Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homenaje a Él, el Bienaventurado, el Arahat, el perfectamente Iluminado.

ขุทฺทกนิกาเย

En el Khuddaka Nikaya (La Colección de Discursos Menores).

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา

Comentario al Vimānavatthu (Crónicas de las Mansiones Celestiales).

คนฺถารมฺภกถา

Introducción al Tratado (Ganthārambhakathā).

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

Rindo homenaje al Protector de gran compasión, quien ha cruzado a la otra orilla del océano de lo cognoscible, cuya enseñanza posee métodos sutiles, profundos y variados.

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

Rindo homenaje a ese Dhamma supremo, venerado por el perfectamente Iluminado, por medio del cual los seres, dotados de conocimiento y conducta, trascienden el mundo.

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

Rindo homenaje a esa noble Sangha, dotada de virtudes como la moralidad, establecida en los senderos y frutos, el campo de mérito supremo.

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

Que por el poder de ese mérito generado al rendir homenaje a las Tres Joyas, sean eliminados todos los obstáculos en todas partes.

เทวตาหิ กตํ ปุญฺญํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ;

ตสฺส ตสฺส วิมานาทิ-ผลสมฺปตฺติเภทโต.

El mérito realizado por las deidades en sus vidas pasadas, de acuerdo con la distinción en la obtención de frutos tales como las mansiones celestiales y otros.

ปุจฺฉาวเสน ยา ตาสํ, วิสฺสชฺชนวเสน จ;

ปวตฺตา เทสนา กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินี.

La enseñanza que procedió mediante preguntas y sus respuestas, la cual hace evidentes los frutos de las acciones (karma).

วิมานวตฺถุ อิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร;

ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย.

Aquella enseñanza que los grandes sabios de antaño, poseedores de autocontrol, recitaron en el Khuddaka Nikaya bajo el nombre de 'Vimānavatthu'.

ตสฺสาหมวลมฺพิตฺวา, โปราณฏฺฐกถานยํ;

ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวนฺโต วิเสสโต.

Apoyándome en el método del antiguo comentario de esa enseñanza, y aclarando los relatos de origen en cada caso, especialmente...

สุวิสุทฺธํ [Pg.2] อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

...muy pura, sin confusiones, con determinaciones sutiles sobre el significado, y sin contradecir la doctrina de los residentes del Mahavihara.

ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;

สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติ.

Realizaré esta excelente explicación del sentido según mi capacidad. Escuchen con atención mientras la expongo, oh virtuosos.

ตตฺถ วิมานานีติ วิสิฏฺฐมานานิ เทวตานํ กีฬานิวาสฏฺฐานานิ. ตานิ หิ ตาสํ สุจริตกมฺมานุภาวนิพฺพตฺตานิ โยชนิกทฺวิโยชนิกาทิปมาณวิเสสยุตฺตตาย, นานารตนสมุชฺชลานิ วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานานิ โสภาติสยโยเคน วิเสสโต มานนียตาย จ ‘‘วิมานานี’’ติ วุจฺจนฺติ. วิมานานํ วตฺถุ การณํ เอติสฺสาติ วิมานวตฺถุ, ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา เทสนา. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ตาสํ เทวตานํ รูปโภคปริวาราทิสมฺปตฺติโย ตํนิพฺพตฺตกกมฺมญฺจ นิสฺสาย อิมิสฺสา เทสนาย ปวตฺตตฺตา. วิปากมุเขน วา กมฺมนฺตรมานสฺส การณภาวโต วิมานวตฺถูติ เวทิตพฺพํ.

Aquí, 'mansiones' (vimānāni) se refiere a los lugares de recreación y residencia de las deidades que son especialmente honorables. En efecto, estas surgen por el poder de las acciones correctamente realizadas (sucarita-kamma). Debido a que poseen dimensiones específicas, tales como una o dos leguas (yojanas), resplandecen con diversas joyas, tienen formas y colores variados, y están dotadas de una belleza extraordinaria; y especialmente por ser la base para el deleite y el honor, son llamadas 'mansiones'. El 'Vimānavatthu' es la causa u origen de estas mansiones; es la enseñanza que procede mediante métodos como 'Tu trono es de oro', etc. Esto es solo una indicación, ya que esta enseñanza se desarrolla basándose en la prosperidad de la belleza, goces y séquito de esas deidades, y en el karma que los produjo. Debe entenderse como 'Vimānavatthu' porque, a través de sus resultados, actúa como la causa para conocer los diversos karmas realizados en existencias previas.

ตยิทํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ วิมานวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ – ปุจฺฉาวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนคาถา ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ภาสิตา, ปุจฺฉาคาถา ปน กาจิ ภควตา ภาสิตา, กาจิ สกฺกาทีหิ, กาจิ สาวเกหิ เถเรหิ. ตตฺถาปิ เยภุยฺเยน โย โส กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสฺส ภควโต อคฺคสาวกภาวาย ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภรนฺโต อนุกฺกเมน สาวกปารมิโย ปูเรตฺวา, ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทาทิคุณวิเสสปริวารสฺส, สกลสฺส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต ทุติเย อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐิโต อิทฺธิมนฺเตสุ จ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิโต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน, เตน ภาสิตา.

Respecto a esto: ¿quién lo dijo, dónde se dijo, cuándo se dijo y por qué se dijo? Se responde: este Vimānavatthu procede de dos maneras: mediante preguntas y mediante respuestas. En él, los versos de las respuestas fueron pronunciados por diversas deidades, mientras que algunos versos de las preguntas fueron pronunciados por el Bienaventurado, otros por Sakka y otros por los ancianos discípulos. Entre ellos, la mayoría fueron pronunciados por el venerable Mahāmoggallāna, quien, acumulando las provisiones de mérito y conocimiento para alcanzar el estado de principal discípulo del Buda Bienaventurado durante un asankhyeyya y cien mil eones, completó gradualmente las perfecciones del discípulo (sāvaka-pāramī), alcanzó la cúspide de todo el conocimiento de la perfección del discípulo rodeado de cualidades especiales como las seis facultades superiores (abhiññā) y las cuatro discriminaciones analíticas (paṭisambhidā), ocupó el lugar de segundo discípulo principal y fue designado por el Bienaventurado como el más destacado entre los poseedores de poderes psíquicos.

ภาสนฺเตน จ ปฐมํ ตาว โลกหิตาย เทวจาริกํ จรนฺเตน เทวโลเก เทวตานํ ปุจฺฉาวเสน ปุน ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ ปุญฺญผลสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ เอกชฺฌํ [Pg.3] กตฺวา ภควโต ปเวเทตฺวา ภิกฺขูนํ ภาสิตา, สกฺเกน ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺส วิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ภาสิตา เอว. เอวํ ภควตา เถเรหิ จ เทวตาหิ จ ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺสา วิสฺสชฺชนวเสน จ ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา ปจฺฉา ธมฺมวินยํ สงฺคายนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ เอกโต กตฺวา ‘‘วิมานวตฺถุ’’อิจฺเจว สงฺคหํ อาโรปิตา. อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สงฺเขปโต สาธารณโต จ วิสฺสชฺชนา.

Al exponerlo, primeramente, mientras viajaba por los mundos celestiales por el bienestar del mundo, lo hizo mediante preguntas a las deidades en el mundo de los devas. Luego, regresando de allí al mundo humano, con el fin de hacer evidentes los frutos del mérito para los hombres, reunió las preguntas y las respuestas y, tras informar al Bienaventurado, se lo relató a los monjes. Incluso los versos que fueron pronunciados mediante preguntas de Sakka y respuestas de las deidades, fueron relatados al venerable Mahāmoggallāna. Así, lo que fue dicho en diversos lugares por el Bienaventurado, por los ancianos y por las deidades mediante preguntas y por las deidades mediante respuestas, fue posteriormente recopilado y unido por los recitadores del Dhamma que realizaron el Concilio del Dhamma y el Vinaya, estableciendo la colección conocida como 'Vimānavatthu'. Esta es, en resumen y de manera general, la respuesta a los puntos sobre 'quién lo dijo', etc.

วิตฺถารโต ปน ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติ ปทสฺส อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ปาทมูเล กตปณิธานโต ปฏฺฐาย มหาเถรสฺส อาคมนียปฏิปทา กเถตพฺพา, สา ปน อาคมฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตาติ ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสาธารณโต ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วิสฺสชฺชนา ตสฺส ตสฺส วิมานสฺส อตฺถวณฺณนานเยเนว อาคมิสฺสติ.

En cuanto al detalle, respecto al punto de 'quién lo dijo', se debe relatar la práctica del camino del Gran Anciano desde el momento en que hizo su voto a los pies del Bienaventurado Anomadassī; sin embargo, dado que dicha práctica ha sido detallada en diversos lugares de los comentarios a los Nikayas (Agama-aṭṭhakathā), debe entenderse según el método allí presentado. De manera específica, las respuestas a 'dónde se dijo', etc., aparecerán precisamente en el lugar de la explicación del sentido de cada mansión respectiva.

อปเร ปน ภณนฺติ – เอกทิวสํ อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เอตรหิ โข มนุสฺสา อสติปิ วตฺถุสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา อตฺตโน จ จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา ตานิ ตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา อุฬารสมฺปตฺตึ ปจฺจนุโภนฺติ, ยํนูนาหํ เทวจาริกํ จรนฺโต ตา เทวตา กายสกฺขึ กตฺวา ตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญํ ยถาธิคตญฺจ ปุญฺญผลํ กถาเปตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจยฺยํ. เอวํ เม สตฺถา คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มนุสฺสานํ กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต อปฺปกานมฺปิ การานํ อายตนคตาย สทฺธาย วเสน อุฬารผลตํ วิภาเวนฺโต ตํ ตํ วิมานวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา มหตึ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสฺสติ, สา โหติ พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โส อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อปรํ รตฺตทุปฏฺฏํ เอกํสํ กตฺวา สมนฺตโต ชาติหิงฺคุลิกธารา วิชฺชุลตา วิย สญฺฌาปภานุรญฺชิโต วิย จ ชงฺคโม อญฺชนคิริสิขโร, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจตฺวา ภควตา อนุญฺญาโต อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ [Pg.4] สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐาย อิทฺธิพเลน ตงฺขณญฺเญว ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ, ตสฺส ตา กเถสุํ. ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ สพฺพํ ตตฺถ ปวตฺติตนิยาเมเนว ภควโต อาโรเจสิ, ตํ สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อิจฺเจตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ.

Otros maestros dicen: un día, mientras el venerable Mahāmoggallāna se encontraba en retiro solitario, surgió en su mente la siguiente reflexión: «En la actualidad, aunque los hombres carezcan de abundancia de objetos materiales para ofrendar, gracias a la excelencia del campo de mérito y a la excelencia de su propia devoción mental, tras realizar diversas acciones meritorias, renacen en el mundo de los devas y disfrutan de una magnífica prosperidad. ¿Qué tal si yo, viajando por las moradas celestiales, hiciera que esas deidades fueran testigos presenciales y les pidiera relatar tanto el mérito acumulado como el fruto del mérito obtenido, para luego informar de ello al Bienaventurado? De este modo, mi Maestro, como quien hace surgir la luna llena en la bóveda celeste, mostrando visiblemente el fruto del kamma a los hombres y demostrando la magnitud del fruto de incluso pequeñas acciones meritorias realizadas con fe, tomaría cada una de estas historias de las mansiones celestiales como motivo y expondría una gran enseñanza del Dhamma. Esa enseñanza será para el beneficio, bienestar y felicidad de muchos seres, tanto para devas como para hombres». Habiendo reflexionado así, se levantó de su asiento, se ajustó su túnica inferior de doble capa de color rojo, colocó sobre un hombro su otra túnica superior roja y, luciendo como una corriente de cinabrio natural o como una nube iluminada por el resplandor del atardecer, o como una cima de la montaña Añjana en movimiento, se acercó al Bienaventurado. Tras rendirle homenaje y sentarse a un lado, informó al Señor de su intención. Habiendo recibido la autorización del Bienaventurado, se levantó de su asiento, le rindió homenaje, realizó la circunvalación de respeto y entró en el cuarto jhana, que es la base para los poderes sobrenaturales. Al salir de dicho jhana, por el poder de su facultad de milagros, llegó en ese mismo instante al reino de Tāvatiṃsa y allí preguntó a las diversas deidades sobre las acciones meritorias que habían acumulado. Estas le relataron sus historias. Luego, regresando al mundo de los hombres, informó de todo ello al Bienaventurado tal como había sucedido en el mundo celestial. El Maestro se mostró complacido y, tomando esto como origen del relato, expuso el Dhamma en detalle a la asamblea presente.

ตํ ปเนตํ วิมานวตฺถุ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ.

Este Vimānavatthu, entre los tres Piṭakas —Vinayapiṭaka, Suttantapiṭaka y Abhidhammapiṭaka—, pertenece al Suttantapiṭaka. Entre los cinco Nikāyas —Dīghanikāya, Majjhimanikāya, Saṃyuttanikāya, Aṅguttaranikāya y Khuddakanikāya—, pertenece al Khuddakanikāya. Entre los nueve miembros de la enseñanza (sāsanaṅga) —sutta, geyya, veyyākaraṇa, gāthā, udāna, itivuttaka, jātaka, abbhutadhamma y vedalla—, se clasifica dentro de la colección de versos (gāthā).

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) –

«Recibí ochenta y dos mil del Buddha, y dos mil de los monjes; ochenta y cuatro mil son las enseñanzas que fluyen en mí».

เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต ปีฐวคฺโค จิตฺตลตาวคฺโค ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค มญฺชิฏฺฐกวคฺโค มหารถวคฺโค ปายาสิวคฺโค สุนิกฺขิตฺตวคฺโคติ สตฺต วคฺคา. วตฺถุโต ปฐเม วคฺเค สตฺตรส วตฺถูนิ, ทุติเย เอกาทส, ตติเย ทส, จตุตฺเถ ทฺวาทส, ปญฺจเม จตุทฺทส, ฉฏฺเฐ ทส, สตฺตเม เอกาทสาติ อนฺตรวิมานานํ อคฺคหเณ ปญฺจาสีติ, คหเณ ปน เตวีสสตํ วตฺถูนิ, คาถาโต ปน ทิยฑฺฒสหสฺสคาถา. ตสฺส วคฺเคสุ ปีฐวคฺโค อาทิ, วตฺถูสุ โสวณฺณปีฐวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติ คาถา อาทิ.

De este modo, se cuenta como una parte de los ochenta y cuatro mil grupos de enseñanzas declarados por el Tesorero del Dhamma (Ananda). Por capítulos (vaggas), son siete: el capítulo de los asientos (Pīṭhavagga), el capítulo del bosque Cittalatā, el capítulo del árbol Pāricchattaka, el capítulo de los lechos (Mañjiṭṭhakavagga), el capítulo del gran carro (Mahārathavagga), el capítulo de Pāyāsi y el capítulo de lo bien depositado (Sunikkhittavagga). Por historias (vatthu), en el primer capítulo hay diecisiete historias, en el segundo once, en el tercero diez, en el cuarto doce, en el quinto catorce, en el sexto diez y en el séptimo once; sin contar las mansiones intermedias son ochenta y cinco, pero incluyéndolas son ciento veintitrés historias. En cuanto a las estrofas, contiene mil quinientas gāthās. Entre sus capítulos, el Pīṭhavagga es el primero; entre sus historias, la historia del asiento de oro (Sovaṇṇapīṭhavatthu) es la primera; y de esta, la estrofa que comienza con «Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ» es el inicio.

๑. อิตฺถิวิมานํ

1. Mansiones de las Mujeres (Itthivimāna)

๑. ปีฐวคฺโค

1. Capítulo de los Asientos (Pīṭhavagga)

๑. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา

1. Explicación de la Primera Mansión del Asiento (Paṭhamapīṭhavimāna)

ตตฺถ [Pg.5] ปฐมวตฺถุสฺส อยํ อฏฺฐุปฺปตฺติ – ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ อสทิสทาเน ปวตฺติเต ตทนุรูเปน อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา ตโย ทิวเส, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย มหาทาเน ทินฺเน อสทิสทานสฺส ปวตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. อถ มหาชโน ตตฺถ ตตฺถ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘กึ นุ โข เอวํ อุฬารวิภวปริจฺจาเคเนว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ อตฺตโน วิภวานุรูปปริจฺจาเคนาปี’’ติ. ภิกฺขู ตํ กถํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทยฺยธมฺมสมฺปตฺติยาว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อถ โข จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา จ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ, ตสฺมา กุณฺฑกมุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ปิโลติกามตฺตมฺปิ ติณปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปูติมุตฺตหรีตกมตฺตมฺปิ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล ปติฏฺฐาปิตํ, ตมฺปิ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผาร’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ สกฺเกน เทวานมินฺเทน –

En cuanto a la primera historia, este es su origen: Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el bosque de Jeta, el rey Pasenadi de Kosala ofreció durante siete días una «Ofrenda Incomparable» (asadisadāna) a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha. Siguiendo su ejemplo, el gran banquero Anāthapiṇḍika ofreció una gran dádiva durante tres días, y del mismo modo lo hizo la gran devota Visākhā. La noticia de esta Ofrenda Incomparable se difundió por toda la isla de Jambudīpa. Entonces, la gente en diversos lugares inició este debate: «¿Será que una ofrenda produce un fruto más grandioso solo mediante el desprendimiento de una riqueza inmensa, o también mediante una ofrenda acorde a las propias posibilidades?». Los monjes, habiendo escuchado este debate, se lo informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: «Monjes, la ofrenda no produce un fruto más grandioso solo por la excelencia del objeto material que se da, sino más bien por la excelencia de la devoción mental y la excelencia del campo de mérito. Por lo tanto, incluso si se trata de un solo puñado de salvado, o un trozo de tela vieja, o una estera de hierba o de hojas, o una medicina consistente en un fruto amargo de harītaka macerado en orina de vaca, si se deposita con una mente plenamente devota en una persona digna de ofrendas, eso también producirá un fruto más grandioso, de gran esplendor y de gran difusión». Así lo declaró el Bienaventurado. Y así fue dicho también por Sakka, señor de los devas:

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปิกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔);

«Cuando la mente es clara y devota, ninguna ofrenda es pequeña hacia el Tathāgata plenamente iluminado o hacia sus discípulos».

สา ปเนสา กถา สกลชมฺพุทีเป วิตฺถาริกา อโหสิ. มนุสฺสา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ยถาวิภวํ ทานานิ เทนฺติ, เคหงฺคเณ ปานียํ อุปฏฺฐเปนฺติ, ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาสนานิ ฐเปนฺติ. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ปิณฺฑปาตจาริโก เถโร ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน ปิณฺฑาย จรนฺโต อุปกฏฺเฐ กาเล อญฺญตรํ เคหํ สมฺปาปุณิ. ตตฺเถกา กุลธีตา สทฺธา ปสนฺนา เถรํ [Pg.6] ปสฺสิตฺวา สญฺชาตคารวพหุมานา อุฬารปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปีตกํ มฏฺฐวตฺถํ อตฺถริตฺวา อทาสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสินฺเน ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ ปสนฺนจิตฺตา ยถาวิภวํ อาหาเรน ปริวิสิ, พีชนิญฺจ คเหตฺวา พีชิ. โส เถโร กตภตฺตกิจฺโจ อาสนทานโภชนทานาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา ปกฺกามิ. สา อิตฺถี ตํ อตฺตโน ทานํ ตญฺจ ธมฺมกถํ ปจฺจเวกฺขนฺตี ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีรา หุตฺวา ตํ ปีฐมฺปิ เถรสฺส อทาสิ.

Esta historia se difundió por todo el continente de Jambudīpa. La gente daba limosnas según sus medios a monjes, brahmanas, desvalidos, viajeros y mendigos; ponían agua para beber en los patios de sus casas y disponían asientos en los portales. En aquel tiempo, un Thera que andaba en busca de limosnas, dotado de un comportamiento sereno al avanzar, retroceder, mirar al frente, mirar a los lados, encoger o extender sus miembros, con la mirada baja y perfecto en su porte, llegó a cierta casa cerca del mediodía. Allí, una mujer de buena familia, llena de fe y devoción, al ver al Thera, sintió un gran respeto y reverencia, y experimentando una inmensa alegría y felicidad, le hizo entrar en la casa. Tras saludarlo con la postración de los cinco puntos, preparó su propio asiento y, extendiendo sobre él una suave tela amarilla, se lo ofreció. Mientras el Thera estaba sentado allí, ella, con el corazón devoto pensando: 'Este supremo campo de mérito se ha presentado ante mí', le sirvió comida según sus medios y, tomando un abanico, le abanicó. Habiendo terminado el Thera sus deberes tras la comida, impartió una plática sobre el Dhamma relacionada con el don de asientos y comida, y luego partió. Aquella mujer, reflexionando sobre su donación y sobre aquella plática del Dhamma, con el cuerpo constantemente impregnado de alegría, ofreció también aquel asiento al Thera.

ตโต อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. อจฺฉราสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ, ปีฐทานานุภาเวน จสฺสา โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ อากาสจารี สีฆชโว อุปริ กูฏาคารสณฺฐาโน, เตน ตํ ‘‘ปีฐวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สุวณฺณวณฺณํ วตฺถํ อตฺถริตฺวา ทินฺนตฺตา กมฺมสริกฺขตํ วิภาเวนฺตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ, ปีติเวคสฺส พลวภาเวน สีฆชวํ, ทกฺขิเณยฺยสฺส จิตฺตรุจิวเสน ทินฺนตฺตา ยถารุจิคามี, ปสาทสมฺปตฺติยา อุฬารตาย สพฺพโสว ปาสาทิกํ โสภาติสยยุตฺตญฺจ อโหสิ.

Algún tiempo después, afectada por cierta enfermedad, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro de doce leguas de extensión. Tenía un séquito de mil ninfas celestiales y, por el poder del don del asiento, surgió para ella un trono de oro que viajaba por el aire, de veloz movimiento y con la forma de un pabellón con techo puntiagudo en su parte superior; por ello, a esa mansión se la llama 'Pīṭhavimāna' (la mansión del asiento). Debido a que fue donado habiendo extendido una tela de color dorado, la mansión era de oro, manifestando la correspondencia con su acción meritoria pasada. Por la fuerza de su intensa alegría, era de veloz movimiento; por haber sido ofrecido según el deseo del corazón del receptor digno de ofrendas, se desplazaba según su voluntad; y por la perfección de su devoción y su magnitud, era enteramente inspiradora y dotada de una belleza extraordinaria.

อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสุ สา เทวตา ทิพฺพวตฺถนิวตฺถา ทิพฺพาภรณวิภูสิตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา สกภวนา นิกฺขมิตฺวา ตํ ปีฐวิมานํ อภิรุยฺห มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน สมนฺตโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต ตสฺสา เทวตาย อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ สา เทวตา ตํ ทิสฺวา สมุปฺปนฺนพลวปสาทคารวา สหสา ปลฺลงฺกโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เถโร กิญฺจาปิ ตาย อญฺเญหิ จ สตฺเตหิ ยถูปจิตํ กุสลากุสลํ อตฺตโน ยถากมฺมูปคญาณานุภาเวน หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ [Pg.7] วิย ปญฺญาพลเภเทน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา เทวตานํ อุปปตฺติสมนนฺตรเมว ‘‘กุโต นุ โข อหํ จวิตฺวา อิธูปปนฺนา, กึ นุ โข กุสลกมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภามี’’ติ อตีตภวํ ยถูปจิตญฺจ กมฺมํ อุทฺทิสฺส เยภุยฺเยน ธมฺมตาสิทฺธา อุปธารณา, ตสฺสา จ ยาถาวโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตาย เทวตาย กตกมฺมํ กถาเปตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาตุกาโม –

Entonces, un día de festival, mientras las deidades se dirigían al bosque Nandana para divertirse en los jardines, cada una según su propio poder celestial, aquella diosa, vestida con ropajes celestiales, adornada con ornamentos celestiales y rodeada por mil ninfas, salió de su morada y, subiendo a aquel palacio-asiento, con gran poder divino y magnífica gloria, iluminando todo a su alrededor como la luna o el sol, se dirigió al jardín. En ese momento, el Venerable Mahāmoggallāna, recorriendo los mundos celestiales de la manera antes mencionada, llegó al reino de Tāvatiṃsa y se mostró cerca de aquella diosa. Entonces la diosa, al verlo, con una profunda devoción y respeto recién surgidos, descendió rápidamente del trono, se acercó al Thera, lo saludó con la postración de los cinco puntos y permaneció allí rindiendo homenaje con las manos juntas, resplandecientes por el brillo de sus diez uñas. Aunque el Thera, mediante su poder de sabiduría, veía claramente —como un fruto de mirobálano puesto en la palma de la mano— las acciones meritorias o deméritos acumulados por ella y por otros seres a través del poder de su conocimiento sobre el renacimiento según el kamma, aun así, puesto que para las deidades es natural reflexionar inmediatamente después de su renacimiento: '¿De qué existencia habré muerto para nacer aquí? ¿Qué acción meritoria habré realizado para obtener esta prosperidad?', y surge en ellas el conocimiento de su vida pasada y de las acciones acumuladas según la realidad, él deseó hacer que la diosa misma relatara la acción realizada por ella para manifestar ante el mundo de los dioses y hombres el fruto del kamma.

๑.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

Tu trono áureo es magnífico y se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube.

๒.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón?

๓.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. อาห –

Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó el venerable.

๔.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería.

๕.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

Cuando era un ser humano entre los hombres, ofrecí un asiento a los monjes que llegaban de visita. Les rendí homenaje, realicé el saludo con las palmas unidas y entregué ofrendas según mi capacidad.

๖.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; por ello prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que deleitan mi corazón.

๗.

‘‘อกฺขามิ [Pg.8] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te lo diré, oh monje de gran poder: este es el mérito que realicé siendo un ser humano. Por ello poseo un poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones.

๑. ตตฺถ ปีฐนฺติ ยํกิญฺจิ ตาทิสํ ทารุกฺขนฺธมฺปิ อาปณมฺปิ พลิกรณปีฐมฺปิ เวตฺตาสนมฺปิ มสารกาทิวิเสสนามํ ทารุมยาทิอาสนมฺปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘ปาทปีฐํ ปาทกถลิก’’นฺติ (มหาว. ๒๐๙; จูฬว. ๗๕) เอตฺถ ปาทฐปนโยคฺคํ ปีฐาทิกํ ทารุกฺขนฺธํ วุจฺจติ, ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๑) เอตฺถ หตฺเถน คหณโยคฺคํ. ‘‘ปีฐิกา’’ติ ปน เอกจฺเจสุ ชนปเทสุ เทสโวหาเรน อาปณํ. ‘‘ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา’’ติ เอตฺถ เทวตานํ พลิกรณฏฺฐานภูตํ ปีฐํ. ‘‘ภทฺทปีฐ’’นฺติ เอตฺถ เวตฺตลตาทีหิ อุปริ วีตํ อาสนํ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภทฺทปีฐํ อุปานยี’’ติ. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ. มญฺจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนนา’’ติ (ปาจิ. ๕๒๒) จ อาทีสุ มสารกาทิเภทํ ทารุมยาทิอาสนํ. อิธ ปน ปลฺลงฺกาการสณฺฐิตํ เทวตาย ปุญฺญานุภาวาภินิพฺพตฺตํ โยชนิกํ กนกวิมานํ เวทิตพฺพํ.

1. En ese contexto, 'pīṭha' se refiere a cualquier objeto similar, ya sea un bloque de madera, un asiento, un pedestal para ofrendas, un asiento de mimbre, o asientos hechos de madera con nombres específicos como masāraka. Ciertamente, en el pasaje 'pādapīṭhaṃ pādakathalikaṃ', se refiere a un asiento o bloque de madera apto para colocar los pies. En 'pīṭhasappī', se refiere a un asiento pequeño apto para ser asido con la mano. El término 'pīṭhikā', por su parte, se utiliza en ciertas regiones según el habla local para designar un asiento; y en 'bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā', se refiere a un pedestal que sirve como lugar de ofrendas para las deidades. 'Bhaddapīṭha' se refiere a un asiento tejido por encima con mimbre y similares, al cual se hace referencia al decir: 'trajo el asiento auspicioso'. En pasajes como 'mañcapīṭhaṃ bien dispuesto' o 'haciendo fabricar un lecho o un asiento', se refiere a asientos de madera de diversos tipos, como el masāraka. Sin embargo, en este caso particular, debe entenderse como un palacio de oro (kanakavimāna) de una legua de extensión, con la forma de un trono, surgido por el poder de los méritos de la deidad.

เตติ เต-สทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑, ๒๒๖) ต-สทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม (ที. นิ. ๓.๒๗๘; สุ. นิ. ๕๔๙). นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๐) จ อาทีสุ ตุมฺห-สทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต สุตํ. อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๕๑) จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๒๕๑; ชา. ๑.๑๐.๙๒) สามิอตฺเถ. อิธาปิ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ตวาติ หิ อตฺโถ.

En cuanto a 'te', el término 'te' aparece en pasajes como 'ellos no conocen la felicidad, aquellos que no ven el bosque de Nandana', funcionando como nominativo plural del pronombre 'ta'. En pasajes como 'Homenaje a ti, oh hombre noble entre los hombres' y 'Homenaje a ti, oh Buda heroico', aparece como dativo del pronombre 'tumha', con el significado de 'para ti' o 'a ti'. En pasajes como '¿Qué ha sido visto por ti? ¿Qué ha sido oído por ti?' o 'las impurezas han sido destruidas por ti', aparece en sentido instrumental. En pasajes como '¿Cuál es tu voto? ¿Cuál es tu vida santa?', aparece en sentido posesivo (genitivo). Aquí también debe entenderse en sentido posesivo, significando 'tu' (de la deidad).

โสวณฺณมยนฺติ [Pg.9] เอตฺถ สุวณฺณ-สทฺโท ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘) จ ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๑) จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๗๗) ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐๐) ชาตรูเป. อิธาปิ ชาตรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ พุทฺธานํ สมานวณฺณตาย โสภโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สุวณฺณนฺติ วุจฺจติ. สุวณฺณเมว โสวณฺณํ ยถา ‘‘เวกตํ เวสม’’นฺติ จ. มย-สทฺโท จ ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๙๙; ม. นิ. ๒.๔๕๕) อสฺมทตฺเถ อาคโต. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๙; ๓.๓๘) นิพฺพตฺติอตฺเถ, พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยาติ วุตฺตา. ‘‘ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๘๔) วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธาปิ วิการตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณมยนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘นิพฺพตฺติอตฺเถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

En la expresión 'sovaṇṇamayaṃ', la palabra 'suvaṇṇa' aparece con el sentido de perfección en la complexión cutánea en pasajes como 'los de bella apariencia y los de fea apariencia' y 'la belleza de la piel y la dulzura de la voz'. En pasajes como 'los suvaṇṇas rodean al cuervo', se refiere a los garudas. En pasajes como 'de color áureo, con piel semejante al oro', se refiere al oro mismo. Aquí también debe entenderse como oro. Pues, debido a que tiene un color tan espléndido como el de los Budas, a este oro se le llama 'suvaṇṇa' (bello color). 'Sovaṇṇa' es simplemente lo mismo que 'suvaṇṇa', como ocurre en las formas 'vekata' y 'vesama'. El sufijo 'maya' aparece con el sentido del pronombre personal 'nosotros' en pasajes como 'nosotros dos somos conocedores de los tres vedas'. En 'dependiendo de nosotros, nació la bella Maṇḍodarī', se usa como una designación. En 'hechos de mente, alimentados por el gozo, con luz propia', tiene el sentido de 'producido por', indicando que surgen solo por la mente sin causas externas. En pasajes como 'si yo mismo moldeara el lodo y construyera una choza hecha toda de arcilla', tiene el sentido de modificación o transformación de la materia. En 'consistente en generosidad, consistente en virtud', se usa simplemente para completar el término. Aquí debe entenderse en el sentido de modificación o bien para completar el término. Cuando el significado es 'producido a partir de oro', 'maya' denota la modificación del oro; también es correcto decir que tiene el sentido de 'producido por'. Pero cuando 'sovaṇṇa' significa simplemente oro, entonces 'maya' debe verse como un complemento del término.

อุฬารนฺติ ปณีตมฺปิ เสฏฺฐมฺปิ มหนฺตมฺปิ. อุฬาร-สทฺโท หิ ‘‘ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖) ปณีเต อาคโต. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีสุ (ธ. ส. ๘๙๔, ๘๙๖; ม. นิ. ๑.๒๔๔) มหนฺเต. ตมฺปิ จ วิมานํ มนุญฺญภาเวน อุปภุญฺชนฺตานํ อติตฺติกรณตฺเถน ปณีตํ, สมนฺตปาสาทิกตาทินา ปสํสิตตาย เสฏฺฐํ, ปมาณมหนฺตตาย จ มหคฺฆตาย จ มหนฺตํ, ตีหิปิ อตฺเถหิ อุฬารเมวาติ วุตฺตํ อุฬารนฺติ.

'Uḷāra' significa excelente, supremo o grande. El término 'uḷāra' aparece en el sentido de excelente en pasajes como 'alcanza sucesivamente una distinción excelente'. En pasajes como 'el venerable Vacchāyana alaba al asceta Gotama con una alabanza suprema', aparece en el sentido de supremo. En pasajes como 'grandes riquezas, gran fama' y 'grosero', aparece en el sentido de grande. Ese palacio celestial es 'paṇīta' (excelente) porque causa insatisfacción a quienes lo disfrutan por su naturaleza agradable; es 'seṭṭha' (supremo) por ser digno de alabanza debido a su belleza integral; y es 'mahanta' (grande) por su magnitud y su gran valor. Por estos tres significados, se dice que es 'uḷāra' (magnífico).

มโนชวนฺติ [Pg.10] เอตฺถ มโนติ จิตฺตํ. ยทิปิ มโน-สทฺโท สพฺเพสมฺปิ กุสลากุสลาพฺยากตจิตฺตานํ สาธารณวาจี, ‘‘มโนชว’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ยตฺถ กตฺถจิ อารมฺมเณ ปวตฺตนกสฺส กิริยมยจิตฺตสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. ตสฺมา มนโส วิย ชโว เอตสฺสาติ มโนชวํ ยถา โอฏฺฐมุโขติ, อติวิย สีฆคมนนฺติ อตฺโถ. มโน หิ ลหุปริวตฺติตาย อติทูเรปิ วิสเย ขเณเนว นิปตติ, เตนาห ภควา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) ‘‘ทูรงฺคมํ เอกจร’’นฺติ (ธ. ป. ๓๗) จ. คจฺฉตีติ ตสฺสา เทวตาย วสนวิมานโต อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส อากาเสน คจฺฉติ.

En 'manojavaṃ', 'mano' se refiere a la mente. Aunque el término 'mano' es común a todos los tipos de conciencia (saludables, no saludables e indeterminadas), dado que se dice 'manojava' (veloz como la mente), debe entenderse como la conciencia funcional que produce el movimiento hacia cualquier objeto. Por lo tanto, posee una rapidez similar a la de la mente, tal como en la expresión 'oṭṭhamukha' (con boca de camello), su significado es de un movimiento extremadamente rápido. Pues la mente, por su naturaleza de cambio veloz, alcanza objetos incluso muy distantes en un solo instante; por ello dijo el Bendito: 'Monjes, no veo ninguna otra cosa que cambie tan rápidamente como la mente', y también 'que viaja lejos y vaga sola'. El término 'gacchati' (va) indica que el palacio donde reside la deidad se dirige desde su ubicación hacia el jardín de Nandana, viajando por el espacio.

เยนกามนฺติ เอตฺถ กาม-สทฺโท ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๐; เถรคา. ๗๘๗) มนาปิเย รูปาทิวิสเย อาคโต. ‘‘ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส) ฉนฺทราเค. ‘‘กิเลสกาโม กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) สพฺพสฺมึ โลเภ. ‘‘อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๙๑) คามธมฺเม. ‘‘สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) หิตจฺฉนฺเท. ‘‘อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๑; ม. นิ. ๑.๔๒๖) เสริภาเว. อิธาปิ เสริภาเว เอว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เยนกามนฺติ ยถารุจิ, เทวตาย อิจฺฉานุรูปนฺติ อตฺโถ.

Respecto a la expresión «Yenakāmanti»: aquí el término «kāma» (deseo/voluntad) aparece en diversos contextos. En pasajes como «Los deseos son ciertamente variados, dulces y encantadores; con sus múltiples formas agitan la mente», se refiere a los objetos sensoriales agradables como las formas (rūpa), etc. En pasajes como «El anhelo es deseo, la pasión es deseo», se refiere al deseo apasionado (chandarāga). En pasajes como «El deseo de las impurezas, el apego al deseo», se refiere a la codicia (lobha) en su totalidad. En pasajes como «Elogiaría el servicio al deseo propio», se refiere a la conducta sexual (gāmadhamma). En pasajes como «Aquí hay tres hijos de buena familia que moran deseando el bienestar», se refiere al deseo por el beneficio ajeno (hitacchanda). En pasajes como «Independiente, no subordinado a otros, libre, que va a donde desea», se refiere a la autonomía o libre voluntad (seribhāva). Aquí también debe entenderse precisamente como libre voluntad; por lo tanto, «yenakāmaṃ» significa según el placer o la voluntad de la deidad.

อลงฺกเตติ อลงฺกตคตฺเต, นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิชฺโชติเตหิ หตฺถูปคปาทูปคาทิเภเทหิ สฏฺฐิสกฏภารปริมาเณหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตสรีเรติ อตฺโถ. สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มลฺยธเรติ กปฺปรุกฺขปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกลตาทิสมฺภเวหิ, สุวิสุทฺธจามีกรวิวิธรตนมยปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ, สมนฺตโต วิชฺโชตมานวิปฺผุรนฺตกิรณนิกรรุจิเรหิ ทิพฺพกุสุเมหิ สุมณฺฑิตเกสหตฺถาทิตาย มาลาภารินี. สุวตฺเถติ กปฺปลตานิพฺพตฺตานํ, นานาวิราควณฺณวิเสสานํ สุปริสุทฺธภาสุรปฺปภานํ นิวาสนุตฺตริยปฏิจฺฉทาทีนํ ทิพฺพวตฺถานํ วเสน [Pg.11] สุนฺทรวตฺเถ. โอภาสสีติ วิชฺโชตสิ. วิชฺชุริวาติ วิชฺชุลตา วิย. อพฺภกูฏนฺติ วลาหกสิขเร. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. โอภาสสีติ วา อนฺโตคธเหตุอตฺถวจนํ, โอภาเสสีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ อุปโยคตฺเถ เอว อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

«Alaṅkate» significa que tiene el cuerpo adornado; se refiere a un cuerpo embellecido con ornamentos divinos, equivalentes al peso de sesenta carretas, tales como brazaletes y tobilleras, que resplandecen con diversos tipos de gemas y brillan con múltiples redes de rayos de luz. Este término está en vocativo singular. «Malyadhare» se refiere a quien porta guirnaldas, debido a que tiene el cabello y las manos bellamente adornados con flores divinas, encantadoras por sus racimos de rayos centelleantes y brillantes por doquier, con pétalos, estambres y polen hechos de oro purísimo y diversas gemas, provenientes de árboles celestiales como el Kalparukkha y el Pāricchattaka. «Suvatthe» significa que posee vestiduras excelentes, debido a sus ropajes divinos, como mantos y túnicas superiores, de una luminosidad purísima y radiante, con una variedad de colores fascinantes, producidos por las enredaderas celestiales (kappalatā). «Obhāsasī» significa que iluminas o resplandeces. «Vijjurivā» significa como un relámpago. «Abbhakūṭanti» significa en la cima de una nube; aquí el caso acusativo tiene un sentido de locativo. Alternativamente, «obhāsasī» es una expresión con sentido causativo intrínseco, significando «haces brillar». En esta interpretación, «abbhakūṭaṃ» debe entenderse efectivamente en sentido acusativo como el objeto de la iluminación.

อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม สญฺฌาปภานุรญฺชิตํ รตฺตวลาหกสิขรํ ปกติยาปิ โอภาสมานํ สมนฺตโต วิชฺโชตมานา วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺตี วิเสสโต โอภาเสติ, เอวเมวํ สุปริสุทฺธตปนียมยํ นานารตนสมุชฺชลํ ปกติปภสฺสรํ อิมํ วิมานํ ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สพฺพโส วิชฺโชตยนฺตีหิ อตฺตโน สรีรปฺปภาหิ วตฺถาภรโณภาเสหิ จ วิเสสโต โอภาเสสีติ.

Este es el significado en este contexto: tal como un relámpago que centellea y emerge desde todas las direcciones ilumina de manera especial la cima de una nube roja que ya brilla naturalmente teñida por el resplandor del crepúsculo, del mismo modo, tú, adornada con todos los ornamentos, iluminas especialmente esta mansión (vimāna) —la cual es de oro purísimo, resplandeciente con diversas gemas y brillante por naturaleza— mediante el resplandor de tu propio cuerpo y el brillo de tus vestiduras y joyas, los cuales resplandecen por completo.

เอตฺถ หิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ นิทสฺเสตพฺพวจนเมตํ, ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ นิทสฺสนวจนํ. ตถา ‘‘เต’’ติ นิทสฺเสตพฺพวจนํ. ตญฺหิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวจเนน วุตฺตมฺปิ ‘‘อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสี’’ติ อิมานิ ปทานิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชุริวา’’ติ นิทสฺสนวจนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ อุปเมยฺยุปมานานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ หิ อิทํ ‘‘ตฺว’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มชฺฌิมปุริสวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปฐมปุริสวเสน ปริณมติ. จ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘คจฺฉติ เยนกามํ โอภาสสี’’ติ จ ‘‘วิชฺชุลโตภาสิตํ อพฺภกูฏํ วิยา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน เจตํ อุปโยควจนํ ปริณมติ. ตถา ‘‘ปีฐ’’นฺติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ‘‘เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติอาทิ ตสฺส วิเสสนํ.

En este pasaje, «pīṭhaṃ» (el trono/mansión) es el objeto que se describe, mientras que «abbhakūṭaṃ» (la cima de la nube) es la ilustración o símil. Del mismo modo, «te» (de ti) es lo que se describe; pues aunque se expresa en caso genitivo en relación a «pīṭhaṃ», se transforma gramaticalmente al caso nominativo («tvaṃ» - tú) al considerar los términos «alaṅkate, malyadhare, suvatthe, obhāsasī». «Vijjurivā» es el término de la comparación. «Obhāsasī» es el verbo que muestra la conexión entre ambos, el sujeto de la comparación y el objeto comparado. Pues «obhāsasī» se dice en segunda persona en relación con «tvaṃ» (tú), y se aplica en tercera persona en relación con «pīṭhaṃ». La partícula «ca» debe entenderse aquí como implícita: «vas a donde deseas e iluminas», y «tu trono brilla como la cima de una nube iluminada por el relámpago». Asimismo, «pīṭhaṃ» es el sustantivo a calificar, y «te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ», etc., son sus calificativos.

นนุ จ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวา สุวณฺณสฺส อคฺคโลหตาย เสฏฺฐภาวโต ทิพฺพสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุฬาร’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, กิญฺจิ วิเสสสพฺภาวโต. ยเถว หิ มนุสฺสปริโภคสุวณฺณวิกติโต รสวิทฺธํ เสฏฺฐํ สุวิสุทฺธํ, ตโต อากรุปฺปนฺนํ, ตโต ยํกิญฺจิ ทิพฺพํ เสฏฺฐํ, เอวํ ทิพฺพสุวณฺเณปิ จามีกรํ, จามีกรโต สาตกุมฺภํ, สาตกุมฺภโต ชมฺพุนทํ, ชมฺพุนทโต สิงฺคีสุวณฺณํ. ตญฺหิ สพฺพเสฏฺฐํ. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

¿No es cierto que, habiendo dicho «hecho de oro» (sovaṇṇamayaṃ), no debería decirse «magnífico» (uḷāraṃ), dado que el oro es el metal supremo y aquí se refiere al oro divino? No es así, pues existe una distinción de excelencia. Así como entre el oro de uso humano el oro purificado por alquimia (rasaviddha) es superior y purísimo, y por encima de este el oro de mina, y por encima de cualquier otro el oro divino; así también en el oro divino, el tipo Cāmīkara es superior, el Sātakumbha es superior al Cāmīkara, el Jambunada es superior al Sātakumbha, y el oro Siṅgī es superior al Jambunada. Este último es, ciertamente, el más excelente de todos. Por ello dijo Sakka, el señor de los dioses:

‘‘มุตฺโต [Pg.12] มุตฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘);

«Liberado, junto a los mil antiguos ascetas de cabellos trenzados ya liberados; con el color de un lingote de oro Siṅgī, el Bienaventurado entró en Rājagaha».

ตสฺมา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘อุฬาร’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิทํ น ตสฺส เสฏฺฐปณีตภาวเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข มหนฺตภาวมฺปีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตาทสฺสนํ. ตตฺถาปิ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส วิมานสฺส วตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา โสภาติสยสมฺปทํ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา คมนสมฺปทํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา สีฆชวตาย ปีฐสมฺปตฺติภาวสมฺปทํ ทสฺเสติ.

Por lo tanto, aun habiendo dicho «hecho de oro», se añade «magnífico». O bien, «magnífico» no se refiere solo a su calidad excelente y sublime, sino también a su gran tamaño; este es el significado ya mencionado. Además, en esta estrofa, términos como «pīṭhaṃ» muestran la correspondencia entre el fruto y la acción (kamma) realizada. Específicamente, con «sovaṇṇamayaṃ» se muestra la perfección de la materia (vatthusampada) de esa mansión; con «uḷāraṃ», la perfección de su extraordinario esplendor; con «manojavaṃ», la perfección de su movimiento. Con «gacchati yenakāmaṃ» se muestra la perfección de la eficacia del trono debido a su gran velocidad.

อถ วา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา เวปุลฺลมหตฺตํ. ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา อานุภาวมหตฺตํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา วิหารสุขตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วา อิมินา ตสฺส อภิรูปตํ วณฺณโปกฺขรตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา ทสฺสนียตํ ปาสาทิกตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา สีฆสมฺปทํ, ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา กตฺถจิ อปฺปฏิหตจารตํ ทสฺเสติ.

Alternativamente, con el término 'hecho de oro' muestra su naturaleza excelente; con 'vasto' muestra su inmensidad y grandeza. Con 'rápido como la mente' muestra la grandeza de su poder sobrenatural. Con 'va a donde desee' muestra la felicidad de su morada. O bien, con 'hecho de oro' muestra su belleza y el esplendor de su apariencia; con 'vasto' muestra su aspecto digno de contemplación y su gracia inspiradora; con 'rápido como la mente' muestra la perfección de su rapidez; y con 'va a donde desee' muestra su capacidad de movimiento sin obstáculos en cualquier lugar.

อถ วา ตํ วิมานํ ยสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส นิสฺสนฺทผลํ, ตสฺส อโลภนิสฺสนฺทตาย โสวณฺณมยํ, อโทสนิสฺสนฺทตาย อุฬารํ, อโมหนิสฺสนฺทตาย มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. ตถา ตสฺส กมฺมสฺส สทฺธานิสฺสนฺทภาเวน โสวณฺณมยํ, ปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, วีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามํ. สทฺธาสมาธินิสฺสนฺทภาเวน วา โสวณฺณมยํ, สมาธิปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, สมาธิวีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธิสตินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามนฺติ เวทิตพฺพํ.

Alternativamente, debe entenderse que esa mansión celestial es el fruto resultante de la acción meritoria: debido al resultado del desapego es 'hecha de oro', por el resultado de la benevolencia es 'vasta', y por el resultado de la ausencia de confusión es 'rápida como la mente' y 'va a donde desee'. Asimismo, por ser el resultado de la fe es 'hecha de oro', por el resultado de la sabiduría es 'vasta', por el resultado de la energía es 'rápida como la mente', y por el resultado de la concentración 'va a donde desee'. O bien, por el resultado de la fe y la concentración es 'hecha de oro', por el resultado de la concentración y la sabiduría es 'vasta', por el resultado de la concentración y la energía es 'rápida como la mente', y por el resultado de la concentración y la atención plena 'va a donde desee'.

ตตฺถ [Pg.13] ยถา ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ วิมานสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ, เอวํ ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทิ อตฺตภาวสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ. ยถา หิ สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิรจิโตปิ รตฺตสุวณฺณาลงฺกาโร วิวิธรํสิชาลสมุชฺชลมณิรตนขจิโต เอว โสภติ, น เกวโล, เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน จตุรสฺสโสภโนปิ อตฺตภาโว สุมณฺฑิตปสาธิโตว โสภติ, น เกวโล. เตนสฺสา ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทินา อาหริมํ โสภาวิเสสํ ทสฺเสติ, ‘‘โอภาสสี’’ติ อิมินา อนาหริมํ. ตถา ปุริเมน วตฺตมานปจฺจยนิมิตฺตํ โสภาติสยํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อตีตปจฺจยนิมิตฺตํ. ปุริเมน วา ตสฺสา อุปโภควตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อุปภุญฺชนกวตฺถุสมฺปทํ.

En este contexto, así como las palabras 'asiento', etc., son una alabanza a la perfección de la riqueza del fruto del mérito de esa deidad mediante la muestra de la magnificencia de su mansión, del mismo modo las palabras 'adornada', etc., son una alabanza a la perfección de la riqueza del fruto del mérito mediante la muestra de la magnificencia de su propia forma física. Pues así como un ornamento de oro rojo, aunque haya sido fabricado por un maestro artesano bien entrenado, brilla solo cuando está incrustado con joyas preciosas resplandecientes con diversas redes de rayos, y no por sí solo, del mismo modo, incluso una forma física dotada de todos los miembros y bella en sus cuatro dimensiones brilla solo cuando está bien ataviada y adornada, y no por sí sola. Por lo tanto, con 'adornada', etc., se muestra su belleza especial adquirida, y con 'resplandeces' se muestra su belleza natural. Asimismo, con el primer término se muestra la excelencia de la belleza causada por las condiciones del presente, y con el último la causada por las condiciones del pasado. O bien, con el primero se muestra la perfección de los objetos de disfrute y con el segundo la perfección del sujeto que los disfruta.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ วิมานํ ยุตฺตวาหํ, อุทาหุ อยุตฺตวาห’’นฺติ? ยทิปิ เทวโลเก รถวิมานานิ ยุตฺตวาหานิปิ โหนฺติ ‘‘สหสฺสยุตฺตํ อาชญฺญรถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๖๔) อาทิวจนโต, เต ปน เทวปุตฺตา เอว กิจฺจกรณกาเล วาหรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต กีฬนกาเล หตฺถิรูเปน. อิทํ ปน อญฺญญฺจ เอทิสํ อยุตฺตวาหํ ทฏฺฐพฺพํ.

Aquí alguien pregunta: '¿Es esa mansión celestial tirada por animales o no es tirada por animales?'. Aunque en el mundo de los deidades hay mansiones en forma de carros tiradas por animales, según palabras como 'el carro de pura raza tirado por mil [caballos]', en realidad son hijos de deidades que se manifiestan en forma de vehículos en el momento de realizar una función, tal como el hijo de deidad Erāvaṇa se manifiesta en forma de elefante durante el tiempo de recreo. Sin embargo, esta mansión y otras similares deben ser consideradas como no tiradas por animales.

ยทิ เอวํ กึ ตสฺส วิมานสฺส อพฺภนฺตรา วาโยธาตุ คมเน วิเสสปจฺจโย, อุทาหุ พาหิราติ? อพฺภนฺตราติ คเหตพฺพํ. ยถา หิ จนฺทวิมานสูริยวิมานาทีนํ เทสนฺตรคมเน ตทุปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมนิพฺพตฺตํ อติวิย สีฆชวํ มหนฺตํ วายุมณฺฑลํ ตานิ เปเลนฺตํ ปวตฺเตติ, น เอวํ ตํ เปเลตฺวา ปวตฺเตนฺตี พาหิรา วาโยธาตุ อตฺถิ. ยถา จ ปน จกฺกรตนํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาย วาโยธาตุยา วเสน ปวตฺตติ. น หิ ตสฺส จนฺทวิมานาทีนํ วิย พาหิรา วาโยธาตุ เปเลตฺวา ปวตฺติกา อตฺถิ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จิตฺตวเสน ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติอาทิวจนสมนนนฺตรเมว ปวตฺตนโต, เอวํ ตสฺสา เทวตาย จิตฺตวเสน อตฺตสนฺนิสฺสิตาย วาโยธาตุยา คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มโนชวํ คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ.

Si es así, ¿es el elemento aire interno la causa especial de su movimiento o es el externo? Debe entenderse que es el interno. Pues así como en el movimiento a través de diferentes regiones de las mansiones de la luna y el sol, etc., un gran círculo de viento de gran rapidez, originado por el karma común de los seres que dependen de ellas, las impulsa y las hace girar, no existe tal elemento aire externo que impulse y haga girar esta mansión. Por el contrario, así como la Rueda Preciosa se mueve por el poder del elemento aire originado internamente —ya que, a diferencia de las mansiones de la luna, etc., no hay un elemento aire externo que la impulse, sino que se mueve inmediatamente después de que el Rey Universal expresa su voluntad: '¡Que avance la Rueda Preciosa!'—, del mismo modo debe entenderse que esa mansión se desplaza por el elemento aire que reside en ella misma, movido por la voluntad de esa deidad. Por eso se dice: 'avanza con la rapidez de la mente a donde ella desee'.

๒. เอวํ [Pg.14] ปฐมคาถาย ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลสมฺปตฺตึ กิตฺเตตฺวา อิทานิ ตสฺสา การณภูตํ ปุญฺญสมฺปทํ วิภาเวตุํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ คาถาทฺวยํ วุตฺตํ. ตตฺถ เกนาติ กึ-สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๒๔) ครหเณ อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๔; สํ. นิ. ๓.๕๙) อนิยเม. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๓; สํ. นิ. ๑.๗๓) ปุจฺฉายํ. อิธาปิ ปุจฺฉายเมว ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เกนา’’ติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ, เกน เหตุนาติ อตฺโถ. เตติ ตว. เอตาทิโสติ เอทิโส, เอตรหิ ยถาทิสฺสมาโนติ อตฺโถ. วณฺโณติ วณฺณ-สทฺโท ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุเณ อาคโต. ‘‘อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔) ถุติยํ. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕; ม. นิ. ๒.๓๗๙-๓๘๐) ชาติยํ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิวณฺเณ. อิธาปิ ฉวิวณฺเณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกน กีทิเสน ปุญฺญวิเสเสน เหตุภูเตน เทวเต, ตว เอตาทิโส เอวํวิโธ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณกปฺปโภ สรีรวณฺโณ ชาโตติ?

2. Habiendo así elogiado la perfección de los frutos del mérito de aquella deidad con la primera estrofa, ahora, para manifestar la perfección del mérito que constituye su causa, se dicen las dos estrofas que comienzan con «kena tetādiso vaṇṇo». En ese pasaje, el término «kena» proviene de la palabra «kiṃ», la cual aparece en el sentido de reproche en pasajes como: «¿Qué clase de rey es aquel que no protege al mundo?, ¿acaso pensáis que alguien como yo debe ser reprendido por vosotros?». Aparece en el sentido de indeterminación en pasajes como: «Cualquier forma (yaṃkiñci rūpaṃ), sea pasada, futura o presente». Y aparece en el sentido de interrogación en pasajes como: «¿Qué es la mejor riqueza para un hombre en este mundo?». Aquí también debe entenderse únicamente en el sentido de interrogación. El término «kena» es una forma instrumental con significado causal, cuyo sentido es «por qué causa». «Te» significa «tuya» o «para ti». «Etādiso» significa «de tal clase», refiriéndose a lo que se manifiesta en el presente. En cuanto a «vaṇṇo», la palabra «vaṇṇa» aparece con el sentido de cualidad (guṇa) en pasajes como: «¿Cuándo, oh padre de familia, fueron compuestas estas alabanzas a las cualidades del asceta Gotama?». Con el sentido de elogio (thuti) en: «De muchas maneras expresa el elogio del Buda, el elogio del Dhamma y el elogio del Sangha». Con el sentido de causa (kāraṇa) en: «¿Por qué razón (kena nu vaṇṇena) se le llama ladrón de fragancias?». Con el sentido de medida (pamāṇa) en: «Existen tres medidas para el cuenco». Con el sentido de casta (jāti) en: «Existen estas cuatro castas, oh Gotama». Con el sentido de forma o configuración (saṇṭhāna) en: «Habiendo creado una gran forma de rey elefante». Y con el sentido de complexión de la piel (chavivaṇṇa) en: «De color dorado es el Bienaventurado, de colmillos muy blancos y poseedor de energía». Aquí también debe entenderse únicamente como complexión de la piel. El significado en este contexto es el siguiente: «Oh deidad, ¿por qué causa, por qué tipo de mérito especial, ha surgido para ti esta complexión corporal de tal clase, de esta naturaleza, que brilla con un esplendor que impregna doce leguas (yojanas)?».

เกน เต อิธ มิชฺฌตีติ เกน ปุญฺญาติสเยน เต อิธ อิมสฺมึ ฐาเน อิทานิ ตยิ ลพฺภมานํ อุฬารํ สุจริตผลํ อิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ. อุปฺปชฺชนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ, อวิจฺเฉทวเสน อุปรูปริ วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โภคาติ ปริภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภคา’’ติ ลทฺธนามา วตฺถาภรณาทิวิตฺตูปกรณวิเสสา. เยติ สามญฺเญน อนิยมนิทฺเทโส, เกจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทฺเทโส, อุภเยนาปิ ปณีตปณีตตราทิเภเท ตตฺถ ลพฺภมาเน ตาทิเส โภเค อนวเสสโต พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาติ. อนวเสสพฺยาปโก หิ อยํ นิทฺเทโส ยถา ‘‘เย [Pg.15] เกจิ สงฺขารา’’ติ. มนโส ปิยาติ มนสา ปิยายิตพฺพา, มนาปิยาติ อตฺโถ.

«Kena te idha mijjhati» significa: ¿por qué excelencia de mérito se produce o se manifiesta para ti, aquí en este lugar (el cielo de los Treinta y Tres), este grandioso fruto de la buena conducta que ahora recibes? «Uppajjanti» significa que se originan o que surgen continuamente de forma ininterrumpida. «Bhogā» se refiere a las posesiones especiales, tales como vestidos y ornamentos, que reciben el nombre de «bhogā» por ser objetos que deben ser disfrutados. La palabra «ye» es una designación general e indeterminada; la palabra «keci» es una designación indeterminada que alude a las diversas variedades. Con ambas palabras combinadas, se incluyen sin excepción todos los placeres de tal naturaleza que se obtienen allí, abarcando sus grados de excelencia. Pues esta expresión es omniabarcante, tal como en «cualesquiera formaciones» (ye keci saṅkhārā). «Manaso piyā» significa agradables al corazón, es decir, objetos que son amados por la mente.

เอตฺถ จ ‘‘เอตาทิโส วณฺโณ’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตวิเสสา ตสฺสา เทวตาย อตฺตภาวปริยาปนฺนา วณฺณสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘โภคา’’ติ อิมินา อุปโภคปริโภควตฺถุภูตา ทิพฺพรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพเภทา กามคุณสมฺปทา. ‘‘มนโส ปิยา’’ติ อิมินา เตสํ รูปาทีนํ อิฏฺฐกนฺตมนาปตา. ‘‘อิธ มิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปน ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘เย เกจิ มนโส ปิยา’’ติ อิมินา ยานิ ‘‘โส อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺเต อาคตานิ ทส ฐานานิ. เตสํ อิธ อนวเสสโต สงฺคโห ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

En este contexto, con la expresión «etādiso vaṇṇo» se muestra la perfección de la apariencia física de esa deidad, la cual es intrínseca a su propio ser, como se mencionó anteriormente. Con «bhogā» se muestra la perfección de los placeres sensoriales (kāmaguṇasampadā), que consisten en las diversas formas, sonidos, olores, sabores y contactos divinos que sirven como objetos de uso y disfrute. Con «manaso piyā» se muestra que dichas formas y demás objetos poseen la cualidad de ser deseables, encantadores y placenteros. Con «idha mijjhati», por su parte, se muestra la perfección de la longevidad, la fama, la felicidad y la soberanía divinas. Debe entenderse que con «ye keci manaso piyā» se presenta aquí la síntesis completa de los diez aspectos mencionados en el Sutta: «Él supera a los otros dioses en diez aspectos: longevidad divina, apariencia divina, felicidad divina, fama divina, soberanía divina, y en las formas, sonidos, olores, sabores y contactos divinos». Así debe comprenderse.

๓. ปุจฺฉามีติ ปญฺหํ กโรมิ, ญาตุมิจฺฉามีติ อตฺโถ. กามญฺเจตํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ. กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา’’ติ จ กึ-สทฺทคฺคหเณเนว อตฺถนฺตรสฺส อสมฺภวโต ปุจฺฉาวเสน คาถาตฺตยํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ ปน ‘‘ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ตาว น โหติ เอทิสสฺส อตฺถสฺส มหาเถรสฺส อทิฏฺฐภาวาภาวโต, วิมติจฺเฉทนาปิ น โหติ สพฺพโส สมุคฺฆาติตสํสยตฺตา, อนุมติปุจฺฉาปิ น โหติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๓) วิย อนุมติคหณากาเรน อปฺปวตฺตตฺตา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาปิ น โหติ ตสฺสา เทวตาย กเถตุกมฺยตาวเสน เถเรน อปุจฺฉิตตฺตา. วิเสเสน ปน ทิฏฺฐสํสนฺทนาติ เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา อฏฺฐุปฺปตฺติกถายํ ‘‘เถโร กิญฺจาปี’’ติอาทินา วิภาวิโต เอว. ตนฺติ ตฺวํ. ตยิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ปุพฺพาเปกฺขตาย อุปโยเคกวจนํ, ปราเปกฺขตาย ปน ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

3. «Pucchāmi» significa «planteo una pregunta» o «deseo saber». Ciertamente, se entiende que el conjunto de estas tres estrofas —«kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati, kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā»— tiene carácter interrogativo debido al uso de la palabra «kiṃ» (qué/por qué), ya que no es posible otro significado; no obstante, se dice «pucchāmi» para dar a conocer el tipo específico de pregunta. Esta pregunta no es del tipo para revelar lo no visto (adiṭṭhajotanā), pues no es que el Gran Thera desconociera tal asunto; tampoco es para disipar una duda (vimaticchedanā), pues él había erradicado por completo toda incertidumbre; no es una pregunta para obtener el asentimiento (anumatipucchā), como ocurre en pasajes como «¿qué piensas de esto, oh noble?», pues no se realiza con el fin de indagar la voluntad ajena; ni es una pregunta motivada por el deseo de hablar del otro (kathetukamyatāpucchā), pues el Thera no preguntó porque la deidad tuviera el deseo de expresarse. Específicamente, debe entenderse como una pregunta de comparación de lo visto (diṭṭhasaṃsandanā). Este significado ya ha sido manifestado anteriormente en el relato de las circunstancias (aṭṭhuppattikathā) con las palabras «aunque el Thera...». «Taṃ» se refiere a «ti». Dicho término «taṃ» guarda relación tanto con lo precedente como con lo subsiguiente: por su relación con lo precedente (el verbo «pucchāmi»), debe considerarse como acusativo singular; pero por su relación con lo posterior (el verbo «akāsi» y otros), debe considerarse como nominativo singular.

เทวีติ เอตฺถ เทว-สทฺโท ‘‘อิมานิ เต เทว จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสวตีราชธานิปมุขานิ, เอตฺถ, เทว, ฉนฺทํ กโรหิ ชีวิเต [Pg.16] อเปกฺข’’นฺติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๖๖) สมฺมุติเทววเสน อาคโต, ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, สาสนํ สพฺพทสฺสิโน’’ติอาทีสุ วิสุทฺธิเทววเสน. วิสุทฺธิเทวานญฺหิ ภควโต อติเทวภาเว วุตฺเต อิตเรสํ วุตฺโต เอว โหตีติ. ‘‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๗) อุปปตฺติเทววเสน. อิธาปิ อุปปตฺติเทววเสเนว เวทิตพฺโพ. ปทตฺถโต ปน – ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬติ ลฬติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ รมติ, อถ วา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โชตติ โอภาสติ, อากาเสน วิมาเนน จ คจฺฉตีติ เทวี. ‘‘ตฺวํ เทวี’’ติ สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มหานุภาเวติ อุฬารปฺปภาเว, โส ปนสฺสานุภาโว เหฏฺฐา ทฺวีหิ คาถาหิ ทสฺสิโตเยว.

En el término 'Devī', la palabra 'deva' se utiliza en pasajes como 'Oh rey (deva), aquí están estas ochenta y cuatro mil ciudades encabezadas por la capital real de Kusāvatī... oh rey, ten deseo por esto y ten apego por la vida' (Dī. Ni. 2.266) en el sentido de un 'dios por convención' (sammutideva), refiriéndose a la realeza. En pasajes como 'la enseñanza de aquel Dios de dioses (devātideva), el Omnisciente', se utiliza en el sentido de un 'dios por pureza' (visuddhideva). Pues, al declarar el estado del Bendito como superior al de los dioses entre los dioses por pureza, también queda declarado el estado de dioses por pureza para los demás (Arahants y Paccekabuddhas). En pasajes como 'Los dioses de los Cuatro Grandes Reyes son longevos, hermosos y poseen mucha felicidad' (Dī. Ni. 3.337), se utiliza en el sentido de un 'dios por nacimiento' (upapattideva). Aquí también debe entenderse exclusivamente en el sentido de una diosa por nacimiento. En cuanto al significado de la palabra: resplandece por el poder de su propio mérito, juega y se deleita con los cinco placeres de los sentidos; o bien, según el método mencionado anteriormente, brilla y resplandece, y viaja por el espacio en un palacio celestial (vimāna), por lo tanto es una 'devī' (diosa). 'Tvaṃ devī' (Tú, diosa) es un vocativo en singular. 'Mahānubhāve' significa de gran poder o esplendor; este poder de la diosa ya ha sido mostrado anteriormente en las dos estrofas precedentes.

มนุสฺสภูตาติ เอตฺถ มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา. เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา –

En el término 'Manussabhūtā', se llaman humanos (manussā) debido a la intensidad o elevación de su mente (manassa). Sus mentes están desarrolladas y poseen cualidades superiores en términos de atención plena (sati), valentía (sūrabhāva) y aptitud para la vida santa (brahmacariya). ¿Quiénes son ellos? Son seres especiales que habitan en Jambudīpa. Por eso, el Bendito dijo:

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑).

'Monjes, en tres aspectos los humanos de Jambudīpa superan a los humanos de Uttarakuru y a los dioses de Tāvatiṃsa. ¿En cuáles tres? Son valientes, poseen atención plena y aquí se practica la vida santa' (A. Ni. 9.21).

ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา มหาสาวกา จกฺกวตฺติโน อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. เตหิ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ตฺเวว ปญฺญายึสูติ เอเก.

Ciertamente, los Buddhas Benditos, los Paccekabuddhas, los discípulos principales (aggasāvakā), los grandes discípulos, los reyes universales (cakkavatti) y otros seres de gran poder nacen precisamente aquí (en Jambudīpa). Algunos maestros afirman que los habitantes de los otros tres grandes continentes y de las islas menores también son conocidos como 'humanos' debido a la similitud de su forma física y otras características con los de Jambudīpa.

อปเร ปน ภณนฺติ – โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย อโลภาทโย จ อุสฺสนฺนา, เต โลภาทิอุสฺสนฺนตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทิอุสฺสนฺนตาย สุคติมคฺคํ นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

Otros maestros dicen que se llaman humanos (manussā) debido a la intensidad de la mente, la cual puede estar acompañada de raíces no saludables como la codicia (lobha) o de raíces saludables como la no-codicia (alobha). Entre los seres de nacimiento humano, la codicia y la no-codicia son especialmente intensas. Aquellos con intensidad de codicia y otros males llenan el camino a los estados de privación (apāyamagga), mientras que aquellos con intensidad de no-codicia y otros bienes llenan el camino a los reinos felices (sugatimagga) y el camino que conduce al Nibbāna. Por lo tanto, debido a esa intensidad de la mente acompañada tanto de codicia como de no-codicia, los seres especiales de los cuatro grandes continentes, junto con los de las islas menores, son llamados 'humanos'.

โลกิยา [Pg.17] ปน ‘‘มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจกฺขโต ปรมฺปราย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา สตฺตา ปุตฺตสทิสตาย ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต เอว หิ เต มาณวา ‘‘มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ. มนุสฺเสสุ ภูตา ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตาติ มนุสฺสภูตา.

Sin embargo, según el uso mundano, se dice que son 'humanos' (manussā) por ser descendientes de Manu. Manu es el primer ser del inicio del eón (paṭhamakappiko), el iniciador de las leyes sociales, el legislador de lo beneficioso y lo perjudicial, y ocupa el lugar de padre de los seres; en la Dispensación se le llama 'Mahāsammata'. Los seres que, ya sea por contacto directo o por tradición sucesiva, se mantienen en sus consejos e instrucciones son llamados 'humanos' por ser semejantes a sus hijos. Por esta misma razón, también se les conoce como 'māṇavā' y 'manujā'. 'Manussabhūtā' significa nacida entre los humanos o que ha alcanzado la condición humana.

กิมกาสิ ปุญฺญนฺติ กึ ทานสีลาทิปฺปเภเทสุ กีทิสํ ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต, ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ สุจริตํ กุสลกมฺมํ อกาสิ, อุปจินิ นิพฺพตฺเตสีติ อตฺโถ. ชลิตานุภาวาติ สพฺพโส วิชฺโชตมานปุญฺญิทฺธิกา.

En cuanto a 'Kimakāsi puññaṃ' (¿Qué mérito hiciste?), se refiere a qué tipo de acción meritoria entre las diversas clases como la generosidad (dāna) o la moralidad (sīla) realizó. Se llama 'puñña' (mérito) porque produce resultados dignos de honra y porque purifica y limpia el continuo mental del individuo donde surge. El significado es: ¿qué conducta correcta o acción saludable hiciste, acumulaste o produjeste? 'Jalitānubhāvā' significa que posee un poder de mérito que resplandece por todas partes.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ, กึ อญฺญาสุ คตีสุ ปุญฺญกิริยา นตฺถีติ? โน นตฺถิ. ยสฺมา นิรเยปิ นาม กามาวจรกุสลจิตฺตปวตฺติ กทาจิ ลพฺภเตว, กิมงฺคํ ปนญฺญตฺถ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา’’ติ. ตสฺมา มหาเถโร มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนํ ตํ ทิสฺวา ภูตตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ อโวจ.

¿Por qué se dice aquí 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'? ¿Es que acaso no existe la práctica del mérito en otros destinos (gatīsu)? No es que no exista. Pues incluso en el infierno, la actividad de una mente saludable del ámbito de los sentidos (kāmāvacara-kusala) puede ocurrir en raras ocasiones; ¿qué decir entonces de otros reinos? Sin embargo, ya hemos mencionado que esta es una 'pregunta para verificar lo visto' (diṭṭhasaṃsandanā pucchā). Por lo tanto, el Gran Élder (Moggallāna), al ver a esta diosa que había nacido allí tras haber realizado méritos en una existencia humana, le preguntó de acuerdo con la realidad de los hechos: 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'.

อถ วา อญฺญาสุ คตีสุ เอกนฺตสุขตาย เอกนฺตทุกฺขตาย ทุกฺขพหุลตาย จ ปุญฺญกิริยาย โอกาโส น สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส สุทุลฺลภภาวโต. กทาจิ อุปฺปชฺชมาโนปิ ยถาวุตฺตการเณน อุฬาโร วิปุโล น จ โหติ, มนุสฺสคติยํ ปน สุขพหุลตาย ปุญฺญกิริยาย โอกาโส สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส เยภุยฺเยน สุลภภาวโต. ยญฺจ ตตฺถ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ วิเสสโต ปุญฺญกิริยาย อุปนิสฺสโย โหติ. ทุกฺขูปนิสฺสยา หิ สทฺธาติ. ยถา หิ อโยฆเนน สตฺถเก นิปฺผาทิยมาเน ตสฺส เอกนฺตโต น อคฺคิมฺหิ ตาปนํ อุทเกน วา เตมนํ เฉทนกิริยาสมตฺถตาย วิเสสปจฺจโย, ตาเปตฺวา ปน ปมาณโยคโต อุทกเตมนํ ตสฺสา วิเสสปจฺจโย, เอวเมว สตฺตสนฺตานสฺส เอกนฺตทุกฺขสมงฺคิตา ทุกฺขพหุลตา เอกนฺตสุขสมงฺคิตา จ ปุญฺญกิริยาย [Pg.18] น วิเสสปจฺจโย โหติ. สติ ปน ทุกฺขสนฺตาปเน ปมาณโยคโต สุขูปพฺรูหเน จ ลทฺธูปนิสฺสยา ปุญฺญกิริยา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชมานา จ มหาชุติกา มหาวิปฺผารา ปฏิปกฺขเฉทนสมตฺถา จ โหติ, ตสฺมา มนุสฺสภาโว ปุญฺญกิริยาย วิเสสปจฺจโย. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

O bien, en otros destinos, debido a la felicidad absoluta (en los cielos), al sufrimiento absoluto (en los infiernos) o a la abundancia de sufrimiento, no es fácil encontrar la oportunidad para realizar méritos, ya que es extremadamente difícil que coincidan las condiciones necesarias como la asociación con personas íntegras (sappurisūpanissaya). Incluso si el mérito surge ocasionalmente, debido a las razones mencionadas, no llega a ser sublime ni vasto. Pero en el destino humano, debido a la abundancia de felicidad (comparada con los reinos inferiores), la oportunidad para realizar méritos es fácil de obtener, pues las condiciones como la asociación con personas íntegras suelen estar disponibles. Además, el sufrimiento que surge allí actúa especialmente como una condición de apoyo (upanissaya) para la práctica del mérito. Pues se dice: 'La fe tiene al sufrimiento como su condición de apoyo'. Así como al fabricar una herramienta con un martillo de hierro, el calentarla exclusivamente en el fuego o el sumergirla exclusivamente en agua no es la condición especial para que sea apta para cortar, pero tras calentarla, el sumergirla en agua en la medida justa sí es la condición especial para ello; del mismo modo, la posesión de sufrimiento absoluto, la abundancia de sufrimiento o la posesión de felicidad absoluta no son condiciones especiales para la acción meritoria. Sin embargo, cuando existe el calor del sufrimiento y el fomento de la felicidad en la proporción adecuada, surge la acción meritoria con un apoyo firme. Y al surgir, es de gran esplendor, gran difusión y capaz de cortar las impurezas opuestas. Por lo tanto, la condición humana es la condición especial para la práctica del mérito. Por ello se dijo: 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'. El resto es fácil de comprender.

๔. เอวํ ปน เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา’’ติ คาถา วุตฺตา. เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา? ธมฺมสงฺคาหเกหิ. ตตฺถ สาติ ยา ปุพฺเพ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว’’ติ วุตฺตา, สา. เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ วุจฺจติ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑) หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต เทโวเยว เทวตาติ กตฺวา. ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

4. Así, habiendo sido interrogada por el Tera (el Venerable Moggallāna), aquella deidad respondió a la pregunta. Para mostrar ese significado, se pronunció el verso: «Esa deidad, con el corazón deleitado» (sā devatā attamanā). ¿Quién pronunció este verso? Los Recitadores del Dhamma (Dhammasaṅgāhakehi). En ese contexto, «sā» se refiere a aquella a quien anteriormente se le dijo: «Te pregunto, oh diosa de gran poder». El término «devatā» se usa para referirse a un hijo de los devas (devaputto), a un Brahma (brahmā), o a una hija de los devas (devadhītā). En pasajes como: «Entonces, cierta deidad, al avanzar la noche, con una belleza resplandeciente...», el término «devatā» se refiere a un hijo de los devas, considerando que un deva mismo es una «devatā». Del mismo modo, en pasajes como: «Aquellas deidades, setecientas en número, excelsas, habiendo salido de la morada de Brahma...», se refiere a los Brahmas.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. (วิ. ว. ๗๕) –

«Con una belleza resplandeciente, tú que permaneces ahí, oh deidad, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana (osadhī)...».

อาทีสุ เทวธีตา. อิธาปิ เทวธีตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺตมนาติ ตุฏฺฐมนา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมนา. ปีติโสมนสฺสสหคตญฺหิ จิตฺตํ โทมนสฺสสฺส อโนกาสโต เตหิ ตํ สกํ กตฺวา คหิตํ วิย โหติ. อตฺตมนาติ วา สกมนา. อนวชฺชปีติโสมนสฺสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ สมฺปติ อายติญฺจ ตํสมงฺคิโน หิตสุขาวหโต ‘‘สก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อิตรํ.

En estos y otros pasajes, se refiere a una hija de los devas. Aquí también, debe entenderse únicamente como una hija de los devas. «Attamanā» significa con la mente satisfecha (tuṭṭhamanā), con la mente imbuida de rapto y felicidad (pītisomanassehi gahitamanā). Pues una mente acompañada de rapto y felicidad, al no dejar lugar para el pesar (domanassassa), es como si fuera tomada por ellos y hecha propia. Alternativamente, «attamanā» significa «con la mente propia» (sakamanā). Pues una mente asociada con un rapto y felicidad intachables, tanto en el presente como en el futuro, trae bienestar y felicidad a quien la posee, y por ello recibe el nombre de «propia» (sakaṃ), no así la contraria.

โมคฺคลฺลาเนนาติ โมคฺคลฺลานโคตฺตสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺตภาวโต โส มหาเถโร โคตฺตวเสน ‘‘โมคฺคลฺลาโน’’ติ ปญฺญาโต, เตน โมคฺคลฺลาเนน. ปุจฺฉิตาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนวเสน ปุจฺฉิตา, อตฺตมนา สา เทวตา ปญฺหํ พฺยากาสีติ โยชนา. อตฺตมนตา จสฺสา ‘‘ตมฺปิ นาม ปริตฺตกมฺปิ กมฺมํ เอวํ มหติยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา การณํ อโหสี’’ติ ปุพฺเพปิ สา อตฺตโน ปุญฺญผลํ ปฏิจฺจ อนฺตรนฺตรา โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, อิทานิ ปน ‘‘อญฺญตรสฺส เถรสฺส กโตปิ นาม กาโร เอวํ อุฬารผโล, อยํ ปน พุทฺธานํ อคฺคสาวโก อุฬารคุโณ มหานุภาโว[Pg.19], อิมมฺปิ ปสฺสิตุํ นิปจฺจการญฺจ กาตุํ ลภามิ, มม ปุญฺญผลปฏิสํยุตฺตเมว จ ปุจฺฉํ กโรตี’’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา. เอวํ สญฺชาตพลวปีติโสมนสฺสา สา เถรสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺหํ ปุฏฺฐา พฺยากาสิ.

«Por Moggallāna» significa que, por ser el hijo de un brahmán de gran linaje del clan Moggallāna, aquel Gran Tera es conocido por su nombre de clan como «Moggallāno»; por ese Moggallāna. «Interrogada» (pucchitā) significa interrogada con el propósito de verificar lo observado; la construcción es: «aquella deidad, con el corazón deleitado, explicó la pregunta». Su deleite surgió por dos razones: primero, porque incluso en el pasado ella experimentaba felicidad de vez en cuando basándose en el fruto de sus propios méritos, pensando: «Incluso una acción tan pequeña ha sido la causa de tan inmensa prosperidad celestial»; y ahora, pensando: «Incluso un servicio rendido a un tera ordinario tiene un fruto tan excelso; pero este es un discípulo principal de los Buddhas, de excelsas virtudes y gran poder; tengo la oportunidad de verlo y rendirle honores, y él me hace una pregunta relacionada precisamente con el fruto de mis méritos». Habiendo surgido así un fuerte rapto y felicidad, ella aceptó respetuosamente las palabras del Tera y, habiendo sido interrogada, explicó la pregunta.

ปญฺหนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิตํ ตํ อตฺถํ วิยากาสิ กเถสิ วิสฺสชฺเชสิ. กถํ ปน พฺยากาสิ? ปุฏฺฐาติ ปุฏฺฐาการโต, ปุจฺฉิตากาเรเนวาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วจนํ วิเสสตฺถนิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺเธ หิ สติ อารมฺโภ วิเสสตฺถญาปโกว โหติ. โก ปเนโส วิเสสตฺโถ? พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา. ยญฺหิ กมฺมผลํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส การณภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉิตํ, ตทุภยสฺส อญฺญมญฺญานุรูปภาววิภาวนา. เยน จ อากาเรน ปุจฺฉา ปวตฺตา อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ, ตทาการสฺส พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา, ตถา เจว วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ. อิติ อิมสฺส วิเสสสฺส ญาปนตฺถํ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วุตฺตํ.

«La pregunta» (pañhaṃ) se refiere a aquello que se deseaba conocer; ella lo explicó, lo relató, lo respondió. ¿Cómo lo explicó? «Interrogada» (puṭṭhā) significa según la forma en que fue preguntada, siguiendo exactamente el modo de la interrogación. En este contexto, debe entenderse que, tras haber dicho «pucchitā», el uso posterior del término «puṭṭhā» tiene el propósito de determinar un significado especial. Pues cuando algo ya se ha establecido, un nuevo esfuerzo verbal sirve para dar a conocer un sentido específico. ¿Cuál es este sentido especial? La correspondencia de la respuesta con la pregunta. Pues, habiendo mostrado el fruto de una acción, se preguntó por la acción que fue su causa; el sentido especial es la demostración de la mutua correspondencia entre ambas. El modo en que la pregunta fue planteada, tanto en significado como en la forma de las palabras, se refleja en la adecuación de la respuesta a la pregunta; y así ocurrió la respuesta. Por lo tanto, para dar a conocer esta distinción, tras decir «pucchitā», se dijo nuevamente «puṭṭhā».

‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วา ตาย เทวตาย วิเสสนมุเขน ปุฏฺฐภาวสฺส ปญฺหพฺยากรณสฺส จ การณกิตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทินา เถเรน ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ตาย เทวตาย กตกมฺมํ, ตสฺสา ปุจฺฉาย การิตา อาจิกฺขิตา วาติ สา เทวตา ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส การิตา, ตสฺมา ปญฺหํ ปุฏฺฐา. ยสฺมา จ ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขนสภาวา, ตสฺมา ปญฺหํ พฺยากาสีติ. ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺห’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สรูปทสฺสนํ. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – อิทํ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉิยมานาย จ ปจฺจกฺขภูตํ อนนฺตรํ วุตฺตปฺปการํ ปุญฺญผลํ, ยสฺส กมฺมสฺส ตํ ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ปญฺหนฺติ วุตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ พฺยากาสีติ.

O bien, «pucchitā» es la mención de la causa de haber sido interrogada y de la explicación de la pregunta, mediante la calificación de aquella deidad. Esto es lo que se quiere decir: «¿Por qué causa es tu belleza tal?», etc., es la pregunta (pucchā) formulada por el Tera; debido a esa pregunta, la acción realizada por aquella deidad fue hecha manifiesta o relatada; por eso se dice que la deidad fue «interrogada» (pucchitā). Debido a que, al ser interrogada, hizo manifiesta la acción por la que se preguntaba, por eso «se le preguntó la cuestión» (pañhaṃ puṭṭhā). Y dado que, al ser interrogada, tiene la naturaleza de relatar la acción consultada, por eso «explicó la pregunta». «De qué acción es este el fruto» es la exposición de la naturaleza misma del significado de lo que se llamó «la pregunta». Y este es el sentido aquí: este fruto del mérito que es evidente tanto para el que pregunta como para la que es preguntada, de la clase mencionada anteriormente; debido a que se deseaba conocer de qué acción era el fruto, se dice que explicó la acción meritoria llamada «la pregunta» (pañha).

๕. อหํ มนุสฺเสสูติอาทิ ปญฺหสฺส พฺยากรณากาโร. ตตฺถ อหนฺติ เทวตา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘มนุสฺสภูตา’’ติ วจนํ ตทา อตฺตนิ มนุสฺสคุณานํ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ. โย หิ มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปาณาติปาตาทึ อกตฺตพฺพํ กตฺวา ทณฺฑารโห ตตฺถ ตตฺถ ราชาทิโต หตฺถจฺเฉทาทิกมฺมการณํ ปาปุณนฺโต [Pg.20] มหาทุกฺขํ อนุภวติ, อยํ มนุสฺสเนรยิโก นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปุพฺเพกตกมฺมุนา ฆาสจฺฉาทนมฺปิ น ลภติ, ขุปฺปิปาสาภิภูโต ทุกฺขพหุโล กตฺถจิ ปติฏฺฐํ อลภมาโน วิจรติ, อยํ มนุสฺสเปโต นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปราธีนวุตฺติ ปเรสํ ภารํ วหนฺโต ภินฺนมริยาโท วา อนาจารํ อาจริตฺวา ปเรหิ สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต คหนนิสฺสิโต ทุกฺขพหุโล วิจรติ หิตาหิตํ อชานนฺโต นิทฺทาชิฆจฺฉาทุกฺขวิโนทนาทิปโร, อยํ มนุสฺสติรจฺฉาโน นาม. โย ปน อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺโต กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ทยาปนฺโน สพฺพสตฺเตสุ สํเวคพหุโล อกุสลกมฺมปเถ ปริวชฺเชนฺโต กุสลกมฺมปเถ สมาจรนฺโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ปริปูเรติ, อยํ มนุสฺสธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปรมตฺถโต มนุสฺโส นาม. อยมฺปิ ตาทิสา อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ. มนุสฺเส สตฺตนิกาเย มนุสฺสภาวํ ปตฺตา มนุสฺสธมฺมญฺจ อปฺปหาย ฐิตาติ อตฺโถ.

5. "Ahaṃ manussesū" y las palabras siguientes constituyen la forma de responder a la pregunta. En ese pasaje, con la palabra "ahaṃ", la deidad se señala a sí misma. El decir "manussabhūtā" (habiendo sido humana) después de decir "manussesū" (entre los humanos) tiene el propósito de mostrar la presencia de las cualidades humanas en ella misma en aquel momento. En efecto, aquel que, siendo de nacimiento humano, comete lo que no debe hacerse, como el matar seres vivos, y siendo digno de castigo, recibe de los reyes y otros autoridades castigos penales como la amputación de manos y pies, experimentando un gran sufrimiento, es llamado un "humano infernal" (manussanerayiko). Otro que, siendo de nacimiento humano, no obtiene ni comida ni vestido debido a las acciones realizadas en el pasado, y oprimido por el hambre y la sed, lleno de sufrimiento, deambula sin encontrar refugio en ningún lugar, es llamado un "humano espíritu hambriento" (manussapeto). Otro que, siendo de nacimiento humano, tiene un medio de vida que depende de los demás, cargando los fardos de otros, o habiendo quebrantado la moralidad y actuado con mala conducta, deambula lleno de sufrimiento, amenazado por otros y temeroso del peligro de muerte, refugiado en la espesura de la selva, sin distinguir entre lo beneficioso y lo perjudicial, dedicado únicamente a aliviar el sufrimiento del sueño y el hambre, es llamado un "humano animal" (manussatiracchāno). Pero aquel que, conociendo su propio beneficio y perjuicio, creyendo en la ley del karma y sus frutos, dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), lleno de compasión hacia todos los seres, evitando los senderos de las acciones inmorales y practicando los senderos de las acciones meritorias, completa las bases de las acciones meritorias, ese está establecido en el Dhamma humano y es llamado un "humano" en el sentido absoluto (paramatthato). Esta deidad también fue así. Por eso se dice: "manussesu manussabhūtā", que significa que, habiendo alcanzado la condición humana entre la multitud de seres humanos, permaneció sin abandonar el Dhamma de los humanos.

อพฺภาคตานนฺติ อภิอาคตานํ, สมฺปตฺตอาคนฺตุกานนฺติ อตฺโถ. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิ อพฺภาคโตติ. เตสุ กตปริจโย อาคนฺตุโก อติถิ, อกตปริจโย อพฺภาคโต. กตปริจโย อกตปริจโยปิ วา ปุเรตรํ อาคโต อติถิ, โภชนเวลายํ อุปฏฺฐิโต สมฺปติ อาคโต อพฺภาคโต. นิมนฺติโต วา ภตฺเตน อติถิ, อนิมนฺติโต อพฺภาคโต. อยํ ปน อกตปริจโย อนิมนฺติโต สมฺปติ อาคโต จ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ, ครุกาเรน ปเนตฺถ พหุวจนํ วุตฺตํ. อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยํกิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ, อิธ ปน ปีฐํ อธิปฺเปตํ, ตสฺส จ อปฺปกตฺตา อนุฬารตฺตา จ ‘‘อาสนก’’นฺติ อาห. อทาสินฺติ ‘‘อิทมสฺส เถรสฺส ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ มหานิสํส’’นฺติ สญฺชาตโสมนสฺสา กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตสฺส เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสึ, นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ.

"Abbhāgatānaṃ" significa los que han llegado, es decir, los huéspedes que se han presentado. En efecto, los huéspedes son de dos tipos: "atithi" y "abbhāgato". Entre ellos, el huésped conocido es el "atithi", y el huésped no conocido es el "abbhāgato". O bien, sea conocido o desconocido, el que llega antes del tiempo de la comida es el "atithi", y el que se presenta en el momento de la comida, llegando en ese instante, es el "abbhāgato". O también, el que es invitado a comer es el "atithi", y el no invitado es el "abbhāgato". Esta deidad, refiriéndose a aquellos que llegaron en ese instante, no siendo conocidos ni invitados, dijo "abbhāgatānaṃ"; aquí se usa el plural por respeto. "Āsana" es aquello en donde uno se sienta; se refiere a cualquier lugar apto para sentarse, pero en este contexto se refiere específicamente a un taburete (pīṭha); y debido a su pequeño tamaño y sencillez, dijo "āsanakaṃ" (pequeño asiento). "Adāsiṃ" significa que, con un surgimiento de alegría mental pensando: "esto dado a este venerable monje será para mí de gran fruto y gran beneficio", creyendo en el karma y en su fruto, se lo entregó para el uso de dicho venerable; lo ofrendó mediante una renuncia desinteresada.

อภิวาทยินฺติ อภิวาทนมกาสึ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล วนฺทินฺติ อนฺโต. วนฺทมานา หิ ตํ ตาเยว วนฺทนกิริยาย วนฺทิยมานํ ‘‘สุขินี โหหิ, อโรคา โหหี’’ติอาทินา อาสิวาทํ อตฺถโต วทาเปสิ [Pg.21] นาม. อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคณฺหนฺตี คุณวิสิฏฺฐานํ อปจายนํ อกาสินฺติ อตฺโถ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ, ตทา มม วิชฺชมานวิภวานุรูปนฺติ อตฺโถ. อทาสิ ทานนฺติ อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน ทกฺขิเณยฺยํ โภเชนฺตี ทานมยํ ปุญฺญํ ปสวึ.

"Abhivādayiṃ" significa que realicé el acto de reverencia; es decir, que saludé a la persona digna de ofrendas con la postración de los cinco puntos. Pues, al saludar, mediante ese mismo acto de reverencia, se hace que la persona que recibe el saludo exprese verbalmente una bendición como: "que seas feliz, que estés libre de enfermedades", etc. "Añjalikaṃ akāsiṃ" significa que realizó un gesto de respeto hacia los dotados de cualidades superiores, elevando sobre su cabeza las manos en gesto de súplica (añjali), resplandecientes por la unión de las diez uñas. "Yathānubhāvaṃ" significa según su capacidad, de acuerdo con la riqueza que poseía en aquel momento de su existencia previa. "Adāsi dānaṃ" significa que, alimentando a la persona digna de ofrendas mediante la entrega de objetos donables como comida y bebida, produjo mérito consistente en la generosidad.

เอตฺถ จ ‘‘อห’’นฺติ อิทํ กมฺมสฺส ผลสฺส จ เอกสนฺตติปติตตาทสฺสเนน สมฺพนฺธภาวทสฺสนํ, ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ อิทํ ตสฺสา ปุญฺญกิริยาย อธิฏฺฐานภูตสนฺตานวิเสสทสฺสนํ, ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ อิทํ จิตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺเจว เขตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺจ ทานสฺส วิย ปฏิคฺคหณสฺส จ กิญฺจิ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺติตภาวทีปนโต. ‘‘อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทาน’’นฺติ อิทํ โภคสารทานทสฺสนํ, ‘‘อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสิ’’นฺติ อิทํ กายสารทานทสฺสนํ.

Y en este contexto, el término "ahaṃ" es una expresión que muestra la relación de conexión al evidenciar que el karma y el fruto ocurren en una misma continuidad (santāna). "Manussesu manussabhūtā" es una expresión que muestra la distinción de la continuidad mental que fue el fundamento de realizar esa acción meritoria. "Abbhāgatānaṃ" es una expresión que muestra tanto la perfección de la intención (citta-sampatti) como la perfección del campo (khetta-sampatti), al indicar que la acción ocurrió sin esperar nada a cambio del receptor, tal como en el acto de dar. "Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dānaṃ" es una expresión que muestra la donación de la esencia de las posesiones (bhogasāra). "Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ" es una expresión que muestra la donación de la esencia del cuerpo (kāyasāra).

๖. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺเญน เหตุภูเตน. เมติ อยํ เม-สทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) กรเณ อาคโต, มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๖; สํ. นิ. ๔.๑๔; อ. นิ. ๓.๑๐๔) สามิอตฺเถ อาคโต, อิธาปิ สามิอตฺเถ เอว, มมาติ อตฺโถ. สฺวายํ เม-สทฺโท เตน เม ปุญฺเญนาติ จ เม เอตาทิโสติ จ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

6. "Tenāti" significa debido a ese mérito mencionado que actuó como causa. El término "me" aparece en sentido instrumental en pasajes como "kicchena me adhigataṃ..." (alcanzado por mí con dificultad), significando "por mí" (mayā). En pasajes como "sādhu me bhante..." (sería bueno que para mí, Señor...), aparece en sentido dativo, significando "para mí" (mayhaṃ). En pasajes como "pubbeva me bhikkhave..." (antes de mi iluminación, monjes...), aparece en sentido posesivo (sāmiattha), y aquí también está en sentido posesivo, significando "de mí" (mama). Ese mismo término "me" debe conectarse en ambos lugares: "por ese mi mérito" y "mi complexión es tal". El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

เอวํ ตาย เทวตาย ปญฺเห พฺยากเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย สาตฺถิกา อโหสิ. เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. คาถา เอว ปน สงฺคหํ อารุฬฺหาติ.

De esta manera, una vez que la deidad hubo respondido a la pregunta, el venerable Mahā Moggallāna enseñó el Dhamma extensamente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la deidad junto con su séquito. El venerable regresó desde allí al mundo humano y relató todo ese suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese acontecimiento como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Sin embargo, solo los versos (gāthā) fueron incluidos en la recolección canónica.

ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario del primer Pīṭha Vimāna.

๒. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา

2. Comentario del segundo Pīṭha Vimāna.

ปีฐํ [Pg.22] เต เวฬุริยมยนฺติ ทุติยปีฐวิมานํ. ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ จ อตฺถวณฺณนา จ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – สาวตฺถิวาสินี กิร เอกา อิตฺถี อตฺตโน เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ เอกํ เถรํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส อาสนํ เทนฺตี อตฺตโน ปีฐํ อุปริ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา อทาสิ. เตน ตสฺสา เทวโลเก นิพฺพตฺตาย เวฬุริยมยํ ปลฺลงฺกวิมานํ นิพฺพตฺตํ. เตน วุตฺตํ –

«Tu asiento es de lapislázuli» — este es el Segundo Pīṭhavimāna. Su origen y la explicación del significado deben entenderse de la misma manera que se expuso en el primero. Sin embargo, esta es la particularidad: se dice que una mujer que vivía en Sāvatthī, al ver a un monje anciano que había entrado en su casa para pedir limosna, con el corazón lleno de fe, ofreciéndole un asiento, cubrió su propio taburete con una tela azul y se lo entregó. Debido a ese mérito, cuando renació en el mundo de los devas, surgió para ella una mansión con un palanquín hecho de lapislázuli. Por eso se dijo:

๘.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

Tu magnífico trono hecho de lapislázuli se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube.

๙.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón?

๑๐.

10.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?

๑๑.

11.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería.

๑๒.

12.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

Cuando era un ser humano entre los hombres, ofrecí un asiento a los monjes que llegaban de visita. A los dignos de ofrendas les rendí homenaje con los cinco puntos de postración, realicé el saludo con las palmas unidas y entregué ofrendas según mi capacidad.

๑๓.

13.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; por ello prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que deleitan mi corazón.

๑๔.

14.

‘‘อกฺขามิ [Pg.23] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te respondo, oh venerable monje de gran poder: este es el mérito que realicé siendo un ser humano. Por ello poseo un poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones.

๘. ตตฺถ เวฬุริยมยนฺติ เวฬุริยมณิมยํ. เวฬุริยมณิ นาม วิฬูรปพฺพตสฺส วิฬูรคามสฺส จ อวิทูเร อุปฺปชฺชนกมณิ. ตสฺส กิร วิฬูรคามฏฺฐาเน อากโร, วิฬูรสฺส ปน อวิทูเร ภวตฺตา เวฬุริยนฺเตว ปญฺญายิตฺถ. ตํสทิสวณฺณนิภตาย เทวโลเกปิสฺส ตเถว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสเนว เทวโลเก เทวปุตฺตานํ. ตํ ปน มยูรคีววณฺณํ วา โหติ, วายสปตฺตวณฺณํ วา, สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺณํ วา. อิธ ปน มยูรคีววณฺณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพํ ปฐมปีฐวิมาเน วุตฺตสทิสเมวาติ.

8. En ese pasaje, «veḷuriyamayaṃ» significa hecho de la gema lapislázuli. Se llama gema lapislázuli a la que se origina no lejos de la montaña Viḷūra y de la aldea Viḷūra. Se dice que su yacimiento se encuentra en el lugar de la aldea Viḷūra, y por estar cerca de Viḷūra, se hizo conocida como «veḷuriya». Por poseer un resplandor de color similar, incluso en el mundo de los devas adquirió ese mismo nombre, tal como los nombres de los seres celestiales en el mundo de los devas surgen según los nombres obtenidos en el mundo humano. Esta gema puede ser del color del cuello de un pavo real, del color del ala de un cuervo o del color de las hojas de bambú lustrosas. Sin embargo, en este contexto, debe entenderse que tiene el color del cuello de un pavo real. Todo lo demás es idéntico a lo expuesto en el primer Pīṭhavimāna.

ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Finaliza la explicación del Segundo Pīṭhavimāna.

๓. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา

3. Explicación del Tercer Pīṭhavimāna.

ปีฐํ เต โสวณฺณมยนฺติ ตติยปีฐวิมานํ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ. อญฺญตโร กิร ขีณาสวตฺเถโร ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ คเหตฺวา อุปกฏฺเฐ กาเล ภตฺตกิจฺจํ กาตุกาโม เอกํ วิวฏทฺวารเคหํ อุปสงฺกมิ. ตสฺมึ ปน เคเห เคหสามินี อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา เถรสฺส อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต, อิธ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ อตฺตโน ภทฺทปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ ปีตวตฺถํ อตฺถริตฺวา นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน อทาสิ, ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ อายตึ โสวณฺณปีฐปฏิลาภาย โหตู’’ติ ปตฺถนญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺเต ‘‘ภนฺเต, อิทมาสนํ ตุมฺหากํเยว ปริจฺจตฺตํ, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ตสฺสา อนุกมฺปาย ตํ ปีฐํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. สา อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.24] นิพฺพตฺตีติอาทิ สพฺพํ ปฐมวิมานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ –

«Tu asiento es de oro» — este es el tercer Pīṭhavimāna. Su historia ocurrió en Rājagaha. Se dice que cierto monje anciano con las impurezas extinguidas (khīṇāsava), después de recorrer Rājagaha en busca de limosna y haber obtenido comida, al acercarse la hora en que deseaba realizar la comida, se dirigió a una casa que tenía la puerta abierta. En aquella casa, la mujer dueña del hogar, dotada de fe y devoción, al observar la actitud del monje, dijo: «Venga, venerable señor, siéntese aquí y realice su comida»; tras preparar su hermoso asiento de mimbre y cubrirlo con una tela amarilla, se lo ofreció con una generosidad desapegada, formulando el anhelo: «Que este mérito mío sea la causa para obtener en el futuro un asiento de oro». Entonces, habiendo el monje realizado su comida allí, lavado su cuenco y levantándose para partir, ella le dijo: «Venerable señor, este asiento le ha sido entregado únicamente a usted; por favor, utilícelo para mi beneficio». El monje, por compasión hacia ella, aceptó dicho asiento y luego lo entregó a la Sangha. En un tiempo posterior, ella fue afectada por cierta enfermedad, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo esto y lo demás debe entenderse según el método expuesto en la explicación del primer Vimāna. Por eso se dijo:

๑๕.

15.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ,โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

Tu magnífico trono áureo se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube.

๑๖.

16.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón?

๑๗.

17.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?

๑๘.

18.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería.

๑๙.

19.

‘‘อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

«Este es el fruto de una pequeña acción mía, por la cual mi poder es tan radiante. Fui un ser humano entre los hombres, en una existencia anterior en el mundo de los humanos».

๒๐.

20.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

«Vi a un monje libre de pasión, sereno y sin mácula; con fe, le ofreció un asiento con mis propias manos».

๒๑.

21.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺตี จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

«Debido a ello tengo tal belleza, debido a ello mi deseo se cumple aquí y surgen para mí todos los goces que son queridos a mi corazón».

๒๒.

22.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

«Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que hice cuando era un ser humano; por eso mi poder es tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones».

๑๙. ยญฺจ [Pg.25] ปน ปญฺจมคาถายํ ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเกติอาทิ, เอตฺถ ชาติ-สทฺโท อตฺเถว สงฺขตลกฺขเณ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๗๑). อตฺถิ นิกาเย ‘‘นิคณฺฐา นาม สมณชาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๑). อตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๔). อตฺถิ กุเล ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓). อตฺถิ ปสุติยํ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗). อตฺถิ ภเว ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๕๓). อิธาปิ ภเว เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ปุริมาย ชาติยา ปุริมสฺมึ ภเว อนนฺตราตีเต ปุริเม อตฺตภาเวติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิทํ กรณวจนํ. มนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลกภเว, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. โอกาสโลโก หิ อิธ อธิปฺเปโต, สตฺตโลโก ปน ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ อิมินา วุตฺโตเยว.

19. Respecto a la frase del quinto verso 'en una vida anterior, en el mundo de los humanos': el término 'jāti' (nacimiento) se emplea en diversos contextos. Se encuentra referido a las características de lo condicionado, al grupo o asamblea, al renacimiento, a la casta o familia, al parto y a la existencia. En este pasaje, debe entenderse específicamente como 'existencia' (bhava). Por lo tanto, el significado es 'en la existencia anterior', en la vida inmediatamente pasada. La expresión 'en el mundo de los humanos' se refiere a Rājagaha. Aquí se alude al mundo como lugar físico (okāsaloka), pues el mundo de los seres (sattaloka) ya ha sido mencionado mediante el término 'entre los humanos'.

๒๐. อทฺทสนฺติ อทฺทกฺขึ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ. ภิกฺขุนฺติ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุํ, สพฺพโส กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนจิตฺตตาย วิปฺปสนฺนํ, อนาวิลสงฺกปฺปตาย อนาวิลํ. ปุริมํ ปุริมญฺเจตฺถ ปทํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ, วิคตราคาทิรชตฺตา ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุํ, ภินฺนกิเลสตฺตา กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนํ, วิปฺปสนฺนมนตฺตา อนาวิลนฺติ. ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ วา ปทํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส การณวจนํ, วิรชํ ภิกฺขุคุณโยคโต. ภินฺนกิเลโส หิ ภิกฺขุ. ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนภาวโต. กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนมานโส หิ ภิกฺขุ. วิปฺปสนฺนํ อนาวิลสงฺกปฺปภาวโตติ. ราครชาภาเวน วา ‘‘วิรช’’นฺติ วุตฺตํ, โทสกาลุสฺสิยาภาเวน ‘‘วิปฺปสนฺน’’นฺติ, โมหพฺยากุลาภาเวน ‘‘อนาวิล’’นฺติ. เอวํภูโต ปรมตฺถโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ปีฐนฺติ ตทา มม สนฺติเก วิชฺชมานํ ภทฺทปีฐํ. ปสนฺนาติ กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนจิตฺตา. เสหิ ปาณิภีติ อญฺญํ อนาณาเปตฺวา อตฺตโน หตฺเถหิ อุปนีย ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสินฺติ อตฺโถ.

20. 'Addasaṃ' significa vi. 'Virajaṃ' significa sin mancha, por estar libre del polvo de las pasiones. 'Bhikkhuṃ' se refiere a un monje por haber destruido las impurezas; es 'vippasanna' (sereno) por la total ausencia de turbación mental causada por las deficiencias, y es 'anāvila' (limpio) por carecer de pensamientos impuros. En estos términos, cada palabra anterior es la causa de la siguiente. Alternativamente, cada palabra posterior explica a la anterior. 'Adāsahaṃ' se descompone en 'adāsiṃ' (yo di) y 'ahaṃ' (yo). 'Pīṭhaṃ' se refiere a un asiento de calidad que ella poseía en aquel tiempo. 'Pasannā' indica una mente devota basada en la fe en el karma y en las Tres Joyas. 'Sehi pāṇibhi' significa que ella misma, sin delegar en otros, preparó y ofreció el asiento con sus propias manos.

เอตฺถ จ ‘‘วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนาวิล’’นฺติ อิมินา เขตฺตสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา จิตฺตสมฺปตฺตึ, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา ปโยคสมฺปตฺตึ. ตถา [Pg.26] ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา สกฺกจฺจทานํ อนุปหจฺจทานนฺติ จ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา สหตฺเถน ทานํ อนุปวิทฺธทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ปีตวตฺถสฺส อตฺถรเณน นิสีทนกาลญฺญุตาย จิตฺตึ กตฺวา ทานํ กาเลน ทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

En este verso, la descripción del 'monje libre de manchas, sereno y limpio' resalta la perfección del campo de mérito (khettasampatti). El término 'devota' (pasannā) muestra la perfección de la intención mental (cittasampatti), y 'con sus propias manos' muestra la perfección del acto de dar (payogasampatti). Asimismo, 'devota' implica una ofrenda respetuosa y sin daño; 'con sus propias manos' implica el acto directo y personal de generosidad; y el hecho de cubrir el asiento con una tela dorada al conocer el momento adecuado para sentarse, muestra una ofrenda hecha con esmero y en el momento oportuno. El resto debe entenderse según lo explicado anteriormente.

ตติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario de la tercera historia sobre el Trono Celestial (Pīṭhavimāna).

๔. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา

4. Explicación del Cuarto Pīṭhavimāna

ปีฐํ เต เวฬุริยมยนฺติ จตุตฺถปีฐวิมานํ. อิมสฺสาปิ วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ, ตํ ทุติยวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นีลวตฺเถน หิ อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เสสํ ปฐมวิมาเน วุตฺตสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

'Tu asiento es de berilo' (pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ) es el cuarto Pīṭhavimāna. El origen de esta historia también ocurrió en Rājagaha, y debe entenderse de la misma manera que se explicó en el segundo Vimāna. Debido a que el asiento fue entregado tras haber sido cubierto con una tela azul (o de color oscuro), para esta diosa también surgió un palacio celestial hecho de berilo (veḷuriyamaya). El resto es idéntico a lo dicho en el primer Vimāna. Por eso se dijo:

๒๓.

23.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

Tu asiento de berilo es magnífico, se desplaza con la rapidez de la mente a donde desees. Adornada, portando guirnaldas y bellas vestiduras, resplandeces como el relámpago en la cima de una nube.

๒๔.

24.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón?

๒๕.

25.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?”.

๒๖.

26.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa diosa, complacida por haber sido consultada por Moggallāna, respondió a la pregunta sobre cuál era el karma cuyo fruto era aquel”.

๒๗.

27.

‘‘อปฺปสฺส [Pg.27] กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“Este es el fruto de un pequeño mérito mío, por el cual poseo este poder radiante; cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres”.

๒๘.

28.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“Vi a un monje libre de impurezas, de mente serena y sin turbación; con fe, le entregué un asiento con mis propias manos”.

๒๙.

29.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Por ello poseo tal belleza, por ello aquí mi fortuna es completa, y surgen para mí todos los goces que mi corazón desea”.

๓๐.

30.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Te lo diré, monje de gran poder, el mérito que hice cuando era humana; por ello poseo este poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones”.

เอตฺถาปิ หิ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เตเนเวตฺถ ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมย’’นฺติ อาทิโต อาคตํ. เสสํ ตติยสทิสเมวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

En este caso también, debido a que el asiento fue entregado tras haber sido cubierto con una tela azul, para esta diosa surgió un palacio hecho de berilo. Por esa misma razón, el relato comienza con 'tu asiento es de berilo'. El resto es exactamente igual al tercero, por lo que el significado debe entenderse según el método allí explicado.

จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Cuarto Pīṭhavimāna.

๕. กุญฺชรวิมานวณฺณนา

5. Explicación del Kuñjaravimāna

กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺชรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อเถกทิวสํ ราชคหนคเร นกฺขตฺตํ โฆสิตํ. นาครา วีถิโย โสเธตฺวา วาลุกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ วิปฺปกิรึสุ, เคหทฺวาเร เคหทฺวาเร กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐเปสุํ, ยถาวิภวํ นานาวิราควณฺณวิจิตฺตา ธชปฏากาทโย [Pg.28] อุสฺสาเปสุํ, สพฺโพ ชโน อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูปํ สุมณฺฑิตปสาธิโต นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิ, สกลนครํ เทวนครํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ อโหสิ. อถ พิมฺพิสารมหาราชา ปุพฺพจาริตฺตวเสน มหาชนสฺส จิตฺตานุรกฺขณตฺถญฺจ อตฺตโน ราชภวนโต นิกฺขมิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ราชานุภาเวน อุฬาเรน สิริโสภคฺเคน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ.

‘Tu elefante, excelente para montar...’ es la historia del Kuñjaravimāna. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú, en el lugar de alimentación de las ardillas. Un día, se anunció un festival en la ciudad de Rājagaha. Los ciudadanos, tras limpiar las calles y esparcir arena, dispersaron flores, incluyendo arroz tostado como quinta ofrenda. En cada puerta de las casas colocaron árboles de plátano y vasijas llenas de agua. Según su riqueza, alzaron diversos estandartes y banderas de colores variados. Todo el pueblo, conforme a sus recursos, se engalanó con esmero y celebró el festival; la ciudad entera quedó decorada y preparada como la ciudad de los dioses. Entonces, el gran rey Bimbisāra, siguiendo la costumbre antigua y con el fin de complacer el corazón de la gran multitud, salió de su palacio real con un gran séquito, con gran poder real y con magnífico esplendor, y rodeó la ciudad realizando una circunvalación solemne.

เตน จ สมเยน ราชคหวาสินี เอกา กุลธีตา รญฺโญ ตํ วิภวสมฺปตฺตึ สิริโสภคฺคํ ราชานุภาวญฺจ ปสฺสิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘อยํ เทวิทฺธิสทิสา วิภวสมฺปตฺติ กีทิเสน นุ โข กมฺมุนา ลพฺภตี’’ติ ปณฺฑิตสมฺมเต ปุจฺฉิ. เต ตสฺสา กเถสุํ ‘‘ภทฺเท, ปุญฺญกมฺมํ นาม จินฺตามณิสทิสํ กปฺปรุกฺขสทิสํ, เขตฺตสมฺปตฺติยา จิตฺตสมฺปตฺติยา จ สติ ยํ ยํ ปตฺเถตฺวา กโรติ, ตํ ตํ นิปฺผาเทติเยว. อปิจ อาสนทาเนน อุจฺจากุลีนตา โหติ, อนฺนทาเนน พลสมฺปตฺติปฏิลาโภ, วตฺถทาเนน วณฺณสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ยานทาเนน สุขวิเสสปฏิลาโภ, ทีปทาเนน จกฺขุสมฺปตฺติปฏิลาโภ, อาวาสทาเนน สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ โหตี’’ติ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘เทวสมฺปตฺติ อิโต อุฬารา โหติ มญฺเญ’’ติ ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปุญฺญกิริยาย อติวิย อุสฺสาหชาตา อโหสิ.

En aquel tiempo, una hija de familia residente en Rājagaha, al ver la abundancia de esa riqueza, el esplendor y el poder real del rey, se llenó de asombro y maravilla, y preguntó a quienes eran considerados sabios: ‘¿Por qué tipo de acción meritoria se obtiene esta abundancia de riqueza semejante al poder divino?’. Ellos le respondieron: ‘Amada, la acción meritoria es como una joya que cumple los deseos, como un árbol que concede anhelos; cuando coinciden la perfección del campo de mérito y la perfección de la intención, aquello que se anhela al actuar, eso mismo se cumple. Además, por la donación de asientos se obtiene un nacimiento en una familia noble; por la donación de comida, la obtención de fortaleza; por la donación de ropa, la obtención de belleza; por la donación de vehículos, la obtención de una felicidad especial; por la donación de lámparas, la obtención de la perfección de la vista; y por la donación de morada, se obtiene la perfección de todas las riquezas’. Al escuchar esto, ella pensó: ‘Seguramente la gloria de los dioses es más grandiosa que esta riqueza real’, y fijando su mente en ese estado celestial, se volvió sumamente entusiasta en la práctica de actos meritorios.

มาตาปิตโร จสฺสา อหตํ วตฺถยุคํ นวปีฐํ เอกํ ปทุมกลาปํ สปฺปิมธุสกฺขรา ตณฺฑุลขีรานิ จ ปริโภคตฺถาย เปเสสุํ. สา ตานิ ทิสฺวา ‘‘อหญฺจ ทานํ ทาตุกามา, อยญฺจ เม เทยฺยธมฺโม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานสา ทุติยทิวเส ทานํ สชฺเชนฺตี อปฺโปทกมธุปายาสํ สมฺปาเทตฺวา, ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญมฺปิ พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺเค คนฺธปริภณฺฑํ กตฺวา วิกสิตปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิเตสุ ปทุเมสุ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อหเตน เสตวตฺเถน อตฺถริตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อุปริ จตฺตาริ ปทุมานิ มาลาคุฬญฺจ ฐเปตฺวา, อาสนสฺส อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา มาลาทามโอลมฺพกทามานิ โอลมฺพิตฺวา, อาสนสฺส สมนฺตโต ภูมึ สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ สพฺพสนฺถรํ [Pg.29] สนฺถริตฺวา ‘‘ทกฺขิเณยฺเย อาคเต ปูเชสฺสามี’’ติ ปุปฺผปูริตํ จงฺโกฏกํ เอกมนฺเต ฐเปสิ.

Sus padres le enviaron un par de mantos nuevos, un asiento nuevo, un ramo de lotos, y también mantequilla clarificada, miel, azúcar, arroz y leche para su uso. Al verlos, con el corazón alegre, pensó: ‘Deseo dar una ofrenda, y ya he obtenido estos objetos para ser donados’. Al día siguiente, mientras preparaba la ofrenda, elaboró un arroz con leche dulce con poca agua y, como acompañamiento, preparó muchos otros alimentos sólidos y blandos. Perfumó el lugar de la ofrenda y dispuso el asiento sobre lotos adornados con pétalos abiertos, estambres y polen. Lo cubrió con un manto blanco nuevo y colocó cuatro lotos y una guirnalda de flores sobre las cuatro patas del asiento. Ató un dosel sobre el asiento, colgó guirnaldas de flores y festones, y cubrió todo el suelo alrededor del asiento con pétalos de loto junto con sus estambres. Colocó en un rincón una cesta llena de flores pensando: ‘Cuando llegue alguien digno de ofrendas, lo adoraré’.

อเถวํ กตทานูปกรณสํวิธานา สีสํนฺหาตา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ ทาสึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เช, อมฺหากํ ตาทิสํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสาหี’’ติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สหสฺสถวิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺโน โหติ. อถ สา ทาสี เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เม เทถา’’ติ. ‘‘เอกิสฺสา อุปาสิกาย อนุคฺคหตฺถํ อิโต เอถา’’ติ จ อาห. เถโร ตสฺสา ปตฺตํ อทาสิ. สา เถรํ เคหํ ปเวเสสิ. อถ สา อิตฺถี เถรสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อาสนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ เถรํ ปูชยมานา อาสนสฺส สมนฺตโต โอกิริตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราสมฺมิสฺเสน อปฺโปทกมธุปายาเสน ปริวิสิ. ปริวิสนฺตี จ ‘‘อิมสฺส เม ปุญฺญสฺสานุภาเวน ทิพฺพคชกูฏาคารปลฺลงฺกโสภิตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย โหนฺตุ, สพฺพาสุ ปวตฺตีสุ ปทุมา นาม มา วิคตา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปุน เถเร กตภตฺตกิจฺเจ ปตฺตํ โธวิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราหิ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเก อตฺถตํ สาฏกํ จุมฺพฏกํ กตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เถเร จ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมนฺเต ทฺเว ปุริเส อาณาเปสิ ‘‘เถรสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อิมญฺจ ปลฺลงฺกํ วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเตตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

Habiendo organizado así los preparativos de la ofrenda, después de lavarse la cabeza, vestirse con ropas limpias y colocarse el manto superior limpio, observando la hora propicia, ordenó a una sirvienta: ‘Ve, muchacha, y busca a alguien digno de ofrendas para nosotros’. En ese momento, el venerable Sāriputta, como quien deposita una bolsa de mil monedas, estaba recorriendo las calles interiores de Rājagaha para pedir limosna. Entonces, la sirvienta, tras rendir homenaje al tero, dijo: ‘Venerable, por favor, deme su cuenco’. Y añadió: ‘Venga por aquí para favorecer a una seguidora’. El tero le entregó su cuenco y ella lo condujo a la casa. Entonces, la mujer salió al encuentro del tero, le mostró el asiento y dijo: ‘Siéntese, venerable, este asiento ha sido preparado’. Mientras el tero estaba sentado allí, ella lo honraba con pétalos de loto y estambres, esparciéndolos alrededor del asiento; le rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades y le sirvió el arroz con leche dulce con poca agua mezclado con mantequilla clarificada, miel y azúcar. Mientras le servía, hizo esta aspiración: ‘Por el poder de este mérito mío, que obtenga riquezas celestiales embellecidas con elefantes divinos, palacios y tronos; y que en todas mis existencias, los lotos nunca me falten’. Después, cuando el tero terminó su comida, ella lavó el cuenco, lo llenó con mantequilla clarificada, miel, azúcar y demás ingredientes, convirtió el manto que cubría el asiento en un soporte circular, lo puso en manos del tero y, tras escuchar las palabras de bendición del tero, cuando este partía, ordenó a dos hombres: ‘Llevad el cuenco y este asiento al monasterio siguiendo al tero, entregádselos y regresad’. Ellos lo hicieron tal como se les ordenó.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โยชนสตุพฺเพเธ กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ อจฺฉราสหสฺสปริวารา. ปตฺถนาวเสน จสฺสา ปญฺจโยชนุพฺเพโธ ปทุมมาลาลงฺกโต สมนฺตโต ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิโต มนุญฺญทสฺสโน สุขสมฺผสฺโส วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชลเหมาภรณวิภูสิโต คชวโร นิพฺพตฺติ. ตสฺสูปริ ยถาวุตฺตโสภาติสยยุตฺโต โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ. สา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี อนฺตรนฺตรา ตํ กุญฺชรวิมานสฺส อุปริ รตนวิจิตฺตํ ปลฺลงฺกํ อภิรุยฺห มหตา เทวตานุภาเวน นนฺทนวนํ คจฺฉติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ [Pg.30] นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสูติอาทินา สพฺพํ ปฐมปีฐวิมานวณฺณนายํ อาคตสทิสํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน เถโร –

En un tiempo posterior, tras fallecer, ella renació en un palacio celestial de oro de cien yojanas de altura en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales. Debido al poder de su aspiración previa, surgió para ella un excelente elefante de cinco yojanas de altura, adornado con guirnaldas de lotos, embellecido por todas partes con pétalos, estambres y polen de loto, de apariencia agradable, de tacto placentero y ornamentado con joyas de oro resplandecientes por redes de rayos de diversas gemas. Sobre él, surgió un trono de oro de una yojana, dotado de una belleza extraordinaria como la descrita. Ella, disfrutando de la gloria celestial, montaba periódicamente sobre aquel trono adornado con joyas encima de ese palacio-elefante y se dirigía al bosque de Nandana con gran poder divino. Entonces, en un día de festival, mientras las deidades se dirigían al bosque de Nandana para divertirse en el jardín según sus respectivos poderes divinos, todo lo demás es similar a lo que se relata en el Comentario al Primer Pīṭhavimāna; por lo tanto, debe entenderse de la misma manera allí expuesta. Sin embargo, aquí el Anciano [Moggallāna] dijo:

๓๑.

31.

‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห, นานารตนกปฺปโน;

รุจิโร ถามวา ชวสมฺปนฺโน, อากาสมฺหิ สมีหติ.

“Tu elefante, una montura excelente adornada con diversas joyas, hermoso, fuerte y veloz, se desplaza por el aire”.

๓๒.

32.

‘‘ปทุมิ ปทฺมปตฺตกฺขิ, ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร;

ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค, โสณฺณโปกฺขรมาลธา.

“Oh diosa de ojos como pétalos de loto, que posees el brillo de los lotos rojos y azules; con el cuerpo cubierto de polen de loto y portando guirnaldas de lotos de oro”.

๓๓.

33.

‘‘ปทุมานุสฏํ มคฺคํ, ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ;

ฐิตํ วคฺคุ มนุคฺฆาตี, มิตํ คจฺฉติ วารโณ.

“Siguiendo un camino cubierto de lotos, adornado con pétalos de loto, el elefante avanza con paso firme, agradable y medido, sin perturbar a quienes lo montan”.

๓๔.

34.

‘‘ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“Mientras él avanza, sus campanillas de oro emiten sonidos deleitables; se escucha su resonancia como si una orquesta de cinco instrumentos fuera tocada por un experto”.

๓๕.

35.

‘‘ตสฺส นาคสฺส ขนฺธมฺหิ, สุจิวตฺถา อลงฺกตา;

มหนฺตํ อจฺฉราสงฺฆํ, วณฺเณน อติโรจสิ.

“Sobre el lomo de ese elefante, vestida con ropas puras y ornamentada, superas en belleza a la gran multitud de ninfas celestiales”.

๓๖.

36.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. – อาห;

“¿Es este el fruto de tu generosidad, o quizás de tu virtud, o tal vez de tu saludo respetuoso? Te lo pregunto, dímelo” —dijo él—.

๓๑. ตตฺถ กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺเช คิริตเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา รวติ โกญฺจนาทํ นทนฺโต วิจรติ. กุํ วา ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร, คิริจราทิเภโท มนุสฺสโลเก หตฺถี, อยํ ปน กีฬนกาเล กุญฺชรสทิสตาย เอวํ วุตฺโต. อารุยฺหตีติ อาโรโห, อาโรหนีโยติ อตฺโถ. วโร อคฺโค เสฏฺโฐ อาโรโหติ [Pg.31] วราโรโห, อุตฺตมยานนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานารตนกปฺปโนติ นานาวิธานิ รตนานิ เอเตสนฺติ นานารตนา, กุมฺภาลงฺการาทิหตฺถาลงฺการา. เตหิ วิหิโต กปฺปนฺโน สนฺนาโห ยสฺส โส นานารตนกปฺปโน. รุจึ อภิรตึ เทตีติ รุจิโร, มนุญฺโญติ อตฺโถ. ถามวาติ ถิโร, พลวาติ อตฺโถ. ชวสมฺปนฺโนติ สมฺปนฺนชโว, สีฆชโวติ วุตฺตํ โหติ. อากาสมฺหิ สมีหตีติ อากาเส อนฺตลิกฺเข สมฺมา อีหติ, อารุฬฺหานํ โขภํ อกโรนฺโต จรติ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

31. Respecto a esto, «kuñjaro te varāroho»: se llama «kuñjaro» porque se deleita intensamente en las laderas de las montañas (kuñje); o bien, porque deambula por aquí y por allá emitiendo un sonido similar al de la grulla. O también, se llama «kuñjaro» porque recorre la tierra (kuṃ) desgastándola con su impacto. En el mundo humano, se refiere al elefante que habita en las montañas y otros lugares, pero aquí se le llama así por su semejanza con un elefante en el momento de recreo. «Āroho» significa aquello sobre lo cual uno se monta, es decir, una montura. «Varāroho» significa que es una montura excelente, suprema, la mejor; se refiere a un vehículo de elefante superior. «Nānāratanakappanoti»: «nānāratanā» significa que posee diversos tipos de joyas; se refiere a los ornamentos de la frente del elefante y otros. Aquel cuyo arnés está dispuesto con ellos es «nānāratanakappano». «Ruciro» es lo que otorga deleite y placer; significa agradable. «Thāmavā» significa firme y fuerte. «Javasampannoti» significa dotado de gran rapidez, es decir, de paso veloz. «Ākāsamhi samīhatī» significa que se mueve correctamente en el espacio, en el firmamento; el sentido es que se desplaza sin causar sacudidas a quienes van montados.

๓๒. ปทุมีติ ปทุมสมานวณฺณตาย ‘‘ปทุม’’นฺติ ลทฺธนาเมน กุมฺภวณฺเณน สมนฺนาคตตฺตา ปทุมี. ปทฺมปตฺตกฺขีติ กมลทลสทิสนยเน, อาลปนเมตํ ตสฺสา เทวตาย. ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโรติ ทิพฺพปทุมุปฺปลมาลาลงฺกตสรีรตาย ตหํ ตหํ วิปฺผุรนฺตํ วิชฺโชตมานํ ปทุมุปฺปลชุตึ ธาเรตีติ ปทุมุปฺปลชุตินฺธโร. ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโคติ ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ สมนฺตโต โอกิณฺณคตฺโต. โสณฺณโปกฺขรมาลธาติ เหมมยกมลมาลาภารี.

32. «Padumī»: se le llama así porque posee una protuberancia frontal con el color de un loto. «Padmapattakkhī» significa con ojos semejantes a los pétalos de loto; este es un vocativo dirigido a la deidad. «Padmuppalajutindharo» se refiere a que, debido a que su cuerpo está adornado con guirnaldas de lotos y nenúfares celestiales, porta un resplandor de lotos que brilla y centellea por todas partes. «Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti» significa que tiene el cuerpo cubierto por todas partes con pétalos, estambres y polen de loto. «Soṇṇapokkharamāladhāti» significa que lleva guirnaldas de lotos hechas de oro.

๓๓. ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตนฺติ หตฺถิโน ปทนิกฺเขเป ปทนิกฺเขเป ตสฺส ปาทํ สนฺธาเรนฺเตหิ มหนฺเตหิ ปทุเมหิ อนุสฏํ วิปฺปกิณฺณํ, นานาวิราควณฺเณหิ เตสํเยว จ ปตฺเตหิ อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตหิ วิเสสโต มณฺฑิตตาย วิภูสิตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ โยชนา. ฐิตนฺติ อิทํ มคฺควิเสสนํ, ปทุมปตฺตวิภูสิตํ หุตฺวา ฐิตํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. วคฺคูติ จารุ, กิริยาวิเสสนญฺเจตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อนุคฺฆาตีติ น อุคฺฆาติ, อตฺตโน อุปริ นิสินฺนานํ อีสกมฺปิ โขภํ อกโรนฺโตติ อตฺโถ. มิตนฺติ นิมฺมิตํ, นิกฺเขปปทํ วีติกฺกมนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘วคฺคุ จารุ ปทนิกฺเขปํ กตฺวา คจฺฉตี’’ติ. มิตนฺติ วา ปริมิตํ ปมาณยุตฺตํ, นาติสีฆํ, นาติสณิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. วารโณติ หตฺถี. โส หิ ปจฺจตฺถิกวารณโต คมนปริกฺกิเลสวารณโต จ ‘‘วารโณ’’ติ วุจฺจติ.

33. «Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti»: la conexión es que avanza por un camino que está cubierto y sembrado de grandes lotos que sostienen los pies del elefante en cada paso, y que está especialmente embellecido por los pétalos de esos mismos lotos de diversos colores agradables que revolotean por aquí y por allá. «Ṭhitaṃ» es un calificativo del camino; el sentido es un camino que permanece adornado con pétalos de loto. «Vaggū» significa melodioso o hermoso, y es un calificativo de la acción; la letra «ma» es una unión fonética. «Anugghātī» significa que no produce sacudidas, es decir, que se mueve sin causar la más mínima perturbación a quienes están sentados sobre él. «Mitanti» significa medido, cruzando con precisión el lugar de cada paso. Este es el significado: «avanza realizando un movimiento de pies hermoso y melodioso». O bien, «mitaṃ» significa moderado y proporcionado, es decir, ni demasiado rápido ni demasiado lento. Se le llama «vāraṇo» al elefante porque impide a los adversarios y evita la fatiga del viaje.

๓๔. ตสฺส [Pg.32] ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณสํกา รติสฺสราติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุญฺชรสฺส คจฺฉนฺตสฺส โสณฺณกํสา สุวณฺณมยา ฆณฺฏา รติสฺสรา รมณียสทฺทา มนุญฺญนิคฺโฆสา โอลมฺพนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺส หิ กุญฺชรสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ มหาโกลมฺพปฺปมาณา มณิมุตฺตาทิขจิตา เหมมยา อเนกสตา มหนฺติโย ฆณฺฏา ตหํ ตหํ โอลมฺพมานา ปจลนฺติ, ยโต เฉเกน คนฺธพฺพเกน ปยุตฺตวาทิตโต อติวิย มโนหรสทฺโท นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ ฆนํ สุสิรนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคิเก ตูริเย กุสเลหิ วาทิยมาเน ฐานุปฺปตฺติยา มนฺทตารวิภาคํ ทสฺเสนฺเตน คายนฺเตน สมีริโต วาทิตสโร วคฺคุ รชนีโย นิคฺโฆโส สุยฺยติ, เอวํ เตสํ โสวณฺณกํสานํ ตปนียฆณฺฏานํ นิคฺโฆโส สุยฺยตีติ.

34. «Tassa pakkamamānassa soṇṇakaṃsā ratissarāti»: el significado es que mientras ese mencionado elefante avanza, cuelgan campanas de oro que emiten sonidos encantadores, placenteros y melodiosos. Pues en ambos costados de ese elefante cuelgan y se agitan en diversos lugares cientos de grandes campanas de oro puro, del tamaño de grandes vasijas, incrustadas con gemas, perlas y otros materiales, de las cuales emana un sonido sumamente cautivador, superior al de la música interpretada por un músico experto. Por eso dijo: «tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā». Su significado es: así como cuando un experto toca una orquesta de cinco tipos de instrumentos —tambores de un solo parche, tambores de dos parches, tambores cubiertos de cuero, instrumentos de percusión metálicos e instrumentos de viento—, se escucha un sonido musical melodioso y cautivador producido por el canto y la distinción de tonos suaves y agudos que surgen en el momento oportuno, del mismo modo se escucha el sonido de aquellas campanas de oro refinado.

๓๕. นาคสฺสาติ หตฺถินาคสฺส. มหนฺตนฺติ สมฺปตฺติมหตฺเตนาปิ สงฺขฺยามหตฺเตนาปิ มหนฺตํ. อจฺฉราสงฺฆนฺติ เทวกญฺญาสมูหํ. วณฺเณนาติ รูเปน.

35. «Nāgassāti» [del elefante] significa del noble elefante. «Mahantanti» [grande] significa grande tanto por la magnitud de la prosperidad como por la magnitud del número. «Accharāsaṅghanti» significa multitud de doncellas celestiales. «Vaṇṇenāti» significa por la apariencia física.

๓๖. ทานสฺสาติ ทานมยปุญฺญสฺส. สีลสฺสาติ กายิกสํวราทิสํวรสีลสฺส. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เตน อภิวาทนาทึ อวุตฺตํ จาริตฺตสีลํ สงฺคณฺหาติ.

36. «Dānassāti» significa del mérito consistente en la generosidad. «Sīlassāti» significa de la virtud de la moderación, como el autocontrol corporal y otros. La palabra «vā» tiene el sentido de una opción no mencionada. Por medio de esta, incluye la virtud de la conducta (cārittasīla) no mencionada, como el saludo respetuoso y otros.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

Habiendo sido interrogada de esta manera por el Thera, aquella deidad respondió a la pregunta; para mostrar este significado [se dijo]:

๓๗.

37.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

«Aquella deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, al serle planteada la pregunta, explicó de qué acción era este fruto».

อยํ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา, ตสฺสา อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

Esta estrofa fue recitada por los recopiladores del Dhamma; su significado ya ha sido explicado anteriormente.

๓๘.

38.

‘‘ทิสฺวาน คุณสมฺปนฺนํ, ฌายึ ฌานรตํ สตํ;

อทาสึ ปุปฺผาภิกิณฺณํ, อาสนํ ทุสฺสสนฺถตํ.

“Habiendo visto a un monje dotado de virtudes, meditativo, que se deleita en la absorción y es sabio, le entregué un asiento cubierto de flores y tapizado con tela”.

๓๙.

39.

‘‘อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหํ, อาสนสฺส สมนฺตโต;

อพฺโภกิริสฺสํ ปตฺเตหิ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“Con fe y con mis propias manos, esparcí pétalos de guirnaldas de loto por todo el asiento”.

๔๐.

40.

‘‘ตสฺส กมฺมกุสลสฺส, อิทํ เม อีทิสํ ผลํ;

สกฺกาโร ครุกาโร จ, เทวานํ อปจิตา อหํ.

“Este es tal fruto de aquella acción meritoria mía; poseo el honor y el respeto de los dioses, y soy venerada por ellos”.

๔๑.

41.

‘‘โย [Pg.33] เว สมฺมาวิมุตฺตานํ, สนฺตานํ พฺรหฺมจารินํ;

ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา, เอวํ นนฺเท ยถา อหํ.

“Quien, con mente clara, entregue un asiento a los seres pacíficos que están bien liberados y llevan la vida santa, se regocijará de la misma manera que yo”.

๔๒.

42.

‘‘ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา;

อาสนํ ทาตพฺพํ โหติ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ. – เทวตาย วุตฺตคาถา;

«Por lo tanto, aquel que busca su propio bien y anhela la grandeza, debe ofrecer un asiento a quienes portan su último cuerpo». Estas son las estrofas recitadas por la deidad.

๓๘. ตตฺถ คุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ สาวกคุเณหิ สมนฺนาคตํ, เตหิ วา ปริปุณฺณํ. เอเตน สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ฌายินฺติ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิเธนาปิ ฌาเนน ฌายนสีลํ, เตน วา ฌาเปตพฺพํ สพฺพสํกิเลสปกฺขํ ฌาเปตฺวา ฐิตํ. ตโต เอว ฌาเน รตนฺติ ฌานรตํ. สตนฺติ สมานํ, สนฺตํ วา, สปฺปุริสนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ ปุปฺเผหิ อภิกิณฺณํ, กมลทเลหิ อภิปฺปกิณฺณนฺติ อตฺโถ. ทุสฺสสนฺถตนฺติ วตฺเถน อุปริ อตฺถตํ.

38. Allí, «guṇasampannanti» significa dotado de todas las cualidades de un discípulo, o pleno de ellas. Con esto, muestra el logro de la cima del conocimiento de la perfección del discípulo. «Jhāyinti» se refiere a quien tiene el hábito de meditar mediante los dos tipos de absorción: la contemplación de un objeto y la contemplación de las características; o bien, a quien permanece habiendo quemado (jhāpetvā) mediante ese Jhana todo el conjunto de las impurezas que deben ser quemadas. Por eso mismo, se deleita en el Jhana, de ahí «jhānarataṃ». «Satanti» significa que es alguien virtuoso, un hombre de bien (sappurisa). «Pupphābhikiṇṇanti» significa cubierto de flores, es decir, cubierto de pétalos de loto. «Dussasanthatanti» significa extendido encima con una tela.

๓๙. อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหนฺติ อุปฑฺฒํ ปทุมปุปฺผํ อหํ. อาสนสฺส สมนฺตโตติ เถเรน นิสินฺนสฺส อาสนสฺส สมนฺตา ภูมิยํ. อพฺโภกิริสฺสนฺติ อภิโอกิรึ อภิปฺปกิรึ. กถํ? ปตฺเตหีติ, ตสฺส อุปฑฺฒปทุมสฺส วิสุํ วิสุํ กเตหิ ปตฺเตหิ ปุปฺผวสฺสาภิวสฺสนกนิยาเมน โอกิรินฺติ อตฺโถ.

39. «Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti» significa: yo [ofrecí] la mitad de una flor de loto. «Āsanassa samantatoti» significa en el suelo, alrededor del asiento donde el Thera estaba sentado. «Abbhokirissanti» significa que lo esparcí y lo distribuí. ¿Cómo? «Pattehīti» [con pétalos], significa que lo esparció a modo de una lluvia de flores con los pétalos separados individualmente de esa mitad de flor de loto.

๔๐. อิทํ เม อีทิสํ ผลนฺติ อิมินา ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห’’ติอาทินา เถเรน คหิตํ อคฺคหิตญฺจ อายุยสสุขรูปาทิเภทํ อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ เอกโต ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เถเรน อคฺคหิตเมว อตฺตโน อานุภาวสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกาโร ครุกาโร’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘น เกวลํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ยถาวุตฺตเมว อิธ มยฺหํ ปุญฺญผลํ, อปิจ โข อิทํ ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยมฺปี’’ติ ทสฺเสติ. ตตฺถ สกฺกาโรติ อาทรกิริยา, เทเวหิ อตฺตโน สกฺกาตพฺพตาติ อตฺโถ. ตถา ครุกาโรติ ครุกาตพฺพตา. เทวานนฺติ เทเวหิ. อปจิตาติ ปูชิตา.

40. Con la expresión «idaṃ me īdisaṃ phalanti», tras mostrar en conjunto su propia prosperidad celestial —que incluye longevidad, fama, felicidad y belleza, tanto lo mencionado por el Thera con frases como «tu elefante es una excelente montura» como lo no mencionado—, dice además «sakkāro garukāro» etc., para mostrar la plenitud de su propio poder que tampoco fue mencionado por el Thera. Con ello muestra: «Venerable señor, no solo es este fruto de mi mérito aquí tal como usted ha descrito, sino que también poseo esta soberanía celestial». Allí, «sakkāroti» significa el acto de mostrar respeto, es decir, el hecho de ser respetada por los devas. Del mismo modo, «garukāroti» es el hecho de ser tratada con estima. «Devānanti» significa por los devas. «Apacitāti» significa venerada.

๔๑. สมฺมาวิมุตฺตานนฺติ สุฏฺฐุ วิมุตฺตานํ สพฺพสํกิเลสปฺปหายีนํ. สนฺตานนฺติ สนฺตกายวจีมโนกมฺมานํ สาธูนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ จิณฺณตฺตา พฺรหฺมจารินํ. ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชาติ [Pg.34] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ยทิ อาสนมตฺตมฺปิ ทเทยฺย. เอวํ นนฺเท ยถา อหนฺติ ยถา อหํ เตน อาสนทาเนน เอตรหิ นนฺทามิ โมทามิ, เอวเมว อญฺโญปิ นนฺเทยฺย โมเทยฺย.

41. «Sammāvimuttānanti» significa de aquellos que están perfectamente liberados, que han abandonado todas las impurezas. «Santānanti» significa de los hombres virtuosos que tienen sus acciones de cuerpo, palabra y mente en paz. «Brahmacārinaṃ» se refiere a quienes viven la vida santa por haber practicado tanto la vida santa del Camino como la vida santa de la Enseñanza. «Pasanno āsanaṃ dajjāti» significa que si alguien, con el corazón lleno de fe debido a la confianza en el fruto de las acciones y en las cualidades de las Tres Joyas, ofreciera aunque sea solo un asiento. «Evaṃ nande yathā ahanti» significa: así como yo ahora me regocijo y me alegro por aquel don de un asiento, del mismo modo otro también se regocijaría y se alegraría.

๔๒. ตสฺมาติ เตน การเณน. หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. อตฺตกาเมนาติ อตฺตโน หิตกาเมน. โย หิ อตฺตโน หิตาวหํ กมฺมํ กโรติ, น อหิตาวหํ, โส อตฺตกาโม. มหตฺตนฺติ วิปากมหตฺตํ. สรีรนฺติมธารินนฺติ อนฺติมํ เทหํ ธาเรนฺตานํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยสฺมา อรหตํ อาสนทาเนน อหํ เอวํ ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทามิ, ตสฺมา อญฺเญนาปิ อตฺตโน อภิวุทฺธึ ปตฺถยมาเนน อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตานํ อาสนํ ทาตพฺพํ, นตฺถิ ตาทิสํ ปุญฺญนฺติ ทสฺเสติ. เตสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

42. «Tasmāti» significa por esa razón. La palabra «hi» es una mera partícula. «Attakāmenāti» significa por aquel que desea su propio beneficio. Pues aquel que realiza acciones que traen beneficio para sí mismo y no acciones que traen perjuicio, se llama «attakāmo». «Mahattanti» se refiere a la grandeza del resultado. «Sarīrantimadhārinanti» significa de aquellos que portan su último cuerpo, es decir, de los Arahants que han extinguido las impurezas. Este es el significado aquí: puesto que yo me regocijo así con la prosperidad celestial debido a la ofrenda de un asiento a los Arahants, por lo tanto, cualquier otro que anhele su propio progreso debe ofrecer un asiento a quienes se encuentran en su última existencia corporal; muestra que no existe un mérito igual a ese. El resto es similar a lo que ya se ha dicho.

กุญฺชรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Kuñjara Vimāna ha finalizado.

๖. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา

6. Explicación del primer Nāva Vimāna

สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ นาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสฬสมตฺตา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ‘‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมญฺจ สุณิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส คิมฺหสมเย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา, อนฺตรามคฺเค จ นิรุทโก กนฺตาโร, เต จ ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตา กิลนฺตา ตสิตา ปานียํ อลภมานา อญฺญตรสฺส คามสฺส อวิทูเรน คจฺฉนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี อุทกภาชนํ คเหตฺวา อุทกตฺถาย อุทปานาภิมุขี คจฺฉติ. อถ เต ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘ยตฺถายํ อิตฺถี คจฺฉติ, ตตฺถ คเต ปานียํ ลทฺธุํ สกฺกา’’ติ ปิปาสาปเรตา ตํทิสาภิมุขา คนฺตฺวา อุทปานํ ทิสฺวา ตสฺสา อวิทูเร อฏฺฐํสุ. สา อิตฺถี ตโต อุทกํ คเหตฺวา นิวตฺติตุกามา เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม อยฺยา อุทเกน อตฺถิกา ปิปาสิตา’’ติ ญตฺวา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทเกน นิมนฺเตสิ. เต ปตฺตถวิกโต ปริสฺสาวนํ นีหริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ยาวทตฺถํ ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปานียทาเน อนุโมทนํ วตฺวา อคมํสุ.

La historia que comienza con 'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' (un barco con techo de oro) es el Nāvāvimāna (la Mansión del Barco). ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, unos dieciséis monjes, tras haber pasado el retiro de las lluvias en un monasterio de una aldea desconocida y habiéndolo completado, se pusieron en camino hacia Sāvatthī durante la estación calurosa con la intención de ver al Bienaventurado y escuchar el Dhamma. En el trayecto, se encontraron con un desierto sin agua; allí, agobiados por el calor, agotados y sedientos, al no encontrar agua para beber, pasaron cerca de una aldea. Allí, una mujer, llevando un cántaro de agua, se dirigía hacia un pozo para recogerla. Entonces, los monjes, al verla, pensaron: 'Dondequiera que vaya esta mujer, será posible obtener agua para beber'. Atormentados por la sed, se dirigieron hacia donde ella iba, vieron el pozo y se detuvieron cerca de ella. La mujer, tras sacar agua del pozo y disponiéndose a regresar, vio a los monjes y, comprendiendo que 'estos venerables necesitan agua y están sedientos', generó un sentimiento de gran respeto y los invitó a beber. Ellos, sacando el filtro de agua de sus bolsas de cuencos y filtrando el agua, bebieron tanto como desearon, refrescaron sus manos y pies, expresaron palabras de agradecimiento por el don del agua a la mujer y continuaron su camino.

สา [Pg.35] ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปตฺวา อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรนฺตี อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน กปฺปรุกฺโขปโสภิตํ มหนฺตํ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา มุตฺตชาลรชตวิภูสิตา วิย สิกตาวกิณฺณปณฺฑรปุลินตฏา มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิลวาหินี สริตา. ตสฺสา อุโภสุ ตีเรสุ อุยฺยานวิมานทฺวาเร จ มหตี โปกฺขรณี ปญฺจวณฺณปทุมสณฺฑมณฺฑิตา สห สุวณฺณนาวาย นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี นาวาย กีฬนฺตี ลฬนฺตี วิจรติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ นาวาย กีฬนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

Ella guardó aquel acto meritorio en su corazón, recordándolo con frecuencia; más tarde, al fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Por el poder de su mérito, surgió una gran mansión embellecida con árboles celestiales (kapparukkha). Rodeando esa mansión, fluía un río de aguas puras como bloques de rubíes, con orillas de arena blanca y brillante, adornado como con redes de perlas y plata. En ambas riberas del río surgió un jardín, y a la entrada de la mansión, un gran estanque de lotos adornado con grupos de lotos de cinco colores, junto con un barco de oro. Allí, ella, disfrutando de la gloria celestial, se desplazaba jugando y divirtiéndose en el barco. Entonces, un día, el venerable Mahāmoggallāna, mientras recorría los reinos celestiales, vio a esa deidad divirtiéndose en el barco y, deseando preguntarle por la acción meritoria realizada por ella, dijo:

๔๓.

43.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“Oh mujer, permaneces de pie tras haber subido a una barca recubierta de oro; te sumerges en el estanque de lotos y cortas un loto con tu mano”.

๔๔.

44.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“¿Por qué posees tal belleza, por qué aquí tu fortuna es completa, y surgen para ti todos los goces que tu corazón desea?”.

๔๕.

45.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

Te pregunto, deidad de gran poder: ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué tienes un poder tan resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones? —dijo el venerable.

ตโต เถเรน ปุฏฺฐาย เทวตาย วิสฺสชฺชิตาการํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติกาเรหิ –

Luego, para mostrar la manera en que la deidad respondió a la pregunta del venerable anciano, los maestros recitadores (saṅgītikāras) añadieron:

๔๖.

46.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

Aquella deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, respondió a la pregunta planteada, explicando de qué acción era fruto este resultado:

อยํ คาถา วุตฺตา.

Se recitó este verso.

๔๗.

47.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

“Cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres, vi a unos monjes sedientos y agotados, y levantándome con presteza, les di agua para beber”.

๔๘.

48.

‘‘โย [Pg.36] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

“Quien, levantándose con presteza, da agua para beber a los monjes agotados y sedientos, obtiene ríos de aguas frescas, con abundantes flores y numerosos lotos blancos”.

๔๙.

49.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

“Ríos de aguas frescas y lechos de arena blanca la rodean siempre; mangos, salas, tilakas, jambus, uddalakas y patalis están allí en flor”.

๕๐.

50.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

“Los hacedores de mérito obtienen este palacio supremo, sumamente espléndido y dotado de tales paisajes; este es el resultado de aquella acción aquí, tal fruto reciben quienes hacen el bien”.

๕๑.

51.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Por ello poseo tal belleza, por ello aquí mi fortuna es completa, y surgen para mí todos los goces que mi corazón desea”.

๕๒.

52.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por eso tengo un poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones.

อยํ เทวตาย วิสฺสชฺชิตากาโร.

Esta fue la manera en que la deidad respondió.

๔๓. ตตฺถ สุวณฺณจฺฉทนนฺติ วิจิตฺตภิตฺติวิรจเนหิ รตฺตสุวณฺณมเยหิ อุโภหิ ปสฺเสหิ ปฏิจฺฉาทิตพฺภนฺตรตาย เจว นานารตนสมุชฺชลิเตน กนกมยาลงฺกาเรน อุปริ ฉาทิตตาย จ สุวณฺณจฺฉทนํ. นาวนฺติ โปตํ. โส หิ โอรโต ปารํ ปวติ คจฺฉตีติ โปโต, สตฺเต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติ. นารีติ ตสฺสา เทวธีตาย อาลปนํ. นรติ เนตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐตฺเถน ปุริ เสตีติ ‘‘ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน [Pg.37] ‘‘นโร’’ติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต. นรสฺส เอสาติ นารี, อยญฺจ สมญฺญา มนุสฺสิตฺถีสุ ปวตฺตา รุฬฺหิวเสน อิตราสุปิ ตถา วุจฺจติ. โอคาหสิ โปกฺขรณินฺติ สติปิ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทิเก พหุวิเธ รตนมเย ชลชกุสุเม โปกฺขรสงฺขาตานํ ทิพฺพปทุมานํ ตตฺถ เยภุยฺเยน อตฺถิตาย ‘‘โปกฺขรณี’’ติ ลทฺธนามํ ทิพฺพสรํ ชลวิหารรติยา อนุปวิสสิ. ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินาติ รชตมยนาฬํ ปทุมราครตนมยปตฺตสงฺฆาตํ กนกมยกณฺณิกากิญฺชกฺขเกสรํ ทิพฺพกมลํ ลีลารวินฺทํ กตฺตุกามตาย ตว หตฺเถน ภญฺชสิ.

43. Allí, 'suvaṇṇacchadanaṃ' (con techo de oro) significa que el interior está cubierto por ambos lados con muros de oro rojo de diseño variado, y que está techado por arriba con ornamentos hechos de oro que brillan con diversas gemas. 'Nāvaṃ' se refiere a una embarcación (pota); se llama 'poto' porque flota y va de esta orilla a la otra, y se llama 'nāvā' porque transporta (neti) a los seres. 'Nārī' es un vocativo para dirigirse a esa hija de los devas. 'Naro' (hombre) es aquel que guía o transporta (narati neti), es decir, un varón (puriso). Así como un ser que es superior por naturaleza a otros se llama 'purisa' en el sentido de 'aquel que reside en lo alto' (puri seti), del mismo modo se llama 'nara' en el sentido de guiar o conducir. Pues incluso un hombre que es hijo o hermano se sitúa en el lugar del padre para su madre o hermana mayor, y mucho más un esposo. 'Nārī' (mujer) es lo que pertenece al hombre (narassa esā); este término es una denominación convencional para las mujeres humanas, pero por uso común (ruḷhi) se emplea también para las deidades femeninas. 'Ogāhasi pokkharaṇiṃ' (te sumerges en el estanque) significa que entras en el lago celestial llamado 'pokkharaṇī' por el hecho de que en él abundan los lotos celestiales (dibbapaduma), conocidos como 'pokkhara', a pesar de que también hay diversos tipos de flores acuáticas hechas de gemas, como lotos rojos y azules, con el fin de disfrutar del placer de jugar en el agua. 'Padmaṃ chindasi pāṇinā' (arrancas el loto con la mano) significa que, con el deseo de jugar con el loto (līlāravinda), rompes con tu mano el loto celestial que tiene un tallo de plata, pétalos hechos de piedras preciosas como rubíes y un receptáculo y estambres de oro.

๔๗. ตสิเตติ ปิปาสิเต. กิลนฺเตติ ตาย ปิปาสาย อทฺธานปริสฺสเมน จ กิลนฺตกาเย. อุฏฺฐายาติ อุฏฺฐานวีริยํ กตฺวา, อาลสิยํ อนาปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ.

47. 'Tasite' significa sedientos. 'Kilante' significa que tenían el cuerpo agotado debido a esa sed y a la fatiga del camino. 'Uṭṭhāya' significa habiendo hecho un esfuerzo diligente (uṭṭhānavīriya), sin caer en la pereza; este es el significado.

๔๘. โย เวติอาทินา ยถา อหํ, เอวํ อญฺเญปิ อายตนคเตน อุทกทานปุญฺเญน เอตาทิสํ ผลํ ปฏิลภนฺตีติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมานวิธึ ทสฺเสนฺตี เถเรน ปุฏฺฐมตฺถํ สาธารณโต วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตนฺติ จ ยถาวุตฺตปุญฺญการินํ ปจฺจามสติ.

48. Con las palabras 'Yo ve', etc., se muestra un método de inferencia (anumānavidhi) de lo no visto (adiṭṭhassa) a través de lo visto (diṭṭhena), en el sentido de que: 'Así como yo, otros también obtienen tal fruto por el mérito de dar agua para beber al haber llegado a este lugar (āyatanagatena)'. El Thera responde al asunto preguntado de manera general. En este contexto, con los términos 'tassa' y 'taṃ', se refiere a aquellos que realizan los méritos anteriormente mencionados.

๔๙. อนุปริยนฺตีติ อนุรูปวเสน ปริกฺขิปนฺติ. ตสฺส วสนฏฺฐานปริกฺขิปเนน โสปิ ปริกฺขิตฺโต นาม โหติ. ติลกาติ พนฺธุชีวกปุปฺผสทิสปุปฺผา เอกา รุกฺขชาติ. อุทฺทาลกาติ วาตฆาตกา, เย ‘‘ราชรุกฺขา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

49. 'Anupariyantī' significa que rodean de manera adecuada. Al rodear su lugar de residencia, él también se considera 'rodeado' (parikkhitto). 'Tilakā' es una especie de árbol con flores similares a las de la planta Bandhujīvaka. 'Uddālakā' son los árboles Vātaghātaka (Cassia fistula), que también son llamados 'Rājarukkhā' (árboles reales).

๕๐. ตํภูมิภาเคหีติ ตาทิเสหิ ภูมิภาเคหิ, ยถาวุตฺตโปกฺขรณีนทีอุยฺยานวนฺเตหิ ภูมิปเทเสหีติ อตฺโถ. อุเปตรูปนฺติ ปาสํสิยภาเวน อุเปตํ, เตสํ โปกฺขรณีอาทีนํ วเสน รมณียสนฺนิเวสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุส โสภมานนฺติ ภุสํ อติวิย วิโรจมานํ วิมานเสฏฺฐํ ลภนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

50. 'Taṃbhūmibhāgehī' significa con tales porciones de tierra; el sentido es con áreas de tierra que poseen los estanques de loto, ríos y jardines anteriormente mencionados. 'Upetarūpaṃ' significa dotado de una naturaleza loable; se refiere a una disposición encantadora gracias a dichos estanques de loto y demás elementos. 'Bhusaṃ sobhamānaṃ' significa que obtienen una excelente mansión celestial (vimānaseṭṭhaṃ) que resplandece en extremo; esta es la construcción gramatical (yojanā). El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la primera Mansión de la Barca (Nāvāvimāna) ha terminado.

๗. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา

7. Explicación de la segunda Mansión de la Barca.

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.38] นาวนฺติ ทุติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย คามกาวาเส วสฺสํ อุปคนฺตุกาโม สาวตฺถิโต ตํ คามํ อุทฺทิสฺส ปจฺฉาภตฺตํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน, มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺโต ตสิโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรํ คามํ สมฺปตฺโต, พหิคาเม ตาทิสํ ฉายูทกสมฺปนฺนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต ปริสฺสเมน จ อภิภุยฺยมาโน จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปวิสิตฺวา ธุรเคหสฺเสว ทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เถรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กุโต, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา มคฺคปริสฺสมํ ปิปาสิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต’’ติ เคหํ ปเวเสตฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺเน ปาโททกํ ปาทพฺภญฺชนเตลญฺจ ทตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา พีชิ. ปริฬาเห วูปสนฺเต มธุรํ สีตลํ สุคนฺธํ ปานกํ โยเชตฺวา อทาสิ. เถโร ตํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธกิลมโถ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตีติ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ –

'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' se refiere a la segunda Mansión de la Barca. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, un cierto Thera Arahant (khīṇāsavatthero), acercándose el tiempo de la entrada al retiro de las lluvias (vassūpanāyikā), deseando pasar el retiro en una morada de una aldea, partió de Sāvatthī hacia dicha aldea después de la comida. Estando fatigado y sediento por el largo viaje, llegó a una aldea en el camino. Al no ver fuera de la aldea un lugar dotado de sombra y agua, y siendo abrumado por la fatiga, se cubrió con su manto, entró en la aldea y se detuvo a la puerta de la primera casa. Allí, una mujer, al ver al Thera, le preguntó: 'Venerable, ¿de dónde viene?', y al conocer su fatiga por el viaje y su sed, le dijo: 'Venga, Venerable', le preparó un asiento y se lo ofreció. Una vez sentado, le dio agua para los pies y aceite para ungirlos, y tomando un abanico de hoja de palma, le abanicó. Cuando el calor se calmó, preparó y le ofreció una bebida dulce, fresca y fragante. El Thera, después de beberla y habiéndose aliviado su fatiga, realizó una bendición (anumodanā) y partió. Posteriormente, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo demás debe entenderse como similar a la mansión anterior. En los versos tampoco hay nada nuevo. Por lo tanto, se dice:

๕๓.

53.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“Oh mujer, permaneces de pie tras haber subido a una barca recubierta de oro; te sumerges en el estanque de lotos y cortas un loto con tu mano”.

๕๔.

54.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“¿Por qué posees tal belleza, por qué aquí tu fortuna es completa, y surgen para ti todos los goces que tu corazón desea?”.

๕๕.

55.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?”.

๕๖.

56.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa diosa, complacida por haber sido consultada por Moggallāna, respondió a la pregunta sobre cuál era el karma cuyo fruto era aquel”.

๕๗.

57.

‘‘อหํ [Pg.39] มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

“Cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres, vi a un monje sediento y agotado, y levantándome con presteza, le di agua para beber”.

๕๘.

58.

‘‘โย เว กิลนฺตสฺส ปิปาสิตสฺส, ฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

“Quien, levantándose con presteza, da agua para beber al monje agotado y sediento, obtiene ríos de aguas frescas, con abundantes flores y numerosos lotos blancos”.

๕๙.

59.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

“Ríos de aguas frescas y lechos de arena blanca la rodean siempre; mangos, salas, tilakas, jambus, uddalakas y patalis están allí en flor”.

๖๐.

60.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

Obtienen esa excelente mansión, sumamente hermosa y dotada de paisajes; este es el resultado aquí de aquella acción de donar agua, tal es el fruto que obtienen quienes realizan méritos.

๖๑.

61.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo; y surgen para mí todos los goces celestiales que son gratos a mi corazón.

๖๒.

62.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé el mérito de donar agua; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones.

อตฺถวณฺณนาสุปิ อิธ เอโกว เถโรติ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Incluso en las explicaciones del significado, como aquí hay solo un Thera, no hay nada nuevo.

ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la segunda Mansión de la Barca ha terminado.

๘. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา

8. Explicación de la tercera Mansión de la Barca.

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.40] นาวนฺติ ตติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ชนปทจาริกํ จรนฺโต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ โกสลชนปเท เยน ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. อสฺโสสุํ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ‘‘สมโณ กิร โคตโม อมฺหากํ คามเขตฺตํ อนุปฺปตฺโต’’ติ. อถ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อปฺปสนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มจฺเฉรปกตา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิมํ คามํ ปวิสิตฺวา ทฺวีหตีหํ วเสยฺย, สพฺพํ อิมํ ชนํ อตฺตโน วจเน ปติฏฺฐเปยฺย, ตโต พฺราหฺมณธมฺโม ปติฏฺฐํ น ลเภยฺยา’’ติ ตตฺถ ภควโต อวาสาย ปริสกฺกนฺตา นทีติตฺเถสุ ฐปิตนาวาโย อปเนสุํ, เสตุสงฺกมนานิ จ อวลญฺเช อกํสุ, ตถา ปปามณฺฑปาทีนิ, เอกํ อุทปานํ ฐเปตฺวา อิตรานิ อุทปานานิ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ปิทหึสุ. เตน วุตฺตํ อุทาเน (อุทา. ๖๙) ‘‘อถ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุํ ‘มา เต มุณฺฑกา สมณกา ปานียํ อปํสู’’’ติ.

'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' se refiere a la tercera Mansión de la Barca. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado, viajando en una travesía con una gran asamblea de monjes por el país de Kosala, llegó a una aldea de brahmanes llamada Thūṇa. Los brahmanes y jefes de familia de Thūṇa oyeron: 'Se dice que el asceta Gotama ha llegado a los límites de nuestra aldea'. Entonces, aquellos brahmanes y jefes de familia de Thūṇa, que carecían de fe, tenían visiones erróneas y eran por naturaleza mezquinos, pensaron: 'Si el asceta Gotama entra en esta aldea y se queda por dos o tres días, establecerá a toda esta gente en su palabra; entonces la tradición de los brahmanes no encontrará apoyo'. Intentando evitar la estancia del Bienaventurado, retiraron las barcas situadas en los embarcaderos de los ríos, inutilizaron los puentes y pasarelas, e hicieron lo mismo con los puestos de agua y pabellones. Dejaron un solo pozo, pero llenaron los otros pozos con hierba y demás desperdicios para cerrarlos. Por eso se dice en el Udāna: 'Entonces los brahmanes y jefes de familia de Thūṇa llenaron el pozo con hierba y tamo hasta el borde, pensando: "Que esos ascetas rapados no beban agua"'.

ภควา เตสํ ตํ วิปฺปการํ ญตฺวา เต อนุกมฺปนฺโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาเสน นทึ อติกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา อนุกฺกเมน ถูณํ พฺราหฺมณคามํ ปตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เตน จ สมเยน สมฺพหุลา อุทกหารินิโย ภควโต อวิทูเรน อติกฺกมนฺติ. ตสฺมิญฺจ คาเม ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิธาคมิสฺสติ, น ตสฺส ปจฺจุคฺคมนาทิกํ กาตพฺพํ, เคหํ อาคตสฺส จสฺส สาวกานญฺจ ภิกฺขาปิ น ทาตพฺพา’’ติ กติกา กตา โหติ.

El Bienaventurado, conociendo esa conducta corrupta de aquellos [brahmanes], y por compasión hacia ellos, cruzó el río por el aire junto con la comunidad de monjes y, habiendo avanzado gradualmente, llegó a la aldea de brahmanes de Thūna. Desviándose del camino, se sentó en un asiento preparado al pie de un árbol. En aquel momento, numerosas mujeres que cargaban agua pasaban cerca del Bienaventurado. En aquella aldea se había hecho un pacto: «Si el asceta Gotama viene aquí, no se le debe dar ninguna bienvenida ni nada semejante, y cuando él o sus discípulos lleguen a las casas, tampoco se les debe dar limosna».

ตตฺถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี ฆเฏน ปานียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ภิกฺขู จ มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺเต ตสิเต ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปานียํ ทาตุกามา หุตฺวา ‘‘ยทิปิ เม คามวาสิโน ‘สมณสฺส โคตมสฺส น กิญฺจิ ทาตพฺพํ, สามีจิกมฺมมฺปิ น กาตพฺพ’นฺติ กติกํ กตฺวา ฐิตา, เอวํ สนฺเตปิ ยทิ อหํ อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ทกฺขิเณยฺเย ลภิตฺวา ปานียทานมตฺเตนาปิ อตฺตโน ปติฏฺฐํ น กเรยฺยํ, กทาหํ อิโต ทุกฺขชีวิตโต มุจฺจิสฺสามิ, กามํ เม [Pg.41] อยฺยโก สพฺเพปิเม คามวาสิโน มํ หนนฺตุ วา พนฺธนฺตุ วา, อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ปานียทานํ ทสฺสามิ เอวา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญาหิ อุทกหารินีหิ วาริยมานาปิ ชีวิเต นิรเปกฺขา สีสโต ปานียฆฏํ โอตาเรตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปานีเยน นิมนฺเตสิ. ภควา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ โอโลเกตฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา ปานียํ ปิวิ, ฆเฏ อุทกํ ปริกฺขยํ น คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา ปุน ปสนฺนจิตฺตา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ, ตถา อปรสฺส อปรสฺสาติ สพฺเพสมฺปิ อทาสิ, อุทกํ น ขียเตว. สา หฏฺฐตุฏฺฐา ยถาปุณฺเณน ฆเฏน เคหาภิมุขี อคมาสิ. ตสฺสา สามิโก พฺราหฺมโณ ปานียสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา ‘‘อิมาย คามวตฺตํ ภินฺนํ, อหญฺจ คารยฺโห กโต’’ติ โกเธน ปชฺชลนฺโต ตฏตฏายมาโน ตํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปหริ. สา เตน อุปกฺกเมน ชีวิตกฺขยํ ปตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพติ, วิมานํ จสฺสา ปฐมนาวาวิมาเน วุตฺตสทิสํ อุปฺปชฺชิ.

Allí, la sirvienta de un cierto brahmán, que iba con un cántaro de agua potable, vio al Bienaventurado sentado rodeado por la comunidad de monjes. Al darse cuenta de que los monjes estaban exhaustos y sedientos por el cansancio del camino, su corazón se llenó de fe y deseó darles agua, pensando: «Aunque los habitantes de esta aldea han hecho el pacto de que "no se debe dar nada al asceta Gotama, ni se le debe mostrar respeto", aun así, si habiendo encontrado tal campo de mérito y a tales seres dignos de ofrendas, no estableciera mi propio apoyo siquiera mediante el don de agua potable, ¿cuándo me liberaré de esta vida de sufrimiento? Que mi amo o todos estos aldeanos me maten o me aten si quieren; ciertamente daré esta ofrenda de agua en tan excelente campo de mérito». Habiendo tomado esta resolución, a pesar de ser impedida por las otras aguadoras, sin preocuparse por su vida, bajó el cántaro de agua de su cabeza y, sosteniéndolo con ambas manos, lo colocó a un lado. Con gran alegría y regocijo, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje con los cinco puntos de apoyo y le ofreció el agua. El Bienaventurado, observando la devoción de su corazón y para favorecerla, tras lavar sus manos y pies, filtró el agua y bebió; el agua del cántaro no se agotaba. Al ver esto, con el corazón nuevamente lleno de fe, le dio a un monje, y así sucesivamente a los demás, hasta dársela a todos; el agua simplemente no se terminaba. Ella, sumamente feliz, regresó hacia su casa con el cántaro lleno como al principio. Su amo, el brahmán, al oír que ella había dado agua, pensando: «Esta ha roto la norma de la aldea y me ha traído el desprecio de todos», ardiendo de ira y bramando con furia, la derribó al suelo y la golpeó con manos y pies. A consecuencia de esa agresión, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa; y su mansión celestial fue tal como se describe en la primera historia de la Mansión de la Nave (Nāvāvimāna).

อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อานนฺท, อุทปานโต ปานียํ อาหรา’’ติ. เถโร ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, อุทปาโน ถูเณยฺยเกหิ ทูสิโต, น สกฺกา ปานียํ อาหริตุ’’นฺติ อาห. ภควา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาณาเปสิ. ตติยวาเร เถโร ภควโต ปตฺตํ อาทาย อุทปานาภิมุโข อคมาสิ. คจฺฉนฺเต เถเร อุทปาเน อุทกํ ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุตฺตริตฺวา สมนฺตโต สนฺทติ, สพฺพํ ติณภุสํ อุปลวิตฺวา สยเมว อปคจฺฉติ. เตน สนฺทมาเนน สลิเลน อุปรูปริ วฑฺฒนฺเตน อญฺเญ ชลาสเย ปูเรตฺวา ตํ คามํ ปริกฺขิปนฺเตน คามปฺปเทโส อชฺโฌตฺถรียติ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ, ตงฺขณญฺเญว อุทโกโฆ อนฺตรธายิ. เต ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ นิวาสฏฺฐานํ สํวิธาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา สพฺเพ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปยิรุปาสนฺตา นิสีทึสุ.

Entonces, el Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda: «Anda, Ānanda, tráeme agua potable del pozo». El anciano respondió: «Señor, ahora el pozo ha sido contaminado por los habitantes de Thūna; no es posible traer agua». El Bienaventurado se lo ordenó por segunda y tercera vez. A la tercera vez, el anciano tomó el cuenco del Bienaventurado y se dirigió hacia el pozo. Mientras el anciano se acercaba, el agua del pozo se llenó hasta el borde, desbordándose y fluyendo por todas partes; toda la hierba y el tamo flotaron hacia arriba y se alejaron por sí solos. Con esa corriente de agua que subía más y más, llenando otros depósitos de agua y rodeando la aldea, toda la zona de la aldea quedó inundada. Al ver aquel milagro, los brahmanes, con el corazón lleno de asombro y maravilla, pidieron perdón al Bienaventurado, y en ese mismo instante la inundación desapareció. Ellos prepararon un lugar de estancia para el Bienaventurado y la comunidad de monjes, los invitaron para el día siguiente y, tras preparar una gran ofrenda, sirvieron a la comunidad de monjes encabezada por el Buda con exquisitos alimentos sólidos y blandos. Todos los brahmanes y jefes de familia de Thūna se sentaron a rendir culto al Bienaventurado, quien ya había comido y retirado su mano del cuenco.

เตน [Pg.42] จ สมเยน สา เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ตํ ‘‘ปานียทาน’’นฺติ ญตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ‘‘หนฺทาหํ อิทาเนว ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามิ, สมฺมาปฏิปนฺเนสุ กตานํ อปฺปกานมฺปิ การานํ อุฬารผลตญฺจ มนุสฺสโลเก ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา อุยฺยานาทิสหิเตน วิมาเนน สทฺธึเยว มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน เทวานุภาเวน มหาชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ตสฺสา ปริสาย กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต วิภาเวตุกาโม –

En aquel momento, aquella deidad, reflexionando sobre su propia fortuna y examinando la causa de tal prosperidad, comprendió que fue «el don del agua potable». Con el corazón lleno de alegría y regocijo, pensó: «Ahora mismo iré a rendir homenaje al Bienaventurado y haré evidente en el mundo de los hombres la magnitud del fruto de las acciones meritorias, incluso de las pequeñas, realizadas hacia aquellos que practican rectamente». Con gran entusiasmo, acompañada por mil ninfas y junto con su mansión celestial provista de jardines y demás delicias, descendió con gran poder y esplendor divino ante la vista de la gran multitud. Habiendo bajado de su mansión, se acercó al Bienaventurado, le rindió un respetuoso homenaje y permaneció allí con las palmas de las manos unidas. Entonces el Bienaventurado, deseando revelar claramente el fruto de tal acción ante aquella asamblea, [le preguntó]:

๖๓.

63.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

«En una nave de techo dorado, permaneces tras haber ascendido, oh mujer; te sumerges en el estanque de loto y arrancas flores de loto con tu mano».

๖๔.

64.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เต, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

Tus moradas son edificios con pináculos de oro, bien proporcionados y distribuidos; brillando intensamente, resplandecen con luz de joyas en las cuatro direcciones a la redonda.

๖๕.

65.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué acción meritoria es tal tu belleza? ¿Por qué acción se cumple aquí tu deseo? ¿Y por qué acción surgen para ti todos los goces celestiales que son gratos a tu corazón?

๖๖.

66.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ,เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tienes tal poder radiante y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones?

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

Le preguntó con estas cuatro estrofas.

๖๗.

67.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, สมฺพุทฺเธเนว ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

Aquella deidad, deleitada por haber sido interrogada por el mismísimo Buda, respondió a la pregunta tal como le fue formulada, explicando de qué acción era este el fruto.

สงฺคีติการา อาหํสุ.

Los recitadores del Concilio dijeron:

๖๘.

68.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

Oh Buda de gran poder, cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, al ver a los monjes encabezados por el Buda sedientos y fatigados, me esforcé y les di agua para beber.

๖๙.

69.

‘‘โย [Pg.43] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

Oh Buda de gran poder, ciertamente, quien se esfuerza y da agua para beber a los monjes fatigados y sedientos, para él surgen ríos de aguas frescas, con abundantes flores y muchos lotos blancos.

๗๐.

70.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

Esos ríos de aguas frescas con lechos de arena blanca fluyen a su alrededor siempre, iluminando la oscuridad con su resplandor; y en ambas orillas hay mangos, salas, tilakas, jambos, uddālakas y pāṭalis en plena floración.

๗๑.

71.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

Oh Buda de gran poder, obtienen esa excelente mansión, sumamente hermosa y dotada de paisajes; este es el fruto exclusivo de aquella acción de donar agua, tal es el fruto que obtienen quienes realizan méritos.

๗๒.

72.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

Oh Buda de gran poder, mis moradas son edificios con pináculos, bien proporcionados y distribuidos; brillando intensamente, resplandecen con luz de joyas en las cuatro direcciones a la redonda.

๗๓.

73.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

ตปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Oh Buda de gran poder, debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo en el mundo celestial; y surgen para mí todos los goces que son gratos a mi corazón.

๗๔.

74.

‘‘อกฺขามิ เต พุทฺธ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสติ;

เอตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, อตฺถาย พุทฺโธ อุทกํ อปายี’’ติ. –

Oh Buda de gran poder, te declaro: siendo humana realicé el mérito de donar agua; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones. Oh Buda de gran poder, toda esta felicidad celestial es el fruto de esa acción; para mi beneficio, el Buda bebió el agua que le fue ofrecida.

วิสฺสชฺชนคาถาโย.

Estos son los versos de la respuesta [de la deidad].

๖๓. ตตฺถ กิญฺจาปิ สา เทวตา ยทา ภควา ปุจฺฉิ, ตทา ตํ นาวํ อารุยฺห น ฐิตา, น โปกฺขรณึ โอคาหติ, นาปิ ปทุมํ ฉินฺทติ, กมฺมานุภาวโจทิตา ปน อภิณฺหํ ชลวิหารปสุตา ตถา กโรตีติ ตํ กิริยาวิจฺเฉทํ ทสฺสนวเสเนวํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลมิเธว, อถ โข เหฏฺฐิเมสุปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

63. En este contexto, aunque esa deidad no estaba simplemente sentada tras subir a ese bote cuando el Bienaventurado le preguntó, ni se sumergió en el estanque de lotos, ni cortó un loto, impelida por el poder de su karma, se dedicó continuamente a disfrutar en el agua y actuó de esa manera. Por lo tanto, se dijo aquello solo con el propósito de mostrar la continuidad de sus acciones. Este significado no debe verse solo aquí, sino que debe entenderse de la misma manera también en las historias de las mansiones de más abajo.

๗๒. กูฏาคาราติ [Pg.44] สุวณฺณมยกณฺณิกาพทฺธเคหวนฺโต. นิเวสาติ นิเวสนานิ, กจฺฉรานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิภตฺตา ภาคโส มิตา’’ติ. ตานิ หิ จตุสาลภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิพิมฺพภูตานิ วิย ปฏิวิภตฺตรูปานิ สมปฺปมาณตาย ภาคโส มิตานิ วิย โหนฺติ. ททฺทลฺลมานาติ อติวิย วิชฺโชตมานา. อาภนฺตีติ มณิรตนกนกรํสิชาเลหิ โอภาเสนฺติ.

72. ‘Kūṭāgārā’ significa casas que poseen techos terminados en punta hechos de oro. ‘Nivesā’ significa moradas o habitaciones. Por eso se dice ‘bien distribuidas y proporcionadas en sus partes’. Pues estas, al tener cuatro salas principales, son como reflejos unas de otras, con formas bien distribuidas y, debido a su medida igual, son como si estuvieran proporcionadas por partes. ‘Daddallamānā’ significa que resplandecen intensamente. ‘Ābhanti’ significa que iluminan con redes de rayos provenientes de gemas, joyas, oro y otros materiales.

๗๔. มมาติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, มม กมฺมสฺส มม อตฺถายาติ อยญฺเหตฺถ โยชนา. อุทกํ อปายีติ ยเทตํ อุทกทานํ วุตฺตํ, เอตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อิทํ ผลํ ยายํ ทิพฺพสมฺปตฺติ, ยสฺมา มมตฺถาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา มยา ทินฺนํ อุทกํ อปายีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

74. La palabra ‘mama’ se refiere a lo anterior y lo posterior; la conexión aquí es ‘por mi acción, para mi beneficio’. En cuanto a ‘udakaṃ apāyī’ (bebió el agua), se refiere a lo que se dijo sobre la donación de agua: ‘este es el fruto de este acto meritorio, que es esta gloria celestial, puesto que para mi beneficio el Buda, el Bienaventurado, el campo de mérito supremo en el mundo de los devas, bebió el agua que yo le di’. El resto es exactamente como se explicó antes.

เอวํ ปสนฺนมานสาย เทวตาย ภควา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ กโรนฺโต สจฺจานิ ปกาเสสิ. สา เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

Así, mientras el Bienaventurado impartía la enseñanza del Dhamma que él mismo descubrió a la deidad de mente clara y devota, reveló las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti-phala); y para la asamblea presente, la enseñanza del Dhamma también fue provechosa.

ตติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la tercera Mansión del Bote (Tatiya-nāvā-vimāna-vaṇṇanā).

๙. ทีปวิมานวณฺณนา

9. Comentario sobre la Mansión de la Lámpara (Dīpa-vimāna-vaṇṇanā).

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายนฺเห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี ‘‘อิทานิ ทีปาโลกํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ. สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.45] โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ. สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน –

‘Abhikkantena vaṇṇena’ (Con una complexión resplandeciente) se refiere a la Mansión de la Lámpara. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el día de Uposatha, muchos seguidores y seguidoras laicos, habiendo observado el Uposatha, habiendo dado donaciones antes de la comida según sus posibilidades, habiendo comido temprano, vestidos con ropas limpias y mantos exteriores limpios, llevando flores y perfumes en sus manos, fueron al monasterio después de la comida. Habiendo servido a los monjes dignos de estima, escucharon el Dhamma por la tarde. Mientras escuchaban el Dhamma, para aquellos que deseaban quedarse en el monasterio, el sol se puso y sobrevino la oscuridad. Allí, cierta mujer pensó: ‘Ahora es apropiado encender una lámpara’. Hizo traer utensilios para lámparas de su casa, encendió una lámpara y, habiéndola colocado frente al asiento del Dhamma, escuchó el Dhamma. Debido a ese regalo de una lámpara, se sintió satisfecha y llena de alegría y regocijo. Habiendo rendido homenaje, regresó a su casa. Posteriormente, tras fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de luz radiante. El brillo de su cuerpo era extremadamente resplandeciente, y permanecía allí superando a los otros devas, iluminando las diez direcciones. Entonces, un día, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por el mundo de los devas... todo debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. Pero aquí:

๗๕.

75.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Con una belleza resplandeciente, oh diosa de gran poder, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana se mantiene brillando en todo el firmamento.

๗๖.

76.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Oh diosa de gran poder, ¿por qué acción meritoria es tal tu belleza? ¿Por qué acción se cumple aquí tu deseo? ¿Y por qué acción surgen para ti todos los goces celestiales que son gratos a tu corazón?

๗๗.

77.

‘‘เกน ตฺวํ วิมโลภาสา, อติโรจสิ เทวตา;

เกน เต สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

Oh diosa de gran poder, ¿por qué posees este resplandor inmaculado y sobresales entre las demás deidades? ¿Por qué desde todos tus miembros se iluminan todas las direcciones?

๗๘.

78.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó el Buda.

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

Él le preguntó con estas cuatro estrofas.

๗๙.

79.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era este fruto.”

๘๐.

80.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ อทาสิ ทีปํ.

Oh venerable monje de gran poder, cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, en medio de la densa y profunda oscuridad, en el momento de encender las lámparas, ofrecí una luz.

๘๑.

81.

‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ;

อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ, ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ.

Oh venerable monje de gran poder, quien en medio de la densa y profunda oscuridad, en el momento de encender las lámparas, ofrece una luz, renace en una mansión de esencia radiante, con abundantes flores celestiales y muchos lotos blancos.

๘๒.

82.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Oh venerable monje de gran poder, debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo; y surgen para mí todos los goces que son gratos a mi corazón.

๘๓.

83.

‘‘เตนาหํ [Pg.46] วิมโลภาสา, อติโรจามิ เทวตา;

เตน เม สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

Oh venerable monje de gran poder, por esa acción poseo este resplandor inmaculado y sobresalgo entre las deidades; por ello, desde todos mis miembros se iluminan todas las direcciones.

๘๔.

84.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé el mérito de donar una lámpara; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones —así respondió ella.

วิสฺสชฺเชสิ.

Ella respondió.

๗๕. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺต-สทฺโท ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓) ขเย อาคโต. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห ‘‘โอสธี วิย ตารกา’’ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา ‘‘โอสธี’’ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ.

75. Allí, en la expresión 'con una belleza trascendente' (abhikkantena vaṇṇena), el término 'abhikkanta' se encuentra en el sentido de agotamiento (khaye) en pasajes como: 'Venerable señor, la noche ha transcurrido (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado'. Se encuentra en el sentido de excelencia (sundare) en pasajes como: 'Este, de entre estos cuatro individuos, es el más excelente (abhikkantataro) y el más sublime'. Se encuentra en el sentido de gran regocijo (abbhanumodane) en pasajes como: '¡Maravilloso (abhikkantaṃ), venerable señor! ¡Maravilloso, venerable señor!'. Y se encuentra en el sentido de belleza suprema (abhirūpe) en pasajes como: 'Con una belleza trascendente (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones'. Aquí también debe entenderse únicamente en el sentido de belleza suprema. Por lo tanto, 'abhikkantena' significa con una belleza extremadamente agradable y trascendente. 'Vaṇṇenā' significa con el color de la piel. 'Iluminando todas las direcciones' (obhāsentī disā sabbā) significa haciendo resplandecer e iluminando de manera uniforme todas las diez direcciones. Respecto a '¿Como qué?', dice: 'como la estrella Osadhī'. Se llama 'Osadhī' porque en ella reside una luz abundante o porque otorga fuerza a las plantas medicinales; así como dicha estrella permanece emitiendo luz en todas partes, del mismo modo tú permaneces iluminando todas las direcciones. Este es el significado.

๗๗. สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา วิชฺโชตติ. ‘‘โอภาสเร’’ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมว ทฏฺฐพฺพํ.

77. 'Con todo el cuerpo' (sabbagattehi) significa con todos los miembros del cuerpo, con todas las extremidades mayores y menores; el sentido es que brilla. Este es un uso del caso instrumental en sentido causal. 'Resplandece en todas las direcciones' (sabbā obhāsate disā) significa que las diez direcciones brillan intensamente. Algunos también leen 'obhāsare'; en su opinión, en la expresión 'todas las direcciones' (sabbā disā), debe entenderse únicamente como el número plural.

๘๑. ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกาย’’นฺติ, พหเล [Pg.47] มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

81. 'En el momento de la lámpara' (padīpakālamhi) significa en el momento de realizar la ofrenda de una lámpara, en la oscuridad adecuada para encender una lámpara. Por eso dice: 'quien en la densa oscuridad de la noche' (yo andhakāramhi timīsikāyaṃ), que significa en una gran y densa oscuridad. 'Da una lámpara' (dadāti dīpaṃ) significa que, ya sea encendiéndola o sin encenderla, entrega el don de una lámpara; renuncia a los materiales de las lámparas en favor de alguien digno de ofrendas. 'Llega al palacio Jotirasa' (upapajjati jotirasaṃ vimānaṃ) significa que, por el poder de la reconexión en el renacimiento, llega al palacio Jotirasa. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน วิเสสโต ทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ.

Entonces, habiendo la deidad explicado el asunto tal como se le preguntó, el anciano tomó ese mismo relato como origen de la enseñanza y, mediante un discurso sobre la generosidad y otros temas, conociendo que su mente estaba preparada, proclamó las Verdades. Al final de las Verdades, la deidad junto con su séquito se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). El anciano, regresando de allí, informó de lo sucedido al Bienaventurado. El Bienaventurado, en relación con ese suceso, enseñó el Dhamma extensamente a la asamblea presente. Esa enseñanza fue provechosa para la multitud, y la gente se volvió especialmente cuidadosa en la ofrenda de lámparas.

ทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Dīpavimāna ha finalizado.

๑๐. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา

10. Explicación del Tiladakkhiṇavimāna.

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ติลทกฺขิณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตรา อิตฺถี คพฺภินี ติเล โธวิตฺวา อาตเป สุกฺขาเปติ เตลํ กาตุกามา. สา จ ปริกฺขีณายุกา ตํ ทิวสเมว จวนธมฺมา, นิรยสํวตฺตนิกํ จสฺสา กมฺมํ โอกาสํ กตฺวา ฐิตํ. อถ นํ ภควา ปจฺจูสเวลายํ โลกํ โวโลเกนฺโต ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ อิตฺถี อชฺช กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ยํนูนาหํ ติลภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ตํ สคฺคูปคํ กเรยฺย’’นฺติ. โส สาวตฺถิโต ตงฺขเณเนว ราชคหํ คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนุปุพฺเพน ตสฺสา เคหทฺวารํ ปาปุณิ. สา อิตฺถี ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา สหสา อุฏฺฐหิตฺวา กตญฺชลี อญฺญํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺตี หตฺถปาเท โธวิตฺวา ติเล ราสึ กตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา อญฺชลิปูรํ ติลํ ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ. ตํ ภควา อนุกมฺปมาโน [Pg.48] ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตสฺสา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปพุทฺธา วิย นิพฺพตฺติ.

'Con una belleza trascendente' (abhikkantena vaṇṇena): este es el Tiladakkhiṇavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Rājagaha, una mujer embarazada estaba lavando sésamo y secándolo al sol con el deseo de producir aceite. Su esperanza de vida se había agotado y estaba destinada a morir ese mismo día; además, una acción conducente al infierno había encontrado su oportunidad y estaba acechando. Entonces, el Bienaventurado, al observar el mundo al amanecer con su visión divina, la vio y pensó: 'Hoy esta mujer, al morir, renacerá en el infierno. Sería bueno que yo, al aceptar una limosna de sésamo, la hiciera ir al cielo'. Él, yendo de Sāvatthī a Rājagaha en un instante, se vistió por la mañana, tomó su cuenco y túnica, y mientras caminaba pidiendo limosna en Rājagaha, llegó gradualmente a la puerta de la casa de esa mujer. La mujer, al ver al Bienaventurado, se llenó de alegría y gozo; levantándose rápidamente con las manos juntas, al no ver ninguna otra cosa apropiada para dar, se lavó las manos, hizo un montón de sésamo y, tomándolo con ambas manos, vertió un puñado de sésamo en el cuenco del Bienaventurado y le rindió homenaje. El Bienaventurado, por compasión hacia ella, dijo: '¡Que seas feliz!' y se marchó. Al final de esa noche, en el momento del alba, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa, en un palacio de oro de doce yojanas, como quien despierta de un sueño.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานมุปคนฺตฺวา –

Entonces el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, se acercó a ella, quien estaba rodeada por mil ninfas y resplandecía con gran poder celestial, y le preguntó:

๘๕.

85.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Permaneces iluminando todas las direcciones con tu belleza resplandeciente, tal como la estrella de la mañana se mantiene brillando, oh diosa de gran poder.

๘๖.

86.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

๘๗.

87.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tienes tal poder radiante y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó.

๘๘.

88.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

'Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, explicó la pregunta que se le hizo, (diciendo) de qué acción era este el fruto:'

๘๙.

89.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

Cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano...

๙๐.

90.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ;

ทกฺขิเณยฺยสฺส พุทฺธสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

'vi al Buda sin mácula, sereno y sin turbación; acercándome a él, le hice una ofrenda de un regalo espontáneo de sésamo. Llena de fe en el Buda, digno de ofrendas, entregué el sésamo con mis propias manos.'

๙๑.

91.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

'Debido a eso tengo tal belleza, debido a eso prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que son queridos por mi corazón.'

๙๒.

92.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé este mérito; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones —así respondió ella.

สา วิสฺสชฺเชสิ.

Ella respondió.

๙๐. ตตฺถ [Pg.49] อาสชฺชาติ อยํ อาสชฺช-สทฺโท ‘‘อาสชฺช นํ ตถาคต’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) ฆฏฺเฏน อาคโต. ‘‘อาสชฺช ทานํ เทตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) สมาคเม. อิธาปิ สมาคเมเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อาสชฺชาติ สมาคนฺตฺวา, สมวาเยน สมฺปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกามา’’ติ. สา หิ เทยฺยธมฺมสํวิธานปุพฺพกํ ปุริมสิทฺธํ ทานสงฺกปฺปํ วินา สหสา สมฺปตฺเต ภควติ ปวตฺติตํ ติลทานํ สนฺธายาห ‘‘อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณ’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

90. En ese contexto, respecto a la palabra 'āsajja' en la sexta estrofa: el término 'āsajja' aparece en pasajes como 'āsajja naṃ tathāgataṃ' con el significado de chocar o atacar. En pasajes como 'āsajja dānaṃ deti', se utiliza con el significado de encontrarse o llegar a la presencia de alguien. Aquí también debe entenderse en el sentido de llegar al encuentro. Por lo tanto, 'āsajja' significa habiendo llegado a su presencia, habiéndose encontrado por la concurrencia de las circunstancias. Por eso se dice 'akāmā' (sin intención previa). Ella, sin haber tenido una intención previa de dar, ni haber preparado el objeto del don de antemano, al llegar el Bienaventurado de forma repentina, realizó la ofrenda de sésamo; en referencia a esto se dice: 'llegando a su presencia entregué la ofrenda, el don de sésamo sin intención previa'. El resto de la explicación sigue el método ya mencionado.

ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Tiladakkhiṇa Vimāna.

๑๑. ปฐมปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

11. Comentario al primer Patibbatā Vimāna (Mansión de la Esposa Devota).

โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสาติ ปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี ปติพฺพตา อโหสิ ภตฺตุ อนุกูลวตฺตินี ขมา ปทกฺขิณคฺคาหินี, น กุทฺธาปิ ปฏิปฺผรติ, อผรุสวาจา สจฺจวาทินี สทฺธา ปสนฺนา ยถาวิภวํ ทานานิ จ อทาสิ. สา เกนจิเทว โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุริมนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ ทิสฺวา ตสฺสา สมีปมุปคโต. สา อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา เถรสฺส ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เถโรปิ ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

La mansión de la esposa devota comienza con las palabras: 'Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā'. ¿Cuál fue su origen? El Exaltado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. Allí, una cierta mujer era una esposa devota (patibbatā), que actuaba conforme a los deseos de su esposo, era paciente, aceptaba sus consejos con respeto, no replicaba ásperamente ni siquiera cuando estaba enojada, poseía un habla suave, era veraz, estaba establecida en la fe y la devoción, y entregaba donaciones de acuerdo con su riqueza. Ella, afectada por una cierta enfermedad, falleció y renació en la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras realizaba su viaje celestial según el método anterior, vio a esa deidad disfrutando de una gran prosperidad y se acercó a ella. Ella, rodeada por mil ninfas celestiales y con su ser adornado con ornamentos equivalentes al peso de sesenta carretas, rindió homenaje con su cabeza a los pies del Thera y se mantuvo a un lado. El Thera, preguntándole sobre la acción meritoria realizada por ella, dijo:

๙๓.

93.

‘‘โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา, วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ;

ปุปฺผาภิกิณฺณํ รมฺมมิทํ วิมานํ, อเนกจิตฺตํ นรนาริเสวิตํ.

Grullas, pavos reales de brillo divino, gansos y cuclillos de dulce voz vuelan por doquier; esta encantadora mansión celestial, cubierta de flores, diversamente ornamentada, es frecuentada por seres divinos, tanto hombres como mujeres.

๙๔.

94.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

Allí permaneces tú, diosa de gran poder, manifestando diversos tipos de transformaciones psíquicas; y estas ninfas celestiales te rodean, bailando, cantando y deleitándote.

๙๕.

95.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ [Pg.50] มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

Has alcanzado la perfección del poder divino, oh diosa de gran majestad. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees tan radiante poder y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así le preguntó.

๙๖.

96.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó.

๙๗.

97.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปติพฺพตานญฺญมนา อโหสึ;

มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา, กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ.

Cuando yo era un ser humano entre los hombres, fui una esposa devota y fiel, sin pensar en ningún otro hombre; como una madre que protege a su propio hijo, así protegía yo a mi esposo, y fui benevolente con todos los seres. Incluso cuando estaba enojada, no pronunciaba palabras ásperas.

๙๘.

98.

‘‘สจฺเจ ฐิตา โมสวชฺชํ ปหาย, ทาเน รตา สงฺคหิตตฺตภาวา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

Me establecí en la verdad, abandonando la falsedad; me deleitaba en la generosidad y era de naturaleza hospitalaria. Con el corazón lleno de fe, ofrecí comida y bebida respetuosamente, y entregué dones abundantes.

๙๙.

99.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón.

๑๐๐.

100.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tan radiante majestad y mi belleza ilumina todas las direcciones.

สา เทวตา วิสฺสชฺเชสิ.

Así respondió esa deidad.

๙๓. ตตฺถ โกญฺจาติ โกญฺจสกุณา, เย ‘‘สารสา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มยูราติ โมรา. ทิวิยาติ ทิพฺพานุภาวา. อิทญฺหิ ปทํ ‘‘ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา’’ติอาทินา จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. หํสาติ สุวณฺณหํสาทิหํสา. วคฺคุสฺสราติ มธุรสฺสรา. โกกิลาติ กาฬโกกิลา เจว สุกฺกโกกิลา จ. สมฺปตนฺตีติ เทวตาย อภิรมณตฺถํ กีฬนฺตา [Pg.51] ลฬนฺตา สมนฺตโต ปตนฺติ วิจรนฺติ. โกญฺจาทิรูเปน หิ เทวตาย รติชนนตฺถํ ปริวารภูตา เทวตา กีฬนฺตา ลฬนฺตา ‘‘โกญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตา. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ คนฺถิตาคนฺถิเตหิ นานาวิธรตนกุสุเมหิ โอกิณฺณํ. รมฺมนฺติ รมณียํ, มโนรมนฺติ อตฺโถ. อเนกจิตฺตนฺติ อเนเกหิ อุยฺยานกปฺปรุกฺขโปกฺขรณิอาทีหิ วิมาเนสุ จ อเนเกหิ ภิตฺติวิเสสาทีหิ จิตฺตํ. นรนาริเสวิตนฺติ ปริวารภูเตหิ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ อุปเสวิตํ.

93. Aquí, respecto a 'koñcā', se refiere a las aves grullas, que también son llamadas 'sārasā'. 'Mayūrā' son los pavos reales. 'Diviyā' significa que poseen un poder o majestad divina. Este término 'diviyā' debe unirse a los cuatro términos como 'diviyā koñcā' (grullas divinas), 'diviyā mayūrā' (pavos reales divinos), etc. 'Haṃsā' son los cisnes dorados y otros similares. 'Vaggussarā' significa de voces dulces. 'Kokilā' incluye tanto a los cucos negros como a los cucos blancos. 'Sampatanti' significa que vuelan y se mueven por todas partes, jugando y divirtiéndose para deleitar a la deidad. De hecho, otras deidades que actúan como séquito, tomando la forma de grullas y demás para generar placer en la deidad, jugando y divirtiéndose, son llamadas 'koñcā', etc. 'Pupphābhikiṇṇanti' significa cubierta de flores de gemas de varios tipos, tanto ensartadas como no ensartadas. 'Rammaṃ' significa deleitable, agradable al corazón. 'Anekacittaṃ' significa diversamente ornamentada con muchos jardines, árboles de los deseos (kapparukkha), estanques de loto, etc., y en la mansión con diversos tipos de paredes y otros detalles. 'Naranārisevitant' significa frecuentada por hijos y deidades celestiales que forman su séquito.

๙๔. อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปาติ นานารูปานํ วิทํสเนน อเนกรูปา กมฺมานุภาวสิทฺธา อิทฺธี วิกุพฺพนฺตี วิกุพฺพนิทฺธิโย วลญฺเชนฺตี อจฺฉสีติ โยชนา.

94. 'Iddhī vikubbantī anekarūpā' significa que, mediante la manifestación de diversas formas, tú posees múltiples apariencias; la construcción es: resides allí empleando poderes de transformación, los cuales son poderes psíquicos logrados por la majestad de las acciones (kamma) pasadas.

๙๗. อนญฺญมนาติ ปติพฺพตา, ปติโต อญฺญสฺมึ มโน เอติสฺสาติ อญฺญมนา, น อญฺญมนาติ อนญฺญมนา, มยฺหํ สามิกโต อญฺญสฺมึ ปุริเส ปาปกํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสินฺติ อตฺโถ. มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานาติ ยถา มาตา ปุตฺตํ, เอวํ มยฺหํ สามิกํ, สพฺเพปิ วา สตฺเต หิเตสิตาย อหิตาปนยนกามตาย จ อนุทฺทยมานา. กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจนฺติ ปเรน กตํ อผาสุกํ ปฏิจฺจ กุทฺธาปิ สมานา อหํ ผรุสวจนํ น กเถสึ, อญฺญทตฺถุ ปิยวจนเมว อภาสินฺติ อธิปฺปาโย.

97. 'Anaññamanā' significa una esposa devota; aquella cuyo pensamiento se dirige a otro distinto de su esposo es 'aññamanā' (de mente ajena), la que no es así es 'anaññamanā'. El significado es: 'no permití que surgiera un pensamiento pecaminoso hacia otro hombre fuera de mi propio esposo'. 'Mātāva puttaṃ anurakkhamānā' significa que así como una madre protege a su hijo, del mismo modo protegía a mi esposo y a todos los seres, con compasión, buscando su bienestar y deseando eliminar lo que no les fuera beneficioso. 'Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ' significa que el sentido es: 'incluso sintiéndome enojada debido a una molestia causada por otros, no hablé palabras ásperas, sino que, por el contrario, solo pronuncié palabras amables'.

๙๘. สจฺเจ ฐิตาติ สจฺเจ ปติฏฺฐิตา. ยสฺมา มุสาวาทา เวรมณิยา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา นาม โหติ, น กทาจิ สจฺจวจนมตฺเตนาติ อาห – โมสวชฺชํ ปหายาติ มุสาวาทํ ปหาย. ทาเน รตาติ ทาเน อภิรตา, ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ อตฺโถ. สงฺคหิตตฺตภาวาติ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตานํ วิย สภาเวเนว ปเรสํ สงฺคณฺหนสีลา อนฺนญฺจ ปานญฺจ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ จิตฺตีกาเรน อทาสึ, อญฺญญฺจ วตฺถาทิทานํ วิปุลํ อุฬารํ อทาสินฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

98. 'Sacce ṭhitā' significa establecida en la verdad. Dado que por la abstención del habla falsa uno se dice que está establecido en la verdad, y no meramente por decir la verdad ocasionalmente, ella dijo: 'mosavajjaṃ pahāya', es decir, habiendo abandonado la mentira. 'Dāne ratā' significa muy deleitada en la generosidad; el sentido es estar diligentemente aplicada a ello. 'Saṅgahitattabhāvā' significa que posee la naturaleza de asistir a los demás como a sí misma a través de las bases de la simpatía (saṅgahavatthu); con la mente devota por la fe en el fruto de las acciones, entregué con respeto comida y bebida, y también entregué otras donaciones abundantes y nobles como ropa y demás. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

ปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Patibbatā Vimāna.

๑๒. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

12. Comentario al segundo Patibbatā Vimāna.

เวฬุริยถมฺภนฺติ [Pg.52] ทุติยปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา อุปาสิกา ปติพฺพตา หุตฺวา สทฺธา ปสนฺนา ปญฺจ สีลานิ สุวิสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิ, ยถาวิภวญฺจ ทานานิ อทาสิ, สา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

La historia de la mansión celestial que comienza con «Veḷuriyathambhaṃ» es el Segundo Relato de la Esposa Devota (Dutiyapatibbatāvimāna). ¿Cuál es su origen? Se dice que en Sāvatthī una seguidora laica (upāsikā), siendo una esposa devota y fiel, llena de fe y confianza, mantuvo los cinco preceptos con total pureza y entregó dádivas según su capacidad. Al morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa. El resto es exactamente como se describió anteriormente.

๑๐๑.

101.

‘‘เวฬุริยถมฺภํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

Habiendo ascendido a esta mansión de pilares de lapislázuli, encantadora, radiante y diversamente ornamentada; allí permaneces tú, diosa de gran poder, manifestando variados y asombrosos poderes psíquicos. Estas ninfas celestiales te rodean por todas partes, bailando, cantando y deleitándote.

๑๐๒.

102.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

๑๐๓.

103.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó.

๑๐๔.

104.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุปาสิกา จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรตา อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

Cuando yo era un ser humano entre los hombres, fui una seguidora laica del Poseedor de Visión, el Buddha. Me abstuve de quitar la vida y evité tomar lo que no me pertenecía en este mundo.

๑๐๕.

105.

‘‘อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

No consumí bebidas embriagantes ni pronuncié falsedades; me sentía satisfecha con mi propio esposo. Con la mente serena y llena de fe, ofrecí comida y bebida respetuosamente, y entregué dones abundantes de vestiduras.

๑๐๖.

106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón.

๑๐๗.

107.

‘‘อกฺขามิ [Pg.53] เต ภิกฺขุ มหานุภาว,มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – วิสฺสชฺเชสิ;

«Te anuncio, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo este poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones». Así respondió ella.

๑๐๑. ตตฺถ เวฬุริยถมฺภนฺติ เวฬุริยมณิมยถมฺภํ. รุจิรนฺติ รมณียํ. ปภสฺสรนฺติ อติวิย ภาสุรํ. อุจฺจาวจาติ อุจฺจา จ อวจา จ, วิวิธาติ อตฺโถ.

101. En esos versos, «veḷuriyathambhanti» significa una columna hecha de gemas de lapislázuli. «Ruciranti» significa encantadora. «Pabhassaranti» significa extremadamente brillante. «Uccāvacāti» significa grandes y pequeñas; el significado es de diversos tipos.

๑๐๔-๕. อุปาสิกาติ สรณคมเนน อุปาสิกาลกฺขเณ ฐิตา. วุตฺตญฺหิ –

104-5. «Upāsikāti» se refiere a quien se establece en las características de una seguidora laica al haber tomado los Tres Refugios. Pues se ha dicho:

‘‘ยโต โข, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อริยสาวโก อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

«Cuando, oh Mahānāma, un noble discípulo ha ido por refugio al Buda, al Dhamma y al Saṅgha, en esa medida, Mahānāma, se dice que el noble discípulo es un seguidor laico (upāsako)» (Saṃyutta Nikāya 5.1033).

จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต. เอวํ อุปาสิกาภาวกิตฺตเนน อาสยสุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปโยคสุทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐาติ มิจฺฉาจาราเวรมณิมาห. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว.

«Cakkhumato» se refiere al Bienaventurado Buda, quien posee la visión a través de los cinco tipos de ojos (conocimientos). Habiendo mostrado así la pureza de su intención (āsayasuddhi) al declarar su condición de seguidora laica, se dice «pāṇātipātā viratā», etc., para mostrar la pureza de su conducta (payogasuddhi). Allí, con la frase «estuve satisfecha con mi propio esposo», se refiere a la abstención de la conducta sexual ilícita. El resto es similar a lo que se ha dicho anteriormente.

ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el comentario al Segundo Relato de la Esposa Devota.

๑๓. ปฐมสุณิสาวิมานวณฺณนา

13. Comentario al Primer Relato de la Nuera (Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā).

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ สุณิสาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ เคเห เอกา กุลสุณฺหา เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ขีณาสวตฺเถรํ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ อตฺตนา ลทฺธํ ปูวภาคํ อาทาย อาทเรน เถรสฺส อุปเนสิ, เถโร ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คโต. สา อปรภาเค กาลํ [Pg.54] กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. เตน วุตฺตํ –

La historia de la mansión celestial que comienza con «Abhikkantena vaṇṇena» es el Relato de la Nuera (Suṇisāvimāna). ¿Cuál es su origen? En Sāvatthī, en cierta casa, una nuera de buena familia vio a un monje anciano que había extinguido todas las impurezas (khīṇāsava) entrando en la casa para recibir limosna. Con gozo y alegría naciendo en ella, pensó: «Este es un campo de méritos supremo que se ha presentado ante mí», y tomando con respeto una porción de pastel que ella misma había recibido, se la ofreció al anciano. El anciano, tras aceptarla y expresar su regocijo (anumodana), se marchó. Posteriormente, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo demás es similar a lo que se ha descrito anteriormente. Por ello se dijo:

๑๐๘.

108.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Con una belleza espléndida, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana.

๑๐๙.

109.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué posees tal belleza? ¿Por qué tu fortuna aquí es perfecta? ¿Por qué surgen para ti todos los placeres que son gratos al corazón?

๑๑๐.

110.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees tan radiante majestad y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así preguntó.

๑๑๑.

111.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó.

๑๑๒.

112.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

Cuando yo era un ser humano entre los hombres, era la nuera en la casa de mi suegro.

๑๑๓.

113.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

ภาคฑฺฒภาคํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

Vi a un monje libre de pasiones, muy sereno y de corazón imperturbable; con mis propias manos y llena de fe, le ofrecí un pastel. Habiendo entregado la mitad de mi propia porción, ahora me regocijo en el bosque de Nandana.

๑๑๔.

114.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón.

๑๑๕.

115.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

«Te anuncio, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo este poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones».

๑๑๒. ตตฺถ สุณิสาติ ปุตฺตสฺส ภริยา. อิตฺถิยา หิ สามิกสฺส ปิตา ‘‘สสุโร’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส จ สา ‘‘สุณิสา’’ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห’’ติ.

112. En este contexto, «suṇisā» es la esposa del hijo. Para una mujer, el padre de su esposo se llama «sasuro» (suegro), y ella es su «suṇisā» (nuera). Refiriéndose a esto, se dijo: «Fui una nuera en la casa de mi suegro».

๑๑๓. ภาคฑฺฒภาคนฺติ [Pg.55] อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒภาคํ. โมทามิ นนฺทเน วเนติ เถเรน นนฺทนวเน ทิฏฺฐตาย อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว.

113. «Bhāgaḍḍhabhāganti» significa la mitad de la porción recibida por ella misma. La frase «me regocijo en el bosque de Nandana» fue dicha por ella porque el Venerable (Moggallāna) la vio precisamente en el bosque de Nandana. El resto es tal como se ha explicado antes.

สุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el comentario al Relato de la Nuera.

๑๔. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา

14. Comentario al Segundo Relato de la Nuera.

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยสุณิสาวิมานํ. เอตฺถ ปน อปุพฺพํ นตฺถิ, อฏฺฐุปฺปตฺติยํ กุมฺมาสทานเมว วิเสโส. เตน วุตฺตํ –

La historia que comienza con «Abhikkantena vaṇṇena» es el Segundo Relato de la Nuera (Dutiyasuṇisāvimāna). En este relato no hay nada nuevo; la única diferencia en su origen es que la ofrenda consistió en pan de cebada (kummāsa). Por ello se dijo:

๑๑๖.

116.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

«Con una belleza radiante, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, como la estrella Osadhī».

๑๑๗.

117.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué posees tal belleza? ¿Por qué tu fortuna aquí es perfecta? ¿Por qué surgen para ti todos los placeres que son gratos al corazón?

๑๑๘.

118.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

๑๑๙.

119.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Esa deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, al ser consultada, explicó el fruto de aquella acción (kamma).

๑๒๐.

120.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

Cuando yo era un ser humano entre los hombres, era la nuera en la casa de mi suegro.

๑๒๑.

121.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

Vi a un monje libre de máculas, purificado y de mente imperturbable; con mis propias manos y con fe, le ofrecí una porción de mi propia comida, un trozo de pastel de cebada. Habiendo entregado ese pastel de cebada, ahora me regocijo en el bosque de Nandana.

๑๒๒.

122.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón.

๑๒๓.

123.

‘‘อกฺขามิ [Pg.56] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tan radiante majestad y mi belleza ilumina todas las direcciones. — Así ella respondió.

๑๒๑. ตตฺถ ภาคนฺติ กุมฺมาสโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวานา’’ติ. กุมฺมาโสติ จ ยวกุมฺมาโส วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

121. En ese contexto, 'bhāgaṃ' se refiere a una porción de pasteles de cebada (kummāsa). Por eso se dice: 'habiendo entregado una porción de pasteles de cebada'. Y 'kummāso' se refiere a los pasteles hechos de cebada. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación de la Segunda Mansión de la Nuera (Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā).

๑๕. อุตฺตราวิมานวณฺณนา

15. Explicación de la Mansión de Uttarā (Uttarāvimānavaṇṇanā).

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ อุตฺตราวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน ปุณฺโณ นาม ทุคฺคตปุริโส ราชคหเสฏฺฐึ อุปนิสฺสาย ชีวติ, ตสฺส ภริยา อุตฺตรา, อุตฺตรา จ นาม ธีตาติ ทฺเว เอว เคหมานุสกา. อเถกทิวสํ ราชคเห ‘‘มหาชเนน สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิตพฺพ’’นฺติ โฆสนํ กรึสุ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปาโตว อาคตํ ปุณฺณํ ‘‘ตาต, อมฺหากํ ปริชโน นกฺขตฺตํ กีฬิตุกาโม, ตฺวํ กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, อุทาหุ ภตึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, นกฺขตฺตํ นาม สธนานํ โหติ, มม ปน เคเห สฺวาตนาย ยาคุตณฺฑุลานิปิ นตฺถิ, กึ เม นกฺขตฺเตน? โคเณ ลภนฺโต กสิตุํ คมิสฺสามี’ติ. ‘‘เตน หิ โคเณ คณฺหสฺสู’’ติ. โส พลวโคเณ จ ภทฺทนงฺคลญฺจ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ, อหํ ทลิทฺทตาย ภตึ กาตุํ คมิสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ตาว อชฺช ทิคุณํ นิวาปํ ปจิตฺวา ภตฺตํ อาหเรยฺยาสี’’ติ ภริยํ วตฺวา เขตฺตํ อคมาสิ.

El relato de la Mansión de Uttarā comienza con las palabras 'Abhikkantena vaṇṇena'. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque Veḷuvana, en el refugio de las ardillas. En aquel tiempo, un hombre pobre llamado Puṇṇa vivía trabajando bajo la dependencia del tesorero de Rājagaha. En su hogar solo vivían dos personas: su esposa Uttarā y su hija, también llamada Uttarā. Cierto día, en Rājagaha, se proclamó: 'El pueblo debe celebrar el festival durante siete días'. Al oír la proclama, el tesorero le dijo a Puṇṇa, quien llegó temprano por la mañana: 'Querido, nuestra gente desea celebrar el festival. ¿Qué harás tú? ¿Participarás en el festival o trabajarás?'. Él respondió: 'Señor, el festival es para los ricos. En mi casa no hay ni siquiera granos de arroz para la papilla de mañana. ¿De qué me serviría el festival? Si obtengo los bueyes, iré a arar'. El tesorero dijo: 'En ese caso, toma los bueyes'. Él tomó bueyes fuertes y un buen arado, y le dijo a su esposa: 'Querida, los ciudadanos celebran el festival; yo, debido a mi pobreza, iré a trabajar. Cocina hoy para mí una ración doble de comida y tráemela pronto'. Tras encargar esto a su esposa, se fue al campo.

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ สตฺตาหํ นิโรธสมาปนฺโน ตโต วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช มยา สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ โอโลเกนฺโต ปุณฺณํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สทฺโธ นุ โข เอส, สกฺขิสฺสติ [Pg.57] วา เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ตปฺปจฺจยา จ ตสฺส มหาสมฺปตฺติปฏิลาภํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร เอกํ คุมฺพํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวาว กสึ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ทนฺตกฏฺเฐน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กตฺวา อทาสิ. อถสฺส เถโร ปตฺตญฺจ ปริสฺสาวนญฺจ นีหริตฺวา อทาสิ. โส ‘‘ปานีเยน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ.

El venerable Sāriputta, tras salir de la absorción de cese (nirodhasamāpatti) en la que estuvo siete días, reflexionó: '¿A quién debería favorecer hoy?'. Al observar con su red de conocimiento, vio que Puṇṇa entraba en ella. Pensó: '¿Tendrá fe este hombre? ¿Podrá ofrecerme limosna?'. Al percibir su fe y su capacidad para dar, y sabiendo que gracias a ello obtendría una gran fortuna, tomó su cuenco y mantos, fue al lugar donde Puṇṇa araba y se detuvo cerca de un arbusto en la orilla de un pozo. Puṇṇa, al ver al venerable, interrumpió su labor, lo saludó con la postración de los cinco puntos y, pensando que el venerable podría necesitar un palillo de dientes, preparó uno adecuado y se lo ofreció. Después, el venerable sacó el cuenco y el filtro de agua de su bolsa y se los entregó. Puṇṇa, pensando que necesitaría agua para beber, tomó el cuenco, filtró el agua y se la ofreció.

เถโร จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปเรสํ ปจฺฉิมเคเห วสติ, สจสฺส เคหทฺวารํ คมิสฺสามิ, อิมสฺส ภริยา มํ ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสติ, ยาวสฺส ภริยา ภตฺตํ อาทาย มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, ตาว อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตตฺเถว โถกํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา มคฺคารุฬฺหภาวํ ญตฺวา อนฺโตนคราภิมุโข ปายาสิ. สา อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อปฺเปกทาหํ เทยฺยธมฺเม สติ อยฺยํ น ปสฺสามิ, อปฺเปกทา เม อยฺยํ ปสฺสนฺติยา เทยฺยธมฺโม น โหติ, อชฺช ปน เม อยฺโย จ ทิฏฺโฐ, เทยฺยธมฺโม จายํ อตฺถิ, กริสฺสติ นุ โข เม สงฺคห’’นฺติ. สา ภตฺตภาชนํ โอตาเรตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิทํ ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา ทาสสฺส โว สงฺคหํ กโรถา’’ติ อาห. อถ เถโร ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา ตาย เอเกน หตฺเถน ภาชนํ ธาเรตฺวา เอเกน หตฺเถน ตโต ภตฺตํ ททมานาย อุปฑฺฒภตฺเต ทินฺเน ‘‘อล’’นฺติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. สา ‘‘ภนฺเต, เอโกว ปฏิวีโส, น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, ตุมฺหากํ ทาสสฺส อิธโลกสงฺคหํ อกตฺวา ปรโลกสงฺคหํ กโรถ, นิรวเสสเมว ทาตุกามามฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพเมวสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคินี อสฺส’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ฐิตโกว อนุโมทนํ กตฺวา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. สาปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตณฺฑุเล ปริเยสิตฺวา ภตฺตํ ปจิ.

El venerable pensó: 'Este hombre vive en la parte trasera de las casas de otros. Si voy a la puerta de su casa, su esposa no podrá verme. Me quedaré aquí hasta que ella se ponga en camino con la comida'. Tras esperar un momento allí y saber que ella ya estaba en el camino, se dirigió hacia la ciudad. En medio del camino, ella vio al venerable y pensó: 'A veces, cuando tengo algo que ofrecer, no veo al noble; otras veces, cuando veo al noble, no tengo nada que ofrecer. Pero hoy, he visto al noble y tengo esta ofrenda. ¿Me favorecerá?'. Bajó el recipiente de comida, saludó al venerable con la postración de los cinco puntos y dijo: 'Venerable señor, sin considerar si esto es humilde o excelente, favorezca a este servidor'. Entonces, el venerable le acercó su cuenco. Mientras ella sostenía el recipiente con una mano y con la otra servía la comida, habiendo entregado la mitad, el venerable cubrió el cuenco con su mano diciendo: 'Es suficiente'. Ella dijo: 'Venerable señor, esta es solo una porción y no puede dividirse en dos. Por favor, no me favorezca solo en esta vida, sino también en la vida futura. Deseo ofrecerlo todo sin dejar nada'. Habiendo puesto toda la comida en el cuenco del venerable, formuló un deseo: '¡Que yo sea partícipe de la Verdad que usted ha visto!'. El venerable dijo: '¡Que así sea!', y permaneciendo de pie, pronunció las palabras de bendición (anumodana). Luego, sentándose en un lugar agradable cerca del agua, realizó su comida. Ella regresó a su casa, buscó más arroz y cocinó de nuevo.

ปุณฺโณปิ อฑฺฒกรีสมตฺตํ ฐานํ กสิตฺวา ชิฆจฺฉํ สหิตุํ อสกฺโกนฺโต โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ รุกฺขฉายํ ปวิสิตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ภริยา ภตฺตมาทาย คจฺฉมานา ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส ชิฆจฺฉาปีฬิโต [Pg.58] มํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน, สเจ มํ ‘อติวิย จิรายี’ติ ตชฺเชตฺวา ปโตทลฏฺฐิยา ปหริสฺสติ, มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจวสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสํ จิตฺตํ ปสาเทหิ, มา มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ กริ, อหํ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค ธมฺมเสนาปตึ ทิสฺวา ตว ภตฺตํ ตสฺส ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปจิตฺวา อาคตา, ปสาเทหิ, สามิ, จิตฺต’’นฺติ. โส ‘‘กึ วเทสิ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภทฺเท, สาธุ วต เต กตํ มม ภตฺตํ อยฺยสฺส ททมานาย, มยาปิสฺส อชฺช ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺน’’นฺติ ปสนฺนมานโส ตํ วจนํ อภินนฺทิตฺวา อุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย กิลนฺตกาโย ตสฺสา องฺเก สีสํ กตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ.

Puṇṇa, habiendo arado un área de aproximadamente medio karīsa y siendo incapaz de soportar el hambre, soltó a los bueyes y se sentó a la sombra de un árbol mirando hacia el camino. Entonces, su esposa, viniendo con la comida, al verlo, pensó: «Este hombre, atormentado por el hambre, me está esperando sentado; si me amenaza diciendo “te has demorado demasiado” y me golpea con la vara de aguijón, el mérito que he realizado será en vano; se lo informaré de antemano». Ella le dijo: «Esposo, por este día, regocija tu corazón; no hagas que mi acción meritoria sea en vano. Mientras te traía la comida temprano en la mañana, vi al General de la Doctrina en el camino y, habiéndole entregado tu comida, regresé a casa, cociné de nuevo y he venido. Esposo, regocija tu corazón». Él preguntó: «¿Qué dices, querida?», y habiendo escuchado el asunto nuevamente, dijo: «Querida, ciertamente lo que has hecho al dar mi comida al noble es excelente; yo también, temprano esta mañana, le ofrecí madera para los dientes y agua para lavarse la cara». Con el corazón lleno de fe y habiéndose regocijado con sus palabras, con el cuerpo agotado por haber recibido el alimento tarde en el día, puso su cabeza en el regazo de ella y cayó en un profundo sueño.

อถสฺส ปาโตว กสิตฏฺฐานํ ปํสุจุณฺณํ อุปาทาย สพฺพํ รตฺตสุวณฺณํ หุตฺวา กณิการปุปฺผราสิ วิย โสภมานํ อฏฺฐาสิ. โส ปพุทฺโธ โอโลเกตฺวา ภริยํ อาห ‘‘ภทฺเท, เอตํ มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ มม สุวณฺณํ หุตฺวา ปญฺญายติ, กึ นุ โข เม อติอุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย อกฺขีนิ ภมนฺตี’’ติ. ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ เอวเมว ปญฺญายตี’’ติ. โส อุฏฺฐาย ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปิณฺฑํ คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริตฺวา สุวณฺณภาวํ ญตฺวา ‘‘อโห อยฺยสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน อชฺเชว วิปาโก ทสฺสิโต, น โข ปน สกฺกา เอตฺตกํ ธนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ภริยาย อาภตํ ภตฺตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา กโตกาโส ปวิสิตฺวา ราชานํ อภิวาเทตฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, อชฺช มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณราสิเมว หุตฺวา ฐิตํ, สุวณฺณํ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ปุณฺโณ นามาห’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เต อชฺช กต’’นฺติ? ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส เม ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, ภริยายปิ เม มยฺหํ อาหฏภตฺตํ ตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ.

Entonces, por la mañana, todo el lugar que había sido arado, empezando por el polvo de la tierra, se transformó en oro rojo y permaneció brillando como un montón de flores de Kaṇikāra. Al despertar, él miró y le dijo a su esposa: «Querida, todo este lugar arado por mí parece haberse convertido en oro; ¿será que mis ojos dan vueltas por haber recibido el alimento tan tarde?». Ella respondió: «Esposo, a mí me parece exactamente igual». Él se levantó, fue allí, tomó un terrón y, golpeándolo contra la cabeza del arado, se cercioró de que era oro. Pensó: «¡Ah! Hoy mismo se ha manifestado el fruto de la ofrenda dada al noble General de la Doctrina. No es posible disfrutar de tanta riqueza ocultándola». Llenó la vasija de comida que su esposa había traído con oro, fue al palacio real y, tras recibir permiso del rey para entrar, saludó al monarca. Cuando el rey preguntó: «¿Qué sucede, querido?», él respondió: «Majestad, hoy todo el lugar que aré se ha convertido en una masa de oro; es apropiado mandar a recoger el oro». El rey preguntó: «¿Quién eres tú?». Él respondió: «Me llamo Puṇṇa». El rey volvió a preguntar: «¿Qué acción has realizado hoy?». Él dijo: «Esta mañana le di madera para los dientes y agua para lavarse la cara al General de la Doctrina, y mi esposa también le entregó la comida que traía para mí».

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อชฺเชว กิร โภ ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก ทสฺสิโต’’ติ วตฺวา ‘‘ตาต, กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พหูนิ สกฏสหสฺสานิ ปหิณิตฺวา สุวณฺณํ อาหราเปถา’’ติ. ราชา สกฏานิ ปหิณิ. ราชปุริเสสุ ‘‘รญฺโญ สนฺตก’’นฺติ คณฺหนฺเตสุ คหิตํ คหิตํ มตฺติกาว โหติ. เตหิ [Pg.59] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตาตา, ตุมฺเหหิ กินฺติ วตฺวา คหิต’’นฺติ ปุฏฺฐา ‘‘ตุมฺหากํ สนฺตก’’นฺติ อาหํสุ. เตน หิ, ตาตา, ปุน คจฺฉถ, ‘‘ปุณฺณสฺส สนฺตก’’นฺติ วตฺวา คณฺหถาติ. เต ตถา กรึสุ คหิตํ คหิตํ สุวณฺณเมว อโหสิ. ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ ราสิ อโหสิ. ราชา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อาห ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ สุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘พหุธนเสฏฺฐิ นาม โหตู’’ติ มหนฺเตน โภเคน สทฺธึ ตสฺส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ อทาสิ.

Al oír esto, el rey dijo: «¡Amigos! Se dice que hoy mismo se ha manifestado el fruto de la ofrenda dada al General de la Doctrina», y preguntó: «Querido, ¿qué debo hacer?». Él respondió: «Envíe muchos miles de carros y mande a recoger el oro». El rey envió los carros. Cuando los hombres del rey lo recogían diciendo «esto pertenece al rey», cada porción recogida se convertía en simple tierra. Cuando ellos fueron a informárselo al rey, este les preguntó: «Queridos, ¿qué dijeron al recogerlo?». Ellos respondieron: «Dijimos: “esto os pertenece a vos”». El rey dijo: «En ese caso, queridos, vayan de nuevo y recójanlo diciendo: “esto pertenece a Puṇṇa”». Ellos lo hicieron así y cada porción recogida resultó ser oro puro. Habiéndolo traído todo, hicieron un montón en el patio del palacio; el montón tenía ochenta codos de altura. El rey, habiendo convocado a los ciudadanos, preguntó: «¿Hay alguien en esta ciudad de Rājagaha que posea tanto oro?». Ellos respondieron: «No lo hay, Majestad». El rey preguntó: «¿Qué rango es apropiado concederle?». Ellos dijeron: «El parasol de tesorero, Majestad». El rey, diciendo «que se llame el Tesorero de Gran Riqueza (Bahudhanaseṭṭhi)», le otorgó el parasol de tesorero junto con una gran fortuna.

อถ นํ โส อาห ‘‘มยํ, เทว, เอตฺตกํ กาลํ ปรกุเล วสิมฺหา, วสนฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ. เตน หิ ปสฺส, เอส คุมฺโพ ปญฺญายติ, เอตํ หราเปตฺวา เคหํ กาเรหีติ ปุราณเสฏฺฐิสฺส เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. โส ตสฺมึ ฐาเน กติปาเหเนว เคหํ การาเปตฺวา เคหปเวสนมงฺคลญฺจ ฉตฺตมงฺคลญฺจ เอกโตว กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. อถสฺส สตฺถา ทานานุโมทนํ กโรนฺโต อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. ธมฺมกถาวสาเน ปุณฺณเสฏฺฐิ จ ภริยา จสฺส ธีตา จ อุตฺตราติ ตโยปิ ชนา โสตาปนฺนา อเหสุํ.

Entonces, él le dijo al rey: «Majestad, durante todo este tiempo hemos vivido en casas ajenas; denos un lugar para residir». El rey le indicó el sitio de la casa de un antiguo tesorero, diciendo: «Mira, ahí se ve ese matorral; haz que lo quiten y construye allí una casa». Él mandó construir la casa en ese lugar en pocos días y, celebrando juntos la ceremonia de entrada a la casa y la ceremonia del parasol, ofreció limosnas durante siete días a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha. Entonces el Maestro, al realizar la bendición de la ofrenda, pronunció un discurso gradual. Al final del discurso del Dhamma, el tesorero Puṇṇa, su esposa y su hija llamada Uttarā, las tres personas, se convirtieron en Sotāpannas.

อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐิ ปุณฺณเสฏฺฐิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ. โส ‘‘นาหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ‘‘มา เอวํ กโรตุ, เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา, เทตุ เม ปุตฺตสฺส เต ธีตร’’นฺติ อาห. โส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตุมฺเห, มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วสิตุํ น สกฺโกติ, เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา ‘‘มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ, เทหิสฺส ธีตร’’นฺติ ยาจึสุ. โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย ธีตรํ อทาสิ. สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ, เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ อตฺตโน สนฺติเก ฐิเต ปริจาริเก ปุจฺฉิ ‘‘อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘อฑฺฒมาโส, อยฺเย’’ติ. สา มาตาปิตูนํ สาสนํ ปหิณิ ‘‘กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ, วรํ ตุมฺเหหิ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ, น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุลสฺส ทาตุํ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ [Pg.60] เอกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามี’’ติ. อถสฺสา ปิตา ‘‘ทุกฺขิตา วต เม ธีตา’’ติ อนตฺตมนตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ, ‘‘อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ, เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ, อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส นิยฺยาเทตฺวา สยํ ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรตู’’ติ สาสนญฺจ ปหิณิ. อุตฺตรา ตถา กตฺวา สามิเกน สิริมํ ทิสฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สามิ, อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ, อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามา’’ติ อาห. โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Más tarde, el banquero de Rājagaha pidió la mano de la hija del banquero Puṇṇa para su hijo. Aquel respondió: "No la daré". Pero [el de Rājagaha] dijo: "No hagas eso; tú has obtenido tu riqueza dependiendo de nosotros durante tanto tiempo. Entrega tu hija a mi hijo". Él respondió: "Ustedes son de visión errónea; mi hija no puede vivir sin las Tres Joyas. Por lo tanto, no le daré mi hija". Entonces, muchos hijos de familias nobles, como banqueros y jefes de hogar, le suplicaron: "No rompas la amistad con él; entrégale a tu hija". Él aceptó sus palabras y entregó a su hija en el día de la luna llena de Āsāḷha. Desde el momento en que se fue a la casa de su esposo, ella no tuvo la oportunidad de visitar a monjes o monjas, ni de dar limosnas, ni de escuchar el Dhamma. Así, pasados dos meses y medio, preguntó a sus sirvientes que estaban cerca de ella: "¿Cuánto queda ahora del retiro de la estación de lluvias?". "Medio mes, señora", respondieron. Ella envió un mensaje a sus padres diciendo: "¿Por qué me pusieron en semejante prisión? Sería mejor que me marcaran y me hicieran esclava de otros que haberme entregado a una familia de visión errónea. Desde que llegué, no he podido realizar ni un solo mérito, como ver a los monjes". Entonces su padre, al enterarse de que su hija estaba sufriendo, envió quince mil kahāpaṇas y un mensaje: "En esta ciudad hay una cortesana llamada Sirimā que cobra mil al día. Con estas monedas, tráela y entrégasela a tu esposo, y tú misma realiza méritos según tu deseo". Uttarā hizo lo indicado. Cuando su esposo vio a Sirimā y preguntó: "¿Qué es esto?", ella dijo: "Señor, que mi compañera lo atienda durante este medio mes; yo, por mi parte, deseo dar limosnas y escuchar el Dhamma durante este tiempo". Él, al ver a esa mujer tan hermosa, se enamoró y aceptó diciendo: "Está bien".

อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ สตฺถุ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา, ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ‘‘เอวํ ยาคุํ ปจถ, เอวํ ภตฺตํ ปจถ, เอวํ ปูวํ ปจถา’’ติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ. อถสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตํ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ตถา สํวิทหิตฺวา วิจรมานํ ทิสฺวา ‘‘อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุภวติ, ‘‘มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตี’’ติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ.

Uttarā también invitó a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha y, obteniendo la promesa del Maestro de que no irían a otro lugar sino que aceptarían las limosnas allí mismo durante ese medio mes, se sintió feliz pensando: "Desde ahora hasta la gran ceremonia de Pavāraṇā, tendré la oportunidad de atender al Maestro y escuchar el Dhamma". Así, andaba de un lado a otro en la cocina organizando todas las tareas, diciendo: "Preparen la papilla así, cocinen el arroz así, frían los pasteles de este modo". Entonces su esposo, pensando: "Mañana será la gran Pavāraṇā", se paró en la ventana mirando hacia la cocina y pensó: "¿Qué estará haciendo esa tonta?", y al verla empapada en sudor, cubierta de ceniza y manchada con el hollín del carbón, moviéndose de aquí para allá organizándolo todo de esa manera, se rió y se fue pensando: "¡Oh, qué tonta! No disfruta de esta espléndida riqueza en un lugar como este, sino que anda de un lado a otro con el corazón alegre pensando: 'Atenderé a los monjes de cabeza rapada'".

ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา ‘‘กึ นุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสตี’’ติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ, อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถี’’ติ จินฺเตสิ. สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถิภาวํ อชานิตฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ สญฺญมกาสิ. สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุถิตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขํ [Pg.61] ปายาสิ. อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สหายิกาย มยฺหํ อุปกาโร กโต, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม ปน สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหมฺปิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ, สเจ มม เอติสฺสาย อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ สปฺปิ มํ ทหตุ, สเจ นตฺถิ, มา มํ ทหตู’’ติ ตํ เมตฺตาย ผริ. ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิญฺจิตมฺปิ ปกฺกุถิตสปฺปิ สีโตทกํ วิย อโหสิ. อถ นํ ‘‘อิทํ สีตลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน กฏจฺฉุกํ ปูเรตฺวา อาทาย อาคจฺฉนฺตึ อุตฺตราย ทาสิโย ทิสฺวา ‘‘อเร ทุพฺพินีเต น ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจิตุํ อนุจฺฉวิกา’’ติ สนฺตชฺเชนฺติโย อิโต จิโต จ อุฏฺฐาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ, อุตฺตรา วาเรนฺตีปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถ สา อุปริ ฐตฺวา สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา ‘‘กิสฺส เต เอวรูปํ ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ สิริมํ โอวทิตฺวา อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สตปากเตเลน อพฺภญฺชิ.

Cuando él se hubo marchado, Sirimā, que estaba de pie cerca de él, pensó: "¿Qué habrá mirado este para reírse así?". Mirando por la misma ventana, vio a Uttarā y pensó: "Se ha reído al mirar a esta; sin duda tiene intimidad con ella". Se dice que ella, aunque vivía en esa casa como una mujer externa por medio mes, al disfrutar de esa riqueza, olvidó su condición de mujer externa contratada y pensó: "Yo soy la señora de la casa". Guardando rencor contra Uttarā y pensando: "Le causaré sufrimiento", bajó del palacio, entró en la cocina y, tomando con un cucharón mantequilla clarificada hirviendo del lugar donde se freían los pasteles, se dirigió hacia Uttarā. Al verla venir, Uttarā pensó: "Mi compañera me ha hecho un favor. El universo es muy estrecho y el mundo de Brahma muy bajo, pero la virtud de mi compañera es verdaderamente grande; gracias a ella puedo dar limosnas y escuchar el Dhamma. Si tengo ira hacia ella, que esta mantequilla me queme; si no la tengo, que no me queme". Y la envolvió con amor benevolente (mettā). La mantequilla clarificada que ella vertió sobre la cabeza de Uttarā resultó ser como agua fría. Entonces, pensando: "Esto debe estar frío", Sirimā llenó de nuevo el cucharón y se acercó; pero las sirvientas de Uttarā la vieron y la amenazaron diciendo: "¡Eh, malvada! No eres digna de verter mantequilla hirviendo sobre nuestra señora". Levantándose de aquí y de allá, la golpearon con manos y pies y la derribaron al suelo. Aunque Uttarā trató de impedirlo, no pudo contenerlas. Entonces, ella se puso encima de Sirimā, apartó a todas las sirvientas y, amonestándola: "¿Por qué has cometido una acción tan grave?", la bañó con agua tibia y la ungió con un aceite medicinal de cien cocciones.

ตสฺมึ ขเณ สา อตฺตโน พาหิรกิตฺถิภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ สามิกสฺส หสิตมตฺตการณา อิมิสฺสา อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจนฺติยา, อยํ ‘คณฺหถ น’นฺติ ทาสิโย น อาณาเปตฺวา มํ วิเหฐนกาเลปิ สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ กตฺตพฺพเมว อกาสิ. สจาหํ อิมํ น ขมาเปสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ ตสฺสา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อยฺเย, ขมาหิ เม โทส’’นฺติ อาห. ‘‘อหํ สปฺปิติกา ธีตา, ปิตริ เม ขมาปิเต ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺเย, ปิตรมฺปิ เต ปุณฺณเสฏฺฐึ ขมาเปสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุณฺโณ มม วฏฺเฏ ชนกปิตา, วิวฏฺเฏ ชนกปิตริ ขมาปิเต ปน อหํ ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โก ปน เต วิวฏฺเฏ ชนกปิตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘สตฺถา สฺเว ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อิธาคมิสฺสติ, ตฺวํ ยถาลทฺธํ สกฺการํ คเหตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ ขมาเปหี’’ติ. สา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปญฺจสตปริจาริกิตฺถิโย อาณาเปตฺวา นานาวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ เจว สูเปยฺยานิ จ สมฺปาเทตฺวา ปุนทิวเส ตํ สกฺการํ อาทาย อุตฺตราย เคหํ อาคนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตุํ อวิสหนฺตี อฏฺฐาสิ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อุตฺตราว สํวิทหิ.

En ese momento, ella [Sirimā], dándose cuenta de su condición de mujer contratada ajena a la familia, pensó: «He cometido una acción grave; mientras vertía mantequilla clarificada hirviendo sobre ella solo porque mi esposo me sonrió, ella no ordenó a sus sirvientas: "¡Arréstenla!", sino que impidió que todas las sirvientas me maltrataran y cumplió con su deber hacia mí. Si no le pido perdón a ella, mi cabeza se partiría en siete pedazos». Postrándose a sus pies, dijo: «Señora, perdone mi falta». [Uttarā] respondió: «Soy una hija con padre. Si mi padre me perdona, yo te perdonaré». [Sirimā] dijo: «Que así sea, señora, también le pediré perdón a su padre, el banquero Puṇṇa». [Uttarā] aclaró: «Puṇṇa es mi padre biológico en el ciclo del renacimiento (vaṭṭa); pero si mi padre en el cese del renacimiento (vivaṭṭa) me perdona, entonces yo te perdonaré». «¿Y quién es su padre en el cese del renacimiento?». «El Buda plenamente iluminado». «No tengo familiaridad con él, ¿qué haré?». «Mañana el Maestro vendrá aquí con la orden de monjes. Toma las ofrendas que hayas obtenido, ven aquí mismo y pídale perdón a él». Ella aceptó diciendo «Está bien, señora», regresó a su casa, ordenó a sus quinientas acompañantes preparar diversos tipos de alimentos sólidos, blandos y sopas. Al día siguiente, llevó las ofrendas a la casa de Uttarā, pero no se atrevió a servirlas en los cuencos de los monjes liderados por el Buda. Uttarā misma se encargó de organizar todo.»

สิริมาปิ [Pg.62] สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สทฺธึ ปริวาเรน สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิ. อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ. ‘‘ภนฺเต มยา หิยฺโย อิทํ นาม กตํ, อถ เม สหายิกา มํ วิเหฐยมานา ทาสิโย นิวาเรตฺวา มยฺหํ อุปการเมว อกาสิ. สาหํ อิมิสฺสา คุณํ ชานิตฺวา อิมํ ขมาเปสึ, อถ มํ เอสา ‘ตุมฺเหสุ ขมาปิเตสุ ขมิสฺสามี’ติ อาหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร อุตฺตเร’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, สีเส เม สหายิกาย ปกฺกสปฺปิ อาสิตฺต’’นฺติ. ‘‘อถ ตยา กึ จินฺติต’’นฺติ? ‘‘จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ อลตฺถํ, สเจ เม อิมิสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ มํ ทหตุ, โน เจ, มา ทหตู’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ เมตฺตาย ผรึ, ภนฺเตติ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, อุตฺตเร, เอวํ โกธํ ชินิตุํ วฏฺฏติ. โกธโน หิ นาม อกฺโกเธน, อกฺโกสโก อนกฺโกสนฺเตน, ปริภาสโก อปริภาสนฺเตน, ถทฺธมจฺฉรี อตฺตโน สนฺตกสฺส ทาเนน, มุสาวาที สจฺจวจเนน ชินิตพฺโพ’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต –

Sirimā también, al finalizar la comida del Maestro, se postró con su séquito a los pies del Maestro. Entonces el Maestro le preguntó: «¿Cuál es tu falta?». Ella respondió: «Señor, ayer hice tal cosa. Entonces mi compañera, la señora Uttarā, impidió que las sirvientas me maltrataran y solo me hizo un favor. Reconociendo su virtud, le pedí perdón, pero ella me dijo: "Te perdonaré cuando les hayas pedido perdón a ustedes (al Buda y los monjes)"». [El Buda preguntó:] «¿Es así, Uttarā?». «Sí, Señor, mi compañera vertió mantequilla clarificada hirviendo sobre mi cabeza». «¿Y qué pensaste entonces?». «Señor, el universo es muy estrecho y el mundo de Brahma muy bajo; solo la virtud de mi compañera es grande. Pues gracias a ella pude dar limosna y escuchar el Dhamma. Pensé: "Si tengo ira hacia ella, que esta mantequilla me queme; si no la tengo, que no me queme". Pensando así, Señor, la envolví con amor universal (mettā)». El Maestro dijo: «¡Bien, bien, Uttarā! Así es como se debe vencer la ira. Ciertamente, al iracundo se le vence con la no-ira, al que insulta con el no-insulto, al calumniador con la no-calumnia, al avaro tacaño con la generosidad de lo propio, y al mentiroso con la palabra veraz». Mostrando este significado, dijo:»

‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทิน’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๒๓) –

«Vence la ira con la no-ira, vence la maldad con el bien; vence la avaricia con la generosidad, y al mentiroso con la verdad.»

อิมํ คาถํ วตฺวา คาถาปริโยสาเน จตุสจฺจกถํ อภาสิ. สจฺจปริโยสาเน อุตฺตรา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, สามิโก จ สสุโร จ สสฺสุ จ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกรึสุ, สิริมาปิ ปญฺจสตปริวารา โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค อุตฺตรา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต อุตฺตรํ เทวธีตรํ ทิสฺวา –

Habiendo recitado este verso, al finalizarlo, el Buda explicó las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza de las Verdades, Uttarā se estableció en el fruto de quien regresa una vez (sakadāgāmiphala); su esposo, su suegro y su suegra realizaron el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala). Sirimā, junto con su séquito de quinientas mujeres, también se convirtió en una seguidora que ha entrado en la corriente (sotāpanna). Tiempo después, tras morir, Uttarā renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino celestial según el método mencionado anteriormente, vio a la joven deidad Uttarā y le preguntó:»

๑๒๔.

124.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Con una belleza espléndida, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana.

๑๒๕.

125.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“¿Por qué tienes tal belleza, por qué este éxito te acompaña aquí y por qué surgen para ti todos estos placeres que son tan agradables al corazón?”

๑๒๖.

126.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.63] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

«Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras humana? ¿A qué se debe que tengas este poder tan radiante y que tu belleza ilumine todas las direcciones?», así le preguntó.»

๑๒๗.

127.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

«Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, explicó la pregunta detallando el fruto de aquella acción:»

๑๒๘.

128.

‘‘อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา.

«La envidia, la avaricia y el desprecio no existían en mí mientras vivía en mi casa; fui libre de ira, dócil a la voluntad de mi esposo y siempre diligente en el día de observancia (uposatha).»

๑๒๙.

129.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

«El decimocuarto, el decimoquinto y el octavo día de la quincena lunar, así como el período de observancia especial (pāṭihāriyapakkhā), los observé con los ocho factores perfectamente cumplidos.»

๑๓๐.

130.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

«Observé el uposatha, siempre controlada en la virtud. Debido a esa moderación y generosidad, ahora habito en este palacio celestial.»

๑๓๑.

131.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

«Me abstuve de quitar la vida y me mantuve controlada frente a la mentira; me alejé del robo, de la conducta sexual inapropiada y del consumo de bebidas embriagantes.»

๑๓๒.

132.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Fui una seguidora laica del Buda Gotama, el dotado de visión y de gran renombre; me deleitaba en los cinco preceptos y era experta en las Nobles Verdades.”

๑๓๓.

133.

‘‘สาหํ สเกน สีเลน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

อนุโภมิ สกํ ปุญฺญํ, สุขิตา จมฺหินามยา.

“Yo, por mi propia virtud y por mi fama, habiéndome vuelto alguien de gran renombre, disfruto del fruto de mi propio mérito; estando libre de enfermedades y aflicciones, soy feliz.”

๑๓๔.

134.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Debido a tal acción meritoria tengo tal belleza; debido a ella este éxito me acompaña aquí, y surgen para mí todos estos placeres que son tan agradables al corazón.”

๑๓๕.

135.

‘‘อกฺขามิ [Pg.64] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Te lo declaro, monje de gran poder: esto hice cuando era un ser humano. Por ese mérito tengo tal gloria resplandeciente, y mi belleza ilumina todas las direcciones”.

เทวตาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ.

La deidad también le respondió al Venerable Mogallāna.

๑๒๖. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘อุตฺตรา นาม ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย, ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

126. "Y también, Venerable Señor, por favor rinde homenaje a los pies del Bienaventurado con tu cabeza en mi nombre, diciendo: ‘Venerable Señor, la seguidora laica llamada Uttarā rinde homenaje a los pies del Bienaventurado con su cabeza’. Sin embargo, Venerable Señor, no es de extrañar que el Bienaventurado me declarase en algún fruto de la vida ascética; el Bienaventurado me declaró en el fruto de una Una-vez-retornada (Sakadāgāmiphala)".

๑๒๘. ตตฺถ อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยาติ ยา จ อคารมชฺเฌ วสนฺตีนํ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ สมฺปตฺติอาทิวิสยา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา อิสฺสา, ยญฺจ ตาวกาลิกาทิวเสนาปิ กิญฺจิ ยาจนฺตานํ อทาตุกามตาย อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ, โย จ กุลปเทสาทินา ปเรหิ ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส อุปฺปชฺชติ, โส ติวิโธปิ ปาปธมฺโม เคเห ฐิตาย มยฺหํ สติปิ ปจฺจยสมวาเย นาโหสิ น อุปฺปชฺชิ. อกฺโกธนาติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย อกุชฺฌนสภาวา. ภตฺตุ วสานุวตฺตินีติ ปุพฺพุฏฺฐานปจฺฉานิปาตนาทินา สามิกสฺส อนุกูลภาเวน วเส วตฺตนสีลา, มนาปจารินีติ อตฺโถ. อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตาติ อหํ อุโปสถสีลรกฺขเณ นิจฺจํ อปฺปมตฺตา อปฺปมาทวิหารินี.

128. En ese contexto, la frase 'no hubo envidia, tacañería ni malicia para mí mientras vivía en el hogar' significa lo siguiente: la envidia (issā) es el rasgo de envidiar la prosperidad ajena; la tacañería (macchariya) es el rasgo de ocultar la propia prosperidad por no querer dar nada, incluso ante quienes piden prestado algo temporalmente; la malicia o rivalidad (paḷāso) es el rasgo de competir o igualarse con otros basándose en el linaje u otros factores. Estos tres estados perversos no surgieron en mí mientras permanecía en el hogar, a pesar de existir las condiciones para ello. 'Sin enojo' (akkodhanā) significa que, por estar dotada de paciencia, amor y compasión, tenía la naturaleza de no irritarse. 'Seguidora de la voluntad del esposo' significa que tenía el hábito de actuar de manera favorable hacia el marido, levantándose antes que él y acostándose después; es decir, practicaba una conducta agradable. 'Siempre diligente en el Uposatha' significa que siempre era cuidadosa y vivía con atención en la protección de la virtud del Uposatha.

๑๒๙. ตเมว อุโปสเถ อปฺปมาทํ ทสฺเสนฺตี เยสุ ทิวเสสุ ตํ รกฺขิตพฺพํ, ยาทิสํ ยถา จ รกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุทฺทสิ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมีติ เอตฺถ จาติ วจนเสโส. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปฏิหรณกปกฺขญฺจ, จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต จาติ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิหริตพฺพํ ปกฺขญฺจ, เตรสี ปาฏิปทา สตฺตมี นวมี [Pg.65] จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตาเวรมณีอาทีหิ อฏฺฐหงฺเคหิ เอว สุฏฺฐุ สมาคตํ สมนฺนาคตํ.

129. Para mostrar esa misma diligencia en el Uposatha, la deidad mencionó en qué días debe observarse y de qué manera, diciendo: 'el decimocuarto', etc. En el texto, 'el decimocuarto y el decimoquinto' debe conectarse con 'de la quincena'; gramaticalmente esto indica una duración continua. 'Y el octavo de la quincena' completa el sentido de los días de observancia. 'Y el período extraordinario' (pāṭihāriyapakkha) se refiere a los días que deben observarse mediante la práctica de 'entrar' y 'salir' de los preceptos del Uposatha, es decir, los días anteriores y posteriores al 14, 15 y 8, como el 13, el 1, el 7 y el 9. 'Dotado de los ocho factores' significa que está perfectamente compuesto solo por los ocho factores, tales como la abstención de matar seres vivos y los demás.”

๑๓๐. อุปวสิสฺสนฺติ อุปวสึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุปวสึ’’อิจฺเจว ปฐนฺติ. สทาติ สปฺปฏิหาริเกสุ สพฺเพสุ อุโปสถทิวเสสุ. สีเลสูติ อุโปสถสีเลสุ สาเธตพฺเพสุ. นิปฺผาเทตพฺเพ หิ อิทํ ภุมฺมํ. สํวุตาติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํวุตา. สทาติ วา สพฺพกาลํ. สีเลสูติ นิจฺจสีเลสุ. สํวุตาติ กายวาจาหิ สํวุตา.

130. 'Observaré' (upavasissanti) se traduce como que observé. En este contexto, la forma de futuro se utiliza con sentido de pasado. Algunos maestros leen directamente 'observé' (upavasiṃ). 'Siempre' se refiere a todos los ocho días de Uposatha que deben ser practicados. 'En las virtudes' (sīlesu) se refiere a los preceptos del Uposatha que deben ser cumplidos. 'Restringida' (saṃvutā) significa bien guardada en cuerpo, habla y mente. Alternativamente, 'siempre' significa en todo momento; 'en las virtudes' se refiere a la virtud permanente (niccasīla), y 'restringida' significa bien guardada en cuerpo y habla.

๑๓๑. อิทานิ ตํ นิจฺจสีลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ปาณสฺส อติปาโต ปาณวโธ ปาณฆาโต ปาณาติปาโต, อตฺถโต ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปวตฺตา วธกเจตนา. ตโต ปาณาติปาตา. วิรตาติ โอรตา, นิวตฺตาติ อตฺโถ.

131. Ahora, para mostrar esa virtud permanente, se dice: 'abstenida de matar seres vivos', etc. En el texto, 'ser vivo' (pāṇa) es un concepto convencional; en sentido absoluto, es la facultad de la vida (jīvitindriya). El 'ataque a la vida' (pāṇātipāta) es el acto de matar; en esencia, es la voluntad de matar que surge en uno de los dos portales (cuerpo o habla) de quien percibe a un ser como tal, y que actúa para cortar la facultad de la vida. 'Abstenida' (viratā) significa apartada o retirada de dicho acto.

มุสาวาทาติ มุสา นาม วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค วา กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปรสฺส วิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อถ วา มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. ตโต มุสาวาทา สญฺญตา โอรตา, วิรตาติ อตฺโถ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

En 'falso testimonio' (musāvāda), 'falso' (musā) se refiere a un esfuerzo físico o verbal de quien busca engañar, destruyendo el beneficio de otro; la voluntad que origina tal esfuerzo con la intención de engañar es el falso testimonio. O bien, 'falso' es un objeto irreal o no veraz, y 'testimonio' es la voluntad que origina la comunicación para hacer que otro perciba lo irreal como real. 'Controlada' y 'abstenida' significa apartada de ese falso testimonio. La partícula 'ca' funciona como conjunción.

เถยฺยาติ เถยฺยํ วุจฺจติ เถนภาโว, โจริกาย ปรสฺสหรณนฺติ อตฺโถ. อตฺถโต ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา เถยฺยํ. ตโต เถยฺยา สญฺญตา, อารกาติ วา สมฺพนฺโธ.

En 'robo' (theyya), se llama 'theyya' al estado de ser un ladrón, es decir, tomar lo ajeno mediante el hurto. En esencia, es la voluntad de robar que surge del esfuerzo por tomar lo que pertenece a otro, sabiendo con certeza que le pertenece. 'Controlada' o 'lejos' de ese robo es la conexión de los términos.

อติจาราติ อติจฺจ จาโร อติจาโร, โลกมริยาทํ อติกฺกมิตฺวา อคมนียฏฺฐาเน กามวเสน จาโร มิจฺฉาจาโรติ อตฺโถ. อคมนียฏฺฐานํ นาม – ปุริสานํ มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา [Pg.66] สารกฺขา สปริทณฺฑาติ ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา กมฺมการี จ ภริยา ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อญฺญปุริสา อคมนียฏฺฐานํ, อิทเมว อิธ อธิปฺเปตํ. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อติจาโร. ตสฺมา อติจารา.

'Excesos' (aticāra) significa conducta sexual ilícita al transgredir los límites sociales; es el mal comportamiento por el deseo en lugares prohibidos. 'Lugares prohibidos' para los hombres incluye veinte categorías de mujeres: diez tipos de mujeres protegidas (por madre, padre, parientes, etc.) y diez tipos de esposas (compradas, concubinas, etc.). Para las mujeres, doce tipos de hombres (como los esposos de otras y los hombres protegidos) se consideran 'lugares prohibidos'; esto es lo que se pretende aquí. Formalmente, es la voluntad de transgredir estos límites mediante el portal del cuerpo con la intención de cometer actos impuros. Por lo tanto, se abstuvo de esos excesos.

มชฺชปานาติ มชฺชํ วุจฺจติมทนียฏฺเฐน สุรา จ เมรยญฺจ, ปิวนฺติ เตนาติ ปานํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ. ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย มชฺชสงฺขาตํ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนิยสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจเภทํ สุรํ วา, ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจเภทํ เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, สา เจตนา มชฺชปานํ. ตสฺมา มชฺชปานา อารกา วิรตา.

En 'consumo de licores' (majjapāna), se llama 'majja' (licor) a la surā y al meraya debido a su cualidad embriagadora. Se llama 'pāna' (bebida) porque se bebe con esa intención. La voluntad de beber licores es 'majjapāna'. Se refiere a la voluntad de beber, ya sea surā de cinco tipos (de harina, de pasteles, de arroz, con levadura o mezclada) o meraya de cinco tipos (de flores, de frutas, de miel, de azúcar o mezclada), incluso si se consume apenas una gota de la punta de una hierba. De ese consumo de licores, ella se mantuvo lejos y abstenida.

๑๓๒. เอวํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทินา ปหาตพฺพธมฺมวเสน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ นิจฺจสีลํ ปุน สมาทาตพฺพตาวเสน เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺตี ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขิตพฺพปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาเสติ อตฺโถ. อถ วา ฌานาทโย สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทํ, ปญฺจ สีลงฺคานิ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ สิกฺขาปเท รตา อภิรตาติ ปญฺจสิกฺขาปเท รตา. อริยสจฺจาน โกวิทาติ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาเตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ กุสลา นิปุณา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจาติ อตฺโถ. โคตมสฺสาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน กิตฺเตติ. ยสสฺสิโนติ กิตฺติมโต, ปริวารวโต วา.

132. Así, habiendo mostrado la virtud permanente (niccasīla) dividiéndola según los estados que deben ser abandonados mediante las palabras "absteniéndose de quitar la vida", etc., ahora la muestra como una unidad en términos de ser asumida, diciendo: "se deleitan en los cinco pasos del entrenamiento" (pañcasikkhāpade ratā). Aquí, "sikkhāpada" significa el paso que debe ser aprendido o una sección del entrenamiento. Alternativamente, todos los estados saludables (kusalā dhammā), como los jhānas, etc., se llaman "sikkhā" (entrenamiento) porque deben ser entrenados; y cualquier factor entre los cinco constituyentes de la virtud es un "pada" (paso o base) en el sentido de ser el fundamento de esos entrenamientos. Debido a que es un paso para los entrenamientos, se llama "sikkhāpada", refiriéndose a los cinco factores de la virtud. "Ratā" significa muy deleitada o absorta en esos cinco tipos de pasos de entrenamiento. "Ariyasaccāna kovidā" significa hábil y experta en las cuatro Nobles Verdades llamadas sufrimiento, origen, cesación y camino, mediante la penetración (abhisamaya) por comprensión plena (pariññā), abandono (pahāna), realización (sacchikiriyā) y desarrollo (bhāvanā); es decir, alguien que ha penetrado las cuatro verdades. Con la palabra "Gotamassā", ella alaba al Bendito por su linaje (gotta). "Yasassin" significa alguien con fama o con un gran séquito.

๑๓๓. สาหนฺติ สา ยถาวุตฺตคุณา อหํ. สเกน สีเลนาติ อนุสฺสุกิตาทินา อตฺตโน สภาวสีเลน จ อุโปสถสีลาทิสมาทานสีเลน จ การณภูเตน. ตญฺหิ สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาย หิตสุขาวหตาย จ วิเสสโต ‘‘สก’’นฺติ วุจฺจติ. เตเนวาห –

133. "Sāhaṃ" significa "yo, poseedora de las cualidades mencionadas". "Sakena sīlena" significa por su propia virtud natural, como la ausencia de envidia, etc., y por la virtud asumida, como la del Uposatha, etc., que actúa como causa. Ciertamente, esa virtud se llama "propia" (saka) de los seres especialmente porque las acciones son su propiedad (kammassakatā) y porque conduce a su bienestar y felicidad. Por eso se dice:

‘‘ตญฺหิ [Pg.67] ตสฺส สกํ โหติ, ตญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

ตญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๕);

"Ciertamente, eso es su propiedad, y con eso se marcha; y eso le sigue, como una sombra que nunca se aparta".

ยสสา จ ยสสฺสินีติ ‘‘อุตฺตรา อุปาสิกา สีลาจารสมฺปนฺนา อนุสฺสุกี อมจฺฉรี อกฺโกธนา’’ติอาทินา ‘‘อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา’’ติอาทินา จ ยถาภูตคุณาธิคเตน ชลตเล เตเลน วิย สมนฺตโต ปตฺถเฏน กิตฺติสทฺเทน ยสสฺสินี กิตฺติมตี, เตน วา สีลคุเณน อิธ อธิคเตน ยสปริวาเรน ยสสฺสินี สมฺปนฺนปริวารา. อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺติ ยถูปจิตํ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจนุโภมิ. ยสฺส หิ ปุญฺญผลํ อนุภูยติ, ผลูปจาเรน ตํ ปุญฺญมฺปิ อนุภูยตีติ วุจฺจติ. อถ วา ปุถุชฺชนภาวโต สุจริตผลมฺปิ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ. สุขิตา จมฺหินามยาติ ทิพฺพสุเขน จ ผลสุเขน จ สุขิตา จมฺหิ ภวามิ, กายิกเจตสิกทุกฺขาภาวโต อนามยา อโรคา.

"Yasasā ca yasassinī" indica que la seguidora laica Uttarā estaba dotada de virtud y conducta, libre de envidia, avaricia e ira. Por las cualidades reales alcanzadas, su fama se extendió en todas direcciones como aceite sobre la superficie del agua; por lo tanto, era famosa (yasassinī). Además, debido a esa virtud, posee un séquito (yasassinī) en este mundo celestial, habiendo obtenido un séquito glorioso. "Anubhomi sakaṃ puññaṃ" significa que experimento el resultado de mi propio mérito acumulado. Es apropiado decir que uno experimenta el mérito cuando experimenta su fruto, usando el fruto como metáfora del mérito (phalūpacāra). O bien, debido al estado de ser un mundano (puthujjana), el resultado de la conducta correcta también se llama "mérito" (puñña). Como dijo el Bendito: "Monjes, debido a emprender estados saludables, este mérito aumenta". "Sukhitā camhināmayā" significa que soy feliz tanto por la felicidad celestial como por la felicidad del fruto (phalasukha) de un Sakadāgāmi, y estoy libre de aflicción (anāmayā) y enfermedad por la ausencia de sufrimiento físico y mental.

๑๓๖. มม จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘มม วจเนน จ วนฺเทยฺยาสิ, น ตว สภาเวเนวา’’ติ วนฺทนํ สมุจฺจิโนติ. อนจฺฉริยนฺติอาทินา อตฺตโน อริยสาวิกาภาวสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. ตํ ภควาติอาทิ สงฺคีติการวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

136. En la expresión "mama ca", la partícula "ca" tiene un sentido de conjunción (samuccaya). Con ella, conecta el acto de rendir homenaje: "Rinde homenaje en mi nombre, y no solo por tu propia voluntad". Con las palabras "anacchariyaṃ", etc., ella muestra la naturaleza evidente de su condición como discípula noble (ariyasāvikā). Las palabras "Taṃ bhagavā", etc., son palabras de los recitadores de los concilios (saṅgītikāra). El resto debe entenderse según el método ya explicado.

อุตฺตราวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la mansión de Uttarā (Uttarāvimānavaṇṇanā) ha terminado.

๑๖. สิริมาวิมานวณฺณนา

16. Explicación de la Mansión de Sirimā

ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ สิริมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน เหฏฺฐา อนนฺตรวตฺถุมฺหิ วุตฺตา สิริมา คณิกา โสตาปตฺติผลสฺส อธิคตตฺตา วิสฺสชฺชิตกิลิฏฺฐกมฺมนฺตา หุตฺวา สงฺฆสฺส อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. อาทิโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ อฏฺฐ ภิกฺขู เคหํ อาคจฺฉนฺติ. สา ‘‘สปฺปึ คณฺหถ ขีรํ คณฺหถา’’ติอาทีนิ วตฺวา เตสํ ปตฺเต ปูเรติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, เทวสิกํ โสฬสกหาปณปริพฺพเยน ปิณฺฑปาโต ทียติ. อเถกทิวสํ เอโก ภิกฺขุ ตสฺสา เคเห [Pg.68] อฏฺฐกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ติโยชนมตฺถเก เอกํ วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ สายํ เถรุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ ปุจฺฉึสุ, ‘‘อาวุโส, กหํ ภิกฺขํ คเหตฺวา อิธาคโตสี’’ติ? ‘‘สิริมาย อฏฺฐกภตฺตํ เม ภุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตํ มนาปํ กตฺวา เทติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตสฺสา ภตฺตํ วณฺเณตุํ, อติปณีตํ กตฺวา เทติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, ตสฺสา ปน เทยฺยธมฺมโตปิ ทสฺสนเมว อุตฺตริตรํ’’. สา หิ อิตฺถี เอวรูปา จ เอวรูปา จาติ ตสฺสา คุเณ กเถสิ.

"Tus caballos están uncidos y supremamente adornados": esta es la Mansión de Sirimā. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de bambú (Veḷuvana), en el lugar donde se alimenta a las ardillas. En aquel tiempo, la cortesana Sirimā, mencionada anteriormente en la historia de Uttarā, al haber alcanzado el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala) y habiendo abandonado sus actividades impuras, estableció la ofrenda de ocho raciones de comida mediante sorteo (salākabhatta) para la Sangha. Constantemente, desde el principio, ocho monjes acudían a su casa. Ella, diciendo frases como "tomen mantequilla clarificada, tomen leche", llenaba sus cuencos. Lo que recibía uno era suficiente para tres o cuatro monjes. Diariamente se donaban limosnas con un gasto de dieciséis kahāpaṇas. Entonces, un día, un monje, tras haber comido las ocho raciones de comida en su casa, se dirigió a un monasterio a tres leguas (yojanas) de distancia. Por la tarde, mientras estaba sentado donde se rinde servicio a los ancianos (theras), le preguntaron: "Amigo, ¿dónde has recibido limosnas antes de venir aquí?". Él respondió: "He comido las ocho raciones de comida de Sirimā". Le preguntaron: "Amigo, ¿ella da la comida de manera agradable?". Él respondió: "No es posible describir su comida; la da preparándola de forma extremadamente exquisita. Lo que recibe uno es suficiente para tres o cuatro monjes. Pero incluso más que su ofrenda, ver a Sirimā es algo superior". Él habló de sus virtudes diciendo: "Esa mujer es de tal y tal manera".

อเถโก ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา อทิสฺวาปิ สวเนเนว สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน วสฺสคฺคํ กเถตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ฐิติกํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว, อาวุโส, ตสฺมึ เคเห ตฺวํ สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา อฏฺฐกภตฺตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ตงฺขณญฺเญว ปตฺตจีวรมาทาย ปกฺกนฺโต ปาโตว อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สลากคฺคํ ปวิสิตฺวา ฐิโต สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ตสฺสา เคเห อฏฺฐกภตฺตํ ลภิ. โย ปน โส ภิกฺขุ หิยฺโย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ตสฺส คตเวลายเมวสฺสา สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ. ตสฺมา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺสา ทาสิโย อฏฺฐกภตฺตํ ลภิตุํ อาคเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาโรเจสุํ. สา คนฺตฺวา สหตฺถา ปตฺเต คเหตุํ วา นิสีทาเปตุํ วา อสกฺโกนฺตี ทาสิโย อาณาเปสิ ‘‘อมฺมา ปตฺเต คเหตฺวา อยฺเย นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ปตฺเต ปูเรตฺวา เทถา’’ติ. ตา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ ภิกฺขู ปเวเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ภตฺตสฺส ปตฺเต ปูเรตฺวา ตสฺสา อาโรจยึสุ. สา ‘‘มํ ปริคฺคเหตฺวา เนถ, อยฺเย วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาหิ ปริคฺคเหตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ นีตา เวธมาเนน สรีเรน ภิกฺขู วนฺทิ. โส ภิกฺขุ ตํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ ‘‘คิลานาย ตาว อยํ เอติสฺสา รูปโสภา, อโรคกาเล ปน สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตาย อิมิสฺสา กีทิสี รูปสมฺปตฺตี’’ติ. อถสฺส อเนกวสฺสโกฏิสนฺนิจิโต กิเลโส สมุทาจริ. โส อญฺญาณี หุตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต ปตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ปตฺตํ ปิธาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา จีวรกณฺณํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ. อถ นํ เอโก สหายโก ภิกฺขุ ยาจนฺโตปิ โภเชตุํ นาสกฺขิ, โส ฉินฺนภตฺโต อโหสิ.

En aquel entonces, un monje, al oír hablar de las virtudes de Sirimā, aun sin haberla visto, desarrolló un profundo afecto por ella basándose únicamente en lo que había escuchado. Pensando: 'Debo ir allí y verla', mencionó su antigüedad en el Vassa y preguntó al monje encargado de los turnos. Al enterarse de que al día siguiente, como monje de mayor rango en la fila (saṅghatthero), recibiría la comida para ocho (aṭṭhakabhatta) en la casa de ella, tan pronto como escuchó estas palabras, tomó su cuenco y sus túnicas y partió. Temprano por la mañana, al amanecer, entró en el salón de distribución (salākaggaṃ) y, habiendo sido asignado como el monje de mayor rango, obtuvo la comida para ocho en la casa de Sirimā. Sin embargo, el monje que había comido allí el día anterior se marchó justo cuando a ella le sobrevino una enfermedad en el cuerpo. Por ello, despojándose de sus ornamentos, Sirimā se acostó. Entonces, sus sirvientas, al ver a los monjes que habían llegado para recibir la comida, se lo informaron. Ella, incapaz de tomar los cuencos con sus propias manos o de invitarlos a sentarse, ordenó a las sirvientas: 'Hijas, tomen los cuencos, inviten a los nobles señores a sentarse, ofrézcanles gachas y alimentos sólidos, y a la hora de la comida principal, llenen sus cuencos y dádselos'. Ellas aceptaron diciendo: 'Está bien, señora', hicieron entrar a los monjes, les ofrecieron gachas y alimentos, y a la hora de la comida, llenaron sus cuencos con arroz y se lo informaron a ella. Ella dijo: 'Sosténganme y llévenme; quiero venerar a los nobles señores'. Así, sostenida por ellas, fue llevada ante los monjes y, con el cuerpo tembloroso, los veneró. Aquel monje, al mirarla, pensó: 'Incluso estando enferma, tal es la belleza de su forma; ¿cómo será la perfección de su belleza en tiempos de salud, cuando está adornada con todos sus ornamentos?'. Entonces, las pasiones (kileso) acumuladas durante incontables millones de años se manifestaron en él. Aturdido por la ignorancia e incapaz de ingerir alimento, tomó su cuenco y regresó al monasterio; allí cubrió el cuenco, lo puso a un lado, extendió un extremo de su túnica y se acostó. Aunque un monje compañero trató de persuadirlo para que comiera, no pudo hacerlo, y así permaneció sin probar bocado.

ตํ [Pg.69] ทิวสเมว สายนฺหสมเย สิริมา กาลมกาสิ. ราชา สตฺถุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา กาลมกาสี’’ติ. สตฺถา ตํ สุตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณิ ‘‘สิริมาย สรีรฌาปนกิจฺจํ นตฺถิ, อามกสุสาเน ตํ ยถา กากาทโย น ขาทนฺติ, ตถา นิปชฺชาเปตฺวา รกฺขาเปถา’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. ปฏิปาฏิยา ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา, จตุตฺเถ ทิวเส สรีรํ อุทฺธุมายิ, นวหิ วณมุเขหิ ปุฬวกา ปคฺฆรึสุ, สกลสรีรํ ภินฺนสาลิภตฺตจาฏิ วิย อโหสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ฐเปตฺวา เคหรกฺขณกทารเก สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อนาคจฺฉนฺตานํ อฏฺฐ กหาปณา ทณฺโฑ’’ติ. สตฺถุ สนฺติกญฺจ เปเสสิ ‘‘พุทฺธปฺปมุโข กิร สงฺโฆ สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อาคจฺฉตู’’ติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ ‘‘สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คมิสฺสามา’’ติ.

Ese mismo día, por la tarde, Sirimā falleció. El Rey envió un mensaje al Maestro diciendo: 'Señor, Sirimā, la hermana menor de Jīvaka, ha muerto'. Al oír esto, el Maestro envió una respuesta al Rey: 'No debe realizarse el rito de cremación para el cuerpo de Sirimā. Hagan que la acuesten en el cementerio de cadáveres frescos (āmakasusāne) y vigílenla de tal manera que las aves como los cuervos no la devoren'. El Rey actuó según lo indicado por el Buda. Pasaron tres días seguidos y, al cuarto día, el cuerpo se hinchó; de sus nueve orificios empezaron a brotar gusanos, y todo su cuerpo se asemejaba a una olla rota de arroz de buena calidad. El Rey hizo pregonar por la ciudad: 'A excepción de los jóvenes que cuidan las casas, aquel que no acuda a ver a Sirimā será multado con ocho kahāpaṇas'. También envió un mensaje al Maestro: 'Que la comunidad de monjes, encabezada por el Buda, venga a ver a Sirimā'. El Maestro informó a los monjes: 'Iremos a ver a Sirimā'.

โสปิ ทหรภิกฺขุ จตฺตาโร ทิวเส กสฺสจิ วจนํ อคฺคเหตฺวา ฉินฺนภตฺโตว นิปชฺชิ. ปตฺเต ภตฺตํ ปูติกํ ชาตํ, ปตฺเต มลมฺปิ อุฏฺฐหิ. อถ โส สหายกภิกฺขุนา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาวุโส สตฺถา สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คจฺฉตี’’ติ วุจฺจมาโน ตถา ฉาตชฺฌตฺโตปิ ‘‘สิริมา’’ติ วุตฺตปเทเยว สหสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สตฺถา สิริมํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ตฺวมฺปิ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อาม คมิสฺสามี’’ติ ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เอกปสฺเส อฏฺฐาสิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ราชปริสาปิ อุปาสกปริสาปิ อุปาสิกาปริสาปิ เอเกกปสฺเส อฏฺฐํสุ.

Aquel joven monje, que durante cuatro días no había escuchado a nadie y permanecía acostado sin probar bocado, tenía el arroz de su cuenco ya podrido y el cuenco mismo cubierto de suciedad. Entonces, cuando su compañero se le acercó y le dijo: 'Amigo, el Maestro se dirige a ver a Sirimā', al solo oír el nombre 'Sirimā', se levantó de un salto a pesar de su extrema debilidad por el hambre. Preguntó: '¿El Maestro va a ver a Sirimā? ¿Tú también irás?'. Respondiendo: 'Sí, iré', tiró la comida podrida, lavó su cuenco, lo guardó en su bolsa y partió junto con la comunidad de monjes. El Maestro, rodeado por la comunidad de monjes, se detuvo a un lado; también la comunidad de monjas, el séquito real, y las asambleas de laicos y laicas se detuvieron a los costados.

สตฺถา ราชานํ ปุจฺฉิ ‘‘กา เอสา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา นามา’’ติ. ‘‘สิริมา เอสา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ นคเร เภรึ จราเปหิ ‘‘สหสฺสํ ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ, เอโกปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา สตฺถุ อาโรเจสิ ‘‘น คณฺหนฺติ ภนฺเต’’ติ, เตน หิ มหาราช อคฺฆํ โอหาเปหีติ. ราชา ‘‘ปญฺจสตานิ ทตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา กญฺจิ คณฺหนกํ อทิสฺวา ‘‘อฑฺฒเตยฺยสตานิ, ทฺเวสตานิ, สตํ, ปญฺญาสํ, ปญฺจวีสติ, วีสติ กหาปเณ, ทส กหาปเณ, ปญฺจ กหาปเณ, เอกํ กหาปณํ, อฑฺฒํ, ปาทํ, มาสกํ, กากณิกํ [Pg.70] ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ‘‘มุธาปิ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ, ตถาปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา ‘‘มุธาปิ, ภนฺเต, คณฺหนฺโต นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, มหาชนสฺส ปิยมาตุคามํ, อิมสฺมึเยว นคเร สหสฺสํ ทตฺวา ปุพฺเพ เอกทิวสํ ลภึสุ, อิทานิ มุธาปิ คณฺหนฺโต นตฺถิ เอวรูปํ นาม รูปํ ขยวยปฺปตฺตํ อาหริเมหิ อลงฺกาเรหิ วิจิตฺตกตํ นวนฺนํ วณฺณมุขานํ วเสน อรุภูตํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ สมุสฺสิตํ นิจฺจาตุรํ เกวลํ พาลมหาชเนน พหุธา สงฺกปฺปิตตาย พหุสงฺกปฺปํ อทฺธุวํ อตฺตภาว’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

El Maestro preguntó al Rey: '¿Quién es esta, gran rey?'. 'Señor, es la llamada Sirimā, la hermana menor de Jīvaka'. '¿Es esta Sirimā?'. 'Sí, Señor'. 'Entonces, haz pregonar por la ciudad: «Que aquel que dé mil kahāpaṇas se lleve a Sirimā»'. El Rey así lo hizo, pero no hubo nadie que dijera ni siquiera 'sí' o 'está bien'. El Rey informó al Maestro: 'Señor, no se la llevan'. 'Entonces, gran rey, reduce el precio'. El Rey hizo pregonar: 'Que se la lleven dando quinientos', y al no ver a nadie interesado, pregonó sucesivamente: 'por doscientos cincuenta, doscientos, cien, cincuenta, veinticinco, veinte kahāpaṇas, diez, cinco, un kahāpaṇa, medio, un cuarto, un māsaka, un kākaṇika'. Finalmente hizo pregonar: 'Que se la lleven incluso gratis'. Aun así, no hubo nadie que dijera ni 'sí' ni 'está bien'. El Rey dijo: 'Señor, ni siquiera gratis hay quien se la lleve'. El Maestro dijo: 'Miren, monjes, a la mujer que antes era tan amada por la multitud; en esta misma ciudad, antes pagaban mil para obtenerla por un solo día, y ahora no hay nadie que se la lleve ni siquiera gratis. Miren este cuerpo (attabhāva), este conjunto de mente y forma que ha llegado a la destrucción y la decadencia, adornado con ornamentos artificiales, convertido en una llaga a través de sus nueve orificios, construido con trescientos huesos, siempre afligido, y objeto de múltiples deseos solo por la imaginación de la gente necia'. Y para mostrar este significado...

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตี’’ติ. (เถรคา. ๑๑๖๐) –

«¡Mira este cuerpo decorado, un cúmulo de heridas, construido, afligido, objeto de muchos pensamientos, el cual no posee permanencia ni estabilidad!». (Theragāthā 1160).

คาถมาห. เทสนาปริโยสาเน สิริมาย ปฏิพทฺธจิตฺโต ภิกฺขุ วิคตฉนฺทราโค หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

Él pronunció esta estrofa. Al finalizar la enseñanza, el monje cuyo corazón estaba apegado a Sirimā, habiéndose liberado del deseo y la pasión, desarrolló la visión cabal (vipassanā) y alcanzó el estado de Arahat; y para ochenta y cuatro mil seres vivos, hubo la realización del Dhamma.

เตน จ สมเยน สิริมา เทวกญฺญา อตฺตโน วิภวสมิทฺธึ โอโลเกตฺวา อาคตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน สรีรสมีเป ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ ภควนฺตํ ฐิตํ มหาชนกายญฺจ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ปญฺจหิ เทวกญฺญาสเตหิ ปริวุตา ปญฺจหิ รถสเตหิ ทิสฺสมานกายา อาคนฺตฺวา รถโต โอตริตฺวา สปริวารา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. โส ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อายสฺมา วงฺคีโส ตํ สิริมํ เทวธีตรํ –

En aquel tiempo, la doncella celestial Sirimā, contemplando la plenitud de su propia prosperidad y observando el lugar de donde procedía, vio al Bienaventurado de pie rodeado por la asamblea de monjes cerca de su antiguo cuerpo físico, y a la gran multitud reunida. Rodeada por quinientas doncellas celestiales, con su cuerpo manifestándose en quinientos carros, llegó desde su morada celestial, descendió de su carro y, junto con su séquito, rindió homenaje al Bienaventurado y se detuvo con las manos en gesto de reverencia (añjali). En ese momento, el venerable Vaṅgīsa se encontraba cerca del Bienaventurado. Él le dijo al Bienaventurado: «Oh Bienaventurado, se me ocurre una pregunta para hacer». El Bienaventurado respondió: «Que se te ocurra, Vaṅgīsa». Entonces, el venerable Vaṅgīsa se dirigió a la hija de los devas, Sirimā:

๑๓๗.

137.

‘‘ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา, อโธมุขา อฆสิคมา พลี ชวา;

อภินิมฺมิตา ปญฺจรถาสตา จ เต, อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยา.

"Tus caballos están enganchados y supremamente adornados con ornamentos celestiales; vuelan por el cielo con la cabeza hacia abajo, son poderosos y veloces. También quinientos carros creados por tu karma te siguen, con caballos dirigidos por aurigas".

๑๓๘.

138.

‘‘สา [Pg.71] ติฏฺฐสิ รถวเร อลงฺกตา,โอภาสยํ ชลมิว โชติ โปวโก;

ปุจฺฉามิ ตํ วรตนุ อโนมทสฺสเน,กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

Tú te detienes en tu excelente carro, adornada, resplandeciendo como una llama ardiente; te pregunto, oh poseedora de una forma excelente y visión perfecta: ¿de qué orden de devas has venido ante el Insuperable?», le preguntó.

๑๓๗. ตตฺถ ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ ปรมํ อติวิย วิเสสโต อลงฺกตา, ปรเมหิ วา อุตฺตเมหิ ทิพฺเพหิ อสฺสาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, ปรมา วา อคฺคา เสฏฺฐา อาชานียา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา หยา อสฺสา เต ตว รเถ โยชิตา, ยุตฺตา วา เต รถสฺส จ อนุจฺฉวิกา, อญฺญมญฺญํ วา สทิสตาย ยุตฺตา สํสฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปรมอลงฺกตา’’ติ ปุริมสฺมึ ปกฺเข สนฺธึ อกตฺวา ทุติยสฺมึ ปกฺเข อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อโธมุขาติ เหฏฺฐามุขา. ยทิปิ เต ตทา ปกติยาว ฐิตา, เทวโลกโต โอโรหณวเสน ‘‘อโธมุขา’’ติ วุตฺตา. อฆสิคมาติ เวหาสํคมา. พลีติ พลวนฺโต. ชวาติ ชวนกา, พลวนฺโต เจว เวควนฺโต จาติ อตฺโถ. อภินิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญกมฺเมน นิมฺมิตา นิพฺพตฺตา. สยํ นิมฺมิตเมว วา สนฺธาย ‘‘อภินิมฺมิตา’’ติ วุตฺตํ นิมฺมานรติภาวโต สิริมาย เทวธีตาย. ปญฺจรถาสตาติ คาถาสุขตฺถํ ถการสฺส ทีฆํ ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ กตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺติอโลโป วา ทฏฺฐพฺโพ, ปญฺจ รถสตานีติ อตฺโถ. อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยาติ สารถีหิ โจทิตา วิย รเถสุ ยุตฺตา อิเม หยา ภทฺเท, เทวเต, ตํ อนุคจฺฉนฺติ. ‘‘สารถิอโจทิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สารถีหิ อโจทิตา เอว อนุคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘สารถิโจทิตา หยา’’ติ เอกํเยว วา ปทํ คาถาสุขตฺถํ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, สารถิโจทิตหยา ปญฺจ รถสตาติ โยชนา.

137. Allí, «yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā» significa supremamente adornados en extremo, o adornados con ornamentos celestiales supremos para caballos; o bien, caballos excelentes, supremos y de pura raza, adornados con todos los ornamentos, uncidos a tu carro. «Yuttā» significa adecuados para tu carro o asociados por su semejanza mutua. Aquí, en «paramaalaṅkatā», no se debe realizar el sandhi en el primer caso, y en el segundo caso debe verse como una designación sin terminación de caso. «Adhomukhā» significa con las caras hacia abajo; aunque en ese momento estuvieran en su estado natural en el mundo humano, se dice «con las caras hacia abajo» debido a que descendían del mundo de los devas. «Aghasigamā» significa que viajan por el espacio (vehāsa). «Balī» significa poderosos. «Javā» significa veloces; el sentido es que poseen tanto gran poder como gran velocidad. «Abhinimmitā» significa creados o producidos por el karma de tus méritos; o se dice «creados» refiriéndose a que fueron creados por ella misma, debido a que la hija de los devas, Sirimā, pertenece al reino de los Nimmānaratī. «Pañcarathāsatā»: este término se expresa alargando la letra «ta» y cambiando el género para facilitar la recitación de la estrofa, o debe verse como una elisión de la terminación de caso; el significado es quinientos carros. «Anventi taṃ sārathicoditā hayā»: estos caballos uncidos a los carros, oh noble deidad, te siguen como si fueran impulsados por los aurigas. Algunos leen «sārathiacoditā», que significa que te siguen sin ser siquiera espoleados por los aurigas. «Sārathicoditā hayā» se expresa como una sola palabra con la vocal alargada para facilitar la métrica; la construcción es: quinientos carros con caballos impulsados por aurigas.

๑๓๘. สา ติฏฺฐสีติ สา ตฺวํ ติฏฺฐสิ. รถวเรติ รถุตฺตเม. อลงฺกตาติ สฏฺฐิสกฏภาเรหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตสรีรา. โอภาสยํ ชลมิว โชติ ปาวโกติ โอภาเสนฺตี โชติริว ชลนฺตี ปาวโก วิย จ ติฏฺฐสิ, สมนฺตโต โอภาเสนฺตี ชลนฺตี ติฏฺฐสีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โชตี’’ติ จ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกรูปานํ สาธารณนามํ. วรตนูติ อุตฺตมรูปธเร สพฺพงฺคโสภเน. ตโต เอว อโนมทสฺสเน [Pg.72] อลามกทสฺสเน, ทสฺสนีเย ปาสาทิเกติ อตฺโถ. กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมีติ กุโต นาม เทวกายโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปยิรุปาสนาย อุปคญฺฉิ อุปคตาสิ.

138. «Sā tiṭṭhasī» significa: tú te detienes. «Rathavareti» significa en el carro excelente. «Alaṅkatā» significa con el cuerpo adornado con ornamentos celestiales equivalentes a la carga de sesenta carretas. «Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako» significa que te detienes iluminando como una luz y resplandeciendo como una hoguera; el sentido es que te detienes brillando e iluminando todo a tu alrededor. «Joti» es un nombre común para la luna, el sol, las constelaciones y las estrellas. «Varatanū» significa que posee una forma física superior y es hermosa en todos sus miembros. Por eso mismo, «anomadassane» significa de apariencia no inferior, digna de ser vista y agradable. «Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī» significa: ¿de qué orden de devas has venido para rendir culto al Insuperable, el Buda perfectamente iluminado?

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตานํ อาวิกโรนฺตี –

Habiendo sido interrogada de esta manera por el monje, esa deidad, deseando revelarse a sí misma—

๑๓๙.

139.

‘‘กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรํ, นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตา;

ตสฺมา กายา อจฺฉรา กามวณฺณินี, อิธาคตา อนธิวรํ นมสฺสิตุ’’นฺติ. –

«Aquel que dicen es el reino supremo para quienes han alcanzado la cima de los placeres sensuales, donde los devas se deleitan creando una y otra vez; de ese orden vengo, una ninfa capaz de asumir cualquier forma placentera, y he venido aquí para rendir homenaje al Insuperable».

คาถมาห.

Recitó esta estrofa.

๑๓๙. ตตฺถ กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรนฺติ กามูปโภเคหิ อคฺคภาวํ ปตฺตานํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ ยํ เทวกายํ ยเสน โภคาทิวเสน จ อนุตฺตรนฺติ วทนฺติ, ตโต กายา. นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตาติ นิมฺมานรติเทวตา อตฺตนา ยถารุจิเต กาเม สยํ นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺตา อภิรมนฺติ. ตสฺมา กายาติ ตสฺมา นิมฺมานรติเทวนิกายา. กามวณฺณินีติ กามรูปธรา ยถิจฺฉิตรูปธารินี. อิธาคตาติ อิธ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก, อิมํ วา มนุสฺสโลกํ อาคตา.

139. Allí, «kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ» se refiere a aquel reino de los devas que se dice es insuperable en términos de séquito y goces para los devas Paranimmitavasavattī que han alcanzado la excelencia en los placeres sensuales; de ese orden. «Nimmāya nimmāya ramanti devatā» significa que los devas Nimmānaratī se deleitan, juegan y disfrutan creando por sí mismos los placeres sensuales según su deseo. «Tasmā kāyā» significa de ese orden de los devas Nimmānaratī. «Kāmavaṇṇinī» significa que posee una forma sensual según su voluntad, asumiendo la apariencia que desea. «Idhāgatā» significa que ha venido aquí, a este mundo humano.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน นิมฺมานรติเทวตาภาเว กถิเต ปุน เถโร ตสฺสา ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญกมฺมํ ลทฺธิญฺจ กถาเปตุกาโม –

Habiéndose revelado así la deidad como una deidad Nimmānaratī, el monje, deseando que ella relatara su existencia anterior, las acciones meritorias realizadas allí y su fe—

๑๔๐.

140.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรีธ, เกนจฺฉสิ ตฺวํ อมิตยสา สุเขธิตา;

อิทฺธี จ เต อนธิวรา วิหงฺคมา, วณฺโณ จ เต ทส ทิสา วิโรจติ.

«¿Qué conducta correcta practicaste antes aquí? ¿Por qué posees una gloria infinita y prosperas en la felicidad? Tu poder es insuperable, viajas por el aire y tu belleza resplandece en las diez direcciones.

๑๔๑.

141.

‘‘เทเวหิ ตฺวํ ปริวุตา สกฺกตา จสิ,กุโต จุตา สุคติคตาสิ เทวเต;

กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ,อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

"Diosa, estás rodeada y honrada por los dioses. ¿De qué destino has fallecido para llegar a este destino feliz (sugati)? ¿De quién seguiste las instrucciones y enseñanzas? Si eres una discípula del Buda, dímelo". Él pronunció estos dos versos.

๑๔๐. ตตฺถ [Pg.73] อาจรีติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, อุปจินีติ อตฺโถ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา อิมสฺมึ เทวตฺตภาเว. เกนจฺฉสีติ เกน ปุญฺญกมฺเมน อสฺสตฺถา อจฺฉสิ. ‘‘เกนาสิ ตฺว’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ. อมิตยสาติ น มิตยสา อนปฺปกปริวารา. สุเขธิตาติ สุเขน วฑฺฒิตา, สุปริพฺรูหิตทิพฺพสุขาติ อตฺโถ. อิทฺธีติ ทิพฺพานุภาโว. อนธิวราติ อธิกา วิสิฏฺฐา อญฺญา เอติสฺสา นตฺถีติ อนธิวรา, อติอุตฺตมาติ อตฺโถ. วิหงฺคมาติ เวหาสคามินี. ทส ทิสาติ ทสปิ ทิสา. วิโรจตีติ โอภาเสติ.

140. En este contexto, la palabra 'ācarī' se expresa con la vocal larga 'ā' en lugar de la breve, con el sentido de 'upacini' (haber acumulado). 'Idha' es una simple partícula enfática, o bien significa 'aquí, en este estado de existencia divina'. 'Kenacchasī' significa: '¿debido a qué acción meritoria (puññakamma) permaneces aquí radiante?'. Algunos leen 'kenāsi tvaṃ'. 'Amitayasā' significa que no tiene una reputación o séquito limitado, sino que posee un séquito numeroso. 'Sukhedhitā' significa que ha crecido en la felicidad, es decir, posee una felicidad celestial plenamente desarrollada. 'Iddhī' se refiere al poder o majestad divina (dibbānubhāvo). 'Anadhivarā' significa que no existe otra deidad femenina que sea superior o más excelente que ella; el sentido es 'atiuttamā' (supremamente excelente). 'Vihaṅgamā' significa capaz de desplazarse por el cielo. 'Dasa disā' se refiere a las diez direcciones del espacio. 'Virocatī' significa que las ilumina con su resplandor.

๑๔๑. ปริวุตา สกฺกตา จสีติ สมนฺตโต ปริวาริตา สมฺภาวิตา จ อสิ. กุโต จุตา สุคติคตาสีติ ปญฺจสุ คตีสุ กตรคติโต จุตา หุตฺวา สุคตึ อิมํ เทวคตึ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคตา อสิ. กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนินฺติ กสฺส นุ วา สตฺถุ สาสเน ปาวจเน โอวาทานุสาสนิสมฺปฏิจฺฉเนน ตฺวํ วจนกรา อสีติ โยชนา. กสฺส วา ตฺวํ สตฺถุ วจนกรา อนุสาสกสฺส อนุสิฏฺฐิยํ ปติฏฺฐาเนนาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน ตสฺสา ลทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุทฺเทสิกวเสน ‘‘อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ พุทฺธสาวิกาติ สพฺพมฺปิ เญยฺยธมฺมํ สยมฺภุญาเณน หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต พุทฺธตฺตา พุทฺธสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตาติ พุทฺธสาวิกา.

141. 'Parivutā sakkatā casī' significa que estás rodeada por un séquito y eres honrada por todas partes. 'Kuto cutā sugatigatāsī' significa: '¿de cuál de los cinco destinos (gati) has partido (cutā) para haber llegado, mediante el renacimiento por aparición espontánea (upapātapaṭisandhi), a este feliz destino, este reino celestial?'. 'Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ' se interpreta como: '¿bajo la instrucción y enseñanza de qué maestro actúas tú como seguidora de sus palabras, habiendo aceptado sus consejos y exhortaciones?'. O bien, debe entenderse el sentido así: '¿por estar establecida en la enseñanza de qué instructor actúas tú como seguidora de las palabras de tal maestro?'. Habiendo preguntado así sobre su adhesión espiritual de manera general (anuddesikavasena), el monje vuelve a preguntar de manera específica (uddesikavasena): 'Dime si eres una discípula del Buda (buddhasāvikā)'. En este contexto, 'buddhasāvikā' se refiere a una discípula del Buda, el Bienaventurado, quien conoce toda la realidad cognoscible (ñeyyadhamma) mediante su conocimiento omnisciente (sayambhūñāṇa) de forma tan clara como un fruto de amalaka en la palma de la mano; ella se convirtió en una noble (ariya) al final de haber escuchado su enseñanza.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถนฺตี เทวตา อิมา คาถา อภาสิ –

De esta manera, la deidad, deseando explicar el significado de lo preguntado por el venerable Thera Vangisa, recitó estas estrofas:

๑๔๒.

142.

‘‘นคนฺตเร นครวเร สุมาปิเต, ปริจาริกา ราชวรสฺส สิริมโต;

นจฺเจ คีเต ปรมสุสิกฺขิตา อหุํ, สิริมาติ มํ ราชคเห อเวทึสุ.

"Señor, en mi vida anterior, en la excelente ciudad de Rājagaha, bien construida entre las montañas, fui servidora del glorioso y gran rey Bimbisāra. Estaba muy bien entrenada en la danza y el canto; en Rājagaha me conocían como Sirimā".

๑๔๓.

143.

‘‘พุทฺโธ จ เม อิสินิสโภ วินายโก, อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธ สสฺสตํ, มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ.

"El Buda, el líder supremo entre los sabios y guía de los seres, me enseñó la impermanencia del origen y del sufrimiento. También enseñó la cesación del sufrimiento, que es incondicionada (asaṅkhata) y eterna (sassata), y este camino recto, sin dobleces y pacífico".

๑๔๔.

144.

‘‘สุตฺวานหํ [Pg.74] อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนํ;

สีเลสฺวหํ ปรมสุสํวุตา อหุํ, ธมฺเม ฐิตา นรวรพุทฺธเทสิเต.

"Habiendo escuchado la enseñanza, el verdadero Dharma, el estado inmortal e incondicionado del Tathāgata inigualable, me volví supremamente controlada en las virtudes (sīla) y me establecí en el Dharma enseñado por el Buda, el más excelente de los hombres".

๑๔๕.

145.

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ;

ตตฺเถวหํ สมถสมาธิมาผุสึ, สาเยว เม ปรมนิยามตา อหุ.

"Habiendo conocido el estado incondicionado y libre de pasión (viraja) enseñado por el Tathāgata inigualable, alcancé en ese mismo instante la concentración de la tranquilidad (samathasamādhi); esa misma obtención fue para mí el camino supremo (paramaniyāmatā)".

๑๔๖.

146.

‘‘ลทฺธานหํ อมตวรํ วิเสสนํ, เอกํสิกา อภิสมเย วิเสสิย;

อสํสยา พหุชนปูชิตา อหํ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

"Habiendo obtenido el excelente estado inmortal que distingue de los mundanos, obtuve una certeza absoluta en la penetración de las verdades. Habiendo alcanzado esa distinción, estoy libre de dudas. Siendo honrada por mucha gente, disfruto de abundante placer en mis juegos celestiales".

๑๔๗.

147.

‘‘เอวํ อหํ อมตทสมฺหิ เทวตา, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาวิกา;

ธมฺมทฺทสา ปฐมผเล ปติฏฺฐิตา, โสตาปนฺนา น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ.

"De esta manera, soy una diosa que ha visto lo inmortal (amatadasā), una discípula del Tathāgata inigualable. Habiendo visto el Dharma y estando establecida en el primer fruto (el de entrar en la corriente), soy una Sotāpanna y ya no existe para mí un destino de sufrimiento (duggati)".

๑๔๘.

148.

‘‘สา วนฺทิตุํ อนธิวรํ อุปาคมึ, ปาสาทิเก กุสลรเต จ ภิกฺขโว;

นมสฺสิตุํ สมณสมาคมํ สิวํ, สคารวา สิริมโต ธมฺมราชิโน.

"Esa yo he venido a rendir homenaje al Inigualable, a los monjes inspiradores que se deleitan en el mérito, a la asamblea de ascetas pacíficos y al Dharma. Poseo respeto por el glorioso Rey del Dharma".

๑๔๙.

149.

‘‘ทิสฺวา มุนึ มุทิตมนมฺหิ ปีณิตา, ตถาคตํ นรวรทมฺมสารถึ;

ตณฺหจฺฉิทํ กุสลรตํ วินายกํ, วนฺทามหํ ปรมหิตานุกมฺปก’’นฺติ.

"Al ver al Sabio (muni), el Tathāgata, el guía supremo de los hombres, mi corazón se llena de gozo y alegría. Rindo homenaje a ese Sabio, que ha cortado la sed (taṇhā), que se deleita en lo saludable, el Guía que posee una compasión suprema por todos los seres".

๑๔๒. ตตฺถ นคนฺตเรติ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภารปณฺฑวคิชฺฌกูฏสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ, ยโต ตํ นครํ ‘‘คิริพฺพช’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.75]. นครวเรติ อุตฺตมนคเร, ราชคหํ สนฺธายาห. สุมาปิเตติ มหาโควินฺทปณฺฑิเตน วตฺถุวิชฺชาวิธินา สมฺมเทว นิเวสิเต. ปริจาริกาติ สํคีตปริจริยาย อุปฏฺฐายิกา. ราชวรสฺสาติ พิมฺพิสารมหาราชสฺส. สิริมโตติ เอตฺถ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺญํ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ สิริมา, ตสฺส สิริมโต. ปรมสุสิกฺขิตาติ อติวิย สมฺมเทว จ สิกฺขิตา. อหุนฺติ อโหสึ. อเวทึสูติ อญฺญาสุํ.

142. En este contexto, 'nagantare' significa en medio de las cinco montañas conocidas como Isigili, Vepulla, Vebhara, Pandava y Gijjhakuta; por estar rodeada de estas montañas, dicha ciudad se llama 'Giribbaja'. 'Nagaravare' se refiere a la noble ciudad de Rajagaha. 'Sumāpite' significa bien establecida y construida por el sabio Mahagovinda mediante el conocimiento de la arquitectura de ciudades. 'Paricārikā' se refiere a una servidora que asistía mediante la música y la danza. 'Rājavarassa' se refiere al gran rey Bimbisara. Sobre 'sirimato', dicen que 'sirī' es un sinónimo de sabiduría y mérito (buddhipuñña). O bien, se llama 'sirī' a toda la prosperidad y belleza física que surge del mérito y que se apoya en quien ha realizado acciones meritorias; puesto que el rey la posee, es llamado 'sirimā'. 'Paramasusikkhitā' significa entrenada de manera sumamente perfecta. 'Ahuṃ' significa 'yo fui'. 'Avediṃsu' significa 'me conocían' o 'lo sabían'.

๑๔๓. อิสินิสโภติ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ. รถา โส อตฺตโน นิสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา เกนจิ ปริสฺสเยน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ภควา ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, ตสฺมา นิสโภ วิยาติ นิสโภ. สีลาทีนํ ธมฺมกฺขนฺธานํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธโวหาเรสุ เสกฺขาเสกฺขอิสีสุ นิสโภ, อิสีนํ วา นิสโภ, อิสิ จ โส นิสโภ จาติ วา อิสินิสโภ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโตติ วา วินายโก, สยมฺภูติ อตฺโถ.

143. 'Isinisabho': un buey que es el líder de cien vacas se llama 'usabha', el líder de mil vacas se llama 'vasabha', o bien, el jefe de cien establos es un 'usabha' y el de mil establos es un 'vasabha'. Un 'nisabha' es el más excelente de todos los bueyes, capaz de resistir todos los peligros, de color blanco, de apariencia serena, capaz de cargar grandes pesos y que no se inmuta ni siquiera ante el sonido de cien rayos. Así como ese buey llamado 'nisabha', dotado de su propia fuerza, se mantiene firme e inconmovible ante cualquier peligro presionando la tierra con sus cuatro patas, del mismo modo el Bienaventurado, dotado de las diez fuerzas del Tathagata, se mantiene firme e inconmovible en medio de las ocho asambleas (que representan la tierra) mediante sus cuatro pies de confianza absoluta (vesārajja), sin ser perturbado por ningún oponente o enemigo en el mundo de los devas; por ello es como un 'nisabha'. Es 'isi' (sabio/vidente) porque busca (esana) los cúmulos de virtudes como el sīla, etc.; es el 'nisabha' entre los sabios (isīnaṃ) ya sean discípulos en aprendizaje (sekha) o realizados (asekha). 'Vināyako' significa que entrena a los seres que deben ser domados, o bien, aquel que no tiene un guía superior por ser un Buda por sí mismo (Sayambhū).

อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ สมุทยสจฺจสฺส จ ทุกฺขสจฺจสฺส จ อนิจฺจตํ วยธมฺมตํ อภาสิ. เตน ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตโน อภิสมยญาณสฺส ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ วา สมุทยสจฺจญฺจ ทุกฺขสจฺจญฺจ อนิจฺจตญฺจ. ตตฺถ สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจคฺคหเณน วิปสฺสนาย ภูมึ ทสฺเสติ, อนิจฺจตาคหเณน ตสฺสา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สงฺขารานญฺหิ อนิจฺจากาเร วิภาวิเต ทุกฺขากาโร อนตฺตากาโรปิ วิภาวิโตเยว โหติ ตํนิพนฺธนตฺตา [Pg.76] เตสํ. เตนาห ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตนฺติ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ, สพฺพกาลํ ตถภาเวน สสฺสตํ, สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธภาวโต ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวนฺติ อนฺตทฺวยปริวชฺชเนน กุฏิลภาวกรานํ มายาทีนํ กายวงฺกาทีนญฺจ ปหาเนน อกุฏิลํ, ตโต เอว อญฺชสํ, อสิวภาวกรานํ กามราคาทีนํ สมุจฺฉินฺทเนน สิวํ นิพฺพานํ. มคฺคนฺติ นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ ‘‘มคฺโค’’ติ ลทฺธนามํ อิทํ ตุมฺหากญฺจ มมญฺจ ปจฺจกฺขภูตํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาสงฺขาตํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา.

Con las palabras ‘Adesayī samudayadukkhaniccatanti’ (enseñó la impermanencia del origen y del sufrimiento), el Buda declaró la transitoriedad y la naturaleza de disolución tanto de la verdad del origen (samudayasacca) como de la verdad del sufrimiento (dukkhasacca). A través de esta enseñanza: ‘Todo lo que tiene la naturaleza de surgir, todo eso tiene la naturaleza de cesar’, se muestra el modo en que opera Su conocimiento de penetración (abhisamayañāṇa). Por ‘samudayadukkhaniccatanti’ también se entiende: la verdad del origen, la verdad del sufrimiento y su impermanencia. Allí, al mencionar la verdad del origen y la del sufrimiento, se muestra el fundamento de la visión profunda (vipassanā); al mencionar la impermanencia, se muestra el modo de proceder de dicha visión profunda. Pues, al quedar clara la característica de impermanencia de las formaciones (saṅkhāra), quedan también claramente expuestas las características de sufrimiento y de no-yo, debido a que estas dependen de aquella. Por ello se dijo: ‘Lo que es impermanente es sufrimiento; lo que es sufrimiento es no-yo’ (SN 22.15). ‘Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti’: se llama no condicionado (asaṅkhata) porque no ha sido fabricado por ninguna causa (paccaya), y eterno (sassata) por mantener su naturaleza tal cual en todo momento; la construcción gramatical es: ‘Él me enseñó la noble verdad del cese del sufrimiento (dukkhanirodha), que es el cese de todo el ciclo de sufrimientos’. ‘Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti’: es ‘sin doblez’ (akuṭila) por evitar los dos extremos y por el abandono de las impurezas como el engaño y las desviaciones físicas; por esa misma razón es un ‘camino directo’ (añjasa), y es ‘pacífico’ (siva), es decir, el Nibbāna, por el corte radical de los deseos sensuales y otras impurezas que quitan la paz. Se llama ‘camino’ (magga) porque es buscado por quienes anhelan el Nibbāna, o porque avanza destruyendo las impurezas; la construcción es: ‘Él me enseñó esta noble verdad conocida como la práctica que conduce al cese del sufrimiento, la cual es evidente para ustedes y para mí’.

๑๔๔. สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส, สเทวเก โลเก อคฺคภาวโต อนธิวรสฺส, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อมตปทํ อสงฺขตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส เทสิตตฺตา, อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส ปฏิปชฺชนุปายตฺตา เกนจิปิ อสงฺขรณียตฺตา จ อมตปทํ อสงฺขตํ สาสนํ สทฺธมฺมํ อหํ สุตฺวานาติ. สีเลสฺวหนฺติ สีเลสุ นิปฺผาเทตพฺเพสุ อหํ. ปรมสุสํวุตาติ อติวิย สมฺมเทว สํวุตา. อหุนฺติ อโหสึ. ธมฺเม ฐิตาติ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

144. En cuanto a ‘Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti’, este es el significado resumido: He escuchado la enseñanza del verdadero Dhamma, que es el estado inmortal y no condicionado. Se refiere al Tathāgata por haber venido de la misma manera que los Budas anteriores, y al Supremo (anadhivara) por ser el más excelente en el mundo con sus deidades. Es el estado inmortal (amatapada) y no condicionado (asaṅkhata) porque la enseñanza fue expuesta con el propósito del Nibbāna, o porque es el medio para alcanzar el Nibbāna inmortal y no puede ser condicionado por ninguna causa. ‘Sīlesvahanti’ significa en las virtudes morales que deben ser perfeccionadas. ‘Paramasusaṃvutāti’ significa muy bien y perfectamente restringida. ‘Ahunti’ significa fui. ‘Dhamme ṭhitāti’ significa establecida en el Dhamma de la práctica.

๑๔๕. ญตฺวานาติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ชานิตฺวา. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ขเณ, ตสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. สมถสมาธิมาผุสินฺติ ปจฺจนีกธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน สมนโต วูปสมนโต ปรมตฺถสมถภูตํ โลกุตฺตรสมาธึ อาผุสึ อธิคจฺฉึ. ยทิปิ ยสฺมึ ขเณ นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมโย, ตสฺมึเยว ขเณ มคฺคสฺส ภาวนาภิสมโย, อารมฺมณปฏิเวธํ ปน ภาวนาปฏิเวธสฺเสว ปุริมสิทฺธิการณํ วิย กตฺวา ทสฺเสตุํ –

145. ‘Ñatvānāti’ significa habiendo conocido por medio de la penetración como realización (sacchikiriyābhisamaya). ‘Tatthevāti’ significa en ese mismo momento, o en esta misma existencia. ‘Samathasamādhimāphusinti’ significa que alcancé el samādhi supramundano (lokuttara), que es la tranquilidad suprema, porque apacigua y corta radicalmente las impurezas que le son opuestas. Aunque en el mismo instante en que ocurre la realización de la verdad del cese (nirodha) ocurre también el desarrollo de la verdad del camino (magga), se presenta de este modo para mostrar la penetración del objeto como si fuera la causa previa para la penetración del desarrollo del camino:

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ’’.

‘Habiendo conocido el estado libre de mácula y no condicionado, enseñado por el Tathāgata Supremo’.

ตตฺเถวหํ ‘สมถสมาธิมาผุสิ’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐). ญตฺวานาติ วา สมานกาลวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ [Pg.77] ยถา ‘‘นิหนฺตฺวาน ตมํ สพฺพํ, อาทิจฺโจ นภมุคฺคโต’’ติ. สาเยวาติ ยา โลกุตฺตรสมาธิผุสนา ลทฺธา, สาเยว. ปรมนิยามตาติ ปรมา อุตฺตมา มคฺคนิยามตา.

‘Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ’ se dice así como en la frase: ‘Dependiendo del ojo y de las formas surge la conciencia visual’ (MN 148). O bien, ‘ñatvāna’ debe entenderse dicho en el sentido de simultaneidad, como en: ‘Habiendo destruido toda la oscuridad, el sol se elevó en el cielo’. ‘Sāyevāti’ se refiere a ese mismo logro del samādhi supramundano obtenido. ‘Paramaniyāmatāti’ es la suprema y excelente fijeza del camino (magganiyāma).

๑๔๖. วิเสสนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ วิเสสกํ วิสิฏฺฐภาวสาธกํ. เอกํสิกาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอกํสคาหวตี รตนตฺตเย นิพฺพิจิกิจฺฉา. อภิสมเย วิเสสิยาติ สจฺจปฏิเวธวเสน วิเสสํ ปตฺวา. ‘‘วิเสสินี’’ติปิ ปฐนฺติ, อภิสมยเหตุ วิเสสวตีติ อตฺโถ. อสํสยาติ โสฬสวตฺถุกาย อฏฺฐวตฺถุกาย จ วิจิกิจฺฉาย ปหีนตฺตา อปคตสํสยา. ‘‘อสํสิยา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. พหุชนปูชิตาติ สุคตีหิ ปเรหิ ปตฺถนียคุณาติ อตฺโถ. ขิฑฺฑารตินฺติ ขิฑฺฑาภูตํ รตึ, อถ วา ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ ขิฑฺฑาวิหารญฺจ รติสุขญฺจ.

146. ‘Visesananti’ es aquello que distingue y produce un estado de excelencia respecto a las personas mundanas (puthujjana). ‘Ekaṃsikāti’ significa que posee una convicción firme y absoluta en las Tres Joyas: ‘El Bienaventurado es el Buda perfectamente iluminado, el Dhamma está bien expuesto, el Sangha ha practicado bien’, estando libre de dudas. ‘Abhisamaye visesiyā’ significa habiendo alcanzado la distinción por medio de la penetración de las verdades; algunos leen ‘visesinī’, con el significado de que posee distinción debido a la penetración (abhisamaya). ‘Asaṃsayā’ significa que las dudas han desaparecido por haber abandonado la incertidumbre sobre los dieciséis puntos y los ocho puntos de duda; algunos leen ‘asaṃsiyā’. ‘Bahujanapūjitāti’ significa que posee cualidades deseadas por otros seres de buen destino. ‘Khiḍḍāratinti’ se refiere al deleite en forma de juego, o bien al juego, al deleite, a la diversión y a la felicidad del placer.

๑๔๗. อมตทสมฺหีติ อมตทสา นิพฺพานทสฺสาวินี อมฺหิ. ธมฺมทฺทสาติ จตุสจฺจธมฺมํ ทิฏฺฐวตี. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาทิโต ปตฺตา. น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคตีติ น จ ปน เม อตฺถิ ทุคฺคติ อวินิปาตธมฺมตฺตา.

147. ‘Amatadasamhī’ significa soy alguien que ha visto el Nibbāna (amatadasā). ‘Dhammaddasāti’ significa que ha visto el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. ‘Sotāpannā’ significa que ha alcanzado por primera vez la corriente del noble camino. ‘Na ca pana matthi duggatī’ significa que para mí ya no existe el renacimiento en estados de miseria, por tener una naturaleza que no cae en los mundos inferiores.

๑๔๘. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห. กุสลรเตติ กุสเล อนวชฺชธมฺเม นิพฺพาเน รเต. ภิกฺขโวติ ภิกฺขู นมสฺสิตุํ อุปาคมินฺติ โยชนา. สมณสมาคมํ สิวนฺติ สมณานํ สมิตปาปานํ พุทฺธพุทฺธสาวกานํ สิวญฺจ ธมฺมํ เขมํ สมาคมํ สงฺคมํ ปยิรุปาสิตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. สิริมโต ธมฺมราชิโนติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. สิริมติ ธมฺมราชินีติ อตฺโถ. เอวเมว จ เกจิ ปฐนฺติ.

148. ‘Pāsādiketi’ significa que inspiran devoción. ‘Kusalarateti’ significa que se deleitan en el Nibbāna, el Dhamma irreprochable. ‘Bhikkhavoti’: la construcción es que me acerqué para rendir homenaje a los monjes. ‘Samaṇasamāgamaṃ sivanti’: la conexión es que me acerqué para frecuentar la asociación con los ascetas (samaṇa) —el Buda y sus discípulos— que han apaciguado el mal, y para encontrar el Dhamma pacífico y seguro. ‘Sirimato dhammarājinoti’ es un uso del caso genitivo en sentido de locativo; el significado es ‘en el glorioso Rey del Dhamma’. Algunos maestros leen precisamente ‘sirimati dhammarājini’.

๑๔๙. มุทิตมนมฺหีติ โมทิตมนา อมฺหิ. ปีณิตาติ ตุฏฺฐา, ปีติรสวเสน วา ติตฺตา. นรวรทมฺมสารถินฺติ นรวโร จ โส อคฺคปุคฺคลตฺตา, ทมฺมานํ ทเมตพฺพานํ เวเนยฺยานํ นิพฺพานาภิมุขํ สารณโต ทมฺมสารถิ จาติ นรวรทมฺมสารถิ, ตํ. ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ ปรเมน อุตฺตเมน หิเตน สพฺพสตฺตานํ อนุกมฺปกํ.

149. 'Muditamanamhīti' significa 'tengo un corazón gozoso'. 'Pīṇitāti' significa satisfecha o, en otro sentido, plena por el sabor del rapto espiritual (pīti). En el término 'naravaradammasārathiṃ', se le llama así porque es el hombre noble (naravara) por ser el individuo supremo, y es el guía de los seres disciplinables (dammasārathi) porque los conduce hacia el Nibbāna; por estas dos cualidades es el 'Guía de los hombres que deben ser domados'. 'Paramahitānukampakaṃ' se refiere a aquel que tiene compasión por todos los seres con el beneficio supremo y más alto.

เอวํ [Pg.78] สิริมา เทวธีตา อตฺตโน ลทฺธิปเวทนมุเขน รตนตฺตเย ปสาทํ ปเวเทตฺวา ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวโลกเมว คตา. ภควา ตเมว โอติณฺณวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ.

De esta manera, la deidad Sirimā, habiendo manifestado su fe en la Triple Joya mediante la declaración de sus propias convicciones, saludó al Bendito y a la Sangha de monjes, realizó la circunvalación ritual y partió hacia el mundo de los devas. El Bendito, tomando ese acontecimiento como el origen de la enseñanza, expuso el Dhamma. Al finalizar la enseñanza, el monje que estaba insatisfecho en la vida santa alcanzó el estado de Arahant, y dicha enseñanza resultó beneficiosa para la asamblea de seres que se había reunido.

สิริมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación sobre la Mansión de Sirimā.

๑๗. เกสการีวิมานวณฺณนา

17. Comentario sobre la Mansión de Kesakārī.

อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ เกสการีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺติ. ตสฺมิญฺจ เคเห พฺราหฺมณสฺส ธีตา เกสการี นาม เคหทฺวารสมีเป มาตุ สีสโต อูกา คณฺหนฺตี เต ภิกฺขู คจฺฉนฺเต ทิสฺวา มาตรํ อาห ‘‘อมฺม, อิเม ปพฺพชิตา ปฐเมน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สุขุมาลา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูตา มญฺเญ, กสฺมา นุ โข อิเม อิมสฺมึเยว วเย ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ มาตา อาห ‘‘อตฺถิ, อมฺม, สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ, ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตสฺส อิเม ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตี’’ติ.

'Esta mansión es espléndida y radiante' es el inicio de la historia de la Mansión de Kesakārī. ¿Cuál fue su origen? El Bendito residía en Isipatana, en el Bosque de los Ciervos, cerca de Benarés. En aquel tiempo, muchos monjes, tras vestirse por la mañana y tomar sus cuencos y mantos, entraron en Benarés para pedir limosna. Pasaron cerca de la puerta de la casa de cierto brahmán. En esa casa, la hija del brahmán llamada Kesakārī, mientras quitaba piojos de la cabeza de su madre cerca de la puerta, vio a los monjes que pasaban y le dijo a su madre: 'Madre, estos que han renunciado poseen el alimento del sustento espiritual; están en la primera etapa de la juventud, son hermosos, agradables a la vista, inspiradores, delicados y parecen no haber sido afligidos por ninguna desgracia. ¿Por qué se habrán ordenado en esta misma edad temprana?'. La madre le respondió: 'Hija querida, el hijo de los Sakyas, que renunció al clan Sakya, el Buda, ha aparecido en el mundo. Él enseña el Dhamma que es bueno al principio, bueno en el medio y bueno al final, con sentido y forma, y proclama la vida santa (brahmacariya) puramente perfecta y limpia. Ellos se ordenan tras haber escuchado el Dhamma de ese Maestro'.

เตน จ สมเยน อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อญฺญตโร อุปาสโก ตาย วีถิยา คจฺฉนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห ‘‘เอตรหิ โข อุปาสก พหู กุลปุตฺตา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย สกฺยสมเย ปพฺพชนฺติ, เต กึ นุ โข อตฺถวสํ สมฺปสฺสนฺตา ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ สมฺปสฺสนฺตา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ [Pg.79] ตมตฺถํ วิตฺถารโต กเถสิ, ติณฺณญฺจ รตนานํ คุเณ ปกาเสสิ, ปญฺจนฺนํ สีลานํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ คุณานิสํสํ ปเวเทสิ. อถ พฺราหฺมณธีตา ตํ ‘‘กึ อมฺเหหิปิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตยา วุตฺเต คุณานิสํเส อธิคนฺตุํ สกฺกา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สพฺพสาธารณา อิเม ธมฺมา ภควตา ภาสิตา, กสฺมา น สกฺกา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สรณานิ จ สีลานิ จ อทาสิ. สา คหิตสรณา สมาทินฺนสีลา จ หุตฺวา ปุน อาห ‘‘กึ อิโต อุตฺตริ อญฺญมฺปิ กรณียํ อตฺถี’’ติ. โส ตสฺสา วิญฺญุภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สรีรสภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา กาเย วิราคํ อุปฺปาเทตฺวา อุปริ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย สํเวเชตฺวา วิปสฺสนามคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา คโต. สา เตน วุตฺตนยํ สพฺพํ มนสิ กตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร สมาหิตจิตฺตา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถาปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สตสหสฺสญฺจสฺสา อจฺฉราปริวาโร อโหสิ. ตํ สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ปมุทิตหทโย –

En aquel tiempo, un discípulo laico que había alcanzado los frutos del sendero y comprendido la enseñanza, pasaba por esa calle, escuchó la conversación y se acercó a ellas. Entonces, la mujer brahmán le dijo: 'Seguidor laico, ahora muchos hijos de buena familia, abandonando grandes riquezas y un gran círculo de parientes, se ordenan en la enseñanza del Sakya. ¿Qué beneficio especial ven para ordenarse?'. Al escuchar esto, el discípulo laico dijo: 'Ellos se ordenan al ver el peligro en los placeres sensuales y el beneficio en la renuncia', y procedió a explicar el asunto extensamente según su capacidad de sabiduría. Proclamó las virtudes de las Tres Joyas y los beneficios de los cinco preceptos, tanto para esta vida como para la futura. Entonces, la hija del brahmán preguntó: '¿Podríamos nosotras también alcanzar esos beneficios mencionados por ti estableciéndonos en los refugios y los preceptos?'. Él respondió: 'Estas enseñanzas dadas por el Bendito son universales, ¿por qué no habrían de poder alcanzarse?'. Habiendo dicho esto, le otorgó los refugios y los preceptos. Ella, tras tomar los refugios y comprometerse con los preceptos, preguntó de nuevo: '¿Hay algo más que deba hacerse más allá de esto?'. Él, reconociendo su madurez y sabiendo que poseía las condiciones para alcanzar la liberación, le explicó la meditación sobre las treinta y dos partes del cuerpo para mostrar la naturaleza del organismo físico. Tras generar en ella el desapasionamiento por el cuerpo y animarla con un discurso sobre el Dhamma relacionado con la transitoriedad, le indicó el camino de la visión cabal (vipassanā) y se marchó. Ella, reflexionando sobre todo lo enseñado y con la mente concentrada en la meditación sobre lo repulsivo, inició la práctica de vipassanā y, por la madurez de sus facultades, no mucho después se estableció en el fruto de entrada en la corriente (sotāpatti). Tiempo después, tras morir, renació como una deidad asistente del rey de los devas, Sakka, rodeada por cien mil ninfas. Sakka, al verla, se llenó de asombro ante tal maravilla y, con el corazón lleno de gozo, [le preguntó]:

๑๕๐.

150.

‘‘อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, เวฬุริยถมฺภํ สตตํ สุนิมฺมิตํ;

สุวณฺณรุกฺเขหิ สมนฺตโมตฺถตํ, ฐานํ มมํ กมฺมวิปากสมฺภวํ.

'Esta mansión espléndida y radiante, con columnas de lapislázuli, siempre bien construida, rodeada por todas partes de árboles de oro, es mi morada, surgida como el fruto maduro de mi kamma'.

๑๕๑.

151.

‘‘ตตฺรูปปนฺนา ปุริมจฺฉรา อิมา, สตํ สหสฺสานิ สเกน กมฺมุนา;

ตุวํสิ อชฺฌุปคตา ยสสฺสินี, โอภาสยํ ติฏฺฐสิ ปุพฺพเทวตา.

'Aquí han nacido estas ninfas que estaban desde antes, cien mil de ellas por su propio kamma; pero tú has llegado ahora, gloriosa, y permaneces iluminando todo como una deidad antigua'.

๑๕๒.

152.

‘‘สสี อธิคฺคยฺห ยถา วิโรจติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาคณํ;

ตเถว ตฺวํ อจฺฉราสงฺคณํ อิมํ, ททฺทลฺลมานา ยสสา วิโรจสิ.

'Así como la luna, marcada por la liebre, el rey de los astros, brilla superando a la hueste de estrellas, así tú resplandeces gloriosa con tu esplendor entre este grupo de ninfas'.

๑๕๓.

153.

‘‘กุโต [Pg.80] นุ อาคมฺม อโนมทสฺสเน, อุปปนฺนา ตฺวํ ภวนํ มมํ อิทํ;

พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ. –

'¿De dónde has venido, oh deidad de visión perfecta, para nacer en esta mi morada? Como los devas de los Treinta y Tres junto con Indra ante Brahma, ninguno de nosotros se cansa de contemplarte'.

จตูหิ คาถาหิ ตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

Con cuatro versos, él le preguntó sobre la acción (karma) que ella había realizado.

๑๕๐. ตตฺถ อิทํ วิมานนฺติ ยสฺมึ วิมาเน สา เทวตา อุปฺปนฺนา, ตํ อตฺตโน วิมานํ สนฺธายาห. สตตนฺติ สพฺพกาลํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ โยชนา. สตตนฺติ วา สมฺมาตตํ, อติวิย วิตฺถิณฺณนฺติ อตฺโถ. สมนฺตโมตฺถตนฺติ สมนฺตโต อวตฺถตํ ฉาทิตํ. ฐานนฺติ วิมานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ กตปุญฺญาติ ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ กมฺมวิปากภาเวน สมฺภูตํ, กมฺมวิปาเกน วา สห สมฺภูตํ. มมนฺติ อิทํ มม ฐานํ มม กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ.

150. Aquí, "idaṃ vimānaṃ" se refiere a la propia mansión donde nació la diosa. La construcción "satataṃ ruciraṃ pabhassaraṃ" significa que es deleitable y resplandeciente en todo momento. Alternativamente, "satataṃ" significa bien extendida o muy amplia. "Samantamotthataṃ" significa cubierta o envuelta por todos lados. "Ṭhānaṃ" se refiere a la propia mansión; ciertamente se llama "lugar" porque los que han realizado méritos residen allí. "Kammavipākasambhavaṃ" significa producida como resultado del karma o producida junto con el resultado del karma. La palabra "mama" debe conectarse con ambos términos: "mi lugar" y "producido por el resultado de mi karma".

๑๕๑. ตตฺรูปปนฺนาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺร ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วิมาเน อุปปนฺนาติ นิพฺพตฺตา ปเคว อุปฺปนฺนตฺตา ปุพฺพเทวตา อิมา ปุริมา อจฺฉราโย ปริมาณโต สตํ สหสฺสานิ. ตุวํสีติ ตฺวํ อสิ สเกน กมฺมุนา อชฺฌุปคตา อุปปนฺนา. ยสสฺสินีติ ปริวารสมฺปนฺนา, เตเนว สเกน กมฺมุนา กมฺมานุภาเวน โอภาสยนฺตี วิโรจมานา ติฏฺฐสีติ.

151. El significado resumido del verso "tatrūpapannā" es el siguiente: "upapannā" significa nacida en esa mansión mencionada. Debido a que nacieron antes, estas ninfas celestiales previas (pubbadevatā) suman cien mil en número. "Tuvaṃsi" significa "tú eres"; has llegado y nacido recientemente debido a tu propio karma. "Yasassinī" significa dotada de un séquito; debido a ese mismo karma y al poder de tu mérito, permaneces resplandeciente y gloriosa. Este es el significado resumido.

๑๕๒. อิทานิ ตเมว โอภาสนํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘สสี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา สสลญฺฉนโยเคน ‘‘สสี’’ติ, นกฺขตฺเตหิ อธิกคุณตาย ‘‘นกฺขตฺตราชา’’ติ จ ลทฺธนาโม จนฺโท สพฺพํ ตารกาคณํ อธิคฺคยฺห อภิภวิตฺวา วิโรจติ วิราชติ, ตเถว ตฺวํ อิมํ อจฺฉรานํ เทวกญฺญานํ คณํ สมูหํ อตฺตโน ยสสา ททฺทลฺลมานา อติวิย วิชฺโชตมานา วิโรจสีติ. เอตฺถ จ ‘‘อิมา’’ติ ‘‘อิม’’นฺติ จ นิปาตมตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺว’’นฺติ ปฐนฺติ.

152. Ahora, deseando mostrar ese mismo resplandor mediante una analogía, pronunció el verso que comienza con 'Sasī'. El significado es el siguiente: así como la luna —que recibe el nombre de 'Sasī' por estar asociada con la marca del conejo, y 'Rey de los astros' por poseer cualidades superiores a las de las estrellas— brilla y resplandece superando a todo el conjunto de constelaciones; de la misma manera, tú resplandeces intensamente, iluminando con tu gloria este grupo o multitud de doncellas celestiales. En este pasaje, 'imā' e 'ima' son meras partículas. Algunos maestros, sin embargo, leen: 'Como el rey de los astros al conjunto de estrellas, así tú también'.

๑๕๓. อิทานิ ตสฺสา เทวตาย ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กุโต นุ อาคมฺมา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กุโต นุ อาคมฺมาติ กุโต [Pg.81] นุ ภวโต กุโต นุ ปุญฺญกมฺมโต การณภูตโต อิทํ มม ภวนํ อาคมฺม ภทฺเท อโนมทสฺสเน สพฺพงฺคโสภเน ตฺวํ อุปปนฺนา อุปฺปตฺติคหณวเสน อุปคตา. ‘‘อโนมทสฺสเน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา พฺรหฺมานํ สหมฺปตึ สนงฺกุมารํ วา อุปคตํ สห อินฺเทนาติ สหินฺทกา ตาวตึสา เทวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนน น ตปฺปนฺติ, เอวํ ตว ทสฺสเนน มยํ สพฺเพ เทวา น ตปฺปามเสติ อตฺโถ.

153. Ahora, preguntando sobre la existencia previa de esa deidad y el mérito realizado allí, pronunció el verso: '¿De dónde has venido?'. En ese verso, '¿de dónde has venido?' significa: ¿de qué existencia o por qué acción meritoria como causa has llegado a mi mansión, oh bendita de visión impecable y belleza en todos tus miembros? 'Habiendo llegado' se refiere a haber renacido mediante la toma de una nueva existencia. Explicando mediante una analogía el significado de 'de visión impecable', dijo: 'Como los dioses de los Treinta y Tres junto con Indra no se sacian de ver a Brahma...'. En este pasaje, así como los dioses de los Treinta y Tres que están con Indra no se sacian de contemplar a Brahma Sahampati o a Brahma Sanankumara cuando se acerca, así también todos nosotros, los dioses, no nos saciamos de contemplarte a ti.

เอวํ ปน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี –

Habiendo sido interrogada de esta manera por Sakka, el señor de los dioses, esa deidad, deseando aclarar el asunto, dijo:

๑๕๔.

154.

‘‘ยเมตํ สกฺก อนุปุจฺฉเส มมํ, กุโต จุตา ตฺวํ อิธ อาคตาติ;

พาราณสี นาม ปุรตฺถิ กาสินํ, ตตฺถ อโหสึ ปุเร เกสการิกา.

Sakka, me preguntas esto: '¿De dónde has partido para venir aquí?'. En el mundo de los humanos, había una ciudad llamada Benarés en el reino de Kasi; allí, en mi vida anterior, fui una mujer llamada Kesakārikā.

๑๕๕.

155.

‘‘พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานสา, สงฺเฆ จ เอกนฺตคตา อสํสยา;

อขณฺฑสิกฺขาปทา อาคตปฺผลา, สมฺโพธิธมฺเม นิยตา อนามยา’’ติ. –

Con la mente llena de fe en el Buda, el Dhamma y el Sangha, alcancé la certeza absoluta sin ninguna duda. Con los preceptos inquebrantables, habiendo alcanzado el fruto [de la entrada en la corriente], estoy firme en el Dhamma de la iluminación, libre de aflicción.

คาถทฺวยมาห.

Dijo este par de estrofas.

๑๕๔-๕. ตตฺถ ยเมตนฺติ ยํ เอตํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อนุปุจฺฉเสติ อนุกูลภาเวน ปุจฺฉสิ. มมนฺติ มํ. ปุรตฺถีติ ปุรํ อตฺถิ. กาสินนฺติ กาสิรฏฺฐสฺส. เกสการิกาติ ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน นามํ วทติ. พุทฺเธ จ ธมฺเม จาติอาทินา อตฺตโน ปุญฺญํ วิภาเวติ.

154-5. Al respecto, 'yametaṃ' significa esa pregunta. 'Anupucchase' significa que preguntas de manera amable. 'Mamaṃ' se refiere a mí. 'Puratthi' significa que existe una ciudad. 'Kāsinan' se refiere al reino de Kāsī. Con 'Kesakārikā', ella declara su propio nombre en su existencia anterior. Con las palabras que comienzan con 'Buddhe ca dhamme ca', ella pone de manifiesto su propio mérito.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ตํ ปุญฺญสมฺปตฺติญฺจ ทิพฺพสมฺปตฺติญฺจ อนุโมทมาโน –

Nuevamente, Sakka, regocijándose tanto por la perfección de sus méritos como por su esplendor celestial, dijo:

๑๕๖.

156.

‘‘ตนฺตฺยาภินนฺทามเส [Pg.82] สฺวาคตญฺจ เต,ธมฺเมน จ ตฺวํ ยสสา วิโรจสิ;

พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานเส,สงฺเฆ จ เอกนฺตคเต อสํสเย;

อขณฺฑสิกฺขาปเท อาคตปฺผเล,สมฺโพธิธมฺเม นิยเต อนามเย’’ติ. – อาห;

'Nos regocijamos por aquello y te damos la bienvenida; por el Dhamma y por tu gloria resplandeces. Con la mente llena de fe en el Buddha y en el Dhamma, habiendo alcanzado una confianza absoluta y sin dudas en el Sangha; con los preceptos intactos, habiendo alcanzado el fruto, firme en el Dhamma del despertar y libre de aflicciones'.

๑๕๖. ตตฺถ ตนฺตฺยาภินนฺทามเสติ ตํ เต ทุวิธมฺปิ สมฺปตฺตึ อภินนฺทาม อนุโมทาม. สฺวาคตญฺจ เตติ ตุยฺหญฺจ อิธาคมนํ สฺวาคตํ, อมฺหากํ ปีติโสมนสฺสสํวทฺธนเมว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

156. Al respecto, 'tantyābhinandāmase' significa que nos alegramos y regocijamos por ese doble éxito tuyo. 'Svāgatañca te' significa que tu llegada aquí a nuestra presencia es bienvenida, y no hace sino aumentar nuestro gozo y felicidad. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

ตํ ปน ปวตฺตึ สกฺโก เทวราชา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส กเถสิ, เถโร ภควโต นิเวเทสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

Posteriormente, Sakka, el rey de los dioses, relató este suceso al venerable Mahāmoggallāna Thera, y el Thera lo informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando este asunto como origen del discurso, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses. Así concluye.

เกสการีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Kesakārīvimāna ha finalizado.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, dentro del Vimānavatthu de la sección del Khuddaka-aṭṭhakathā, conocido como Paramatthadīpanī,

สตฺตรสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมสฺส ปีฐวคฺคสฺส

del primer capítulo, el Pīṭhavagga, el cual está adornado con diecisiete historias,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

la explicación del significado ha concluido.

๒. จิตฺตลตาวคฺโค

2. Capítulo de Cittalatā

๑. ทาสิวิมานวณฺณนา

1. Explicación del Dāsivimāna

ทุติยวคฺเค อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ ทาสิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ เชตวเน วิหรนฺเต สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อหํ, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ตทนุจฺฉวิกํ [Pg.83] ธมฺมกถํ กเถตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส ‘‘มยา, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. สฺเว ปฏฺฐาย อยฺยา มม เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ ภตฺตุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ทาสิยา ตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตตฺถ ตยา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปกติยาว สา สทฺธาสมฺปนฺนา ปุญฺญกามา สีลวตี, ตสฺมา ทิวเส ทิวเส กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปณีตํ อนฺนปานํ ปฏิยาเทตฺวา ภิกฺขูนํ นิสีทนฏฺฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ สุปริภณฺฑกํ กตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู อุปคเต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปทีเปหิ ปูเชตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสติ.

En el segundo vagga, la historia que comienza con “Api sakkova devindo” es el Dāsivimāna (la Mansión de la Sirvienta). ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, un seguidor laico que vivía en Sāvatthi fue al monasterio al atardecer junto con muchos otros seguidores laicos. Después de escuchar el Dhamma y cuando la asamblea se dispersó, se acercó al Bienaventurado y dijo: “Venerable Señor, a partir de hoy, ofreceré cuatro raciones de comida permanentes (niccabhatta) para la Sangha”. Entonces, el Bienaventurado, tras impartirle una plática de Dhamma adecuada para él, lo despidió. Él [el seguidor laico] dijo: “Venerable Señor, he establecido cuatro raciones de comida permanentes para la Sangha. Que los venerables vengan a mi casa a partir de mañana”. Habiendo informado al distribuidor de comidas (bhattuddesaka), regresó a su casa, le contó el asunto a su sirvienta y le dijo: “Allí debes estar siempre diligente y atenta”. Ella aceptó diciendo: “Muy bien”. Por naturaleza, ella poseía fe, deseaba hacer méritos y era virtuosa; por lo tanto, cada día, levantándose muy temprano, preparaba comida y bebida exquisita, mantenía el lugar de asiento de los monjes bien barrido y perfumado, disponía los asientos y, cuando los monjes llegaban, los hacía sentar allí, les rendía homenaje, los honraba con fragancias, flores, incienso y lámparas, y los atendía con gran respeto.

อเถกทิวสํ ภิกฺขู กตภตฺตกิจฺเจ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, อิโต ชาติอาทิทุกฺขโต ปริมุตฺติ โหตี’’ติ. ภิกฺขู ตสฺสา สรณานิ จ ปญฺจ สีลานิ จ ทตฺวา กายสภาวํ ปกาเสตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร นิโยเชสุํ, อปเร อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถสุํ. สา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺตี อนฺตรนฺตรา โยนิโส มนสิกโรนฺตี เอกทิวสํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา ญาณสฺส จ ปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ วลฺลภา ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สฏฺฐิตูริยสหสฺเสหิ ปริจริยมานา อจฺฉราสตสหสฺสปริวุตา มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปมุทา โมทมานา สปริวารา อุยฺยานาทีสุ วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิสฺวา –

Entonces, un día, tras acercarse a los monjes que habían terminado su comida y rendirles homenaje, les preguntó así: “Venerable Señor, ¿cómo puede uno liberarse de este sufrimiento que comienza con el nacimiento y demás males?”. Los monjes, otorgándole los refugios y los cinco preceptos, le explicaron la naturaleza del cuerpo y la exhortaron a la atención plena sobre lo repulsivo (paṭikūlamanasikāra); otros monjes impartieron una plática de Dhamma relacionada con la impermanencia y demás características. Ella, guardando la virtud durante dieciséis años y reflexionando sabiamente de vez en cuando, obtuvo un día la oportunidad propicia para escuchar el Dhamma y, debido a la madurez de su conocimiento, tras desarrollar la visión cabal (vipassanā), realizó el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Algún tiempo después, al fallecer, renació como una servidora favorita del rey de los dioses, Sakka. Siendo atendida por sesenta mil instrumentos musicales, rodeada por cien mil ninfas celestiales, experimentando una gran prosperidad divina y regocijándose con gran alegría, recorre con su séquito los jardines y otros lugares. El venerable Mahāmoggallāna, viéndola según el método ya mencionado anteriormente, le preguntó:

๑๕๗.

157.

‘‘อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Como el mismo Sakka, señor de los dioses, en el deleitable bosque de Cittalatā, caminas rodeada de un séquito de mujeres, iluminando todas las direcciones como la estrella Osadhī.

๑๕๘.

158.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Debido a qué acción meritoria tienes tal belleza? ¿Debido a qué te sucede esto aquí, y posees este fruto de tu buena conducta? ¿Debido a qué te surgen todos estos goces que son gratos a tu corazón?

๑๕๙.

159.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.84] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿A qué se debe que tu autoridad sea tan resplandeciente y que tu belleza ilumine todas las direcciones?” —así preguntó el venerable.

๑๖๐.

160.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, explicó la acción de la cual este es el fruto, respondiendo a la pregunta tal como se le formuló.

๑๖๑.

161.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อโหสึ ปรเปสฺสิยา กุเล.

Cuando era una humana entre los hombres, fui una sirvienta en casa ajena, empleada para las tareas de otros.

๑๖๒.

162.

‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโน.

Fui una seguidora laica del Buda Gotama, el de gran fama y visión. En la enseñanza de ese Ser Tal (Tādi), puse mi esfuerzo constante.

๑๖๓.

163.

‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ;

สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว.

Que este cuerpo se destruya si es necesario; no hubo en mí laxitud en el esfuerzo. Seguí los cinco preceptos, el camino seguro y pacífico.

๑๖๔.

164.

‘‘อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา.

Es un camino sin espinas, sin maleza, recto, proclamado por los sabios. Mira el fruto del esfuerzo, tal como lo alcanzó una mujer.

๑๖๕.

165.

‘‘อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโน;

สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม.

Soy una asistente del rey Sakka, el que ejerce el poder. Sesenta mil instrumentos musicales me despiertan con alegría.

๑๖๖.

166.

‘‘อาลมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย;

โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วีณาโมกฺขา จ นาริโย.

Ālamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī y Saṃsaya; Pokkhara y Suphassa, y las mujeres [músicas] Vīṇāmokkhā.

๑๖๗.

167.

‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา;

อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติ ทารุณี.

Nandā y Sunandā, Soṇadinnā y Sucimhitā; Alambusā, Missakesī y Puṇḍarīkā, junto con Ahidāruṇī.

๑๖๘.

168.

‘‘เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี;

เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา.

Eṇīphassā, Suphassā y Subhaddā la de habla dulce; estas y otras deidades, las más excelentes entre las ninfas, son quienes me despiertan.

๑๖๙.

169.

‘‘ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา;

หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส.

Esas deidades, acercándose a mí en el momento oportuno, me dicen: 'Ven, bailemos y cantemos; ven, deleitémonos'.

๑๗๐.

170.

‘‘นยิทํ [Pg.85] อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ;

อโสกํ นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ.

Este gran bosque de los Treinta y Tres, libre de penas, deleitable y placentero, no es para quienes no han realizado méritos; es solo para aquellos que han hecho buenas obras.

๑๗๑.

171.

‘‘สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ;

สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

No hay felicidad para quienes no han realizado méritos, ni en este mundo ni en el más allá; pero para quienes han hecho méritos, hay felicidad tanto en esta vida como en la venidera.

๑๗๒.

172.

‘‘เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน’’ติ. – เทวตา วิสฺสชฺเชสิ;

“Para aquellos que desean la compañía de estos seres, se deben realizar muchas acciones meritorias; pues quienes han hecho méritos se regocijan en el cielo, provistos de toda clase de goces.” —así respondió la deidad.

๑๕๗. ตตฺถ อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ อปิสทฺโท สมฺภาวนายํ, อิวสทฺโท อิการโลปํ กตฺวา วุตฺโต อุปมายํ, ตสฺมา ยถา นาม สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺโถ. สกฺกสมภาโว ติสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เกจิ ‘‘อปีติ นิปาตมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. จิตฺตลตาวเนติ จิตฺตาย นาม เทวธีตาย ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺเต, จิตฺตานํ วา วิจิตฺตปุปฺผผลาทิวิเสสยุตฺตานํ สนฺตานกวลฺลิอาทีนํ ตตฺถ เยภุยฺยตาย จิตฺตลตาวนนฺติ ลทฺธนาเม เทวุยฺยาเน.

157. En este contexto, en la frase “api sakkova devindo”, la palabra “api” se usa en sentido de comparación. La palabra “iva” (como) se presenta con la elisión de la letra “i” (quedando como “va”) para indicar una analogía; por lo tanto, el significado es “como el mismo Sakka, el señor de los dioses”. Esta similitud con Sakka se menciona para mostrar la plenitud del séquito y la prosperidad de esta deidad. Algunos maestros dicen que “api” es solo una partícula decorativa. “Cittalatāvane” se refiere al jardín celestial llamado Cittalatā, que surgió por el poder del mérito de una deidad llamada Cittā; o bien, se llama así porque en ese jardín abundan enredaderas como la Santānakavalli, que están dotadas de flores y frutos extraordinariamente variados (citta).

๑๖๑. ปรเปสฺสิยาติ ปเรสํ กุเล ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ เปสนิยา, ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการีติ อตฺโถ.

161. “Parapessiyā” significa alguien que es enviada para diversas tareas en la casa de otros; es decir, una servidora o alguien que realiza el trabajo para otros.

๑๖๒. ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโนติ ตสฺสา ทาสิยาปิ สมานาย ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต อุปาสิกา หุตฺวา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺติยา กมฺมฏฺฐานญฺจ มนสิ กโรนฺติยา มนสิการานุภาเวน เม มยฺหํ อุปฺปชฺชมาเน สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาเต อิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณสมฺปตฺติยา ตาทิโน สตฺถุ สาสเน ตปฺปริยาปนฺโนเยว สํกิเลสปกฺขโต นิกฺกมเนน ‘‘นิกฺกโม’’ติ ลทฺธนาโม สมฺมาวายาโม อาสิ อโหสิ อุปฺปชฺชิ.

162. 'Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino' significa: para mí, que aun siendo esa sirvienta, me convertí en una seguidora (upāsikā) del Buda, el Bendito, quien posee los cinco ojos de la visión, y mientras protegía la virtud (sīla) y practicaba la meditación (kammaṭṭhāna) durante dieciséis años, surgió (āsi) en mí, por el poder de dicha práctica, el Esfuerzo Correcto (sammāvāyāmo) llamado 'nikkama' (salida o esfuerzo ascendente). Este esfuerzo surgió en la enseñanza (sāsane) del Maestro que posee la cualidad de 'tādi' (ecuanimidad ante lo deseado y lo no deseado), y dicho esfuerzo pertenece precisamente a los treinta y siete factores de la iluminación (bodhipakkhiyadhamma) que permiten salir del lado de las impurezas (saṃkilesapakkhato).

๑๖๓-๔. ตสฺส ปน นิกฺกมสฺส ปุพฺพภาคสฺส ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนนฺติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ [Pg.86] – ยทิปิ เม อยํ กาโย ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, ตตฺถ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อเปกฺขํ อกโรนฺตี เอตฺถ เอตสฺมึ กมฺมฏฺฐานานุโยเค เนว อตฺถิ, เม วีริยสฺส สณฺฐนํ สิถิลีกรณนฺติ วีริยํ สมุตฺเตเชนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสินฺติ.

163-4. Para mostrar la manera en que ocurrió dicho esfuerzo (nikkama) en su fase preliminar (pubbabhāga), se dijo: 'Que mi cuerpo se rompa si es necesario, no habrá aquí un detenimiento'. Su significado es: 'Incluso si este cuerpo mío se rompe o perece, sin tener por ello la más mínima preocupación, en esta aplicación a la meditación no habrá para mí un relajamiento o debilitamiento (saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇaṃ) de la energía'. Así, intensificando su energía, se esforzó en la visión cabal (vipassanā).

อิทานิ ตถา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺตี –

Ahora, deseando mostrar la cualidad supramundana alcanzada tras haberse esforzado de tal manera en la visión cabal, la deidad dijo:

‘‘สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว;

อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา’’ติ. – อาห;

'El camino de los cinco preceptos es seguro y auspicioso; no tiene espinas, no tiene maleza, es recto y ha sido proclamado por los sabios. Mira el fruto del esfuerzo (nikkama), por el cual incluso una mujer ha llegado a alcanzarlo'.

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – โย นิจฺจสีลวเสน สมาทินฺนานํ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ สิกฺขาโกฏฺฐาสานํ อุปนิสฺสยภาเวน ลทฺธตฺตา เตสํ ปริปูริตตฺตา จ สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ สมฺพนฺธีภูโต, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน, ตสฺส สพฺพากาเรน โสตฺถิภาวสมฺปาทนโต สุนฺทรตฺถภาวโต จ โสวตฺถิโก โสตฺถิโก, สํกิเลสธมฺเมหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมปฺปตฺติเหตุตาย จ สิโว, ราคกณฺฏกาทีนํ อภาเวน อกณฺฏโก, กิเลสทิฏฺฐิทุจฺจริตคหนสมุจฺเฉทนโต อคหโน, สพฺพชิมฺหวงฺกกุฏิลภาวาปคมเหตุตาย อุชุ, พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ ปกาสิตตฺตา สพฺภิ ปเวทิโต อริยมคฺโค, ตํ ยถา เยน อุปายภูเตน อิตฺถิกา ทฺวงฺคุลพหลพุทฺธิกาปิ สมานา ปาปุณึ, ตสฺส นิกฺกมสฺส ยถาวุตฺตวีริยสฺส อิทํ ผลํ ปสฺสาติ สกฺกํ อาลปติ.

Aquí está el significado resumido: 'El Noble Camino (ariyamaggo), que está relacionado con los cinco preceptos de entrenamiento (sikkhāpada) asumidos mediante la virtud permanente (niccasīla), debido a que se obtiene gracias a ellos como condición de apoyo y a que ellos se perfeccionan en él, se llama 'sovatthiko' o 'sotthiko' porque produce bienestar y un estado excelente en el flujo mental donde surge en todos sus aspectos. Se llama 'sivo' (auspicioso/seguro) por no estar afligido por las impurezas y por ser la causa para alcanzar la seguridad (khema). Es 'akaṇṭako' (sin espinas) por la ausencia de la espina del deseo (rāga) y otras. Es 'agahano' (sin maleza) porque corta de raíz la espesura de las impurezas, los puntos de vista erróneos y la mala conducta. Es 'uju' (recto) por ser la causa de la eliminación de toda torcedura, doblez o fraude. Es 'sabbhi pavedito' porque ha sido proclamado por los hombres de bien, como los Budas. Mira este fruto del esfuerzo (nikkama), que es la energía mencionada anteriormente, mediante el cual una mujer, incluso teniendo una sabiduría considerada limitada (de dos dedos de espesor), pudo alcanzarlo'. Así se dirige ella a Sakka, el rey de los dioses.

๑๖๕. อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโนติ สยํวสีภาเวน วตฺตนโต, ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อตฺตโน วสํ อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ วา วสวตฺตี, ตสฺส วสวตฺติโน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อามนฺตนิกา อาลาปสลฺลาปโยคฺคา, กีฬนกาเล วา เตน อามนฺเตตพฺพา อมฺหิ, นิกฺกมสฺส วีริยสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อาตตวิตตาทิเภเทน ปญฺจ ตูริยงฺคานิ ทฺวาทสหิ ปาณิภาเคหิ เอกโต ปวชฺชมานานิ สฏฺฐิ โหนฺติ, ตานิ ปน สหสฺสมตฺตานิ ปยิรุปาสนวเสน อุปฏฺฐิตานิ สนฺธายาห ‘‘สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม’’ติ. ตตฺถ ปฏิโพธนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ปโพธนํ.

165. 'Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino' significa: debido a que ejerce su voluntad propia sobre los dos mundos celestiales, se le llama 'vasavattī' (el que ejerce control); yo soy una acompañante (āmantanikā) digna de conversar y ser llamada por ese rey de los dioses, Sakka, el que ejerce control, especialmente en los momentos de recreo. La conexión es: 'mira el fruto del esfuerzo (nikkama)'. Se dice 'sesenta mil instrumentos musicales despiertan mi alegría'; esto se refiere a que las cinco clases de instrumentos musicales, divididas en tipos como 'ātata', etc., al ser tocados juntos mediante doce formas de ejecución, se convierten en sesenta, y estos, multiplicados por mil, están presentes para servirla. En ese texto, 'paṭibodhaṃ' significa el despertar del gozo y la felicidad.

๑๖๖-๘. อาลมฺโพติอาทิ [Pg.87] ตูริยวาทกานํ เทวปุตฺตานํ เอกเทสโต นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, ตูริยานํ ปเนตํ นามคฺคหณํ. วีณาโมกฺขาทิกา เทวธีตา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธมิหิตา, นามเมว วา เอตํ. มุทุวาทินีติ มุทุนาว วทตีติ มุทุวาทินี, มุทุกํ อติวิย วาทนสีลา, นามเมว วา. เสยฺยาเสติ เสยฺยตรา. อจฺฉรานนฺติ อจฺฉราสุ สงฺคีเต ปาสํสตรา. ปโพธิกาติ ปโพธนกรา.

166-8. 'Ālambo', etc., dicen algunos que es la mención de los nombres de ciertos hijos de los dioses que tocan los instrumentos, pero en realidad es la mención de los nombres de los instrumentos mismos. 'Vīṇāmokkhā', etc., son deidades femeninas. 'Sucimhitā' significa deidades de sonrisa pura, o es simplemente un nombre propio. 'Muduvādinī' significa que habla con dulzura, o que tiene el hábito de tocar los instrumentos muy suavemente, o es un nombre propio. 'Seyyāse' significa las más excelentes. 'Accharānaṃ' se refiere a las más elogiadas en el canto y la música entre las ninfas celestiales. 'Pabodhikā' significa que son las que provocan el despertar del gozo.

๑๖๙. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อภิภาสนฺตีติ อภิมุขา, อภิรตา วา หุตฺวา ภาสนฺติ. ยถา จ ภาสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส’’ติ วุตฺตํ.

169. 'Kālena' significa en el momento adecuado y oportuno. 'Abhibhāsantī' significa que le hablan estando frente a ella, o que hablan estando sumamente complacidas. Y para mostrar cómo le hablan, se dijo: 'Ea, dancemos y cantemos; ea, deleitémonos contigo'.

๑๗๐. อิทนฺติ อิทํ มยา ลทฺธฏฺฐานํ. อโสกนฺติ อิฏฺฐกนฺตปิยมนาปานํเยว รูปาทีนํ สมฺภวโต วิโสกํ. ตโต เอว สพฺพกาลํ ปโมทสํวทฺธนโต นนฺทนํ. ติทสานํ มหาวนนฺติ ตาวตึสเทวานํ มหนฺตํ มหนียญฺจ อุยฺยานํ.

170. 'Idaṃ' se refiere a este estado o lugar alcanzado por mí. 'Asokaṃ' (sin pesar) significa que es un lugar libre de tristeza debido a la presencia constante de objetos de los sentidos (formas, etc.) que son deseables, placenteros y encantadores. 'Nandana' es aquello que genera delicia porque siempre acrecienta el regocijo. 'Tidasānaṃ mahāvanaṃ' es el gran y venerable jardín de los dioses de Tāvatiṃsa.

๑๗๑. เอวรูปา ทิพฺพสมฺปตฺติ นาม ปุญฺญกมฺมวเสเนวาติ โอทิสฺสกนเยน วตฺวา ปนุ อโนทิสฺสกนเยน ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขํ อกตปุญฺญาน’’นฺติ คาถมาห.

171. 'Tal fortuna celestial ocurre solo por el poder de las acciones meritorias'; habiendo dicho esto de manera específica, la deidad lo mostró luego de manera general mediante el verso: 'La felicidad no es para quienes no han hecho méritos'.

๑๗๒. ปุน อตฺตนา ลทฺธสฺส ทิพฺพฏฺฐานสฺส ปเรหิ สาธารณกามตาวเสน ธมฺมํ กเถนฺตี ‘‘เตสํ สหพฺยกามาน’’นฺติ โอสานคาถมาห. เตสนฺติ ตาวตึสเทวานํ. สหพฺยกามานนฺติ สหภาวํ อิจฺฉนฺเตหิ, กตฺตุอตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. สห วาติ ปวตฺตตีติ สหโว, ตสฺส ภาโว สหพฺยํ ยถา วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ.

172. Nuevamente, deseando enseñar el Dhamma por su deseo de compartir con otros el lugar celestial obtenido por ella misma, pronunció el verso final: 'tesaṃ sahabyakāmānaṃ'. 'Tesaṃ' se refiere a los dioses de Tāvatiṃsa. 'Sahabyakāmānaṃ' significa para aquellos que desean el estado de estar junto a ellos (compañerismo). Aquí la terminación de genitivo tiene sentido de agente. 'Sahabyam' es el estado de ser un compañero (sahavo), tal como 'vīriyam' es el estado de ser un valiente (vīra).

เอวํ เถโร เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต ตสฺสา สปริวาราย ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Así, el Venerable Mahā-Moggallāna, después de que la deidad reveló su propia acción meritoria, le enseñó el Dhamma a ella y a su séquito, y regresando del mundo de los dioses, informó de este suceso al Bendito. El Bendito, tomando ese asunto como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses.

ทาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Dāsivimāna.

๒. ลขุมาวิมานวณฺณนา

2. Explicación del Lakhumāvimāna.

อภิกฺกนฺเตน [Pg.88] วณฺเณนาติ ลขุมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ พาราณสิยํ วิหรนฺเต เกวฏฺฏทฺวารํ นาม พาราณสินครสฺส เอกํ ทฺวารํ, ตสฺส อวิทูเร นิวิฏฺฐคาโมปิ ‘‘เกวฏฺฏทฺวาร’’นฺตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตตฺถ ลขุมา นาม เอกา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา เตน ทฺวาเรน ปวิสนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ เนตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวา เตเนว ปริจเยน สทฺธาย วฑฺฒมานาย อาสนสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ อาสนํ อุปเนติ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปติ. ยญฺจ โอทนกุมฺมาสฑากาทิ อตฺตโน เคเห วิชฺชติ, ตํ ภิกฺขูนํ เทติ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย สมาหิตา หุตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน มหติ วิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปโมทมานา วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉีติ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

Este relato del Palacio de Lakhumā [comienza con las palabras] 'Con una belleza resplandeciente'. ¿Cuál fue el origen? Mientras el Bienaventurado residía en Bārāṇasī, existía una puerta de la ciudad de Bārāṇasī llamada Kevaṭṭadvāra. Cerca de esa puerta, se encontraba una aldea que también era conocida simplemente como 'Kevaṭṭadvāra'. Allí vivía una mujer llamada Lakhumā, que era devota y poseía sabiduría. Al ver a los monjes que entraban por esa puerta, les rendía homenaje, los invitaba a su casa y les ofrecía una cucharada de limosna. A medida que su fe crecía con esa práctica, mandó construir una sala de alimentación (āsanasāla) y allí ofrecía asientos a los monjes que entraban, y les proveía de agua para beber y para el aseo. Cualquier arroz, gachas o verduras que hubiera en su casa, se los ofrecía a los monjes. Habiendo escuchado el Dhamma en presencia de los monjes, se estableció en los refugios y los preceptos, se volvió concentrada, aprendió el objeto de meditación de la visión cabal (vipassanākammaṭṭhāna) y, esforzándose en la visión cabal, debido a la plenitud de sus condiciones de apoyo, no mucho después se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphale). Posteriormente, al morir, renació en un gran palacio en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales. Allí disfrutaba de la felicidad celestial y deambulaba regocijándose. El venerable Mahāmoggallāna, mientras recorría los reinos celestiales, le preguntó con los versos que comienzan con 'Con una belleza resplandeciente'. Todo lo demás es tal como se ha descrito anteriormente. Por eso se dijo:

๑๗๓.

173.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Deidad, tú que posees una belleza extraordinaria, permaneces iluminando todas las direcciones como la estrella Osadhī.

๑๗๔.

174.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

๑๗๕.

175.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, deidad de gran poder, cuando eras humana, ¿qué mérito hiciste? ¿Por qué tienes este poder resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones?

๑๗๖.

176.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, explicó la acción de la cual este es el fruto, respondiendo a la pregunta tal como se le formuló.

๑๗๗.

177.

‘‘เกวฏฺฏทฺวารา [Pg.89] นิกฺขมฺม, อหุ มยฺหํ นิเวสนํ;

ตตฺถ สญฺจรมานานํ, สาวกานํ มเหสินํ.

Venerable monje, en mi vida anterior, mi casa estaba al salir por la puerta de Kevaṭṭa [en Benarés]. Allí, servía a los monjes discípulos del Buda, buscadores de la virtud, que transitaban por ese lugar.

๑๗๘.

178.

‘‘โอทนํ กุมฺมาสํ ฑากํ, โลณโสวีรกญฺจหํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Con el corazón lleno de fe, ofrecí arroz, pasteles de cebada, verduras y una bebida de gachas saladas a los monjes que eran rectos.

๑๗๙.

179.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

Observé el Uposatha el día catorce, el quince y el octavo de la quincena, así como el periodo de observancia especial, cumpliendo los ocho preceptos.

๑๘๐.

180.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

Mantuve la observancia del Uposatha y siempre estuve restringida por la moralidad. Por mi autocontrol y generosidad, ahora habito en esta mansión.

๑๘๑.

181.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

Me abstuve de quitar la vida y fui controlada en el habla falsa. Me mantuve lejos del robo, del adulterio y del consumo de alcohol.

๑๘๒.

182.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Deleitada en los cinco preceptos y conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora laica del Buda Gotama, el de gran fama y visión.

๑๘๓.

183.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a esa acción meritoria tengo tal belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones.

มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘ลขุมา นาม, ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย. ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

Y, venerable señor, rinda homenaje con su cabeza a los pies del Bienaventurado en mi nombre, diciendo: 'Venerable señor, la seguidora laica llamada Lakhumā rinde homenaje con su cabeza a los pies del Bienaventurado'. No es sorprendente, venerable señor, que el Bienaventurado me haya declarado en uno de los frutos de la vida monástica. Pues el Bienaventurado la declaró en el fruto de quien ha entrado una vez más en el retorno (Sakadāgāmiphala). Así debe entenderse.

๑๗๗. ตตฺถ เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺมาติ เกวฏฺฏทฺวารโต นิกฺขมนฏฺฐาเน.

177. En esos versos, 'kevaṭṭadvārā nikkhamma' significa en el lugar de salida de la puerta de Kevaṭṭa.

๑๗๘. ฑากนฺติ ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากพฺยญฺชนํ. โลณโสวีรกนฺติ ธญฺญรสาทีหิ พหูหิ สมฺภาเรหิ สมฺปาเทตพฺพํ เอกํ ปานกํ. ‘‘อาจามกญฺชิกโลณูทก’’นฺติปิ วทนฺติ.

178. 'Ḍākanti' se refiere a un guiso de verduras como el taṇḍuleyyaka. 'Loṇasovīrakanti' es una bebida preparada con muchos ingredientes como el jugo de grano y otros; también dicen que es 'agua salada con gachas de arroz fermentadas'.

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวสาเน สา เถรสฺส ธมฺมเทสนาย สกทาคามิผลํ ปาปุณิ. เสสํ อุตฺตราวิธาเน วุตฺตนยานุสาเรน เอว เวทิตพฺพํ.

Al final de las preguntas y respuestas, ella alcanzó el fruto del que una vez regresa (sakadāgāmiphala) mediante la enseñanza del Dhamma del anciano. El resto debe entenderse según el método explicado en el relato del Palacio de Uttarā.

ลขุมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí finaliza el comentario del relato del Palacio de Lakhumā.

๓. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา

3. Comentario del relato del Palacio de la Donante de Gachas (Ācāmadāyikāvimāna)

ปิณฺฑาย [Pg.90] เต จรนฺตสฺสาติ อาจามทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อญฺญตรํ กุลํ อหิวาตโรเคน อุปทฺทุตํ อโหสิ. ตตฺถ สพฺเพ ชนา มตา ฐเปตฺวา เอกํ อิตฺถึ. สา เคหํ เคหคตญฺจ สพฺพํ ธนธญฺญํ ฉฑฺเฑตฺวา มรณภยภีตา ภิตฺติฉิทฺเทน ปลาตา อนาถา หุตฺวา ปรเคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิปสฺเส วสติ. ตสฺมึ เคเห มนุสฺสา กรุณายนฺตา อุกฺขลิอาทีสุ อวสิฏฺฐํ ยาคุภตฺตอาจามาทึ ตสฺสา เทนฺติ. สา ตํ ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ.

'Piṇḍāya te carantassāti' [Con las palabras «mientras tú caminas por limosnas»] comienza el relato del Palacio de la Donante de Gachas. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de los Bambúes, en el lugar de alimentación de las ardillas. En aquel tiempo, en Rājagaha, una cierta familia fue afligida por la enfermedad del 'viento de serpiente' (peste). Todos los miembros de la familia murieron, excepto una mujer. Ella, abandonando la casa y todas sus posesiones de grano y riqueza, y atemorizada por el miedo a la muerte, huyó a través de una grieta en la pared. Sin amparo, se dirigió a casa de otros y vivía en la parte trasera de una casa ajena. En esa casa, las personas, sintiendo compasión, le daban las sobras de gachas, arroz y el agua de la cocción del arroz (ācāma) que quedaban en las ollas. Comiendo eso, ella lograba sobrevivir.

เตน จ สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐิโต ‘‘กํ นุ โข อหํ อชฺช อาหารปฏิคฺคหเณน อนุคฺคเหสฺสามิ, ทุคฺคติโต จ ทุกฺขโต จ โมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ อิตฺถึ อาสนฺนมรณํ นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ กโตกาสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยิ คเต อตฺตนา ลทฺธํ อาจามํ ทสฺสติ, เตเนว นิมฺมานรติเทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ, เอวํ นิรยูปปตฺติโต โมเจตฺวา หนฺทาหํ อิมิสฺสา สคฺคสมฺปตฺตึ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺสา นิเวสนฏฺฐานาภิมุโข คจฺฉติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท อญฺญาตกเวเสน อเนกรสํ อเนกสูปพฺยญฺชนํ ทิพฺพาหารํ อุปเนสิ. ตํ ญตฺวา เถโร ‘‘โกสิย, ตฺวํ กตกุสโล, กสฺมา เอวํ กโรสิ, มา ทุคฺคตานํ กปณานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปุรโต อฏฺฐาสิ.

En ese momento, el venerable Mahākassapa, habiendo entrado en el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) durante siete días, surgió de él y pensó: «¿A quién podré favorecer hoy recibiendo su ofrenda de comida? ¿A quién podré liberar de un estado de miseria y del sufrimiento?». Al reflexionar, vio a esa mujer que estaba cerca de la muerte y cuyo karma la conducía hacia el infierno, y pensó: «Cuando yo vaya, ella me ofrecerá el agua de arroz que ha recibido; debido a ese mérito, renacerá en el reino celestial de los dioses que se deleitan en sus creaciones (Nimmānarati). Liberándola así de renacer en el infierno, ahora le procuraré la felicidad celestial». Habiendo resuelto esto, por la mañana temprano, se vistió con su manto interior, tomó su cuenco y su túnica, y se dirigió hacia el lugar donde vivía la mujer. Entonces, Sakka, el señor de los dioses, con una forma disfrazada, le ofreció comida celestial con muchos sabores y diversos guisos. Al reconocerlo, el anciano dijo: «Kosiya (Sakka), tú ya has acumulado méritos. ¿Por qué haces esto? No arrebates el beneficio de los pobres y desvalidos». Habiendo rechazado la oferta, se detuvo frente a la mujer.

สา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว เถโร, อิมสฺส ทาตพฺพยุตฺตกํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อิธ นตฺถิ, อิทญฺจ กิลิฏฺฐภาชนคตํ ติณจุณฺณรชานุกิณฺณํ อโลณํ สีตลํ อปฺปรสํ อาจามกญฺชิยมตฺตํ เอทิสสฺส ทาตุํ น อุสฺสหามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห. เถโร เอกปทนิกฺเขปมตฺตํ อปสกฺกิตฺวา อฏฺฐาสิ. เคหวาสิโน มนุสฺสา ภิกฺขํ อุปเนสุํ, เถโร น สมฺปฏิจฺฉติ. สา ทุคฺคติตฺถี ‘‘มเมว อนุคฺคหตฺถาย อิธาคโต, มม สนฺตกเมว ปฏิคฺคเหตุกาโม’’ติ ญตฺวา ปสนฺนมานสา อาทรชาตา ตํ อาจามํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร ตสฺสา ปสาทสํวทฺธนตฺถํ [Pg.91] ภุญฺชนาการํ ทสฺเสสิ, มนุสฺสา อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ อาจามํ ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา โอนีตปตฺตปาณี อนุโมทนํ กตฺวา ตํ ทุคฺคติตฺถึ ‘‘ตฺวํ อิโต ตติเย อตฺตภาเว มม มาตา อโหสี’’ติ วตฺวา คโต. สา เตน เถเร อติปสาทญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสา รตฺติยา ปฐมยาเม กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา กาลกตภาวํ ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข อุปฺปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตาวตึเสสุ อทิสฺวา รตฺติยา มชฺฌิมยาเม อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต –

Al ver al venerable [Mahākassapa], ella pensó: “Este es un venerable de gran poder. No hay aquí comida sólida o blanda digna de serle ofrecida. Solo tengo estos restos de arroz (ācāma) en un recipiente sucio, mezclados con polvo y briznas de hierba, sin sal, fríos y de poco sabor; no me atrevo a dar tal cosa a alguien como él”, y dijo: “Por favor, continúe adelante (aticchatha)”. El venerable retrocedió solo el espacio de un paso y se detuvo. Los habitantes de la casa trajeron limosnas, pero el venerable no las aceptó. Aquella mujer pobre comprendió: “Ha venido aquí solo para favorecerme; desea aceptar solo lo que es mío”. Con el corazón lleno de fe y respeto, vertió esos restos de arroz en el cuenco del venerable. Para aumentar su fe, el venerable mostró la intención de comerlos. La gente preparó un asiento. El venerable se sentó allí, comió los restos de arroz, bebió agua, retiró su mano del cuenco, realizó la bendición (anumodana) y le dijo a esa mujer pobre: “En tu tercera existencia previa a esta, fuiste mi madre”, y luego se marchó. Ella, habiendo engendrado una inmensa fe hacia el venerable por esas palabras, murió en la primera vigilia de esa noche y renació en compañía de los devas Nimmānaratī. Entonces, Sakka, el rey de los devas, sabiendo que ella había fallecido, reflexionó: “¿Dónde habrá renacido?”. Al no verla entre los de Tāvatiṃsa, se acercó al venerable Mahākassapa en la vigilia media de la noche y, deseando preguntar por su lugar de renacimiento, dijo:

๑๘๕.

185.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

Venerable señor, mientras usted caminaba por limosnas, permaneciendo en silencio; una mujer pobre y desamparada, que vivía en casa ajena sin refugio propio.

๑๘๖.

186.

‘‘ยา เต อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กํ นุ สา ทิสตํ คตา’’ติ. –

Aquella que, con fe, le ofreció con sus propias manos el agua de arroz; tras dejar su cuerpo humano, ¿a qué región celestial ha partido ella?

ทฺเว คาถา อภาสิ.

Recitó estas dos estrofas.

๑๘๕. ตตฺถ ปิณฺฑายาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย. ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโตติ อิทํ ปิณฺฑาย จรณาการทสฺสนํ, อุทฺทิสฺส ติฏฺฐโตติ อตฺโถ. ทลิทฺทาติ ทุคฺคตา. กปณาติ วรากี. ‘‘ทลิทฺทา’’ติ อิมินา ตสฺสา โภคปาริชุญฺญํ ทสฺเสติ, ‘‘กปณา’’ติ อิมินา ญาติปาริชุญฺญํ. ปราคารํ อปสฺสิตาติ ปรเคหํ นิสฺสิตา, ปเรสํ ฆเร พหิปิฏฺฐิฉทนํ นิสฺสาย วสนฺตี.

185. Aquí, 'piṇḍāyāti' significa por el beneficio de la limosna de comida. 'Tuṇhībhūtassa tiṭṭhato' es una expresión que muestra el modo de andar por limosnas; el sentido es: 'permanece esperando por la limosna'. 'Daliddā' significa sumida en la pobreza. 'Kapaṇā' significa desamparada. Con 'daliddā' se muestra la ruina de sus posesiones materiales; con 'kapaṇā', la falta de parientes. 'Parāgāraṃ apassitā' significa que dependía de la casa de otro, viviendo bajo el alero de la parte trasera de las casas ajenas.

๑๘๖. กํ นุ สา ทิสตํ คตาติ ฉสุ กามเทวโลเกสุ อุปฺปชฺชนวเสน กํ นาม ทิสํ คตา. อิติ สกฺโก ‘‘เถเรน ตถา กตานุคฺคหา อุฬาราย ทิพฺพสมฺปตฺติยา ภาคินี, น จ ทิสฺสตี’’ติ เหฏฺฐา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อปสฺสนฺโต สํสยาปนฺโน ปุจฺฉติ.

186. “Kaṃ nu sā disataṃ gatā” significa a cuál de los seis mundos celestiales del deseo ha ido según su renacimiento. Así, Sakka, pensando: “Esa mujer pobre, favorecida de tal modo por el venerable, es ahora partícipe de una excelsa fortuna divina, pero no la veo”, y al no verla en los dos mundos celestiales inferiores, pregunta lleno de duda.

อถสฺส เถโร –

Entonces el venerable le respondió:

๑๘๗.

187.

‘‘ปิณฺฑาย เม จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

Sakka, mientras yo caminaba por limosnas, permaneciendo en silencio; una mujer pobre y desamparada, que vivía en la parte trasera de la casa de otros sin refugio propio.

๑๘๘.

188.

‘‘ยา [Pg.92] เม อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิปฺปมุตฺตา อิโต จุตา.

Aquella que me ofreció con sus propias manos el agua de arroz, con el corazón lleno de fe; tras dejar su cuerpo humano y quedar libre de aquella miseria, al morir de esta existencia humana...

๑๘๙.

189.

‘‘นิมฺมานรติโน นาม, สนฺติ เทวา มหิทฺธิกา;

ตตฺถ สา สุขิตา นารี, โมทตาจามทายิกา’’ติ. –

Existen dioses de gran poder llamados Nimmānaratī; allí, esa mujer que ofreció el agua de arroz, habiendo alcanzado la felicidad, disfruta plenamente.

ปุจฺฉิตนิยาเมเนว ปฏิวจนํ เทนฺโต ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กเถสิ.

Dando la respuesta según lo preguntado, declaró el lugar de su renacimiento.

๑๘๘. ตตฺถ วิปฺปมุตฺตาติ ตโต มนุสฺสโทภคฺคิยโต ปรมการุญฺญวุตฺติโต วิปฺปมุตฺตา อปคตา.

188. Aquí, 'vippamuttā' significa liberada y alejada de esa desdicha humana y de ese modo de vida sumamente lamentable.

๑๘๙. โมทตาจามทายิกาติ อาจามมตฺตทายิกา, สาปิ นาม ปญฺจเม กามสคฺเค ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทติ, ปสฺส ตาว เขตฺตสมฺปตฺติผลนฺติ ทสฺเสติ.

189. “Modatācāmadāyikā” significa que incluso habiendo dado solo restos de arroz, esa mujer disfruta de la fortuna divina en el quinto cielo del deseo; muestra: “mira el fruto de la perfección del campo (del receptor)”.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ตํ โถเมนฺโต –

Nuevamente, Sakka, al escuchar la gran eficacia y los grandes beneficios del don de ella, deseando alabarlo, dijo:

๑๙๐.

190.

‘‘อโห ทานํ วรากิยา, กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ;

ปราภเตน ทาเนน, อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณา.

¡Oh, qué maravillosa es la ofrenda de esa pobre mujer solitaria, bien establecida en el venerable Kassapa! Con una dádiva obtenida del servicio en casas ajenas, su ofrenda ciertamente ha dado frutos perfectos.

๑๙๑.

191.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

Incluso si una mujer ejerciera el poder de reina principal de un monarca universal, dotada de toda belleza y favorecida por su esposo; tal posición de reina no vale ni una decimosexta parte del mérito de esta ofrenda de agua de arroz.

๑๙๒.

192.

‘‘สุตํ นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

Cien mil monedas de oro, cien mil caballos, cien mil carros tirados por mulas, y cien mil doncellas ataviadas con pendientes de joyas; todas estas riquezas no valen ni una decimosexta parte del fruto de esta ofrenda de agua de arroz.

๑๙๓.

193.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มิตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคจฺฉนฺติ โสฬสึ.

Cien mil elefantes del Himalaya de colmillos como vigas, crecidos en fuerza y rapidez, con cinchas de oro y ornamentos dorados, de la noble raza Mātanga; todos ellos no valen ni una decimosexta parte del fruto de esta ofrenda de agua de arroz.

๑๙๔.

194.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. – อาห;

“Incluso si alguien ejerciera el dominio sobre las cuatro grandes islas; eso no vale ni una dieciseisava parte de esta ofrenda de restos de arroz”. Así dijo.

๑๙๐. ตตฺถ [Pg.93] อโหติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. วรากิยาติ กปณิยา. ปราภเตนาติ ปรโต อานีเตน, ปเรสํ ฆรโต อุจฺฉาจริยาย ลทฺเธนาติ อตฺโถ. ทาเนนาติ ทาตพฺเพน อาจามมตฺเตน เทยฺยธมฺเมน. อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณาติ ทกฺขิณา ทานํ อโห นิปฺผชฺชิตฺถ, อโห มหปฺผลา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา อหุวตฺถาติ อตฺโถ.

190. Aquí, 'aho' es una partícula en sentido de asombro. 'Varākiyā' significa de la mujer desamparada. 'Parābhatena' significa traído de fuera, obtenido de las casas de otros mediante la práctica de buscar sobras. 'Dānenā' se refiere al objeto que debe ser dado, que consiste solo en restos de arroz. 'Ijjhittha vata dakkhiṇā' significa que la ofrenda ciertamente se cumplió con éxito; el sentido es: ¡oh, qué gran fruto, qué gran esplendor y qué gran expansión tuvo!

๑๙๑. อิทานิ ‘‘อิตฺถิรตนาทีนิปิ ตสฺส ทานสฺส สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ น อุเปนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพงฺคกลฺยาณีติ ‘‘นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ เอวํ วุตฺเตหิ สพฺเพหิ องฺเคหิ การเณหิ, สพฺเพหิ วา องฺคปจฺจงฺเคหิ กลฺยาณี โสภนา สุนฺทรา. ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกาติ สามิกสฺส อลามกทสฺสนา สาติสยํ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอตสฺส เอตาย ทินฺนสฺส อาจามทานสฺส ผลํ โสฬสภาคํ กตฺวา ตโต เอกํ ภาคํ ปุน โสฬสภาคํ กตฺวา คหิตภาคสงฺขาตํ โสฬสึ กลํ จกฺกวตฺติรญฺโญ อิตฺถิรตนภาโวปิ นาคฺฆติ นานุโภติ น ปาปุณาติ. ‘‘สุวณฺณสฺส ปญฺจทสธรณํ นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘สตธรณ’’นฺติ อปเร.

191. Ahora, para mostrar que «ni siquiera las reinas enjoyadas llegan a valer una centésima o milésima parte del fruto de esa ofrenda», se dice lo siguiente: «yā mahesittaṃ kāreyyā» (quien pudiera actuar como reina), etc. En este contexto, «sabbaṅgakalyāṇī» significa hermosa en todos sus miembros, es decir, ni muy alta ni muy baja, ni muy delgada ni muy robusta, ni muy oscura ni demasiado clara; poseedora de una belleza que trasciende la humana aunque no alcance la divina; bella, radiante y espléndida en todos sus rasgos corporales. «Bhattu cānomadassikā» significa que posee una apariencia noble y excelente ante su esposo, siendo sumamente atractiva y encantadora. «Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ» significa que si se dividiera el fruto de la ofrenda de agua de arroz (hecha por esta mujer pobre) en dieciséis partes, y una de esas partes se volviera a dividir en dieciséis, ni siquiera la gloria de ser la reina enjoyada de un monarca universal igualaría o alcanzaría esa pequeña fracción. Algunos maestros afirman que un «nikkha» equivale a quince dharanas de oro, mientras que otros dicen que son cien.

๑๙๓. เหมวตาติ หิมวติ ชาตา, เหมวตชาติกา วา. เต หิ มหนฺตา ถามชวสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. อีสาทนฺตาติ รถีสาสทิสทนฺตา, โถกํเยว อวนตทนฺตาติ อตฺโถ. เตน วิสาลกทาฐีภาวํ นิวาเรติ. อุรูฬฺหวาติ ถามชวปรกฺกเมหิ พฺรูหนฺโต, มหนฺตํ ยุทฺธกิจฺจํ วหิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ. สุวณฺณกจฺฉาติ เหมมยคีเวยฺยกปฏิมุกฺกา. กจฺฉสีเสน หิ สพฺพํ หตฺถิโยคฺคํ วทติ. เหมกปฺปนวาสสาติ สุวณฺณขจิตคชตฺถรณกงฺกนาทิหตฺถาลงฺการสมฺปนฺนา.

193. «Hemavatā» se refiere a los elefantes nacidos en el Himalaya o pertenecientes a la raza de los Himalayas. Estos son grandes y están dotados de gran fuerza y rapidez. «Īsādantā» significa que tienen colmillos semejantes al eje de un carro, ligeramente curvados hacia abajo; con este término se descarta que tengan colmillos toscos o excesivamente anchos. «Urūḷhavā» se refiere a aquellos que, por su fuerza, rapidez y perseverancia, son capaces de llevar a cabo grandes proezas en la batalla. «Suvaṇṇakacchā» significa que están adornados con arneses de oro alrededor de sus cuellos y pechos; al mencionar el arnés (kacchā), se hace referencia a todos los ornamentos propios de un elefante de guerra. «Hemakappanavāsasā» significa que están provistos de mantas para elefantes bordadas en oro y otros ornamentos como tobilleras y decoraciones frontales.

๑๙๔. จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรนฺติ ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสริยํ. เตน สตฺตรตนสมุชฺชลํ สกลํ จกฺกวตฺติสิรึ วทติ. ยํ ปเนตฺถ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

194. «Catunnamapi dīpānaṃ issaraṃ» se refiere a la soberanía sobre las cuatro grandes islas, tales como Jambudīpa, junto con sus dos mil islas menores circundantes. Con estas palabras se describe toda la gloria de un monarca universal, resplandeciente con las siete joyas. Lo que no se detalla aquí debe entenderse según el método explicado anteriormente.

อิธ [Pg.94] สกฺเกน เทวราเชน อตฺตนา จ วุตฺตํ สพฺพํ อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

En esta ocasión, el venerable Mahākassapa Thera relató al Bendito todo lo que Sakka, el rey de los dioses, y él mismo habían dicho. El Bendito, tomando ese suceso como origen del discurso (aṭṭhuppatti), enseñó el Dhamma en detalle a la asamblea allí presente. Esa enseñanza resultó de gran beneficio para la multitud.

อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Ācāmadāyikāvimāna (La Mansión de la Donante de Agua de Arroz).

๔. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา

4. Explicación del Caṇḍālivimāna (La Mansión de la Mujer de Casta Baja).

จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานีติ จณฺฑาลิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรนฺโต ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส ตสฺมึเยว นคเร จณฺฑาลาวสเถ วสนฺตึ เอกํ มหลฺลิกํ จณฺฑาลึ ขีณายุกํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ อุปฏฺฐิตํ. โส มหากรุณาย สมุสฺสาหิตมานโส ‘‘สคฺคสํวตฺตนิกํ กมฺมํ กาเรตฺวา เตนสฺสา นิรยูปปตฺตึ นิเสเธตฺวา สคฺเค ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. เตน จ สมเยน สา จณฺฑาลี ทณฺฑํ โอลุพฺภ นครโต นิกฺขมนฺตี ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อภิมุขี หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ตสฺสา คมนํ นิวาเรนฺโต วิย ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตสฺสา จ อายุปริกฺขยํ ภควโต วนฺทนาย ตํ นิโยเชนฺโต –

«Caṇḍāli vanda pādāni» se refiere a la historia del Caṇḍālivimāna. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bendito residía en Rājagaha, al amanecer, tras emerger de la meditación de la Gran Compasión y observar el mundo, vio en esa misma ciudad, en el barrio de los caṇḍālas, a una anciana de esa casta cuya vida estaba por extinguirse y que tenía un karma inminente que la conduciría al infierno. Movido por su gran compasión, pensó: «Haciéndole realizar un acto meritorio que conduzca al cielo, evitaré su renacimiento en el infierno y la estableceré en el reino celestial». Con este propósito, entró en Rājagaha para pedir limosna acompañado de una gran comunidad de monjes. En ese momento, la anciana caṇḍālī salía de la ciudad apoyada en un bastón; al ver que el Bendito se acercaba, se detuvo frente a Él. El Bendito también se detuvo ante ella, como para impedirle el paso. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, conociendo la intención del Maestro y el fin inminente de la vida de la mujer, la instó a rendir homenaje al Bendito con estos versos:

๑๙๕.

195.

‘‘จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตเมว อนุกมฺปาย, อฏฺฐาสิ อิสิสตฺตโม.

¡Oh, Caṇḍālī! Rinde homenaje a los pies del glorioso Gotama; el séptimo de los Budas se ha detenido precisamente por compasión hacia ti.

๑๙๖.

196.

‘‘อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ;

ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺท, ปริตฺตํ ตว ชีวิต’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาห;

Purifica tu mente en el Arahant, en aquel que es ecuánime; rinde homenaje pronto con las manos juntas, pues tu vida es breve. —Así pronunció estas dos estrofas.

๑๙๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ ชาติอาคเตน นาเมน ตํ อาลปติ. วนฺทาติ อภิวาทย. ปาทานีติ สเทวกสฺส โลกสฺส สรณานิ จรณานิ[Pg.95]. ตเมว อนุกมฺปายาติ ตเมว อนุคฺคณฺหนตฺถํ, อปายูปปตฺติโต นิเสเธตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตาปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐาสีติ นครมฺปิ อปวิสิตฺวา ฐิโต. อิสิสตฺตโมติ โลกิยเสกฺขาเสกฺขปจฺเจกพุทฺธอิสีหิ อุตฺตโม อุกฺกฏฺฐตโม, อถ วา พุทฺธอิสีนํ วิปสฺสิอาทีนํ สตฺตโมติ อิสิสตฺตโม.

195. En estos versos, «caṇḍālī» es el apelativo con el que se dirige a ella por su casta. «Vanda» significa rinde homenaje. «Pādāni» se refiere a los pies del Buda, que son el refugio del mundo con sus dioses. «Tameva anukampāya» significa por tu propio bien, con el fin de favorecerte, evitando tu caída en los estados de privación y logrando tu renacimiento en el cielo. «Aṭṭhāsi» indica que el Buda se detuvo antes de entrar en la ciudad. «Isisattamo» significa que es el supremo o el más excelente entre los sabios mundanos, los aprendices, los que ya no necesitan aprender y los Budas Pacceka; o bien, que es el séptimo de los sabios-Budas, contando desde Vipassī en adelante.

๑๙๖. อภิปฺปสาเทหิ มนนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ตว จิตฺตํ ปสาเทหิ. อรหนฺตมฺหิ ตาทินีติ อารกตฺตา กิเลสานํ, เตสํเยว อรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรหนฺเต, อิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺติยา ตาทิมฺหิ. ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทาติ สีฆํเยว ปคฺคหิตอญฺชลิกา หุตฺวา วนฺทสฺสุ. กสฺมาติ เจ? ปริตฺตํ ตว ชีวิตนฺติ, อิทาเนว ภิชฺชนสภาวตฺตา ปริตฺตํ อติอิตฺตรํ.

196. «Abhippasādehi manaṃ» significa purifica tu mente pensando: «El Bendito es el Buda perfectamente iluminado». «Arahantamhi tādinī» se refiere al Bendito como Arahant por estar lejos de las impurezas, por haber destruido a los enemigos (las pasiones), por haber roto los radios de la rueda del Saṃsāra, por ser digno de los requisitos y por no realizar actos malvados en secreto; y como «tādi» por haber alcanzado la ecuanimidad ante lo deseable y lo indeseable. «Khippaṃ pañjalikā vanda» significa rinde homenaje con prontitud alzando tus manos en oración. ¿Por qué? Porque «parittaṃ tava jīvitaṃ», tu vida es exigua y sumamente breve, pues está a punto de extinguirse en este mismo instante.

อิติ เถโร คาถาทฺวเยน ภควโต คุเณ ปกิตฺเตนฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ตสฺสา จ ขีณายุกตาวิภาวเนน สํเวเชนฺโต สตฺถุ วนฺทนาย นิโยเชสิ. สา จ ตํ สุตฺวา สํเวคชาตา สตฺถริ ปสนฺนมานสาว หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมานา พุทฺธคตาย ปีติยา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘อลเมตฺตกเมติสฺสา สคฺคูปปตฺติยา’’ติ นครํ ปาวิสิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. อถ นํ เอกา ภนฺตา คาวี ตรุณวจฺฉา ตโต เอว อภิธาวนฺตี สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา –

De este modo, el Thera (Moggallāna), alabando las virtudes del Maestro a través de dos versos y permaneciendo en su poder espiritual, la conmovió mostrándole que su vida terminaba y la instó a rendir homenaje al Maestro. Ella, al oír sus palabras, sintió una profunda urgencia espiritual (saṃvega) y, con el corazón lleno de fe en el Maestro, le rindió homenaje con los cinco puntos, permaneciendo luego con las manos juntas y la mente concentrada en el gozo por el Buda. El Bendito, considerando que ese mérito era suficiente para asegurar su renacimiento celestial, entró en la ciudad con los monjes. En ese momento, una vaca joven que tenía un ternero corrió hacia ella y la mató con sus cuernos. Para relatar todo esto, los recitadores de las escrituras (Saṅgītikārā) pronunciaron los siguientes versos:

๑๙๗.

197.

‘‘โจทิตา ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา;

จณฺฑาลี วนฺทิ ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Exhortada por aquel de mente desarrollada, quien porta su último cuerpo (el venerable Moggallāna); la mujer Caṇḍālī rindió homenaje a los pies del glorioso Gotama.

๑๙๘.

198.

‘‘ตเมนํ อวธี คาวี, จณฺฑาลึ ปญฺชลึ ฐิตํ;

นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ, อนฺธกาเร ปภงฺกร’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาหํสุ;

Mientras ella permanecía con las manos juntas rindiendo homenaje al Buda, el Iluminado que trae la luz al mundo de oscuridad, una vaca la embistió y la mató. —Así dijeron estas dos estrofas.

๑๙๘. ตตฺถ ปญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธนฺติ คเตปิ ภควติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมาหิตา หุตฺวา สมฺมุขา วิย อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานํ [Pg.96] ฐิตํ. อนฺธกาเรติ อวิชฺชนฺธกาเรน สกเลน กิเลสนฺธกาเรน จ อนฺธกาเร โลเก. ปภงฺกรนฺติ ญาโณภาสกรํ.

198. Allí, 'permaneciendo con las manos en oración, rindiendo homenaje al Buda' significa que, incluso después de que el Bienaventurado se hubo ido, ella permaneció con las manos juntas como si estuviera frente a él, con la mente concentrada por el gozo de tener al Buda como objeto. 'En la oscuridad' se refiere al mundo sumido en la oscuridad tanto de la ignorancia como de todos los demás estados de impureza. 'Hacedor de luz' significa el hacedor de la luz de la sabiduría.

สา จ ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตทเหว จ สา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

Y habiendo fallecido de allí, ella renació entre los dioses de Tāvatiṃsa; cien mil ninfas celestiales fueron su séquito. Ese mismo día, ella vino junto con su palacio celestial, descendió de él, se acercó al venerable Mahāmoggallāna y le rinde homenaje. Para mostrar este asunto:

๑๙๙.

199.

‘‘ขีณาสวํ วิคตรชํ อเนชํ, เอกํ อรญฺญมฺหิ รโห นิสินฺนํ;

เทวิทฺธิปตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทามิ ตํ วีร มหานุภาว’’นฺติ. –

A aquel que ha destruido las impurezas, libre de toda mancha y deseo, sentado a solas en la reclusión del bosque; habiéndome acercado con mis poderes divinos, le rindo homenaje, ¡oh héroe de gran majestad!

เทวตา อาห. ตํ เถโร ปุจฺฉิ –

Dijo la deidad. El anciano le preguntó:

๒๐๐.

200.

‘‘สุวณฺณวณฺณา ชลิตา มหายสา, วิมานโมรุยฺห อเนกจิตฺตา;

ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มม’’นฺติ.

De color dorado, radiante y de gran gloria, habiendo descendido de tu mansión con formas diversas, rodeada por un séquito de ninfas celestiales; ¿quién eres tú, bella deidad, que me rindes homenaje?

๒๐๐. ตตฺถ ชลิตาติ อตฺตโน สรีรปฺปภาย วตฺถาภรณาทีนํ โอภาเสน จ ชลนฺตี โชเตนฺตี. มหายสาติ มหาปริวารา. วิมานโมรุยฺหาติ วิมานโต โอรุยฺห. อเนกจิตฺตาติ อเนกวิธจิตฺตตายุตฺตา. สุเภติ สุภคุเณ. มมนฺติ มํ.

200. Allí, 'resplandeciente' significa brillando y reluciendo tanto por el aura de su propio cuerpo como por el resplandor de sus vestiduras y ornamentos. 'De gran renombre' significa que tiene un gran séquito. 'Descendiendo de tu palacio' significa bajando de su propia morada celestial. 'De variados diseños' significa dotada de diversas y asombrosas decoraciones. 'Hermosa' se refiere a estar dotada de hermosas cualidades. 'A mí' significa a mi persona.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา ปุน สา –

Habiendo sido interrogada de este modo por el anciano, ella respondió de nuevo:

๒๐๑.

201.

‘‘อหํ ภทฺทนฺเต จณฺฑาลี, ตยา วีเรน เปสิตา;

วนฺทึ อรหโต ปาเท, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Venerable señor, yo era esa mujer de la casta paria. Exhortada por usted, el valiente, rendí homenaje a los pies del Arahant, el glorioso Gotama.

๒๐๒.

202.

‘‘สาหํ วนฺทิตฺวา ปาทานิ, จุตา จณฺฑาลโยนิยา;

วิมานํ สพฺพโต ภทฺทํ, อุปปนฺนมฺหิ นนฺทเน.

Habiendo rendido homenaje a sus pies, al morir de mi condición de paria, he renacido en el cielo de Nandana, en una mansión espléndida en todo sentido.

๒๐๓.

203.

‘‘อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ, ปุรกฺขตฺวาน ติฏฺฐติ;

ตาสาหํ ปวรา เสฏฺฐา, วณฺเณน ยสสายุนา.

Cien mil ninfas celestiales me preceden y me rodean; entre ellas soy la más excelente y superior en belleza, gloria y longevidad.

๒๐๔.

204.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา[Pg.97], สมฺปชานา ปฏิสฺสตา;

มุนึ การุณิกํ โลเก, ตํ ภนฺเต วนฺทิตุมาคตา’’ติ. –

Habiendo realizado muchas acciones meritorias, plena de sabiduría y atención, he venido, venerable señor, a rendir homenaje al Sabio compasivo de este mundo. —Así habló.

จตสฺโส คาถาโย อาห.

Dijo estas cuatro estrofas.

๒๐๑-๔. ตตฺถ เปสิตาติ ‘‘จณฺฑาลิ, วนฺท ปาทานี’’ติอาทินา วนฺทนาย อุยฺโยชิตา. ยทิปิ ตํ วนฺทนามยํ ปุญฺญํ ปวตฺติกฺขณวเสน ปริตฺตํ, เขตฺตมหนฺตตาย ปน ผลมหนฺตตาย จ อติวิย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา’’ติ. ตถา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา ปวตฺติกฺขเณ ปญฺญาย สติยา จ วิสทภาวํ สนฺธายาห ‘‘สมฺปชานา ปฏิสฺสตา’’ติ. ปุน –

201-4. Allí, 'instada' significa exhortada a rendir homenaje con las palabras 'caṇḍālī, rinde homenaje a los pies', y así sucesivamente. Aunque ese mérito consistente en la veneración fue pequeño en términos de su duración momentánea, se dice que es 'una que ha realizado abundantes acciones meritorias' debido a la grandeza del campo (el Buda como objeto de ofrenda) y la magnitud de su fruto. Asimismo, refiriéndose a la pureza de la sabiduría y de la atención plena en el momento en que surgía el gozo teniendo al Buda como objeto, dijo: 'plenamente consciente y atenta'.

๒๐๕.

205.

‘‘อิทํ วตฺวาน จณฺฑาลี, กตญฺญู กตเวทินี;

วนฺทิตฺวา อรหโต ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

Habiendo dicho esto, la deidad que antes fue Caṇḍālī, siendo agradecida y reconocida, rindió homenaje a los pies del Arahant Moggallāna y desapareció en ese mismo lugar.

คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

Esta estrofa fue establecida por los recitadores en el Concilio.

๒๐๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ จณฺฑาลีภูตปุพฺพาติ กตฺวา วุตฺตํ, เทวโลเก จ อิทมาจิณฺณํ, ยํ มนุสฺสโลเก นิรุฬฺหสมญฺญาย โวหาโร. เสสํ วุตฺตนยเมว.

205. Allí, el término 'mujer caṇḍālī' se dice considerando que anteriormente ella había nacido en una familia caṇḍālā. En el mundo de los devas es costumbre el uso de nombres que eran conocidos en el mundo humano. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลาโน อิมํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

El venerable Mahāmoggallāna informó de este suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, haciendo de este asunto una ocasión oportuna, enseñó el Dhamma a la asamblea presente; esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud.

จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina la explicación del Caṇḍālivimāna.

๕. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา

5. Explicación del Bhadditthivimāna

นีลา ปีตา จ กาฬา จาติ ภทฺทิตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน กิมิลนคเร โรหโก นาม คหปติปุตฺโต อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลาจารสมฺปนฺโน. ตสฺมึเยว จ นคเร เตน สมานมหาโภเค กุเล เอกา ทาริกา อโหสิ สทฺธา ปสนฺนา [Pg.98] ปกติยาปิ ภทฺทตาย ภทฺทาติ นาเมน. อถ โรหกสฺส มาตาปิตโร ตํ กุมารึ วาเรตฺวา ตาทิเส กาเล ตํ อาเนตฺวา อาวาหวิวาหํ อกํสุ. เต อุโภปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. สา อตฺตโน อาจารสมฺปตฺติยา ‘‘ภทฺทิตฺถี’’ติ ตสฺมึ นคเร ปากฏา ปญฺญาตา อโหสิ.

‘Azules, amarillos y negros’ es el Bhadditthivimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la ciudad de Kimila, vivía el hijo de un banquero llamado Rohaka, quien era creyente, devoto y estaba dotado de buena conducta moral. En esa misma ciudad, en una familia de similar riqueza, vivía una joven que también era creyente y devota, y por su bondad natural, era llamada Bhaddā. Entonces, los padres de Rohaka pidieron la mano de la joven y, en el momento oportuno, la trajeron y celebraron la ceremonia de matrimonio. Ambos vivían en armonía. Debido a la perfección de su conducta, ella se hizo célebre y conocida en esa ciudad como ‘Bhadditthi’.

เตน จ สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสตปญฺจสตภิกฺขุปริวารา ชนปทจาริกํ จรนฺตา กิมิลนครํ ปาปุณึสุ. โรหโก เตสํ ตตฺถ คตภาวํ ญตฺวา โสมนสฺสชาโต เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สปริวาเร เต สนฺตปฺเปตฺวา สปุตฺตทาโร เตหิ เทสิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐหนฺโต สรณานิ คณฺหิ, ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิ. ภริยา ปนสฺส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีปาฏิหาริยปกฺเขสุ อุโปสถํ อุปวสิ, วิเสสโต สีลาจารสมฺปนฺนา อโหสิ เทวตาหิ จ อนุกมฺปิตา. ตาย เอว จ เทวตานุกมฺปาย อตฺตโน อุปริ ปติตํ มิจฺฉาปวาทํ นิรํกตฺวา สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสิ.

En aquel tiempo, los dos discípulos principales, rodeados cada uno por un séquito de quinientos monjes, llegaron a la ciudad de Kimila mientras viajaban por las provincias. Rohaka, al enterarse de su llegada, se llenó de alegría, se acercó a los ancianos, les rindió homenaje y los invitó para el día siguiente. Al segundo día, tras haber satisfecho a los ancianos y a su séquito con exquisitos alimentos sólidos y blandos, escuchó junto con su esposa e hijos la enseñanza del Dhamma impartida por ellos. Estableciéndose en sus consejos, tomó refugio en las Tres Joyas y asumió los cinco preceptos. Su esposa, por su parte, observaba el precepto del Uposatha en los días octavo, decimocuarto, decimoquinto y durante el período de retiro especial. Ella estaba especialmente dotada de una conducta moral pura y era protegida por las deidades. Debido a esa misma protección de las deidades, tras haber disipado las falsas acusaciones que habían caído sobre ella, su fama se extendió ampliamente en el mundo gracias a la pureza absoluta de su conducta moral.

สา หิ สยํ กิมิลนคเร ฐิตา อตฺตโน สามิกสฺส วณิชฺชาวเสน ตกฺกสิลายํ วสนฺตสฺส, อุสฺสวทิวเส สหาเยหิ อุสฺสาหิตสฺส นกฺขตฺตกีฬาจิตฺเต อุปฺปนฺเน ฆรเทวตาย อตฺตโน ทิพฺพานุภาเวน ตํ ตตฺถ เนตฺวา สามิเกน สห โยชิตา เตเนว สมาคเมน ปติฏฺฐิตคพฺภา หุตฺวา เทวตาย กิมิลนครํ ปฏินีตา, อนุกฺกเมน คพฺภินิภาเว ปากเฏ ชาเต สสฺสุอาทีหิ ‘‘อติจารินี’’ติ อาสงฺกิตา, ตาย เอว เทวตาย อตฺตโน อานุภาเวน คงฺคามโหเฆ กิมิลนครํ โอตฺถรนฺเต วิย อุปฏฺฐาปิเต อตฺตโน ปติพฺพตาภาวสํสูจเกน สจฺจาธิฏฺฐานปุพฺพเกน สปเถน วาตเวคสมุฏฺฐิตวีจิชาลํ คงฺคามโหฆํ อตฺตโน อุปริ อาปติตํ อายสฺสญฺจ นิวตฺเตตฺวา, สามิเกน สมาคตาปิ เตน ปุพฺเพ สสฺสุอาทีหิ วิย อาสงฺกิตา ตกฺกสิลายํ เตน ทินฺนํ นามมุทฺทิตํ สญฺญาณญฺจ อปฺเปนฺตี, ตํ อาสงฺกํ นิรํกตฺวา ภตฺตุโน ญาติชนสฺส [Pg.99] จ มหาชนสฺส จ สมฺภาวนียา ชาตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสี’’ติ.

Ella misma, mientras residía en la ciudad de Kimila, fue llevada a Takkasila por la deidad del hogar mediante su poder divino cuando su esposo, el adinerado Rohaka —quien vivía allí por negocios—, tuvo el deseo de celebrar un festival tras ser animado por sus amigos. Habiendo sido reunida con su esposo, quedó embarazada a causa de aquel encuentro, y luego la deidad la llevó de regreso a Kimila. Con el tiempo, al hacerse evidente su estado de gravidez, fue sospechada de infidelidad por su suegra y otros allegados. Entonces, esa misma deidad, mediante su poder, hizo aparecer el gran flujo del Ganges como si inundara la ciudad de Kimila. Mediante un juramento precedido por una determinación de la verdad que demostraba su fidelidad conyugal, ella detuvo el gran flujo del río Ganges, cuyas olas se agitaban por la fuerza del viento y caían sobre ella, despejando así el deshonor. Aunque se reunió con su esposo, al ser sospechada por él tal como lo había sido por su suegra, ella le entregó el anillo con su nombre grabado y la señal que él le había dado en Takkasila. Habiendo disipado esa sospecha, se convirtió en una mujer digna de estima para su esposo, sus parientes y el público en general. Por ello se dijo: 'Debido a su conducta moral y comportamiento sumamente puros, su fama se difundió ampliamente por el mundo'.

สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนา. อถ ภควติ สาวตฺถิโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺเน, เทวปริสาย จ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนาย ภทฺทิตฺถีปิ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย มชฺเฌ ตาย เทวตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

En otra ocasión, tras fallecer, ella renació en el reino de Tavatimsa. Tiempo después, cuando el Bienaventurado partió de Savatthi hacia el reino de Tavatimsa y se sentó sobre la piedra Pandukambala al pie del árbol Paricchattaka, y mientras la asamblea de deidades se acercaba al Bienaventurado para rendirle homenaje y sentarse a un lado, la diosa Bhadditthi también se acercó, le rindió homenaje y permaneció a un lado. Entonces el Bienaventurado, en medio de la asamblea de deidades y Brahmas congregados de los diez mil sistemas de mundos, le preguntó sobre la acción meritoria realizada por dicha diosa:

๒๐๖.

206.

‘‘นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา;

อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ, กิญฺชกฺขปริวาริตา.

Con colores azules, amarillos, negros, carmesíes, rojos y blancos; rodeada de flores llenas de polen y fragancia.

๒๐๗.

207.

‘‘มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ, มาลํ ธาเรสิ มุทฺธนิ;

นยิเม อญฺเญสุ กาเยส, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส.

Llevas sobre tu cabeza una guirnalda de flores de Mandārava; ¡oh sabia deidad!, estos árboles con tales flores no existen en otros planos celestiales.

๒๐๘.

208.

‘‘เกน กายํ อุปปนฺนา, ตาวตึสํ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – อาห;

¿Por qué acción meritoria has renacido en el plano de Tāvatiṃsa, poseedora de tal gloria? Oh deidad, te lo pregunto: dime, ¿cuál es el fruto de esta acción? —preguntó el monje.

๒๐๖-๗. ตตฺถ นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย, โส นีลา จ ปีตา จาติอาทินา ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต. เตน โอทาตาทิเก อวุตฺตวณฺเณ สงฺคณฺหาติ. อิติ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. จ-สทฺโท วา อวุตฺตตฺถสมุจฺจโย. อถาติ อิติ-สทฺทตฺเถ นิปาโต. อุจฺจาวจานํ วณฺณานนฺติ เอตฺถ อุจฺจาวจานนฺติ วิภตฺติยา อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อุจฺจาวจวณฺณานํ นานาวิธวณฺณานนฺติ อตฺโถ. วณฺณานนฺติ วา วณฺณวนฺตานํ. กิญฺชกฺขปริวาริตาติ กิญฺชกฺเขหิ ปริวาริตานํ. สามิอตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นีลา จ ปีตา จ กาฬา จ มญฺชิฏฺฐา จ โลหิตา จ อถ อญฺเญ โอทาตาทโย จาติ อิเมสํ วเสน อุจฺจาวจวณฺณานํ ตถาภูเตหิเยว กิญฺชกฺเขหิ เกสเรหิ ปริวาริตานํ วิจิตฺตสณฺฐานาทิตาย วา อุจฺจาวจานํ ยถาวุตฺตวณฺณวนฺตานํ มนฺทารวรุกฺขสมฺภูตตาย มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ เตหิ กตํ มาลาคุณํ ตฺวํ เทวเต อตฺตโน สีเส ธาเรสิ ปิฬนฺธสีติ.

206-7. En la frase 'nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā', la partícula 'ca' indica una conjunción de los términos mencionados y debe aplicarse a cada uno. 'Atha' es una partícula que incluye otros colores no especificados, como el blanco. La palabra 'iti' se entiende implícita. O bien, 'ca' indica la conjunción de lo no mencionado y 'atha' actúa con el sentido de 'iti'. En 'uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ', se observa que no hay elisión de la inflexión, significando 'de diversos y variados colores'. 'Vaṇṇānaṃ' se refiere a aquello que posee tales colores. 'Kiñjakkhaparivāritā' significa rodeadas de filamentos. Aquí se usa el caso nominativo con función de genitivo. Lo que se quiere decir es: mediante estos colores —azul, amarillo, negro, carmesí, rojo y otros como el blanco— son de diversos colores; rodeadas de filamentos y anteras, y debido a sus formas variadas, poseen diversos colores; al haber brotado del excelente árbol Mandarava, llevas sobre tu cabeza una guirnalda de flores Mandarava hecha con ellas.

ยโต [Pg.100] รุกฺขโต ตานิ ปุปฺผานิ, เตสํ วิเสสวณฺณตาย อนญฺญสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิเมติ ยถาวุตฺตวณฺณสณฺฐานาทิยุตฺตา ปุปฺผวนฺโต รุกฺขา น สนฺตีติ โยชนา. กาเยสูติ เทวนิกาเยสุ. สุเมธเสติ สุนฺทรปญฺเญ.

Para mostrar que, debido al color especial de sus flores, estos árboles no se encuentran en otros reinos celestiales, se dijo: 'tales árboles no existen en otros reinos, oh tú de hermosa sabiduría'. Aquí, 'ime' se refiere a los árboles con flores que poseen los colores y formas ya descritos. 'Kāyesu' se refiere a los reinos o asambleas de deidades. 'Sumedhase' significa oh diosa de hermosa sabiduría.

ตตฺถ นีลาติ อินฺทนีลมหานีลาทิมณิรตนานํ วเสน นีโลภาสา. ปีตาติ ปุปฺผราคกกฺเกตนปุลกาทิมณิรตนานญฺเจว สิงฺคีสุวณฺณสฺส จ วเสน ปีโตภาสา. กาฬาติ อสฺมกอุปลกาทิมณิรตนานํ วเสน กณฺโหภาสา. มญฺชิฏฺฐาติ โชติรสโคมุตฺตกโคเมทกาทิมณิรตนานํ วเสน มญฺชิฏฺโฐภาสา. โลหิตาติ ปทุมราคโลหิตงฺกปวาฬรตนาทีนํ วเสน โลหิโตภาสา. เกจิ ปน นีลาทิปทานิ ‘‘รุกฺขา’’ติ อิมินา ‘‘นีลา รุกฺขา’’ติอาทินา โยเชตฺวา วทนฺติ. รุกฺขาปิ หิ นีลาทิวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนตฺตา นีลาทิโยคโต นีลาทิโวหารํ ลภนฺตีติ เตหิ ‘‘นีลา…เป… โลหิตา…เป… นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ รุกฺขา สนฺติ สุเมธเสติ, ยโต ตฺวํ อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ กิญฺชกฺขปริวาริตานํ มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ ธาเรสี’’ติ โยชนา กาตพฺพา. ตตฺถ ยถาทิฏฺเฐ วณฺณวิเสสยุตฺเต ปุปฺเผ กิตฺเตตฺวา เตสํ อสาธารณภาวทสฺสเนน รุกฺขานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ปฐมนโย, รุกฺขานํ อสาธารณภาวทสฺสเนน ปุปฺผานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ทุติยนโย. ปฐมนเย วณฺณาทโย สรูเปน คหิตา, ทุติยนเย นิสฺสยมุเขนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

En ese contexto, 'nīlā' significa que tienen un brillo azul debido a gemas como el zafiro. 'Pītā' significa que tienen un brillo amarillo debido al oro y a gemas como el topacio y el crisoberilo. 'Kāḷā' significa que tienen un brillo negro debido a gemas oscuras. 'Mañjiṭṭhā' significa que tienen un brillo carmesí debido a gemas como el granate. 'Lohitā' significa que tienen un brillo rojo debido al rubí y al coral. Algunos maestros vinculan los colores directamente con los árboles, llamándolos 'árboles azules', etc., pues los árboles cubiertos de tales flores reciben ese nombre por asociación. La construcción es: 'Árboles azules... rojos... tales árboles no existen en otros reinos, de los cuales llevas una guirnalda de flores Mandarava de diversos colores'. El primer método describe las flores y luego la exclusividad de los árboles; el segundo resalta la exclusividad de los árboles para indicar la de las flores. En el primero los colores se toman por su forma directa y en el segundo a través de su base; esta es la distinción.

๒๐๘. เกนาติ เกน ปุญฺญกมฺเมน, กายํ ตาวตึสนฺติ โยชนา. ปุจฺฉิตาจิกฺขาติ ปุจฺฉิตา ตฺวํ อาจิกฺข กเถหิ.

208. 'Kenā' se refiere a mediante qué acción meritoria ocurrió el renacimiento en Tavatimsa. 'Pucchitācikkha' significa: habiendo sido preguntada, responde y cuéntanos.

เอวํ ภควตา ปุจฺฉิตา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Siendo así interrogada por el Bienaventurado, la diosa respondió con estas estrofas:

๒๐๙.

209.

‘‘ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

Venerable señor, en mi vida pasada en la ciudad de Kimilā, la gente me conocía como la seguidora Bhadditthikā; estaba dotada de fe y virtud, y siempre me deleitaba en la generosidad y el compartir.

๒๑๐.

210.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Ofrecí vestidos, alimentos, alojamiento y lámparas a los monjes de conducta recta, con un corazón lleno de fe y alegría.

๒๑๑.

211.

‘‘จาตุทฺทสึ [Pg.101] ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

En el decimocuarto día, en el decimoquinto y en el octavo día del mes lunar, así como en los períodos especiales de observancia, cumplí el Uposatha dotado de ocho factores.

๒๑๒.

212.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

Observé el Uposatha y siempre estuve restringida por los preceptos; por medio de esa moderación y generosidad, ahora habito en esta mansión celestial.

๒๑๓.

213.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

Me abstuve de quitar la vida y fui cuidadosa en no mentir; me mantuve lejos del robo, de la conducta sexual ilícita y del consumo de alcohol.

๒๑๔.

214.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, อปฺปมาทวิหารินี;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

Deleitándome en los cinco preceptos y siendo conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora del Visionario (el Buda), viviendo con diligencia; habiendo acumulado méritos y oportunidades, al morir, ahora recorro el cielo de Nandana con mi propia luz radiante.

๒๑๕.

215.

‘‘ภิกฺขู จาหํ ปรมหิตานุกมฺปเก, อโภชยึ ตปสฺสิยุคํ มหามุนึ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

Venerable señor, serví a los monjes que buscan el mayor bienestar y a la pareja de grandes sabios; habiendo acumulado méritos y oportunidades, al morir, ahora recorro el cielo de Nandana con mi propia luz radiante.

๒๑๖.

216.

‘‘อฏฺฐงฺคิกํ อปริมิตํ สุขาวหํ, อุโปสถํ สตตมุปาวสึ อหํ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ.

“Venerable señor, observé continuamente el Uposatha de ocho factores, que trae una felicidad inconmensurable. Habiendo cumplido con mis deberes y poseyendo méritos realizados, resplandeciente con mi propia luz, deambulo por el jardín Nandana en el cielo de Tāvatiṃsa”.

๒๐๙-๒๑๔. ตตฺถ ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกาติ อาจารสมฺปตฺติยา สจฺจกิริยาย อุพฺพตฺตมานมโหฆนิวตฺตเนน อขณฺฑสีลาติ สญฺชาตนิจฺฉยา ภทฺทา สุนฺทรา อยํ อิตฺถี, ตสฺมา ‘‘ภทฺทิตฺถิกา อุปาสิกา’’ติ จ มํ กิมิลนครวาสิโน ชานึสุ. สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

209-214. En ese contexto, las palabras 'me conocieron como Bhadditthikā' significan que me conocieron como la seguidora laica en la ciudad de Kimilā. Debido a su perfección en la conducta y a su acto de verdad, al detener la gran inundación del río Ganges que se desbordaba, tuvo la firme determinación de poseer una virtud inquebrantable; por lo tanto, esta mujer es excelente y bella. Debido a esto, los habitantes de la ciudad de Kimila me conocieron como 'la seguidora laica Bhadditthikā'. El pasaje que comienza con 'dotada de fe y virtud' tiene un significado evidente por lo ya explicado anteriormente.

อปิจ ‘‘สทฺธา’’ติ อิมินา สทฺธาธนํ, ‘‘สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ อิมินา จาคธนํ[Pg.102], ‘‘สีเลน สมฺปนฺนา, จตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อิมินา สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนญฺจ, ‘‘อริยสจฺจาน โกวิทา’’ติ อิมินา สุตธนํ ปญฺญาธนญฺจ ทสฺสิตนฺติ สา อตฺตโน สตฺตวิธอริยธนปฏิลาภํ. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ อิมินา ตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อานิสํสํ วิภาเวติ. ตตฺถ กตาวาสาติ นิปฺผาทิตสุจริตาวาสา. สุจริตกมฺมญฺหิ ตทตฺเต อายติญฺจ สุขาวาสเหตุตาย ‘‘สุขวิหารสฺส อาวาโส’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘กตกุสลา’’ติ.

Además, con la palabra 'fe' (saddhā) se muestra la riqueza de la fe. Con las palabras 'deliciándose en compartir, ofrecí vestimenta y alimento, morada e iluminación... a los rectos, con una mente llena de fe' se muestra la riqueza de la generosidad. Con las palabras 'dotada de virtud, en el decimocuarto, en el decimoquinto... dedicada a los cinco preceptos' se muestra la riqueza de la virtud, la riqueza del sentido de la vergüenza moral (hiri) y la riqueza del temor al mal (ottappa). Con las palabras 'experta en las Nobles Verdades' se muestra la riqueza del conocimiento (suta) y la riqueza de la sabiduría (paññā). Por lo tanto, ella muestra su logro de las siete clases de riquezas de los nobles (ariya-dhana). Con la frase 'seguidora laica del Poseedor de Visión... recorro el bosque de Nandana' explica los beneficios que se experimentan tanto en la vida presente como en la futura. En ese contexto, 'katāvāsā' significa que ha completado las condiciones para una conducta correcta. Pues la acción de la conducta correcta se llama 'morada de la vida feliz' porque es la causa de una morada feliz tanto en el presente como en el futuro. Por eso dijo: 'habiendo realizado méritos' (katakusalā).

๒๑๕. ปุพฺเพ อนามสิตเขตฺตวิเสสํ อตฺตโน ทานมยํ ปุญฺญํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส อายตนคตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขู จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภิกฺขูติ อนวเสสภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขู. ปรมหิตานุกมฺปเกติ ปรมํ อติวิย ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อนุคฺคาหเก. อโภชยินฺติ ปณีเตน โภชเนน โภเชสึ. ตปสฺสิยุคนฺติ อุตฺตเมน ตปสา สพฺพกิเลสมลํ ตาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตตฺตา ตปสฺสิภูตํ ยุคํ. มหามุนินฺติ ตโต เอว มหาอิสิภูตํ, มหโต วา อตฺตโน วิสยสฺส มหนฺเตเนว ญาเณน มุนนโต ปริจฺฉินฺทนโต มหามุนึ. สพฺพเมตํ ทฺเว อคฺคสาวเก สนฺธาย วทติ.

215. Habiendo hablado previamente de su propio mérito consistente en la generosidad hacia un campo de mérito especial y no ordinario, ahora, para mostrar la culminación de dicho mérito, se dice 'y a los monjes...'. En ese contexto, 'monjes' (bhikkhū) se refiere a aquellos que han destruido las impurezas sin dejar rastro. 'Aquellos que poseen la suprema compasión' (paramahitānukampake) se refiere a quienes favorecen con el bienestar supremo, como el beneficio en la vida presente y otros. 'Alimenté' (abhojayiṃ) significa que les sirvió comida excelente. 'Pareja de ascetas' (tapassiyugaṃ) se refiere a la pareja de discípulos que se han convertido en ascetas por haber quemado y cortado por completo todas las impurezas mediante la práctica suprema. 'Gran Sabio' (mahāmuniṃ) se refiere a aquel que es un gran vidente por esa misma razón, o bien, a un gran sabio por discernir y conocer con una sabiduría vasta su propio y extenso ámbito de conocimiento. Todo esto se dice en referencia a los dos discípulos principales.

๒๑๖. อปริมิตํ สุขาวหนฺติ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา วุตฺตํ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) วจนโต ภควโตปิ วจนปถาตีตปริมาณรหิตสุขนิพฺพตฺตกํ อตฺตโน วา อานุภาเวน อปริมิตสุขาวหํ สุขสฺส อาวหนกํ. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. ตํ ตํ อุโปสถรกฺขณทิวสํ อหาเปตฺวา, ตํ ตํ วา อุโปสถรกฺขณทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา สตตํ วา สพฺพกาลํ สุขาวหนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

216. La expresión 'que conduce a una felicidad inconmensurable' (aparimitaṃ sukhāvahaṃ) se dice sin omitir la elisión de la nasal. De acuerdo con las palabras del Bienaventurado: 'Monjes, no es fácil alcanzar mediante una explicación la medida de cuán felices son los mundos celestiales', esto produce una felicidad que trasciende el camino de las palabras o que, por su propio poder, trae una felicidad sin límites. 'Constantemente' (satataṃ) significa en todo momento; esto se interpreta como no haber faltado a los respectivos días de observancia del Uposatha, o bien, haber cumplido íntegramente y sin interrupciones los respectivos días de observancia del Uposatha, o que siempre, en todo momento, trae felicidad. El resto es igual a lo que se explicó anteriormente.

อถ ภควา มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุวาสีนํ เทวพฺรหฺมสงฺฆานํ ตโย มาเส อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภทฺทิตฺถิวิมานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. สา เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา อโหสีติ.

Entonces, el Bienaventurado, después de haber enseñado el Abhidhamma Piṭaka durante tres meses a las huestes de devas y brahmas que habitan en los diez mil sistemas de mundos, encabezados por el joven deva Mātā, regresó al mundo de los hombres y enseñó el Bhadditthivimāna a los monjes. Esa enseñanza fue beneficiosa para la asamblea presente.

ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Bhadditthivimāna.

๖. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา

6. Comentario al Soṇadinnāvimāna

อภิกฺกนฺเตน [Pg.103] วณฺเณนาติ โสณทินฺนาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาฬนฺทายํ โสณทินฺนา นาม เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตี สุวิสุทฺธนิจฺจสีลา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถมฺปิ อุปวสติ. สา ธมฺมสวนสปฺปายํ ปฏิลภิตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริพฺรูหนฺตี โสตาปนฺนา อโหสิ. อถ อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

Con una belleza resplandeciente (abhikkantena vaṇṇena) se refiere al Soṇadinnāvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en Nāḷandā, vivía una seguidora laica llamada Soṇadinnā, quien, dotada de fe y confianza, servía con respeto a los monjes con los cuatro requisitos, mantenía una virtud permanente muy pura y también observaba el Uposatha dotado de los ocho factores. Al haber obtenido la oportunidad adecuada para escuchar el Dhamma y debido a su perfección en las condiciones de apoyo (upanissaya), desarrolló la meditación sobre las Cuatro Nobles Verdades y se convirtió en una entrada en la corriente (sotāpanna). Tiempo después, afectada por una enfermedad, falleció y renació entre los devas de Tāvatiṃsa. El venerable Mahāmoggallāna, al verla—

๒๑๗.

217.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“Tú que, con una belleza excelsa, permaneces iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana”.

๒๑๘.

218.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué tienes tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que son queridos por tu corazón?

๒๑๙.

219.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué tienes este poder tan brillante y tu belleza ilumina todas las direcciones?

อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ.

La interrogó con estas tres estrofas.

๒๒๐.

220.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa deidad, con el corazón lleno de alegría al ser interrogada por el venerable Moggallāna, explicó el kamma cuyo fruto es este, respondiendo precisamente a lo que se le preguntó”.

๒๒๑-๒๒๖.

‘‘โสณทินฺนาติ มํ อญฺญํสุ…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Me conocían como Soṇadinnā; fui una seguidora laica del glorioso Buda Gotama”.

๒๒๗.

227.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”.

เทวตา พฺยากาสิ. ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

Así respondió la deidad. Todo eso es exactamente de la misma manera que se explicó anteriormente.

โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Palacio de Soṇadinnā.

๗.อุโปสถาวิมานวณฺณนา

7. Comentario sobre el Palacio de Uposathā

อภิกฺกนฺเตน [Pg.104] วณฺเณนาติ อุโปสถาวิมานํ. อิธ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ สาเกเต อุโปสถา นาม เอกา อุปาสิกาติ อยเมว วิเสโส, เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

‘Con una belleza espléndida...’ se refiere al Palacio de Uposathā. En cuanto al origen de este relato, [el hecho de que] en la ciudad de Sāketa vivía una seguidora laica llamada Uposathā es la única distinción; el resto es similar al relato del Palacio anterior. Por lo tanto, se dijo:

๒๒๙-๒๓๑.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘Con una belleza espléndida... [etc.] ...y tu belleza ilumina todas las direcciones’.

๒๓๒.

232.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

‘Esa deidad, regocijada... [etc.] ...este es el fruto de tal acción’.

๒๓๓-๒๓๘.

‘‘อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ, สาเกตายํ อุปาสิกา…เป…อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Me conocían como Uposathā, una seguidora laica en Sāketa; fui una seguidora laica del Vidente, el glorioso Gotama”.

๒๓๙.

239.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”.

เทวตา พฺยากาสิ. ปุน อตฺตโน เอกํ โทสํ ทสฺเสนฺตี –

Esa deidad respondió. Deseando mostrar de nuevo una falta propia, dijo:

๒๔๑.

241.

‘‘อภิกฺขณํ นนฺทนํ สุตฺวา, ฉนฺโท เม อุทปชฺชถ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย, อุปปนฺนามฺหิ นนฺทนํ.

“Venerable de gran poder, habiendo escuchado repetidamente sobre el jardín Nandana, surgió en mí el deseo; habiendo fijado mi mente en ese lugar, he renacido en el jardín Nandana”.

๒๔๒.

242.

‘‘นากาสึ สตฺถุ วจนํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

หีเน จิตฺตํ ปณิธาย, สามฺหิ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

“No seguí la palabra del Maestro, el Buda de la estirpe solar; habiendo fijado mi mente en un renacimiento inferior, ahora estoy llena de remordimiento”. Estas dos estrofas pronunció.

๒๓๓. ตตฺถ อุโปสถาติ มํ อญฺญํสูติ ‘‘อุโปสถา’’ติ อิมินา นาเมน มํ มนุสฺสา ชานึสุ. สาเกตายนฺติ สาเกตนคเร.

233. Aquí, ‘los hombres me conocían como Uposathā’ significa que las personas me conocían por este nombre, ‘Uposathā’. ‘En Sāketa’ significa en la ciudad de Sāketa.

๒๔๑. อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. นนฺทนํ สุตฺวาติ ‘‘ตาวตึสภวเน นนฺทนวนํ นาม เอทิสญฺจ เอทิสญฺจา’’ติ ตตฺถ นานาวิธํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ สุตฺวา. ฉนฺโทติ ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญกมฺมสฺส การณภูโต กุสลจฺฉนฺโท, ตตฺรูปปตฺติยา ปตฺถนาภูโต ตณฺหาฉนฺโท วา. อุทปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ตตฺถาติ ตาวตึสภวเน, นนฺทนาปเทเสนปิ หิ ตํ เทวโลกํ วทติ. อุปปนฺนามฺหีติ อุปฺปนฺนา นิพฺพตฺตา อมฺหิ.

241. ‘Frecuentemente’ significa constantemente. ‘Al oír hablar de Nandana’ significa al haber escuchado sobre las diversas formas de esplendor celestial en el reino de los Treinta y Tres, pensando: ‘El jardín Nandana es de tal y tal manera’. ‘Deseo’ se refiere al deseo virtuoso (kusalacchanda) que es la causa de la acción meritoria que produce el renacimiento allí, o bien al deseo basado en el anhelo (taṇhāchanda) que busca renacer en ese lugar. ‘Surgió’ significa que se originó. ‘Allí’ se refiere al reino de los Treinta y Tres; pues al mencionar el nombre del jardín Nandana, se refiere a ese mundo celestial. ‘He renacido’ significa que he surgido, que he nacido.

๒๔๒. นากาสึ [Pg.105] สตฺถุ วจนนฺติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ วณฺเณมี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑) สตฺถารา วุตฺตวจนํ น กรึ, ภเวสุ ฉนฺทราคํ น ปชหินฺติ อตฺโถ. อาทิจฺโจ โคตมโคตฺโต, ภควาปิ โคตมโคตฺโตติ สโคตฺตตาย วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน’’ติ. อถ วา อาทิจฺจสฺส พนฺธุ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตํ ปฏิจฺจ ตสฺส อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อาทิจฺโจ วา พนฺธุ เอตสฺส โอรสปุตฺตภาวโตติ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตถา หิ วุตฺตํ –

242. ‘No seguí las palabras del Maestro’ significa que no obedecí las palabras pronunciadas por el Maestro, tales como: ‘Oh monjes, no elogio la existencia ni siquiera por un instante’; el significado es que no abandoné el deseo y el apego por los mundos de existencia. Dado que el Sol pertenece al linaje Gautama y el Bienaventurado también pertenece al linaje Gautama, se dice ‘del Buda, el Pariente del Sol’ debido a que comparten el mismo linaje. Alternativamente, ‘Pariente del Sol’ significa amigo del Sol; este es el Bienaventurado. ¿Por qué es un pariente? Porque, dependiendo del Bienaventurado, el Sol ha nacido en el nacimiento noble (ariya-jāti); o bien, porque el Bienaventurado tiene al Sol como pariente por ser su hijo de corazón. Por lo tanto, se dice:

‘‘โย อนฺธกาเร ตมสี ปภงฺกโร, เวโรจโน มณฺฑลี อุคฺคเตโช;

มา ราหุ คิลี จรมนฺตลิกฺเข, ปชํ มมํ ราหุ ปมุญฺจ สูริย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๑);

‘Aquel que hace la luz en la oscuridad sombría, el que brilla, el disco de gran poder; no permitas, Rāhu, que sea tragado mientras cruza el firmamento. ¡Libera al sol, mi descendencia, Rāhu!’.

หีเนติ ลามเก. อตฺตโน ภวาภิรตึ สนฺธาย วทติ. สามฺหีติ สา อมฺหิ.

‘En algo inferior’ significa en algo bajo; habla refiriéndose a su propio deleite en la existencia. El término ‘sāmhi’ debe dividirse en ‘sā amhi’, que significa ‘esa soy yo’.

เอวํ ตาย เทวตาย ภวาภิรตินิมิตฺเต อุปฺปนฺนวิปฺปฏิสาเร ปเวทิเต เถโร ภวสฺส ปริจฺฉินฺนายุภาววิภาวนมุเขน อายตึ มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส สมติกฺกโม กาตุํ สุกโร, สพฺพโส ขีณาสวภาโว นาม มหานิสํโสติ จ สมสฺสาเสตุํ –

Habiendo expresado así la deidad su arrepentimiento surgido de su deleite en la existencia, el Thera, con el fin de consolarla mostrando la naturaleza finita de la vida en la existencia y explicando que en el futuro, permaneciendo en la condición humana, es fácil lograr la superación del sufrimiento del saṃsāra, y que el estado de quien ha extinguido las impurezas (khīṇāsava) posee grandes beneficios, dijo:

๒๔๓.

243.

‘‘กีว จิรํ วิมานมฺหิ, อิธ วจฺฉสุโปสเถ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, ยทิ ชานาสิ อายุโน’’ติ. –

‘¿Por cuánto tiempo morarás aquí en este palacio, Uposathā? Oh deidad, habiendo sido preguntada, dime, si conoces la duración de tu vida’.

คาถมาห. ปุน สา –

Así pronunció el verso. De nuevo, ella dijo:

๒๔๔.

244.

‘‘สฏฺฐิ วสฺสสหสฺสานิ, ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย;

อิธ ฐตฺวา มหามุนิ, อิโต จุตา คมิสฺสามิ;

มนุสฺสานํ สหพฺยต’’นฺติ. – อาห;

“Tras permanecer en este reino celestial por sesenta mil años y tres decenas de millones de años, ¡oh Gran Sabio!, cuando fallezca de este estado, iré a la compañía de los seres humanos”. Así habló.

ปุน เถโร –

De nuevo, el anciano Thera dijo:

๒๔๕.

245.

‘‘มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ, สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา;

โสตาปนฺนา วิเสสยิ, ปหีนา ตว ทุคฺคตี’’ติ. –

“No temas, Uposathā; el mismo Buda perfectamente iluminado ha declarado tu destino. Eres una que ha entrado en la corriente y has alcanzado la distinción; el renacimiento en estados de sufrimiento ha sido abandonado por ti”.

อิมาย คาถาย สมุตฺเตเชสิ.

Con esta estrofa, él la animó.

๒๔๓-๔. ตตฺถ [Pg.106] กีว จิรนฺติ กิตฺตกํ อทฺธานํ. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก, อิธ วา วิมานสฺมึ. อายุ โนติ อายุ, โนติ นิปาตมตฺตํ. อายุโน วา จิราจิรภาวํ, อถ วา ยทิ ชานาสิ อายุโนติ อตฺโถ. มหามุนีติ เถรํ อาลปติ.

243-4. Aquí, ‘por cuánto tiempo’ significa qué duración de tiempo. ‘Aquí’ significa en este mundo celestial, o bien en este palacio. ‘Āyu no’ significa la vida; el término ‘no’ es solo una partícula (nipāta). O bien, se refiere a la duración larga o corta de la vida; así, ‘si conoces la duración de la vida’ es el significado. Con ‘Gran Sabio’, se dirige al Thera.

๒๔๕. มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายีติ ภทฺเท อุโปสเถ ตฺวํ มา ภายิ. กสฺมา? ยสฺมา สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา. กินฺติ? โสตาปนฺนา วิเสสยีติ. มคฺคผลสญฺญิตํ วิเสสํ ยาตา อธิคตา, ตสฺมา ปหีนา ตว สพฺพาปิ ทุคฺคตีติ อิมมฺปิ วิเสสํ ยาตาติ วิเสสยิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

245. ‘No temas, Uposathā’ significa: ‘Noble Uposathā, no tengas miedo’. ¿Por qué? Porque has sido declarada por el Buda perfectamente iluminado. ¿Qué se declaró? ‘Sotāpanna que ha alcanzado la distinción’. Esto significa que ha alcanzado y realizado la distinción conocida como el Sendero y el Fruto; por lo tanto, todos sus renacimientos en estados de miseria han sido abandonados. Debido a que ha llegado a esta distinción, se dice ‘visesayi’ (distinguida). El resto es igual a lo explicado anteriormente.

อุโปสถาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Palacio de Uposathā.

๘-๙. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา

8-9. Comentario sobre el Palacio de Niddā y Suniddā

อฏฺฐมนวมวิมานานิ ราชคหนิทานานิ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ยถากฺกมํ ‘‘นิทฺทา นาม อุปาสิกา…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… สุนิทฺทา นาม อุปาสิกา’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ ปาฬิ เปยฺยาลวเสน ฐปิตาติ. เตน วุตฺตํ –

El octavo y el noveno relato de los palacios tienen su origen en Rājagaha. En cuanto al origen, debe decirse respectivamente: ‘Una seguidora laica llamada Niddā... [etc.] ...del renombrado Gautama. Por eso mi belleza es tal... [etc.] ...una seguidora laica llamada Suniddā’. El resto es exactamente igual a lo explicado anteriormente. Incluso en los versos no hay nada nuevo. De hecho, en algunos manuscritos, el texto Pali se ha dispuesto mediante abreviaciones (peyyāla). Por lo tanto, se dijo:

๒๔๖.

246.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘Con una belleza espléndida... [etc.] ...y tu belleza ilumina todas las direcciones’.

๒๔๗.

247.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa deidad, con el corazón lleno de alegría... este es el fruto de aquel kamma”.

๒๔๘.

248.

‘‘นิทฺทาติ มมํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Los hombres me conocían como Niddā, una seguidora laica en Rājagaha... fui seguidora del glorioso Gotama”.

๒๕๖.

256.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”.

๒๕๘.

258.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“¿Cómo es que con tan excelsa belleza iluminas todas las direcciones?”.

๒๖๑.

261.

‘‘สา [Pg.107] เทวตา อตฺตมนา…เป….

“Esa deidad, complacida en su mente... [etcétera].”

๒๖๒.

262.

‘‘สุนิทฺทาติ มํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Los hombres me conocían como Suniddā, una seguidora laica en Rājagaha... fui seguidora del glorioso Gotama”.

๒๖๘.

268.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”.

นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión de Niddā y Suniddā ha concluido.

๑๐. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

10. Explicación de la Primera Mansión de la Donante de Alimentos (Bhikkhādāyikāvimāna).

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อุตฺตรมธุรายํ อญฺญตรา อิตฺถี ขีณายุกา โหติ อปาเย อุปฺปชฺชนารหา. ภควา ปจฺจูสเวลายํ มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ อิตฺถึ อปาเย อุปฺปชฺชนารหํ ทิสฺวา มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ตํ สุคติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม เอโก อทุติโย มธุรํ อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย พหินครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน สมเยน สา อิตฺถี เคเห อาหารํ สมฺปาเทตฺวา เอกมนฺเต ปฏิสาเมตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปิณฺโฑ ลทฺโธ’’ติ วตฺวา ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ จ ภควตา วุตฺเต อลทฺธภาวํ ญตฺวา ฆฏํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามิ, อธิวาเสถา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. สา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต ปเวสนํ อุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ. ภควา เคหํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ สา ภควนฺตํ โภเชสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ โอนีตปตฺตปาณี ตสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อนุโมทนํ สุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหนฺตี นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. สา [Pg.108] กติปยทิวสาติกฺกเมเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

‘Con una belleza radiante’ se refiere a la Mansión de la Donante de Alimentos. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Sāvatthi, en el bosque de Jetavana. En aquel tiempo, en la ciudad de Uttara Madhurā, una mujer había llegado al fin de su vida y estaba destinada a renacer en un estado de sufrimiento. El Bendito, al salir de su meditación de gran compasión al amanecer y observar el mundo, vio a aquella mujer que merecía renacer en un estado de miseria. Impulsado por su gran compasión y con el deseo de establecerla en un buen destino, partió solo hacia Madhurā. Tras llegar, en el tiempo de la mañana, se ajustó el manto, tomó su cuenco de limosna y entró en la ciudad para pedir alimentos. En ese momento, aquella mujer, tras haber preparado comida en su casa y haberla guardado en un rincón, tomó un cántaro, fue al muelle de agua, se bañó y regresaba a su hogar con el cántaro lleno. Al ver al Bendito en el camino, le preguntó: ‘Señor, ¿habéis recibido ya la limosna?’. Cuando el Bendito respondió: ‘Recibiré’, ella comprendió que aún no la había obtenido. Dejó el cántaro, se acercó al Bendito, le rindió homenaje y le dijo: ‘Señor, yo os ofreceré comida de limosna; por favor, aceptadla’. El Bendito aceptó en silencio. Al ver que el Bendito aceptaba, ella se adelantó, preparó un asiento en un lugar limpio y rociado con agua, y se quedó esperando la entrada del Bendito. El Bendito entró en la casa y se sentó en el asiento preparado. Entonces, ella le sirvió la comida. Una vez que el Bendito terminó su comida y retiró su mano del cuenco, pronunció unas palabras de regocijo (anumodanā) y partió. Ella, al escuchar la enseñanza, experimentó una gran alegría y felicidad, y permaneció allí rindiendo homenaje, manteniendo su mente fija en el Buda hasta que Él desapareció de su vista. A los pocos días de esto, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada de mil ninfas celestiales. El venerable Mahāmoggallāna se dirigió a ella con estos versos:

๒๗๐.

270.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… โอสธี วิย ตารกา.

“‘Con una belleza radiante...’ [etcétera] ‘como la estrella de la medicina (Venus)’.”

๒๗๑.

271.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปุจฺฉิ;

“‘¿Por qué tienes tal belleza?... tu esplendor ilumina todas las direcciones’. —Así le preguntó con estos versos.”

๒๗๓.

273.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa deidad, complacida en su mente... [así respondió:] ‘este es el fruto de tal acción’.”

๒๗๔.

274.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา,ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“Cuando fui un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano”,

๒๗๕.

275.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภิกฺขํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“vi al Buda, libre de pasiones, de apariencia serena y mente límpida; con mis propias manos y con fe, le ofrecí comida de limosna”.

๒๗๖.

276.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”.

เทวตา พฺยากาสิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

La deidad respondió. Todo lo demás es de significado evidente, pues sigue el método explicado anteriormente.

ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Primera Mansión de la Donante de Alimentos ha concluido.

๑๑. ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

11. Explicación de la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos.

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา อญฺญตรํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เคหํ ปเวเสตฺวา โภชนํ อทาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

‘Con una belleza radiante’ se refiere a la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha. Allí, una mujer llena de fe vio a un anciano monje que había agotado sus impurezas pidiendo limosna; lo invitó a entrar en su casa y le ofreció comida. Después de un tiempo, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. El resto es idéntico a la mansión precedente.

๒๗๘.

278.

‘‘อภิกฺกนฺเตน [Pg.109] วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“‘Con una belleza radiante...’ [así comienza el verso, concluyendo con] ‘ilumina todas las direcciones’.”

๒๘๑.

281.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“Esa deidad, con el corazón lleno de alegría... este es el fruto de aquel kamma”.

๒๘๒.

282.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“‘Yo era un ser humano entre los humanos...’ [concluyendo con] ‘mi esplendor ilumina todas las direcciones’.”

ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos ha concluido.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en el comentario de las Crónicas de las Mansiones (Vimānavatthu) de la serie de los Comentarios Breves (Khuddaka-aṭṭhakathā) llamado Paramatthadīpanī,

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ทุติยสฺส จิตฺตลตาวคฺคสฺส

el segundo capítulo llamado Cittalatāvagga, adornado con once historias,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

la explicación de su significado ha concluido.

๓. ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค

3. Capítulo del Árbol Pāricchattaka (Pāricchattakavagga)

๑. อุฬารวิมานวณฺณนา

1. Explicación de la Mansión Magnífica (Uḷāravimāna)

ปาริจฺฉตฺตกวคฺเค อุฬาโร เต ยโส วณฺโณติ อุฬารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ราชคเห อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อุปฏฺฐากกุเล เอกา ทาริกา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา อโหสิ. สา ยํ ตสฺมึ เคเห ปุเรภตฺตํ ขาทนียโภชนียํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒํ เทติ, อุปฑฺฒํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, อทตฺวา ปน น ภุญฺชติ, ทกฺขิเณยฺเย อปสฺสนฺตีปิ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐกาเล เทติ, ยาจกานมฺปิ เทติเยว. อถสฺสา มาตา ‘‘มม ธีตา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา ตสฺสา ทิคุณํ ภาคํ เทติ. เทนฺตี จ เอกสฺมึ ภาเค ตาย สํวิภาเค กเต ปุน อปรํ เทติ, สา ตโตปิ สํวิภาคํ กโรติเยว.

En el capítulo del Pāricchattaka, ‘Magnífica es tu gloria y belleza’ se refiere a la Mansión Magnífica. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha, en el bosque de bambú (Veḷuvana), en el lugar donde se alimenta a las ardillas. En aquel tiempo, en una familia de servidores del venerable Mahāmoggallāna en Rājagaha, vivía una joven con una gran disposición para dar, que se deleitaba en compartir. De cualquier alimento o comida deliciosa que se produjera en su casa antes de la comida de la mañana, ella entregaba la mitad de su porción asignada y consumía la otra mitad; de hecho, no comía sin haber dado antes. Incluso si no veía a nadie digno de ofrendas, guardaba su porción para darla cuando los viera; también solía dar a los mendigos. Entonces, su madre, regocijada al pensar ‘mi hija tiene una gran disposición para dar y se deleita en compartir’, le daba una porción doble. Aun cuando le daban esa porción doble, después de que ella compartía una parte, volvía a recibir más, y ella continuaba compartiendo de eso también.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล ตํ วยปฺปตฺตํ มาตาปิตโร ตสฺมึเยว นคเร อญฺญตรสฺมึ กุเล กุมารสฺส อทํสุ. ตํ ปน กุลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ โหติ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห สปทานํ [Pg.110] ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺสา ทาริกาย สสุรสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สา ทาริกา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘ปวิสถ ภนฺเต’’ติ ปเวเสตฺวา วนฺทิตฺวา สสฺสุยา ฐปิตํ ปูวํ ตํ อปสฺสนฺตี ‘‘ตสฺสา กเถตฺวา อนุโมทาเปสฺสามี’’ติ วิสฺสาเสน คเหตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. ทาริกา ‘‘ตุมฺเหหิ ฐปิตํ ปูวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อทาสิ’’นฺติ สสฺสุยา กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘กินฺนามิทํ ปาคพฺภิยํ, อยํ มม สนฺตกํ อนาปุจฺฉิตฺวาว สมณสฺส อทาสี’’ติ ตํ กฏตฏายมานา โกธาภิภูตา ยุตฺตายุตฺตํ อจินฺเตนฺตี ปุรโต ฐิตํ มุสลขณฺฑํ คเหตฺวา อํสกูเฏ ปหริ. สา สุขุมาลตาย ปริกฺขีณายุกตาย จ เตเนว ปหาเรน พลวทุกฺขาภิภูตา หุตฺวา กติปาเหเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สติปิ อญฺญสฺมึ สุจริตกมฺเม เถรสฺส กตทานเมว สาติสยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

De esta manera, con el paso del tiempo, cuando alcanzó la edad núbil, sus padres la entregaron en matrimonio a un joven de otra familia en esa misma ciudad de Rājagaha. Sin embargo, esa familia era de visión incorrecta, carecía de fe y no tenía devoción por las Tres Joyas. Entonces, mientras el venerable Mahāmoggallāna realizaba su ronda de limosnas de casa en casa en Rājagaha, se detuvo ante la puerta de la casa del suegro de aquella joven. Al verlo, la joven, con el corazón lleno de devoción, dijo: “Entre, venerable señor”, y habiéndolo hecho entrar y habiéndole rendido homenaje, tomó un pastel que su suegra había guardado. Como no veía a su suegra en ese momento, pensó: “Le informaré después y haré que ella también se regocije con este mérito”, y con confianza lo tomó y se lo ofreció al anciano. El anciano, tras expresar palabras de regocijo (anumodana), se marchó. La joven le dijo a su suegra: “He entregado el pastel que habías guardado al anciano Mahāmoggallāna”. Al oír esto, la suegra exclamó: “¿Qué clase de imprudencia es esta? Sin consultarme, ha dado mi pastel a un asceta”, y crujiendo los dientes y dominada por la ira, sin considerar lo que era apropiado o inapropiado, tomó un mazo de madera que estaba frente a ella y la golpeó en el hombro. Debido a su delicadeza física y a que su tiempo de vida se había agotado, la joven, afligida por un dolor intenso a causa de aquel golpe, murió a los pocos días y renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Aunque poseía otros actos de buena conducta, el don ofrecido al anciano se presentó con especial claridad en su mente al momento de morir. El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método mencionado anteriormente, le preguntó:

๒๘๖.

286.

‘‘อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา;

นาริโย นจฺจนฺติ คายนฺติ, เทวปุตฺตา อลงฺกตา.

“¡Oh deidad de bella apariencia!, tu gloria y belleza son magníficas, iluminando todas las direcciones. Divinidades femeninas y dioses adornados bailan y cantan para ti”.

๒๘๗.

287.

‘‘โมเทนฺติ ปริวาเรนฺติ, ตว ปูชาย เทวเต;

โสวณฺณานิ วิมานานิ, ตวิมานิ สุทสฺสเน.

“Te deleitan y te rodean para honrarte, ¡oh deidad! Estos palacios celestiales tuyos, Sudassanā, son de oro puro”.

๒๘๘.

288.

‘‘ตุวํสิ อิสฺสรา เตสํ, สพฺพกามสมิทฺธินี;

อภิชาตา มหนฺตาสิ, เทวกาเย ปโมทสิ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“Eres la soberana de ellos, poseyendo la perfección de todos los deseos; eres noble y grande, y te regocijas en la asamblea de los dioses. ¡Oh deidad!, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué kamma es fruto esto?”.

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

Así le preguntó con estas tres estrofas.

๒๘๖. ตตฺถ ยโสติ ปริวาโร. วณฺโณติ วณฺณนิภา สรีโรภาโส. ‘‘อุฬาโร’’ติ ปน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติ จ วณฺณสมฺปตฺติ จ วุตฺตา โหติ. ตาสุ ‘‘อุฬาโร เต วณฺโณ’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วณฺณสมฺปตฺตึ วิสยวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพา โอภาสเต ทิสา’’ติ วตฺวา ‘‘อุฬาโร เต ยโส’’ติ วุตฺตํ ปริวารสมฺปตฺตึ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นาริโย นจฺจนฺตี’’ติอาทิ [Pg.111] วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาสุ ทิสาสุ วิชฺโชตเต, สพฺพา วา ทิสา โอภาสยเต, วิชฺโชตยตีติ อตฺโถ. ‘‘โอภาสเต’’ติ ปทสฺส ‘‘โอภาสนฺเต’’ติ เกจิ วจนวิปลฺลาเสน อตฺถํ วทนฺติ, เตหิ ‘‘วณฺเณนา’’ติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. วณฺเณนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, วณฺเณน เหตุภูเตนาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพา ทิสา’’ติ จ ชาติวเสน ทิสาสามญฺเญ อเปกฺขิเต วจนวิปลฺลาเสนปิ ปโยชนํ นตฺถิ. นาริโยติ เอตฺถาปิ ‘‘อลงฺกตา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวปุตฺตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน นาริโย เทวปุตฺตา จาติ สมุจฺจโย เวทิตพฺโพ.

286. En este contexto, 'yaso' significa séquito. 'Vaṇṇo' se refiere al esplendor de la complexión o al brillo del cuerpo. Al decirse específicamente 'uḷāro' (magnífico), se indica tanto la excelencia de su séquito como la de su belleza. Entre estas, para mostrar detalladamente la excelencia de la belleza mencionada brevemente en 'uḷāro te vaṇṇo' a través del alcance de su brillo, dijo 'sabbā obhāsate disā' (ilumina todas las direcciones). Y para mostrar detalladamente la excelencia del séquito mencionada en 'uḷāro te yaso' a través de los objetos, dijo 'nāriyo naccanti' (las mujeres danzan), etc. Allí, 'sabbā obhāsate disā' significa que brilla en todas las direcciones o que hace resplandecer todas las direcciones. Algunos maestros explican 'obhāsate' como 'obhāsante' mediante un intercambio de terminación verbal; según ellos, el caso de 'vaṇṇena' debe ser modificado. 'Vaṇṇena' es un instrumental con sentido causal, significando 'debido a su belleza'. En 'sabbā disā', al referirse a la generalidad de las direcciones (este, etc.), no hay necesidad de un cambio de número gramatical. En 'nāriyoti', se debe conectar con la palabra 'alaṅkatā' (adornadas). En 'devaputtā', la partícula 'ca' se entiende aunque esté omitida, por lo que debe entenderse la unión: 'tanto las deidades femeninas como los hijos de los devas'.

๒๘๗. โมเทนฺตีติ ปโมทยนฺติ. ปูชายาติ ปูชนตฺถํ ปูชานิมิตฺตํ วา, นจฺจนฺติ คายนฺตีติ โยชนา. ตวิมานีติ ตว อิมานิ.

287. 'Modentī' significa que deleitan o regocijan. 'Pūjāyā' significa con el propósito de honrar o debido a la adoración; la construcción es que danzan y cantan. 'Tavimānī' se descompone como 'tava imāni' (estas tus mansiones).

๒๘๘. สพฺพกามสมิทฺธินีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, สพฺเพหิ วา ตยา กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ วตฺถูหิ สมิทฺธา. อภิชาตาติ สุชาตา. มหนฺตาสีติ มหตี มหานุภาวา อสิ. เทวกาเย ปโมทสีติ อิมสฺมึ เทวนิกาเย ทิพฺพสมฺปตฺติเหตุเกน ปรเมน ปโมทเนน ปโมทสิ.

288. 'Sabbakāmasamiddhinī' significa provista de todos los cinco placeres sensoriales, o bien, llena de todas las cosas deseadas y anheladas por ti. 'Abhijātā' significa bien nacida. 'Mahantāsi' significa que eres grande, de gran poder sobrenatural. 'Devakāye pamodasi' significa que en esta asamblea de los dioses de Tāvatiṃsa te regocijas con el deleite supremo causado por la fortuna celestial.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ –

Preguntada así por el anciano, la deidad respondió a la cuestión de esta manera:

๒๘๙.

289.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทุสฺสีลกุเล สุณิสา อโหสึ, อสฺสทฺเธสุ กทริเยสุ อหํ.

“Cuando fui un ser humano en el mundo humano, en mi vida anterior, fui nuera en una familia de conducta inmoral, entre personas sin fe y mezquinas”.

๒๙๐.

290.

‘‘สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา;

ปิณฺฑาย จรมานสฺส, อปูวํ เต อทาสหํ.

“Yo estaba dotada de fe y virtud, siempre deleitándome en la generosidad; a usted, que caminaba por limosna, le ofrecí un pastel cocinado en sartén”.

๒๙๑.

291.

‘‘ตทาหํ สสฺสุยาจิกฺขึ, ‘สมโณ อาคโต อิธ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ’.

“Entonces le dije a mi suegra: ‘Un asceta ha venido aquí; con mis propias manos y con fe, le he dado un pastel’”.

๒๙๒.

292.

‘‘อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสิ, อวินีตาสิ ตฺวํ วธุ;

น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ‘สมณสฺส ททามหํ’.

Así la reprendió su suegra: 'Nuera, eres indisciplinada; no quisiste consultarme y dijiste: «yo misma doy al asceta»'.

๒๙๓.

293.

‘‘ตโต [Pg.112] เม สสฺสุ กุปิตา, ปหาสิ มุสเลน มํ;

กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ, นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ.

Entonces mi suegra, enfurecida, me golpeó con un mazo; me hirió en el hombro y me mató. No pude sobrevivir por mucho tiempo.

๒๙๔.

294.

‘‘อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

เทวานํ ตาวตึสานํ, อุปปนฺนา สหพฺยตํ.

Tras la disolución del cuerpo, liberada de aquel sufrimiento y habiendo fallecido, renací en compañía de los dioses de Tāvatiṃsa.

๒๙๕.

295.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a ese mérito, tengo tal esplendor... y mi resplandor ilumina todas las direcciones.

๒๘๙. ตตฺถ อสฺสทฺเธสูติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ อภาเวน อสฺสทฺเธสุ, ถทฺธมจฺฉริยตาย กทริเยสุ สสฺสุอาทีสุ อหํ สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา อโหสินฺติ โยชนา.

289. Allí, 'assaddhesū' significa entre aquellos que carecen de fe debido a la ausencia de confianza en las Tres Joyas y en la ley del kamma y sus frutos. 'Kadariyesu' se refiere a la suegra y otros parientes que eran mezquinos debido a su egoísmo obstinado. La construcción es: 'A pesar de estar entre ellos, yo estaba dotada de fe y virtud'.

๒๙๐-๑. อปูวนฺติ กปลฺลปูวํ. เตติ นิปาตมตฺตํ. สสฺสุยา อาจิกฺขึ คหิตภาวญาปนตฺถญฺจ อนุโมทนตฺถญฺจาติ อธิปฺปาโย.

290-1. 'Apūvaṃ' se refiere a un pastel frito en una sartén. 'Te' es una partícula enfática. La intención es: 'Se lo informé a mi suegra tanto para darle a conocer el hecho de la ofrenda como para que ella pudiera regocijarse'.

๒๙๒. อิติสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. สมณสฺส ททามหนฺติ อหํ สมณสฺส อปูวํ ททามีติ. ยสฺมา น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ตสฺมา ตฺวํ วธุ อวินีตาสีติ สสฺสุ ปริภาสีติ โยชนา.

292. En 'itissā', la parte 'assā' es una partícula. 'Samaṇassa dadāmahanti' significa 'yo doy el pastel al asceta'. La construcción es: 'Puesto que no quisiste consultarme, tú, nuera, eres una malcriada', así la suegra la reprendió.

๒๙๓. ปหาสีติ ปหริ. กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มนฺติ เอตฺถ กูฏนฺติ อํสกูฏํ วุตฺตํ ปุริมปทโลเปน, กูฏเมว องฺคนฺติ กูฏงฺคํ, ตํ ฉินฺทตีติ กูฏงฺคจฺฉิ. เอวํ โกธาภิภูตา หุตฺวา มํ อวธิ, มม อํสกูฏํ ฉินฺทิ, เตเนว อุปกฺกเมน มตตฺตา มํ มาเรสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิร’’นฺติ.

293. «Pahāsī» significa golpeó. En la frase «Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ», «kūṭa» se refiere a la articulación del hombro (aṃsakūṭa) por la omisión del primer término; el hombro mismo es el miembro (aṅga), por lo tanto, «kūṭaṅga»; aquello que lo rompe es «kūṭaṅgacchi». El significado es: «Habiendo sido así dominada por la ira, me golpeó y me rompió el hombro, y por ese mismo esfuerzo, debido a mi muerte, me mató». Por eso dice: «no pude vivir por mucho tiempo».

๒๙๔. วิปฺปมุตฺตาติ ตโต ทุกฺขโต สุฏฺฐุ มุตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

294. «Vippamuttā» significa completamente liberada de ese sufrimiento. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อุฬารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

El comentario sobre la Mansión Uḷāra ha concluido.

๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา

2. Comentario sobre la Mansión de la Donante de Caña de Azúcar (Ucchudāyikāvimāna)

โอภาสยิตฺวา [Pg.113] ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส – อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา, ตงฺขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา, ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา, เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

«Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ» [Habiendo iluminado la tierra con los dioses] se refiere a la Mansión de la Donante de Caña de Azúcar. ¿Cuál es su origen? Todo, empezando por «El Bienaventurado residía en Rājagaha», es similar a lo relatado en la mansión anterior. Pero esta es la distinción: aquí se dio caña de azúcar; fue golpeada por su suegra con un taburete, murió en ese mismo instante y renació entre los [dioses] Tāvatiṃsa. En esa misma noche, habiendo ido ante el Thera para servirle, iluminando todo el Gijjhakūṭa como la luna y como el sol, después de saludar al Thera, permaneció a un lado con las manos en añjali, rindiendo homenaje. Entonces el Thera [le preguntó]:

๒๙๖.

296.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

Habiendo iluminado la tierra junto con los cielos, resplandeces como la luna y el sol; por tu gloria, belleza, fama y poder, sobresales como el Gran Brahmā ante los dioses de Tāvatiṃsa junto con su rey Sakka.

๒๙๗.

297.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

Te pregunto, tú que llevas guirnaldas de lotos, que estás adornada con joyas y posees una piel como el oro puro; bellamente ataviada y vistiendo ropas excelentes, ¿quién eres tú, hermosa deidad, que me rindes homenaje?

๒๙๘.

298.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ, เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

¿Qué acción realizaste por ti misma en tu vida pasada cuando eras un ser humano? ¿Practicaste bien la generosidad o la moderación en la virtud? ¿Por qué mérito has renacido en este feliz destino con tal renombre? Oh deidad, te lo pregunto, dime: ¿de qué acción es este el fruto?

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

Con estas versos, él le preguntó.

๒๙๖-๗. ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปถวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปถวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห [Pg.114] ‘‘สิริยา’’ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี.

296-7. Allí, «obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ» significa que habiendo iluminado esta superficie de la tierra que ha llegado a ser parte de la región terrestre, junto con el cielo luminoso (devena), debido a que brilla con torrentes de luz que emanan de las laderas del Sineru mezclados con los rayos de la luna y el sol, haciendo que haya un solo resplandor y una sola luz. La construcción es: «iluminando la tierra como la luna y el sol». «Atirocasī» significa que resplandeces superando [a otros]. En cuanto a «por qué, como qué o por quién resplandeces de tal manera», dice «siriyā», etc. Allí, «siriyā» significa con la excelencia especial de la belleza, la fortuna, etc. «Tejasā» significa por su propio poder. «Āveḷinī» significa que tiene adornos para las orejas hechos de flores de gemas.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

Así interrogada por el Thera, la deidad respondió con estos versos:

๒๙๙.

299.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

Venerable señor, en aquel entonces usted llegó a esta misma aldea, a nuestra casa, en busca de limosna; entonces, con el corazón lleno de fe y una alegría incomparable, le entregué un trozo de caña de azúcar.

๓๐๐.

300.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

Después, mi suegra me interrogó: 'Nuera, ¿dónde tiraste la caña de azúcar?'. Yo no la tiré ni tampoco la comí; se la entregué personalmente al monje de mente pacífica.

๓๐๑.

301.

‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

'¿Acaso el mando en esta casa es tuyo o es mío?', así me reprendió mi suegra; tomando un taburete, me asestó un golpe. Al fallecer de aquel mundo, morí y me convertí en una deidad.

๓๐๒.

302.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

Realicé aquella misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del feliz resultado de mi obra; me deleito junto a los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres sensoriales.

๓๐๓.

303.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

Realicé aquella misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del feliz resultado de mi obra; protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, estoy dotada de los cinco tipos de placeres sensoriales.

๓๐๔.

304.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

Tal es el inmenso fruto del mérito; mi ofrenda de caña de azúcar ha tenido una gran retribución. Me deleito junto a los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres sensoriales.

๓๐๕.

305.

‘‘เอตาทิสํ [Pg.115] ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

Tal es el inmenso fruto del mérito; mi ofrenda de caña de azúcar posee un gran esplendor. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, me regocijo como el de los mil ojos en el bosque de Nandana.

๓๐๖.

306.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

Venerable señor, habiéndome acercado a usted, quien es compasivo y sabio, le rendí homenaje y le pregunté por su bienestar. Entonces, con el corazón lleno de fe y una alegría incomparable, le entregué aquel trozo de caña de azúcar.

๒๙๙. ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ‘คาโม’ อิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา.

299. Allí, dice «idāni» [ahora] porque se refiere al día inmediatamente anterior; el significado es «recientemente». «Imameva gāmaṃ» [esta misma aldea] lo dice refiriéndose a Rājagaha. Pues se ha dicho: «Incluso una aldea, un pueblo o una ciudad se denomina simplemente “gāma”». Y esta es una forma de acusativo usada en sentido de locativo. «Upāgamī» significa que se acercó. «Atulāyā» significa sin comparación o sin medida.

๓๐๐. อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส วา.

300. «Avākiri» significa quitó, desechó o destruyó. «Santassa» significa de naturaleza noble, con las impurezas (kilesas) calmadas, o que ha alcanzado el sosiego tras el cansancio [de las impurezas].

๓๐๑. ตุยฺหํ นูติ นุ-สทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส ‘‘มมา’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ ‘‘มม นู’’ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ ‘‘จุตา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ ‘‘กาลกตา’’ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห ‘‘อมฺหิ เทวตา’’ติ.

301. En «tuyhaṃ nu», la partícula «nu» es una palabra invariable utilizada para indicar descontento. Ésta debe aplicarse también a «mamā», interpretándose como «mama nu» [¿acaso es mío?]. «Idaṃ issariyaṃ» lo dice refiriéndose a la autoridad o dominio en el hogar. «Tato cutā» significa fallecida de ese mundo humano. Dado que incluso el apartarse de un lugar donde se estaba se llama «cutā», para distinguir el fallecimiento se dijo «kālakatā» [fallecida]. Y al decir «soy una deidad», muestra que, tras fallecer, no renació en cualquier lugar, sino que alcanzó el estado de deidad.

๓๐๒. ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลญฺหิ อิธ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ [Pg.116] เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ (ที. นิ. ๓.๘๐). อนุโภมิ สกํ ปุญฺญ’’นฺติ (วิ. ว. ๑๓๓) จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตญฺหิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย ‘‘อตฺตนา’’ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน ‘‘อตฺตาน’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

302. "Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā" significa que solo esa acción de dar un trozo de caña de azúcar fue la acción meritoria realizada por mí; el sentido es "no conozco otras acciones". "Sukhañca kamma" se refiere tanto a la felicidad como al fruto de la acción (kamma-phala). Aquí, el término "kamma" se utiliza para referirse al fruto de la acción mediante la elisión del término posterior (uttarapada-lopa) o por metonimia de la causa por el efecto (kāraṇopacāra), tal como en pasajes como: "Monjes, debido a la práctica de estados saludables, este mérito crece así" (Digha Nikaya 3.80) y "Disfruto de mi propio mérito" (Vimana Vatthu 133). Alternativamente, "kamma" es un uso del acusativo en el sentido del instrumental, significando "por la acción". O bien, "kamma" significa lo que se origina en la acción, como en el uso convencional. Además, se llama "kamma" porque es algo que debe ser deseado; debido a su naturaleza placentera y deleitable, esa felicidad vinculada al deseo debe ser deseada, por lo tanto, es algo deseable (kamanīya). "Attanā" significa por una misma, debido al estado de vivir bajo su propio control, con autonomía, siendo dueña de sí misma. En la estrofa anterior, "paricārayāmahaṃ attānaṃ", la palabra "attanā" debe conectarse como "attānaṃ" mediante un cambio de caso gramatical (vibhatti-vipariṇāma).

๓๐๓-๕. เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ.

303-5. "Devindaguttā" significa protegida por Sakka, el señor de los devas, o bien protegida como el señor de los devas debido a poseer un gran séquito. "Samappitā" significa bien dotada o plenamente poseedora de algo. "Mahāvipākā" significa de grandes frutos. "Mahājutikā" significa de gran majestad o gran poder; este es el significado.

๓๐๖. ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺย ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

306. "Tuvaṃ" significa usted. "Anukampakaṃ" significa compasivo. "Viduṃ" significa sabio, alguien que ha alcanzado la cúspide de la perfección de un discípulo. "Upeccā" significa habiéndose acercado. "Vandiṃ" significa que adoró mediante la postración de los cinco puntos. "Kusalañca ārogyaṃ pucchissaṃ" significa que pregunté por su salud y bienestar; la intención es que, con una alegría incomparable, también recordé esta acción meritoria. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Vimana de la Donante de Caña de Azúcar.

๓. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา

3. Comentario sobre el Vimana del Lecho (Pallaṅkavimāna).

ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ มณิโสณฺณจิตฺเตติ ปลฺลงฺกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา กุลปเทสาทินา สทิสสฺส ตตฺเถว อญฺญตรสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, สา จ โหติ อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ปติเทวตา สมาทินฺนปญฺจสีลา, อุโปสเถ สกฺกจฺจํ อุโปสถสีลานิ จ รกฺขติ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

"Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte" se refiere al relato del Vimana del Lecho. ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, en Sāvatthī, la hija de un seguidor laico fue entregada en matrimonio a un joven de una familia similar en esa misma ciudad. Ella no era propensa a la ira, poseía una conducta ética perfecta, era devota a su esposo, observaba los cinco preceptos y protegía con esmero los preceptos del Uposatha en los días de observancia. Tiempo después, al morir, renació entre los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método ya descrito, le preguntó mediante estas estrofas:

๓๐๗.

307.

‘‘ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ [Pg.117] มณิโสณฺณจิตฺเต, ปุปฺผาภิกิณฺเณ สยเน อุฬาเร;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา.

En este excelente diván adornado con joyas y oro, en un magnífico lecho cubierto de flores, allí te encuentras, oh diosa de gran poder, manifestando diversas transformaciones sobrenaturales.

๓๐๘.

308.

‘‘อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ;

เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Y estas ninfas a tu alrededor bailan, cantan y te deleitan. Has alcanzado la perfección divina, oh diosa de gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué tienes este poder tan resplandeciente y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones?

คาถาหิ ปุจฺฉิ.

Así preguntó el monje mediante estas estrofas.

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Ella le respondió con estas estrofas:

๓๐๙.

309.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อฑฺเฒ กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

Cuando era un ser humano entre los hombres, fui nuera en una familia adinerada. No era colérica, era dócil a los deseos de mi esposo y me mantenía diligente en los días de observancia (uposatha).

๓๑๐.

310.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

ทิวา จ รตฺโต จ มนาปจารินี, อหํ ปุเร สีลวตี อโหสึ.

Siendo una joven humana sin maldad, con la mente clara, complací a mi esposo; de día y de noche, actuando de forma agradable, fui virtuosa anteriormente.

๓๑๑.

311.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา อโจริกา, สํสุทฺธกายา สุจิพฺรหฺมจารินี;

อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สิกฺขาปเทสุ ปริปูรการินี.

Me abstuve de destruir la vida, no fui ladrona, purifiqué mis acciones corporales y mantuve una conducta pura y casta; no bebí intoxicantes ni hablé mentiras, cumpliendo plenamente las reglas de entrenamiento.

๓๑๒.

312.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, ปสนฺนมานสา อหํ.

En el decimocuarto y decimoquinto día, así como en el octavo día de la quincena, y durante el periodo de observancia especial, permanecí con la mente llena de fe.

๓๑๓.

313.

‘‘อฏฺฐงฺคุเปตํ [Pg.118] อนุธมฺมจารินี, อุโปสถํ ปีติมนา อุปาวสึ;

อิมญฺจ อริยํ อฏฺฐงฺควเรหุเปตํ, สมาทิยิตฺวา กุสลํ สุขุทฺรยํ;

ปติมฺหิ กลฺยาณี วสานุวตฺตินี, อโหสึ ปุพฺเพ สุคตสฺส สาวิกา.

viviendo en conformidad con el Dhamma, observé el Uposatha dotado de ocho factores con la mente gozosa. Habiendo emprendido este noble Uposatha dotado de los excelentes ocho factores, una acción saludable que trae felicidad, fui una esposa bondadosa y obediente, y anteriormente fui una discípula del Sugata.

๓๑๔.

314.

‘‘เอตาทิสํ กุสลํ ชีวโลเก, กมฺมํ กริตฺวาน วิเสสภาคินี;

กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, เทวิทฺธิปตฺตา สุคติมฺหิ อาคตา.

Habiendo realizado tal acción meritoria en el mundo de los seres vivos, siendo ahora partícipe de una distinción especial, tras la disolución del cuerpo después de la muerte, he alcanzado el poder divino y he llegado a este destino feliz.

๓๑๕.

315.

‘‘วิมานปาสาทวเร มโนรเม, ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน;

สยํปภา เทวคณา รเมนฺติ มํ, ทีฆายุกึ เทววิมานมาคต’’นฺติ.

En este excelente y encantador palacio celestial, rodeada por una multitud de ninfas celestiales, brillando con mi propia luz, las huestes divinas me deleitan a mí, que he llegado a este vimana divino para tener una larga vida".

๓๐๗. ตตฺถ ปลฺลงฺกเสฏฺเฐติ ปลฺลงฺกวเร อุตฺตมปลฺลงฺเก. ตํเยวสฺส เสฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มณิโสณฺณจิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชเลหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ วิจิตฺเต ‘‘ตตฺถา’’ติ ‘‘สยเน’’ติ จ วุตฺเต สยิตพฺพฏฺฐานภูเต ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ.

307. En ese contexto, "pallaṅkaseṭṭhe" significa en el lecho excelente, en el trono supremo. Para mostrar esa misma excelencia, se dice "maṇisoṇṇacitte", que significa ornamentado con oro y joyas que resplandecen con redes de rayos de diversas gemas. "Tattha" se refiere al lugar donde uno se recuesta, el cual se ha mencionado como un "lecho" y un "excelente trono".

๓๐๘. เตติ ตุยฺหํ สมนฺตโต. ‘‘ปโมทยนฺตี’’ติ ปทํ ปน อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ปโมทยนฺตีติ วา ปโมทนํ กโรนฺติ, ปโมทนํ ตุยฺหํ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ.

308. La palabra 'te' se refiere a 'para ti'. En relación con el término posterior 'pamodayanti', el caso gramatical debe entenderse como el acusativo 'taṃ'. 'Pamodayanti' significa que causan deleite o generan alegría para ti.

๓๑๐. ทหรา อปาปิกาติ ทหราปิ อปาปิกา. ‘‘ทหราสุ ปาปิกา’’ติ วา ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ‘‘ทหรสฺสาปาปิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, ทหรสฺส สามิกสฺส อปาปิกา, สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาเนน อนติจริยาย จ ภทฺทิกาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสนฺนจิตฺตา’’ติอาทิ. อภิราธยินฺติ อาราเธสึ. รตฺโตติ รตฺติยํ.

310. 'Daharā apāpikā' significa que, aunque era joven, no era malvada. Otra lectura es 'daharāsu pāpikā', con el mismo sentido. También se lee 'daharassāpāpikā', indicando que era buena con su joven esposo, sirviéndole con respeto y sin serle infiel. Por eso se dice 'con el corazón lleno de fe'. 'Abhirādhayiṃ' significa 'complací'. 'Ratto' significa 'en la noche'.

๓๑๑. อโจริกาติ โจริยรหิตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ‘‘วิรตา จ โจริยา’’ติปิ ปาโฐ, เถยฺยโต จ วิรตาติ อตฺโถ[Pg.119]. สํสุทฺธกายาติ ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตตาย สมฺมเทว สุทฺธกายา, ตโต เอว สุจิพฺรหฺมจารินี สามิกโต อญฺญตฺถ อพฺรหฺมจริยาสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

311. 'Acorikā' significa libre de robo, es decir, que se abstenía de tomar lo que no le pertenecía. Otra lectura es 'viratā ca coriyā', con el mismo significado. 'Saṃsuddhakāyā' significa que tenía acciones corporales puras; por ello, poseía una conducta casta (sucibrahmacārinī), pues no cabía en ella la conducta impura con nadie más que con su esposo. Así se ha dicho:

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเหปิ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา นิ มิยฺยเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗);

«Nosotros no somos infieles a nuestras esposas, ni nuestras esposas nos son infieles a nosotros. Fuera de ellas, practicamos la vida casta; por lo tanto, en nuestra familia, los jóvenes no mueren».

อถ วา สุจิพฺรหฺมจารินีติ สุจิโน สุทฺธสฺส พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส อุโปสถสีลสฺส, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วา อนุรูปสฺส ปุพฺพภาคพฺรหฺมจริยสฺส วเสน สุจิพฺรหฺมจารินี.

Alternativamente, 'sucibrahmacārinī' se refiere a la observancia de los preceptos puros y excelentes del uposatha, o a la práctica de la vida santa preliminar que es conforme al sendero de los nobles.

๓๑๓. อนุธมฺมจารินีติ อริยานํ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ จรณสีลา. อิมญฺจ อนนฺตรํ วุตฺตํ นิทฺโทสตาย อริยํ, อฏฺฐงฺควเรหิ อฏฺฐหิ อุตฺตมงฺเคหิ อริยตฺตา เอว วา อริยฏฺฐงฺควเรหิ อุเปตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลํ สุขวิปากตาย สุขานิสํสตาย จ สุขุทฺรยํ อุปาวสินฺติ โยชนา.

313. 'Anudhammacārinī' significa alguien que practica la doctrina conforme a la enseñanza de los nobles. La construcción de la frase indica que ella observó este uposatha noble por estar libre de faltas, dotado de los ocho factores excelentes; o noble por ser impecable, dotado de los ocho factores supremos, y saludable por estar libre de aflicción, resultando en felicidad y beneficios que conducen al bienestar.

๓๑๔. วิเสสภาคินีติ วิเสสสฺส ทิพฺพสฺส สมฺปตฺติภวสฺส ภาคินี. สุคติมฺหิ อาคตาติ สุคตึ อาคตา อุปคตา, สุคติมฺหิ วา สุคติยํ ทิพฺพสมฺปตฺติยํ อาคตา. ‘‘สุคติญฺหิ อาคตา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, เหตุอตฺโถ วา, ยสฺมา สุคตึ อาคตา, ตสฺมา วิเสสภาคินีติ โยชนา.

314. 'Visesabhāginī' significa poseedora de una porción de la distinción o excelencia de la prosperidad celestial. 'Sugatimhi āgatā' significa que llegó o alcanzó un destino feliz, o que accedió a la prosperidad celestial en un reino afortunado. Otra lectura es 'sugatiñhi āgatā', donde 'hi' es una partícula o indica causa: 'porque llegó a un destino feliz, por eso posee una porción de distinción'.

๓๑๕. วิมานปาสาทวเรติ วิมาเนสุ อุตฺตมปาสาเท, วิมานสงฺขาเต วา อคฺคปาสาเท, วิมาเน วา วิคตมาเน อปฺปมาเณ มหนฺเต วรปาสาเท ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน สยํปภา ปโมทามิ, ‘‘อมฺหี’’ติ วา ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทีฆายุกินฺติ เหฏฺฐิเมหิ เทเวหิ ทีฆตรายุกตาย ตตฺรูปปนฺเนหิ อนปฺปายุกตาย จ ทีฆายุกึ มํ ยถาวุตฺตํ เทววิมานมาคตํ อุปคตํ เทวคณา รเมนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

315. 'Vimānapāsādavareti' se refiere a un palacio excelente entre los palacios celestiales, o un palacio supremo llamado vimāna; o un palacio inmenso y grandioso sin medida, donde se deleita rodeada por un grupo de ninfas y resplandeciendo con su propia luz. 'Dīghāyukiṃ' se refiere a que el grupo de dioses hace que se deleite ella, quien ha llegado a tal palacio celestial y posee una vida más larga que la de los dioses inferiores y no menor que la de los dioses nacidos allí. El resto es tal como se ha explicado antes.

ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye la explicación de la historia del Palacio del Diván (Pallaṅkavimāna).

๔. ลตาวิมานวณฺณนา

4. Descripción del Latā-vimāna.

ลตา [Pg.120] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตาติ ลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา ลตา นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ปติกุลํ คตา ภตฺตุ สสฺสุสสุรานญฺจ มนาปจารินี ปิยวาทินี ปริชนสฺส สงฺคหกุสลา เคเห กุฏุมฺพภารสฺส นิตฺถรณสมตฺถา อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ทานสํวิภาครตา อขณฺฑปญฺจสีลา อุโปสถรกฺขเณ จ อปฺปมตฺตา อโหสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ลตาตฺเวว นาเมน. อญฺญาปิ ตสฺสา สชฺชา, ปวรา, อจฺจิมตี, สุตาติ จตสฺโส ภคินิโย อเหสุํ. ตา ปญฺจปิ สกฺเกน เทวราเชน อาเนตฺวา นาฏกิตฺถิภาเวน ปริจาริกฏฺฐาเน ฐปิตา. ลตา ปนสฺส นจฺจคีตาทีสุ เฉกตาย อิฏฺฐตรา อโหสิ.

«Latā, Sajjā y la diosa Pavarā» es el Latā-vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, la hija de un seguidor laico residente en Sāvatthī, llamada Latā, que era sabia, experta y sagaz, fue a vivir con la familia de su esposo; allí era complaciente con su esposo y con sus suegros, hablaba con palabras amables, era hábil en cuidar del personal doméstico y los seguidores, era capaz de gestionar la carga de las riquezas del hogar, no era propensa a la ira, poseía virtud y buena conducta, se deleitaba en dar y compartir, mantenía los cinco preceptos de forma íntegra y era diligente en la observancia del Uposatha. Ella, tras fallecer tiempo después, renació como hija del gran rey Vessavaṇa con el nombre de Latā. Tenía otras cuatro hermanas: Sajjā, Pavarā, Accimatī y Sutā. Las cinco fueron puestas por Sakka, el rey de los dioses, en la posición de servidoras como bailarinas. Sin embargo, Latā era la más apreciada por él debido a su destreza en la danza, el canto y otras artes.

ตาสํ เอกโต สมาคนฺตฺวา สุขนิสชฺชาย นิสินฺนานํ สงฺคีตเนปุญฺญํ ปฏิจฺจ วิวาโท อุปฺปนฺโน. ตา สพฺพาปิ เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘ตาต, กตมา อมฺหากํ นจฺจาทีสุ กุสลา’’ติ? โส เอวมาห ‘‘คจฺฉถ ธีตโร อโนตตฺตทหตีเร เทวสมาคเม สงฺคีตํ ปวตฺเตถ, ตตฺถ โว วิเสโส ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. ตา ตถา อกํสุ. ตตฺถ เทวปุตฺตา ลตาย นจฺจมานาย อตฺตโน สภาเวน ฐาตุํ นาสกฺขึสุ, สญฺชาตปหาสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา นิรนฺตรํ สาธุการํ เทนฺตา อุกฺกุฏฺฐิสทฺเท เจลุกฺเขเป จ ปวตฺเตนฺตา หิมวนฺตํ กมฺปยมานา วิย มหนฺตํ โกลาหลมกํสุ. อิตราสุ ปน นจฺจนฺตีสุ สิสิรกาเล โกกิลา วิย ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ. เอวํ ตตฺถ สงฺคีเต ลตาย วิเสโส ปากโฏ อโหสิ.

Cuando ellas se reunieron en un mismo lugar y estaban sentadas cómodamente, surgió una disputa basada en su pericia en las artes musicales. Todas ellas fueron ante el gran rey Vessavaṇa y le preguntaron: «Padre, ¿quién de nosotras es la más experta en la danza y demás artes?». Él les dijo: «Vayan, hijas, a la orilla del lago Anotatta y realicen una actuación musical en la asamblea de los dioses; allí se hará evidente su distinción». Ellas lo hicieron así. Allí, mientras Latā bailaba, los hijos de los dioses no pudieron permanecer en su estado natural; llenos de una gran alegría y con mentes maravilladas, daban exclamaciones de aprobación continuamente, emitían gritos de júbilo y lanzaban sus mantos, causando un gran estruendo como si hicieran temblar al Himavanta. En cambio, cuando las otras bailaban, los dioses permanecían en silencio como los cucos en la estación fría. Así, en aquella actuación musical, la distinción de Latā se hizo evidente.

อถ ตาสํ เทวธีตานํ สุตาย เทวธีตาย เอตทโหสิ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อยํ ลตา อมฺเห อภิภุยฺย ติฏฺฐติ วณฺเณน เจว ยสสา จ, ยํนูนาหํ ลตาย กตกมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. สา ตํ ปุจฺฉิ. อิตราปิ ตสฺสา เอตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. ตยิทํ สพฺพํ เวสฺสวณมหาราชา เทวจาริกวเสน อุปคตสฺส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ. เถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉาย มูลการณโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจนฺโต –

Entonces, a la diosa Sutā se le ocurrió este pensamiento: «¿Qué acción habrá realizado esta Latā para que, superándonos, destaque tanto en belleza y prestigio? Quizás debería preguntarle a Latā por su acción realizada en el pasado». Ella le preguntó. La otra le respondió sobre este asunto. El gran rey Vessavaṇa le relató todo esto al venerable Mahā Moggallāna, quien se había acercado en el curso de sus viajes por el mundo celestial. El Anciano, con el fin de informar al Bienaventurado desde el origen del asunto mediante su pregunta, dijo:

๓๑๖.

316.

‘‘ลตา [Pg.121] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตา, อจฺจิมตี ราชวรสฺส สิรีมโต;

สุตา จ รญฺโญ เวสฺสวณสฺส ธีตา, ราชีมตี ธมฺมคุเณหิ โสภถ.

Las diosas Latā, Sajjā, Pavarā y Accimatī, hijas del glorioso y sabio Rey Vessavaṇa, el gran rey de los cuatro cuadrantes, así como la diosa Sutā, servidora de Sakka; estas deidades, poseedoras de esplendor y gran sabiduría, resplandecieron por sus virtudes conforme al Dhamma.

๓๑๗.

317.

‘‘ปญฺเจตฺถ นาริโย อาคมํสุ นฺหายิตุํ, สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ;

ตา ตตฺถ นฺหายิตฺวา รเมตฺวา เทวตา, นจฺจิตฺวา คายิตฺวา สุตา ลตํ พฺรวิ.

Cinco diosas vinieron aquí a bañarse al río auspicioso de aguas frías y lleno de lotos que fluye del lago Anavatatta. Tras bañarse allí y deleitarse, después de haber danzado y cantado, la diosa llamada Sutā le habló a la diosa Latā.

๓๑๘.

318.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินิ, อาเวฬินิ กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

ติมิรตมฺพกฺขิ นเภว โสภเน, ทีฆายุกี เกน กโต ยโส ตว.

Te pregunto, tú que llevas guirnaldas de lotos y ornamentos en las orejas, cuya piel resplandece como el oro puro; de ojos oscuros con matices rojizos, radiante como el cielo, ¡oh longeva!, ¿por qué mérito se ha producido tu gloria?

๓๑๙.

319.

‘‘เกนาสิ ภทฺเท ปติโน ปิยตรา, วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสุ รูปโต;

ปทกฺขิณา นจฺจนคีตวาทิเต, อาจิกฺข โน ตฺวํ นรนาริปุจฺฉิตา’’ติ. –

¡Oh noble dama!, ¿por qué eres la más amada por tu esposo? ¿Por qué eres especialmente bella en tu apariencia física? ¿Por qué eres tan diestra en la danza, el canto y la música? Dinos, tú que eres buscada por seres celestiales.

สุตาย ปุจฺฉา.

La pregunta de Sutā.

๓๒๐.

320.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุฬารโภเค กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

Cuando era un ser humano entre los hombres, fui nuera en una familia de gran riqueza. No era colérica, seguía la voluntad de mi esposo y era diligente en la observancia de los días de Uposatha.

๓๒๑.

321.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

สเทวรํ สสฺสสุรํ สทาสกํ, อภิราธยึ ตมฺหิ กโต ยโส มม.

Siendo una joven humana, libre de maldad y con el corazón sereno, complací a mi esposo; también complací a mi cuñado, a mis suegros y a los sirvientes. Debido a eso se ha producido mi gloria.

๓๒๒.

322.

‘‘สาหํ เตน กุสเลน กมฺมุนา, จตุพฺภิ ฐาเนหิ วิเสสมชฺฌคา;

อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

Debido a esa acción meritoria, he alcanzado la distinción en cuatro aspectos; disfruto de una larga vida, belleza, felicidad y fortaleza, además de un gran deleite y placer.

๓๒๓.

323.

‘‘สุตํ [Pg.122] นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตา, ยํ โน อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน;

ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตา.

¿Habéis escuchado lo que dice Latā? Ella ha respondido a lo que le preguntamos. Ciertamente, para nosotras las mujeres, el esposo es nuestro refugio especial y nuestra deidad suprema.

๓๒๔.

324.

‘‘ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพา, ปติพฺพตา ยตฺถ ภวนฺติ อิตฺถิโย;

ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวา สพฺพา, ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตา.

Practiquemos todas nuestra obligación hacia nuestros esposos, por lo cual las mujeres son llamadas esposas devotas. Al practicar todas nuestro deber hacia ellos, obtendremos lo que Latā nos ha relatado.

๓๒๕.

325.

‘‘สีโห ยถา ปพฺพตสานุโคจโร, มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวา;

ปสยฺห หนฺตฺวา อิตเร จตุปฺปเท, ขุทฺเท มิเค ขาทติ มํสโภชโน.

Así como un león que merodea por las laderas de las montañas, habitando en la gran montaña, domina y mata a otros pequeños cuadrúpedos para alimentarse de su carne.

๓๒๖.

326.

‘‘ตเถว สทฺธา อิธ อริยสาวิกา, ภตฺตารํ นิสฺสาย ปตึ อนุพฺพตา;

โกธํ วธิตฺวา อภิภุยฺย มจฺฉรํ, สคฺคมฺหิ สา โมทติ ธมฺมจารินี’’ติ. –

De la misma manera, la fiel discípula de los nobles, dependiendo de su esposo y siendo obediente a él, tras destruir la ira y vencer el egoísmo, siendo una practicante del Dhamma, se regocija en el cielo.

ลตาย วิสฺสชฺชนนฺติ อาห.

Latā dijo esto como respuesta a Sutā.

๓๑๖. ตตฺถ ลตา จ สชฺชา ปวรา อจฺจิมตี สุตาติ ตาสํ นามํ. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ราชวรสฺสาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วรสฺส เสฏฺฐสฺส เทวราชสฺส. สกฺกสฺส ปริจาริกาติ อธิปฺปาโย. รญฺโญติ มหาราชสฺส. เตนาห ‘‘เวสฺสวณสฺส ธีตา’’ติ, อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, วจนวิปลฺลาโส วา, ธีตโรติ อตฺโถ. ราชติ วิชฺโชตตีติ ราชี, ราชีติ มตา ปญฺญาตา ราชีมตี, อิทํ ตาสํ สพฺพาสํ วิเสสนํ. นามเมว เอตํ เอกิสฺสา เทวตายาติ เกจิ, เตสํ มเตน ‘‘ปวรา’’ติ สพฺพาสํ วิเสสนเมว. ธมฺมคุเณหีติ ธมฺมิเยหิ ธมฺมโต อนเปเตหิ คุเณหิ, ยถาภุจฺจคุเณหีติ อตฺโถ. โสภถาติ วิโรจถ.

316. Allí, 'Latā, Sajjā, Pavarā, Acchimatī y Sutā' son sus nombres. La palabra 'ca' tiene el sentido de conjunción. 'Rājavarassā' se refiere al excelente y supremo entre los cuatro grandes reyes, el rey de los deidades, Sakka; el sentido es que son sus servidoras. 'Rañño' se refiere al gran rey Vessavaṇa. Por eso se dice: 'hijas de Vessavaṇa'; este término debe aplicarse a cada una individualmente, o es una variación gramatical con el sentido de 'hijas'. 'Rājī' significa que brilla o resplandece; 'Rājīmatī' significa aquella que es conocida como Rājī por su gran sabiduría; este término es un calificativo para todas ellas. Algunos dicen que este es simplemente el nombre de una de las deidades; según su opinión, 'pavarā' (excelente) es el calificativo para todas ellas. 'Dhammaguṇehī' significa con virtudes conformes al Dhamma, virtudes que no se apartan de la ley; el sentido es con virtudes auténticas. 'Sobhatha' significa resplandecer o ser bellas.

๓๑๗. ปญฺเจตฺถ นาริโยติ ปญฺจ ยถาวุตฺตนามา เทวธีตโร เอตฺถ อิมสฺมึ หิมวนฺตปเทเส. สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทินฺติ อโนตตฺตทหโต นิกฺขนฺตนทิมุขํ สนฺธาย วทติ. นจฺจิตฺวา คายิตฺวาติ ปิตุ เวสฺสวณสฺส [Pg.123] อาณาย เทวสมาคเม ตาหิ กตสฺส นจฺจคีตสฺส วเสน วุตฺตํ. สุตา ลตํ พฺรวีติ สุตา เทวธีตา ลตํ อตฺตโน ภคินึ กเถสิ. ‘‘สุตา ลตํ พฺรวุ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สุตา ธีตโร เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ลตํ กเถสุนฺติ อตฺโถ.

317. 'Pañcettha nāriyo' se refiere a las cinco hijas de los deidades con los nombres antes mencionados presentes en esta región del Himavanta. Con respecto a 'la corriente de aguas frías llena de lotos, el río auspicioso', se refiere a la desembocadura del río que fluye desde el lago Anotatta. Las palabras 'habiendo bailado y cantado' se dicen en virtud de la danza y el canto realizados por ellas en la asamblea de los deidades por orden de su padre, Vessavaṇa. 'Sutā lataṃ bravīti' significa que la deidad llamada Sutā habló a su propia hermana mayor, Latā. También se lee 'Sutā lataṃ bravuṃ', que significa que las hijas de Vessavaṇa hablaron a Latā.

๓๑๘. ติมิรตมฺพกฺขีติ นิจุลเกสรภาสสทิเสหิ ตมฺพราชีหิ สมนฺนาคตกฺขิ. นเภว โสภเนติ นภํ วิย โสภมาเน, สรทสมเย อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ นภํ วิย สุวิสุทฺธงฺคปจฺจงฺคตาย วิราชมาเนติ อตฺโถ. อถ วา นเภวาติ นเภ เอว, สมุจฺจยตฺโถ เอว-สทฺโท, อากาสฏฺฐวิมาเนสุ หิมวนฺตยุคนฺธราทิภูมิปฏิพทฺธฏฺฐาเนสุ จาติ สพฺพตฺเถว โสภมาเนติ อตฺโถ. เกน กโตติ เกน กีทิเสน ปุญฺเญน นิพฺพตฺติโต. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ กิตฺติสทฺโท จ. กิตฺติสทฺทคฺคหเณน จ กิตฺติสทฺทเหตุภูตา คุณา คยฺหนฺติ.

318. 'Timiratambakkhī' significa poseer ojos dotados de líneas rojizas similares al color del polen de la flor de Nicula. 'Nabheva sobhane' significa resplandeciente como el cielo; el sentido es que brilla debido a la pureza extrema de sus miembros corporales, como el cielo en la estación otoñal, libre de impurezas como nubes o neblina. Alternativamente, 'nabheva' significa 'en el mismo cielo'; la palabra 'eva' tiene un sentido conjuntivo, indicando que ella resplandece en todas partes: tanto en los palacios celestiales situados en el espacio como en los lugares vinculados a la tierra como el Himavanta o el monte Yugandhara. 'Kena kato' significa por qué clase de mérito fue producido. 'Yaso' se refiere a la abundancia de séquito y a la fama. Al mencionar la fama (kittisadda), también se incluyen las virtudes que son la causa de dicha fama.

๓๑๙. ปติโน ปิยตราติ สามิโน ปิยตรา สามิวลฺลภา. เตนสฺสา สุภคตํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโตติ รูปสมฺปตฺติยา วิสิฏฺฐา อุตฺตมา กลฺยาณิตรา สุนฺทรตรา, อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต’’ติ จ ปฐนฺติ. ปทกฺขิณาติ ปกาเรหิ, วิเสเสน วา ทกฺขิณา กุสลา. นจฺจนคีตวาทิเตติ เอตฺถ นจฺจนาติ วิภตฺติโลโป กโต, นจฺเจ จ คีเต จ วาทิเต จาติ อตฺโถ. นรนาริปุจฺฉิตาติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ ‘‘กหํ ลตา, กึ กโรติ ลตา’’ติ รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สิปฺปทสฺสนตฺถญฺจ ปุจฺฉิตา.

319. 'Patino piyatarā' significa la más amada por el esposo, la favorita del señor. Con estas palabras se muestra su condición de agraciada. 'Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato' significa que, debido a la perfección de su forma física, ella es especialmente excelente, superior y sumamente bella; 'assū' es solo una partícula decorativa. También se lee 'visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato'. 'Padakkhiṇā' significa hábil en diversos aspectos o especialmente diestra. En 'naccagītavāditeti', se ha omitido la terminación de caso en 'nacca'; el sentido es tanto en la danza, como en el canto y la música instrumental. 'Naranāripucchitā' significa que fue interrogada por hijos e hijas de deidades diciendo: '¿Dónde está Latā? ¿Qué está haciendo Latā?', tanto para contemplar su belleza como para observar su destreza en las artes.

๓๒๑. นิจฺจํ กาเยน อสํสฏฺฐตาย เทโว วิย รเมติ, ทุติโย วโรติ วา เทวโร, ภตฺตุ กนิฏฺฐภาตา, สห เทวเรนาติ สเทวรํ. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, สห สสุเรหีติ สสฺสสุรํ. สห ทาเสหิ ทาสีหิ จาติ สทาสกํ ปติมาภิราธยินฺติ สมฺพนฺโธ. ตมฺหิ กโตติ ตมฺหิ กุเล, กาเล วา สุณิสากาเล กโต ยโส ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญสฺส นิพฺพตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. มมาติ อิทํ ‘‘กโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘มยา’’ติ ปริณาเมตพฺพํ.

321. Debido a no estar asociada físicamente de forma constante, deleita como un dios; por eso se llama 'devaro' [cuñado], o bien es el 'segundo excelente'. Es el hermano menor del esposo. 'Sadevaraṃ' significa junto con el cuñado. 'Sassū' (suegra) y 'sasuro' (suegro) son 'sasurā'; 'sasassusassūraṃ' significa junto con la suegra y el suegro. 'Sadāsakaṃ' significa junto con los sirvientes y sirvientas; la construcción es 'complació al esposo junto con todos ellos'. 'Tamhi kato' significa en esa familia próspera, o en aquel tiempo cuando era nuera; el sentido es que ella realizó el mérito que produce tal fama o prosperidad. La palabra 'mama' debe entenderse como 'mayā' (por mí), en relación con el verbo 'kato'.

๓๒๒. จตุพฺภิ [Pg.124] ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ, จตูสุ วา ฐาเนสุ นิมิตฺตภูเตสุ. วิเสสมชฺฌคาติ อญฺญาหิ อติสยํ อธิคตา. อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจาติ ‘‘จตูหิ ฐาเนหี’’ติ วุตฺตานํ สรูปโต ทสฺสนํ. อายุอาทโย เอว หิสฺสา อญฺญาหิ วิสิฏฺฐสภาวตาย วิเสสา ตสฺสา ตถา สมฺภาวนาวเสน คเหตพฺพตาย เหตุภาวโต ‘‘ฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ. วิเสสมชฺฌคา. กีทิสํ? อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขญฺจ พลญฺจาติ โยชนา.

322. 'Catubbhi ṭhānehī' significa por cuatro razones, o debido a cuatro causas condicionantes. 'Visesamajjhagā' significa que alcanzó una distinción superior a la de otras deidades. 'Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca' es la exposición detallada de las causas mencionadas como 'por cuatro aspectos'. De hecho, la longevidad y los demás aspectos son 'distinciones' debido a su naturaleza superior en comparación con otras deidades; también se denominan 'ṭhāna' (aspectos/causas) porque son el fundamento de su excelencia. 'Visesamajjhagā' (alcanzó la distinción). ¿Qué clase de distinción? La construcción es: alcanzó la longevidad, la belleza, la felicidad y la fuerza.

๓๒๓. สุตํ นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา อมฺหากํ เชฏฺฐภคินี ยํ ภาสติ, ตํ ตุมฺเหหิ สุตํ นุ กึ อสุต’’นฺติ อิตรา ติสฺโส ภคินิโย ปุจฺฉติ. ยํ โนติ ยํ อมฺหากํ สํสยิตํ. โนติ นิปาตมตฺตํ, ปุน โนติ อมฺหากํ, อวธารเณ วา ‘‘น โน สมํ อตฺถี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย, เตน อกิตฺตยิเยว, อวิปรีตํ พฺยากาสิเยวาติ อตฺโถ. ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตาติ อนตฺถโต ปาลนโต ปติโน สามิกา นา อมฺหากํ นารีนํ อิตฺถีนํ วิสิฏฺฐา คติ จ ตาสํ ปฏิสรณญฺจ, ตาสํ มาตุคามานํ สรณโต ปวรา อุตฺตมา เทวตา จ สมฺมเทว อาราธิตา สมฺปติ อายติญฺจ หิตสุขาวหาติ อตฺโถ.

323. En la frase 'Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti', se refiere a que nuestra hermana mayor, Latā, está hablando. Las otras tres hermanas preguntan: '¿Habéis oído lo que ella dice, o no lo habéis oído?'. La expresión 'yaṃ no' se refiere a lo que era dudoso para nosotras. 'No' es una mera partícula, o bien significa 'para nosotras' en un sentido enfático, similar a 'na no samaṃ atthi' (no hay nada igual para nosotros). Por lo tanto, ella ha declarado y explicado esto sin error. En cuanto a 'Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti', significa que el esposo (patino), al ser quien protege contra lo que no es beneficioso, es el señor (sāmika). Para nosotras las mujeres, él es el destino superior y el refugio. Debido a que es el refugio de las mujeres, es considerado la deidad suprema (pavarā devatā), a quien se debe complacer plenamente, pues trae bienestar y felicidad tanto en el presente como en el futuro.

๓๒๔. ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพาติ สพฺพาว มยํ ปตีสุ อตฺตโน สามิเกสุ ปุพฺพุฏฺฐานาทิกํ จริตพฺพธมฺมํ ปจราม. ยตฺถาติ ยํ นิมิตฺตํ, ยสฺมึ วา ปตีสุ จริตพฺพธมฺเม จริยมาเน อิตฺถิโย ปติพฺพตา นาม ภวนฺติ. ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา ยํ สมฺปตฺตึ เอตรหิ ลภตีติ ภาสติ, ตํ สมฺปตฺตึ ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวาติ ลภิสฺสาม.

324. 'Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā' significa que todas nosotras practicamos los deberes que corresponden hacia nuestros esposos, tales como levantarse antes que ellos. 'Yatthā' se refiere al motivo o a los deberes que, al ser practicados hacia los esposos, hacen que las mujeres sean llamadas 'esposas devotas' (patibbatā). 'Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti' indica que esta Latā dice que ahora disfruta de tal prosperidad; nosotras también obtendremos esa misma prosperidad al practicar con respeto los deberes hacia nuestros esposos.

๓๒๕. ปพฺพตสานุโคจโรติ ปพฺพตวนสณฺฑจารี. มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวาติ มหึ ธาเรตีติ มหินฺธรนามกํ ปพฺพตํ อจลํ อาวสิตฺวา อธิวสิตฺวา, ตตฺถ วสนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อาวสิตฺวา’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. ขุทฺเทติ พลวเสนนิหีเน ปมาณโต ปน มหนฺเต หตฺถิอาทิเกปิ มิเค โส หนฺติเยว.

325. 'Pabbatasānugocaro' se refiere a aquel que frecuenta los matorrales y bosques de las montañas. En 'mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti', 'mahindhara' significa 'el que sostiene la tierra', es decir, la montaña. 'Āvasitvā' significa habitar o residir allí. Gramaticalmente, aunque se usa el caso acusativo (upayogavacana), el sentido es locativo (bhummatthe) debido al verbo 'āvasitvā'. 'Pasayhā' significa tras dominar o subyugar. 'Khuddeti' indica que, mediante la fuerza, el león mata incluso a animales que son físicamente grandes, como los elefantes, a pesar de ser inferiores en poder en comparación con él.

๓๒๖. ตเถวาติ [Pg.125] คาถาย อยํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถโยชนา – ยถา สีโห อตฺตโน นิวาสโคจรฏฺฐานภูตํ ปพฺพตํ นิสฺสาย วสนฺโต อตฺตโน ยถิจฺฉิตมตฺถํ สาเธติ, เอวเมว สา สทฺธา ปสนฺนา อริยสาวิกา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภรณโต โปสนโต ภตฺตารํ ปตึ สามิกํ นิสฺสาย วสนฺตี สพฺพตฺถาปิ ปติอนุกูลตาสงฺขาเตน วเตน ตํ อนุพฺพตา ปริชนาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ โกธํ วธิตฺวา ปชหิตฺวา ปริคฺคหวตฺถูสุ อุปฺปชฺชนกํ มจฺเฉรํ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อนุปฺปาเทตฺวา ปติพฺพตาธมฺมสฺส จ อุปาสิกาธมฺมสฺส จ สมฺมเทว จรณโต ธมฺมจารินี สา สคฺคมฺหิ เทวโลเก โมทติ, ปโมทํ อาปชฺชตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

326. En el verso que comienza con 'Tathevā', se establece la siguiente conexión de significado mediante una comparación: así como un león, apoyándose en la montaña que es su morada y territorio, logra sus objetivos según su deseo, del mismo modo, esa mujer, una discípula noble (ariyasāvikā) llena de fe y confianza, apoyándose en su esposo que la mantiene proveyéndole sustento y vestido, cumple sus deberes con una conducta de obediencia hacia él en todo momento. Habiendo eliminado el enojo que pudiera surgir hacia los sirvientes y otros, y habiendo dominado y evitado la tacañería respecto a las posesiones, ella es una practicante del Dhamma (dhammacārinī) por cumplir perfectamente tanto el deber de una esposa devota como el de una seguidora laica (upāsikā). Tal mujer se regocija y alcanza la felicidad en el mundo celestial (devaloke). El resto del texto se entiende de la misma manera que lo ya explicado.

ลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Latāvimāna (la Mansión de Latā).

๕. คุตฺติลวิมานวณฺณนา

5. Comentario sobre el Guttilavimāna.

สตฺตตนฺตึ สุมธุรนฺติ คุตฺติลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ราชคเห วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ ฉตฺตึสาย วิมาเนสุ ฉตฺตึส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา พฺยากรึสุ. อถ เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ วตฺวา เถเรน ยาจิโต อตีตํ อตฺตโน คุตฺติลาจริยํ กเถสิ.

'Sattatantiṃ sumadhuranti' se refiere a la Mansión de Guttila. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Rājagaha, el venerable Mahāmoggallāna, realizando su viaje por los cielos de la manera anteriormente descrita, llegó a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Allí, vio treinta y seis mansiones alineadas, donde treinta y seis deidades femeninas, cada una rodeada por mil ninfas celestiales, disfrutaban de una gran gloria divina. Siguiendo el orden, les preguntó sobre sus acciones meritorias pasadas mediante tres versos que comienzan con 'abhikkantena vaṇṇena'. Inmediatamente después de la pregunta, ellas respondieron comenzando con 'vatthuttamadāyikā nārī' (yo fui una mujer que dio excelentes dones). Luego, el anciano regresó al mundo humano y le informó de este asunto al Bienaventurado. Al oírlo, el Bienaventurado dijo: 'Moggallāna, estas deidades no solo te respondieron así a ti; en el pasado, cuando yo les pregunté, respondieron exactamente de la misma manera'. Tras ser solicitado por el anciano, el Buda relató su propia historia pasada como el maestro Guttila.

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต คนฺธพฺพกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คนฺธพฺพสิปฺเป ปริโยทาตสิปฺปตาย ติมฺพรุนารทสทิโส สพฺพทิสาสุ ปากโฏ ปญฺญาตา อาจริโย อโหสิ นาเมน [Pg.126] คุตฺติโล นาม. โส อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสสิ. ตสฺส สิปฺปนิปฺผตฺตึ สุตฺวา อุชฺเชนิวาสี มุสิโล นาม คนฺธพฺโพ อุปคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ อาห. คุตฺติลาจริโย ตํ โอโลเกตฺวา ลกฺขณกุสลตาย ‘‘อยํ ปุริโส วิสมชฺฌาสโย กกฺขโฬ ผรุโส อกตญฺญู ภวิสฺสติ, น สงฺคเหตพฺโพ’’ติ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ โอกาสํ นากาสิ. โส ตสฺส มาตาปิตโร ปยิรุปาสิตฺวา เตหิ ยาจาเปสิ. คุตฺติลาจริโย มาตาปิตูหิ นิปฺปีฬิยมาโน ‘‘ครุวจนํ อลงฺฆนีย’’นฺติ ตสฺส สิปฺปํ ปฏฺฐเปตฺวา วิคตมจฺฉริยตาย การุณิกตาย จ อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา อนวเสสโต สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ.

En el pasado, mientras Brahmadatta reinaba en Bārāṇasī, el Bodhisatta nació en una familia de músicos (gandhabba). Se convirtió en un maestro llamado Guttila, famoso en todas las direcciones y conocido por su maestría absoluta en el arte del laúd, comparada con la del dios Timbaru. Él cuidaba de sus padres ancianos y ciegos. Un músico llamado Musila, residente de Ujjenī, al oír sobre su maestría, se acercó, le rindió homenaje y se quedó a un lado. Cuando se le preguntó: '¿Por qué has venido?', respondió: 'He venido para aprender el arte bajo su tutela'. El maestro Guttila, al observarlo y gracias a su conocimiento en la lectura de rasgos (lakkhaṇa), pensó: 'Este hombre tiene intenciones retorcidas, es cruel, rudo e ingrato; no debe ser aceptado', y no le dio permiso para aprender. Musila entonces sirvió a los padres de Guttila y les pidió que intercedieran por él. Guttila, presionado por sus padres y considerando que las palabras de los mayores no deben ser desobedecidas, comenzó a enseñarle el arte. Debido a su falta de egoísmo y su compasión, le enseñó todo el arte sin guardarse ningún secreto (sin el 'puño del maestro').

โสปิ เมธาวิตาย ปุพฺเพกตปริจยตาย อกุสีตตาย จ น จิรสฺเสว ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ พาราณสี ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ, ยํนูนาหํ อิธ สราชิกาย ปริสาย สิปฺปํ ทสฺเสยฺยํ, เอวาหํ อาจริยโตปิ ชมฺพุทีเป ปากโฏ ปญฺญาโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส อาจริยสฺส อาโรเจสิ ‘‘อหํ รญฺโญ ปุรโต สิปฺปํ ทสฺเสตุกาโม, ราชานํ มํ ทสฺเสถา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มม สนฺติเก อุคฺคหิตสิปฺโป ปติฏฺฐํ ลภตู’’ติ กรุณายมาโน ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘มหาราช อิมสฺส เม อนฺเตวาสิกสฺส วีณาย ปคุณตํ ปสฺสถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส วีณาวาทนํ สุตฺวา ปริตุฏฺโฐ ตํ คนฺตุกามํ นิวาเรตฺวา ‘‘มเมว สนฺติเก วส, อาจริยสฺส ทินฺนโกฏฺฐาสโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามี’’ติ อาห. มุสิโล ‘‘นาหํ อาจริยโต หายามิ, สมเมว เทถา’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘มา เอวํ ภณิ, อาจริโย นาม มหนฺโต, อุปฑฺฒเมว ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม จ อาจริยสฺส จ สิปฺปํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส มม จ คุตฺติลาจริยสฺส จ ราชงฺคเณ สิปฺปทสฺสนํ ภวิสฺสติ, ตํ ปสฺสิตุกามา ปสฺสนฺตู’’ติ ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต อุคฺโฆเสสิ.

Él (Musila), debido a su sabiduría, a su práctica previa y a su diligencia, en poco tiempo se convirtió en un maestro consumado en su arte y pensó: «Esta ciudad de Benarés es la principal de Jambudīpa. Sería excelente si pudiera mostrar mi arte aquí, ante una asamblea que incluya al rey; así me volveré más famoso y reconocido en Jambudīpa que incluso mi propio maestro». Entonces, informó a su maestro: «Deseo mostrar mi arte ante el rey; por favor, presentadme ante el soberano». El Bodhisatta, movido por la compasión y pensando: «Que este joven, que ha aprendido el arte bajo mi tutela, obtenga un medio de sustento», lo llevó ante el rey y le dijo: «Gran rey, observad la destreza en el laúd de este discípulo mío». El rey aceptó diciendo: «Muy bien», y tras escuchar su interpretación, quedó complacido. Para evitar que se marchara a otro lugar, le dijo: «Quédate conmigo; te daré la mitad de la remuneración que recibe tu maestro». Musila respondió: «No soy inferior a mi maestro; dadme la misma cantidad que a él». Cuando el rey le replicó: «No hables así, el maestro es una figura eminente; solo te daré la mitad», Musila dijo: «Entonces, ved el arte de mi maestro y el mío», y saliendo del palacio real, fue de lugar en lugar proclamando: «En el séptimo día a partir de hoy, habrá una exhibición de arte en el patio real entre el maestro Guttila y yo; que vengan a verlo quienes así lo deseen».

มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ ตรุโณ ถามวา, อหํ ปน ชิณฺโณ ทุพฺพโล, ยทิ ปน เม ปราชโย ภเวยฺย, มตํ เม ชีวิตา เสยฺยํ, ตสฺมา [Pg.127] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ คโต มรณภยตชฺชิโต ปฏินิวตฺติ. ปุน มริตุกาโม หุตฺวา คนฺตฺวา ปุนปิ มรณภเยน ปฏินิวตฺติ. เอวํ คมนาคมนํ กโรนฺตสฺส ตํ ฐานํ วิคตติณํ อโหสิ. อถ เทวราชา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิสฺสมานรูโป อากาเส ฐตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, กึ กโรสี’’ติ. มหาสตฺโต –

Al escuchar esto, el Bodhisatta pensó: «Este joven es fuerte y vigoroso, mientras que yo soy anciano y débil. Si llegara a ser derrotado, la muerte me sería mejor que la vida; por lo tanto, entraré en el bosque y me quitaré la vida ahorcándome». Fue al bosque, pero atormentado por el miedo a la muerte, regresó. Una vez más, deseando morir, volvió al bosque, y de nuevo regresó por temor a la muerte. De tanto ir y venir, aquel lugar quedó despojado de hierba. Entonces, el rey de los devas (Sakka), acercándose al Bodhisatta con una forma visible y permaneciendo en el aire, le habló así: «Maestro, ¿qué estáis haciendo?». El Bodhisatta respondió:

๓๒๗.

327.

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ, รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ, สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. –

«Enseñé el arte de las siete cuerdas, sumamente dulce y encantador; ahora él me desafía en la arena. Oh, Kosiya, sed mi refugio».

อตฺตโน จิตฺตทุกฺขํ ปเวเทสิ.

Así manifestó la aflicción de su corazón.

ตสฺสตฺโถ – อหํ เทวราช มุสิลํ นาม อนฺเตวาสิกํ สตฺตนฺนํ ตนฺตีนํ อตฺถิตาย ฉชฺชาทิสตฺตวิธสรทีปนโต จ สตฺตตนฺตึ, ตํ วิสยํ กตฺวา ยถารหํ ทฺวาวีสติยา สุติเภทานํ อหาปนโต สุฏฺฐุ มธุรนฺติ สุมธุรํ, ยถาธิคตานํ สมปญฺญาสาย มุจฺฉนานํ ปริพฺยตฺตตาย สรสฺส จ วีณาย จ อญฺญมญฺญสํสนฺทเนน สุณนฺตานํ อติวิย มโนรมภาวโต รามเณยฺยํ, สรคตาทิวิภาคโต ฉชฺชาทิจตุพฺพิธํ คนฺธพฺพํ อหาเปตฺวา คนฺธพฺพสิปฺปํ อวาจยินฺติ วาเจสึ อุคฺคณฺหาเปสึ สิกฺขาเปสึ. โส มุสิโล อนฺเตวาสี สมาโน มํ อตฺตโน อาจริยํ รงฺคมฺหิ รงฺคมณฺฑเล อวฺเหติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิเสสํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏิยติ, ‘‘เอหิ สิปฺปํ ทสฺเสหี’’ติ มํ อาจิกฺขิ, ตสฺส เม ตฺวํ โกสิย เทวราช สรณํ อวสฺสโย โหหีติ.

El significado es: «Oh, rey de los devas, a este discípulo llamado Musila le enseñé la ciencia de la música (gandhabbasippa) sin omitir nada. Le enseñé el arte de las siete cuerdas, llamado así por tener siete cuerdas y por manifestar los siete tonos fundamentales (chaḍja, etc.). Lo hice sumamente dulce (sumadhura) porque no carece de la perfección de los veintidós microtonos (srutis) según corresponde, y encantador (rāmaṇeyya) por la claridad de las cincuenta modulaciones (mūrcchanas) aprendidas, y por la armonía perfecta entre el canto y el sonido del laúd, que resulta extremadamente deleitable para quienes lo escuchan. Siendo mi discípulo, ese Musila me desafía a mí, su propio maestro, en la arena pública; por soberbia me confronta para demostrar su superioridad diciendo: “Ven, muestra tu arte”. Por ello, oh Kosiya, rey de los devas, sed mi amparo y refugio».

ตํ สุตฺวา สกฺโก เทวราชา ‘‘มา ภายิ อาจริย, อหํ เต สรณํ ปรายณ’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

Al escuchar esto, Sakka, el rey de los devas, mostrándose como su protector, dijo: «No temáis, maestro, yo seré vuestro refugio y amparo».

๓๒๘.

328.

‘‘อหํ เต สรณํ โหมิ, อหมาจริยปูชโก;

น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส, สิสฺสมาจริย เชสฺสสี’’ติ. –

«Yo seré vuestro refugio, pues soy un venerador de los maestros; vuestro discípulo no os vencerá, sino que vos, maestro, venceréis al discípulo».

อาห. สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ ปุริมตฺตภาเว มหาสตฺโต อาจริโย อโหสิ. เตนาห ‘‘อหมาจริยปูชโก’’ติ. อหํ อาจริยานํ ปูชโก, น มุสิโล วิย ยุคคฺคาหี, มาทิเสสุ อนฺเตวาสิเกสุ ฐิเตสุ ตาทิสสฺส อาจริยสฺส กถํ ปราชโย, ตสฺมา น ตํ ชยิสฺสติ [Pg.128] สิสฺโส, อญฺญทตฺถุ สิสฺสํ มุสิลํ อาจริย ตฺวเมว ชยิสฺสสิ, โส ปน ปราชิโต วินาสํ ปาปุณิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ สตฺตเม ทิวเส สากจฺฉามณฺฑลํ อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห วิสฺสตฺถา วาเทถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา คโต.

Así habló. Se dice que en una existencia anterior del rey de los devas Sakka, el Bodhisatta había sido su maestro; por eso dijo: «Soy un venerador de los maestros». El sentido es: «Yo soy alguien que honra a los maestros, no como Musila, que busca competir arrogantemente con su igual. Estando presentes discípulos como yo, ¿cómo podría haber derrota para un maestro como vos? Por lo tanto, el discípulo no os vencerá; por el contrario, vos mismo venceréis al discípulo Musila, y él, tras ser derrotado, perecerá». Habiendo dicho esto, lo consoló diciendo: «En el séptimo día asistiré a la asamblea del concurso; tocad con total confianza», y luego se marchó.

สตฺตเม ปน ทิวเส ราชา สปริวาโร ราชสภายํ นิสีทิ. คุตฺติลาจริโย จ มุสิโล จ สิปฺปทสฺสนตฺถํ สชฺชา หุตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธาสเน นิสีทิตฺวา วีณา วาทยึสุ. สกฺโก อาคนฺตฺวา อนฺตลิกฺเข อฏฺฐาสิ. ตํ มหาสตฺโตว ปสฺสติ, อิตเร ปน น ปสฺสนฺติ. ปริสา ทฺวินฺนมฺปิ วาทเน สมจิตฺตา อโหสิ. สกฺโก คุตฺติลํ ‘‘เอกํ ตนฺตึ ฉินฺทา’’ติ อาห. ฉินฺนายปิ ตนฺติยา วีณา ตเถว มธุรนิคฺโฆสา อโหสิ. เอวํ ‘‘ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ, ฉฏฺฐํ, สตฺตมํ ฉินฺทา’’ติ อาห, ตาสุ ฉินฺนาสุปิ วีณา มธุรนิคฺโฆสาว อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มุสิโล ปราชิตภูตรูโป ปตฺตกฺขนฺโธ อโหสิ, ปริสา หฏฺฐตุฏฺฐา เจลุกฺเขเป กโรนฺตี คุตฺติลสฺส สาธุการมทาสิ. ราชา มุสิลํ สภาย นีหราเปสิ, มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต มุสิลํ ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ.

En el séptimo día, el rey se sentó en la asamblea real con su séquito. El maestro Guttila y Musila, preparados para la exhibición de su arte, se acercaron, saludaron al rey y se sentaron en sus respectivos asientos asignados para tocar sus laúdes. Sakka llegó y permaneció en el firmamento; solo el Bodhisatta podía verlo, los demás no. La asamblea tenía el mismo aprecio por la ejecución de ambos. Entonces, Sakka le dijo a Guttila: «Rompe una cuerda». Aunque la cuerda fue rota, el sonido del laúd siguió siendo tan dulce como antes. Así, Sakka le indicó: «Rompe la segunda, la tercera, la cuarta, la quinta, la sexta y la séptima cuerda»; e incluso con todas las cuerdas rotas, el laúd seguía emitiendo un sonido sumamente melodioso. Al ver esto, Musila, con la apariencia de un derrotado, quedó con los hombros caídos y desanimado. La multitud, regocijada y complacida, lanzó sus mantos al aire y aclamó a Guttila. El rey hizo expulsar a Musila de la asamblea, y la muchedumbre, golpeándolo con terrones, palos y otros objetos, le quitó la vida allí mismo.

สกฺโก เทวานมินฺโท มหาปุริเสน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตํ เทวตา ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘มหาราช, มยํ คุตฺติลาจริยํ ปสฺสิสฺสาม, สาธุ โน ตํ อิธาเนตฺวา ทสฺเสหี’’ติ อาหํสุ. สกฺโก เทวานํ วจนํ สุตฺวา มาตลึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เวชยนฺตรเถน อมฺหากํ คุตฺติลาจริยํ อาเนหิ, เทวตา ตํ ทสฺสนกามา’’ติ, โส ตถา อกาสิ. สกฺโก มหาสตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, วีณํ วาทย, เทวตา โสตุกามา’’ติ. ‘‘มยํ สิปฺปูปชีวิโน, เวตเนน วินา สิปฺปํ น ทสฺเสมา’’ติ. ‘‘กีทิสํ ปน เวตนํ อิจฺฉสี’’ติ. ‘‘นาญฺเญน เม เวตเนน กิจฺจํ อตฺถิ, อิมาสํ ปน เทวตานํ อตฺตนา อตฺตนา ปุพฺเพกตกุสลกถนเมว เม เวตนํ โหตู’’ติ อาห. ตา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ มหาสตฺโต ปาเฏกฺกํ ตาหิ ตทา ปฏิลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน ตสฺสา เหตุภูตํ ปุริมตฺตภาเว กตํ สุจริตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉิ. ตาปิ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา [Pg.129] นารี’’ติอาทินา ยถา เอตรหิ เถรสฺส, เอวเมว ตสฺส พฺยากรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลฺลาน ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ.

Sakka, el rey de los dioses, después de haber intercambiado palabras de regocijo con el Gran Ser (el Bodhisatta Guttila), regresó al mundo de los devas. Las deidades le preguntaron: ‘Gran Rey, ¿adónde has ido?’. Al escuchar lo ocurrido, dijeron: ‘Gran Rey, deseamos ver al maestro Guttila; por favor, tráelo aquí a este reino de Tāvatiṃsa y muéstranoslo’. Sakka, al oír las palabras de los devas, ordenó a Mātali: ‘Ve, trae a nuestro maestro Guttila en el carruaje Vejayanta; las deidades desean verlo’. Él así lo hizo. Sakka, tras intercambiar palabras de regocijo con el Gran Ser, le dijo: ‘Maestro, toca el laúd; las deidades desean escucharte’. Guttila respondió: ‘Nosotros vivimos de nuestro arte; no mostramos nuestra destreza sin una remuneración’. Sakka preguntó: ‘¿Qué clase de remuneración deseas?’. Él dijo: ‘No tengo necesidad de ninguna otra recompensa; que mi pago sea que cada una de estas deidades relate por sí misma las acciones meritorias que realizó en el pasado’. Ellas aceptaron diciendo: ‘Está bien’. Entonces, el Gran Ser, con el fin de conocer la prosperidad que habían obtenido, les preguntó sobre las buenas acciones realizadas en sus vidas anteriores que fueron la causa de ello, tal como el Venerable Mahāmoggallāna suele preguntar, empleando los versos que comienzan con: ‘Con una belleza radiante...’. Y ellas le respondieron de la misma manera que ahora le responden al Thera, comenzando con: ‘Una mujer que da las mejores vestiduras...’. Por eso se dice: ‘Moggallāna, aquellas deidades no solo respondieron así al ser interrogadas por ti; de hecho, en el pasado, cuando yo las interrogué, también respondieron exactamente de la misma manera’.

ตา กิร อิตฺถิโย กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกํสุ. ตตฺถ เอกา อิตฺถี วตฺถํ อทาสิ, เอกา สุมนมาลํ, เอกา คนฺธํ, เอกา อุฬารานิ ผลานิ, เอกา อุจฺฉุรสํ, เอกา ภควโต เจติเย คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ อทาสิ, เอกา อุโปสถํ อุปวสิ, เอกา อุปกฏฺฐาย เวลาย นาวาย ภุญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อุทกํ อทาสิ, เอกา โกธนานํ สสฺสุสสุรานํ อกฺโกธนา อุปฏฺฐานํ อกาสิ, เอกา ทาสี หุตฺวา อตนฺทิตาจารา อโหสิ, เอโก ปิณฺฑจาริกสฺส ภิกฺขุโน ขีรภตฺตํ อทาสิ, เอกา ผาณิตํ อทาสิ, เอกา อุจฺฉุขณฺฑํ อทาสิ, เอกา ติมฺพรุสกํ อทาสิ, เอกา กกฺการิกํ อทาสิ, เอกา เอฬาลุกํ อทาสิ, เอกา วลฺลิผลํ อทาสิ, เอกา ผารุสกํ อทาสิ, เอกา องฺคารกปลฺลํ อทาสิ, เอกา สากมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา ปุปฺผกมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา มูลกลาปํ อทาสิ, เอกา นิมฺพมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา กญฺชิกํ อทาสิ, เอกา ติลปิญฺญากํ อทาสิ, เอกา กายพนฺธนํ อทาสิ, เอกา อํสพทฺธกํ อทาสิ, เอกา อาโยคปฏฺฏํ อทาสิ, เอกา วิธูปนํ, เอกา ตาลวณฺฏํ, เอกา โมรหตฺถํ, เอกา ฉตฺตํ, เอกา อุปาหนํ, เอกา ปูวํ, เอกา โมทกํ, เอกา สกฺขลิกํ อทาสิ. ตา เอเกกา อจฺฉราสหสฺสปริวารา ปหติยา เทวิทฺธิยา วิราชมานา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตา คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตา ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา อตฺตนา อตฺตนา กตกุสลํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ.

Se dice que aquellas mujeres, cuando vivían como seres humanos en el tiempo del Buda Completamente Iluminado Kassapa, realizaron diversos actos meritorios. Entre ellas, una mujer dio una vestidura, otra dio una guirnalda de jazmines, otra dio perfume, otra dio frutos excelentes, otra dio jugo de caña de azúcar, otra dio una ofrenda de perfume con la marca de los cinco dedos en la estupa del Bendito, otra observó el Uposatha, otra dio agua a un monje que comía cuando se acercaba la hora del mediodía, otra sirvió sin ira a sus suegros que eran iracundos, otra siendo sirvienta fue diligente en su conducta, otra dio arroz con leche a un monje que andaba en busca de limosna, otra dio melaza sólida, otra dio un trozo de caña de azúcar, otra dio un fruto de ébano, otra dio un pepino, otra dio un melón, otra dio una calabaza, otra dio un fruto de phārusaka, otra dio un cuenco de brasas, otra dio un puñado de vegetales, otra dio un puñado de flores, otra dio un manojo de raíces, otra dio un puñado de hojas de nim, otra dio gachas de arroz fermentadas, otra dio un pastel de sésamo con aceite, otra dio un cinturón, otra dio una banda para el hombro, otra dio una correa de meditación, otra dio un abanico cuadrado, otra dio un abanico de hoja de palma, otra dio un abanico de plumas de pavo real, otra dio un parasol, otra dio sandalias, otra dio un pastel, otra dio un dulce y otra dio un pastel de azúcar. Cada una de ellas, rodeada por mil ninfas celestiales y resplandeciendo con su propio poder divino, renació en el reino de Tāvatiṃsa como servidora de Sakka, el rey de los dioses. Al ser interrogadas por el maestro Guttila, relataron en orden sus propios méritos realizados, comenzando con: ‘Una mujer que da las mejores vestiduras...’.

๓๒๙.

329.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

¡Oh diosa de gran poder!, tú que estás aquí con una belleza radiante, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana.

๓๓๐.

330.

‘‘เกน [Pg.130] เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí en el cielo de Tāvatiṃsa? ¿Y por qué surgen para ti todos estos goces que son gratos a tu corazón?

๓๓๑.

331.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder tan resplandeciente y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones?

๓๓๒.

332.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era este fruto.

๓๓๓.

333.

‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ;

เอวํ ปิยรูปทายิกา มนาปํ, ทิพฺพํ สา ลภเต อุเปจฺจ ฐานํ.

‘La mujer que da las mejores vestiduras es suprema entre hombres y mujeres; habiendo dado aquello que es agradable, ella obtiene un lugar celestial placentero al llegar allí.’

๓๓๔.

334.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมิ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

‘Mira mi mansión; soy una ninfa celestial capaz de cambiar de forma a voluntad. Soy la principal entre mil ninfas; mira el fruto de mis méritos.’

๓๓๕.

335.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a tal mérito poseo esta belleza; por ello prospero aquí, y por ello surgen para mí todos estos goces que son gratos a mi corazón.

๓๓๖.

336.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Le respondo, venerable monje de gran poder, sobre el mérito que realicé cuando era un ser humano. Debido a ello poseo este poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones.

(ยถา จ เอตฺถ, เอวํ อุปริ สพฺพวิมาเนสุ วิตฺถาเรตพฺพํ.)

(Y así como se detalla aquí, debe expandirse para todas las mansiones celestiales subsiguientes.)

๓๔๑.

341.

‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

‘La mujer que da las mejores flores es suprema entre hombres y mujeres... (continuar como antes).’

๓๔๙.

349.

‘‘คนฺธุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

‘La mujer que da los mejores perfumes es suprema entre hombres y mujeres... (continuar como antes).’

๓๕๗.

357.

‘‘ผลุตฺตมทายิกา นารี…เป….

‘La mujer que da los mejores frutos... (continuar como antes).’

๓๖๕.

365.

‘‘รสุตฺตมทายิกา นารี…เป….

‘La mujer que da los mejores sabores... (continuar como antes).’

๓๗๓.

373.

‘‘คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ [Pg.131] อหมทาสึ,กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ…เป….

‘Yo di una ofrenda de perfume con la marca de los cinco dedos en la estupa del Bendito Kassapa... (continuar como antes).’

๓๘๑.

381.

‘‘ภิกฺขู จ อหํ ภิกฺขุนิโย จ, อทฺทสาสึ ปนฺถปฏิปนฺเน;

เตสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เอกูโปสถํ อุปวสิสฺสํ.

‘Vi a monjes y monjas que caminaban por la senda; habiendo escuchado el Dhamma de ellos, observé el Uposatha por un día.’

๓๘๒.

382.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ…เป….

Mira mi palacio celestial... (etc.)

๓๘๙.

389.

‘‘อุทเก ฐิตา อุทกมทาสึ, ภิกฺขุโน จิตฺเตน วิปฺปสนฺเนน…เป….

‘Estando en el agua, di agua a un monje con la mente llena de fe... (continuar como antes).’

๓๙๗.

397.

‘‘สสฺสุญฺจาหํ สสุรญฺจ, จณฺฑิเก โกธเน จ ผรุเส จ;

อนุสูยิกา อุปฏฺฐาสึ, อปฺปมตฺตา สเกน สีเลน…เป….

‘A mi suegra y mi suegro, que eran feroces, iracundos y rudos, los serví sin envidia, siendo diligente en mi propia virtud... (continuar como antes).’

๔๐๕.

405.

‘‘ปรกมฺมกรี อาสึ, อตฺเถนาตนฺทิตา ทาสี;

อกฺโกธนานติมานินี, สํวิภาคินี กกสฺส ภาคสฺส…เป….

‘Fui una trabajadora para otros, una sirvienta diligente en mis tareas; sin ira y sin orgullo excesivo, compartí mi propia porción... (continuar como antes).’

๔๑๓.

413.

‘‘ขีโรทนํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอวํ กริตฺวา กมฺมํ, สุคตึ อุปปชฺช โมทามิ…เป….

‘Di arroz con leche a un monje que andaba en busca de limosna; habiendo hecho tal acción, renací en un buen destino y me regocijo... (continuar como antes).’

๔๒๑.

421.

‘‘ผาณิตํ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí melaza... (etc.)

๔๒๙.

429.

‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกํ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí un trozo de caña de azúcar... (etc.)

๔๓๗.

437.

‘‘ติมฺพรุสกํ อหมทาสึ…เป….

“Yo di un fruto de timbarusaka... (etcétera)”.

๔๔๕.

445.

‘‘กกฺการิกํ อหมทาสึ…เป….

“Yo di un pepino pequeño... (etcétera)”.

๔๕๓.

453.

‘‘เอฬาลุกํ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí un pepino... (etc.)

๔๖๑.

461.

‘‘วลฺลิผลํ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí una calabaza... (etc.)

๔๖๙.

469.

‘‘ผารุสกํ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí una fruta phārusaka... (etc.)

๔๗๗.

477.

‘‘หตฺถปฺปตาปกํ อหมทาสึ…เป….

“Yo di un brasero para calentar las manos... (etcétera)”.

๔๘๕.

485.

‘‘สากมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí un puñado de vegetales... (etc.)

๔๙๓.

493.

‘‘ปุปฺผกมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí un puñado de flores... (etc.)

๕๐๑.

501.

‘‘มูลกํ [Pg.132] อหมทาสึ…เป….

Yo ofrecí una raíz de loto... (etc.)

๕๐๙. ‘‘นิมฺพมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

509. Yo ofrecí un puñado de hojas de nim... (etc.)

๕๑๗. ‘‘อมฺพกญฺชิกํ อหมทาสึ…เป….

517. “Yo di gacha ácida de mango... (etcétera)”.

๕๒๕. ‘‘โทณินิมฺมชฺชนึ อหมทาสึ…เป….

525. “Yo di una torta de residuos de sésamo... (etcétera)”.

๕๓๓. ‘‘กายพนฺธนํ อหมทาสึ…เป….

533. Yo ofrecí un cinturón... (etc.)

๕๔๑. ‘‘อํสพทฺธกํ อหมทาสึ…เป….

541. Yo ofrecí una banda para el hombro... (etc.)

๕๔๙. ‘‘อาโยคปฏฺฏํ อหมทาสึ…เป….

549. Yo ofrecí una banda de meditación (āyogapaṭṭa)... (pe)...

๕๕๗. ‘‘วิธูปนํ อหมทาสึ…เป….

557. “Yo di un abanico cuadrado... (etcétera)”.

๕๖๕. ‘‘ตาลวณฺฏํ อหมทาสึ…เป….

565. “Yo di un abanico de hoja de palma... (etcétera)”.

๕๗๓. ‘‘โมรหตฺถํ อหมทาสึ…เป….

573. “Yo di un espantamoscas de plumas de pavo real... (etcétera)”.

๕๘๑. ‘‘ฉตฺตํ อหมทาสึ…เป….

581. Yo ofrecí un parasol... (pe)...

๕๘๙. ‘‘อุปาหนํ อหมทาสึ…เป….

589. Yo ofrecí sandalias... (pe)...

๕๙๗. ‘‘ปูวํ อหมทาสึ…เป….

597. Yo ofrecí un pastel... (pe)...

๖๐๕. ‘‘โมทกํ อหมทาสึ…เป….

605. Yo ofrecí un dulce (modaka)... (pe)...

๖๑๓. ‘‘สกฺขลิกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส…เป….

613. Yo ofrecí un dulce de azúcar (sakkhali) a un monje que andaba en busca de limosna... (pe)...

๖๑๔.

614.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมึ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

Mira este palacio de aquella que fui; yo soy una ninfa celestial (accharā) capaz de manifestar cualquier forma a voluntad. Soy la más excelente de entre mil ninfas. ¡Mira el fruto de mis méritos!

๖๑๕. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

615. Debido a tal mérito poseo esta belleza... (pe)... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

เอวํ มหาสตฺโต ตาหิ เทวตาหิ กตสุจริเต พฺยากเต ตุฏฺฐมานโส สมฺโมทนํ กโรนฺโต อตฺตโน จ สุจริตจรเณ ยุตฺตปยุตฺตตํ วิวฏฺฏชฺฌาสยตญฺจ ปเวเทนฺโต อาห –

Así, habiendo explicado aquellas deidades las buenas acciones que realizaron, el Gran Ser, con el corazón complacido y expresando regocijo, declarando su propia dedicación a la práctica de las buenas acciones y su aspiración hacia la liberación del ciclo de renacimientos, dijo:

๖๑๗.

617.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.133] วต เม อชฺช, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ;

ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย, อจฺฉรา กามวณฺณินิโย.

“¡Ciertamente, qué bienvenida para mí hoy! Un hermoso amanecer y un buen despertar, pues he visto a las deidades, a las ninfas celestiales que cambian de forma a voluntad”.

๖๑๘.

618.

‘‘อิมาสาหํ ธมฺมํ สุตฺวา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สญฺญเมน ทเมน จ;

สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

Habiendo escuchado el Dhamma de estas [deidades], realizaré muchos méritos; mediante la generosidad, la conducta recta, el autocontrol y la disciplina; así iré a aquel lugar [el Nirvana] donde, habiendo llegado, no se afligen.

๓๓๓. ตตฺถ วตฺถุตฺตมทายิกาติ วตฺถานํ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ, วตฺเถสุ วา พหูสุ อุจฺจินิตฺวา คหิตํ อุกฺกํสคตํ ปวรํ โกฏิภูตํ วตฺถํ วตฺถุตฺตมํ, ตสฺส ทายิกา. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปิยรูปทายิกาติ ปิยสภาวสฺส ปิยชาติกสฺส จ วตฺถุโน ทายิกา. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ทิพฺพนฺติ ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพํ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา เจเตตฺวา, ‘‘เอทิสํ ลเภยฺย’’นฺติ ปกปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. ฐานนฺติ วิมานาทิกํ ฐานํ, อิสฺสริยํ วา. ‘‘มนาปา’’ติปิ ปาโฐ, อญฺเญสํ มนวฑฺฒนกา หุตฺวาติ อตฺโถ.

333. En este verso, 'vatthuttamadāyikā' se refiere a la donante de las mejores vestiduras, ya sea la prenda más excelente o una prenda superior elegida entre muchas. El mismo método de interpretación debe aplicarse a 'pupphuttamadāyikā', etc. 'Piyarūpadāyikā' significa la donante de objetos de naturaleza o tipo agradable. 'Manāpaṃ' significa lo que deleita el corazón. 'Dibbaṃ' significa celestial, por haber surgido en el reino de los dioses. 'Upeccā' significa habiéndose acercado o habiendo reflexionado, con el pensamiento: 'que obtenga tal felicidad'. 'Ṭhānaṃ' se refiere a un lugar como un palacio celestial o a la posición de autoridad. También existe la lectura 'manāpā', que significa deleitar el corazón de los demás.

๓๓๔. ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากนฺติ วตฺถุตฺตมทานสฺส นาม อิทมีทิสํ ผลํ ปสฺสาติ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺตึ สมฺภาเวนฺตี วทติ.

334. 'Mira el fruto de los méritos': ella habla mostrando la prosperidad celestial obtenida por sí misma, diciendo: 'Mira este fruto de la donación de las mejores vestiduras'.

๓๔๑. ปุปฺผุตฺตมทายิกาติ รตนตฺตยปูชาวเสน ปุปฺผุตฺตมทายิกา, ตถา คนฺธุตฺตมทายิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปุปฺผุตฺตมํ สุมนปุปฺผาทิ, คนฺธุตฺตมํ จนฺทนคนฺธาทิ, ผลุตฺตมํ ปนสผลาทิ, รสุตฺตมํ โครสสปฺปิอาทิ เวทิตพฺพํ.

341. 'Pupphuttamadāyikā' se refiere a quien ofrece las mejores flores mediante la adoración a las Tres Joyas; del mismo modo debe entenderse 'gandhuttamadāyikā' (la donante de los mejores aromas). Al respecto, las flores como el jazmín se consideran las mejores flores; los aromas como el sándalo son los mejores aromas; los frutos como la jaca son los mejores frutos; y las esencias lácteas como el ghee son los mejores sabores.

๓๗๓. คนฺธปญฺจงฺคุลิกนฺติ คนฺเธน ปญฺจงฺคุลิกทานํ. กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหีติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป.

373. 'Gandhapañcaṅgulikaṃ' se refiere a la ofrenda de la marca de los cinco dedos con perfume. 'Kassapassa bhagavato thūpamhi' significa en la estupa de oro de una legua del Buda Kassapa.

๓๘๑. ปนฺถปฏิปนฺเนติ มคฺคํ คจฺฉนฺเต. เอกูโปสถนฺติ เอกทิวสํ อุโปสถวาสํ.

381. 'Panthapaṭipanne' se refiere a los monjes que van por el camino. 'Ekūposathaṃ' significa observar el Uposatha por un solo día.

๓๘๙. อุทกมทาสินฺติ มุขวิกฺขาลนตฺถํ ปิวนตฺถญฺจ อุทกํ ปานียํ อทาสึ.

389. 'Udakamadāsiṃ' significa que ofrecí agua potable, tanto para enjuagarse la boca como para beber.

๓๙๗. จณฺฑิเกติ จณฺเฑ. อนุสูยิกาติ อุสูยา รหิตา.

397. 'Caṇḍike' significa a los que son rudos o irascibles. 'Anusūyikā' significa estar libre de envidia.

๔๐๕. ปรกมฺมกรีติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการินี. อตฺเถนาติ อตฺถกิจฺเจน. สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺสาติ อตฺถิกานํ อตฺตนา ปฏิลทฺธภาคสฺส สํวิภชนสีลา.

405. 'Parakammakarī' significa servidora de los demás en sus diversas tareas. 'Atthena' significa mediante actos o deberes beneficiosos. 'Saṃvibhāginī sakassa bhāgassa' significa alguien que tiene el hábito de compartir con los necesitados la porción que ha recibido.

๔๑๓. ขีโรทนนฺติ [Pg.134] ขีรสมฺมิสฺสํ โอทนํ, ขีเรน สทฺธึ โอทนํ วา.

413. 'Khīrodanaṃ' significa arroz cocido mezclado con leche, o arroz junto con leche.

๔๓๗. ติมฺพรุสกนฺติ ติณฺฑุกผลํ. ติปุสสทิสา เอกา วลฺลิชาติ ติมฺพรุสํ, ตสฺส ผลํ ติมฺพรุสกนฺติ วทนฺติ.

437. 'Timbarusakaṃ' se refiere al fruto tinduka. Algunos dicen que es el fruto de una variedad de enredadera dulce similar al pepino.

๔๔๕. กกฺการิกนฺติ ขุทฺทเกฬาลุกํ, ติปุสนฺติ จ วทนฺติ.

445. 'Kakkārikaṃ' se refiere a un pepino pequeño, también llamado tipusa.

๔๗๗. หตฺถปฺปตาปกนฺติ มนฺทามุขึ.

477. 'Hatthappatāpakaṃ' se refiere a un pequeño brasero portátil para calentar las manos.

๕๑๗. อมฺพกญฺชิกนฺติ อมฺพิลกญฺชิกํ.

517. 'Ambakañjikaṃ' se refiere a una gacha de arroz agria.

๕๒๕. โทณินิมฺมชฺชนินฺติ สเตลํ ติลปิญฺญากํ.

525. 'Doṇinimmajjanī' significa una pasta de sésamo con aceite.

๕๕๗. วิธูปนนฺติ จตุรสฺสพีชนึ.

557. 'Vidhūpanaṃ' se refiere a un abanico de cuatro esquinas.

๕๖๕. ตาลวณฺฏนฺติ ตาลปตฺเตหิ กตมณฺฑลพีชนึ.

565. 'Tālavaṇṭaṃ' se refiere a un abanico redondo hecho con hojas de palma.

๕๗๓. โมรหตฺถนฺติ มยูรปิญฺเฉ หิ กตํ มกสพีชนึ.

573. 'Morahattaṃ' se refiere a un espantamoscas hecho de plumas de pavo real.

๖๑๗. สฺวาคตํ วต เมติ มยฺหํ อิธาคมนํ โสภนํ วต อโห สุนฺทรํ. อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช มยฺหํ รตฺติยา สุฏฺฐุ ปภาตํ สมฺมเทว วิภายนํ ชาตํ, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ อุฏฺฐิตํ. กึ การณาติ อาห ‘‘ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย’’ติอาทิ.

617. '¡Qué afortunada es mi llegada aquí!': ciertamente, mi llegada a este reino de los treinta y tres es hermosa y excelente. 'Hoy es un despertar radiante': hoy, mi noche ha aclarado perfectamente y mi despertar del lecho ha sido auspicioso. ¿Por qué razón? Por lo que dice a continuación: 'Porque he visto a las deidades'.

๖๑๘. ธมฺมํ สุตฺวาติ กมฺมผลสฺส ปจฺจกฺขกรณวเสน ตุมฺเหหิ กตํ กุสลํ ธมฺมํ สุตฺวา. กาหามีติ กริสฺสามิ. สมจริยายาติ กายสมาจาริกสฺส สุจริตสฺส จรเณน. สญฺญเมนาติ สีลสํวเรน. ทเมนาติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทเมน. อิทานิ ตสฺส กุสลสฺส อตฺตโน โลกสฺส จ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ วุตฺตํ.

618. 'Habiendo escuchado el Dhamma' (dhammaṃ sutvā) significa habiendo escuchado el Dhamma saludable realizado por vosotras, mediante la realización directa del fruto del karma. 'Haré' (kāhāmi) significa que actuaré. 'Por medio de una conducta equilibrada' (samacariyāya) significa mediante la práctica de la buena conducta corporal. 'Por el autocontrol' (saññamena) significa mediante la restricción de la virtud (sīla). 'Por el dominio' (damena) significa mediante el dominio de las facultades sensoriales, siendo la mente la sexta. Ahora, para mostrar el estado de apoyo para la cesación del ciclo de nacimientos (vivaṭṭa) tanto para sí mismo como para el mundo a partir de ese mérito, se dice: 'Yo iré allí, donde habiendo ido, no se sufre'.

เอวมยํ ยทิปิ วตฺถุตฺตมทายิกาวิมานาทิวเสน ฉตฺตึสวิมานสงฺคหา เทสนา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส วิย คุตฺติลาจริยสฺสาปิ วิภาวนวเสน ปวตฺตาติ ‘‘คุตฺติลวิมาน’’นฺตฺเวว สงฺคหํ อารุฬฺหา, วิมานานิ ปน อิตฺถิปฏิพทฺธานีติ อิตฺถิวิมาเนเยว สงฺคหิตานิ. ตา ปน อิตฺถิโย [Pg.135] กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล ยถาวุตฺตธมฺมจรเณ อปราปรุปฺปนฺนเจตนาวเสน ทุติยตฺตภาวโต ปฏฺฐาย เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก เอว สํสรนฺติโย อมฺหากมฺปิ ภควโต กาเล ตาวตึสภวเนเยว นิพฺพตฺตา, อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา กมฺมสริกฺขตาย คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตกาเล วิย พฺยากรึสูติ ทฏฺฐพฺพา.

De esta manera, aunque esta enseñanza —que comprende treinta y seis historias de mansiones celestiales (vimāna) por medio de la 'Donante de las mejores vestiduras' y otras— se manifestó para el maestro Guttila con el propósito de revelar la verdad, al igual que ocurrió con el venerable Mahāmoggallāna, fue incluida en el Gran Concilio bajo el nombre de 'Guttila-vimāna'. Sin embargo, debido a que las mansiones están relacionadas con mujeres, fueron recopiladas en el 'Itthivimāna' (Mansiones de las Mujeres). Esas mujeres, en la época del Buda Kassapa, el poseedor de los diez poderes, mediante la práctica del Dhamma antes mencionada y por el poder de la intención (cetanā) surgida sucesivamente, desde su segunda existencia y durante todo el intervalo entre dos Budas, transmigraron únicamente en el mundo celestial. Habiendo renacido precisamente en el mundo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) en la época de nuestro Bienaventurado, fueron interrogadas por el venerable Mahāmoggallāna y respondieron de la misma manera que cuando fueron interrogadas por el maestro Guttila, debido a la similitud de sus acciones pasadas. Así debe entenderse.

คุตฺติลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Guttila Vimāna.

๖. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา

6. Comentario sobre el Daddalla Vimāna.

ททฺทลฺลมานา วณฺเณนาติ ททฺทลฺลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาลกคามเก อายสฺมโต เรวตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ทฺเว ธีตโร อเหสุํ, เอกา ภทฺทา นาม, อิตรา สุภทฺทา นาม. ตาสุ ภทฺทา ปติกุลํ คตา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา วญฺฌา จ อโหสิ. สา สามิกํ อาห ‘‘มม กนิฏฺฐา สุภทฺทา นาม อตฺถิ, ตํ อาเนหิ, สจสฺสา ปุตฺโต ภเวยฺย, โส มมปิ ปุตฺโต สิยา, อยญฺจ กุลวํโส น นสฺเสยฺยา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ.

'Resplandeciente en belleza' (daddallamānā vaṇṇena) se refiere al Daddalla Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la aldea de Nālaka, un cierto jefe de familia que era servidor del venerable monje Revata tenía dos hijas: una llamada Bhaddā y la otra llamada Subhaddā. De ellas, Bhaddā fue a vivir con la familia de su esposo; era fiel, devota, dotada de sabiduría, pero era estéril. Ella le dijo a su esposo: 'Tengo una hermana menor llamada Subhaddā; tráela. Si ella tuviera un hijo, él sería también mi hijo, y así el linaje de la familia no se extinguiría'. Él aceptó diciendo 'está bien' y así lo hizo.

อถ ภทฺทา สุภทฺทํ โอวทิ ‘‘สุภทฺเท, ทานสํวิภาครตา ธมฺมจริยาย อปฺปมตฺตา โหหิ, เอวํ เต ทิฏฺฐธมฺมิโก สมฺปรายิโก จ อตฺโถ หตฺถคโต เอว โหตี’’ติ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชมานา เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ อตฺตฏฺฐมํ นิมนฺเตสิ. เถโร สุภทฺทาย ปุญฺญูปจยํ อากงฺขนฺโต สงฺฆุทฺเทสวเสน สตฺต ภิกฺขู คเหตฺวา ตสฺสา เคหํ อคมาสิ. สา ปสนฺนจิตฺตา อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ เต จ ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. ภทฺทา ปน ปุคฺคเลสุ ทานานิ ทตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

Entonces Bhadda aconsejó a Subhadda: “Subhadda, deléitate en la generosidad y el compartir, y sé diligente en la práctica del Dhamma. Así, el beneficio en esta vida presente y en la vida futura estará ciertamente al alcance de tu mano”. Ella, siguiendo su consejo y practicando de la manera mencionada, un día invitó al venerable Revata Thera junto con otros siete monjes (siendo él el octavo). El Thera, deseando el incremento de los méritos de Subhadda, llevó a siete monjes en representación del Sangha y fue a su casa. Ella, con el corazón lleno de fe, sirvió con sus propias manos comida excelente, tanto sólida como blanda, al venerable Revata y a los monjes. El Thera realizó la bendición y se marchó. Más tarde, al morir, ella renació en compañía de los dioses Nimmānaratī. Bhadda, por su parte, habiendo dado ofrendas a individuos específicos, renació como servidora de Sakka, el rey de los dioses.

อถ สุภทฺทา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘เกน นุ โข อหํ ปุญฺเญน อิธูปปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺตี ‘‘ภทฺทาย โอวาเท ฐตฺวา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย [Pg.136] อิมํ สมฺปตฺตึ สมฺปตฺตา, ภทฺทา นุ โข กหํ นิพฺพตฺตา’’ติ โอโลเกนฺตี ตํ สกฺกสฺส ปริจาริกาภาเวน นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา อนุกมฺปมานา ตสฺสา วิมานํ ปาวิสิ. อถ นํ ภทฺทา –

Entonces Subhadda, reflexionando sobre su propia prosperidad, pensó: “¿Debido a qué mérito habré renacido aquí?”. Al reflexionar, comprendió: “He alcanzado esta prosperidad por haber seguido el consejo de Bhadda y haber hecho una ofrenda dirigida al Sangha. ¿Dónde habrá renacido Bhadda?”. Al observar, la vio renacida como servidora de Sakka y, movida por la compasión, entró en su palacio celestial. Entonces Bhadda le preguntó:

๖๑๙.

619.

‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจสิ.

Resplandeciente por tu belleza y gloriosa por tu séquito; superas en belleza a todos los dioses de Tāvatiṃsa.

๖๒๐.

620.

‘‘ทสฺสนํ นาภิชานามิ, อิทํ ปฐมทสฺสนํ;

กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มม’’นฺติ. –

No recuerdo haberte visto antes, esta es la primera vez. ¿De qué hueste celestial has venido y me hablas llamándome por mi nombre, Bhaddā?

ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺสา –

Con estas dos estrofas le preguntó. Y ella le respondió:

๖๒๑.

621.

‘‘อหํ ภทฺเท สุภทฺทาสึ, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เต อาสึ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา.

Oh Bhaddā, en mi existencia humana previa yo era Subhaddā. Fui tu co-esposa y también tu hermana menor.

๖๒๒.

622.

‘‘สา อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

นิมฺมานรตีนํ เทวานํ, อุปปนฺนา สหพฺยต’’นฺติ. – ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“Esa yo, tras la disolución del cuerpo, liberada de aquel estado humano y fallecida, he renacido en compañía de los dioses Nimmānaratī”. Respondió a la pregunta con estos dos versos.

๖๑๙-๒๐. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา. ทสฺสนํ นาภิชานามีติ อิโต ปุพฺเพ ตว ทสฺสนํ นาภิชานามิ, ตฺวํ มยา น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ. กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมนฺติ กตรเทวนิกายโต อาคนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท’’ติ นาเมน มํ อาลปสิ.

619-20. Allí, “vaṇṇena” significa por la plenitud de la belleza y demás. “Dassanaṃ nābhijānāmi” significa: “Antes de este momento no tenía conocimiento de haberte visto; no te había visto antes”. Por eso dice: “Esta es la primera vez que te veo”. “Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamaṃ” significa: “¿De qué orden de dioses vienes para llamarme por mi nombre, ‘Bhadda’?”.

๖๒๑. อหํ ภทฺเทติ เอตฺถ ภทฺเทติ อาลปนํ. สุภทฺทาสินฺติ อหํ สุภทฺทา นาม ตว ภคินี กนิฏฺฐิกา อาสึ อโหสึ, ตตฺถ ปุพฺเพ มานุสเก ภเว สหภริยา สมานภริยา เต ตยา เอกสฺเสว ภริยา, ตว ปติโน เอว ภริยา, อาสินฺติ อตฺโถ. ปุน ภทฺทา –

621. En la expresión “Ahaṃ bhadde”, la palabra “bhadde” es un vocativo. “Subhaddāsiṃ” significa: “Yo fui tu hermana menor llamada Subhadda”. Allí, “en la existencia humana anterior”, “sahabhariyā” significa que tenían el mismo esposo; ella fue la esposa del mismo marido que tú, de tu propio esposo.

๖๒๓.

623.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา, เต เทเว ยนฺติ ปาณิโน;

เยสํ ตฺวํ กิตฺตยิสฺสสิ, สุภทฺเท ชาติมตฺตโน.

“Los seres que han realizado abundantes méritos van hacia esos dioses; tú, Subhaddā, nos has relatado tu propio renacimiento en medio de ellos.”

๖๒๔.

624.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา อนุสาสิตา;

กีทิเสเนว ทาเนน, สุพฺพเตน ยสสฺสินี.

“Entonces, ¿por qué causa, o por quién fuiste instruida? ¿Con qué tipo de don o con qué buena conducta te has vuelto tan gloriosa?”

๖๒๕.

625.

‘‘ยสํ [Pg.137] เอตาทิสํ ปตฺตา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“Diosa, habiendo alcanzado tal gloria y obtenido una distinción tan vasta, te pregunto: dime de qué acción es este el fruto.”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. ปุน สุภทฺทา –

Con estas tres estrofas preguntó. De nuevo Subhadda respondió:

๖๒๖.

626.

‘‘อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ, ยํ ทานํ อททํ ปุเร;

ทกฺขิเณยฺยสฺส สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“En mi vida anterior, con fe en mi corazón y por mis propias manos, ofrecí ocho limosnas de comida como don al Sangha, que es digno de ofrendas.”

๖๒๗.

627.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Debido a esa acción meritoria, tal es mi belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones.”

พฺยากาสิ.

Ella respondió.

๖๒๓. ตตฺถ ปหูตกตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺตีติ ปหูตกตกลฺยาณา มหาปุญฺญา เต นิมฺมานรติโน เทเว ยนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน คจฺฉนฺติ ปาณิโน สตฺตา, เยสํ นิมฺมานรตีนํ เทวานํ อนฺตเร ตฺวํ อตฺตโน ชาตึ กิตฺตยิสฺสสิ กเถสีติ โยชนา.

623. Allí, “pahūtakatakalyāṇā te deve yanti” significa que los seres con grandes méritos renacen entre los dioses Nimmānaratī. La construcción es: “entre esos dioses Nimmānaratī tú relatas tu propio nacimiento”.

๖๒๔. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กีทิเสเนวาติ เอวสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, กีทิเสน จาติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ. สุพฺพเตนาติ สุนฺทเรน วเตน, สุวิสุทฺเธน สีเลนาติ อตฺโถ.

624. “Kena vaṇṇena” significa por qué causa. “Kīdiseneva”: la palabra “eva” tiene un sentido conjuntivo, significando “y de qué clase”. “Subbatenā” significa por una conducta excelente, por una virtud muy pura.

๖๒๖. อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานีติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนปิณฺฑปาเต สนฺธาย วทติ. อททนฺติ อทาสึ.

626. “Aṭṭheva piṇḍapātāni” se refiere a las limosnas de comida entregadas a ocho monjes. “Adadaṃ” significa “yo di”.

เอวํ สุภทฺทาย กถิเต ปุน ภทฺทา –

Tras lo dicho por Subhadda, de nuevo Bhadda preguntó:

๖๒๙.

629.

‘‘อหํ ตยา พหุตเร ภิกฺขู, สญฺญเต พฺรหฺมจารโย;

ตปฺเปสึ อนฺนปาเนน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“Subhaddā, en mi vida anterior, habiendo tenido un corazón lleno de fe, satisfice con mis propias manos, con comida y bebida, a muchos más monjes que tú, que eran autocontrolados y vivían la vida santa.”

๖๓๐.

630.

‘‘ตยา พหุตรํ ทตฺวา, หีนกายูปคา อหํ;

กถํ ตฺวํ อปฺปตรํ ทตฺวา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“Habiendo dado mucho más que tú, he renacido en un estado inferior. ¿Por qué razón tú, habiendo dado menos que yo, has obtenido una distinción tan vasta? Diosa, te pregunto: dime de qué acción es este el fruto.”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ปุน สุภทฺทา –

Así preguntó. Allí, “tayā” es un instrumental con valor de ablativo. De nuevo Subhadda respondió:

๖๓๑.

631.

‘‘มโนภาวนีโย [Pg.138] ภิกฺขุ, สนฺทิฏฺโฐ เม ปุเร อหุ;

ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ.

“Hermana Bhaddā, en mi vida anterior, el monje llamado Revata, quien desarrolla el corazón, era mi amigo de confianza; a él, junto con otros siete, lo invité a una comida.”

๖๓๒.

632.

‘‘โส เม อตฺถปุเรกฺขาโร, อนุกมฺปาย เรวโต;

สงฺเฆ เทหีติ มํโวจ, ตสฺสาหํ วจนํ กรึ.

“Ese venerable Revata, buscando mi bienestar y por compasión, me dijo: ‘Subhaddā, ofrece esto al Sangha’. Yo seguí sus palabras.”

๖๓๓.

633.

‘‘สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา, อปฺปเมยฺเย ปติฏฺฐิตา;

ปุคฺคเลสุ ตยา ทินฺนํ, น ตํ ตว มหปฺผล’’นฺติ. –

“Esa ofrenda, dirigida al Sangha y establecida en el Sangha de cualidades inconmensurables, produjo gran fruto. Lo que tú diste a individuos no fue de tan gran fruto para ti.”

อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ.

Así relató la acción realizada por ella misma.

๖๓๑. ตตฺถ มโนภาวนีโยติ มนวฑฺฒนโก อุฬารคุณตาย สมฺภาวนีโย. สนฺทิฏฺโฐติ นิมนฺตนวเสน โพธิโต กถิโต. เตนาห ‘‘ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐม’’นฺติ, ตํ มโนภาวนียํ อยฺยํ เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ ภตฺเตน อหํ นิมนฺเตสึ.

631. Allí, “manobhāvanīyo” significa aquel que hace crecer la mente, digno de ser honrado por sus nobles cualidades. “Sandiṭṭho” significa que fue informado mediante una invitación. Por eso dijo: “Invité a ese venerable Revata, de mente cultivada, junto con otros siete, para una comida”.

๖๓๒-๓. โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ โส อยฺโย เรวโต ทานสฺส มหปฺผลภาวกรเณน มม อตฺถปุเรกฺขาโร หิเตสี. สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ‘‘ยทิ ตฺวํ สุภทฺเท อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทาตุกามา, ยสฺมา ปุคฺคลคตาย ทกฺขิณาย สงฺฆคตา เอว ทกฺขิณา มหปฺผลตรา, ตสฺมา สงฺเฆ เทหิ, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทหี’’ติ มํ อภาสิ. ตนฺติ ตํ ทานํ.

632-3. Sobre la frase 'Él es quien busca mi bienestar' (So me atthapurekkhāro): ese Venerable Revata, al hacer que la ofrenda fuera de gran fruto, buscó mi bienestar y deseó mi beneficio. Sobre la frase 'Da al Sangha', me dijo (Saṅghe dehīti maṃ avocā): 'Subhaddā, si tú deseas dar a ocho monjes, dado que una ofrenda entregada al Sangha es de mayor fruto que una entregada a un individuo, por lo tanto, da al Sangha; ofrece la donación dedicada al Sangha'. Así me habló. 'Esa' (taṃ) se refiere a esa ofrenda.

เอวํ สุภทฺทาย วุตฺเต ภทฺทา ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉนฺตี อุตฺตริ จ ตถา ปฏิปชฺชิตุกามา –

Habiendo dicho esto Subhaddā, Bhaddā, aceptando ese asunto y deseando además practicar de la misma manera—

๖๓๔.

634.

‘‘อิทาเนวาหํ ชานามิ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ;

สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ. –

Pronunció la estrofa: 'Solo ahora comprendo que lo entregado al Sangha es de gran fruto; yo, habiendo regresado al estado humano, siendo generosa y libre de tacañería, daré ofrendas al Sangha, diligente, una y otra vez'.

คาถมาห. สุภทฺทา ปน อตฺตโน เทวโลกเมว คตา. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺเพ เทเว ตาวตึเส อตฺตโน สรีโรภาเสน อภิภุยฺย วิโรจมานํ สุภทฺทํ เทวธีตรํ ทิสฺวา ตญฺจ ตาสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ตาวเทว จ สุภทฺทาย อนฺตรหิตาย ตํ ‘‘อยํ นามา’’ติ อชานนฺโต –

Sin embargo, Subhaddā regresó a su propio mundo celestial. Entonces Sakka, el señor de los dioses, al ver a la deidad Subhaddā resplandeciendo y superando a todos los dioses de Tāvatiṃsa con el aura de su cuerpo, y habiendo escuchado esa conversación entre ellas, y en el momento en que Subhaddā desapareció, no sabiendo quién era ella por su nombre—

๖๓๕.

635.

‘‘กา [Pg.139] เอสา เทวตา ภทฺเท, ตยา มนฺตยเต สห;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจตี’’ติ. –

¿Quién es esta deidad, Bhaddā, que conversa contigo? Supera a todos los dioses de Tāvatiṃsa en su belleza resplandeciente.

ภทฺทํ ปุจฺฉิ. สาปิสฺส –

Le preguntó a Bhaddā. Ella a él—

๖๓๖.

636.

‘‘มนุสฺสภูตา เทวินฺท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เม อาสิ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา,สงฺเฆ ทานานิ ทตฺวาน, กตปุญฺญา วิโรจตี’’ติ. –

Relató: 'Cuando era humana, oh señor de los dioses, en una existencia humana anterior, ella era mi compañera de hogar y mi hermana menor; habiendo dado ofrendas al Sangha, habiendo realizado méritos, ahora resplandece'.

กเถสิ. อถ สกฺโก ตสฺสา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ –

Entonces Sakka, mostrando el estado de gran fruto de la ofrenda entregada al Sangha, le explicó el Dhamma. Por eso se dijo—

๖๓๗.

637.

‘‘ธมฺเมน ปุพฺเพ ภคินี, ตยา ภทฺเท วิโรจติ;

ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ.

“Hermana Bhaddā, por la rectitud, tú brillas menos que ella, porque ella estableció su ofrenda en el Sangha de cualidades inconmensurables.”

๖๓๘.

638.

‘‘ปุจฺฉิโต หิ มยา พุทฺโธ, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“En efecto, yo le pregunté al Buda, mientras residía en el monte Gijjhakūṭa, sobre el fruto de la generosidad y dónde la ofrenda dada produce gran fruto.”

๖๓๙.

639.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“Le pregunté: ‘Señor, para los seres humanos que ofrecen sacrificios, que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que conducen al renacimiento, ¿dónde la ofrenda dada produce gran fruto?’”

๖๔๐.

640.

‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชานํ กมฺมผลํ สกํ;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“El Buda, conociendo el resultado de las acciones de cada uno, me respondió sobre el fruto de la generosidad y dónde la ofrenda dada produce gran fruto.”

๖๔๑.

641.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

“Los cuatro que están en el Sendero y los cuatro que están en el Fruto; este es el Sangha recto, dotado de sabiduría, virtud y concentración.”

๖๔๒.

642.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“Para los seres humanos que ofrecen sacrificios, que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que conducen al renacimiento, lo que se da al Sangha produce gran fruto.”

๖๔๓.

643.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

“Este Sangha es vasto y excelso; es inconmensurable como el océano. Estos son los mejores discípulos del Héroe Humano, portadores de luz que proclaman el Dhamma.”

๖๔๔.

644.

‘‘เตสํ [Pg.140] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

“Aquellos que ofrecen dones dedicados al Sangha han dado bien, han sacrificado bien y han adorado bien. Esa ofrenda establecida en el Sangha es de gran fruto y es elogiada por los Conocedores del Mundo.”

๖๔๕.

645.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

“Aquellos que en el mundo viven recordando tal sacrificio, habiendo surgido en ellos el gozo espiritual y habiendo eliminado la mancha de la tacañería con su raíz, llegan al estado celestial sin ser censurados.”

๖๓๗. ตตฺถ ธมฺเมนาติ การเณน ญาเยน วา. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อิทานิ ตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ วุตฺตการณํ ทสฺเสตุํ ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวสฺส อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลวิเสสสฺส จ วเสน ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย.

637. Allí, 'por la justicia' (dhammena) significa por una causa o por el método correcto. 'Por ti' (tayā) es un término instrumental con sentido de ablativo. Ahora, para mostrar la causa mencionada como 'por la justicia', se dijo: 'que ella depositó su ofrenda en el Sangha, que es inconmensurable'. 'En el inconmensurable' (appameyyeti) se refiere a aquello que es imposible de medir debido al poder de sus virtudes y a la excelencia del fruto de las acciones meritorias realizadas hacia él.

๖๓๘-๙. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต สมฺมุขา จ สุโต, สมฺมุขา จ ปฏิคฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยชมานานนฺติ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินนฺติ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ปุญฺญผลํ อากงฺขนฺตานํ สตฺตานํ. โอปธิกนฺติ อุปธิ นาม ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณสีลํ, อุปธิปโยชนนฺติ วา โอปธิกํ, อตฺตภาวชนกํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกํ.

638-9. Y para mostrar que este significado fue escuchado y recibido directamente de la presencia del Bienaventurado, dijo 'fue consultado', etc. Allí, 'de los que realizan sacrificios' (yajamānānaṃ) significa de los que dan. 'Para los seres que buscan mérito' (puññapekkhāna pāṇinaṃ) es una designación hecha omitiendo el sonido nasal, refiriéndose a los seres que anhelan el fruto del mérito. 'Que conducen a una base' (opadhikaṃ): en este contexto, 'upadhi' se refiere a los agregados (khandhas); se llama 'opadhika' porque tiene la naturaleza de producir los agregados, o porque tiene a los agregados como su propósito; se refiere al mérito que genera la existencia individual y otorga resultados tanto en el renacimiento como en el curso de la vida.

๖๔๐. ชานํ กมฺมผลํ สกนฺติ สตฺตานํ สกํ สกํ ยถาสกํ ปุญฺญํ ปุญฺญผลญฺจ หตฺถตเล อามลกํ วิย ชานนฺโต. สกนฺติ วา ยการสฺส กการํ กตฺวา วุตฺตํ, สยํ อตฺตนาติ อตฺโถ.

640. 'Conociendo el fruto del kamma como propio' (jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ): el Buddha conoce el mérito de cada ser y el fruto de ese kamma como si fuera una fruta de mirabolano (āmalaka) en la palma de su mano. O bien, 'propio' (sakaṃ) se dice habiendo cambiado la letra 'y' por 'k', significando 'él mismo por sí mismo'.

๖๔๑. ปฏิปนฺนาติ ปฏิปชฺชมานา, มคฺคฏฺฐาติ อตฺโถ. อุชุภูโตติ อุชุปฏิปตฺติยา อุชุภาวํ ปตฺโต ทกฺขิเณยฺโย ชาโต. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย สีเลน จ สมาหิโต, ทิฏฺฐิสีลสมฺปนฺโน อริยาย ทิฏฺฐิยา อริเยน สีเลน จ สมนฺนาคโต. เตนาปิสฺส ปรมตฺถสงฺฆภาวเมว วิภาเวติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สงฺฆฏิตตฺตา หิ สงฺโฆ[Pg.141]. อถ วา สมาหิตํ สมาธิ, ปญฺญา สีลํ สมาหิตญฺจ อสฺส อตฺถีติ ปญฺญาสีลสมาหิโต. เตนสฺส สีลาทิธมฺมกฺขนฺธตฺตยสมฺปนฺนตาย อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ วิภาเวติ.

641. 'Los que están en el camino' (paṭipannā) significa aquellos que están practicando, es decir, los que están establecidos en los senderos (maggaṭṭha). 'Recto' (ujubhūto) significa aquel que, mediante la práctica recta, ha alcanzado la rectitud y se ha vuelto digno de ofrendas. 'Dotado de sabiduría y virtud' (paññāsīlasamāhito) significa aquel que posee sabiduría y virtud, dotado de visión recta y conducta ética, provisto de la visión noble y la virtud noble. Con esa expresión, también aclara la naturaleza del Sangha en el sentido último (paramatthasaṅgha). Pues se llama 'Sangha' por estar unido en la igualdad de visión y virtud. Alternativamente, 'samāhita' es la concentración (samādhi); aquel que posee sabiduría, virtud y concentración es 'paññāsīlasamāhito'. Con este término, aclara su condición de ser el campo supremo para las ofrendas por estar dotado de los tres grupos de cualidades: virtud, concentración y sabiduría.

๖๔๓. วิปุโล มหคฺคโตติ คุเณหิ มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, ตโต เอว อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลเวปุลฺลเหตุตาย วิปุโล. อุทธีว สาคโรติ ยถา อุทกํ เอตฺถ ธียตีติ ‘‘อุทธี’’ติ ลทฺธนาโม สาคโร, ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’’ติอาทินา อุทกโต อปฺปเมยฺโย, เอวเมส คุณโตติ อตฺโถ. เอเต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ นิปาโต, เอเต เอว เสฏฺฐาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

643. 'Vasto y sublime' (vipulo mahaggato): se llama 'sublime' (mahaggato) porque ha alcanzado la grandeza por sus virtudes; por esa misma razón es 'vasto' (vipulo), al ser la causa de la amplitud y grandeza de los frutos de las buenas acciones realizadas hacia él. 'Como el gran océano' (udadhīva sāgaro): así como el mar recibe el nombre de 'udadhi' porque en él se contienen las aguas, y es inconmensurable en términos de agua mediante medidas como 'tantos recipientes de agua', etc., de la misma manera este Sangha es inconmensurable en términos de virtudes. 'Ciertamente estos' (ete hi): la palabra 'hi' se usa como una partícula de énfasis; el significado es 'ciertamente estos son los mejores'. Pues esto fue dicho—

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒).

'Monjes, de entre todos los grupos o comunidades que existen, el Sangha de discípulos del Tathāgata es declarado el supremo entre ellos'.

นรวีรสาวกาติ นเรสุ วีริยสมฺปนฺนสฺส นรสฺส สาวกา. ปภงฺกราติ โลกสฺส ญาณาโลกกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตีติ ธมฺมํ อุทฺทิสนฺติ. กถํ? ธมฺมสามินา หิ ธมฺมปชฺโชโต อริยสงฺเฆ ฐปิโต.

«Discípulos del Héroe entre los hombres» se refiere a los discípulos del hombre dotado de energía entre los seres humanos [el Buddha]. «Hacedores de luz» significa aquellos que crean la luz de la sabiduría para el mundo. «Quienes señalan el Dhamma» significa que indican la enseñanza. ¿Cómo es así? Pues el Señor del Dhamma ha depositado la lámpara del Dhamma en la Noble Sangha.

๖๔๔. เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานนฺติ เย สตฺตา อริยสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สมฺมุติสงฺเฆ อนฺตมโส โคตฺรภุปุคฺคเลสุปิ ทานํ ททนฺติ, ตํ ทานํ สํวิภาควเสน ทินฺนมฺปิ สุทินฺนํ, อาหุนปาหุนวเสน หุตมฺปิ สุหุตํ, มหายาควเสน ยิฏฺฐมฺปิ สุยิฏฺฐเมว โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ, โลกวิทูหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ มหปฺผลตรํ วทามิ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เว ยชตํ มุขํ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๗๔; มหาว. ๓๐๐). อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) จ อาทินา มหปฺผลตา วณฺณิตา ปสตฺถา โถมิตาติ อตฺโถ.

644. «Quienes dan una ofrenda dirigida a la Sangha» significa aquellos seres que, con la intención puesta en la Noble Sangha, entregan una dádiva a la Sangha convencional, incluso si es solo a individuos que están en el umbral del linaje noble (gotrabhū). Debido a la naturaleza de la distribución de la ofrenda, esa dádiva se considera «bien dada»; debido a la naturaleza de lo que se ha preparado y ofrecido, se considera «bien ofrendada»; y debido a la magnitud del sacrificio, es ciertamente «bien sacrificada». ¿Por qué? Porque esa ofrenda dirigida y establecida en la Sangha es de gran fruto, según lo elogiado por el Conocedor del Mundo. Pues los Perfectos Budas, los conocedores del mundo, han elogiado, alabado y ensalzado su gran fruto diciendo: «Ananda, de ninguna manera digo que una ofrenda dirigida a una persona individual sea de mayor fruto que una ofrenda dirigida a la Sangha. Para quienes desean mérito, la Sangha es ciertamente el principal objeto de sacrificio, el campo de mérito insuperable para el mundo».

๖๔๕. อีทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ เอตาทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อตฺตนา กตํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ชาตโสมนสฺสา. วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ [Pg.142] สมูลนฺติ มจฺเฉรเมว จิตฺตสฺส มลินภาวกรณโต มจฺเฉรมลํ, อถ วา มจฺเฉรญฺจ อญฺญํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจาติ มจฺเฉรมลํ. ตญฺจ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาวิปลฺลาสาทีหิ สห มูเลหีติ สมูลํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วิกฺขมฺเภตฺวา อนินฺทิตฺวา สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

645. «Recordando tal sacrificio» significa rememorar la ofrenda realizada por uno mismo dirigida a tal Sangha. «Nacidos con alegría» significa poseedores de un regocijo surgido. «Habiendo eliminado la mancha de la tacañería junto con su raíz»: se llama «mancha de tacañería» porque la tacañería misma causa la impureza de la mente; o bien, es la mancha compuesta por la tacañería y otras impurezas como la envidia, la codicia y el odio. «Con su raíz» significa junto con las causas fundamentales como la ignorancia, la duda y las percepciones erróneas. La construcción es: habiendo eliminado, suprimido y descartado esto, llegan a la morada celestial sin ser censurados [por los sabios]. El resto debe entenderse según lo explicado anteriormente.

อิมํ ปน สพฺพํ ปวตฺตึ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณนา’’ติอาทินา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ, อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ.

Sakka, el señor de los devas, relató todo este suceso al venerable Mahāmoggallāna, comenzando con los versos: «Resplandeciente con su belleza...». El venerable Mahāmoggallāna se lo informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese relato como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud.

ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el Comentario al Daddalla-vimāna.

๗. เปสวตีวิมานวณฺณนา

7. Comentario al Pesavatī-vimāna

ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ เปสวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน มคเธสุ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติมหาสารกุเล เปสวตี นาม กุลสุณฺหา อโหสิ. สา กิร กสฺสปสฺส ภควโต โยชนิเก กนกถูเป กยิรมาเน ทาริกา หุตฺวา มาตรา สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิเม, อมฺม, กโรนฺตี’’ติ? ‘‘เจติยํ กาตุํ สุวณฺณิฏฺฐกา กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ทาริกา ปสนฺนมานสา มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, มม คีวาย อิทํ โสวณฺณมยํ ขุทฺทกปิฬนฺธนํ อตฺถิ, อิมาหํ เจติยตฺถาย เทมี’’ติ. มาตา ‘‘สาธุ เทหี’’ติ วตฺวา ตํ คีวโต โอมุญฺจิตฺวา สุวณฺณการสฺส หตฺเถ อทาสิ ‘‘อิทํ อิมาย ทาริกาย ปริจฺจชิตํ, อิมมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อิฏฺฐกํ กโรหี’’ติ. สุวณฺณกาโร ตถา อกาสิ. สา ทาริกา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สุคติยํเยว อปราปรํ สํสรนฺตี อมฺหากํ ภควโต กาเล นาลกคาเม นิพฺพตฺตา อนุกฺกเมน ทฺวาทสวสฺสิกา ชาตา.

«Cubierto con redes de cristal, plata y oro» se refiere al Pesavatī-vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en la aldea de Nālaka, en Magadha, vivía una nuera de una familia de grandes hacendados llamada Pesavatī. Se cuenta que, cuando se estaba construyendo la estupa de oro de una legua de extensión para el Bienaventurado Kassapa, ella era una niña y, habiendo ido al lugar de la estupa con su madre, le preguntó: «Madre, ¿qué están haciendo estas personas?». Ella respondió: «Están fabricando ladrillos de oro para construir una estupa». Al oír esto, la niña, con la mente llena de fe, dijo a su madre: «Madre, tengo este pequeño adorno de oro en mi cuello; lo daré para la estupa». La madre dijo: «Muy bien, dalo», y quitándoselo del cuello, se lo dio a un orfebre diciendo: «Esto ha sido donado por esta niña; inclúyelo también para hacer un ladrillo». El orfebre así lo hizo. Tras morir tiempo después, esa niña renació en el mundo celestial debido a ese acto meritorio y, transcurriendo de una existencia a otra en estados felices, nació en la aldea de Nālaka en la época de nuestro Bienaventurado, llegando gradualmente a la edad de doce años.

สา เอกทิวสํ มาตรา เปสิตํ มูลํ คเหตฺวา เตลตฺถาย อญฺญตรํ อาปณํ อคมาสิ. ตสฺมิญฺจ อาปเณ อญฺญตโร กุฏุมฺพิยปุตฺโต ปิตรา [Pg.143] นิทหิตฺวา ฐปิตํ พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ มุตฺตามณิรตนานิ จ คเหตุํ อุทฺธรนฺโต อาปณิโก กมฺมพเลน กถลปาสาณสกฺขรรูเปน อุปฏฺฐหนฺตานิ ทิสฺวา ตโต เอกเทสํ ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วเสน หิรญฺญสุวณฺณาทิ ภวิสฺสตี’’ติ วีมํสิตุํ ราสึ กตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ สา ทาริกา ทิสฺวา ‘‘กสฺมา อาปเณ รตนานิ เอวํ ฐปิตานิ, นนุ นาม สมฺมเทว ปฏิสาเมตพฺพานี’’ติ อาห. อาปณิโก ตํ สุตฺวา ‘‘มหาปุญฺญา อยํ ทาริกา, อิมิสฺสา วเสน สพฺพมิทํ หิรญฺญาทิ เอว หุตฺวา อมฺหากํ วินิโยคํ คมิสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ ทาริกํ มยฺหํ ปุตฺตสฺสตฺถาย เทหี’’ติ วาเรตฺวา พหุธนํ ทตฺวา อาวาหวิวาหํ กตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. อถสฺสา สีลาจารํ ญตฺวา ภณฺฑาคารํ วิวริตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ปสฺสสี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘หิรญฺญสุวณฺณมณิเมว ราสิกตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอตานิ อมฺหากํ กมฺมพเลน อนฺตรธายนฺตานิ ตว ปุญฺญวิเสเสน ปุน วิเสสานิ ชาตานิ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห สพฺพํ ตฺวํเยว วิจาเรหิ, ตยา ทินฺนเมว มยํ ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา ตโต ปภุติ ตํ ‘‘เปสวตี’’ติ โวหรึสุ.

Un día, enviada por su madre con dinero para comprar aceite, fue a una tienda. En esa tienda, el hijo de un hacendado estaba extrayendo una gran cantidad de oro, plata, perlas y gemas preciosas que su padre había enterrado. Sin embargo, debido al poder del kamma de los demás, el tendero veía estos tesoros como trozos de vasijas rotas, piedras y grava. Al ver esto, el tendero pensó en poner a prueba una parte de ellos, creyendo: «Por el mérito de alguien, esto se convertirá en oro y plata», y formó un montón con ellos. Entonces, la niña, al verlo, dijo: «¿Por qué se han dejado estas gemas así en la tienda? ¿Acaso no deberían guardarse adecuadamente?». Al oír esto, el tendero pensó: «Esta niña tiene un gran mérito. Gracias a ella, todo esto se convertirá en oro y otros tesoros y estará a nuestra disposición. La tomaré [para mi hijo]». Fue a casa de la madre de la niña, pidió su mano para su hijo y, tras entregar una gran dote, celebró la boda y la llevó a su casa. Luego, tras observar su virtuosa conducta, abrió el almacén y le preguntó: «¿Qué ves aquí?». Cuando ella respondió: «Veo montones de oro, plata y gemas», él le dijo: «Estas cosas desaparecían para nosotros por nuestro kamma, pero por tu mérito especial han vuelto a aparecer. Por lo tanto, a partir de hoy, tú misma administrarás todo en esta casa; nosotros disfrutaremos solo de lo que tú nos des». Desde ese momento, la llamaron «Pesavatī».

เตน จ สมเยน อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อตฺตโน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘มยฺหํ มาตุยา รูปสาริพฺราหฺมณิยา โปสาวนิกมูลํ ทตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปรินิพฺพานํ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ อาณาย มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อเนเกหิ ถุติสหสฺเสหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยาติกฺกมา อภิมุโขว อปกฺกมิตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารา นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมสฺสาเสตฺวา จตสฺโสปิ ปริสา นิวตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน นาลกคามํ ปตฺวา มาตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺจูสสมเย ชาโตวรเก ปรินิพฺพายิ. ปรินิพฺพุตสฺส จสฺส สรีรสกฺการกรณวเสน เทวา เจว มนุสฺสา จ สตฺตาหํ วีตินาเมสุํ, อครุจนฺทนาทีหิ หตฺถสตุพฺเพธํ จิตกมกํสุ.

En aquel tiempo, el Venerable General del Dhamma [Sāriputta], habiendo comprendido que sus formaciones vitales se habían agotado, pensó: 'Habiendo pagado la deuda por haberme criado a mi madre, la brāhmaṇī Rūpasārī, alcanzaré el Parinibbāna'. Acercándose al Bienaventurado, solicitó permiso para el Parinibbāna. Por orden del Maestro, realizó un gran milagro, alabó al Bienaventurado con miles de versos de elogio y, tras retirarse manteniendo siempre el rostro hacia Él hasta salir de su campo visual, le rindió homenaje nuevamente. Rodeado por la comunidad de monjes, salió del monasterio, dio consejos a la comunidad, consoló al Venerable Ānanda y, llegando gradualmente a su aldea natal de Nālaka, estableció a su madre en el fruto de la entrada en la corriente. En el momento del alba, en la cámara donde nació, alcanzó el Parinibbāna. Debido a las honras fúnebres de aquel que había alcanzado el Parinibbāna, tanto dioses como humanos pasaron siete días [en ceremonias] y construyeron una pira de cien codos de altura con maderas de áloe, sándalo y otras maderas preciosas.

เปสวตีปิ เถรสฺส ปรินิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘คนฺตา ปูเชสฺสามี’’ติ สุวณฺณปุปฺเผหิ คนฺธชาเตหิ จ ปูริตานิ จงฺโกฏกานิ คาหาเปตฺวา คนฺตุกามา [Pg.144] สสุรํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘ตฺวํ ครุภารา, ตตฺถ จ มหาชนสมฺมทฺโท, ปุปฺผคนฺธานิ เปเสตฺวา อิเธว โหหี’’ติ วุตฺตาปิ สทฺธาชาตา ‘‘ยทิปิ เม ตตฺถ ชีวิตนฺตราโย สิยา, คนฺตาว ปูชาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ตํ วจนํ อคฺคเหตฺวา สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เถรํ ปูเชตุํ อาคตานํ ราชปริสานํ หตฺถี มตฺโต หุตฺวา ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. ตํ ทิสฺวา มรณภยภีเตสุ มนุสฺเสสุ ปลายนฺเตสุ ชนสมฺมทฺเทน ปติตํ เปสวตึ มหาชโน อกฺกมิตฺวา มาเรสิ. สา ปูชาสกฺการํ กตฺวา เถรคตาย สทฺธาย สมฺปนฺนจิตฺตา เอว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ.

Pesavatī también, habiendo oído sobre el Parinibbāna del Thera, pensando: 'Iré y le rendiré homenaje', hizo llevar cestas llenas de flores de oro y fragancias. Deseando ir, pidió permiso a su suegro, quien le dijo: 'Estás en un estado avanzado de embarazo y allí habrá una gran multitud; envía las flores y fragancias y quédate aquí'. A pesar de lo dicho, movida por la fe, pensó: 'Incluso si mi vida corriera peligro allí, iré de todos modos y realizaré la ofrenda'. Sin hacer caso a aquellas palabras, fue allí con su séquito, realizó la ofrenda con flores y fragancias y permaneció con las manos en añjali. En ese momento, un elefante del séquito real que había venido a honrar al Thera se volvió furioso y se acercó a ese lugar. Al verlo, la gente, temiendo por su vida, huyó; en medio del tumulto de la multitud, Pesavatī cayó al suelo y fue pisoteada hasta la muerte por la muchedumbre. Ella, habiendo realizado la ofrenda con el corazón lleno de fe hacia el Thera, tras morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales.

สา ตาวเทว อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กีทิเสน นุ โข ปุญฺเญน มยา เอสา ลทฺธา’’ติ, ตสฺสา เหตุํ อุปธาเรนฺตี เถรํ อุทฺทิสฺส กตํ ปูชาสกฺการํ ทิสฺวา, รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนมานสา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา สุมหติยา เทวิทฺธิยา จนฺโท วิย จ สูริโย วิย จ ทส ทิสา โอภาสยมานา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต สมีเป นิสินฺโน ภควนฺตํ เอวมาห ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา อิมิสฺสา เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ อายสฺมา วงฺคีโส ตาย เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุกาโม ปฐมํ ตาวสฺสา วิมานํ สํวณฺเณนฺโต อาห –

Ella, inmediatamente después, al observar su propia prosperidad divina, reflexionó: '¿Por qué tipo de mérito he obtenido esto?'. Al discernir la causa, vio la ofrenda realizada en honor al Thera. Con el corazón rebosante de fe en las Tres Joyas, para rendir homenaje al Maestro, rodeada por mil ninfas y con su cuerpo adornado con ornamentos que pesaban tanto como sesenta carretas, llegó con un gran poder divino, iluminando las diez direcciones como la luna y el sol, junto con su palacio celestial. Descendiendo del palacio, rindió homenaje al Bienaventurado y permaneció allí con las manos en añjali. En ese momento, el Venerable Vaṅgīsa, sentado cerca del Bienaventurado, le dijo: 'Bienaventurado, me parece oportuno preguntar a esta deidad por su acción realizada'. El Bienaventurado respondió: 'Pregúntale, Vaṅgīsa'. Entonces, el Venerable Vaṅgīsa, deseando preguntar a la deidad por su mérito pasado, primero elogió su palacio celestial diciendo:

๖๔๖.

646.

‘‘ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ, วิวิธจิตฺรตลมทฺทสํ สุรมฺมํ;

พฺยมฺหํ สุนิมฺมิตํ โตรณูปปนฺนํ, รุจกุปกิณฺณมิทํ สุภํ วิมานํ.

“Diosa gloriosa, he visto este hermoso palacio tuyo, cubierto con redes de cristal, plata y oro, con suelos de diversos colores, muy deleitable, bien construido por el mérito, provisto de portales, esparcido con arenas doradas y radiante.”

๖๔๗.

647.

‘‘ภาติ จ ทส ทิสา นเภว สุริโย, สรเท ตโมนุโท สหสฺสรํสี;

ตถา ตปติ มิทํ ตว วิมานํ, ชลมิว ธูมสิโข นิเส นภคฺเค.

“Resplandece en las diez direcciones como el sol en el cielo, como el de mil rayos que ahuyenta la oscuridad en la estación de otoño; así brilla este palacio tuyo, como una hoguera ardiente en el cielo nocturno.”

๖๔๘.

648.

‘‘มุสตีว [Pg.145] นยนํ สเตรตาว, อากาเส ฐปิตมิทํ มนุญฺญํ;

วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ, อิทฺธํ อินฺทปุรํ ยถา ตเวทํ.

“Deslumbra los ojos como el relámpago, este palacio encantador situado en el espacio; resuena con los sonidos de laúdes, tambores, címbalos y aplausos. Este palacio tuyo es próspero como la ciudad de Indra.”

๖๔๙.

649.

‘‘ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ, โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ;

สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา, วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ.

“Aquí hay lotos paduma, kumuda, uppala y kuvalaya; también hay flores yodhika, bandhuka y nojaka. Hay árboles sāla florecidos y asokas en flor; este palacio está impregnado de las fragancias de diversos árboles excelentes.”

๖๕๐.

650.

‘‘สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา, กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ;

มณิชาลสทิสา ยสสฺสินี, รมฺมา โปกฺขรณี อุปฏฺฐิตา เต.

“Rodeado de árboles saḷala, labuja y bhujaka, con enredaderas bien florecidas y colgantes; una hermosa piscina con redes que parecen de gemas está situada cerca de ti, gloriosa diosa.”

๖๕๑.

651.

‘‘อุทกรุหา จ เยตฺถิ ปุปฺผชาตา, ถลชา เย จ สนฺติ รุกฺขชาตา;

มานุสกามานุสฺสกา จ ทิพฺพา, สพฺเพ ตุยฺหํ นิเวสนมฺหิ ชาตา.

“Todas las flores que nacen en el agua y los árboles que crecen en la tierra, ya sean humanos, no humanos o divinos, todos han nacido cerca de tu morada.”

๖๕๒.

652.

‘‘กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิฬารปมฺเห’’ติ.

“Diosa de pestañas hermosas como las de una vaca, ¿de qué autocontrol y dominio es este el fruto? ¿Por qué fruto de qué acción has renacido aquí? ¿Cómo obtuviste este palacio? Responde a mis preguntas en orden.”

๖๔๖. ตตฺถ ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ ผลิกมณีหิ รชตเหมชาเลหิ จ ฉาทิตํ, ผลิกมณิมยาหิ ภิตฺตีหิ รชตเหมมเยหิ ชาเลหิ จ สมนฺตโต เหฏฺฐา จ อุปริ จ ฉาทิตํ, วิวิธวณฺณานํ วิจิตฺตสนฺนิเวสานญฺจ ตลานํ ภูมีนํ วเสน วิวิธจิตฺรตลํ อทฺทสํ ปสฺสึ. สุรมฺมนฺติ สุฏฺฐุ รมณียํ. วิหริตุกามา วสนฺติ เอตฺถาติ พฺยมฺหํ, ภวนํ. โตรณูปปนฺนนฺติ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺเตน สตฺตรตนมเยน โตรเณน อุเปตํ. โตรณนฺติ วา ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทสฺส นามํ, เตน จ อเนกภูมเกน [Pg.146] วิจิตฺตากาเรน ตํ วิมานํ อุเปตํ. รุจกุปติณฺณนฺติ สุวณฺณวาลิกาหิ โอกิณฺณงฺคณํ. วาลิกสทิสา หิ สุวณฺณขณฺฑา รุจา นาม, รุจเมว รุจกนฺติ วุตฺตํ. สุภนฺติ โสภติ, สุฏฺฐุ ภาตีติ วา สุภํ. วิมานนฺติ วิสิฏฺฐมานํ, ปมาณโต มหนฺตนฺติ อตฺโถ.

646. Allí, 'phalikarajatahemajālachannanti' significa cubierto por paredes de cristal y redes de plata y oro; cubierto por todos lados, arriba y abajo, por muros hechos de gemas de cristal y redes de oro y plata. 'Vividhacitratalaṃ' significa que vi un palacio de superficies variadas y maravillosas debido a los diferentes colores y a la disposición de los suelos y niveles. 'Surammaṃ' significa sumamente encantador. 'Byamhaṃ' se refiere a una estancia o morada donde residen aquellos que desean habitar allí. 'Toraṇūpapannanti' significa dotado de un arco hecho de las siete joyas, decorado con diversos trabajos de guirnaldas, etc. O bien, 'toraṇa' es el nombre de un pabellón en la puerta del palacio, y el palacio está dotado de tal estructura de varios niveles y forma maravillosa. 'Rucakupatiṇṇanti' significa con el patio esparcido con arena de oro. Pues los fragmentos de oro similares a la arena se llaman 'rucā', y a 'rucā' se le denomina 'rucakā'. 'Subhaṃ' significa que es bello o que resplandece intensamente. 'Vimāna' significa una medida especial (visiṭṭhamānaṃ), en el sentido de que es grande en magnitud.

๖๔๗. ภาตีติ โชตติ อุชฺชลติ. นเภว สุริโยติ อากาเส อาทิจฺโจ วิย. สรเทติ สรทสมเย. ตโมนุโทติ อนฺธการวิทฺธํสโน. ตถา ตปติ มิทนฺติ ยถา สรทกาเล สหสฺสรํสี สูริโย, ตถา ตปติ ทิพฺพติ อิทํ ตว วิมานํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ชลมิว ธูมสิโขติ ชลนฺโต อคฺคิ วิย. อคฺคิ หิ ตสฺส อคฺคโต ธูโม ปญฺญายตีติ ‘‘ธูมสิโข ธูมเกตู’’ติ จ วุจฺจติ. นิเสติ นิสติ, รตฺติยนฺติ อตฺโถ. นภคฺเคติ นภโกฏฺฐาเส, อากาสปเทเสติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นคคฺเค’’ติ วา ปาโฐ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อิทํ ตว วิมานนฺติ โยชนา.

647. 'Bhātī' significa que brilla o resplandece. 'Nabheva suriyo' significa como el sol en el cielo. 'Sarade' significa en la estación de otoño. 'Tamonudo' significa el que disipa la oscuridad. 'Tathā tapati midaṃ' significa que, así como en la estación de otoño el sol de mil rayos brilla, así resplandece y brilla esta mansión tuya; la letra 'm' es un conector fonético (padasandhikaro). 'Jalamiva dhūmasikho' significa como el fuego ardiente. Pues del fuego se dice 'dhūmasikho' (cresta de humo) o 'dhūmaketu' porque el humo se percibe desde su parte superior. 'Nise' proviene de 'nisati', que significa en la noche. 'Nabhagge' significa en una sección del cielo, en una región del espacio; este es el sentido. O bien, existe la lectura 'nagagge', que significa en la cima de una montaña. 'Idaṃ tava vimānaṃ' (esta es tu mansión) completa la conexión gramatical.

๖๔๘. มุสตีว นยนนฺติ อติวิย อตฺตโน ปภสฺสรตาย ปฏิหนนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ อเทนฺตํ โอโลเกนฺตานํ จกฺขุํ มุสติ วิย. เตนาห ‘‘สเตรตาวา’’ติ, วิชฺชุลตา วิยาติ อตฺโถ. วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐนฺติ มหตีอาทิวีณานํ เภริอาทิปฏหานํ หตฺถตาฬกํสตาฬานญฺจ สทฺเทหิ โฆสิตํ เอกนินฺนาทํ. อิทฺธนฺติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ สมิทฺธํ. อินฺทปุรํ ยถาติ สุทสฺสนนครํ วิย.

648. 'Musatīva nayanaṃ' significa que parece robar la vista de quienes la miran, debido a su extrema luminosidad que impide el acto de ver al golpear fuertemente el sentido de la vista. Por eso dice: 'sateratāvā', que significa como un relámpago. 'Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ' significa que resuena con los sonidos de laúdes como el Mahatī, de tambores grandes y otros instrumentos de percusión, y del batir de palmas y platillos de bronce; un solo sonido vibrante. 'Iddhaṃ' significa próspera, llena de hijos e hijas de dioses y de gloria celestial. 'Indapuraṃ yathā' significa como la ciudad de Sudassana de Sakka.

๖๔๙. ปทุมานิ จ กุมุทานิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยนฺติ เอกตฺตวเสน วุตฺตํ. อตฺถีติ วจนํ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปทุมคฺคหเณน ปุณฺฑรีกมฺปิ คหิตํ, กุมุทคฺคหเณน เสตรตฺตเภทานิ สพฺพานิ กุมุทานิ, อุปฺปลคฺคหเณน รตฺตอุปฺปลํ สพฺพา วา อุปฺปลชาติ, กุวลยคฺคหเณน นีลุปฺปลเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺตีติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, โยธิกพนฺธุชีวกอโนชกรุกฺขา จ สนฺตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘อโนชกาปิ สนฺตี’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘อโนชกาปีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกาติ สาลา กุสุมิตา ปุปฺผิตา อโสกาติ โยเชตพฺพํ[Pg.147]. วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทนฺติ นานาวิธานํ อุตฺตมรุกฺขานํ โสภเนหิ คนฺเธหิ เสวิตํ ปริภาวิตํ อิทํ เต วิมานนฺติ อตฺโถ.

649. 'Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca' se menciona en forma colectiva (como un compuesto en singular). El término 'atthi' (existen) debe conectarse después de transformarlo adecuadamente. Allí, con la mención de 'paduma' se incluye también el 'puṇḍarīka' (loto blanco); con 'kumuda' se incluyen todos los lirios de agua, ya sean blancos o rojos; con 'uppala' se incluye el loto rojo o todas las especies de lotos; con 'kuvalaya' debe entenderse que se toma específicamente el loto azul (nīluppala). En 'yodhikabandhukanojakā ca santi', la partícula 'ca' es un mero expletivo; el sentido es que hay árboles yodhikā, bandhujīvaka y anojakā. Algunos, leyendo 'anojakāpi santi', dicen que el significado es 'también hay flores anojakā'. En 'sālakusumitapupphitā asoka', debe conectarse como: hay árboles sala y árboles asoka cubiertos de flores y en plena floración. 'Vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ' significa que esta mansión tuya está impregnada y perfumada por las hermosas fragancias de diversos árboles excelentes.

๖๕๐. สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตาติ ตีเร ฐิเตหิ สฬเลหิ ลพุเชหิ ภุชกรุกฺเขหิ จ สหิตา. ภุชโก นาม เอโก สุคนฺธรุกฺโข เทวโลเก จ คนฺธมาทเน จ อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ วทนฺติ. กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหีติ กุสเกหิ ตาลนาฬิเกราทีหิ ติณชาตีหิ โอลมฺพมานาหิ สนฺตานกวลฺลิอาทีหิ สุฏฺฐุ กุสุมิตลตาหิ จ สํยุตฺตาติ โยชนา. มณิชาลสทิสาติ มณิชาลสทิสชลา. ‘‘มณิชลสทิสา’’ติปิ ปาฬิ, มณิสทิสชลาติ อตฺโถ. ยสสฺสินีติ เทวตาย อาลปนํ. อุปฏฺฐิตา เตติ ยถาวุตฺตคุณา รมณียา โปกฺขรณี ตว วิมานสมีเป ฐิตา.

650. 'Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā' significa acompañada de árboles saḷala (pino), labuja y bhujaka situados en la orilla. Dicen que el bhujaka es un árbol fragante que existe en el mundo de los devas y en el monte Gandhamādana, pero no en otros lugares. 'Kusakasuphullitalatāvalambinīhi' se refiere a la conexión con plantas como la palmera y el cocotero (denominadas aquí 'kusaka' o tipos de hierbas) y con enredaderas colgantes como la santānaka, que están profusamente florecidas. 'Maṇijālasadisā' significa con aguas que parecen una red de joyas. También existe la lectura 'maṇijalasadisā', que significa con aguas de color similar a la gema esmeralda. 'Yasassinī' es un vocativo para dirigirse a la deidad. 'Upaṭṭhitā te' significa que el estanque encantador, con las cualidades antes mencionadas, está situado cerca de tu mansión.

๖๕๑. อุทกรุหาติ ยถาวุตฺเต ปทุมาทิเก สนฺธาย วทติ. เยตฺถีติ เย อตฺถิ. ถลชาติ โยธิกาทิกา. เย จ สนฺตีติ เย อญฺเญปิ รุกฺขชาตา ปุปฺผูปคา จ ผลูปคา จ, เตปิ ตว วิมานสมีเป สนฺติเยว.

651. Con 'udakaruhā' se refiere a las flores antes mencionadas, como los lotos y otros. En 'yetthi', se debe dividir como 'ye atthi' (los que hay). 'Thalajā' se refiere a las especies terrestres como la yodhikā y otras. 'Ye ca santi' significa que también existen otros tipos de árboles, tanto los que tienen flores como los que tienen frutos, cerca de tu mansión.

๖๕๒. กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโกติ กายสํยมาทีสุ กีทิสสฺส สํยมสฺส, อินฺทฺริยทมนาทีสุ กีทิสสฺส ทมสฺส อยํ วิปาโก. เกนาสีติ อญฺญเมว อุปปตฺตินิพฺพตฺตกํ, อญฺญํ อุปโภคสุขนิพฺพตฺตกํ โหตีติ ‘‘เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมาน’’นฺติ อาห. ตตฺถ กมฺมผเลนาติ กมฺมผเลน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธนาติ วจนเสโส, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ตทนุปทํ อวจาสีติ ตํ กมฺมํ มยา วุตฺตปทสฺส อนุปทํ อนุรูปปทํ กตฺวา กเถยฺยาสิ. อฬารปมฺเหติ พหลสํหตปขุเม, โคปขุเมติ อธิปฺปาโย.

652. 'Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko' significa: ¿de qué tipo de restricción en la conducta corporal y de qué tipo de autocontrol de los sentidos es este el fruto? 'Kenāsi' indica que el karma que produce el renacimiento es uno, y el karma que produce el disfrute de los placeres como la mansión es otro; por eso, tras decir '¿por qué fruto de karma has nacido aquí?', dice de nuevo '¿y cómo obtuviste esta mansión?'. En ese pasaje, 'kammaphalena' implica: 'por el fruto del karma que ha comenzado a madurar'; y este es un uso del caso instrumental para indicar una característica. 'Tadanupadaṃ avacāsi' significa: 'deberías responder a esa acción empleando palabras que correspondan a lo que he preguntado'. 'Aḷārapamhe' significa con pestañas densas y compactas, con el sentido de poseer pestañas como las de un ternero.

อถ เทวตา อาห –

Entonces la deidad dijo:

๖๕๓.

653.

‘‘ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, โกญฺจมยูรจโกร สงฺฆจริตํ;

ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ, ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ.

“Señor, cómo obtuve este palacio, frecuentado por bandadas de garzas, pavos reales y cacerolas; donde habitan aves acuáticas divinas y gansos reales, y resuena con el canto de patos, karandavas y cuclillos.”

๖๕๔.

654.

‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา[Pg.148], ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺตํ;

ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, ตํ เต ปเวทยามิ สุโณหิ ภนฺเต.

“Con diversos grupos de árboles frutales y flores, con árboles pāṭalī, jambu y asoka. Cómo obtuve este palacio, se lo declararé a usted, Señor; por favor, escuche.”

๖๕๕.

655.

‘‘มคธวรปุรตฺถิเมน, นาลกคาโม นาม อตฺถิ ภนฺเต;

ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสา, เปสวตีติ ตตฺถ ชานึสุ มมํ.

Venerable señor, al este de la noble región de Magadha existe una aldea llamada Nālaka. En una vida anterior, yo fui allí una nuera en la familia de un hacendado; allí la gente me conocía como Pesavatī.

๖๕๖.

656.

‘‘สาหมปจิตตฺถธมฺมกุสลํ, เทวมนุสฺสปูชิตํ มหนฺตํ;

อุปติสฺสํ นิพฺพุตมปฺปเมยฺยํ, มุทิตมนา กุสุเมหิ อพฺภุกิรึ.

Con la mente llena de gozo, esparcí flores sobre el venerable Upatissa, quien es hábil en la doctrina y en lo que es beneficioso, venerado por dioses y hombres, poseedor de grandes virtudes, sereno e inconmensurable.

๖๕๗.

657.

‘‘ปรมคติคตญฺจ ปูชยิตฺวา, อนฺติมเทหธรํ อิสึ อุฬารํ;

ปหาย มานุสกํ สมุสฺสยํ, ติทสคตา อิธ มาวสามิ ฐาน’’นฺติ.

Habiendo honrado al noble sabio que había alcanzado la meta suprema y portaba su último cuerpo, abandoné el cuerpo humano y, habiendo llegado al cielo de los Treinta y Tres, ahora habito aquí en esta morada.

๖๕๓. ตตฺถ โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตนฺติ สารสสิขณฺฑิกุมฺภการกุกฺกุฏคเณหิ ตตฺถ ตตฺถ วิจริตํ. ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณนฺติ อุทเก ปิลวิตฺวา วิจรณโต ‘‘ปิลวา’’ติ ลทฺธนาเมหิ อุทกสกุเณหิ หํสราเชหิ จ ตหึ ตหึ วิจริตํ. ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตนฺติ การณฺฑเวหิ กาทมฺเพหิ โกกิเลหิ อญฺเญหิ จ ทิเชหิ อภินาทิตํ.

653. Allí, 'koñcamayūracakorasaṅghacaritaṃ' significa frecuentado en diversos lugares por grupos de garzas, pavos reales, aves kumbhakāra y gallos. 'Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ' significa recorrido en diversos lugares por aves acuáticas llamadas 'pilavā' (porque se desplazan flotando en el agua) y por cisnes reales. 'Dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ' significa resonante por el canto de ánades, patos kādamba, cucos y otras aves.

๖๕๔. นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธาติ นานาวิธสาขาปสาขวนฺตา นานาปุปฺผรุกฺขา นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขา, เตหิ วิวิธํ จิตฺตาการํ วิจิตฺตสนฺนิเวสํ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘วิวิธ’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘วิวิธา’’ติ วุตฺตํ. สนฺตานกาติ หิ กามวลฺลิโย, นานาวิธปุปฺผรุกฺขา จ วิวิธา เอตฺถ สนฺติ[Pg.149], เตหิ วา วิวิธนฺติ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. เตหิ ‘‘ปุปฺผรุกฺขา สนฺตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปุปฺผรุกฺขา’’ติ วา อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ปุปฺผรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhā significa: que tiene diversos tipos de ramas y sub-ramas, y diversos árboles florales; las enredaderas santānaka y los diversos árboles florales. Con tales enredaderas santānaka y árboles florales, posee una apariencia variada y una disposición maravillosa; por tanto, se dice que es 'variada con diversas enredaderas santānaka y árboles florales'. Aunque debería decirse 'vividhaṃ' (en singular neutro), se dice 'vividhā' (en plural femenino). Las santānakā son enredaderas divinas anheladas por los devas. En este palacio celestial existen estas diversas enredaderas santānaka y diversos tipos de árboles florales; o bien, es variado debido a ellos. Algunos autores leen 'nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ'. En ese caso, debe conectarse trayendo la frase 'puppharukkhā santi' (existen árboles florales). Existen árboles florales que poseen árboles de Pāṭali, Jambú y Asoka, y que tienen una disposición variada con diversas enredaderas santānaka y flores. Alternativamente, la palabra 'puppharukkhā' es una designación sin terminación de caso (avibhattika-niddesa), significando 'puppharukkhaṃ'.

๖๕๕. มคธวรปุรตฺถิเมนาติ มคธวเร ปุรตฺถิเมน, อภิสมฺโพธิฏฺฐานตาย อุตฺตเม มคธรฏฺเฐ ปุรตฺถิมทิสาย. ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสาติ ปุพฺเพ อหํ ตสฺมึ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติกุเล สุณิสา สุณฺหา อโหสึ.

655. Magadhavarapuratthimena significa: hacia el este de la excelente región de Magadha; en la dirección oriental del noble país de Magadha, por ser el lugar de la Iluminación Suprema. Tattha ahosiṃ pure suṇisā significa: en mi existencia anterior, yo era nuera en una familia de jefes de hogar en aquella aldea de Nālaka.

๖๕๖. สาติ สยํ. อตฺเถ จ ธมฺเม จ กุสโลติ อตฺถธมฺมกุสโล, ภควา. อปจิโต อตฺถธมฺมกุสโล เอเตนาติ อปจิตตฺถธมฺมกุสโล, ธมฺมเสนาปติ, ตํ. อปจิตํ วา อปจโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ อวสิฏฺฐอตฺถธมฺเม จ กุสลํ, อปจิเต วา ปูชนีเย อตฺเถ ธมฺเม นิโรเธ มคฺเค จ กุสลํ. มหนฺเตหิ อุฬาเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. กุสุเมหีติ รตนมเยหิ อิตเรหิ จ กุสุเมหิ.

656. Sāti significa excesivamente. Aquel que es experto tanto en los significados (attha) como en las enseñanzas (dhamma) es 'atthadhammakusalo', es decir, el Bienaventurado. Aquel por quien el Bienaventurado, experto en el significado y la doctrina, es honrado (apacito), es 'apacitatthadhammakusalo', refiriéndose al General del Dhamma (Sariputta). O bien, 'apacita' se refiere a la destrucción del ciclo de renacimientos, es decir, el Nibbāna; y es experto en el significado y la doctrina restantes de ese Nibbāna. O también, es experto en las realidades dignas de veneración (pūjanīye), como la verdad de la cesación (nirodha) y la verdad del camino (magga). 'Mahantaṃ' (grande) se dice por estar dotado de grandes y excelsas cualidades como el conjunto de la virtud (sīlakkhandha), etc. Kusumehi significa: con flores hechas de gemas y también con otros tipos de flores.

๖๕๗. ปรมคติคตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺตํ. สมุสฺสยนฺติ สรีรํ. ติทสคตาติ ติทสภวนํ คตา, ตาวตึสํ เทวนิกายํ อุปปนฺนา. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก. อาวสามิ ฐานนฺติ อิมํ วิมานํ อธิวสามิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

657. Paramagatigataṃ significa: que ha alcanzado el Nibbāna sin residuo (anupādisesa-nibbāna). Samussayaṃ significa: el cuerpo físico. Tidasagatā significa: que han ido a la morada de los Treinta y Tres, habiendo renacido en la asamblea de los devas de Tāvatiṃsa. Idha significa: en este mundo celestial. Āvasāmi ṭhānaṃ significa: habito en este palacio celestial (vimāna). El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

เอวํ อายสฺมตา วงฺคีเสน เทวตาย จ กถิตกถามคฺคํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

De esta manera, el Bienaventurado, tomando como punto de partida (aṭṭhuppatti) el curso de la conversación sostenida entre el venerable Vaṅgīsa y la deidad, enseñó el Dhamma extensamente a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó beneficiosa para la gran multitud.

เปสวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario al Pesavatī-vimāna.

๘. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา

8. Comentario al Mallikā-vimāna

ปีตวตฺเถ [Pg.150] ปีตธเชติ มลฺลิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนมาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลราชูนํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสเวลายํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ เทวมนุสฺเสหิ ตสฺส สรีรปูชาย กยิรมานาย ตทา กุสินารายํ วสมานา พนฺธุลมลฺลสฺส ภริยา มลฺลราชปุตฺตี มลฺลิกา นาม อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย ปสาธนสทิสํ อตฺตโน มหาลตาปสาธนํ คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตฺวา อญฺญญฺจ พหุํ คนฺธมาลาทึ คเหตฺวา ภควโต สรีรํ ปูเชสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน มลฺลิกาวตฺถุ ธมฺมปทวณฺณนายํ อาคตเมว.

Pītavatthe pītadhaje se refiere al Mallikā-vimāna. ¿Cuál es su origen? Habiendo cumplido los deberes de un Buda, desde el primer sermón del Dhammacakka hasta la conversión del asceta errante Subhadda, cuando el Bienaventurado, el Protector del Mundo, se extinguió en el elemento del Nibbāna sin residuo bajo los árboles gemelos de Sāla en el bosque de Sāla de los reyes Malla, en Upavattana de Kusinārā, al amanecer del día de luna llena de Visākha; mientras los devas y humanos realizaban la adoración de su cuerpo físico, vivía en Kusinārā una seguidora (upāsikā) llamada Mallikā, hija de los reyes Malla y esposa de Bandhula Malla. Llena de fe y devoción, lavó con agua perfumada su gran ornamento Mahālatā —similar al de la gran seguidora Visākhā—, lo frotó con una tela blanca fina y, tomando muchas otras ofrendas como incienso y flores, adoró el cuerpo del Bienaventurado. Este es el resumen del asunto; la historia detallada de Mallikā aparece en el comentario del Dhammapada.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, เตน ปูชานุภาเวน อสฺสา อญฺเญหิ อสาธารณา อุฬารา ทิพฺพสมฺปตฺติ อโหสิ. วตฺถาลงฺการวิมานานิ สตฺตรตนสมุชฺชลานิ วิเสสโต สิงฺคีสุวณฺโณภาสานิ อติวิย ปภสฺสรานิ สพฺพา ทิสา อาสิญฺจมานาว สุวณฺณรสธาราปิญฺชรา กโรนฺติ. อถายสฺมา นารโท เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา อุปคญฺฉิ. สา ตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. โส ตํ –

Posteriormente, al fallecer, ella renació entre los devas de Tāvatiṃsa. Por el poder de aquella ofrenda de joyas, obtuvo una gloria celestial excelsa y extraordinaria, no compartida por otras deidades. Sus vestiduras, ornamentos y palacio brillaban con el esplendor de las siete joyas, especialmente con el fulgor del oro puro (siṅgī-suvaṇṇa), siendo sumamente radiantes; emitían rayos de color dorado como si derramaran corrientes de oro fundido en todas las direcciones. Entonces, el venerable Nārada, mientras recorría los mundos celestiales, la vio y se acercó. Al verlo, ella le rindió homenaje y permaneció de pie con las manos juntas en gesto de reverencia. Él le preguntó con versos que comienzan con 'Pītavatthe':

๖๕๘.

658.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสิ.

«Vestida de amarillo, con estandartes amarillos, adornada con ornamentos amarillos; con vestiduras superiores amarillas y suaves, resplandeces incluso sin estar [específicamente] enjoyada».

๖๕๙.

659.

‘‘กา กมฺพุกายูรธเร, กญฺจนาเวฬภูสิเต;

เหมชาลกสญฺฉนฺเน, นานารตนมาลินี.

«¿Quién eres tú, que llevas brazaletes y armlets de oro, adornada con aretes de oro, cubierta con una red de oro y con guirnaldas de diversas joyas?»

๖๖๐.

660.

‘‘โสวณฺณมยา โลหิตงฺคมยา จ, มุตฺตามยา เวฬุริยมยา จ;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตา.

«[Tus guirnaldas] están hechas de oro, de rubíes, de perlas y de lapislázuli; de masāragalla junto con rubíes, y son maravillosas con gemas parecidas a los ojos de una paloma».

๖๖๑.

661.

‘‘โกจิ [Pg.151] โกจิ เอตฺถ มยูรสุสฺสโร, หํสสฺสรญฺโญ กรวีกสุสฺสโร;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

«En ellas, algunas tienen el dulce sonido del pavo real, otras el sonido del cisne y otras el sonido del cuckú karavīka. El sonido que emiten es de una naturaleza melodiosa, como el de una orquesta de cinco instrumentos bien ejecutada».

๖๖๒.

662.

‘‘รโถ จ เต สุโภ วคฺคุ, นานารตนจิตฺติโต;

นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ, สุวิภตฺโตว โสภติ.

Tu carruaje es hermoso y encantador, adornado con diversas joyas; resplandece con elementos de variados colores bellamente distribuidos.

๖๖๓.

663.

‘‘ตสฺมึ รเถ กญฺจนพิมฺพวณฺเณ, ยา ตฺวํ ฐิตา ภาสสิมํ ปเทสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ปุจฺฉิ;

¡Oh diosa de tez dorada!, tú que, de pie en ese carruaje, iluminas toda esta región; te pregunto, respóndeme: ¿de qué acción es este el fruto?

๖๕๘. ตตฺถ ปีตวตฺเถติ ปริสุทฺธจามีกรปภสฺสรตาย ปีโตภาสนิวาสเน. ปีตธเชติ วิมานทฺวาเร รเถ จ สมุสฺสิตเหมมยวิปุลเกตุภาวโต ปีโตภาสธเช. ปีตาลงฺการภูสิเตติ ปีโตภาเสหิ อาภรเณหิ อลงฺกเต. สติปิ อลงฺการานํ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิจิตฺตภาเว ตาทิสสุจริตวิเสสนิพฺพตฺตตาย ปน สุปริสุทฺธจามีกรมรีจิชาลวิชฺโชติตตฺตา วิเสสโต ปีตนิภาสานิ ตสฺสา อาภรณานิ อเหสุํ. ปีตนฺตราหีติ ปีตวณฺเณหิ อุตฺตริเยหิ. ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) นิวาสเน อนฺตรสทฺโท อาคโต, อิธ ปน ‘‘อนฺตรสาฏกา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตริเย ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานนฺติ ปริยายสทฺทา เอเต. วคฺคูหีติ โสภเนหิ สณฺหมฏฺเฐหิ. อปิฬนฺธาว โสภสีติ ตฺวํ อิเมหิ อลงฺกาเรหิ อนลงฺกตาปิ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยาว โสภสิ. เต ปน อลงฺการา ตว สรีรํ ปตฺวา โสภนฺติ, ตสฺมา อนลงฺกตาปิ ตฺวํ อลงฺกตสทิสีติ อธิปฺปาโย.

658. En estos versos: 'De vestiduras amarillas' significa que viste ropas de resplandor dorado, como el oro Cāmīkara puro. 'De estandartes amarillos' se refiere a poseer amplias banderas de oro erigidas en las puertas del palacio y en el carruaje. 'Adornada con ornamentos amarillos' significa que su cuerpo está decorado con joyas de brillo dorado; aunque posee diversas joyas relucientes con redes de rayos multicolores, debido a sus acciones meritorias específicas, sus adornos brillan especialmente con el resplandor del oro purísimo. 'Con mantos amarillos' alude a sus prendas superiores de color dorado. El término 'antara' se usa aquí para referirse a la prenda superior (uttariya), similar a su uso en otras expresiones pali. 'Vaggūhi' significa hermosos y delicados. 'Brillas incluso sin adornos' significa que, aun sin estas joyas, resplandeces por la perfección de tu propia belleza física; no obstante, esos adornos embellecen tu cuerpo al entrar en contacto con él, por lo que, incluso sin ellos, pareces estar adornada.

๖๕๙. กา กมฺพุกายูรธเรติ กา ตฺวํ กตรเทวนิกายปริยาปนฺนา สุวณฺณมยปริหารกธเร, สุวณฺณมยเกยูรธเร วา. กมฺพุปริหารกนฺติ จ หตฺถาลงฺการวิเสโส วุจฺจติ, กายูรนฺติ ภุชาลงฺการวิเสโส. อถ วา กมฺพูติ สุวณฺณํ, ตสฺมา กมฺพุกายูรธเร สุวณฺณมยพาหาภรณธเรติ [Pg.152] อตฺโถ. กญฺจนาเวฬภูสิเตติ กญฺจนมยาเวฬปิฬนฺธนภูสิเต. เหมชาลกสญฺฉนฺเนติ รตนปริสิพฺพิเตน เหมมเยน ชาลเกน ฉาทิตสรีเร. นานารตนมาลินีติ นกฺขตฺตมาลาย วิย กาฬปกฺขรตฺติยํ สีเส ปฏิมุกฺกาหิ วิวิธาหิ รตนาวลีหิ นานารตนมาลินี กา ตฺวนฺติ ปุจฺฉติ.

659. En el pasaje '¿Quién es la que lleva brazaletes y pulseras?', pregunta a qué asamblea de dioses pertenece. Se refiere a quien porta brazaletes de oro o pulseras de oro. Los adornos para las manos se llaman 'kambu-parihāraka' y los de los brazos 'kāyūra'. Alternativamente, 'kambu' significa oro, por lo que 'kambukāyūradhare' significa portar adornos de oro en los brazos. 'Adornada con guirnaldas de oro' significa llevar flores de oro en las orejas. 'Cubierta con una red de oro' se refiere a que su cuerpo está cubierto por una fina red hecha de hilos de oro y joyas. 'Con guirnaldas de diversas joyas' describe cómo, al igual que el brillo de las constelaciones en una noche de luna nueva, porta en su cabeza hileras de joyas auténticas y variadas. Así pregunta: '¿Qué clase de diosa eres?'.

๖๖๐. โสวณฺณมยาติอาทิ ยาหิ รตนมาลาหิ สา เทวตา นานารตนมาลินีติ วุตฺตา, ตาสํ ทสฺสนํ. ตตฺถ โสวณฺณมยาติ สิงฺคีสุวณฺณมยา มาลา. โลหิตงฺคมยาติ ปทุมราคาทิรตฺตมณิมยา. มสารคลฺลาติ มสารคลฺลมณิมยา. สหโลหิตงฺคาติ โลหิตงฺคมณิมยาหิ สทฺธึ กพรมณิมยา เจว โลหิตงฺคสงฺขาตรตฺตมณิมยา จาติ อตฺโถ. ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตาติ ปาเรวตกฺขิสทิเสหิ มณีหิ ยถาวุตฺตมณีหิ จ สงฺขตจิตฺตภาวา อิมา ตว เกสหตฺเถ รตนมาลาติ อธิปฺปาโย.

660. La frase 'Hechas de oro, etc.' describe las guirnaldas de joyas por las cuales la diosa es llamada 'poseedora de guirnaldas de diversas joyas'. Allí, 'hechas de oro' se refiere a flores hechas de oro Siṅgī puro. 'Hechas de rubíes' son flores de piedras rojas como el Padumarāga. 'De Masāragalla' son las hechas de gemas del monte Masāra. 'Junto con rubíes' significa que las guirnaldas tienen tanto piedras moteadas como gemas rojas conocidas como Lohitaṅga. 'Adornadas con gemas como ojos de paloma' significa que estas guirnaldas de joyas en su cabello están exquisitamente compuestas con gemas parecidas a los ojos de una paloma y otras piedras preciosas mencionadas.

๖๖๑. โกจิ โกจีติ เอกจฺโจ เอกจฺโจ. เอตฺถาติ เอเตสุ มาลาทาเมสุ. มยูรสุสฺสโรติ มยูโร วิย สุนฺทรนาโท. หํสสฺสรญฺโญติ หํสสฺสโร อญฺโญ, หํสสทิสสฺสโร อปโร. กรวีกสุสฺสโรติ กรวีโก วิย โสภนสฺสโร. เตสํ มาลาทามานํ ยถา มยูรสฺสโร, หํสสฺสโร, กรวีกสฺสโร, เอวํ วคฺคุรูโป มธุรากาโร สโร สุยฺยติ. กิมิว? ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. ยถา กุสเลน วาทิเต ปญฺจงฺคิเก ตูริเย, เอวํ เตสํ สโร สุยฺยติ, วคฺคุรูโปติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ อุปโยควจนํ.

661. 'Cada una' significa algunas de las guirnaldas de flores. 'Con el dulce sonido de un pavo real' significa que emiten un sonido melodioso como el de un pavo real. 'Otro tiene el sonido de un cisne' se refiere a otra guirnalda cuyo sonido es como el de un cisne. 'Con el dulce sonido de un karavīka' significa que tiene un sonido tan hermoso como el del ave karavīka. De esas guirnaldas se escucha un sonido de naturaleza dulce y melodiosa, tal como se escuchan los sonidos de pavos reales, cisnes y aves karavīka. ¿Cómo qué? Como el sonido de un conjunto musical de cinco instrumentos tocado por un experto; así de dulce se oye el sonido de esas guirnaldas.

๖๖๒. นานาวณฺณาหิ ธาตูหีติ อเนกรูปาหิ อกฺขจกฺกอีสาทิอวยวธาตูหิ. สุวิภตฺโตว โสภตีติ อวยวานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตปฺปมาณตาย วิภตฺติวิภาคสมฺปตฺติยา จ สุวิภตฺโตว หุตฺวา วิราชติ. อถ วา สุวิภตฺโตวาติ เกวลํ กมฺมนิพฺพตฺโตปิ สุสิกฺขิเตน สิปฺปาจริเยน วิภตฺโตว วิรจิโต วิย โสภตีติ อตฺโถ.

662. 'Con elementos de diversos colores' (nānāvaṇṇāhi dhātūhīti) se refiere a las partes constituyentes de múltiples formas, tales como el eje, las ruedas y el timón del carruaje. 'Brilla por estar bien proporcionado' (suvibhattova sobhatīti) significa que resplandece por estar bien dividido debido a la proporción adecuada de sus partes entre sí y a la perfección en la distribución de sus secciones. Alternativamente, 'suvibhatto' significa que, aunque ha surgido únicamente por el resultado del kamma, brilla como si hubiera sido diseñado y fabricado por un maestro artesano experto en su oficio; tal es el significado.

๖๖๓. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ สาติสยํ ปีโตภาสตาย กญฺจนพิมฺพกสทิเส ตสฺมึ รเถ. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ วา ตสฺสา เทวตาย อาลปนํ[Pg.153], คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ชาติหิงฺคุลกรเสน มชฺชิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตกญฺจนปฏิมาสทิเสติ อตฺโถ. ภาสสิมํ ปเทสนฺติ อิมํ สกลมฺปิ ภูมิปเทสํ ภาสยสิ วิชฺโชตยสิ.

663. 'Con el color de una imagen de oro' (kañcanabimbavaṇṇeti) se refiere a aquel carruaje que, por su excesivo resplandor amarillo, es semejante a una efigie de oro. O bien, 'kañcanabimbavaṇṇe' es un vocativo dirigido a la deidad; significa que ella posee un color similar al de una estatua de oro que ha sido lavada con agua perfumada, pulida con esencia de bermellón puro y frotada con un paño de lino fino. 'Iluminas esta región' (bhāsasimaṃ padesanti) significa que haces brillar y resplandecer todo este lugar de la tierra.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สาปิ เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Habiendo sido interrogada de esta manera por el Thera, esa deidad respondió con estos versos:

๖๖๔.

664.

‘‘โสวณฺณชาลํ มณิโสณฺณจิตฺติตํ, มุตฺตาจิตํ เหมชาเลน ฉนฺนํ;

ปรินิพฺพุเต โคตเม อปฺปเมยฺเย, ปสนฺนจิตฺตา อหมาภิโรปยึ.

Con el corazón lleno de fe, ofrendé una red de oro puro, adornada con joyas y oro, entretejida con perlas y cubierta por una malla dorada, al incomparable Buda Gotama tras su Parinibbāna.

๖๖๕.

665.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

Por haber realizado esa acción meritoria elogiada por el Buda, ahora me regocijo, libre de penas, feliz y sin tribulaciones.

๖๖๔. ตตฺถ โสวณฺณชาลนฺติ สรีรปฺปมาเณน กตํ สุวณฺณมยํ ชาลํ. มณิโสณฺณจิตฺติตนฺติ สีสาทิฏฺฐาเนสุ สีสูปคคีวูปคาทิอาภรณวเสน นานาวิเธหิ มณีหิ จ สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ. มุตฺตาจิตนฺติ อนฺตรนฺตรา อาพทฺธาหิ มุตฺตาวลีหิ อาจิตํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ เหมมเยน ปภาชาเลน ฉนฺนํ. ตญฺหิ นานาวิเธหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ มุตฺตาวลีหิ อาจิตมฺปิ สุปริสุทฺธสฺส รตฺตสุวณฺณสฺเสว เยภุยฺยตาย ทิวากรกิรณสมฺผสฺสโต อติวิย ปภสฺสเรน เหมมเยน ปภาชาเลน สญฺฉาทิตํ เอโกภาสํ หุตฺวา กญฺจนาทาสํ วิย ติฏฺฐติ. ปรินิพฺพุเตติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต. โคตเมติ ภควนฺตํ โคตฺเตน นิทฺทิสติ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวโต ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. ปสนฺนจิตฺตาติ กมฺมผลวิสยาย พุทฺธารมฺมณาย จ สทฺธาย ปสนฺนมานสา. อภิโรปยินฺติ ปูชาวเสน สรีเร โรเปสึ ปฏิมุญฺจึ.

664. En este comentario, 'sovaṇṇajālaṃ' (red de oro) se refiere a una red hecha de oro puro, confeccionada para ajustarse a las proporciones del cuerpo del Buda. 'Maṇisoṇṇacittitaṃ' (ornamentado con gemas y oro) significa que en diversas partes, como la cabeza y el cuello, ha sido decorado con diversas clases de gemas y oro, funcionando como ornamentos para la cabeza y el cuello. 'Muttācitaṃ' (estrellado con perlas) significa adornado con hileras de perlas atadas a intervalos. 'Hemajālena channaṃ' (cubierto por una red de oro) significa cubierto por una red de resplandor de color dorado. Pues, ciertamente, aunque ese ornamento de red de oro esté decorado con gemas y oro de varios tipos y adornado con hileras de perlas, debido a la predominancia del oro rojo purísimo y al contacto con los rayos del sol, brilla intensamente como una red de luz dorada, permaneciendo como un espejo de oro con un resplandor uniforme. 'Parinibbute' (tras el Parinirvana) se refiere a haber alcanzado el Parinirvana en el elemento del Nibbana sin residuo de los agregados. Con el nombre 'Gotama', se refiere al Bienaventurado por su linaje. 'Appameyya' (inconmensurable) significa aquel cuyas cualidades y poder espiritual no pueden ser medidos. 'Pasannacittā' (con el corazón purificado) significa que poseen una mente clara y llena de fe, tanto en el objeto de la ley del Kamma y sus frutos como en las cualidades del Buda. 'Abhiropayiṃ' (ofrecieron) significa que colocaron u ofrecieron [las guirnaldas] sobre el cuerpo [de la estupa] como un acto de adoración.

๖๖๕. ตาหนฺติ ตํ อหํ. กุสลนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลํ. พุทฺธวณฺณิตนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔) สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสตฺถํ. อเปตโสกาติ โสกเหตูนํ โภคพฺยสนาทีนํ อภาเวน อปคตโสกา. เตน จิตฺตทุกฺขาภาวมาห. สุขิตาติ [Pg.154] สญฺชาตสุขา สุขปฺปตฺตา. เอเตน สรีรทุกฺขาภาวํ วทติ. จิตฺตทุกฺขาภาเวน จสฺสา ปโมทาปตฺติ, สรีรทุกฺขาภาเวน อโรคตา. เตนาห ‘‘สมฺปโมทามนามยา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อยญฺจ อตฺโถ ตทา อตฺตนา เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล อายสฺมตา นารเทน ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรจิโต, เต จ ตํ ตเถว สงฺคหํ อาโรปยึสูติ.

665. En la expresión 'tāhaṃ', debe desglosarse como 'taṃ ahaṃ' (a esa acción, yo). 'Kusala' (meritorio/saludable) se denomina así en el sentido de cortar o erradicar aquello que es despreciable (lo perjudicial). 'Buddhavaṇṇitaṃ' (elogiado por el Buda) significa aquello alabado por el Buda Correctamente Iluminado en pasajes como: 'Monjes, de todos los seres, ya sean sin pies o de dos pies...'. 'Apetasokā' (libres de dolor) significa que carecen de aflicción debido a la ausencia de causas de sufrimiento como la pérdida de riqueza; con este término se indica la ausencia de sufrimiento mental. 'Sukhitā' (felices) significa que poseen felicidad y han alcanzado el bienestar; con esto se describe la ausencia de sufrimiento físico. Debido a la ausencia de sufrimiento mental, ella experimenta deleite (pamoda); debido a la ausencia de sufrimiento físico, posee salud (arogatā). Por ello se dice: 'sampamodāmanāmayā' (regocijándose y libre de enfermedad). El resto es tal como se ha explicado anteriormente. Este significado fue relatado en aquel entonces por el venerable Nārada, según lo conversado por él mismo y la deidad, a los recitadores del Dhamma en el momento del Concilio, y ellos incorporaron el relato de la Mansión de Mallikā en el canon de la misma manera.

มลฺลิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre la Mansión de Mallikā.

๙. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา

9. Comentario sobre la Mansión de Visālakkhi

กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขีติ วิสาลกฺขิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควตา สรีรธาตุโย คเหตฺวา ราชคเห ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี เอกา มาลาการธีตา สุนนฺทา นาม อุปาสิกา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา ปิตุํ เคหโต เปสิตํ พหุํ มาลญฺจ คนฺธญฺจ เปเสตฺวา เทวสิกํ เจติเย ปูชํ กาเรสิ, อุโปสถทิวเสสุ ปน สยเมว คนฺตฺวา ปูชํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อเถกทิวสํ สา สกฺเกน เทวานมินฺเทน สห จิตฺตลตาวนํ ปาวิสิ. ตตฺถ จ อญฺญาสํ เทวตานํ ปภา ปุปฺผาทีนํ ปภาหิ ปฏิหตา หุตฺวา วิจิตฺตวณฺณา โหติ, สุนนฺทาย ปน ปภา ตาหิ อนภิภูตา สภาเวเนว อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา ตาย กตสุจริตํ ญาตุกาโม อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

La historia comienza con 'Kā nāma tvaṃ visālakkhī'. ¿Cuál es el origen de este relato? Tras el Parinirvana del Bienaventurado, el rey Ajātasattu tomó la porción de las reliquias corporales del Buda que le correspondía y erigió una estupa en Rājagaha realizando grandes ofrendas. En esa época, vivía en Rājagaha una noble seguidora llamada Sunandā, hija de un fabricante de guirnaldas, quien era una Sotāpanna (una que ha entrado en la corriente). Ella enviaba diariamente muchas flores y perfumes desde la casa de su padre para que se ofrecieran en la estupa; sin embargo, en los días de Uposatha, ella misma iba en persona a realizar la ofrenda. Posteriormente, afligida por una enfermedad, falleció y renació como servidora del rey de los dioses, Sakka. Un día, ella entró en el bosque Cittalatā junto con Sakka, el señor de los dioses. Allí, el resplandor de las otras deidades se mezclaba con el brillo de las flores y demás, tornándose de colores variados; pero el resplandor de Sunandā permanecía inalterado por aquellos colores, manteniendo su propia naturaleza. Al ver esto, Sakka, el rey de los dioses, deseando conocer las buenas acciones que ella había realizado en el pasado, le preguntó con estos versos:

๖๖๖.

666.

‘‘กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขิ, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา.

¿Quién eres tú, oh diosa de ojos grandes y hermosos, que recorres por doquier el encantador bosque de Cittalatā rodeada por un séquito de ninfas?

๖๖๗.

667.

‘‘ยทา เทวา ตาวตึสา, ปวิสนฺติ อิมํ วนํ;

สโยคฺคา สรถา สพฺเพ, จิตฺรา โหนฺติ อิธาคตา.

Cuando los dioses de Tāvatiṃsa entran en este bosque, todos ellos, llegando con sus cabalgaduras y carruajes, adquieren una apariencia resplandeciente.

๖๖๘.

668.

‘‘ตุยฺหญฺจ [Pg.155] อิธ ปตฺตาย, อุยฺยาเน วิจรนฺติยา;

กาเย น ทิสฺสตี จิตฺตํ, เกน รูปํ ตเวทิสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

Sin embargo, en ti que has llegado aquí y paseas por el jardín, no se ve tal cambio en tu cuerpo. ¿Debido a qué acción meritoria es tu apariencia así? ¡Oh diosa!, te pregunto, dime: ¿de qué acción es este el fruto?

๖๖๖. ตตฺถ กา นาม ตฺวนฺติ ปุริมตฺตภาเว กา นาม กีทิสี นาม ตฺวํ, ยตฺถ กเตน สุจริเตน อยํ เต อีทิสี อานุภาวสมฺปตฺติ อโหสีติ อธิปฺปาโย. วิสาลกฺขีติ วิปุลโลจเน.

666. En esos versos, 'kā nāma tvaṃ' significa: ¿quién eras y cómo eras en tu existencia anterior? El sentido es: ¿por qué buena acción realizada allí tienes ahora esta abundancia de poder espiritual? 'Visālakkhī' significa aquella de ojos amplios y hermosos.

๖๖๗. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อิมํ วนนฺติ อิมํ จิตฺตลตานามกํ อุปวนํ. จิตฺรา โหนฺตีติ อิมสฺมึ จิตฺตลตาวเน วิจิตฺตปภาสํสคฺเคน อตฺตโน สรีรวตฺถาลงฺการาทีนํ ปกติโอภาสโตปิ วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา วิจิตฺราการา โหนฺติ. อิธาคตาติ อิธ อาคตา สมฺปตฺตา, อิธ วา อาคมนเหตุ.

667. 'Yadā' significa en qué momento. 'Imaṃ vanaṃ' se refiere a este bosque-parque llamado Cittalatā. 'Citrā honti' significa que en este bosque Cittalatā, debido a la mezcla de diversos resplandores, los cuerpos, vestimentas y ornamentos de los dioses adquieren una apariencia variada y superior a su brillo natural. 'Idhāgatā' significa al llegar a este lugar, o debido a haber venido aquí.

๖๖๘. อิธ ปตฺตายาติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตาย อุปคตาย. เกน รูปํ ตเวทิสนฺติ เกน การเณน ตว รูปํ สรีรํ เอทิสํ เอวรูปํ, จิตฺตลตาวนสฺส ปภํ อภิภวนฺตํ ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาโย.

668. 'Idha pattāya' significa a quien ha llegado o se ha acercado a este lugar. 'Kena rūpaṃ tavedisaṃ' significa: ¿por qué razón tu cuerpo tiene tal forma que permanece superando el resplandor del bosque Cittalatā? Ese es el significado.

เอวํ สกฺเกน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Habiendo sido interrogada de esta manera por Sakka, la deidad respondió con estos versos:

๖๖๙.

669.

‘‘เยน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ตํ สุโณหิ ปุรินฺทท.

¡Oh Señor de los Dioses!, escucha la acción por la cual mi apariencia, mi destino renacido, mi poder psíquico y mi majestad son de esta naturaleza, ¡oh Purindada!

๖๗๐.

670.

‘‘อหํ ราชคเห รมฺเม, สุนนฺทา นามุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

En el encantador Rājagaha, yo fui una seguidora laica llamada Sunandā. Estaba dotada de fe y virtud, y siempre me deleitaba en compartir y dar limosnas.

๖๗๑.

671.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Con un corazón lleno de fe, ofrecí vestiduras, alimentos, moradas y lámparas de aceite a los monjes de conducta recta.

๖๗๒.

672.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

En los días decimocuarto, decimoquinto y octavo de la quincena lunar, así como en los días de observancia especial, cumplí con los ocho preceptos.

๖๗๓.

673.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

Observé el Uposatha siempre restringida por la virtud; debido a ese autocontrol y a mi generosidad, ahora habito en este palacio celestial.

๖๗๔.

674.

‘‘ปาณาติปาตา [Pg.156] วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

Me abstuve de quitar la vida y fui cuidadosa de no mentir. Me mantuve alejada del robo, del adulterio y del consumo de embriagantes.

๖๗๕.

675.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Deleitándome en los cinco preceptos y siendo conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora laica del glorioso Buda Gotama, el Poseedor de la Visión.

๖๗๖.

676.

‘‘ตสฺสา เม ญาติกุลา ทาสี, สทา มาลาภิหารติ;

ตาหํ ภควโต ถูเป, สพฺพเมวาภิโรปยึ.

En mi hogar familiar siempre traían flores; todas ellas las ofrendaba en la estupa del Bienaventurado.

๖๗๗.

677.

‘‘อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปนํ;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

En los días de Uposatha, yo misma iba y, con mis propias manos y llena de fe, ofrendaba flores, incienso y ungüentos en la estupa.

๖๗๘.

678.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ยํ มาลํ อภิโรปยึ.

¡Oh Señor de los Dioses!, por esa acción de haber ofrendado flores, es que mi apariencia, mi destino renacido, mi poder psíquico y mi majestad son tales.

๖๗๙.

679.

‘‘ยญฺจ สีลวตี อาสึ, น ตํ ตาว วิปจฺจติ;

อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิย’’นฺติ.

¡Oh Señor de los Dioses!, aunque fui virtuosa, esa virtud aún no ha dado todo su fruto; mi anhelo es llegar a ser una 'Sakadāgāmī' (una que retorna una sola vez).

๖๖๙. ตตฺถ คตีติ อยํ เทวคติ, นิพฺพตฺติ วา. อิทฺธีติ อยํ เทวิทฺธิ, อธิปฺปายสมิชฺฌนํ วา. อานุภาโวติ ปภาโว. ปุรินฺททาติ สกฺกํ อาลปติ. โส หิ ปุเร ทานํ อทาสีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ.

669. En ese pasaje, 'destino' (gati) se refiere a este destino celestial o renacimiento. 'Poder psíquico' (iddhi) se refiere a este poder celestial o al cumplimiento de los propios deseos. 'Majestad' (ānubhāva) significa esplendor. Con la palabra 'Purindada', se dirige a Sakka. Ciertamente, se le llama 'Purindada' porque en el pasado solía dar limosnas (pure dānaṃ adāsi).

๖๗๖. ญาติกุลาติ ปิตุ เคหํ สนฺธาย วทติ. สทา มาลาภิหารตีติ สทา สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส ญาติกุลโต ทาสิยา ปุปฺผํ มยฺหํ อภิหรียติ. สพฺพเมวาภิโรปยินฺติ มยฺหํ ปิฬนฺธนตฺถาย ปิตุเคหโต อาหฏํ มาลํ อญฺญญฺจ คนฺธาทึ สพฺพเมว อตฺตนา อปริภุญฺชิตฺวา ภควโต ถูเป ปูชนวเสน อภิโรปยึ ปูชํ กาเรสึ.

676. 'De la familia de los parientes' (ñātikulā) se refiere a la casa de su padre. 'Siempre se me traían guirnaldas' significa que en todo momento, día tras día, una esclava me traía flores desde la casa de mi padre. 'Lo ofrecí todo' significa que, sin haber usado para mí misma ninguna de las guirnaldas u otras fragancias traídas de la casa de mi padre para mi adorno, las ofreció todas en la estupa del Bendito por medio de la adoración; ella misma realizó la ofrenda.

๖๗๗-๘. อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวาติ อุโปสถทิวเส อหเมว ถูปฏฺฐานํ คนฺตฺวา. ยํ มาลํ อภิโรปยินฺติ ยํ ตทา ภควโต ถูเป มาลาคนฺธาภิโรปนํ กตํ, เตน กมฺเมนาติ โยชนา.

677-8. 'Y habiendo ido yo misma en el día de Uposatha' significa que en el día de Uposatha ella misma fue al lugar donde se encontraba la estupa. 'La guirnalda que ofrecí' se refiere al acto de ofrecer guirnaldas y fragancias en la estupa del Bendito realizado en aquel momento; 'por esa acción' es la conexión sintáctica.

๖๗๙. น ตํ ตาว วิปจฺจตีติ ยํ สีลวตี อาสึ, ตํ สีลรกฺขณํ ตํ รกฺขิตํ สีลํ ปูชามยปุญฺญสฺส พลวภาเวน อลทฺโธกาสํ น ตาว วิปจฺจติ[Pg.157], น วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, อปรสฺมึเยว อตฺตภาเว ตสฺส วิปาโกติ อตฺโถ. อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยนฺติ ‘‘กถํ นุ โข อหํ สกทาคามินี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา จ เม เทวินฺท, อริยธมฺมวิสยาว, น ภววิเสสวิสยา. สา ปน สปฺปิมณฺฑํ อิจฺฉโต ทธิโต ปจิตํ วิย อนิปฺผาทินีติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

679. 'Eso aún no ha dado su fruto' significa que la práctica de la moralidad (Sīla) que ella mantuvo no ha dado su fruto todavía por no haber encontrado la oportunidad, debido a la gran fuerza del mérito proveniente de la adoración en la estupa; no ha comenzado a madurar, sino que su fruto aparecerá en una existencia posterior. Este es el significado. 'Pero mi anhelo, oh Señor de los dioses, es ser una que retorna una sola vez' significa: '¿Cómo podría convertirme en una Sakadāgāmī?'. Este anhelo, oh Señor de los dioses, tiene como objeto el Noble Dhamma y no un renacimiento específico en los mundos de existencia. Muestra que ese anhelo no se produce de forma inmediata, tal como el ghee purificado se produce a partir de la cuajada cocida. El resto es tal como ya se ha explicado.

อิมํ ปน อตฺถํ สกฺโก เทวานมินฺโท อตฺตนา จ ตาย เทวธีตาย จ วุตฺตนิยาเมเนว อายสฺมโต วงฺคีสตฺเถรสฺส อาโรเจสิ. อายสฺมา วงฺคีโส สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ มหาเถรานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตเถว สงฺคีตึ อาโรปยึสูติ.

Sakka, el señor de los dioses, relató este significado al venerable Vaṅgīsa, tal como fue expresado por él mismo y por aquella hija de los dioses. El venerable Vaṅgīsa, en el momento del Concilio (Saṅgīti), lo relató a los Grandes Theras que compilaron el Dhamma, y esos Theras incorporaron ese significado al Concilio exactamente como fue relatado por él.

วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre la historia de la Mansión de Visālakkhi.

๑๐. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา

10. Comentario sobre la Mansión del Árbol Pāricchattaka

ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, อตฺตโน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา นานาวิราควณฺณานิ วตฺถานิ คนฺธทามมาลาทามานิ จ โอลมฺเพตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ. อถ ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เทววิมานํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ มณฺฑปํ ปวิสิตฺวา สหสฺสรํสี วิย อณฺณวกุจฺฉึ โอภาสยมาโน ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อุปาสโก คนฺธปุปฺผธูมทีเปหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ.

'En el Pāricchattaka, el Koviḷāra' se refiere a la Mansión del Árbol Pāricchattaka. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, un seguidor laico de Sāvatthī se acercó al Bendito y lo invitó para la comida del día siguiente. Preparó un gran pabellón cerca de la puerta de su casa, lo rodeó con cortinas, colocó un dosel en la parte superior, levantó banderas y estandartes, y colgó telas de varios colores hermosos junto con guirnaldas de fragancias y flores. En un lugar que había sido rociado con agua y barrido, dispuso los asientos e informó al Bendito que era el momento. Entonces el Bendito, habiéndose vestido por la mañana y tomando su cuenco y mantos, entró en el pabellón, que estaba adornado y preparado como una mansión celestial, y se sentó en el asiento dispuesto, iluminando el lugar como el sol de mil rayos ilumina el interior del océano. El seguidor laico honró al Bendito con fragancias, flores, incienso y lámparas.

เตน จ สมเยน อญฺญตรา กฏฺฐหาริกา อิตฺถี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ อโสกรุกฺขํ ทิสฺวา สปลฺลวงฺกุรานิ ปิณฺฑีกตานิ พหูนิ อโสกปุปฺผานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี, ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อาสนสฺส สมนฺตโต เตหิ ปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ สนฺถรนฺตี, ภควโต ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา [Pg.158] ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นมสฺสมานา อคมาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวารา เยภุยฺเยน นนฺทนวเน นจฺจนฺตี คายนฺตี ปาริจฺฉตฺตกมาลา คนฺเถนฺตี ปโมทมานา กีฬนฺตี สุขํ อนุภวติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

En ese mismo momento, una mujer que recogía leña vio un árbol Asoka en plena floración en el bosque de Andhavana. Tomó muchas flores de Asoka que estaban en racimos junto con brotes tiernos y, mientras regresaba, vio al Bendito sentado en el pabellón. Con el corazón lleno de fe, esparció un lecho de flores alrededor del asiento, hizo una ofrenda al Bendito, le rindió homenaje, lo rodeó tres veces por la derecha y se marchó saludando con respeto. Posteriormente, al morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Estaba rodeada por mil ninfas celestiales y, por lo general, disfruta de la felicidad en el jardín de Nandana, bailando, cantando, tejiendo guirnaldas de flores de Pāricchattaka y regocijándose en el juego. Entonces el venerable Mahāmoggallāna, viajando por las moradas celestiales según el método ya descrito, fue al reino de Tāvatiṃsa, la vio y le preguntó sobre la acción que había realizado mediante estos versos:

๖๘๐.

680.

‘‘ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร, รมณีเย มโนรเม;

ทิพฺพมาลํ คนฺถมานา, คายนฺตี สมฺปโมทสิ.

¡Oh diosa! Entre los árboles Pāricchattaka y Koviḷāra, deliciosos y placenteros al corazón; mientras tejes una guirnalda divina y cantas, te regocijas plenamente.

๖๘๑.

681.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

Mientras bailas, oh diosa, de todos tus miembros emanan sonidos divinos, agradables al oído y placenteros al corazón.

๖๘๒.

682.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

Mientras bailas, oh diosa, de todos tus miembros se difunden fragancias divinas, aromas puros y placenteros al corazón.

๖๘๓.

683.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

Al mover tu cuerpo, el sonido de los ornamentos en tus trenzas se escucha como el de una orquesta musical de cinco instrumentos.

๖๘๔.

684.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

Tus diademas de joyas, sacudidas y vibradas por la suave brisa, producen un sonido que se escucha como el de una orquesta musical de cinco instrumentos.

๖๘๕.

685.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

La guirnalda sobre tu cabeza posee un aroma puro y placentero al corazón; su fragancia divina se difunde en todas las direcciones como el árbol Mañjūsaka.

๖๘๖.

686.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

Percibes ese aroma puro y ves esta forma divina; oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto?

๖๘๐. ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกนามเก โกวิฬารปุปฺเผ อาทาย ทิพฺพมาลํ คนฺถมานาติ โยชนา. ยญฺหิ โลกิยา ‘‘ปาริชาต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ มาคธภาสาย ‘‘ปาริจฺฉตฺตก’’นฺติ วุจฺจติ. โกวิฬาโรติ จ โกวิฬารชาติโก, โส จ มนุสฺสโลเกปิ เทวโลเกปิ โกวิฬาโร, ตสฺสาปิ ชาตีติ วทนฺติ.

680. En ese pasaje, 'en el Pāricchattaka, el Koviḷāra' se refiere a tomar las flores del árbol Koviḷāra llamado Pāricchattaka para tejer una guirnalda celestial. Pues lo que los sabios del mundo llaman 'Pārijāta', en el idioma de Magadha se llama 'Pāricchattaka'. 'Koviḷāra' significa que pertenece a la especie Koviḷāra; y ese árbol se llama Koviḷāra tanto en el mundo humano como en el mundo de los dioses. Dicen que tal es su especie.

๖๘๑. ตสฺสา [Pg.159] ปน เทวตาย นจฺจนกาเล องฺคภารวเสน สรีรโต จ ปิฬนฺธนโต จ อติวิย มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, คนฺโธ สทา สพฺพา ทิสาปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานายา’’ติอาทิ. ตตฺถ สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา, สวนสฺส วา หิตา, กณฺณสุขาติ อตฺโถ.

681. Sin embargo, en el momento de la danza de esa deidad, debido al peso de los ornamentos en sus extremidades y cuerpo, emana un sonido sumamente dulce tanto de su cuerpo como de sus adornos; su fragancia siempre permanece difundida por todas las direcciones. Por eso se dijo: ‘tassā te naccamānāyā’ (cuando tú danzas), etc. En ese pasaje, ‘savanīyā’ significa aptos para ser escuchados, o bien, beneficiosos para el oído, placenteros al oído; tal es el significado.

๖๘๓. วิวตฺตมานา กาเยนาติ ตว กาเยน สรีเรน ปริวตฺตมาเนน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนาติ ยานิ เต เกสเวณีสุ ปิฬนฺธนานิ, วิภตฺติโลโป เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

683. ‘Vivattamānā kāyena’ significa con tu cuerpo o forma física girando de un lado a otro; esta es una forma instrumental en el sentido de una cualidad característica (itthambhūtalakkhaṇa). ‘Yā veṇīsu piḷandhanā’ se refiere a aquellos ornamentos que están en tus trenzas de cabello; aquí debe entenderse que hay una elisión de la terminación de caso (vibhattilopo) o un intercambio de género (liṅgavipallāso).

๖๘๔. วฏํสกาติ รตนมยา กณฺณิกา วฏํสกาติ อตฺโถ. วาตธุตาติ มนฺเทน มาลุเตน ธูปยมานา. วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ วาเตน สมนฺตโต วิเสสโต กมฺปิตา จลิตา. อถ วา วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ อวาเตริตาปิ วาเตริตาปิ เย เต วฏํสกา กมฺปิตา, เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโสติ อตฺถโยชนา.

684. ‘Vaṭaṃsakā’ se refiere a los adornos para las orejas con piezas centrales hechas de gemas; tal es el significado. ‘Vātadhutā’ significa movidos por una brisa suave. ‘Vātena sampakampitā’ significa sacudidos o movidos por el viento desde todas las direcciones, de manera especial. O bien, la construcción ‘vaṭaṃsakā vātadhutā vātena sampakampitā’ indica que incluso cuando no son movidos por el viento, esos adornos se mueven como si el viento soplara, y se escucha su resonancia melodiosa; tal es la conexión del significado.

๖๘๕. วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพาติ ตสฺสา เต สิรสฺมึ ทิพฺพมาลาย คนฺโธ วายติ สพฺพา ทิสา. ยถา กึ? รุกฺโข มญฺชูสโก ยถาติ, ยถา นาม มญฺชูสโก รุกฺโข สุปุปฺผิโต อตฺตโน คนฺเธน พหูนิ โยชนานิ ผรมาโน สพฺพา ทิสา วายติ, เอวํ ตว สิรสฺมึ ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ อตฺโถ. โส กิร รุกฺโข คนฺธมาทเน ปจฺเจกพุทฺธานํ อุโปสถกรณมณฺฑลมาฬกมชฺเฌ ติฏฺฐติ. ยตฺตกานิ เทวโลเก จ มนุสฺสโลเก จ สุรภิกุสุมานิ, ตานิ ตสฺส สาขคฺเคสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เตน โส อติวิย สุคนฺโธ โหติ. เอวํ ตาย เทวตาย ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา’’ติ.

685. ‘Vāti gandho disā sabbā’ significa que la fragancia de la guirnalda celestial sobre la cabeza de esa deidad perfuma todas las direcciones. ¿Como qué? ‘Rukkho mañjūsako yathā’, tal como el árbol llamado Mañjūsaka, cuando está en plena floración, perfuma todas las direcciones difundiendo su aroma por muchas leguas (yojanas), del mismo modo la fragancia de la guirnalda de flores que llevas en tu cabeza perfuma todas las direcciones; tal es el significado. Se dice que ese árbol se encuentra en el monte Gandhamādana, en medio del pabellón circular donde los Paccekabuddhas realizan el Uposatha. Todas las flores de fragancia excelente que existen tanto en el mundo de los devas como en el mundo de los humanos aparecen en las puntas de las ramas de ese árbol Mañjūsaka. Por lo tanto, dicho árbol posee un aroma extraordinario. Del mismo modo es la fragancia de las flores que usa esa deidad. Por eso se dijo: ‘Como el árbol Mañjūsaka’.

๖๘๖. ยทิปิ ตสฺส สคฺคสฺส ฉผสฺสายตนิกภาวโต สพฺพานิปิ ตตฺถ อารมฺมณานิ ปิยรูปานิเยว, คนฺธรูปานํ ปน สวิเสสานํ ตสฺสา เทวตาย ลาภิภาวโต ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุส’’นฺติ วุตฺตํ.

686. Aunque en ese cielo, debido a la naturaleza de las seis esferas de los sentidos (chaphassāyatanika), todos los objetos allí son intrínsecamente placenteros, se dijo: ‘hueles esa fragancia pura y ves esa forma no humana’, debido al hecho de que esa deidad posee específicamente tales objetos visuales y olfativos de distinción.

อถ [Pg.160] เทวตา ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Entonces, la deidad respondió mediante dos versos:

๖๘๗.

687.

‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺตํ, วณฺณคนฺเธน สํยุตํ;

อโสกปุปฺผมาลาหํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ.

En una vida anterior, ofrecí al Buddha una guirnalda de flores de Asoka, radiante, resplandeciente y dotada de color y fragancia.

๖๘๘.

688.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

Habiendo realizado esa acción meritoria elogiada por el Buddha, me encuentro libre de penas, feliz y sana, regocijándome plenamente.

๖๘๗. ตตฺถ สุโธตปวาฬสงฺฆาตสนฺนิภสฺส กิญฺชกฺขเกสรสมุทาเยน ภาณุรํสิชาลสฺส วิย อโสกปุปฺผุตฺตมสฺส ตทา อุปฏฺฐิตตํ สนฺธายาห ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺต’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

687. Allí, con respecto a la excelencia de las flores de Asoka que en aquel momento se le presentaron al Venerable, que eran similares a un conjunto de corales bien lavados y que por la multitud de sus estambres y filamentos parecían una red de rayos brillantes, se dijo: ‘pabhassaraṃ accimantaṃ’ (resplandeciente, radiante). El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตโน สุจริตกมฺเม กถิเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตํ ปวตฺตึ กเถสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Después de esto, cuando la deidad hubo relatado su buena acción al Venerable Mahāmoggallāna, este le enseñó el Dhamma a ella y a su séquito. Luego, regresando del mundo celestial al mundo de los humanos, le relató lo sucedido al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando aquel evento como punto de partida, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí reunida; esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. Aquí termina la historia.

ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

El comentario sobre la Mansión del Árbol de Coral (Pāricchattakavimānavaṇṇanā) ha terminado.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en la explicación de los significados de las Historias de las Mansiones del Comentario del Khuddaka Nikāya, el Paramatthadīpanī,

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ตติยสฺส ปาริจฺฉตฺตกวคฺคสฺส

el tercer capítulo, el Pāricchattakavagga, adornado con diez historias,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ha finalizado su comentario.

๔. มญฺชิฏฺฐกวคฺโค

4. Capítulo de Mañjiṭṭhaka

๑. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา

1. Explicación de la Mansión de Mañjiṭṭhaka

มญฺชิฏฺฐกวคฺเค มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ มญฺชิฏฺฐกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อนนฺตรวิมาเน วุตฺตนเยเนว มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กุลทาสี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ คเหตฺวา หีเรหิ [Pg.161] อาวุณิตฺวา วฏํสเก กตฺวา ปุน พหูนิ มุตฺตปุปฺผานิ อคฺคปุปฺผานิ จ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐา. ตสฺมึ มณฺฑเป ยุคนฺธรปพฺพตกุจฺฉึ โอภาสยมานํ พาลสูริยํ วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสินฺนํ, ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชนฺตี วฏํสกานิ อาสนสฺส สมนฺตโต ฐเปตฺวา อิตรานิ จ ปุปฺผานิ โอกิริตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตตฺถ ตสฺสา รตฺตผลิกมยํ วิมานํ, ตสฺส จ ปุรโต สุวณฺณวาลุกาสนฺถตภูมิภาคํ มหนฺตํ สาลวนํ ปาตุรโหสิ. สา ยทา วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สาลวนํ ปวิสติ, ตทา สาลสาขา โอนมิตฺวา ตสฺสา อุปริ กุสุมานิ โอกิรนฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ –

En el capítulo de Mañjiṭṭhaka, la historia de la mansión comienza con ‘mañjiṭṭhake vimānasmiṃ’. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. Allí, un seguidor (upāsaka), tras invitar al Bienaventurado, preparó un pabellón de la manera descrita en la historia anterior, y habiendo honrado al Maestro allí sentado, le ofreció donaciones. En aquel tiempo, una sirvienta de una familia noble vio un árbol Sāla en plena floración en el bosque Andhavana; tomó flores de allí, las ensartó con fibras de corteza y fabricó adornos para la cabeza. Luego, habiendo recolectado muchas más flores caídas y flores frescas, entró en la ciudad. Al ver al Bienaventurado sentado en el pabellón, iluminando el interior del monte Yugandhara como el sol naciente y emitiendo rayos de seis colores, con el corazón lleno de fe, lo honró con esas flores, colocando los adornos de flores alrededor de su asiento y esparciendo las demás flores. Le rindió homenaje con respeto, circunvalándolo tres veces por la derecha y se marchó. Posteriormente, al morir, renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Allí, para ella surgió una mansión hecha de cristal rojo (rattaphalika) y frente a ella, un terreno cubierto de arena dorada y un vasto bosque de árboles Sāla. Siempre que ella salía de su mansión y entraba en el bosque de Sālas, las ramas se inclinaban y derramaban flores sobre ella. El Venerable Mahāmoggallāna, acercándose a ella de la misma manera descrita anteriormente, le preguntó sobre sus acciones pasadas con estos versos:

๖๘๙.

689.

‘‘มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ, โสณฺณวาลุกสนฺถเต;

ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน, รมสิ สุปฺปวาทิเต.

“En tu mansión de color rojo carmesí, con el suelo cubierto de arena dorada, te deleitas con la música de los cinco tipos de instrumentos bien ejecutados.

๖๙๐.

690.

‘‘ตมฺหา วิมานา โอรุยฺห, นิมฺมิตา รตนามยา;

โอคาหสิ สาลวนํ, ปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ.

“Descendiendo de esa mansión creada y hecha de gemas, entras en el bosque de árboles Sāla, que florece en todas las estaciones.

๖๙๑.

691.

‘‘ยสฺส ยสฺเสว สาลสฺส, มูเล ติฏฺฐสิ เทวเต;

โส โส มุญฺจติ ปุปฺผานิ, โอนมิตฺวา ทุมุตฺตโม.

Al pie de cualquier árbol Sāla donde te detengas, oh diosa, ese árbol supremo se inclina y deja caer sus flores.

๖๙๒.

692.

‘‘วาเตริตํ สาลวนํ, อาธุตํ ทิชเสวิตํ;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“El bosque de Sālas es movido por el viento, agitado y habitado por aves; su fragancia perfuma todas las direcciones como el árbol Mañjūsaka.

๖๙๓.

693.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

Percibes ese aroma puro y ves esta forma divina; oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto?

๖๘๙. ตตฺถ มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ รตฺตผลิกมเย วิมาเน. สินฺทุวารกณวีรมกุลสทิสวณฺณญฺหิ ‘‘มญฺชิฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. โสณฺณวาลุกสนฺถเตติ สมนฺตโต วิปฺปกิณฺณาหิ สุวณฺณวาลุกาหิ สนฺถตภูมิภาเค. รมสิ สุปฺปวาทิเตติ สุฏฺฐุ ปวาทิเตน ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน อภิรมสิ.

689. En ese contexto, 'mañjiṭṭhake vimānasmiṃ' significa en una mansión hecha de cristal rojo. Se dice 'mañjiṭṭhaka' por el color similar a los capullos de Sinduvāra o de adelfa roja. 'sovaṇṇavālukasanthate' se refiere a un terreno cubierto de arenas de oro esparcidas por doquier. 'ramasi suppavādite' significa que te deleitas con la orquesta de cinco instrumentos bien ejecutada.

๖๙๐. นิมิตฺตา [Pg.162] รตนามยาติ ตว สุจริตสิปฺปินา อภินิมฺมิตา รตนมยา วิมานา. โอคาหสีติ ปวิสสิ. สพฺพกาลิกนฺติ สพฺพกาเล สุขํ สพฺพอุตุสปฺปายํ, สพฺพกาเล ปุปฺผนกํ วา.

690. 'nimmitā ratanāmayā' significa mansiones hechas de joyas creadas por la destreza de tus acciones meritorias. 'ogāhasi' significa que entras. 'sabbakālikaṃ' significa placentero en todo momento, adecuado para todas las estaciones o que florece siempre.

๖๙๒. วาเตริตนฺติ ยถา ปุปฺผานิ โอกิรนฺติ, เอวํ วาเตน อีริตํ จลิตํ. อาธุตนฺติ มนฺเทน มาลุเตน สณิกสณิกํ วิธูปยมานํ. ทิชเสวิตนฺติ มยูรโกกิลาทิสกุณสงฺเฆหิ อุปเสวิตํ.

692. 'vāteritaṃ' significa movido o agitado por el viento para que las flores caigan. 'ādhutaṃ' significa suavemente abanicado por una brisa ligera. 'dijasevitaṃ' significa frecuentado por bandadas de aves como pavos reales, garzas y cuclillos.

เอวํ เถเรน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Así, habiendo sido interrogada por el anciano, esa deidad le respondió con estos versos:

๖๙๔.

694.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อยิรกุเล อหุํ;

พุทฺธํ นิสินฺนํ ทิสฺวาน, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ.

Cuando era un ser humano, fui una sirvienta en casa de mi señor. Al ver al Buddha sentado en un pabellón, le ofrecí flores de Sāla esparciéndolas sobre él.

๖๙๕.

695.

‘‘วฏํสกญฺจ สุกตํ, สาลปุปฺผมยํ อหํ;

พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

Con el corazón lleno de fe, ofrecí con mis propias manos al Buddha un adorno de cabeza bien elaborado, hecho de flores de Sāla.

๖๙๖.

696.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

Habiendo realizado esa acción meritoria elogiada por el Buddha, me encuentro libre de penas, feliz y sana, regocijándome plenamente.

๖๙๔-๕. ตตฺถ อยิรกุเลติ อยฺยกุเล, สามิกเคเหติ อตฺโถ. อหุนฺติ อโหสึ. โอกิรินฺติ ปุปฺเผหิ วิปฺปกิรึ. อุปนาเมสินฺติ ปูชาวเสน อุปนาเมสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

694-5. En esos versos, 'en la casa de los señores' (ayirakule) significa en la casa del amo o en el hogar del esposo. 'Fui' (ahuṃ) significa que existí. 'Esparcí' (okiriṃ) significa que desparramé flores. 'Ofrecí' (upanāmesiṃ) significa que presenté la ofrenda por medio de la adoración. El resto de las palabras tiene el mismo sentido que el método ya explicado anteriormente.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Entonces, el Venerable Mahā Moggallāna, después de haber enseñado el Dhamma a esa deidad y a su séquito, regresó al mundo de los hombres e informó al Bienaventurado sobre aquel asunto. El Bienaventurado, tomando ese incidente como punto de partida, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí reunida. La enseñanza resultó provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses.

มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión Purpúrea ha terminado.

๒. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา

2. Explicación de la Mansión Resplandeciente (Pabhassaravimāna)

ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ [Pg.163] ปภสฺสรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺเสกา ธีตา สทฺธา ปสนฺนา, สาปิ เถเร ครุจิตฺตีการพหุลา โหติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ กุลํ อุปสงฺกมิ. สา เถรํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สุมนมาลาย ปูเชตฺวา มธุรํ คุฬผาณิตํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ, เถโร อนุโมทิตุกาโม นิสีทิ. สา ฆราวาสสฺส พหุกิจฺจตาย อโนกาสตํ ปเวเทตฺวา ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตทเหว จ สา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

La mansión resplandeciente comienza con 'Pabhassaravaravaṇṇanibhe'. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha. En aquel tiempo, en Rājagaha, un seguidor laico tenía una fe profunda en el Venerable Mahā Moggallāna. Él tenía una hija que también era devota y fiel, y ella mostraba gran respeto y veneración hacia el anciano. Un día, mientras el Venerable Mahā Moggallāna recorría Rājagaha en busca de limosna, llegó a la casa de esa familia. Ella, al ver al anciano, se llenó de gozo, preparó un asiento y, cuando el anciano se sentó, lo adoró con una guirnalda de jazmines y vertió melaza dulce en el cuenco del anciano. El anciano se quedó sentado con el deseo de expresar su agradecimiento. Ella le explicó que no tenía oportunidad de escuchar el Dhamma debido a las muchas tareas del hogar y, tras decirle: 'Escucharé el Dhamma otro día', saludó al anciano y lo despidió. Ese mismo día, ella falleció y renació entre los dioses de los Treinta y Tres. El Venerable Mahā Moggallāna se acercó a ella y le preguntó con estos versos:

๖๙๗.

697.

‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ, สุรตฺตวตฺถวสเน;

มหิทฺธิเก จนฺทนรุจิรคตฺเต,กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

¡Oh diosa de espléndida y radiante belleza!, vestida con ropajes de un rojo intenso, de gran poder, con miembros bellamente ungidos con sándalo; tú, la hermosa, ¿quién eres que me saludas?

๖๙๘.

698.

‘‘ปลฺลงฺโก จ เต มหคฺโฆ, นานารตนจิตฺติโต รุจิโร;

ยตฺถ ตฺวํ นิสินฺนา วิโรจสิ, เทวราชาริว นนฺทเน วเน.

Tu diván es muy costoso, embellecido con diversas joyas y placentero, donde te sientas resplandeciente como el rey de los dioses en el bosque de Nandana.

๖๙๙.

699.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรี ภทฺเท, กิสฺส กมฺมสฺส วิปากํ;

อนุโภสิ เทวโลกสฺมึ, เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข;

กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

¿Qué buena conducta practicaste en el pasado, oh bendita diosa? ¿De qué acción disfrutas el resultado en el mundo celestial? Oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto?

๖๙๗. ตตฺถ ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ นิภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, วณฺโณว นิภา วณฺณนิภา, อติวิย โอภาสนโต ปภสฺสรา ฉวิโทสาภาเวน วรา อุตฺตมา วณฺณนิภา เอติสฺสาติ ปภสฺสรวรวณฺณนิภา. อามนฺตนวเสน ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ’’ติ วุตฺตํ. สุรตฺตวตฺถวสเนติ สุฏฺฐุ รตฺตวตฺถนิวตฺเถ. จนฺทนรุจิรคตฺเตติ จนฺทนานุลิตฺตํ วิย รุจิรคตฺเต, โคสีตจนฺทเนน พหลตรานุลิตฺตํ วิย สุรตฺตมนุญฺญสรีราวยเวติ อตฺโถ, จนฺทนานุเลเปน วา รุจิรคตฺเต.

697. En esos versos, 'pabhassaravaravaṇṇanibhe' se analiza así: 'nibhā' es aquello que brilla o resplandece; el color mismo es el brillo, por eso es 'vaṇṇanibhā'. Debido a su intenso fulgor es 'pabhassarā' (resplandeciente). Por la ausencia de defectos en la piel es 'varā' (excelente). Aquella que posee este brillo de color excelente es 'pabhassaravaravaṇṇanibhā'. Se dice 'pabhassaravaravaṇṇanibhe' como vocativo. 'Surattavatthavasane' significa vestida con ropas de un color rojo intenso. 'Candanaruciragatte' significa que sus miembros son hermosos como si estuvieran ungidos con sándalo; el sentido es que sus partes del cuerpo son de un rojo sano y agradables, como si estuvieran densamente ungidas con sándalo de Gosīta; o bien, que sus miembros son muy hermosos debido a la aplicación de ungüento de sándalo.

เอวํ [Pg.164] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Así, habiendo sido interrogada por el anciano, la deidad le respondió con estos versos:

๗๐๐.

700.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, มาลํ ผาณิตญฺจ อททํ ภนฺเต;

ตสฺส กมฺมสฺสิทํ วิปากํ, อนุโภมิ เทวโลกสฺมึ.

Venerable señor, le entregué una guirnalda y melaza mientras usted caminaba por limosna. Disfruto de este resultado de aquella acción en el mundo celestial.

๗๐๑.

701.

‘‘โหติ จ เม อนุตาโป, อปรทฺธํ ทุกฺขิตญฺจ เม ภนฺเต;

สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

Y siento arrepentimiento y aflicción por mi falta, venerable señor, pues no escuché el Dhamma bien enseñado por el Rey del Dhamma.

๗๐๒.

702.

‘‘ตํ ตํ วทามิ ภทฺทนฺเต, ยสฺส เม อนุกมฺปิโย โกจิ;

ธมฺเมสุ ตํ สมาทเปถ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

Por ello le digo, venerable señor: si hay alguien a quien deba mostrar compasión, establézcalo en las enseñanzas; que escuchen el Dhamma bien enseñado por el Rey del Dhamma.

๗๐๓.

703.

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา.

Aquellos que tienen fe en el Buddha, en el Dhamma y en la Joya de la Sangha, me superan en longevidad, fama y esplendor.

๗๐๔.

704.

‘‘ปตาเปน วณฺเณน อุตฺตริตรา, อญฺเญ มหิทฺธิกตรา มยา เทวา’’ติ.

Otros dioses, de gran poder, me exceden en majestad y resplandor; ellos están profundamente devotos a las Tres Joyas.

๗๐๐. ตตฺถ มาลนฺติ สุมนปุปฺผํ. ผาณิตนฺติ อุจฺฉุรสํ คเหตฺวา กตผาณิตํ.

700. En esos versos, 'mālaṃ' se refiere a la flor de jazmín. 'Phāṇitaṃ' se refiere a la melaza hecha a partir del jugo de la caña de azúcar.

๗๐๑. อนุตาโปติ วิปฺปฏิสาโร. ตสฺส การณมาห ‘‘อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต’’ติ. อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสิ’’นฺติ, สา อหํ ตทา ตว เทเสตุกามสฺส ธมฺมํ น สุณึ. กีทิสํ? สุเทสิตํ ธมฺมราเชนาติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาทิกลฺยาณาทิตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ สฺวาขาตนฺติ อตฺโถ.

701. 'Anutāpo' significa remordimiento o pesar. Expresó la causa de ello diciendo: 'He fallado y estoy afligida, Señor'. Ahora muestra ese fallo en su forma específica con las palabras 'Yo no escuché el Dhamma', queriendo decir: yo no escuché el Dhamma de labios de usted cuando en aquel entonces deseaba enseñármelo. ¿De qué clase? 'Bien enseñado por el Rey del Dhamma' significa que ha sido correctamente proclamado por el Completamente Iluminado, siendo excelente en su inicio y otros aspectos, y por conducir definitivamente a la liberación del sufrimiento.

๗๐๒. ตนฺติ ตสฺมา ธมฺมราเชน สุเทสิตตฺตา อสวนสฺส จ มาทิสานํ อนุตาปเหตุภาวโต. ตนฺติ ตุวํ, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ยสฺสาติ โย อสฺส. อนุกมฺปิโยติ อนุกมฺปิตพฺโพ. โกจีติ โย โกจิ. ธมฺเมสูติ สีลาทิธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺเม หี’’ติ วา ปาโฐ, สาสนธมฺเมติ อตฺโถ. หีติ นิปาตมตฺตํ, วจนวิปลฺลาโส วา. ตนฺติ อนุกมฺปิตพฺพปุคฺคลํ. สุเทสิตนฺติ สุฏฺฐุ เทสิตํ.

702. «Tanti» se refiere a que, por haber sido la enseñanza tan bien expuesta por el Rey del Dhamma, el hecho de no haberla escuchado se convierte en una causa de remordimiento para personas de mi condición. «Tanti» también tiene el sentido de «a ti» o «para ti». «Yassā» se descompone en «yo assa» (quienquiera que sea para él). «Anukampiyo» significa «alguien que debe ser tratado con compasión». «Kocī» significa «cualquiera». «Dhammesū» significa «en las enseñanzas como la virtud (sīla), etc.». Existe también la lectura «dhamme hī», que significa «en la doctrina de la enseñanza (sāsanadhamma)». «Hi» es simplemente una partícula o puede indicar un intercambio de número gramatical. «Tanti» se refiere a la persona digna de compasión. «Sudesitaṃ» significa «muy bien enseñado».

๗๐๓-๔. เต มํ อติวิโรจนฺตีติ เต รตนตฺตเย ปสนฺนา เทวปุตฺตา มํ อติกฺกมิตฺวา วิโรจนฺติ. ปตาเปนาติ เตชสา อานุภาเวน. อญฺเญติ [Pg.165] เย อญฺเญ. มยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. วณฺเณน อุตฺตริตรา มหิทฺธิกตรา จ เทวา, เต รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนาเยวาติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

703-4. «Te maṃ ativirocanti» significa que aquellos hijos de los devas, que poseen una fe serena en las Tres Joyas, resplandecen superándome. «Patāpena» significa «por su poder o esplendor». «Aññe» se refiere a «aquellos otros devas». «Mayā» es una forma instrumental utilizada con el sentido de ablativo (en comparación conmigo). El texto muestra que los devas que son superiores en apariencia y poseen un poder extraordinario son precisamente aquellos que tienen una fe profunda en las Tres Joyas. El resto de la explicación sigue el método ya expuesto.

ปภสฺสรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Pabhassara Vimāna ha finalizado.

๓. นาควิมานวณฺณนา

3. Explicación del Nāga Vimāna.

อลงฺกตา มณิกญฺจนาจิตนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิวาสินี เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา สีลาจารสมฺปนฺนา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วตฺถยุคํ วายาเปตฺวา สุปริโธตํ การาเปตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอวมาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต ภควา, อิมํ วตฺถยุคํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตสฺสา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ อคมาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปิยา อโหสิ วลฺลภา ยสุตฺตรา นาม นาเมน. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน เหมชาลสญฺฉนฺโน กุญฺชรวโร นิพฺพตฺติ, ตสฺส จ ขนฺเธ มณิมโย มณฺฑโป, มชฺเฌ สุปญฺญตฺตรตนปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ, ทฺวีสุ ทนฺเตสุ จสฺส กมลกุวลยุชฺชลา รมณียา ทฺเว โปกฺขรณิโย ปาตุรเหสุํ. ตตฺถ ปทุมกณฺณิกาสุ ฐิตา เทวธีตา ปคฺคหิตปญฺจงฺคิกตูริยา นจฺจนฺติ เจว คายนฺติ จ.

«Adornada, cubierta de joyas y oro» se refiere al Nāga Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Isipatana, en el Parque de los Venados, cerca de Benarés. En aquel tiempo, una seguidora (upāsikā) que vivía en Benarés, llena de fe y devoción, y dotada de virtud y buena conducta, mandó tejer un par de telas específicamente para el Bienaventurado. Tras hacerlas lavar meticulosamente, se acercó, las depositó a los pies del Bienaventurado y dijo: «Señor, que el Bienaventurado acepte este par de telas por compasión hacia mí; que esto sea para mi bienestar y felicidad por largo tiempo». El Bienaventurado las aceptó y, percibiendo que ella poseía las condiciones espirituales necesarias (upanissaya) para alcanzar los senderos y frutos, le enseñó el Dhamma. Al concluir la enseñanza, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala), rindió homenaje al Bienaventurado, realizó la circunvalación respetuosa y regresó a su hogar. Poco tiempo después, falleció y renació en el reino de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) como Yasuttarā, la querida y favorecida consorte del rey de los devas, Sakka. Por el poder de su mérito, surgió para ella un noble elefante cubierto con una red de oro; sobre el lomo del elefante apareció un pabellón hecho de gemas, y en su centro, un trono de joyas bien dispuesto. En sus dos colmillos surgieron dos hermosos estanques de aguas cristalinas, resplandecientes con lotos rojos y blancos. Allí, sobre los cálices de los lotos, se encontraban ninfas celestiales que, portando los cinco tipos de instrumentos musicales, bailaban y cantaban.

สตฺถา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ สา เทวตา อตฺตนา อนุภุยฺยมานํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ‘‘สตฺถุ วตฺถยุคทานการณ’’นฺติ ญตฺวา สญฺชาตโสมนสฺสา ภควติ ปสาทพหุมานา วนฺทิตุกามา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา หตฺถิกฺขนฺธวรคตา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตโต โอตริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

El Maestro, tras residir en Benarés el tiempo que consideró oportuno, partió en peregrinación hacia Sāvatthī. Al llegar gradualmente a Sāvatthī, el Bienaventurado permaneció allí, en el Bosque de Jeta (Jetavana), el monasterio de Anāthapiṇḍika. Entonces, aquella deidad, al observar la gloria celestial que disfrutaba y al investigar su causa, comprendió: «Esto es el resultado de la ofrenda del par de telas al Maestro». Llena de júbilo y con inmensa devoción hacia el Bienaventurado, deseando rendirle homenaje, llegó en medio de la noche montada sobre el lomo de su noble elefante surcando el aire. Tras descender del elefante, saludó al Bienaventurado y, con las manos juntas en señal de respeto (añjali), permaneció a un lado. El venerable Vaṅgīsa, con la autorización del Bienaventurado, le preguntó con estos versos:

๗๐๕.

705.

‘‘อลงฺกตา [Pg.166] มณิกญฺจนาจิตํ, โสวณฺณชาลจิตํ มหนฺตํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

Oh diosa de gran poder, adornada con todos los ornamentos, has venido aquí por el aire, sentada sobre un noble elefante, de gran tamaño, bien aparejado y cubierto con redes de oro y gemas.

๗๐๖.

706.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปภิชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

En los dos colmillos del elefante se han creado estanques de lotos de agua cristalina, donde los lotos están en plena floración. Entre los lotos suenan orquestas musicales y estas hermosas ninfas bailan y cantan.

๗๐๗.

707.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Oh diosa de gran poder, has alcanzado la gloria celestial. Cuando eras humana, ¿qué mérito hiciste? ¿Por qué tienes este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones?

๗๐๕. ตตฺถ อลงฺกตาติ สพฺพาภรณวิภูสิตา. มณิกญฺจนาจิตนฺติ เตหิ ทิพฺพมาเนหิ มณิสุวณฺเณหิ อาจิตํ. โสวณฺณชาลจิตนฺติ เหมชาลสญฺฉนฺนํ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. สุกปฺปิตนฺติ คมนสนฺนาหวเสน สุฏฺฐุ สนฺนทฺธํ. เวหายสนฺติ เวหายสภูเต หตฺถิปิฏฺเฐ. อนฺตลิกฺเขติ อากาเส, ‘‘อลงฺกตมณิกญฺจนาจิต’’นฺติปิ ปาโฐ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เทวเต, ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา อลงฺกตมณิกญฺจนาจิตํ, อติวิย ทิพฺพมาเนหิ มณีหิ กญฺจเนหิ จ อลงฺกรณวเสน ขจิตํ, เหมชาเลหิ กุมฺภาลงฺการาทิเภเทหิ หตฺถาลงฺกาเรหิ จิตํ อามุตฺตํ มหนฺตํ อติวิย พฺรหนฺตํ อุตฺตมํ คชํ อารุยฺห หตฺถิปิฏฺฐิยา นิสินฺนา อากาเสเนว อิธ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคตาติ.

705. Aquí, «alaṅkatā» significa «adornada con todos los ornamentos celestiales». «Maṇikañcanācitanti» significa que está cubierto de aquellas gemas y oro celestiales que brillan intensamente. «Sovaṇṇajālacitanti» significa «cubierto por una red de oro». «Mahantanti» significa «de cuerpo vasto». «Sukappitanti» significa «perfectamente aparejado para el movimiento». «Vehāyasanti» se refiere al lomo del elefante que se eleva en el aire. «Antalikkhe» significa «en el cielo». También existe la lectura «alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ». El significado resumido es el siguiente: «¡Oh deidad!, tú, adornada con todas las galas, montada sobre un noble elefante inmenso y supremo, decorado con redes de oro y diversos ornamentos frontales, has venido por el aire hasta nuestra presencia sentada sobre su lomo».

๗๐๖. นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตาติ เอราวณสฺส วิย นาคราชสฺส อิมสฺส ทฺวีสุ ทนฺเตสุ ทฺเว โปกฺขรณิโย สุจริตสิปฺปินา สุฏฺฐุ วิรจิตา. ตูริยคณาติ ปญฺจงฺคิกตูริยสมูหา. ปภิชฺชเรติ ทฺวาทสนฺนํ ลยเภทานํ วเสน ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ‘‘ปวชฺชเร’’ติ จ ปฐนฺติ, ปกาเรหิ วาทียนฺตีติ อตฺโถ.

706. «Nāgassa dantesu duvesu nimmitā» significa que, al igual que los del rey de los elefantes Erāvaṇa, en los dos colmillos de este elefante, el arte de las buenas acciones (sucarita-sippa) ha creado perfectamente dos estanques. «Tūriyagaṇā» se refiere a los conjuntos de instrumentos musicales de cinco tipos. «Pabhijjare» significa que los sonidos se dividen o modulan según las doce variedades de ritmo. Otros textos dicen «pavajjare», que significa «suenan de diversas maneras».

เอวํ [Pg.167] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

Así interrogada por el anciano, la deidad respondió con estos versos:

๗๐๘.

708.

‘‘พาราณสิยํ อุปสงฺกมิตฺวา, พุทฺธสฺสหํ วตฺถยุคํ อทาสึ;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา ฉมา นิสีทึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

«Habiéndome acercado al Buda en Benarés, le ofrecí un par de telas; tras honrar sus pies, me senté en el suelo y, llena de gozo, realicé el saludo respetuoso».

๗๐๙.

709.

‘‘พุทฺโธ จ เม กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตํ, มคฺคํ อเทสยิ ยโต วิชานิสํ.

«El Buda, cuya piel es como el oro, me enseñó el origen y el carácter transitorio del sufrimiento; me enseñó el elemento incondicionado, la cesación eterna del sufrimiento y el Camino, gracias al cual alcancé el conocimiento».

๗๑๐.

710.

‘‘อปฺปายุกี กาลกตา ตโต จุตา, อุปปนฺนา ติทสคณํ ยสสฺสินี;

สกฺกสฺสหํ อญฺญตรา ปชาปติ, ยสุตฺตรา นาม ทิสาสุ วิสฺสุตา’’ติ.

Siendo de corta vida, morí y partí de allí, renaciendo en la hueste de los Treinta y Tres como una diosa famosa. Soy una de las esposas de Sakka, conocida en todas las direcciones con el nombre de Yasuttarā.

๗๐๘-๙. ตตฺถ ฉมาติ ภูมิยํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา. ยโตติ ยโต สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนโต. วิชานิสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ.

708-9. En ese contexto, 'chamā' significa en la tierra. 'vittā' significa con el corazón gozoso. 'yato' significa debido a la enseñanza del Dhamma del Maestro. 'vijāniṃ' significa que comprendí las Cuatro Nobles Verdades.

๗๑๐. อปฺปายุกีติ ‘‘อีทิสํ นาม อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา น ตยา เอตสฺมึ ทุกฺขพหุเล มนุสฺสตฺตภาเว เอวํ ฐาตพฺพ’’นฺติ สญฺชาตาภิสนฺธินา วิย ปริกฺขยํ คเตน กมฺมุนา อปฺปายุกา สมานา. อญฺญตรา ปชาปตีติ โสฬสสหสฺสานํ มเหสีนํ อญฺญตรา. ทิสาสุ วิสฺสุตาติ ทฺวีสุ เทวโลเกสุ สพฺพทิสาสุ ปากฏา ปญฺญาตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

710. 'Appāyukī' significa que, por un kamma que provocó el agotamiento de la vida, ella tuvo una vida corta; como si hubiera surgido el pensamiento: 'Habiendo realizado un mérito tan grandioso, no deberías permanecer tanto tiempo en esta existencia humana llena de sufrimiento'. 'Aññatarā pajāpatī' significa una entre las dieciséis mil reinas. 'Disāsu vissutā' significa conocida y célebre en todas las direcciones en los dos mundos celestiales. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Crónica de la Mansión del Elefante (Nāgavimāna) ha concluido.

๔. อโลมวิมานวณฺณนา

4. Explicación de la Mansión de Alomā

อภิกฺกนฺเตน [Pg.168] วณฺเณนาติ อโลมวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย วิหรนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺเถกา อโลมา นาม ทุคฺคติตฺถี ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อญฺญํ ทาตพฺพํ อปสฺสนฺตี ‘‘อีทิสมฺปิ ภควโต ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริภินฺนวณฺณํ อโลณํ สุกฺขกุมฺมาสํ อุปเนสิ, ภควา ปฏิคฺคเหสิ. สา ตํ ทานํ อารมฺมณํ กตฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทสิ, สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

'Abhikkantena vaṇṇena' se refiere a la Mansión de Alomā. ¿Cuál fue su origen? Mientras el Bienaventurado residía en el Parque de los Ciervos, en Isipatana, cerca de Bārāṇasī, se vistió por la mañana, tomó su cuenco y mantos, y entró en Bārāṇasī para pedir limosna. Allí, una mujer pobre llamada Alomā, al ver al Bienaventurado con el corazón lleno de fe y no viendo otra cosa que pudiera ofrecer, pensó: 'Incluso si se le da algo como esto al Bienaventurado, será de gran beneficio para mí', y le ofreció un pastel de cebada seco, sin sal y de apariencia deteriorada. El Bienaventurado lo aceptó. Ella, tomando esa ofrenda como objeto de reflexión, sintió una gran alegría. Más tarde, al morir, renació en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna la saludó diciendo:

๗๑๑.

711.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

'Con una belleza resplandeciente... y tu tez ilumina todas las direcciones'.

ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

Así le preguntó. Ella también le respondió, y para mostrar dicha respuesta, se dice:

๗๑๔.

714.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

'Esa deidad, regocijada... este es el fruto de tal acción'; así se describe.

๗๑๕.

715.

‘‘อหญฺจ พาราณสิยํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ สุกฺขกุมฺมาสํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

Oh monje de gran poder, en la ciudad de Benarés, con un corazón devoto, ofrecí con mis propias manos una torta de cebada seca al Buddha, el pariente del Sol.

๗๑๖.

716.

‘‘สุกฺขาย อโลณิกาย จ, ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา;

อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ.

Observa el fruto de ese trozo de pastel de cebada, seco y sin sal. Al verme a mí, llamada Aloma, feliz y próspera, ¿quién que desee su propio bienestar no realizaría actos meritorios?

๗๑๗.

717.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a ese mérito, tal belleza ha nacido en mí, y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

๗๑๖. ตตฺถ อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวาติ อโลมมฺปิ นาม สุกฺขกุมฺมาสมตฺตํ ทตฺวา เอวํ ทิพฺพสุเขน สุขิตํ ทิสฺวา. โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ โก นาม อตฺตโน หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

716. Aquí, 'viendo a Alomā feliz' significa ver a quien, llamada Alomā, habiendo dado solo un pastel de cebada seco, ha alcanzado tal felicidad celestial. '¿Quién no realizaría méritos?' significa ¿quién que desee su propio bienestar y felicidad dejaría de hacer méritos? El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อโลมวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión de Alomā ha concluido.

๕. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา

5. Explicación de la Mansión de la Donante de Caldo de Arroz Fermentado

อภิกฺกนฺเตน [Pg.169] วณฺเณนาติ กญฺชิกทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน จ สมเยน ภควโต กุจฺฉิยํ วาตโรโค อุปฺปชฺชิ. ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท, ปิณฺฑาย จริตฺวา มยฺหํ เภสชฺชตฺถํ กญฺชิกํ อาหรา’’ติ. ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา มหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากเวชฺชสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เวชฺชสฺส ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘กีทิเสน โว, ภนฺเต, เภสชฺเชน อตฺโถ’’ติ. สา กิร พุทฺธิสมฺปนฺนา ‘‘เภสชฺเชน ปโยชเน สติ เถโร อิธาคจฺฉติ, น ภิกฺขตฺถ’’นฺติ สลฺลกฺเขสิ. ‘‘กญฺชิเกนา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘น ยิทํ เภสชฺชํ มยฺหํ อยฺยสฺส, ตถา เหส ภควโต ปตฺโต, หนฺทาหํ โลกนาถสฺส อนุจฺฉวิกํ กญฺชิกํ สมฺปาเทมี’’ติ โสมนสฺสชาตา สญฺชาตพหุมานา พทรยูเสน ยาคุํ สมฺปาเทตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญญฺจ โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา เปเสสิ. ตํ ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโต โส อาพาโธ วูปสมิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี โมทติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวาเรน วิจรนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

'Abhikkantena vaṇṇena' se refiere a la Mansión de la Donante de Caldo de Arroz Fermentado. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Andhakavinda. En aquel tiempo, surgió una dolencia de aire en el vientre del Bienaventurado. El Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda diciendo: 'Ve, Ānanda, recorre en busca de limosna y tráeme caldo de arroz fermentado para mi medicina'. 'Muy bien, venerable Señor', respondió el venerable Ānanda al Bienaventurado, y tomando el cuenco que había sido ofrecido por los cuatro Grandes Reyes, se detuvo ante la puerta de la casa de su médico de cabecera. Al verlo, la esposa del médico salió a recibirlo, le rindió homenaje, tomó el cuenco y le preguntó al Thera: 'Venerable Señor, ¿qué clase de medicina necesita usted?'. Se dice que ella, dotada de gran sabiduría, reflexionó: 'Si hay necesidad de medicina, el Thera viene aquí, no viene por comida ordinaria'. Al decirle 'caldo de arroz fermentado', pensó: 'Esta medicina no es para mi señor el Thera; ciertamente este es el cuenco del Bienaventurado. ¡Ea! Prepararé ahora un caldo adecuado para el Protector del Mundo'. Con el corazón rebosante de alegría y gran respeto, preparó una papilla con jugo de azufaifa, llenó el cuenco y, acompañándola de otros alimentos, la envió. Tan pronto como el Bienaventurado la consumió, su dolencia se calmó. Más tarde, al morir, ella renació en el cielo de los Treinta y Tres y disfrutó de una gran prosperidad celestial. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, al verla rodeada de mil ninfas, le preguntó sobre su acción meritoria con estos versos:

๗๑๙.

719.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน …เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

'Con una belleza resplandeciente... y tu tez ilumina todas las direcciones'.

สาปิ พฺยากาสิ.

Ella también le respondió.

๗๒๑.

721.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

'Esa deidad, regocijada... este es el fruto de tal acción'.

๗๒๓.

723.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทมฺหิ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ โกลสมฺปากํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตํ.

Señor, en Andhakavinda, ofrecí al Buddha, el pariente del Sol, una sopa agria cocinada con jugo de azofaifa y sazonada con aceite.

๗๒๔.

724.

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

Con un corazón profundamente devoto, entregué en las manos del venerable monje para el Recto, el Buddha, esa sopa agria mezclada con pimienta larga, ajo y comino.

๗๒๕.

725.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

Aquella mujer de belleza perfecta en todos sus miembros, agradable a la vista de su esposo, que fuera la reina principal de un monarca universal, no valdría ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria.

๗๒๖.

726.

‘‘สตํ [Pg.170] นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

Cien mil lingotes de oro, cien mil caballos, cien mil carros tirados por mulas y cien mil doncellas adornadas con pendientes de joyas; todos ellos no valen ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria.

๗๒๗.

727.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา,เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

Cien mil elefantes del Himalaya, de la casta Matanga, con colmillos curvos y gran fuerza, adornados con cinchas y ornamentos de oro; ni siquiera ellos valen una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria.

๗๒๘.

728.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ.

Incluso si un rey ejerciera soberanía sobre los cuatro grandes continentes, no alcanzaría ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria.

๗๒๓-๔. ตตฺถ อทาสึ โกลสมฺปาปกํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตนฺติ พทรโมทกกสาเว จตุคุโณทกสโมทิเต ปาเกน จตุตฺถภาคาวสิฏฺฐํ ยาคุํ ปจิตฺวา ตํ ติกฏุกอชโมทหิงฺคุชีรกลสุณาทีหิ กฏุกภณฺเฑหิ อภิสงฺขริตฺวา สุธูปิตํ กตฺวา ลามญฺชคนฺธํ คาหาเปตฺวา ปสนฺนจิตฺเตน ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา สตฺถารํ อุทฺทิสิตฺวา อทาสึ, เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐเปสินฺติ ทสฺเสติ. เตนาห –

723-4. En ese pasaje, 'adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ' significa: habiendo cocinado una gacha en una decocción de harina de azufaifa con cuatro partes de agua hasta que quedó reducida a una cuarta parte, habiéndola sazonado con ingredientes picantes como las tres sustancias picantes, jengibre, asafétida, comino, ajo y otros, habiéndola ahumado bien y perfumado con la fragancia de lāmañja, con el corazón lleno de fe, la vertió en el cuenco del Bienaventurado. Muestra que la ofreció dedicándola al Maestro, poniéndola en manos del venerable Thera [Ananda]. Por eso se dice:

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ.

“Mezclado con pimienta y ajo, y con raíces de lāmañjaka, lo ofrecí al Recto con un corazón de pura fe”.

เสสํ วุตฺตนยเมว.

El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

เอวํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตนา สมุปจิตสุจริตกมฺเม อาวิกเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Así, el venerable Mahāmoggallāna, después de que aquella deidad revelara las acciones meritorias que ella misma había acumulado, enseñó el Dhamma a ella y a su séquito, regresó al mundo de los hombres y relató el suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese asunto como origen de la enseñanza, predicó el Dhamma en medio de las cuatro asambleas. Esa enseñanza fue provechosa para la gran multitud.

กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Concluye el comentario sobre la Mansión de la Donante de Gacha.

๖. วิหารวิมานวณฺณนา

6. Comentario sobre la Mansión del Monasterio (Vihāravimāna)

อภิกฺกนฺเตน [Pg.171] วณฺเณนาติ วิหารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน วิสาขา มหาอุปาสิกา อญฺญตรสฺมึ อุสฺสวทิวเส อุยฺยาเน วิจรณตฺถํ สหายิกาหิ ปริชเนน จ อุสฺสาหิตา สุนฺหาตานุลิตฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ ปริวาริตา มหนฺเตน อิสฺสริเยน มหตา ปริจฺเฉเทน เคหโต นิกฺขมฺม อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ ‘‘พาลทาริกาย วิย กึ เม โมฆกีฬิเตน, หนฺทาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ มโนภาวนีเย จ อยฺเย วนฺทิสฺสามิ, ธมฺมญฺจ โสสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐตฺวา มหาลตาปิฬนฺธนํ โอมุญฺจิตฺวา ตํ ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ.

“Con belleza resplandeciente...” se refiere a la Mansión del Monasterio. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, la gran seguidora Visākhā, un día de festival, fue instigada por sus amigas y su séquito a ir al parque para divertirse; habiéndose bañado y ungido bien, después de haber disfrutado de una excelente comida, se puso el gran ornamento de la enredadera (mahālatā) y, rodeada por unas quinientas amigas, con gran pompa y un gran séquito, salió de su casa hacia el parque. Mientras iba, pensó: “¿De qué me sirve este juego inútil, como el de una niña pequeña? ¡Ea! Iré al monasterio para rendir homenaje al Bienaventurado y a los venerables monjes que inspiran serenidad, y para escuchar el Dhamma”. Fue al monasterio, se detuvo a un lado, se quitó el gran ornamento de la enredadera, lo puso en manos de su criada, rindió homenaje al Bienaventurado y se sentó a un lado. El Bienaventurado le enseñó el Dhamma.

สา ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา มโนภาวนีเย จ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา วิหารโต นิกฺขมิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ทาสึ อาห ‘‘หนฺท เช อาภรณํ ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ. สา ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตฺวา วิหาเร ฐเปตฺวา ตหํ ตหํ วิจริตฺวา คมนกาเล วิสฺสริตฺวา คตตฺตา ‘‘วิสฺสริตํ มยา, ติฏฺฐ อยฺเย อาหริสฺสามี’’ติ นิวตฺติตุกามา อโหสิ. วิสาขา ‘‘สเจ เช วิหาเร ฐเปตฺวา วิสฺสริตํ, ตสฺส วิหารสฺเสว อตฺถาย ตํ ปริจฺจชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทนฺตี ‘‘วิหารํ, ภนฺเต, กาเรสฺสามิ, อธิวาเสตุ เม ภควา อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

Después de escuchar el Dhamma, rendir homenaje al Bienaventurado, rodearlo por la derecha y saludar a los monjes que inspiran serenidad, salió del monasterio. Tras caminar un poco, le dijo a su criada: “Ea, muchacha, trae el ornamento, me lo pondré”. La criada, habiéndolo hecho un fardo y atado, lo había dejado en el monasterio y, tras deambular por diversos lugares, al momento de partir lo había olvidado. Al darse cuenta, dijo: “Se me ha olvidado, espere, señora, iré a buscarlo”, y quiso regresar. Visākhā dijo: “Si lo has olvidado habiéndolo dejado en el monasterio, lo donaré para el beneficio de ese mismo monasterio”. Fue al monasterio, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y, expresando su intención, dijo: “Señor, haré construir un monasterio; que el Bienaventurado acepte por compasión hacia mí”. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio.

สา ตํ ปิฬนฺธนํ สตสหสฺสาธิกนวโกฏิอคฺฆนกํ วิสฺสชฺเชตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน นวกมฺมาธิฏฺฐายเกน สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภตุลาโคปานสิกณฺณิกทฺวารพาหวาตปาน โสปานาทิเคหาวยวํ มโนหรํ สุวิกปฺปิตกฏฺฐกมฺมรมณียํ สุปริกมฺมกตสุธากมฺมํ มนุญฺญํ สุวิรจิตมาลากมฺมลตากมฺมาทิจิตฺตกมฺมวิจิตฺตํ สุปรินิฏฺฐิตมณิกุฏฺฏิม สทิสภูมิตลํ เทววิมานสทิสํ เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสฺส ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.172] จ วสนานุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปาสาทํ ตสฺส ปริวารปาสาทสหสฺสญฺจ เตสํ ปริวารภาเวน กุฏิมณฺฑปจงฺกมนาทีนิ จ กาเรนฺตี นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ. ปรินิฏฺฐิเต จ วิหาเร นวเหว หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ กาเรนฺตี ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ สทฺธึ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ตสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหายิกา อาห ‘‘อิมํ เอวรูปํ ปาสาทํ กาเรนฺติยา ยํ มยา ปุญฺญํ ปสุตํ, ตํ อนุโมทถ, ปตฺติทานํ โว ทมฺมี’’ติ. ‘‘อโห สาธุ อโห สาธู’’ติ ปสนฺนจิตฺตา สพฺพาปิ อนุโมทึสุ.

Ella vendió aquel ornamento, que valía nueve millones y cien mil monedas, y bajo la supervisión del venerable Mahāmoggallāna como encargado de la construcción, mandó construir una gran mansión (pāsāda) adecuada para la residencia del Buda Bienaventurado y de la comunidad de monjes. Estaba adornada con mil cámaras —quinientas en la planta baja y quinientas en la planta superior— y contaba con partes bien distribuidas: paredes, pilares, vigas, cabios, cúpula, marcos de puertas, ventanas, escaleras, etc. Era encantadora, con un hermoso trabajo en madera, un agradable acabado en estuco, y estaba embellecida con pinturas de guirnaldas y enredaderas. El suelo era similar a un pavimento de piedras preciosas, pareciendo una mansión celestial. También hizo construir mil mansiones auxiliares, así como pabellones con celdas y senderos para caminar. Terminó el monasterio en nueve meses. Al completarse, realizó una ceremonia de dedicación que costó nueve millones de monedas; subió a la mansión con sus quinientas amigas y, al ver la magnificencia de la misma, llena de gozo, les dijo: “Regocíjense por el mérito que he acumulado al construir esta mansión; les comparto el fruto de esta donación”. Todas, con el corazón lleno de fe, exclamaron: “¡Oh, excelente! ¡Oh, excelente!”, y se regocijaron.

ตตฺถ อญฺญตรา อุปาสิกา วิเสสโต ตํ ปตฺติทานํ มนสากาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน อเนกกูฏาคารปาการอุยฺยานโปกฺขรณิอาทิปฏิมณฺฑิตํ โสฬสโยชนายามวิตฺถารพฺเพธํ อตฺตโน ปภาย โยชนสตํ ผรนฺตํ อากาสจารึ มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ. สา คจฺฉนฺตีปิ อจฺฉราสหสฺสปริวารา สห วิมาเนน คจฺฉติ. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา วิปุลปริจฺจาคตาย สทฺธาสมฺปตฺติยา จ นิมฺมานรตีสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุนิมฺมิตเทวราชสฺส อคฺคมเหสิภาวํ สมฺปาปุณิ. อถายสฺมา อนุรุทฺโธ เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ วิสาขาย สหายิกํ ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา –

Entre ellas, una seguidora en particular prestó atención con su mente a ese mérito compartido. Poco después, al morir, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa. Por el poder de su mérito, apareció para ella una gran mansión que se desplazaba por el aire, de dieciséis leguas de largo, ancho y alto, adornada con numerosas habitaciones con techos puntiagudos, muros, jardines y estanques de loto, que con su propio resplandor cubría cien leguas. Incluso cuando se desplazaba, iba con su mansión rodeada por mil ninfas celestiales. Por su parte, la gran seguidora Visākhā, debido a su inmensa generosidad y perfección en la fe, renació en el reino de Nimmānaratī como la reina principal del rey de los dioses Sunimmita. En aquel tiempo, el venerable Anuruddha, en su viaje por los mundos celestiales, vio a aquella amiga de Visākhā que había renacido en la morada de Tāvatiṃsa y le dijo:

๗๒๙.

729.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

Diosa de gran poder, tú que permaneces con una belleza radiante, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana.

๗๓๐.

730.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

Mientras danzas, de todos tus miembros emanan sonidos celestiales, melodiosos y encantadores al corazón.

๗๓๑.

731.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

Mientras danzas, de todos tus miembros se difunden fragancias celestiales, puras y deleitables.

๗๓๒.

732.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

Al girar tu cuerpo mientras danzas, el sonido de los ornamentos en tus trenzas se escucha como la música de una orquesta de cinco instrumentos.

๗๓๓.

733.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

Tus guirnaldas y adornos, movidos y agitados por el viento, producen un sonido armonioso, tal como el de una orquesta de cinco instrumentos.

๗๓๔.

734.

‘‘ยาปิ [Pg.173] เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

La guirnalda sobre tu cabeza, pura y encantadora, difunde su fragancia por todas las direcciones, tal como el árbol celestial Mañjūsaka.

๗๓๕.

735.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

Percibes esa fragancia pura y posees una forma sobrehumana. Dime, oh diosa, al ser interrogada: ¿de qué acción meritoria es este el fruto?

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส เอวํ พฺยากาสิ –

Con estos versos, el monje le preguntó. Ella también le respondió de la siguiente manera:

๗๓๖.

736.

‘‘สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทึ, ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมตํ.

Señor, en Sāvatthi, mi amiga Visākhā construyó un gran monasterio para la Sangha. Con fe en ese lugar, me regocijé al ver esa querida mansión y su generosa renuncia.

๗๓๗.

737.

‘‘ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนาย, ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

สมนฺตโต โสฬสโยชนานิ, เวหายสํ คจฺฉติ อิทฺธิยา มม.

Solo por ese acto puro de regocijo, he obtenido este maravilloso palacio digno de verse. Mide dieciséis yojanas a la redonda y se desplaza por el aire gracias al poder de mi mérito.

๗๓๘.

738.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา สตโยชนํ.

Mis moradas con techos puntiagudos, bien distribuidas y proporcionadas, brillan intensamente, iluminando cien yojanas a la redonda.

๗๓๙.

739.

‘‘โปกฺขรญฺโญ จ เม เอตฺถ, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

Aquí tengo estanques de lotos, habitados por multitud de peces, con aguas cristalinas y puras, y lechos cubiertos de arena de oro.

๗๔๐.

740.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภี สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาลุเตริตา.

Cubiertos por diversos lotos rojos y blancos, difunden fragancias agradables y dulces, transportadas por la brisa.

๗๔๑.

741.

‘‘ชมฺพุโย ปนสา ตาลา, นาฬิเกรวนานิ จ;

อนฺโตนิเวสเน ชาตา, นานารุกฺขา อโรปิมา.

Árboles de jambul, de jackfruit, palmeras y bosques de cocoteros crecen cerca de mi morada; diversos árboles que no fueron plantados difunden sus dulces aromas.

๗๔๒.

742.

‘‘นานาตูริยสงฺฆุฏฺฐํ, อจฺฉราคณโฆสิตํ;

โยปิ มํ สุปิเน ปสฺเส, โสปิ วิตฺโต สิยา นโร.

Este palacio resuena con diversos instrumentos y las voces de coros de ninfas celestiales. Incluso quien viera este lugar en sueños se sentiría lleno de alegría.

๗๔๓.

743.

‘‘เอตาทิสํ อพฺภุตทสฺสเนยฺยํ, วิมานํ สพฺพโส ปภํ;

มม กมฺเม หิ นิพฺพตฺตํ, อลํ ปุญฺญานิ กาตเว’’ติ.

Este palacio de belleza asombrosa, resplandeciente en todas direcciones, ha surgido por mis buenas acciones; por lo tanto, es muy conveniente realizar actos meritorios.

๗๓๖. ตตฺถ [Pg.174] สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารนฺติ ภนฺเต อนุรุทฺธ, สาวตฺถิยา สมีเป ปาจีนปสฺเส มยฺหํ มม สกฺขี สหายิกา วิสาขา มหาอุปาสิกา อาคตาคตํ จาตุทฺทิสํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส นวหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน ปุพฺพารามํ นาม มหนฺตํ วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทินฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตปริโยสิเต สงฺฆสฺส นิยฺยาทิยมาเน ตาย กเต ปตฺติทาเน ‘‘อโห ฐาเน วต ปริจฺจาโค กโต’’ติ ปสนฺนา รตนตฺตเย กมฺมผเล จ สญฺชาตปสาทา อหํ อนุโมทึ. วตฺถุวเสน ตสฺสา อนุโมทนาย อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมต’’นฺติ อาห. สหสฺสคพฺภํ อติวิย รมณียํ เทววิมานสทิสํ ตญฺจ อคารํ มหนฺตํ ปาสาทํ ปิยญฺจ เม พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตาทิสํ มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ ทิสฺวา อนุโมทินฺติ โยชนา.

736. En el verso 'Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante...': Venerable Anuruddha, cerca de Sāvatthī, en el lado oriental, mi amiga y compañera, la gran seguidora Visākhā, hizo construir un gran monasterio llamado Pubbārāma para la comunidad de monjes de las cuatro direcciones, gastando nueve koṭis de riqueza. 'Tatthappasannā ahamānumodiṃ' significa que cuando se completó la construcción y se entregó a la Sangha, ella compartió el mérito; yo, con fe en las Tres Joyas y en el fruto de las acciones, me regocijé diciendo: '¡Oh, qué excelente generosidad se ha realizado!'. Para mostrar la grandeza de ese regocijo a través del objeto de la donación, dijo: 'viendo este edificio que me era tan querido'. La conexión es: viendo ese gran palacio de mil habitaciones, sumamente encantador como una mansión celestial, y viendo tal gran renuncia de riqueza para la Sangha encabezada por el Buddha, me regocijé.

๗๓๗. ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนายาติ ยถาวุตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาภาเวน สุทฺธาย เกวลาย อนุโมทนาเยว. ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยนฺติ มยฺหํ ปุพฺเพ อีทิสสฺส อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ สมนฺตภทฺทกภาเวน อติวิย สุรูปตาย จ ทสฺสเนยฺยํ อิมํ วิมานํ ลทฺธํ อธิคตํ. เอวํ ตสฺส วิมานสฺส อภิรูปตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปมาณมหตฺตํ ปภาวมหตฺตํ อุปโภควตฺถุมหตฺตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สมนฺตโต โสฬสโยชนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทฺธิยา มมาติ มม ปุญฺญิทฺธิยา.

737. 'Tāyeva me suddhanumodanāyā' se refiere a aquel regocijo puro y simple, sin que yo misma hubiera realizado la renuncia del objeto a donar. 'Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ' significa que obtuve esta mansión de apariencia maravillosa, nunca antes vista, por su perfección y gran belleza. Habiendo mostrado así la belleza de la mansión, para mostrar ahora su gran magnitud en tamaño, esplendor y objetos de disfrute, dijo 'dieciséis leguas a la redonda', etc. 'Iddhiyā mama' significa por el poder de mis méritos.

๗๓๙. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. ปุถุโลมนิเสวิตาติ ทิพฺพมจฺเฉหิ อุปเสวิตา.

739. 'Pokkharañño' significa estanques de lotos. 'Puthulomanisevitā' significa que son frecuentados por peces celestiales.

๗๔๐. นานาปทุมสญฺฉนฺนาติ สตปตฺตสหสฺสปตฺตาทิเภเทหิ นานาวิเธหิ รตฺตปทุเมหิ รตฺตกมเลหิ จ สญฺฉาทิตา. ปุณฺฑรีกสโมตตาติ นานาวิเธหิ เสตกมเลหิ สมนฺตโต อวตตา, นานารุกฺขา อโรปิมา สุรภี สมฺปวายนฺตีติ โยชนา.

740. 'Nānāpadumasañchannā' significa cubiertos por diversas clases de lotos rojos de cien o mil pétalos. 'Puṇḍarīkasamotatā' significa rodeados por todos lados de diversos tipos de lotos blancos. La conexión con 'nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti' es que diversos árboles que no fueron plantados emiten fragancias deliciosas.

๗๔๒. โสปีติ โส สุปินทสฺสาวีปิ. วิตฺโตติ ตุฏฺโฐ.

742. 'Sopī' se refiere incluso a quien la viera en sueños. 'Vitto' significa complacido o satisfecho.

๗๔๓. สพฺพโส [Pg.175] ปภนฺติ สมนฺตโต โอภาสมานํ. กมฺเม หีติ กมฺมนิมิตฺตํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. เจตนานํ วา อปราปรุปฺปตฺติยา พหุภาวโต ‘‘กมฺเมหี’’ติ วุตฺตํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กาตเวติ กาตุํ.

743. 'Sabbaso pabhaṃ' significa resplandeciente por todas partes. 'Kamme hī' significa debido a la causa de las acciones; 'hī' es una partícula. Alternativamente, se usa el plural 'kammehī' por la multiplicidad de las voluntades que surgen sucesivamente. 'Alaṃ' significa adecuado o suficiente. 'Kātaveti' significa para ser realizado.

อิทานิ เถโร วิสาขาย นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กถาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –

Ahora, el monje, deseando que ella describiera el lugar de renacimiento de Visākhā, dijo este verso:

๗๔๔.

744.

‘‘ตาเยว เต สุทฺธนุโมทนาย,ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

ยา เจว สา ทานมทาสิ นารี,ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ.

Solo por ese puro regocijo has obtenido este maravilloso palacio. Dime ahora el destino de aquella mujer que ofreció el don: ¿dónde ha renacido ella?

๗๔๔. ตตฺถ ยา เจว สา ทานมทาสิ นารีติ ยสฺส ทานสฺส อนุโมทนาย ตฺวํ อีทิสํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ, ตํ ทานํ ยา เจว สา นารี อทาสีติ วิสาขํ มหาอุปาสิกํ สนฺธาย วทติ. ตาย เอว เทวตาย ตสฺสา สมฺปตฺตึ กถาเปตุกาโม อาห ‘‘ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. ตสฺสา คตินฺติ ตาย นิพฺพตฺตเทวคตึ.

744. En el verso 'yā ceva sā dānamadāsi nārī', se refiere a la gran seguidora Visākhā, por cuyo regocijo en su donación tú obtuviste tal prosperidad. Deseando que la deidad misma declarara el estado de Visākhā, dijo: 'dime su destino, ¿dónde ha renacido?'. 'Tassā gatiṃ' significa el destino celestial donde ha renacido.

อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺตี อาห –

Ahora, mostrando el asunto por el cual el monje preguntó, ella dijo:

๗๔๕.

745.

‘‘ยา สา อหุ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

วิญฺญาตธมฺมา สา อทาสิ ทานํ, อุปฺปนฺนา นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ.

Señor, aquella que fue mi amiga y construyó el gran monasterio para la Sangha, habiendo comprendido el Dhamma, ofreció su don y ha renacido entre los dioses Nimmānaratī.

๗๔๖.

746.

‘‘ปชาปตี ตสฺส สุนิมฺมิตสฺส,อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสา;

ยเมตํ ปุจฺฉสิ ‘กุหึ อุปฺปนฺนา สา’ติ,ตํ เต วิยากาสึ อนญฺญถา อห’’นฺติ.

Ella es la consorte del rey de los dioses Sunimmita; el fruto de sus acciones es inconcebible. Te he respondido con la verdad a lo que me has preguntado sobre dónde ha renacido.

๗๔๕. ตตฺถ วิญฺญาตธมฺมาติ วิญฺญาตสาสนธมฺมา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ.

745. En ese contexto, 'viññātadhammā' significa que ha comprendido la doctrina de la enseñanza, es decir, que ha penetrado la verdad de las Cuatro Nobles Verdades.

๗๔๖. สุนิมฺมิตสฺสาติ สุนิมฺมิตสฺส เทวราชสฺส. อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสาติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ตสฺสา มม สขิยา นิพฺพานรตีสุ [Pg.176] นิพฺพตฺตาย กมฺมวิปาโก ปุญฺญกมฺมสฺส วิปากภูตา ทิพฺพสมฺปตฺติ อจินฺติยา อปฺปเมยฺยาติ อตฺโถ. อนญฺญถาติ อวิปรีตํ ยถาสภาวโต. กถํ ปนายํ ตสฺสา สมฺปตฺตึ อญฺญาสีติ? สุภทฺทา วิย ภทฺทาย, วิสาขาปิ เทวธีตา อิมิสฺสา สนฺติกํ อคมาสิ.

746. «Sunimmitassāti» se refiere al rey de los dioses Sunimmita. En la expresión «acintiyo kammavipāka tassāti», se realiza la indicación mediante la elisión de la terminación flexiva (vibhattilopa). El significado es: el fruto de la acción (kammavipāka) de aquella amiga mía, nacida en el reino de los dioses Nimmānarati —es decir, la prosperidad celestial que es el resultado de sus actos meritorios— es inconcebible (acintiyā) e inconmensurable (appameyyā). «Anaññathāti» significa de manera no errónea, de acuerdo con su verdadera naturaleza. ¿Cómo supo ella de la prosperidad de Visākhā? Al igual que la diosa Subhaddā supo de Bhaddā, la diosa Visākhā también acudió a la presencia de esta diosa.

อิทานิ เทวธีตา เถรํ อญฺเญสมฺปิ ทานสมาทปเน นิโยเชนฺตี อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

Ahora, la diosa, instando al Thera a que otros también se establezcan en la práctica de la generosidad (dāna), proclamó el Dhamma mediante estos versos:

๗๔๗.

747.

‘‘เตนหญฺเญปิ สมาทเปถ, สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา;

ธมฺมญฺจ สุณาถ ปสนฺนมานสา, สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ.

Por esta razón, exhortad también a otros a la generosidad; ofreced con alegría dones a la Sangha. Escuchad el Dhamma con mentes devotas, pues el nacimiento como ser humano es extremadamente difícil de obtener.

๗๔๘.

748.

‘‘ยํ มคฺคํ มคฺคาธิปตี อเทสยิ, พฺรหฺมสฺสโร กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ;

สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา, มหปฺผลา ยตฺถ ภวนฺติ ทกฺขิณา.

Ofreced con alegría dones a la Sangha, donde las ofrendas producen grandes frutos siguiendo el camino que enseñó el Señor del Sendero, aquel de voz sublime y piel dorada como el oro.

๗๔๙.

749.

‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา, จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา, เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ.

Estas ocho personas, alabadas por los sabios, constituyen cuatro pares; ellos son los discípulos del Sugata dignos de ofrendas, y lo que se les entrega produce grandes frutos.

๗๕๐.

750.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

Hay cuatro que están en el camino y cuatro que están establecidos en el fruto; esta es la Sangha que es recta, dotada de sabiduría, virtud y concentración.

๗๕๑.

751.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

Para los seres humanos que realizan ofrendas, para los seres que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que producen renacimiento, lo que se da a la Sangha tiene un gran fruto.

๗๕๒.

752.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

Ciertamente, esta Sangha es vasta y noble, es inconmensurable como el océano; estos son los mejores, los discípulos del Héroe entre los hombres, hacedores de luz que proclaman el Dhamma.

๗๕๓.

753.

‘‘เตสํ [Pg.177] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

Para quienes ofrecen una donación dedicada a la Sangha, su ofrenda es algo bien dado, bien sacrificado y bien honrado; esa ofrenda establecida en la Sangha es alabada por los Conocedores del Mundo como de gran fruto.

๗๕๔.

754.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

Recordando tal sacrificio, aquellos que andan por el mundo con alegría, habiendo eliminado la mancha de la tacañería junto con su raíz, llegan al reino celestial libres de reproche.

๗๔๗. ตตฺถ เตนหญฺเญปีติ เตนหิ อญฺเญปิ. เตนาติ จ เตน การเณน, หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘สมาทเปถา’’ติ วตฺวา สมาทปนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วชฺชิตํ มนุสฺสภาวํ สนฺธายาห ‘‘สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ’’ติ. ตตฺถ อฏฺฐ อกฺขณา นาม ตโย อปายา อรูปา อสญฺญสตฺตา ปจฺจนฺตเทโส อินฺทฺริยานํ เวกลฺลํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกตา อปาตุภาโว พุทฺธสฺสาติ.

747. En ese contexto, «tenahaññepīti» debe dividirse como «tena hi aññe pi». «Tenāti» significa por esa causa o razón; «hīti» es una mera partícula. Tras decir «animad», se añade «entregad ofrendas a la Sangha» para mostrar el modo de la exhortación. Dijo «el haber obtenido el nacimiento humano es algo muy difícil de lograr» refiriéndose a la existencia humana libre de los ocho momentos inoportunos (akkhaṇa). En ese contexto, los llamados momentos inoportunos son: los tres estados de privación (infiernos, reino animal y mundo de los fantasmas hambrientos), los reinos inmateriales, los seres inconscientes, las regiones fronterizas, la deficiencia de los órganos de los sentidos, poseer puntos de vista erróneos fijos y la no aparición de un Buddha.

๗๔๘. ยํ มคฺคนฺติ ยํ เขตฺตวิเสเส กตํ ทานํ, ตํ เอกนฺเตน สุคติสมฺปาปนโต สุคติคามิมคฺคํ อปายมคฺคโต ชคฺฆมคฺคาทิโต จ อติวิย เสฏฺฐภาเวน มคฺคาธิปนฺติ กตฺวา. ทานมฺปิ หิ สทฺธาหิริโย วิย ‘‘เทวโลกคามิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

748. «Yaṃ maggaṃ» se refiere a que la donación realizada en un campo especial (de mérito), debido a que conduce infaliblemente a un buen destino (sugati), constituye el camino que lleva al buen destino. Se denomina «maggādhipa» (superior a los caminos) por ser inmensamente superior al camino hacia los estados de privación o a los senderos físicos. Pues el dāna, al igual que la fe y el pudor moral, se denomina «camino hacia el mundo de los dioses». Como se ha dicho:

‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ, ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;

เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ, เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.(อ. นิ. ๘.๓๒;

กถา. ๔๘๐);

«La fe, el pudor moral y la generosidad meritoria son cualidades seguidas por los hombres de bien. A este camino lo llaman divino; por él se llega al mundo de los dioses».

‘‘มคฺคาธิปตี’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺส อริยมคฺเคน สเทวกสฺส โลกสฺส อธิปติภูโต สตฺถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถาติอาทินา ปุนปิ ทกฺขิเณยฺเยสุ ทานสํวิภาเค นิโยเชนฺตี อาห.

Alternativamente, existe la lectura «maggādhipatī», cuyo sentido debe entenderse como: el Maestro que, mediante el Camino Noble, es el señor del mundo con sus dioses. Con las palabras «entregad ofrendas a la Sangha», insta de nuevo a la generosidad y el reparto de bienes hacia quienes son dignos de ofrendas.

๗๔๙. อิทานิ [Pg.178] ตํ ทกฺขิเณยฺยํ อริยสงฺฆํ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เยติ อนิยมิตนิทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสฺสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคโต. เตสญฺหิ จมฺปกพกุลกุสุมาทีนํ วิย สหชาตวณฺณคนฺธาทโย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปาสํสิยา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ. เต ปน สงฺเขปโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. เตติ ปุพฺเพ อนิยมโต อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา ทสฺสนํ. เต หิ สพฺเพปิ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพเทยฺยธมฺมสงฺขาตํ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา คุณวิเสสโยเคน ทานสฺส มหปฺผลภาวสาธนโต. สุคตสฺส สาวกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ตํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ สาวกา. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสฺส สาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา มหปฺผลานิ โหนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

749. Ahora, para mostrar específicamente la naturaleza de la Sangha de los Nobles digna de ofrendas, pronunció el verso: «Aquellas ocho personas elogiadas por los sabios...». Allí, «ye» es un pronombre indefinido. «Puggalā» se refiere a los seres. «Aṭṭha» es el número que define su cantidad. Ellos son ocho: cuatro que practican el camino y cuatro establecidos en el fruto. «Sataṃ pasatthā» significa elogiados por los hombres de bien (sappurisa), como los Buddhas, Paccekabuddhas y sus discípulos, y por otros dioses y humanos. ¿Por qué? Debido a su posesión de virtudes como la moralidad, que surgen simultáneamente (con el sendero noble). Así como las flores de campaka, bakula o jazmín poseen color y fragancia naturales, estos ocho individuos poseen virtudes innatas como la moralidad y la concentración. Por ello, al igual que las flores dotadas de fragancia y color, son queridos, agradables y dignos de elogio para los sabios, tanto dioses como humanos. Por eso se dijo: «Aquellas ocho personas elogiadas por los sabios». En resumen, constituyen cuatro pares: el que está en el camino de la entrada en la corriente y el que está en su fruto es un par; y así sucesivamente hasta el camino y fruto del estado de Arahat. Por eso dijo: «constituyen estos cuatro pares... ellos son dignos de ofrendas». «Te» (ellos) especifica y señala a los mencionados anteriormente de forma general. Todos ellos, confiando en la ley de la acción y su fruto, son dignos de la dakkhiṇā (ofrenda noble), que consiste en objetos que deben ser donados. Son dignos de ofrendas (dakkhiṇeyyā) porque, debido a su especial excelencia en virtudes, hacen que la donación sea de gran fruto. «Sugatassa sāvakā» significa que son discípulos del Sugata porque escuchan el Dhamma al final de la enseñanza del Sammāsambuddha y nacen con el nacimiento noble. «Etesu dinnāni mahapphalānīti» significa que las donaciones, incluso si son pequeñas, entregadas a estos discípulos del Sugata son de gran fruto debido a la pureza del receptor. Por eso el Bienaventurado dijo: «Monjes, de cualquier comunidad o grupo que exista, la Sangha de discípulos del Tathāgata se declara la mejor».

๗๕๐. จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

750. Las palabras «Cuatro que practican el camino...» tienen el mismo significado que se ha explicado anteriormente.

อิธ ปน อายสฺมา อนุรุทฺโธ อตฺตนา เทวตาย จ วุตฺตมตฺถํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Aquí, el venerable Anuruddha, habiendo regresado al mundo humano, informó al Bendito sobre lo que él mismo y la deidad habían hablado. El Bendito, tomando ese asunto como el origen de la historia, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó provechosa para la multitud.

วิหารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Vihāravimāna.

๗. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา

7. Comentario sobre el Caturitthivimāna.

อภิกฺกนฺเตน [Pg.179] วณฺเณนาติ จตุริตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. โส ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ จตูสุ วิมาเนสุ จตสฺโส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

«Con una belleza resplandeciente...» es la historia del Caturitthivimāna. ¿Cuál fue su origen? Mientras el Bendito residía en Sāvatthī, el venerable Mahāmoggallāna, viajando por el mundo celestial según el método mencionado anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Allí vio, en cuatro mansiones situadas sucesivamente, a cuatro deidades femeninas, cada una rodeada por mil ninfas celestiales, disfrutando de la prosperidad divina. Deseando preguntarles por las buenas acciones realizadas por ellas en el pasado, dijo:

๗๕๕. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

755. «Con una belleza resplandeciente... (pe)... tu belleza ilumina todas las direcciones».

อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. ตํ ทสฺเสตุํ –

Con estos versos preguntó sucesivamente. Ellas también, inmediatamente después de su pregunta, respondieron en orden. Para mostrar esto:

๗๕๘. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

758. «Esa deidad, con el corazón regocijado... (pe)... este es el fruto de esa acción».

อยํ คาถา วุตฺตา.

Este verso fue dicho.

ตา กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอสิกานามเก รฏฺเฐ ปณฺณกเต นาม นคเร กุลเคเห นิพฺพตฺตา วยปฺปตฺตา ตสฺมึเยว นคเร ปติกุลํ คตา สมคฺควาสํ วสนฺติ. ตาสุ เอกา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อินฺทีวรกลาปํ อทาสิ, อปรา อญฺญสฺส นีลุปฺปลหตฺถกํ อทาสิ, อปรา ปทุมหตฺถกํ อทาสิ, อปรา สุมนมกุฬานิ อทาสิ. ตา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตึสุ, ตาสํ อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ตา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อปราปรํ ตตฺเถว สํสรนฺติโย อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺเถว อุปฺปนฺนา วุตฺตนเยน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา. ตาสุ เอกา อตฺตนา กตํ ปุพฺพกมฺมํ เถรสฺส กเถนฺตี –

Se dice que en la época del Bendito Kassapa, ellas nacieron en familias nobles en la ciudad llamada Paṇṇakata, en el reino de Esika. Al alcanzar la madurez, fueron a las casas de sus maridos en esa misma ciudad y vivieron en armonía. Entre ellas, una mujer, al ver a un monje que iba a pedir limosna, con el corazón lleno de fe, le ofreció un ramo de flores indīvara. Otra dio a otro monje un puñado de lotos azules (nīluppala). Otra dio un puñado de lotos (paduma). Otra dio capullos de jazmín (sumana). Al morir tiempo después, renacieron en el reino de Tāvatiṃsa, y cada una tuvo un séquito de mil ninfas. Habiendo disfrutado allí de la prosperidad divina durante toda su vida, tras fallecer allí y debido al remanente del resultado de esa misma acción, transmigraron repetidamente en ese mismo reino de Tāvatiṃsa; y en esta época del surgimiento del Buda, nacieron allí mismo. Siendo preguntadas por el venerable Mahāmoggallāna según el método mencionado, una de ellas, queriendo explicar al anciano su propia acción meritoria del pasado, dijo:

๗๕๙.

759.

‘‘อินฺทีวรานํ [Pg.180] หตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

«Yo di un puñado de flores indīvara a un monje que caminaba por limosna; en la encantadora y excelente ciudad de Paṇṇakata, en las tierras altas de Esika».

๗๖๐.

760.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

อาห. อปรา –

Dijo. Otra:

๗๖๖.

766.

‘‘นีลุปฺปลหตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

Entregué un puñado de lotos azules a un monje que andaba en busca de limosna, en el terreno elevado de los Esikas, en la hermosa y noble ciudad de Paṇṇakata.

๗๖๗. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

767. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

อาห. อปรา –

Dijo. Otra:

๗๗๓.

773.

‘‘โอทาตมูลกํ หริตปตฺตํ, อุทกสฺมึ สเร ชาตํ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

«Yo di un loto de raíz blanca y hojas verdes, nacido en un lago de agua, a un monje que caminaba por limosna, en las tierras altas de Esika; en la encantadora y excelente ciudad de Paṇṇakata».

๗๗๔. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

774. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

อาห. อปรา –

Dijo. Otra:

๗๘๐.

780.

‘‘อหํ สุมนา สุมนสฺส สุมนมกุฬานิ, ทนฺตวณฺณานิ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

Yo, llamada Sumanā, entregué capullos de jazmín blancos como el marfil a un monje de mente serena que andaba en busca de limosna, en el terreno elevado de los Esikas, en la hermosa y noble ciudad de Paṇṇakata.

๗๘๑. ‘‘เตน [Pg.181] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

781. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

อาห.

Dijo.

๗๕๙. ตตฺถ อินฺทีวรานํ หตฺถกนฺติ อุทฺทาลกปุปฺผหตฺถํ วาตฆาตกปุปฺผกลาปํ. เอสิกานนฺติ เอสิการฏฺฐสฺส. อุณฺณตสฺมึ นครวเรติ อุณฺณเต ภูมิปเทเส นิวิฏฺเฐ เมโฆทรํ ลิหนฺเตหิ วิย อจฺจุคฺคเตหิ ปาสาทกูฏาคาราทีหิ อุณฺณเต อุตฺตมนคเร. ปณฺณกเตติ เอวํนามเก นคเร.

759. Allí, «indīvarānaṃ hatthakaṃ» significa un ramo de flores de uddālaka o un manojo de flores de vātaghātaka. «Esikānaṃ» se refiere al reino de Esika. «Uṇṇatasmiṃ nagaravare» significa en una excelente ciudad situada en un terreno elevado, con palacios y edificios con techos puntiagudos tan altos que parecen lamer el interior de las nubes. «Paṇṇakate» significa en la ciudad de ese nombre.

๗๖๖. นีลุปฺปลหตฺถกนฺติ กุวลยกลาปํ.

766. «Nīluppalahatthakaṃ» significa un ramo de lotos azules (kuvalaya).

๗๗๓. โอทาตมูลกนฺติ เสตมูลํ, ภิสมูลานํ ธวลตาย วุตฺตํ, ปทุมกลาปํ สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘หริตปตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ หริตปตฺตนฺติ นีลปตฺตํ. อวิชหิตมกุฬปตฺตสฺส หิ ปทุมสฺส พาหิรปตฺตานิ หริตวณฺณานิ เอว โหนฺติ. อุทกสฺมึ สเร ชาตนฺติ สเร อุทกมฺหิ ชาตํ, สโรรุหนฺติ อตฺโถ.

773. «Odātamūlakant» significa de raíz blanca; se dice así por la blancura de las raíces de loto (bhisamūla), refiriéndose a un ramo de lotos (paduma). Por eso dijo «haritapattaṃ», etc. Allí, «haritapattaṃ» significa de hojas verde oscuro. En verdad, las hojas exteriores de un loto cuyos pétalos del capullo aún no se han abierto son precisamente de color verde oscuro. «Udakasmiṃ sare jātaṃ» significa nacido en el agua de un lago; el sentido es «nacido en un lago» (saroruha).

๗๘๐. สุมนาติ เอวํนามา. สุมนสฺสาติ สุนฺทรจิตฺตสฺส. สุมนมกุฬานีติ ชาติสุมนปุปฺผมกุฬานิ. ทนฺตวณฺณานีติ สชฺชุกํ อุลฺลิขิตหตฺถิทนฺตสทิสวณฺณานิ.

780. «Sumanā» es el nombre de la mujer. «Sumanassa» significa de mente noble. «Sumanamakuḷāni» son capullos de flores de jazmín (jātisumana). «Dantavaṇṇāni» significa de un color similar al marfil de elefante recién tallado.

เอวํ ตาหิ อตฺตนา กตกมฺเม กถิเต เถโร ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. สจฺจปริโยสาเน สา สพฺพาปิ สหปริวารา โสตาปนฺนา อเหสุํ. เถโร ตํ ปวตฺตึ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

Así, cuando ellas relataron sus propias acciones pasadas, el anciano les dio una enseñanza gradual y reveló las Verdades. Al final de la enseñanza de las Verdades, todas ellas, junto con sus séquitos, se convirtieron en personas que han entrado en la corriente (sotāpanna). El anciano, regresando al mundo humano, informó de este suceso al Bendito. El Bendito, tomando ese asunto como el origen de la historia, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza del Dhamma resultó provechosa para la multitud.

จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Caturitthivimāna.

๘. อมฺพวิมานวณฺณนา

8. Comentario sobre el Ambavimāna.

ทิพฺพํ [Pg.182] เต อมฺพวนํ รมฺมนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรา อุปาสิกา อาวาสทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ฉนฺทชาตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอวมาห ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอกํ อาวาสํ กาเรตุกามา, อิจฺฉามิ ตาทิสํ โอกาสํ, อาจิกฺขตู’’ติ. ภควา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ภิกฺขู ตสฺสา โอกาสํ ทสฺเสสุํ. สา ตตฺถ รมณียํ อาวาสํ กาเรตฺวา ตสฺส สมนฺตโต อมฺพรุกฺเข โรเปสิ. โส อาวาโส สมนฺตโต อมฺพปนฺตีหิ ปริกฺขิตฺโต ฉายูทกสมฺปนฺโน มุตฺตาชาลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาโค อติวิย มโนหโร อโหสิ. สา ตํ วิหารํ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ปุปฺผทามคนฺธทามาทีหิ จ เทววิมานํ วิย อลงฺกริตฺวา เตลปทีปํ อาโรเปตฺวา อมฺพรุกฺเข จ อหเตหิ วตฺเถหิ เวเฐตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

Esta historia del Vimāna de los Mangos comienza con las palabras: 'Tu celestial y encantador bosque de mangos...'. Su origen es este: El Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, una seguidora laica en Sāvatthī, habiendo escuchado sobre los grandes frutos y beneficios de ofrecer una morada, se llenó de fe. Saludó al Bienaventurado y dijo: 'Señor, deseo construir un monasterio; desearía que se me indicara un lugar adecuado'. El Bienaventurado ordenó a los monjes, y ellos le mostraron un lugar. Ella construyó allí una morada encantadora y plantó árboles de mango a su alrededor. El monasterio estaba rodeado por hileras de mangos, provisto de sombra y agua, con el suelo cubierto de arena blanca como una red de perlas, siendo sumamente cautivador. Ella decoró el monasterio con telas de diversos colores y guirnaldas de flores y perfumes, como un palacio celestial. Encendió lámparas de aceite, envolvió los árboles de mango con telas nuevas y lo entregó a la Saṅgha.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺสา มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ อมฺพวนปริกฺขิตฺตํ. สา ตตฺถ อจฺฉราคณปริวาริตา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Tiempo después, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Allí se le manifestó un gran palacio rodeado de un bosque de mangos. Rodeada por una multitud de ninfas celestiales, disfrutaba de la gloria divina. El venerable Mahāmoggallāna se le acercó y le preguntó con estos versos:

๗๘๓.

783.

‘‘ทิพฺพํ เต อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

Tu divino bosque de mangos es encantador; aquí hay un gran palacio que resuena con diversos instrumentos musicales y con las voces de un coro de ninfas.

๗๘๔.

784.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

Una lámpara arde aquí siempre; este gran palacio hecho de oro está rodeado por todas partes de árboles que tienen vestidos como frutos.

๗๘๕. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

785. ¿Por qué acción meritoria es tu belleza tal... y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones?

๗๘๗. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

787. Aquella deidad, regocijada... explicó de qué acción es fruto este resultado.

๗๘๘.

788.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

วิหารํ สงฺฆสฺส กาเรสึ, อมฺเพหิ ปริวาริตํ.

Cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, hice construir un monasterio para la Sangha, el cual estaba rodeado de árboles de mango.

๗๘๙.

789.

‘‘ปริโยสิเต [Pg.183] วิหาเร, กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเห;

อมฺเพหิ ฉาทยิตฺวาน, กตฺวา ทุสฺสมเย ผเล.

Una vez terminado el monasterio, al realizar la ceremonia de ofrenda, lo cubrí con mangos y dispuse frutos consistentes en vestiduras.

๗๙๐.

790.

‘‘ปทีปํ ตตฺถ ชาเลตฺวา, โภชยิตฺวา คณุตฺตมํ;

นิยฺยาเทสึ ตํ สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

Habiendo encendido lámparas allí y alimentado a la suprema comunidad, con el corazón lleno de fe, entregué ese monasterio a la Sangha con mis propias manos.

๗๙๑.

791.

‘‘เตน เม อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

Debido a eso, mi bosque de mangos es encantador; aquí hay un gran palacio que resuena con diversos instrumentos musicales y con las voces de un coro de ninfas.

๗๙๒.

792.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

Una lámpara arde aquí siempre; mi gran palacio de oro está rodeado por todas partes de árboles que tienen vestidos como frutos.

๗๙๓.

793.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones.

สา เทวตา พฺยากาสิ.

Así respondió la deidad.

๗๘๓. ตตฺถ มหลฺลโกติ มหนฺโต อายามวิตฺถาเรหิ อุพฺเพเธน จ วิปุโล, อุฬารตโมติ อตฺโถ. อจฺฉราคณโฆสิโตติ ตํ ปโมทิตุํ สงฺคีติวเสน เจว ปิยสลฺลาปวเสน จ อจฺฉราสงฺเฆน สมุคฺโฆสิโต.

783. En esos versos, 'mahallako' significa grande, extenso en longitud, anchura y altura; es decir, extremadamente noble. 'Accharāgaṇaghositoti' significa que para deleitarla, la multitud de ninfas resuena mediante el canto y la conversación amable.

๗๘๔. ปทีโป เจตฺถ ชลตีติ สูริยรสฺมิสมุชฺชลกิรณวิตาโน รตนปฺปทีโป จ เอตฺถ เอตสฺมึ ปาสาเท อภิชลติ. ทุสฺสผเลหีติ ทุสฺสานิ ผลานิ เอเตสนฺติ ทุสฺสผลา. เตหิ สมุคฺคิริยมานทิพฺพวตฺเถหีติ อตฺโถ.

784. 'Padīpo cettha jalatīti': en este palacio brilla una lámpara de joyas, con un dosel de rayos resplandecientes como los del sol. 'Dussaphalehīti': se llaman así porque tienen telas como frutos. Significa que de ellos emanan vestiduras celestiales.

๗๘๙. กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเหติ กตปริโยสิตสฺส วิหารสฺส มเห ปูชาย กรียมานาย จ. กตฺวา ทุสฺสมเย ผเลติ ทุสฺเสเยว เตสํ อมฺพานํ ผลํ กตฺวา.

789. 'Kārente niṭṭhite maheti': durante la celebración realizada al concluir la construcción del monasterio. 'Katvā dussamaye phaleti': convirtiendo las telas en los propios frutos de los mangos.

๗๙๐. คณุตฺตมนฺติ คณานํ อุตฺตมํ ภควโต สาวกสงฺฆํ. นิยฺยาเทสินฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปสึ, อทาสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

790. 'Gaṇuttamanti': la Saṅgha de los discípulos del Bienaventurado, que es suprema entre los grupos de seres. 'Niyyādesinti': significa que lo entregó o lo ofreció. El resto se entiende según el método ya explicado.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Concluye el comentario sobre el Ambavimāna.

๙. ปีตวิมานวณฺณนา

9. Comentario sobre el Pītavimāna.

ปีตวตฺเถ [Pg.184] ปีตธเชติ ปีตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควโต สรีรธาตุโย คเหตฺวา ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี อญฺญตรา อุปาสิกา ปาโตว กตสรีรปฏิชคฺคนา ‘‘สตฺถุ ถูปํ ปูเชสฺสามี’’ติ ยถาลทฺธานิ จตฺตาริ โกสาตกีปุปฺผานิ คเหตฺวา สทฺธาเวเคน สมุสฺสาหิตมานสา มคฺคปริสฺสยํ อนุปธาเรตฺวาว ถูปาภิมุขี คจฺฉติ. อถ นํ ตรุณวจฺฉา คาวี อภิธาวนฺตี เวเคน อาปติตฺวา สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สา ตาวเทว ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตนฺตี สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุยฺยานกีฬาย คจฺฉนฺตสฺส ปริวารภูตานํ อฑฺฒติยานํ นาฏกโกฏีนํ มชฺเฌ อตฺตโน สรีรปภาย ตา สพฺพา อภิภวนฺตี สห รเถน ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา วิมฺหิตจิตฺโต อจฺฉริยพฺภุตชาโต ‘‘กีทิเสน นุ โข โอฬาริเกน กมฺมุนา อยํ เอทิสึ สุมหตึ เทวิทฺธิมุปาคตา’’ติ ตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

La historia del Vimāna Amarillo comienza con las palabras: 'Vestida de amarillo, con estandartes amarillos...'. Su origen es este: Tras el Parinibbāna del Bienaventurado, el rey Ajātasattu tomó la parte de las reliquias que le correspondió, erigió una estupa y realizó una ceremonia de adoración. Una seguidora laica en Rājagaha, habiéndose aseado temprano por la mañana, pensó: 'Rendiré culto a la estupa del Maestro'. Tomó cuatro flores de kosātakī que había obtenido y, con la mente impulsada por la fuerza de la fe, sin advertir el peligro en el camino, se dirigió hacia la estupa. Entonces, una vaca con un ternero joven corrió hacia ella velozmente, la embistió con sus cuernos y le causó la muerte. Ella renació de inmediato en el reino de Tāvatiṃsa. Mientras Sakka, el rey de los dioses, salía para divertirse en los jardines, ella se manifestó junto con su carruaje en medio de su inmenso séquito de millones de ninfas celestiales, superándolas a todas con el resplandor de su cuerpo. Al verla, Sakka, asombrado, se preguntó: '¿Por qué acción tan grandiosa habrá alcanzado este inmenso poder divino?', y le preguntó con estos versos:

๗๙๕.

795.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเค, ปีตอุปฺปลมาลินี.

Tú, que tienes vestiduras doradas, estandartes dorados, que estás adornada con ornamentos de oro, con el cuerpo ungido con sándalo de color dorado y que llevas una guirnalda de lotos amarillos.

๗๙๖.

796.

‘‘ปีตปาสาทสยเน, ปีตาสเน ปีตภาชเน;

ปีตฉตฺเต ปีตรเถ, ปีตสฺเส ปีตพีชเน.

Con un lecho en un palacio de oro, un asiento de oro, vasijas de oro, una sombrilla dorada, un carruaje de oro, caballos de color dorado y un abanico de oro.

๗๙๗.

797.

‘‘กึ กมฺมมกรี ภทฺเท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

¿Qué acción meritoria realizaste, noble dama, en tu anterior existencia humana? Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es fruto este resultado?

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Ella respondió a Sakka con estos versos:

๗๙๘.

798.

‘‘โกสาตกี นาม ลตตฺถิ ภนฺเต, ติตฺติกา อนภิจฺฉิตา;

ตสฺสา จตฺตาริ ปุปฺผานิ, ถูปํ อภิหรึ อหํ.

Señor, existe una enredadera llamada Kosātakī, amarga y no deseada por la gente; tomé cuatro de sus flores y las llevé como ofrenda a la estupa.

๗๙๙.

799.

‘‘สตฺถุ สรีรมุทฺทิสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

นาสฺส มคฺคํ อเวกฺขิสฺสํ, น ตคฺคมนสา สตี.

Con el corazón lleno de fe, dedicada a las reliquias del Maestro, no presté atención al camino ni estuve atenta a la dirección de donde venían los animales.

๘๐๐.

800.

‘‘ตโต [Pg.185] มํ อวธี คาวี, ถูปํ อปตฺตมานสํ;

ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ, ภิยฺโย นูน อิโต สิยา.

Entonces, una vaca me mató antes de que llegara a la estupa; si hubiera podido completar plenamente esa acción meritoria, mi prosperidad sería seguramente mucho mayor que esta.

๘๐๑.

801.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, มฆวา เทวกุญฺชร;

ปหาย มานุสํ เทหํ, ตว สหพฺยมาคตา’’ติ.

Por esa acción, oh Señor de los dioses, Maghavā, el más excelente entre los devas, habiendo abandonado el cuerpo humano, he llegado a tu compañía.

๗๙๕-๖. ตตฺถ ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเคติ สุวณฺณวณฺเณน จนฺทเนน อนุลิตฺตสรีเร. ปีตปาสาทสยเนติ สพฺพโสวณฺณมเยน ปาสาเทน สุวณฺณปริกฺขิตฺเตหิ สยเนหิ จ สมนฺนาคเต. เอวํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา อุปริ จ ปีตสทฺเทน สุวณฺณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

795-6. En ese pasaje, 'pītacandanalittaṅge' (con los miembros ungidos con sándalo amarillo) significa que tiene el cuerpo ungido con sándalo que posee un color similar al del oro. 'Pītapāsādasayaneti' (en una mansión y lecho amarillos) significa que está provista de una mansión hecha enteramente de oro y de lechos cubiertos de oro. Del mismo modo, en todos los casos, tanto abajo como arriba, debe entenderse que mediante la palabra 'pīta' (amarillo) se quiere decir solamente oro.

๗๙๘. ลตตฺถีติ ลตา อตฺถิ. ภนฺเตติ สกฺกํ เทวราชานํ คารเวน อาลปติ. อนภิจฺฉิตาติ น อภิกงฺขิตา.

798. En la expresión 'latatthīti', debe hacerse la división silábica como 'latā atthi' (hay una enredadera). Con la palabra 'bhante', se dirige con respeto a Sakka, el rey de los dioses. 'Anabhicchitāti' significa que no fue deseada o codiciada.

๗๙๙. สรีรนฺติ สรีรภูตํ ธาตุํ. อวยเว จายํ สมุทายโวหาโร ยถา ‘‘ปโฏ ฑฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. อสฺสาติ โครูปสฺส. มคฺคนฺติ อาคมนมคฺคํ. น อเวกฺขิสฺสนฺติ น โอโลกยึ. กสฺมา? น ตคฺคมนสา สตีติ, ตสฺสํ คาวิยํ คตมนา ฐปิตมนา น โหนฺตี, อญฺญทตฺถุ ภควโต ถูปคตมนา เอว สมานาติ อตฺโถ. ‘‘ตทงฺคมนสา สตี’’ติ จ ปาโฐ, ตทงฺเค ตสฺส ภควโต ธาตุยา องฺเค มโน เอติสฺสาติ ตทงฺคมนสา. เอวํภูตา อหํ ตทา ตสฺสา มคฺคํ นาเวกฺขิสฺสนฺติ ทสฺเสติ.

799. 'Sarīranti' se refiere a la reliquia que es una parte constituyente del cuerpo. Este es un uso de un término colectivo para referirse a una parte, como cuando se dice: 'la tela se quemó' o 'el océano fue visto'. 'Assāti' se refiere al grupo de vacas. 'Magganti' se refiere al camino por donde venían. 'Na avekkhissanti' significa 'no miré'. ¿Por qué? 'Na taggamanasā satīti' significa que su mente no estaba puesta ni fijada en esa vaca; al contrario, su mente estaba puesta únicamente en la estupa del Bendito, y por eso no miró. Este es el significado. También existe la lectura 'tadaṅgamanasā satī', que significa que su mente estaba en ese objeto, es decir, en la reliquia del Bendito; por ello se llama 'tadaṅgamanasā'. Siendo así, ella explica: 'en aquel momento, no miré el camino de esa vaca'.

๘๐๐. ถูปํ อปตฺตมานสนฺติ ถูปํ เจติยํ อสมฺปตฺตอชฺฌาสยํ, มนสิ ภโวติ หิ มานโส, อชฺฌาสโย มโนรโถ. ‘‘ถูปํ อุปคนฺตฺวา ปุปฺเผหิ ปูเชสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนมโนรถสฺส อสมฺปุณฺณตาย เอวํ วุตฺตํ. ถูปํ เจติยํ ปน ปุปฺเผหิ ปูชนจิตฺตํ สิทฺธเมว, เยน สา เทวโลเก อุปฺปนฺน. ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยนฺติ ตญฺเจ อหํ อภิสญฺจิเนยฺยํ, ปุปฺผปูชเนน หิ ปุญฺญํ อหํ ถูปํ อภิคนฺตฺวา ยถาธิปฺปายํ ปูชเนน สมฺมเทว จิเนยฺยํ อุปจิเนยฺยนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นูน อิโต สิยาติ อิโต ยถาลทฺธสมฺปตฺติโตปิ ภิยฺโย อุปริ อุตฺตริตรา สมฺปตฺติ สิยาติ มญฺเญติ อตฺโถ.

800. 'Thūpaṃ apattamānasanti' significa que su intención aún no había llegado a la estupa o cetiya; puesto que lo que surge en la mente se llama 'mānasa' (intención), es decir, su anhelo o propósito. Se dice así porque su propósito de 'ir a la estupa y adorar con flores' no se había completado. Sin embargo, su pensamiento de adorar la estupa con flores ya estaba plenamente consumado, razón por la cual nació en el mundo celestial. 'Tañcāhaṃ abhisañceyyanti' significa: 'si yo hubiera podido acumular ese mérito'. Es decir, si hubiera llegado personalmente a la estupa y hubiera podido acumular plenamente el mérito mediante la adoración con flores según mi deseo. 'Bhiyyo nūna ito siyā' significa: 'pienso que, a partir de esto, podría haber una prosperidad aún más superior y excelsa que la riqueza ya obtenida'.

๘๐๑. มฆวา [Pg.186] เทวกุญฺชราติ อาลปนํ. ตตฺถ เทวกุญฺชราติ สพฺพพลปรกฺกมาทิวิเสเสหิ เทเวสุ กุญฺชรสทิโส. สหพฺยนฺติ สหภาวํ.

801. 'Maghavā devakuñjarāti' es un vocativo. Allí, 'devakuñjara' significa que es como un gran elefante entre los dioses debido a sus cualidades especiales, como toda su fuerza y valor. 'Sahabyanti' significa el estado de estar juntos (compañerismo).

๘๐๒.

802.

‘‘อิทํ สุตฺวา ติทสาธิปติ, มฆวา เทวกุญฺชโร;

ตาวตึเส ปสาเทนฺโต, มาตลึ เอตทพฺรวี’’ติ. –

“Habiendo escuchado esto, el soberano de los treinta y tres, Maghava, el elefante de los dioses; inspirando fe en los Tāvatiṃsa, le dijo esto a Mātali:”.

อิทํ ธมฺมสงฺคาหกวจนํ. ตโต สกฺโก มาตลิปมุขสฺส เทวคณสฺส อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

Estas son palabras de los recolectores del Dhamma (dhammasaṅgāhaka). Entonces Sakka enseñó el Dhamma a la asamblea de dioses, encabezada por Mātali, con estos cinco versos:

๘๐๓.

803.

‘‘ปสฺส มาตลิ อจฺเฉรํ, จิตฺตํ กมฺมผลํ อิทํ;

อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ.

Mira, Mātali, qué maravilloso y asombroso es este fruto de la acción; incluso una pequeña ofrenda realizada se convierte en un mérito de gran fruto.

๘๐๔.

804.

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

Cuando el corazón está lleno de fe, no existe tal cosa como una ofrenda pequeña hacia el Tathāgata, el Completamente Iluminado, o hacia sus discípulos.

๘๐๕.

805.

‘‘เอหิ มาตลิ อมฺเหปิ, ภิยฺโย ภิยฺโย มเหมเส;

ตถาคตสฺส ธาตุโย, สุโข ปุญฺญานมุจฺจโย.

“¡Ven, Mātali! Nosotros también veneremos grandemente las reliquias del Tathāgata. La acumulación de méritos es la causa de la felicidad”.

๘๐๖.

806.

‘‘ติฏฺฐนฺเต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิตฺเต สมํ ผลํ;

เจโตปณิธิเหตุหิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.

“Ya sea ante el Buda en vida o ante sus reliquias tras su parinibbana, si la mente es igualmente devota, el fruto es el mismo. Debido a la correcta resolución de la mente, los seres se dirigen a un destino feliz”.

๘๐๗.

807.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา’’ติ.

“Ciertamente, los Tathāgatas surgen para el beneficio de muchos seres. Al realizar actos de honor hacia ellos, los donantes renacen en los mundos celestiales”.

๘๐๒. ตตฺถ ปสาเทนฺโตติ ปสนฺเน กโรนฺโต, รตนตฺตเย สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ.

802. En ese pasaje, 'pasādentoti' significa hacer que se regocijen o tengan fe, produciendo confianza en la Triple Joya.

๘๐๓. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ อจินฺเตยฺยํ. กมฺมผลนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารตฺเตปิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ อุฬารสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ เอตฺถ กตนฺติ การวเสน สกฺการวเสน อายตเน วินิยุตฺตํ. เทยฺยนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ. ปุญฺญนฺติ ตถาปวตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ.

803. 'Cittanti' significa variado o inconcebible. 'Kammaphalanti': la conexión es 'mira el fruto de una acción meritoria grandiosa', que surge debido a la excelencia del campo (khetta) y a la excelencia de la mente (citta), a pesar de que el objeto ofrecido no sea majestuoso. En la frase 'appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti', 'kataṃ' significa lo que se ofrece con respeto y honor en el lugar adecuado. 'Deyyaṃ' se refiere al objeto que debe ser dado. 'Puññaṃ' se refiere a la acción meritoria realizada de tal manera.

๘๐๔. อิทานิ [Pg.187] ยตฺถ อปฺปกมฺปิ กตํ ปุญฺญํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหี’’ติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

804. Ahora, para mostrar y hacer evidente que incluso un pequeño mérito realizado puede tener un gran fruto, dijo el verso: 'Natthi citte pasannamhī'. Este es fácil de comprender.

๘๐๕-๖. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. มเหมเสติ มหามเส ปูชามเส. เจโตปณิธิเหตุ หีติ อตฺตโน จิตฺตสฺส สมฺมเทว ฐปนนิมิตฺตํ, อตฺตสมฺมาปณิธาเนนาติ อตฺโถ. เตนาห ภควา –

805-6. 'Amhepīti' significa 'nosotros también'. 'Mahemaseti' significa 'adoremos' o 'veneremos'. 'Cetopaṇidhihetu hī' significa debido a la causa de establecer correctamente la propia mente; es decir, mediante la correcta dirección de uno mismo. Por eso, el Bendito dijo:

‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา;

สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๓);

“Ni la madre, ni el padre, ni ningún otro pariente pueden hacer tanto; una mente bien dirigida puede hacer por uno mucho más bien que eso”.

เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก เทวานมินฺโท อุยฺยานกีฬาย อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา อตฺตนา อภิณฺหํ ปูชเนยฺยฏฺฐานภูเต จูฬามณิเจติเย สตฺตาหํ ปูชํ อกาสิ. อถ อปเรน สมเยน เทวจาริกํ คตสฺส อายสฺมโต นารทตฺเถรสฺส ตํ ปวตฺตึ คาถาเหว กเถสิ, เถโร ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต ตถา นํ สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

Habiendo dicho esto, Sakka, el rey de los dioses, abandonó su interés por los juegos en el jardín y, regresando de aquel mismo lugar, él mismo realizó una adoración durante siete días en la estupa Cūḷāmaṇi, que es un lugar digno de veneración constante. Posteriormente, en otra ocasión, le relató este suceso a través de versos al venerable monje Nārada, quien había ido en un viaje celestial. El anciano Nārada informó a los recolectores del Dhamma, y ellos incluyeron esta historia de la Mansión (Vimāna) en el canon (Saṅgaha). Así debe entenderse el final.

ปีตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la Mansión Amarilla (Pītavimāna).

๑๐. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา

10. Comentario sobre la Mansión de la Caña de Azúcar (Ucchuvimāna)

โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุวิมานํ. ตํ เหฏฺฐา อุจฺฉุวิมาเนน ปาฬิโต จ อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว. เกวลํ ตตฺถ สสฺสุ สุณิสํ ปีฐเกน ปหริตฺวา มาเรสิ, อิธ ปน เลฑฺฑุนาติ อยเมว วิเสโส. วตฺถุโน ปน ภินฺนตฺตา อุภยมฺปิ วิสุํเยว สงฺคหํ อารุฬฺหนฺติ เวทิตพฺพํ.

La historia que comienza con 'Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti' es la de la Mansión de la Caña de Azúcar. Esta es similar a la Mansión de la Caña de Azúcar mencionada anteriormente, tanto en el texto Pali como en las circunstancias de su origen. La única diferencia es que, en aquella, la suegra mató a la nuera golpeándola con un pequeño taburete, mientras que en esta la mató arrojándole un terrón de tierra o piedra. Esta es la distinción. Debido a que las historias son diferentes, debe entenderse que ambas versiones del texto Pali fueron incluidas por separado en el canon.

๘๐๘.

808.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

“Iluminando la tierra junto con los cielos, resplandeces como el sol y la luna. Con tu gloria, belleza, fama y poder, sobresales como Brahma entre los dioses de Tāvatiṃsa junto con Sakka”.

๘๐๙.

809.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.188] ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“Te pregunto, oh deidad que llevas guirnaldas de lotos, adornos florales, con una piel que brilla como el oro puro, bellamente adornada y vestida con finas ropas: ¿Quién eres tú, hermosa deidad, que me rindes homenaje?”

๘๑๐.

810.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสญฺญมํ, เกนุปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“¿Qué acción meritoria realizaste por ti misma anteriormente, cuando eras un ser humano en una vida pasada? ¿Fue una generosidad bien practicada o la restricción de la conducta moral? ¿Por qué acción has nacido en este destino feliz con tal gloria? Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es este el fruto?”

อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

El venerable Mahāmoggallāna Thera le preguntó así. Entonces, la deidad respondió con estos versos:

๘๑๑.

811.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

“Venerable Señor, usted vino a nuestra casa en esta misma aldea para pedir limosna. Entonces, con la mente llena de fe y con una alegría incomparable, le ofrecí un trozo de caña de azúcar”.

๘๑๒.

812.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

“Después, mi suegra me interrogó: ‘Nuera, ¿dónde tiraste la caña de azúcar?’. Yo le respondí: ‘Señora, no la tiré ni me la comí; se la ofrecí personalmente a un monje de mente serena’”.

๘๑๓.

813.

‘‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม’, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

เลฑฺฑุํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

“‘¿Acaso tienes tú la autoridad en esta casa o la tengo yo?’, así me reprendió mi suegra. Tomando un terrón, me golpeó. Habiendo muerto tras ese suceso, he renacido como una deidad”.

๘๑๔.

814.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“Realicé esa misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del resultado de esa acción que trae felicidad. Me deleito junto con los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres celestiales”.

๘๑๕.

815.

‘‘ตเทว [Pg.189] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“Realicé esa misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del resultado de esa acción que trae felicidad. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, disfruto plenamente de los cinco placeres celestiales”.

๘๑๖.

816.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“Tal es el fruto abundante de mi mérito; la ofrenda de la caña de azúcar ha tenido un gran resultado. Me deleito junto con los dioses y me regocijo con los cinco placeres celestiales”.

๘๑๗.

817.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

“Tal es el fruto abundante de mi mérito; mi ofrenda de caña de azúcar es de gran esplendor. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, me regocijo como Sakka, el de los mil ojos, en el jardín de Nandana”.

๘๑๘.

818.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

“Venerable Señor, acercándome a usted, sabio y compasivo, le rendí homenaje y le pregunté por su bienestar. Luego, con la mente llena de fe y una alegría incomparable, le ofrecí un trozo de caña de azúcar”.

เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

El resto es exactamente igual a lo que se ha dicho anteriormente.

อุจฺฉุวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Ucchu Vimāna (La Mansión de la Caña de Azúcar).

๑๑. วนฺทนวิมานวณฺณนา

11. Comentario sobre el Vandanā Vimāna (La Mansión de la Postración)

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ วนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺส คามสฺส มชฺเฌน อติกฺกมนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เต ภิกฺขู ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สญฺชาตคารวพหุมานา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาว ทสฺสนูปจารา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ[Pg.190]. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. อถ นํ ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

La historia que comienza con ‘Abhikkantena vaṇṇena’ es el Vandanā Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, muchos monjes, habiendo pasado el retiro de la temporada de lluvias en un pequeño asentamiento rural, tras finalizar el retiro y realizar la ceremonia de Pavāraṇā, guardaron sus alojamientos y, tomando sus cuencos y mantos, partieron hacia Sāvatthī con el propósito de ver al Bienaventurado. Al pasar por el centro de cierta aldea, una mujer los vio y, con el corazón lleno de fe y habiendo surgido en ella un gran respeto y veneración, les rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades. Elevando sus manos en saludo (añjali) sobre su cabeza, permaneció allí observándolos con ojos serenos y llenos de fe mientras estuvieran a la vista. Algún tiempo después, ella falleció y renació entre los Treinta y Tres. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó a ella, quien disfrutaba de la gloria celestial allí, con estos versos:

๘๑๙. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

819. “Con una belleza resplandeciente... (pe)... y tu tez ilumina todas las direcciones”.

๘๒๒. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

822. “Esa deidad, regocijada... (pe)... de qué acción es este el fruto”.

๘๒๓.

823.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา มนํ ปสาทยึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

“Cuando yo era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes virtuosos, les rendí homenaje a sus pies con el corazón lleno de fe. Con alegría, realicé el saludo con las manos juntas”.

๘๒๔.

824.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Debido a eso, tengo tal belleza... (pe)... y mi tez ilumina todas las direcciones”.

อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

Ella respondió con estos versos.

๘๒๓. ตตฺถ สมเณติ สมิตปาเป. สีลวนฺเตติ สีลคุณยุตฺเต. มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สาธุรูปา วติเม อยฺยา ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน’’ติ เตสํ คุเณ อารพฺภ จิตฺตํ ปสาเทสึ. วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสชาตา อหํ วนฺทึ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ปสาทวิกสิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ อิเมสํ สตฺตานํ พหูปการํ, ปเคว วนฺทนาติ. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

823. Aquí, ‘samaṇe’ significa aquellos que han calmado el mal. ‘Sīlavante’ significa dotados de la cualidad de la virtud. ‘Manaṃ pasādayiṃ’ significa que purificó su mente basándose en sus cualidades, pensando: ‘¡Cuán excelentes son estos venerables, practicantes del Dhamma, practicantes de la rectitud, practicantes de la vida santa!’. ‘Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ’ significa que, estando satisfecha y habiendo surgido en ella la alegría, les rindió homenaje. Pensó: ‘Incluso el mero acto de ver a estos monjes amables con ojos abiertos por la fe es de gran beneficio para los seres; ¡cuánto más lo será rendirles homenaje!’. Por eso se dice: ‘Tena metādiso vaṇṇo’, etc. El resto es tal como se ha explicado antes.

วนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Vandanā Vimāna.

๑๒. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา

12. Comentario sobre el Rajjumālā Vimāna

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ รชฺชุมาลาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน คยาคามเก อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตา ตสฺมึเยว คาเม เอกสฺส พฺราหฺมณกุมารสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คตา, ตสฺมึ เคเห อิสฺสริยํ วตฺเตนฺตี ติฏฺฐติ. สา [Pg.191] ตสฺมึ เคเห ทาสิยา ธีตรํ ทิสฺวา น สหติ. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย โกเธน ตฏตฏายมานา อกฺโกสติ ปริภาสติ, ขฏกญฺจสฺสา เทติ. ยทา ปน สา วยปฺปตฺติยา กิจฺจสมตฺถา ชาตา, ตทา นํ ชณฺณุกปฺปรมุฏฺฐีหิ ปหรเตว ยถา ตํ ปุริมชาตีสุ พทฺธาฆาตา.

La historia que comienza con ‘Abhikkantena vaṇṇena’ es el Rajjumālā Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la aldea de Gayā, la hija de cierto brahmán, habiendo sido entregada a un joven brahmán en esa misma aldea, fue a vivir a la casa de su esposo y permaneció allí ejerciendo autoridad en ese hogar. Ella, al ver a la hija de una sirvienta en esa casa, no podía soportarla. Desde el momento en que la vio, se enfurecía de rabia, la insultaba, la amenazaba y la golpeaba con el puño cerrado. Cuando esa joven alcanzó la edad en que podía realizar las tareas domésticas, la golpeaba con las rodillas, los codos y los puños, tal como corresponde a alguien que mantiene un antiguo rencor de vidas pasadas.

สา กิร ทาสี กสฺสปทสพลสฺส กาเล ตสฺสา สามินี อโหสิ, อิตรา ทาสี. สา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ มุฏฺฐิอาทีหิ จ อภิณฺหํ อภิหนติ. สา เตน นิพฺพินฺนา ยถาพลํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ‘‘อนาคเต อหํ สามินี หุตฺวา อิมิสฺสา อุปริ อิสฺสริยํ วตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. อถ สา ทาสี ตโต จุตา อปราปรํ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วุตฺตนเยน คยาคามเก พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คตา, อิตราปิ ตสฺสา ทาสี อโหสิ. เอวํ พทฺธาฆาตตาย สา ตํ วิเหเฐติ.

Se dice que esa sirvienta, en el tiempo del Buda Kassapa, el poseedor de los diez poderes, fue la ama de la otra mujer, quien entonces era la sirvienta. Ella solía golpearla frecuentemente con terrones, palos, puños y demás. Aquella sirvienta, hastiada por ese trato, habiendo realizado méritos como la generosidad según su capacidad, formuló una aspiración: ‘En el futuro, que yo sea la señora y pueda ejercer autoridad sobre esta mujer’. Así, habiendo fallecido de aquella existencia y transcurrido a través del saṃsāra, nació en una familia de brahmanes en la aldea de Gayā en esta actual era búdica, tal como se ha dicho, y fue a la casa de su esposo; la otra mujer también nació como su sirvienta. De este modo, debido a ese antiguo rencor, ella la atormentaba.

เอวํ วิเหเฐนฺตี อการเณเนว เกเสสุ คเหตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ สุหตํ หนิ. สา นฺหาปิตสาลํ คนฺตฺวา ขุรมุณฺฑํ กาเรตฺวา อคมาสิ. สามินี ‘‘กึ เช ทุฏฺฐทาสิ มุณฺฑนมตฺเตน ตว วิปฺปโมกฺโข’’ติ รชฺชุํ สีเส พนฺธิตฺวา ตตฺถ นํ คเหตฺวา โอณเมตฺวา ฆาเตติ, ตสฺสา ตญฺจ รชฺชุํ อปเนตุํ น เทติ. ตโต ปฏฺฐาย ทาสิยา ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ นามํ อโหสิ.

De esta manera, la nuera del brahmán, acosándola sin ningún motivo, la agarró por el cabello y la golpeó severamente con manos y pies. Ella fue a la peluquería, se hizo afeitar la cabeza con una navaja y regresó. La señora dijo: ‘¡Oye, esclava malvada! ¿Acaso por el solo hecho de afeitarte la cabeza habrá liberación para ti?’, y atándole una cuerda en la cabeza, la sujetó por ella, la inclinó y la golpeó; no le permitía quitarse esa cuerda. Desde entonces, el nombre de la esclava fue ‘Rajjumālā’ (la de la guirnalda de cuerdas).

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต รชฺชุมาลาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ, ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ ทิสฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. รชฺชุมาลาปิ โข ทิวเส ทิวเส ตาย ตถา วิเหฐิยมานา ‘‘กึ เม อิมินา ทุชฺชีวิเตนา’’ติ นิพฺพินฺนรูปา ชีวิเต มริตุกามา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี วิย เคหโต นิกฺขนฺตา อนุกฺกเมน วนํ ปวิสิตฺวา ภควโต นิสินฺนรุกฺขสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺส รุกฺขสฺส สาขาย รชฺชุํ พนฺธิตฺวา ปาสํ กตฺวา อุพฺพนฺธิตุกามา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี อทฺทส ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ. ทิสฺวา พุทฺธคารเวน อากฑฺฒิยมานหทยา [Pg.192] ‘‘กึ นุ โข ภควา มาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ, ยมหํ สุตฺวา อิโต ทุชฺชีวิตโต มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

Un día, al amanecer, el Maestro salió de la absorción de la gran compasión y, observando el mundo, vio la condición para el fruto de entrar en la corriente de Rajjumālā y el establecimiento en los refugios y preceptos de aquella mujer brahmán. Entró en el bosque y se sentó al pie de un árbol, emitiendo los rayos de Buda de seis colores. Rajjumālā, siendo atormentada así día tras día por aquella mujer, pensó: ‘¿De qué me sirve esta vida miserable?’. Hastiada de la vida y deseando morir, tomó un cántaro y salió de la casa como si fuera al lugar de agua; habiendo entrado gradualmente en el bosque, no lejos del árbol donde estaba sentado el Bienaventurado, ató una cuerda a la rama de un árbol, hizo un lazo y, deseando ahorcarse, miró hacia aquí y allá; entonces vio al Bienaventurado allí sentado, inspirador, sereno, habiendo alcanzado la suprema paz y autocontrol, emitiendo los rayos de Buda de seis colores. Al verlo, con el corazón atraído por la reverencia hacia el Buda, pensó: ‘¿Acaso el Bienaventurado enseñará el Dhamma incluso a personas como yo, escuchando el cual pueda liberarme de esta vida miserable?’.

อถ ภควา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา อมเตน วิย อภิสิตฺตา ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺสา ภควา อนุปุพฺพิกถานุปุพฺพกํ จตุสจฺจกถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ‘‘วฏฺฏติ เอตฺตโก รชฺชุมาลาย อนุคฺคโห, อิทาเนสา เกนจิ อปฺปธํสิยา ชาตา’’ติ อรญฺญโต นิกฺขมิตฺวา คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. รชฺชุมาลาปิ อตฺตานํ วินิปาเตตุํ อภพฺพตาย ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย จ ‘‘พฺราหฺมณี มํ หนตุ วา วิเหเฐตุ วา ยํ วา ตํ วา กโรตู’’ติ ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. สามิโก เคหทฺวาเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ อชฺช อุทกติตฺถํ คตา จิรายิตฺวา อาคตา, มุขวณฺโณ จ เต อติวิย วิปฺปสนฺโน, ตฺวญฺจ อญฺเญน อากาเรน อุปฏฺฐาสิ, กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ.

Entonces el Bienaventurado, conociendo el curso de sus pensamientos, la llamó diciendo: ‘¡Rajjumālā!’. Ella, al oír eso, como si hubiera sido rociada con el néctar de la inmortalidad, invadida por una alegría incesante, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y se quedó a un lado. El Bienaventurado le dio una enseñanza gradual seguida de la enseñanza de las Cuatro Nobles Verdades, y ella se estableció en el fruto de entrar en la corriente. El Maestro, considerando que esta ayuda era suficiente para Rajjumālā y que ahora nadie podría dañarla, salió del bosque y se sentó al pie de otro árbol cerca de la aldea. Rajjumālā, debido a su incapacidad para quitarse la vida y por estar dotada de paciencia, amor y compasión, pensó: ‘Que la mujer brahmán me mate o me atormente, o que haga lo que quiera’, y tomando agua con el cántaro, regresó a casa. El dueño de la casa, parado en la puerta, al verla, le preguntó: ‘Hoy fuiste al lugar de agua y has tardado mucho en volver. El color de tu rostro es sumamente radiante y te presentas con una apariencia diferente. ¿A qué se debe esto?’. Ella le relató lo sucedido.

พฺราหฺมโณ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รชฺชุมาลาย อุปริ ‘‘ตยา น กิญฺจิ กาตพฺพ’’นฺติ สุณิสาย วตฺวา ตุฏฺฐมานโส สีฆตรํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สาทเรน กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สุณิสาปิสฺส อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. คยาคามวาสิโนปิ พฺราหฺมณคหปติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อปฺเปกจฺเจ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, อปฺเปกจฺเจ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

El brahmán, al oír sus palabras, se alegró. Fue a la casa y le dijo a su nuera: ‘No debes hacerle nada a Rajjumālā’. Con el corazón satisfecho, fue rápidamente ante el Maestro, le rindió homenaje y, tras intercambiar saludos cordiales, invitó al Maestro, lo llevó a su propia casa y lo atendió con excelente comida dura y blanda. Cuando el Bienaventurado terminó de comer y retiró su mano del cuenco, el brahmán se acercó y se sentó a un lado; su nuera también se acercó, le rindió homenaje y se sentó a un lado. Los brahmanes y dueños de casa residentes en la aldea de Gayā, al oír lo ocurrido, también se acercaron al Bienaventurado; algunos le rindieron homenaje y se sentaron a un lado, otros intercambiaron palabras de cortesía y se sentaron a un lado.

สตฺถา รชฺชุมาลาย ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิตฺถารโต กเถตฺวา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณี จ มหาชโน จ ตตฺถ สนฺนิปติโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. สตฺถา อาสนา อุฏฺฐหิตฺวา สาวตฺถิเมว อคมาสิ. พฺราหฺมโณ รชฺชุมาลํ ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺส สุณิสา รชฺชุมาลํ ปิยจกฺขูหิ โอโลเกนฺตี ยาวชีวํ มนาเปเนว สิเนเหน ปริหริ. รชฺชุมาลา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร [Pg.193] อโหสิ. สา สฏฺฐิสกฏภารปฺปมาเณหิ ทิพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา อจฺฉราสหสฺสปริวุตฺตา นนฺทนวนาทีสุ มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา ปมุทิตมนา วิจรติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ คโต ตํ มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน มหติยา เทวิทฺธิยา วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

El Maestro relató detalladamente las acciones realizadas en vidas pasadas por Rajjumālā y por aquella mujer brahmán, y enseñó el Dhamma adecuado para la asamblea presente. Al oír el Dhamma, tanto la mujer brahmán como la gran multitud allí reunida se establecieron en los refugios y en los preceptos. El Maestro se levantó de su asiento y regresó a Sāvatthi. El brahmán puso a Rajjumālā en la posición de hija. Su nuera, mirando a Rajjumālā con ojos de afecto, la cuidó con amor y deleite por el resto de su vida. Posteriormente, Rajjumālā falleció y renació entre los dioses de Tāvatiṃsa, teniendo un séquito de mil ninfas. Con su cuerpo adornado con ornamentos divinos equivalentes al peso de sesenta carros, rodeada por mil ninfas, ella pasea por el bosque de Nandana y otros lugares, disfrutando de la gran gloria divina con el corazón lleno de gozo. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, al verla resplandeciente con gran poder y esplendor divino, le preguntó sobre la acción meritoria realizada por ella con estos versos.

๘๒๖.

826.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺห, นจฺจสิ สุปฺปวาทิเต.

‘Con una belleza espléndida, tú que estás ahí, oh deidad; moviendo manos y pies, bailas al compás de la música bien ejecutada.’

๘๒๗.

827.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“Mientras bailas, de cada uno de tus miembros emanan sonidos celestiales, agradables de escuchar y encantadores al corazón”.

๘๒๘.

828.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“Mientras bailas, de cada uno de tus miembros se difunden fragancias celestiales, aromas puros y encantadores”.

๘๒๙.

829.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“Mientras giras tu cuerpo, los ornamentos de tus trenzas emiten un sonido como el de una orquesta de cinco instrumentos musicales”.

๘๓๐.

830.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“Tus guirnaldas de la cabeza, movidas y agitadas por la brisa, emiten un sonido como el de una orquesta de cinco instrumentos musicales”.

๘๓๑.

831.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“La guirnalda de tu cabeza, de fragancia pura y encantadora, difunde su aroma en todas las direcciones, tal como el árbol celestial Mañjūsaka”.

๘๓๒.

832.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“Se percibe esa fragancia pura y se contempla tu forma sobrehumana. Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es este el fruto?”

๘๒๖. ตตฺถ หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺหาติ หตฺเถ จ ปาเท จ วิวิเธหิ อากาเรหิ คเหตฺวา, ปุปฺผมุฏฺฐิปุปฺผญฺชลิอาทิเภทสฺส สาขาภินยสฺส ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ หตฺเถ, จ, สมปาทาทีนมฺปิ ฐานวิเสสานํ ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ ปาเท จ อุปาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. จ-สทฺเทน สาขาภินยํ สงฺคณฺหาติ. นจฺจสีติ นฏสิ. ยา ตฺวนฺติ ยา วุตฺตนยวเสน นจฺจํ กโรสีติ อตฺโถ. สุปฺปวาทิเตติ สุนฺทเร ปวชฺชเน สติ ตว นจฺจสฺส อนุรูปวเสน วีณาวํสมุทิงฺคตาฬาทิเก วาทิยมาเน, ปญฺจงฺคิเก ตูริเย ปคฺคยฺหมาเนติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐาวิมาเน วุตฺตนยเมว.

826. “En ese pasaje, ‘moviendo manos y pies’ significa mover las manos y los pies de diversas maneras; mostrando gestos con las manos como el de ofrecer flores con las palmas juntas o abiertas, y mostrando diversas posiciones de los pies. La palabra ‘ca’ incluye otros gestos corporales. ‘Bailas’ significa que ejecutas la danza. ‘Cuando se toca bien’ significa cuando se tocan armoniosamente laúdes, flautas, tambores y címbalos, acompañando tu danza con una orquesta de cinco tipos de instrumentos. El resto es igual a lo explicado anteriormente”.

เอวํ [Pg.194] เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Habiendo sido interrogada de esta manera por el anciano Mahā-Moggallāna, esa deidad explicó su nacimiento previo y demás mediante estas estrofas:

๘๓๓.

833.

‘‘ทาสี อหํ ปุเร อาสึ, คยายํ พฺราหฺมณสฺสหํ;

อปฺปปุญฺญา อลกฺขิกา, รชฺชุมาลาติ มํ วิทุํ.

“Anteriormente, en Gayā, yo era la sirvienta de un brahmán; tenía poco mérito y era desafortunada. La gente me conocía allí por el nombre de Rajjumālā”.

๘๓๔.

834.

‘‘อกฺโกสานํ วธานญฺจ, ตชฺชนาย จ อุคฺคตา;

กุฏํ คเหตฺวา นิกฺขมฺม, อคญฺฉึ อุทหาริยา.

“Abrumada por los insultos, los golpes y las amenazas, tomé un cántaro y salí de la casa como si fuera a buscar agua”.

๘๓๕.

835.

‘‘วิปเถ กุฏํ นิกฺขิปิตฺวา, วนสณฺฑํ อุปาคมึ;

‘อิเธวาหํ มริสฺสามิ, โก อตฺโถ ชีวิเตน เม’.

“Dejé el cántaro en un lugar apartado y me adentré en la espesura del bosque pensando: ‘Moriré aquí mismo, ¿qué sentido tiene para mí seguir viviendo?’”.

๘๓๖.

836.

‘‘ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวาน, อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเป;

ตโต ทิสา วิโลเกสึ, ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต’.

“Habiendo hecho un lazo firme y habiéndolo colgado de la rama de un árbol, miré entonces en todas las direcciones: ‘¿Hay alguien acaso que habite en este bosque?’.”

๘๓๗.

837.

‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สพฺพโลกหิตํ มุนึ;

นิสินฺนํ รุกฺขมูลสฺมึ, ฌายนฺตํ อกุโตภยํ.

“Allí vi al Plenamente Despierto, el sabio que busca el bienestar de todo el mundo, sentado al pie de un árbol, meditando, libre de todo temor.”

๘๓๘.

838.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน;

‘โก นุ โข วนมสฺสิโต, มนุสฺโส อุทาหุ เทวตา’.

“En mí surgió una conmoción espiritual (saṃvega), asombrosa y erizadora; pensé: ‘¿Quién es este que habita en el bosque? ¿Un ser humano o una deidad?’.”

๘๓๙.

839.

‘‘ปาสาทิกํ ปสาทนียํ, วนา นิพฺพนมาคตํ;

ทิสฺวา มโน เม ปสีทิ, นายํ ยาทิสกีทิโส.

“Al verlo tan sereno e inspirador, que habiendo salido de la selva de las deficiencias alcanzó el Nibbāna, mi mente se llenó de fe: ‘Este no es un hombre cualquiera’.”

๘๔๐.

840.

‘‘คุตฺตินฺทฺริโย ฌานรโต, อพหิคฺคตมานโส;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อยํ ภวิสฺสติ.

“Con los sentidos protegidos, deleitándose en la meditación, con la mente no dirigida hacia afuera, dedicado al bienestar de todo el mundo; este debe ser el Buddha.”

๘๔๑.

841.

‘‘ภยเภรโว ทุราสโท, สีโหว คุหมสฺสิโต;

ทุลฺลภายํ ทสฺสนาย, ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา.

“Imponente y difícil de abordar, como un león en su cueva; verlo es algo difícil de obtener, como la flor del árbol Udumbara.”

๘๔๒.

842.

‘‘โส มํ มุทูหิ วาจาหิ, อาลปิตฺวา ตถาคโต;

รชฺชุมาเลติ มํโวจ, สรณํ คจฺฉ ตถาคตํ.

“Aquel Tathāgata, llamándome con palabras amables, me dijo: ‘Rajjumālā, busca refugio en el Tathāgata’.”

๘๔๓.

843.

‘‘ตาหํ [Pg.195] คิรํ สุณิตฺวาน, เนลํ อตฺถวตึ สุจึ;

สณฺหํ มุทุญฺจ วคฺคุญฺจ, สพฺพโสกาปนูทนํ.

“Habiendo escuchado esas palabras impecables, significativas, puras, suaves, dulces y melodiosas, que eliminan todo pesar, mi mente se regocijó.”

๘๔๔.

844.

‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา, ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, อนุสาสิ ตถาคโต.

“Sabiendo que mi mente estaba preparada, llena de fe y purificada, el Tathāgata, dedicado al bienestar de todo el mundo, me instruyó.”

๘๔๕.

845.

‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจ, อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโว;

ทุกฺขนิโรโธ มคฺโค จ, อญฺชโส อมโตคโธ.

“‘Esto es el sufrimiento’, me dijo; ‘este es el origen del sufrimiento, el cese del sufrimiento y el camino, la senda directa que conduce a lo Inmortal’.”

๘๔๖.

846.

‘‘อนุกมฺปกสฺส กุสลสฺส, โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตา;

อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

“Permaneciendo en la instrucción de aquel compasivo y sabio, alcancé la paz inmortal, el Nibbāna, el estado inamovible.”

๘๔๗.

847.

‘‘สาหํ อวฏฺฐิตาเปมา, ทสฺสเน อวิกมฺปินี;

มูลชาตาย สทฺธาย, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

“Con un amor firme y una visión inamovible, a través de una fe arraigada, soy una verdadera hija del Buddha, nacida de su corazón.”

๘๔๘.

848.

‘‘สาหํ รมามิ กีฬามิ, โมทามิ อกุโตภยา;

ทิพฺพมาลํ ธารยามิ, ปิวามิ มธุมทฺทวํ.

“Yo disfruto, juego y me regocijo sin temor a nada; porto guirnaldas divinas y bebo el néctar dulce y suave.”

๘๔๙.

849.

‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม;

อาฬมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย.

“Sesenta mil instrumentos musicales me deleitan: los tambores Āḷamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī y Saṃsaya”.

๘๕๐.

850.

‘‘โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วิณาโมกฺขา จ นาริโย;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา.

“Y también los tambores Pokkhara y Suphassa; y las ninfas celestiales Veṇāmokkhā, Nandā, Sunandā, Soṇadinnā y Sucimhitā”.

๘๕๑.

851.

‘‘อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติทารุณี;

เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี.

Alambusā, Missakesī, Puṇḍarīkā y Atidāruṇī; Eṇīphassā, Suphassā, Subhaddā y la de voz suave, Muduvādinī.

๘๕๒.

852.

‘‘เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา;

ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา.

Estas y otras ninfas divinas, las mejores entre las doncellas celestiales, despiertan mi alegría; ellas, acercándose a mí en el momento oportuno, me hablaron.

๘๕๓.

853.

‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส;

นยิทํ อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ.

“Ea, dancemos y cantemos; ea, te deleitaremos”. Ciertamente, este deleite no es para quienes no han realizado méritos; esto es solo para quienes han realizado méritos.

๘๕๔.

854.

‘‘อโสกํ [Pg.196] นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ;

สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ.

Este gran bosque de los treinta y tres dioses es libre de penas, deleitable y hermoso; la felicidad no existe para quienes no han realizado méritos, ni en este mundo ni en el más allá.

๘๕๕.

855.

‘‘สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ;

เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน.

La felicidad es para quienes han realizado méritos, tanto en este mundo como en el más allá; aquellos que desean la compañía de tales dioses deben realizar abundantes actos meritorios. Pues quienes han realizado méritos se regocijan en el cielo, provistos de todos los placeres.

๘๕๖.

856.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ทกฺขิเณยฺยา มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตานมากรา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺเค โมทนฺติ ทายกา’’ติ.

“¡Ciertamente, los Tathāgatas aparecen para el bienestar de muchos! Son dignos de ofrendas para los hombres, fuentes de campos de mérito donde, habiendo realizado actos de generosidad, los donantes se regocijan en el cielo.”

๘๓๓. ตตฺถ ทาสี อหํ ปุเร อาสินฺติ ปุเร ปุริมชาติยํ อหํ อนฺโตชาตา ทาสี อโหสึ. ตตฺถ กสฺสาติ อาห ‘‘คยายํ พฺราหฺมณสฺสห’’นฺติ, คยานามเก คาเม อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส. หนฺติ นิปาตมตฺตํ. อปฺปปุญฺญาติ มนฺทภาคฺยา อปุญฺญา. อลกฺขิกาติ นิสฺสิริกา กาลกณฺณี. รชฺชุมาลาติ มํ วิทุนฺติ, เกเส คเหตฺวา อากฑฺฒนปริกฑฺฒนทุกฺเขน มุณฺฑเก กเต ปุนปิ ตทตฺถเมว สีเส ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตรชฺชุกุณฺฑลกวเสน ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ มํ มนุสฺสา ชานึสุ.

833. Allí, ‘En el pasado fui una sirvienta’ (dāsī ahaṃ pure āsiṃ) significa que en la existencia previa fui una sirvienta nacida en la casa. Respecto a ‘de quién’, dice: ‘de un brahmán en Gayā’ (gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ), es decir, de cierto brahmán en el pueblo llamado Gayā. ‘Haṃ’ es una mera partícula. ‘Con poco mérito’ (appapuññā) significa de escasa fortuna y sin méritos. ‘Desdichada’ (alakkhikā) significa sin esplendor, una persona de mala suerte. ‘Me conocían como Rajjumālā’ (rajjumālāti maṃ viduṃ) significa que los hombres me conocían con ese nombre porque, debido al sufrimiento de ser arrastrada de aquí para allá siendo tomada por los cabellos, una vez que me raparon la cabeza, me ataron firmemente una cuerda a la cabeza para seguir arrastrándome.

๘๓๔. วธานนฺติ ตาฬนานํ. ตชฺชนายาติ ภยสํตชฺชเนน. อุคฺคตาติ อุคฺคตาย โทมนสฺสุปฺปตฺติยา. อุทหาริยาติ อุทกหาริกา, อุทกํ อาหรนฺตี วิย หุตฺวาติ อธิปฺปาโย.

834. ‘Golpes’ (vadhānaṃ) significa azotes. ‘Amenazas’ (tajjanāya) significa por medio de la intimidación con el miedo. ‘Abrumada’ (uggatā) significa surgida por la aparición de la aflicción mental. ‘Como quien va a buscar agua’ (udahāriyā) significa actuando como una portadora de agua, como si estuviera trayendo agua; este es el sentido.

๘๓๕. วิปเถติ อปเถ, มคฺคโต อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. กฺวตฺโถติ โก อตฺโถ. โสเยว วา ปาโฐ.

835. “Vipathe” significa fuera del camino, habiéndose desviado de la senda. “Kvattho” significa “¿qué utilidad tiene?”. Alternativamente, existe esa misma lectura.

๘๓๖. ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ พนฺธนปาสํ ถิรํ อจฺฉิชฺชนกํ กตฺวา. อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเปติ วิฏเป ลคฺคนวเสน ปาทเป รุกฺเข ขิปิตฺวา. ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ อิมํ วนํ ปวิสนวเสน อสฺสิโต นุ โข โกจิ อตฺถิ, ยโต เม มรณนฺตราโย สิยาติ อธิปฺปาโย.

836. “Habiendo hecho un lazo firme” significa habiendo confeccionado una soga de atar fuerte e irrompible. “Colgándose de un árbol” significa arrojándola sobre un árbol, colgándola de una rama. “Entonces miré a todas las direcciones: ¿habrá alguien en el bosque?” expresa el deseo de saber si habría alguien que hubiese entrado en el bosque que pudiera evitar su muerte; este es el significado.

๘๓๗. สมฺพุทฺธนฺติอาทิ [Pg.197] ตทา ตสฺสา ตาทิเส นิจฺฉเย อสติปิ สภาววเสน วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – สยเมว สมฺมเทว จ สพฺพสฺสาปิ พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา สมฺพุทฺธํ, มหากรุณาโยเคน หีนาทิเภทภินฺนสฺส สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เอกนฺตหิตตฺตา สพฺพโลกหิตํ, อุภยโลกํ มุนนโต มุนึ, นิสชฺชาวเสน กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ฐานา จาวนาภาเวน จ นิสินฺนํ, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนฺตํ, โพธิมูเลเยว ภยเหตูนํ สมุจฺฉินฺนตฺตา กุโตจิปิ ภยาภาวโต อกุโตภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

837. “Al plenamente despierto”, etc., fue dicho según la naturaleza de ella en aquel momento, aunque no tuviera todavía tal firme decisión. Su significado es: “Sambuddha” es el plenamente despierto por haber comprendido por sí mismo y correctamente todo lo que debe ser comprendido. “Sabbalokahita” es el beneficio de todo el mundo por estar dedicado exclusivamente al bienestar de todos los seres, sin distinción, mediante su gran compasión. “Muni” es el sabio por conocer ambos mundos. “Nisinna” es sentado, por no moverse de su estado debido a la ausencia de perturbaciones de las impurezas. “Jhāyanta” es meditando mediante la contemplación del objeto y de las características de la realidad. “Akutobhaya” es el que no teme de ninguna parte, por haber erradicado totalmente las causas del miedo al pie del árbol Bodhi; así debe entenderse.

๘๓๘. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โส ตสฺสา ภควโต ทสฺสเนน อุปฺปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค’’ติ.

838. “Saṃvega” es el conocimiento acompañado de urgencia espiritual y temor; este surgió en ella al ver al Bienaventurado. Por eso dijo: “en mí surgió la urgencia espiritual”.

๘๓๙. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตาย สมนฺตปาสาทิกาย อตฺตโน สรีรโสภาสมฺปตฺติยา รูปกายทสฺสนพฺยาวฏสฺส ชนสฺส สาธุภาวโต ปสาทสํวฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ปสาทนียนฺติ ทสพล-จตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิก-พุทฺธธมฺมปภุติอปริมาณคุณสมนฺนาคตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติยา สริกฺขกชนสฺส ปสีทิตพฺพยุตฺตํ, ปาสาทิกนฺติ อตฺโถ. วนาติ กิเลสวนโต อปกฺกมิตฺวา. นิพฺพนมาคตนฺติ นิตฺตณฺหภาวํ นิพฺพานเมว อุปคตํ อธิคตํ. ยาทิสกีทิโสติ โย วา โส วา, ปจุรชโนติ อตฺโถ.

839. “Pāsādika” significa que inspira devoción; debido a la perfección de la belleza de su cuerpo, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, las ochenta marcas menores, el aura de una braza y la corona de luz, acrecienta la fe de las personas dedicadas a contemplar su forma física. “Pasādanīya” significa digno de fe debido a la perfección de su cuerpo del Dhamma, dotado de cualidades inconmensurables como los diez poderes, las cuatro intrepideces, los seis conocimientos extraordinarios y las dieciocho cualidades búdicas; es inspirador de devoción para quienes son aptos para ello. “Vanā” significa habiéndose alejado del bosque de las impurezas. “Nibbanamāgata” significa que ha alcanzado el Nirvana, es decir, el estado libre de sed o deseo. “Yādisakīdiso” se refiere a cualquier persona, la gente común.

๘๔๐-๔๑. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อคฺคมคฺคโคปนาย โคปิตตฺตา คุตฺตินฺทฺริโย. อคฺคผลชฺฌานาภิรติยา ฌานรโต. ตโต เอว พหิภูเตหิ รูปาทิอารมฺมเณหิ อปกฺกมิตฺวา วิสยชฺฌตฺเต นิพฺพาเน จ โอคาฬฺหจิตฺตตาย อพหิคฺคตมานโส. มิจฺฉาคาหโมจนภเยน วิปลฺลาสวนฺเตหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกหิ ภายิตพฺพโต เตสญฺจ ภยชนนโต ภยเภรโว. ปโยคาสยวิปนฺเนหิ อนุปคมนียโต จ เกนจิปิ อนาสาทนียโต จ ทุราสโท. ทุลฺลภายนฺติ ทุลฺลโภ อยํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุมฺปิ. ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถาติ ยถา นาม อุทุมฺพเร ภวํ ปุปฺผํ ทุลฺลภทสฺสนํ, กทาจิเทว ภเวยฺย, น วา ภเวยฺย, เอวํ อีทิสสฺส อุตฺตมปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

840-41. “Guttindriyo” es quien tiene los sentidos protegidos por haberlos resguardado mediante el camino supremo. “Jhānarato” es el que se deleita en la meditación del fruto supremo. Debido a ello, es “abahiggatamānaso” (de mente no externalizada), por haberse apartado de los objetos externos y tener la mente inmersa en el Nirvana. “Bhayabheravo” significa que es temible para quienes poseen puntos de vista erróneos y perversiones, por el temor que les infunde. “Durāsado” significa difícil de asediar por ser inalcanzable para quienes han fallado en su propósito y por ser imperturbable. “Dullabhāyaṃ” significa que él es difícil de encontrar. “Dassanāya” significa incluso para llegar a verlo. “Como la flor del udumbara” significa que así como la flor del árbol udumbara es de visión muy difícil y rara vez ocurre, de igual modo es difícil de ver a una persona superior de tal naturaleza.

๘๔๒. โส [Pg.198] ตถาคโต มุทูหิ วาจาหิ สณฺหาย วาจาย ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ มํ อาลปิตฺวา อามนฺเตตฺวา สรณํ คจฺฉ ตถาคตนฺติ ‘‘ตถา อาคโต’’ติอาทินา ตถาคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณํ คจฺฉาติ มํ อโวจ อภาสีติ โยชนา.

842. Ese Tathāgata, llamándome con palabras suaves y delicadas, diciendo: “¡Rajjumālā!”, me habló diciendo: “Busca refugio en el Tathāgata”, queriendo decir: “ve por refugio al Buda plenamente despierto que ha venido de la misma manera que los budas anteriores”; esta es la conexión gramatical.

๘๔๓-๔. ตาหนฺติ ตํ อหํ. คิรนฺติ วาจํ. เนลนฺติ นิทฺโทสํ. อตฺถวตินฺติ อตฺถยุตฺตํ สาตฺถํ, เอกนฺตหิตํ วา. วจีโสเจยฺยตาย สุจึ. อกกฺขฬตาย สณฺหํ. เวเนยฺยานํ มุทุภาวกรตฺตา มุทุ. สวนียภาเวน วคฺคุํ. สพฺพโสกาปนูทนนฺติ ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปชฺชนกสฺส สพฺพสฺสาปิ โสกสฺส วิโนทนํ คิรํ สุตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา อโหสินฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ ทานกถํ อาทึ กตฺวา อุสฺสกฺกิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ วิภาวนวเสน ปวตฺติตํ ภควโต อนุปุพฺพิกถํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา’’ติอาทิ.

843-4. “Tāhaṃ” es “a él, yo”. “Giraṃ” es la palabra. “Nelaṃ” es sin tacha. “Atthavatiṃ” significa dotada de sentido y provecho, o exclusivamente beneficiosa. “Suciṃ” es pura por la excelencia de su lenguaje. “Saṇhaṃ” es tersa por no ser ruda. “Mudu” es suave por ablandar el corazón de los seres. “Vagguṃ” es melodiosa. “Sabbasokāpanūdanaṃ” es la palabra que disipa todo el pesar nacido de la pérdida de parientes y otras desgracias; al oírla, su corazón se llenó de fe. Esto se refiere a la instrucción gradual del Bienaventurado, que comenzó con la enseñanza sobre la generosidad y culminó mostrando los beneficios de la renuncia. Por eso dijo: “viendo que mi mente estaba lista”, etc.

ตตฺถ กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ, เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ, ภาวนากมฺมสฺส โยคฺคจิตฺตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ปสนฺนํ สุทฺธมานส’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ปสนฺน’’นฺติ อิมินา อสฺสทฺธิยาปคมมาห, ‘‘สุทฺธมานส’’นฺติ อิมินา กามจฺฉนฺทาทิอปคมเนน มุทุจิตฺตตํ อุทคฺคจิตฺตตญฺจ ทสฺเสติ. อนุสาสีติ โอวทิ, สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สห อุปาเยน ปวตฺตินิวตฺติโย อุปทิสีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. อนุสาสิตาการทสฺสนญฺเหตํ.

Allí, “kallacitta” es la mente manejable; habiéndose eliminado las impurezas mentales como la falta de fe mediante la enseñanza previa, la mente se vuelve apta para la enseñanza superior; es la mente preparada para la meditación. Por eso dijo: “con la mente clara y pura”. Con “clara” indica la ausencia de duda; con “mente pura” muestra la suavidad y el júbilo mental debido a la ausencia del deseo sensual. “Anusāsī” significa que la instruyó; junto con la enseñanza fundamental del Dhamma, le indicó el surgimiento y el cese de las cosas. Por eso dijo: “esto es el sufrimiento”, etc., mostrando así la forma en que fue instruida.

๘๔๕. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ อิทํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ พาธกสภาวตฺตา กุจฺฉิกํ หุตฺวา ตุจฺฉสภาวตฺตา ตถตฺตา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ มยฺหํ อภาสิ. อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ อามตณฺหาทิเภทา ตณฺหา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว อุปฺปตฺติ เหตุ สมุทโย อริยสจฺจนฺติ. ทุกฺขนิโรโธติ ทุกฺขสฺส สนฺติภาโว อสงฺขตธาตุ นิโรโธ อริยสจฺจนฺติ. อนฺตทฺวยสฺส ปริวชฺชนโต อญฺชโส นิพฺพานคามินิปฏิปทาภาวโต อมโตคโธ มคฺโค อริยสจฺจนฺติ มํ อโวจาติ สมฺพนฺโธ.

845. En ese pasaje, “me dijo: esto es el sufrimiento” significa: “este conjunto de fenómenos de los tres planos de existencia, excluyendo la sed, por su naturaleza opresiva y despreciable, es la Noble Verdad del Sufrimiento”. “Este es el origen del sufrimiento” significa que esta sed, en sus diversas formas, es la causa y el origen de dicho sufrimiento, la Noble Verdad del Origen. “El cese del sufrimiento” es la Noble Verdad del Cese, el elemento incondicionado de paz. “El camino” es la Noble Verdad del Camino que conduce al Nirvana, el sendero recto que evita los dos extremos; así me lo dijo; tal es la conexión de los términos.

๘๔๖. กุสลสฺสาติ [Pg.199] โอวาททาเน เวเนยฺยทมเน เฉกสฺส, อปฺปมาทปฏิปตฺติยา วา มตฺถกปฺปตฺติยา อนวชฺชสฺส. โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตาติ ยถาวุตฺเต โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา สจฺจปฏิเวเธน อหํ ปติฏฺฐิตา. เตนาห ‘‘อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุต’’นฺติ, อิทํ โอวาเท ปติฏฺฐานสฺส การณวจนํ. ยา นิจฺจตาย มรณาภาวโต อมตํ, สพฺพทุกฺขวูปสมตาย สนฺตึ, อธิคตานํ อจวนเหตุตาย อจฺจุตํ นิพฺพานํ ปทํ อชฺฌคา อธิคญฺฉิ, สา เอกํเสน สตฺถุ โอวาเท ปติฏฺฐิตา นามาติ.

846. «Del hábil» (kusalassa) se refiere a quien es diestro en dar consejos y en domar a quienes deben ser domados, o a quien es irreprochable por haber alcanzado la cúspide de la práctica de la diligencia. «Estoy establecida en el consejo» (ovādamhi ahaṃ ṭhitā) significa: estoy firme en la instrucción mencionada anteriormente, habiendo completado los tres entrenamientos y comprendido las Cuatro Nobles Verdades. Por eso se dijo: «Alcancé lo Inmortal, la paz, el estado de Nibbana, lo inamovible». Estas son palabras que muestran la causa de estar establecida en el consejo. Aquella que ha alcanzado el estado de Nibbana —que es «inmortal» por ser eterno y carecer de muerte, «paz» por el cese de todo sufrimiento, e «inamovible» por ser la causa de la no desviación de los estados alcanzados— se dice que está verdaderamente establecida en el consejo del Maestro.

๘๔๗. อวฏฺฐิตาเปมาติ ทฬฺหภตฺตี รตนตฺตเย นิจฺจลปสาทสิเนหา. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเน อวิกมฺปินี, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอตสฺมึ สมฺมาทสฺสเน อจลา เกนจิ อจาลนียา. เกน ปเนตํ อวิกมฺปนนฺติ อาห ‘‘มูลชาตาย สทฺธายา’’ติ. อยํ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรห’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗; อ. นิ. ๙.๒๗) สมฺมาสมฺพุทฺเธ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺมา’ติอาทินา ตสฺส ธมฺเม, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา ตสฺส สงฺเฆ จ สจฺจาภิสมยสงฺขาเตน มูเลน ชาตมูลา สทฺธา, ตาย อหํ อวิกมฺปินีติ ทสฺเสติ. ตโต เอว ธีตา พุทฺธสฺส โอรสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย โอรสปุตฺตี.

847. «De afecto firme» (avaṭṭhitāpemā) significa tener una devoción sólida y un afecto de fe inamovible en las Tres Joyas. ¿Por qué? Porque ella es «inquebrantable en su visión» (dassane avikampinī), estando firme en la visión correcta de que «el Bienaventurado es el Buda perfectamente iluminado, el Dhamma está bien expuesto y el Sangha ha practicado rectamente», siendo inamovible por cualquier causa. Preguntándose quién posee este estado inquebrantable, se dice: «con fe nacida de una raíz» (mūlajātāya saddhāyā). Esto muestra que ella es inquebrantable a través de esa fe cuya raíz es la comprensión de las verdades (saccābhisamaya), manifestada en las cualidades del Buda como «Él es el Bienaventurado, el Arahat...», en las cualidades de Su Dhamma y en las cualidades de Su Sangha. Por eso mismo, es una «hija legítima del Buda» (dhītā buddhassa orasā), por ser una hija de su propio pecho, nacida de la noble casta generada por el esfuerzo del Buda.

๘๔๘. สาหํ รมามีติ สา อหํ ตทา อริยาย ชาติยา อิทานิ เทวูปปตฺติยา อาคตา มคฺครติยา ผลรติยา จ รมามิ, กามคุณรติยา กีฬามิ, อุภเยนาปิ โมทามิ. อตฺตานุวาทภยาทีนํ อปคตตฺตา อกุโตภยา. มธุมทฺทวนฺติ มธุสงฺขาตํ มทฺทวกรํ, นจฺจนคายนกาเลสุ สรีรสฺส สรสฺส จ มุทุภาวาวหํ คนฺธปานํ สนฺธาย วทติ.‘‘มธุมาทว’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อาทวํ ยาวทวํ ยาวเทว ทวตฺถํ มธุรํ ปิวามีติ อตฺโถ.

848. «Yo me regocijo» (sāhaṃ ramāmi) significa que yo, habiendo llegado a este estado mediante el nacimiento noble en aquel entonces y ahora por el renacimiento celestial, me regocijo en el deleite del Sendero y el deleite del Fruto, juego con el deleite de los placeres sensoriales y me alegro por ambos. «Sin temor de ninguna parte» (akutobhayā) por estar lejos del temor al autorreproche y otros. «Dulce y suave» (madhumaddavaṃ) se refiere a una bebida fragante infundida con perfumes que aporta suavidad al cuerpo y a la voz durante el canto y la danza; habla refiriéndose a una bebida aromática. También se lee «madhumādavaṃ», que significa «bebo una bebida dulce para el deleite y la diversión».

๘๔๙. ปุญฺญกฺเขตฺตานมากราติ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตภูตานํ อริยานํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยสงฺฆสฺส อากรา อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ตถาคตา. ยถาติ ยสฺมึ ปุญฺญกฺเขตฺเต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

849. «Mina de campos de mérito» (puññakkhettānamākarā) significa que los Tathagatas son el lugar de origen o surgimiento del Noble Sangha, compuesto por quienes se establecen en los Senderos y Frutos, quienes son campos de mérito para el mundo de los seres, incluidos los devas. «Donde» (yattha) se refiere a en qué campo de mérito. El resto sigue el mismo método ya explicado.

อถายสฺมา [Pg.200] มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ ปวตฺติตํ อิมํ กถาสลฺลาปํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Luego, el venerable Mahāmoggallāna, habiendo regresado al mundo de los hombres, relató al Bienaventurado esta conversación que había ocurrido entre él y la deidad. El Bienaventurado, tomando ese asunto como ocasión, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud.

รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Rajjumālā Vimāna ha terminado.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en la Paramatthadīpanī, el comentario del Khuddaka-Nikāya sobre las Historias de las Mansiones (Vimānavatthu):

ทฺวาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส จตุตฺถสฺส มญฺชิฏฺฐกวคฺคสฺส

Del cuarto vagga, el Vagga Mañjiṭṭhaka, que está adornado con doce historias,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

la explicación del significado ha concluido.

นิฏฺฐิตา จ อิตฺถิวิมานวณฺณนา.

Y así concluye la explicación de las Mansiones de las Mujeres.

๒. ปุริสวิมานํ

2. Mansiones de los Hombres

๕. มหารถวคฺโค

5. Vagga del Gran Carro (Mahārathavagga)

๑. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา

1. Explicación del Maṇḍūkadevaputtavimāna

มหารถวคฺเค [Pg.201] โก เม วนฺทติ ปาทานีติ มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. โส ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยพนฺธเว สตฺเต โวโลเกนฺโต อทฺทส ‘‘อชฺช มยิ สายนฺหสมเย ธมฺมํ เทเสนฺเต เอโก มณฺฑูโก มม สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปรูปกฺกเมน มริตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหตา เทวปริวาเรน มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคมิสฺสติ, ตตฺถ พหูนํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จมฺปานครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา, ภิกฺขูนํ สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คเตสุ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน ทิวสภาคํ เขเปตฺวา, สายนฺหสมเย จตูสุ ปริสาสุ สนฺนิปติตาสุ สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน โปกฺขรณิตีเร ธมฺมสภามณฺฑปํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต อฉมฺภีตเกสรสีโห วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน อนุปมาย พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสตุํ อารภิ.

En el Mahārathavagga, la historia que comienza con ‘¿Quién me rinde homenaje a mis pies?’ es el Maṇḍūkadevaputtavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Campā, a orillas del estanque Gaggarā. Al amanecer, tras haber entrado y salido de la absorción de la Gran Compasión —lo cual es la práctica habitual de los Budas—, observó a los seres capaces de ser guiados y vio: ‘Hoy, mientras enseño el Dhamma por la tarde, un sapo, captando la señal de mi voz, morirá por el esfuerzo de otro y nacerá en el mundo de los devas. Vendrá con un gran séquito celestial ante la vista de la gran multitud, y allí ocurrirá la realización de las verdades para muchos’. Habiendo visto esto, por la mañana se vistió, tomó su cuenco y manto y entró en la ciudad de Campā para pedir limosna junto con una gran comunidad de monjes. Tras facilitar la obtención de limosna para los monjes y terminar su comida, regresó al monasterio. Después de que los monjes cumplieron sus deberes y se retiraron a sus respectivos lugares de descanso diurno, él entró en la cabaña perfumada (gandhakuṭi) y pasó el resto del día en la felicidad de la absorción del Fruto. Por la tarde, cuando las cuatro asambleas se habían reunido, salió de la fragante cabaña perfumada y, mediante un milagro apropiado para ese momento, entró en el pabellón de enseñanza a orillas del estanque. Sentado en el noble asiento de Buda decorado, comenzó a enseñar el Dhamma con la incomparable gracia de un Buda y su inconcebible poder búdico, emitiendo su voz de Brahma dotada de ocho cualidades, como un león de melena impávida que ruge sobre una superficie de piedra de cinabrio.

ตสฺมิญฺจ ขเณ เอโก มณฺฑูโก โปกฺขรณิโต อาคนฺตฺวา ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสญฺญาย สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปริสปริยนฺเต นิปชฺชิ. อเถโก วจฺฉปาโล ตํ ปเทสํ อาคโต สตฺถารํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ ปริสญฺจ ปรเมน อุปสเมน ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา ตคฺคตมานโส ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต มณฺฑูกํ อโนโลเกตฺวา ตสฺส สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ธมฺมสญฺญาย ปสนฺนจิตฺโต ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ [Pg.202] วิย ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘กุโต นุ โข อิธ อหํ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปุริมชาตึ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ นาม อิธ อุปฺปชฺชึ, อีทิสญฺจ สมฺปตฺตึ ปฏิลภึ, กึ นุ โข กมฺมํ อกาสิ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต อญฺญํ น อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา, มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหตา ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน อุปสงฺกมิตฺวา, ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ชานนฺโตว มหาชนสฺส กมฺมผลํ พุทฺธานุภาวญฺจ ปจฺจกฺขํ กาตุํ –

En ese momento, una pequeña rana salió del estanque y, con la percepción del Dhamma pensando 'esto que se enseña es el Dhamma', se postró al borde de la asamblea captando la señal en la voz del Buda. Entonces, un vaquero llegó a ese lugar y, viendo al Maestro enseñando el Dhamma y a la asamblea escuchando con suprema calma, se quedó apoyado en su bastón con la mente absorta; sin ver a la rana, se detuvo presionando su cabeza con el bastón. Ella, con el corazón devoto por la percepción del Dhamma, murió en ese mismo instante y renació en el reino de Tāvatiṃsa en un palacio de oro de doce leguas. Como quien despierta del sueño, al verse rodeado por un grupo de ninfas celestiales, reflexionó: '¿De dónde he muerto para nacer aquí?'. Al contemplar su vida anterior, vio: 'Incluso alguien como yo ha nacido aquí y ha obtenido tal prosperidad. ¿Qué acción meritoria realicé?'. Al investigar, no encontró otra acción que haber captado la señal en la voz del Bienaventurado. Inmediatamente regresó junto con su palacio celestial, descendió de él y, ante la vista de la gran multitud, se acercó con un gran séquito y un majestuoso poder divino; después de postrarse con su cabeza a los pies del Bienaventurado, permaneció rindiendo homenaje con las manos en oración. Entonces el Bienaventurado, aun sabiéndolo, para hacer evidentes ante la gran multitud el fruto de la acción y el poder de los Budas, le preguntó:

๘๕๗.

857.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

'¿Quién es este que adora mis pies, resplandeciendo con tal poder y gloria, e iluminando todas las direcciones con una belleza suprema?'

ปุจฺฉิ. ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขมนุสฺสาทีสุ โก, กตโมติ อตฺโถ. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา อีทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน สุนฺทเรน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน, สรีรวณฺณนิภายาติ อตฺโถ.

Preguntó. Allí, 'ko' significa quién de entre los devas, nagas, yakkhas, humanos, etc. 'Me' significa mis. 'Pādāni' significa los pies. 'Iddhiyā' significa con este tipo de poder divino. 'Yasasā' significa con este tipo de séquito y distinción. 'Jalaṃ' significa resplandeciente. 'Abhikkantena' significa sumamente encantador, agradable y excelente. 'Vaṇṇenā' significa con el color de la piel, con el brillo de la complexión corporal; este es el significado.

อถ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อาวิ กโรนฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Entonces el hijo de los devas, revelando su existencia anterior y demás hechos, respondió con estos versos:

๘๕๘.

858.

‘‘มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร;

ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธี วจฺฉปาลโก.

«En mi vida anterior fui un sapo, habitante del agua; mientras escuchaba Tu Dhamma, un pastor de vacas me mató».

๘๕๙.

859.

‘‘มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส, อิทฺธึ ปสฺส ยสญฺจ เม;

อานุภาวญฺจ เม ปสฺส, วณฺณํ ปสฺส ชุติญฺจ เม.

«¡Oh, Gotama! Mira mi poder y mi gloria obtenidos por un momento de fe en el corazón; mira mi esplendor, mira mi complexión y mi resplandor».

๘๖๐.

860.

‘‘เย จ เต ทีฆมทฺธานํ, ธมฺมํ อสฺโสสุํ โคตม;

ปตฺตา เต อจลฏฺฐานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

«Aquellos que escucharon el Dhamma expuesto por Ti durante mucho tiempo, ¡oh Gotama!, ellos ciertamente alcanzan el estado inamovible donde, habiendo llegado, no sufren».

๘๕๘. ตตฺถ ปุเรติ ปุริมชาติยํ. อุทเกติ อิทํ ตทา อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. อุทเก มณฺฑูโกติ เอเตน อุทฺธุมายิกาทิกสฺส ถเล [Pg.203] มณฺฑูกสฺส นิวตฺตนํ กตํ โหติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, ฆาเสสนฏฺฐานํ. วาริ อุทกํ โคจโร เอตสฺสาติ วาริโคจโร. อุทกจารีปิ หิ โกจิ กจฺฉปาทิ อวาริโคจโรปิ โหตีติ ‘‘วาริโคจโร’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺสาติ พฺรหฺมสฺสเรน กรวีกรุตมญฺชุนา เทเสนฺตสฺส ตว ธมฺมํ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ สเร นิมิตฺตคฺคาหวเสน สุณนฺตสฺส, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อวธี วจฺฉปาลโกติ วจฺเฉ รกฺขนฺโต โคปาลทารโก มม สมีปํ อาคนฺตฺวา ทณฺฑโมลุพฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺโต มม สีเส ทณฺฑํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา มํ มาเรสิ.

858. Allí, 'pure' significa en la vida anterior. 'Udake' indica el lugar de su nacimiento en aquel entonces. Con 'una rana en el agua' se indica la exclusión de ser una rana que habita en la tierra, como las que están hinchadas, etc. 'Gocaro' significa el lugar donde los animales se mueven o buscan alimento; así, 'vārigocaro' significa que su área de vida es el agua. Se dice específicamente 'vārigocaro' porque algunos seres como las tortugas, aunque se mueven en el agua, no tienen allí su área de alimentación exclusiva. 'Tava dhammaṃ suṇantassa' significa que mientras escuchaba el Dhamma que tú enseñabas con voz de Brahma, melodiosa como el canto del ave Karavika, captando la señal en el sonido con la idea de que 'esto que se enseña es el Dhamma'; aquí el caso genitivo debe entenderse en sentido de una acción concurrente sin reparar en el peligro. 'Avadhī vacchapālakoti' significa que el joven vaquero que cuidaba a los terneros llegó cerca de mí y, mientras permanecía apoyado en su bastón, presionó fuertemente mi cabeza con el bastón y me mató.

๘๕๙. มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺสาติ ตว ธมฺเม มุหุตฺตมตฺตํ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตปสาทสฺส เหตุภูตสฺส อิทฺธินฺติ สมิทฺธึ, ทิพฺพวิภูตินฺติ อตฺโถ. ยสนฺติ ปริวารํ. อานุภาวนฺติ กามวณฺณิตาทิทิพฺพานุภาวํ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณสมฺปตฺตึ. ชุตินฺติ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณสมตฺถํ ปภาวิเสสํ.

859. 'Muhuttaṃ cittapasādassa' significa debido a la devoción mental surgida por tan solo un momento hacia tu Dhamma. 'Iddhiṃ' significa la perfección o el esplendor divino. 'Yasaṃ' significa el séquito. 'Ānubhāvaṃ' significa el poder divino, como la capacidad de manifestar formas deseadas. 'Vaṇṇaṃ' significa la excelencia de la complexión corporal. 'Jutiṃ' significa el resplandor especial capaz de impregnar doce leguas.

๘๖๐. เยติ เย สตฺตา. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. ทีฆมทฺธานนฺติ พหุเวลํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. อจลฏฺฐานนฺติ นิพฺพานํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โคตม ภควา อหํ วิย อิตฺตรเมว กาลํ อสุณิตฺวา เย ปน กตปุญฺญา จิรํ กาลํ ตว ธมฺมํ อสฺโสสุํ โสตุํ ลภึสุ, เต ทีฆรตฺตํ สํสารพฺยสนาภิภูตา อิเม สตฺตา ยตฺถ คนฺตฺวา น โสเจยฺยุํ, ตํ อโสกํ สสฺสตภาเวน อจลํ สนฺติปทํ ปตฺตา เอว, น เตสํ ตสฺส ปตฺติยา อนฺตราโยติ.

860. 'Ye' significa aquellos seres. La palabra 'ca' se usa para enfatizar la distinción. 'Te' se refiere a ti. 'Dīghamaddhānaṃ' significa por mucho tiempo. 'Assosuṃ' significa escucharon. Con 'Gotama', se dirige al Bienaventurado por su linaje. 'Acalaṭṭhānaṃ' significa el Nibbāna. Este es el significado aquí: 'Oh Bienaventurado Gotama, si yo, habiendo escuchado por un tiempo tan breve, he obtenido esto, aquellos que han realizado méritos y han escuchado tu Dhamma por largo tiempo, esos seres que han estado abrumados por los sufrimientos del saṃsāra durante mucho tiempo, al llegar a aquel lugar donde no se sufre, habrán alcanzado ciertamente ese estado de paz inamovible por su naturaleza eterna, y no hay obstáculo para que lo alcancen'.

อถสฺส ภควา สมฺปตฺตปริสาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อญฺชลึ กตฺวา สห ปริวาเรน เทวโลกเมว คโตติ.

Entonces el Bienaventurado, viendo la madurez de las condiciones necesarias tanto del hijo de los devas como de la asamblea presente, enseñó el Dhamma en detalle. Al final de la enseñanza, ese hijo de los devas se estableció en el fruto de entrar en la corriente (sotāpatti-phala), y hubo una comprensión de las verdades para ochenta y cuatro mil seres vivos. El hijo de los devas, habiendo rendido homenaje al Bienaventurado, lo rodeó tres veces por la derecha, saludó a la Sangha de monjes con las manos juntas y regresó al mundo celestial junto con su séquito.

มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la historia del hijo de los devas Maṇḍūka ha terminado.

๒. เรวตีวิมานวณฺณนา

2. Explicación de la historia de Revatīvimāna.

อุฏฺเฐหิ [Pg.204] เรวเต สุปาปธมฺเมติ เรวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิยํ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส กุลสฺส ปุตฺโต นนฺทิโย นาม อุปาสโก อโหสิ สทฺธาสมฺปนฺโน ทายโก ทานปติ สงฺฆุปฏฺฐาโก. อถสฺส มาตาปิตโร สมฺมุขเคหโต มาตุลธีตรํ เรวตึ นาม กญฺญํ อาเนตุกามา อเหสุํ. สา ปน อสฺสทฺธา อทานสีลา, นนฺทิโย ตํ น อิจฺฉิ. ตสฺส มาตา เรวตึ อาห ‘‘อมฺม, ตฺวํ อิมํ เคหํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ หริเตน โคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปหิ, อาธารเก ฐเปหิ, ภิกฺขูนํ อาคตกาเล วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ธมกรเณน ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา ภุตฺตกาเล ปตฺตานิ โธวาหิ, เอวํ เม ปุตฺตสฺส อาราธิกา ภวิสฺสสี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. อถ นํ ‘‘โอวาทกฺขมา ชาตา’’ติ ปุตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต ทิวสํ ฐเปตฺวา อาวาหํ กรึสุ.

«Levántate, Revatī...» es el Revatīvimāna. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía cerca de Benarés, en el Bosque de los Ciervos de Isipatana. En aquel tiempo, en Benarés, vivía el hijo de una familia dotada de fe, un upāsaka llamado Nandiya, quien era devoto, generoso, un gran donante y servidor de la Sangha. Entonces, sus padres desearon traer como esposa a una joven llamada Revatī, hija de su tío materno, que vivía en una casa cercana. Sin embargo, ella carecía de fe y no tenía el hábito de la generosidad; por ello, Nandiya no la deseaba. La madre de Nandiya le dijo a Revatī: «Querida, ven a nuestra casa y limpia con estiércol de vaca fresco el lugar de estancia de la Sangha de monjes, prepara los asientos y coloca los soportes para los cuencos. Cuando lleguen los monjes, ríndeles homenaje, toma sus cuencos, invítalos a sentarse, filtra el agua con el colador y, tras la comida, lava sus cuencos. Si actúas así, serás del agrado de mi hijo». Ella así lo hizo. Entonces, la madre informó a su hijo que Revatī se había vuelto obediente y, habiendo él aceptado diciendo «está bien», fijaron el día y celebraron la boda.

อถ นํ นนฺทิโย อาห ‘‘สเจ ภิกฺขุสงฺฆํ มาตาปิตโร จ เม อุปฏฺฐหิสฺสสิ, เอวํ อิมสฺมึ เคเห วสิตุํ ลภิสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กิญฺจิ กาลํ สทฺธา วิย หุตฺวา ภตฺตารํ อนวตฺเตนฺตี ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ. นนฺทิยสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. เคเห สพฺพิสฺสริยํ ตสฺสา เอว อโหสิ. นนฺทิโยปิ มหาทานปติ หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐเปสิ, กปณทฺธิกาทีนมฺปิ เคหทฺวาเร ปากวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อิสิปตนมหาวิหาเร จตูหิ คพฺเภหิ ปฏิมณฺฑิตํ จตุสาลํ กาเรตฺวา มญฺจปีฐาทีนิ อตฺถราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตถาคตสฺส หตฺเถ ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ, สห ทกฺขิโณทกทาเนน ตาวตึสภวเน อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิโก โยชนสตุพฺเพโธ สตฺตรตนมโย อจฺฉราคณสหสฺสสงฺฆุฏฺโฐ ทิพฺพปาสาโท อุคฺคญฺฉิ.

Entonces Nandiya le dijo: «Si sirves a la Sangha de monjes y a mis padres, podrás vivir en esta casa; sé diligente». Ella aceptó diciendo «está bien» y, fingiendo devoción por un tiempo y siguiendo la voluntad de su esposo, dio a luz a dos hijos. Al fallecer los padres de Nandiya, toda la autoridad del hogar quedó en manos de ella. Nandiya, convertido en un gran donante, estableció ofrendas regulares para la Sangha de monjes y también comida preparada en la puerta de su casa para los necesitados y viajeros. Habiendo hecho construir en el gran monasterio de Isipatana una sala de cuatro estancias adornada con cuatro cámaras, y habiendo dispuesto camas, bancos y otros mobiliarios, ofreció una gran donación a la Sangha de monjes encabezada por el Buda. Al verter el agua de la donación en las manos del Tathāgata, entregó la ofrenda. Simultáneamente con este acto, surgió en el reino de Tāvatiṃsa un palacio celestial de doce leguas de extensión en todo su contorno y cien leguas de altura, hecho de las siete joyas y resonando con las voces de miles de ninfas celestiales.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ปาสาทํ ทิสฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ อาคเต เทวปุตฺเต ปุจฺฉิ ‘‘กสฺสายํ ปาสาโท’’ติ? ‘‘อิมสฺส[Pg.205], ภนฺเต, ปาสาทสฺส สามิโก มนุสฺสโลเก พาราณสิยํ นนฺทิโย นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต สงฺฆสฺส อิสิปตนมหาวิหาเร จตุสาลํ กาเรสิ, ตสฺสายํ นิพฺพตฺโต ปาสาโท’’ติ อาหํสุ. ปาสาเท นิพฺพตฺตเทวจฺฉราโยปิ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยํ พาราณสิยํ นนฺทิยสฺส นาม อุปาสกสฺส ปริจาริกา ภวิตุํ อิธ นิพฺพตฺตา, ตสฺส เอวํ วเทถ ‘‘ตุยฺหํ ปริจาริกา ภวิตุํ นิพฺพตฺตา, เทวตาโย ตยิ จิรายนฺเต อุกฺกณฺฐิตา, เทวโลกสมฺปตฺติ นาม มตฺติกาภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนสฺส คหณํ วิย อติมนาป’นฺติ วตฺวา อิธาคมนตฺถาย ตสฺส วเทถา’’ติ อาหํสุ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สหสา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘นิพฺพตฺตติ นุ โข, ภนฺเต, กตปุญฺญานํ มนุสฺสโลเก ฐิตานํเยว ทิพฺพสมฺปตฺตี’’ติ? ‘‘นนุ เต, โมคฺคลฺลาน, นนฺทิยสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา, กสฺมา มํ ปุจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตตี’’ติ. อถสฺส สตฺถา ‘‘ยถา จิรํ วิปฺปวสิตฺวา อาคตํ ปุริสํ มิตฺตพนฺธวา อภินนฺทนฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เอวํ กตปุญฺญํ ปุคฺคลํ อิโต ปรโลกํ คตํ สกานิ ปุญฺญานิ สมฺปตฺติหตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, vio aquel palacio y preguntó a los hijos de los devas que acudieron a rendirle homenaje: «¿De quién es este palacio?». Ellos respondieron: «Venerable señor, el dueño de este palacio es el hijo de un hacendado llamado Nandiya, de Benarés en el mundo humano, quien hizo construir una sala de cuatro estancias en el gran monasterio de Isipatana; para él ha surgido este palacio». Incluso las ninfas celestiales nacidas allí, tras saludar al venerable, le dijeron: «Venerable señor, hemos nacido aquí para ser servidoras del upāsaka Nandiya. Por favor, dígale: 'Tus servidoras han nacido; las deidades están ansiosas por tu tardanza. La excelencia del mundo celestial es tan placentera como tomar un recipiente de oro tras romper uno de arcilla'. Dígale esto para que venga aquí». El venerable aceptó y, regresando prontamente al mundo humano, preguntó al Bienaventurado en medio de las cuatro asambleas: «Venerable señor, ¿surge acaso la excelencia celestial para los hacedores de méritos mientras aún permanecen en el mundo humano?». «Moggallāna, ¿no has visto tú mismo la excelencia celestial de Nandiya en el mundo de los devas? ¿Por qué me lo preguntas?». «Así es, venerable señor, ha surgido». Entonces el Maestro, mostrando que así como los amigos y parientes reciben con alegría a un hombre que regresa tras una larga ausencia, así los propios méritos reciben con manos de prosperidad a la persona virtuosa que parte de este mundo al más allá, recitó estos versos:

๘๖๑.

861.

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคตํ.

«A un hombre que ha estado ausente por mucho tiempo y regresa sano y sano desde lejos, sus parientes, amigos y seres queridos le dan la bienvenida a su llegada».

๘๖๒.

862.

‘‘ตเถว กตปุญฺญมฺปิ, อสฺมา โลกา ปรํ คตํ;

ปุญฺญานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปิยํ ญาตีว อาคต’’นฺติ. – คาถา อภาสิ;

«De la misma manera, las acciones meritorias reciben a quien ha hecho el bien al pasar de este mundo al otro, tal como los parientes reciben a un ser querido que regresa». —Así pronunció estas estrofas.

นนฺทิโย ตํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ เทติ, ปุญฺญานิ กโรติ, โส วณิชฺชาย คจฺฉนฺโต เรวตึ อาห ‘‘ภทฺเท, มยา ปฏฺฐปิตํ สงฺฆสฺส ทานํ อนาถานํ ปากวตฺตญฺจ ตฺวํ อปฺปมตฺตา ปวตฺเตยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โส ปวาสคโตปิ ยตฺถ ยตฺถ วาสํ กปฺเปติ, ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขูนํ อนาถานญฺจ ยถาวิภวํ ทานํ เทติเยว. ตสฺส อนุกมฺปาย ขีณาสวา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ทานํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เรวตี ปน ตสฺมึ คเต กติปาหเมว ทานํ ปวตฺเตตฺวา อนาถานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิ, ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ อทาสิ[Pg.206]. ภิกฺขูนํ ภุตฺตฏฺฐาเน อตฺตนา ภุตฺตาวเสสานิ สิตฺถานิ มจฺฉมํสขณฺฑมิสฺสกานิ จลกฏฺฐิกานิ จ ปกิริตฺวา มนุสฺสานํ ทสฺเสติ ‘‘ปสฺสถ สมณานํ กมฺมํ, สทฺธาเทยฺยํ นาม เอวํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ.

Nandiya, al escuchar aquella enseñanza, incrementó aún más sus donaciones y obras meritorias. Al partir en un viaje de negocios, le encargó a Revatī: «Querida, mantén con diligencia la caridad que he establecido para la Sangha y el suministro de comida para los desamparados». Ella aceptó, pero tras su partida, mantuvo las donaciones solo por unos pocos días y luego cortó el suministro de comida para los pobres. A los monjes les daba solo arroz partido con un caldo agrio. Además, en el lugar donde los monjes comían, ella esparcía sobras de su propia comida, granos de arroz mezclados con trozos de pescado y carne, y huesos desechados, diciendo a la gente para difamarlos: «Ved la conducta de estos ascetas; así desperdician lo que se les da con fe».

อถ นนฺทิโย โวหารกสิทฺธิ ยถาลาโภ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เรวตึ เคหโต นีหริตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา นิจฺจภตฺตํ อนาถภตฺตญฺจ สมฺมเทว ปวตฺเตสิ, อตฺตโน สหาเยหิ อุปนีตํ เรวตึ ฆาสจฺฉาทนปรมตาย ฐเปสิ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อตฺตโน วิมาเนเยว นิพฺพตฺติ. เรวตี ปน สพฺพํ ทานํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิเมสํ วเสน มยฺหํ ลาภสกฺกาโร ปริหายี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสนฺตี ปริภาสนฺตี วิจรติ. อถ เวสฺสวโณ ทฺเว ยกฺเข อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, พาราณสินคเร อุคฺโฆสถ ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เรวตี ชีวนฺตีเยว นิรเย ปกฺขิปียตี’ติ’’. ตํ สุตฺวา มหาชโน สํเวคชาโต ภีตตสิโต อโหสิ.

Entonces Nandiya, habiendo regresado tras el éxito de su negocio y con las ganancias obtenidas, al oír lo sucedido, expulsó a Revatī de la casa y entró en ella. Al segundo día, después de realizar una gran ofrenda a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha, estableció debidamente tanto una provisión constante de alimentos como alimentos para los desamparados. Por mediación de sus amigos, mantuvo a Revatī solo con lo mínimo necesario para comida y vestido. Algún tiempo después, al fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa precisamente en su propia mansión celestial. Revatī, por su parte, tras haber interrumpido todas las donaciones, andaba de un lado a otro insultando y reprendiendo a la comunidad de monjes, pensando: «Debido a ellos, mis ganancias y honores han disminuido». Entonces, Vessavaṇa ordenó a dos yakkhas: «Id, amigos, y proclamad en la ciudad de Bārāṇasī: 'A partir de hoy, en el séptimo día, Revatī será arrojada al infierno estando aún viva'». Al oír esto, la gente se llenó de consternación y se sintió aterrorizada.

อถ เรวตี ปน ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ทฺวารํ ถเกตฺวา นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส ตสฺสา ปาปกมฺมสญฺโจทิเตน เวสฺสวเณน รญฺญา อาณตฺตา ชลิตกปิลเกสมสฺสุกา จิปิฏวิรูปนาสิกา ปริณตทาฐา โลหิตกฺขา สชลธรสมานวณฺณา อติวิย ภยานกรูปา ทฺเว ยกฺขา อุปคนฺตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เรวเต, สุปาปธมฺเม’’ติอาทีนิ วทนฺตา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ‘‘มหาชโน ปสฺสตู’’ติ สกลนคเร วีถิโต วีถึ ปริพฺภมาเปตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยสฺส วิมานํ สมฺปตฺติญฺจสฺสา ทสฺเสตฺวา ตํ วิลปนฺตึเยว อุสฺสทนิรยสมีปํ ปาเปสุํ. ตํ ยมปุริสา อุสฺสทนิรเย ขิปึสุ. เตนาห –

Entonces Revatī subió al palacio, cerró la puerta y se sentó. Al séptimo día, impulsados por el mal kamma de ella, dos yakkhas de aspecto sumamente aterrador —con cabellos y barbas llameantes, narices chatas y deformes, colmillos curvos, ojos rojos y una complexión oscura como una nube de tormenta—, enviados por el rey Vessavaṇa, se acercaron a ella. Diciéndole: «¡Levántate, Revatī, de naturaleza muy malvada!», y agarrándola cada uno por un brazo, la hicieron desfilar de calle en calle por toda la ciudad para que la multitud la viera. Luego, elevándose por el aire, la llevaron al reino de Tāvatiṃsa, le mostraron la mansión y la prosperidad de Nandiya y, mientras ella se lamentaba amargamente, la condujeron a las proximidades del infierno Ussada. Allí, los agentes de Yama la arrojaron al infierno Ussada. Por eso se dijo:

๘๖๓.

863.

‘‘อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม, อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา, สมปฺปิตา เนรยิกา ทุเขนา’’ติ.

«¡Levántate, Revati, de conducta muy malvada! Tú, que tienes abierta la puerta de los estados de privación y careces de generosidad. Te llevaremos a donde los desdichados seres infernales gimen, sumidos en el sufrimiento».

ตตฺถ [Pg.207] อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, น ทาเนส ปาสาโท ตํ นิรยภยโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา สีฆํ อุฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉาหีติ อตฺโถ. เรวเตติ ตํ นาเมน อาลปติ. สุปาปธมฺเมติอาทินา อุฏฺฐานสฺส การณํ วทติ. ยสฺมา ตฺวํ อริยานํ อกฺโกสนปริภาสนาทินา สุฏฺฏุ ลามกปาปธมฺมา, ยสฺมา จ อปารุตํ ทฺวารํ นิรยสฺส ตว ปเวสนตฺถํ, ตสฺมา อุฏฺเฐหีติ. อทานสีเลติ กสฺสจิ กิญฺจิ น ทานสีเล กทริเย มจฺฉรินี, อิทมฺปิ อุฏฺฐานสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา ทานสีลานํ อมจฺฉรีนํ ตว สามิกสทิสานํ สุคติยํ นิวาโส, ตาทิสานํ ปน อทานสีลานํ มจฺฉรีนํ นิรเย นิวาโส, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, มุหุตฺตมตฺตมฺปิ ตว อิธ ฐาตุํ น ทสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตาติ ทุกฺขคตตฺตา ทุคฺคตา. เนรยิกาติ นิรยทุกฺเขน สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ยสฺมึ นิรเย ถุนนฺติ, ยาว ปาปกมฺมํ น พฺยนฺติ โหติ, ตาว นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา นิตฺถุนนฺติ, ตตฺถ ตํ เนสฺสาม นยิสฺสาม ขิปิสฺสามาติ โยชนา.

En esos versos, 'uṭṭhehī' significa 'levántate'; este palacio no puede protegerte del miedo al infierno, por lo tanto, levántate rápido y ven: ese es el significado. Con 'Revate', se dirige a ella por su nombre. Con 'supāpadhamme' y las palabras siguientes, se expresa la razón para que se levante. Debido a que posees una conducta extremadamente vil y malvada por insultar y reprender a los Nobles, y porque la puerta del infierno está abierta para tu entrada, por eso dice 'levántate'. 'Adānasīle' se refiere a quien no tiene el hábito de dar nada a nadie, siendo tacaña y envidiosa; esto también es una declaración de la causa para su partida. Debido a que para aquellos de naturaleza generosa y sin envidia, como tu esposo, hay una morada en un destino feliz, pero para las mujeres viles como tú, sin generosidad y envidiosas, hay una morada en el infierno, por eso dice 'levántate'; el sentido es: 'no te permitiremos permanecer aquí ni un solo momento'. 'Yattha thunanti duggatā' significa los desdichados que han ido a un destino de sufrimiento. 'Nerayikā' son los seres del infierno que, estando sumidos y unidos al sufrimiento infernal, gimen en ese infierno; mientras su mal kamma no se agote, gimen sin poder salir. La construcción es: 'allí te llevaremos, te conduciremos y te arrojaremos'.

๘๖๔.

864.

‘‘อิจฺเจว วตฺวาน ยมสฺส ทูตา, เต ทฺเว ยกฺขา โลหิตกฺขา พฺรหนฺตา;

ปจฺเจกพาหาสุ คเหตฺวา เรวตํ, ปกฺกามยุํ เทวคณสฺส สนฺติเก’’ติ. –

«Habiendo hablado así, los mensajeros de Yama, esos dos yakkhas de ojos rojos y enormes, tomando a Revatī cada uno por un brazo, partieron hacia la presencia de la multitud de devas».

อิทํ สงฺคีติการวจนํ.

Esta es la declaración de los recitadores de la compilación.

ตตฺถ อิจฺเจว วตฺวานาติ อิติ เอว ‘‘อุฏฺเฐหี’’ติอาทินา วตฺวา, วจนสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ยมสฺส ทูตาติ อปฺปฏิเสธนิยตสฺส ยมสฺส รญฺโญ ทูตสทิสา. เวสฺสวเณน หิ เต เปสิตา. ตถา หิ เต ตาวตึสภวนํ นยึสุ. เกจิ ‘‘น ยมสฺส ทูตา’’ติ น-การํ ‘‘ยมสฺสา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘เวสฺสวณสฺส ทูตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. น หิ น ยมทูตตาย เวสฺสวณสฺส ทูตาติ สิชฺฌติ. ยชนฺติ ตตฺถ พลึ อุปหรนฺตีติ ยกฺขา. โลหิตกฺขาติ รตฺตนยนา. ยกฺขานญฺหิ เนตฺตานิ อติโลหิตานิ โหนฺติ. พฺรหนฺตาติ มหนฺตา. ปจฺเจกพาหาสูติ เอโก เอกพาหายํ, อิตโร อิตรพาหายนฺติ ปจฺเจกํ พาหาสุ. เรวตนฺติ เรวตึ. เรวตาติปิ ตสฺสา นามเมว. ตถา หิ ‘‘เรวเต’’ติ [Pg.208] วุตฺตํ. ปกฺกามยุนฺติ ปกฺกาเมสุํ, อุปเนสุนฺติ อตฺโถ. เทวคณสฺสาติ ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆสฺส.

Allí, «habiendo hablado así» (icceva vatvānā) significa habiendo dicho «¡levántate!» y otras palabras; el sentido es que ocurrió inmediatamente después de hablar. «Mensajeros de Yama» (yamassa dūtā) se refiere a quienes son como mensajeros enviados por el rey Yama, aquel cuya voluntad no puede ser impedida. Pues ellos fueron enviados por Vessavaṇa. Por eso mismo la llevaron a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Algunos dicen «no mensajeros de Yama» (na yamassa dūtā), uniendo la partícula 'na' con 'yamassa' para significar «mensajeros de Vessavaṇa», pero eso no es adecuado. ¿Por qué? Porque el hecho de no ser mensajero de Yama no establece que uno sea mensajero de Vessavaṇa. Se llaman «Yakkhas» porque son seres a los que se les ofrecen sacrificios (bali). «De ojos rojos» (lohitakkhā) significa que tienen los ojos de un color rojo intenso; en verdad, los ojos de los yakkhas son muy rojos. «Grandes» (brahantā) significa que tienen cuerpos enormes. «En cada brazo» (paccekabāhāsū) significa que un yakka la agarró por un brazo y el otro por el otro brazo. «A Revati» (revatanti) se refiere a la mujer llamada Revatī; «Revatā» es también su nombre, por eso se dice «¡oh, Revati!». «Se la llevaron» (pakkāmayuṃ) significa que la condujeron. «Del grupo de los devas» (devagaṇassa) se refiere a la asamblea de los dioses en la morada de los Treinta y Tres.

เอวํ เตหิ ยกฺเขหิ ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยวิมานสฺส อวิทูเร ฐปิตา เรวตี ตํ สูริยมณฺฑลสทิสํ อติวิย ปภสฺสรํ ทิสฺวา –

Habiendo sido llevada así por esos yakkhas a la morada de los Treinta y Tres y situada cerca de la mansión de Nandiya, Revati vio aquella mansión extremadamente resplandeciente, semejante al disco solar, y dijo:

๘๖๕.

865.

‘‘อาทิจฺจวณฺณํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, พฺยมฺหํ สุภํ กญฺจนชาลฉนฺนํ;

กสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สุริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

«Esta mansión de color solar, encantadora, radiante, hermosa, cubierta con redes de oro y llena de gente, que brilla como los rayos del sol, ¿de quién es?»

๘๖๖.

866.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สุริยสมานวณฺณํ, โก โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

«Multitudes de mujeres con sus cuerpos ungidos con esencia de sándalo embellecen la mansión por ambos lados, por dentro y por fuera; se ve con un color semejante al del sol. ¿Quién es aquel que, habiendo alcanzado el cielo, se regocija en esta mansión?»

เต ยกฺเข ปุจฺฉิ. เตปิ ตสฺสา –

Preguntó a los yakkhas. Ellos también le respondieron:

๘๖๗.

867.

‘‘พาราณสิยํ นนฺทิโย นามาสิ, อุปาสโก อมจฺฉรี ทานปติ วทญฺญู;

ตสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สูริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

«En Benarés hubo un seguidor laico llamado Nandiya, generoso, señor de la dadivosidad, bondadoso y desinteresado. Esta es su mansión, llena de gente y brillando como los rayos del sol».

๘๖๘.

868.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สูริยสมานวณฺณํ, โส โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

«Multitudes de mujeres con sus cuerpos ungidos con esencia de sándalo embellecen la mansión por ambos lados; se ve con un color semejante al del sol. Es él, Nandiya, quien, habiendo alcanzado el cielo, se regocija en esta mansión».

อาจิกฺขึสุ.

Así le informaron.

๘๖๘. ตตฺถ จนฺทนสารลิตฺตาติ สารภูเตน จนฺทนคนฺเธน อนุลิตฺตสรีรา. อุภโต วิมานนฺติ วิมานํ อุภโต อนฺโต เจว พหิ จ สงฺคีตาทีหิ อุเปจฺจ โสภยนฺติ.

868. En ese contexto, 'candanasāralittā' significa que sus cuerpos estaban ungidos con la esencia de la fragancia de sándalo. 'Ubhato vimānaṃ' se refiere a que la mansión celestial resplandece por ambos lados, tanto por dentro como por fuera, debido a la música y otros deleites.

อถ [Pg.209] เรวตี –

Entonces Revatī dijo —

๘๖๙.

869.

‘‘นนฺทิยสฺสาหํ ภริยา, อคารินี สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา;

ภตฺตุ วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ, น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายา’’ติ. –

«Yo soy la esposa de Nandiya, la señora que gobernaba toda su casa. Ahora me regocijaré en la mansión de mi esposo; no deseo ver el infierno».

อาห. ตตฺถ อคารินีติ เคหสามินี. ‘‘ภริยา สคามินี’’ติปิ ปฐนฺติ, ภริยา สหคามินีติ อตฺโถ. สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตูติ มม ภตฺตุ นนฺทิยสฺส สพฺพกุฏุมฺพิกสฺส อิสฺสรา สามินี อโหสึ, ตสฺมา อิทานิปิ วิมาเน อิสฺสรา ภวิสฺสามีติ อาห. วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหนฺติ เอวํ ปโลเภตุเมว หิ ตํ เต ตตฺถ เนสุํ. น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายาติ ยํ ปน นิรยํ มํ ตุมฺเห เนตุกามา, ตํ นิรยํ ทสฺสนายปิ น ปตฺถเย, กุโต ปวิสิตุนฺติ วทติ.

Dijo esto. Allí, 'agārinī' significa la señora de la casa. Algunos leen 'bhariyā sagāminī', que tiene el sentido de la esposa que acompaña al esposo. 'Sabbakulassa issarā bhattū' significa: 'Fui la señora y dueña de toda la propiedad de mi esposo Nandiya; por lo tanto, incluso ahora seré la soberana en su mansión'. Dijo esto, pues aquellos [yakshas] la llevaron allí precisamente para tentarla con esas palabras: 'Me regocijaré ahora en la mansión'. 'Na patthaye nirayaṃ dassanāya' significa: 'Incluso ver ese infierno al cual ustedes desean llevarme, no lo deseo; ¿cómo podría entonces querer entrar en él?'.

เอวํ วทนฺติเมว ‘‘ตฺวํ ตํ ปตฺเถหิ วา มา วา, กึ ตว ปตฺถนายา’’ติ นิรยสมีปํ เนตฺวา –

A ella, que hablaba de ese modo, le dijeron: «Ya sea que lo desees o no, ¿qué importa tu deseo?», y llevándola cerca del infierno —

๘๗๐.

870.

‘‘เอโส เต นิรโย สุปาปธมฺเม, ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยต’’นฺติ. –

Dijeron esta estrofa: «Este es tu infierno, oh tú de naturaleza malvada; no realizaste méritos en el mundo de los vivos. Pues aquel que es avaro, propenso a la ira y de conducta pecaminosa, no alcanza la compañía de quienes ascienden al cielo».

คาถมาหํสุ. ตสฺสตฺโถ – เอโส ตว นิรโย, ตยา ทีฆรตฺตํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตพฺพฏฺฐานภูโต. กสฺมา? ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก, ยสฺมา มนุสฺสโลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ตยา ปุญฺญํ นาม น กตํ, เอวํ อกตปุญฺโญ ปน ตาทิโส สตฺโต มจฺฉรี อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหนลกฺขเณน มจฺฉเรน สมนฺนาคโต, ปเรสํ โรสุปฺปาทเนน โรสโก, โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมงฺคีภาวโต ปาปธมฺโม สคฺคูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ สหภาวํ น ลภตีติ โยชนา.

El significado es: este es tu infierno, el lugar donde deberás experimentar un gran sufrimiento durante mucho tiempo. ¿Por qué? Porque no realizaste méritos en el mundo de los vivos; ya que en el mundo de los hombres no hiciste ni la más mínima acción meritoria. La conexión de las palabras es: un ser de tal naturaleza, que no ha hecho méritos, que es avaro (poseyendo la característica de ocultar su propia riqueza), que provoca la ira de los demás y que es de naturaleza pecaminosa por estar lleno de estados impuros como la codicia, no obtiene la convivencia o el estado de compañía con los devas que han ido al cielo.

เอวํ ปน วตฺวา เต ทฺเว ยกฺขา ตตฺเถวนฺตรธายึสุ. ตํสทิเส ปน ทฺเว นิรยปาเล สํสวเก นาม คูถนิรเย ปกฺขิปิตุํ อากฑฺฒนฺเต ปสฺสิตฺวา –

Habiendo hablado así, esos dos yakshas desaparecieron en ese mismo lugar. Entonces, al ver a otros dos guardianes del infierno similares a ellos que la arrastraban para arrojarla al infierno de excrementos llamado Saṃsavaka —

๘๗๑.

871.

‘‘กึ [Pg.210] นุ คูถญฺจ มุตฺตญฺจ, อสุจิ ปฏิทิสฺสติ;

ทุคฺคนฺธํ กิมิทํ มีฬฺหํ, กิเมตํ อุปวายตี’’ติ. –

Ella preguntó sobre ese infierno: «¿Qué es esto que parece excremento y orina, una inmundicia? ¿Qué es este fétido olor a estiércol que emana?».

ตํ นิรยํ ปุจฺฉิ.

Preguntó sobre ese infierno.

๘๗๒.

872.

‘‘เอส สํสวโก นาม, คมฺภีโร สตโปริโส;

ยตฺถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

«Este es el infierno llamado Saṃsavaka, profundo, de cien estaturas humanas de profundidad; allí serás cocida durante miles de años, ¡oh Revati!»

ตสฺมึ กถิเต ตตฺถ อตฺตโน นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉนฺตี –

Cuando se le dijo esto, ella, deseando preguntar por la acción que fue la causa de su nacimiento allí —

๘๗๓.

873.

‘‘กึ นุ กาเยน วาจาย, มนสา ทุกฺกฏํ กตํ;

เกน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส’’ติ. – อาห;

Dijo: «¿Qué mal se cometió con el cuerpo, la palabra o la mente? ¿Por qué se ha obtenido este Saṃsavaka, profundo como la altura de cien hombres?».

๘๗๔.

874.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพเก;

มุสาวาเทน วญฺเจสิ, ตํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติ. –

«Engañaste con mentiras a los ascetas, a los brahmines y también a otros mendicantes; ese acto malvado fue cometido por ti».

ตสฺสา ตํ กมฺมํ กเถตฺวา ปุน เต –

Habiéndole explicado esa acción suya, ellos nuevamente —

๘๗๕.

875.

‘‘เตน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส;

ตตฺเถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

Dijeron: «Por eso se ha obtenido este Saṃsavaka, profundo como la altura de cien hombres; allí, Revatī, te cocinarás durante miles de años».

อาหํสุ. ตตฺถ สํสวโก นามาติ นิจฺจกาลํ คูถมุตฺตาทิอสุจิสฺส สํสวนโต ปคฺฆรณโต สํสวโก นาม.

En ese contexto, el nombre 'Saṃsavaka' se debe a que constantemente fluyen y destilan sustancias impuras como el excremento y la orina.

น เกวลํ ตุยฺหํ อิธ สํสวกลาโภ เอว, อถ โข เอตฺถ อเนกานิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา อุตฺติณฺณาย หตฺถจฺเฉทาทิลาโภปีติ ทสฺเสตุํ –

No solo te espera el sufrimiento en Saṃsavaka, sino que, tras haberte cocinado allí por muchos miles de años y al salir de ese lugar, también experimentarás el dolor de que te corten las manos y otras partes; para mostrar esto —

๘๗๖.

876.

‘‘หตฺเถปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ ปาเท, กณฺเณปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ นาสํ;

อโถปิ กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. –

Dijeron: «También cortan las manos y los pies, cortan las orejas y la nariz; además, bandadas de cuervos se reúnen y, en conjunto, te devoran mientras te agitas de dolor».

ตตฺถ ลทฺธพฺพการณํ อาหํสุ. ตตฺถ กาโกฬคณาติ กากสงฺฆา. เต กิรสฺสา ติคาวุตปฺปมาเณ สรีเร อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ ปติตฺวา ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ สุนิสิตคฺเคหิ อโยมเยหิ มุขตุณฺเฑหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ขาทนฺติ, มํสํ คหิตคหิตฏฺฐาเน กมฺมพเลน [Pg.211] ปูรเตว. เตนาห ‘‘กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ.

Allí explicaron la causa del sufrimiento que se ha de recibir. 'Kākoḷagaṇā' se refiere a las bandadas de cuervos. Se dice que cientos y miles de esas aves descienden sobre su cuerpo, el cual tiene una dimensión de tres gāvutas, y la picotean y devoran con picos de hierro, extremadamente afilados y del tamaño de troncos de palmera. La carne vuelve a crecer en cada lugar donde ha sido arrancada debido al poder del kamma. Por eso se dice: 'bandadas de cuervos se reúnen y, en conjunto, te devoran mientras te agitas de dolor'.

ปุน สา มนุสฺสโลกํ ปจฺจานยนาย ยาจนาทิวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปิ. เตน วุตฺตํ –

Nuevamente, ella suplicó de diversas maneras con el fin de ser llevada de regreso al mundo humano. Por eso se dice —

๘๗๗.

877.

‘‘สาธุ โข มํ ปฏิเนถ, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ;

ยํ กตฺวา สุขิตา โหนฺติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปเร’’ติ.

«Por favor, llevadme de vuelta; haré muchos méritos mediante la generosidad, la vida recta, el autocontrol y el dominio de los sentidos; aquello que, una vez hecho, trae felicidad y no produce arrepentimiento posterior».

ปุน นิรยปาลา –

Nuevamente los guardianes del infierno —

๘๗๘.

878.

‘‘ปุเร ตุวํ ปมชฺชิตฺวา, อิทานิ ปริเทวสิ;

สยํ กตานํ กมฺมานํ, วิปากํ อนุโภสฺสสี’’ติ. –

Dijeron: «Antes fuiste negligente, y ahora te lamentas; experimentarás el fruto de las acciones realizadas por ti misma».

อาหํสุ. ปุน สา อาห –

De nuevo ella dijo —

๘๗๙.

879.

‘‘โก เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, คนฺตฺวาน ปุฏฺโฐ เม เอวํ วเทยฺย;

นิกฺขิตฺตทณฺเฑสุ ททาถ ทานํ, อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยตํ.

«¿Quién, yendo del mundo de los devas al mundo de los hombres, diría esto si se le preguntara por mí?: 'Dad donativos a quienes han abandonado el castigo, ofreced ropa, lecho, comida y bebida; pues el avaro, el iracundo y el de mala conducta no alcanzan la compañía de los que van al cielo'.

๘๘๐.

880.

‘‘สาหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺนา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ.

«Ciertamente, si salgo de aquí y obtengo una matriz humana, seré generosa, virtuosa y realizaré mucho mérito a través de la generosidad, la conducta recta, el autocontrol y la disciplina».

๘๘๑.

881.

‘‘อารามานิ จ โรปิสฺสํ, ทุคฺเค สงฺกมานิ จ;

ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

«Plantaré arboledas de flores y frutos, y construiré puentes en lugares difíciles de transitar; también dispondré lugares para beber y pozos de agua con una mente llena de fe».

๘๘๒.

882.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

«En el decimocuarto día, en el decimoquinto día y en el octavo día de la quincena lunar, y durante la quincena de observancia especial, observaré los ocho factores del Uposatha».

๘๘๓.

883.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

น จ ทาเน ปมชฺชิสฺสํ, สามํ ทิฏฺฐมิทํ มยา’’ติ.

«Observaré el Uposatha, siempre restringida en la virtud; y no descuidaré la generosidad. He visto este resultado del infierno por mí misma».

๘๘๔.

884.

‘‘อิจฺเจวํ [Pg.212] วิปฺปลปนฺตึ, ผนฺทมานํ ตโต ตโต;

ขิปึสุ นิรเย โฆเร, อุทฺธํปาทํ อวํสิร’’นฺติ. –

"Así, lamentándose de esa manera y temblando de pavor, los guardianes del infierno agarraron a Revati por los pies hacia arriba y con la cabeza hacia abajo, y la arrojaron al terrible infierno desde diversos lugares."

อิทํ สงฺคีติการวจนํ. ปุน สา –

Estas son las palabras de los recitadores del concilio. Nuevamente, ella —

๘๘๕.

885.

‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี อโหสึ, ปริภาสิกา สมณพฺราหฺมณานํ;

วิตเถน จ สามิกํ วญฺจยิตฺวา, ปจฺจามหํ นิรเย โฆรรูเป’’ติ. –

"En el pasado fui tacaña e insultaba a los ascetas y brahmanas; habiendo engañado a mi esposo Nandiya con falsedades, ahora sufro en este infierno de aspecto aterrador."

โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’’ติ คาถา นิรเย นิพฺพตฺตาย วุตฺตา, อิตรา อนิพฺพตฺตาย เอวาติ เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

Pronunció la estrofa final. En ese contexto, debe entenderse que la estrofa 'Ahaṃ pure maccharinī' fue dicha cuando ya había renacido en el infierno, mientras que las otras fueron dichas antes de renacer allí. El resto es de fácil comprensión.

ภิกฺขู เรวติยา ยกฺเขหิ คเหตฺวา นีตภาวํ ภควโต อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา อาทิโต ปฏฺฐาย อิมํ วตฺถุํ กเถตฺวา อุปริ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. กามญฺเจตํ เรวตีปฏิพทฺธาย กถาย เยภุยฺยภาวโต ‘‘เรวตีวิมาน’’นฺติ โวหรียติ, ยสฺมา ปน เรวตี วิมานเทวตา น โหติ, นนฺทิยสฺส ปน เทวปุตฺตสฺส วิมานาทิสมฺปตฺติปฏิสํยุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา ปุริสวิมาเนสฺเวว สงฺคหํ อาโรปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

Los monjes informaron al Bienaventurado sobre el hecho de que Revatī había sido capturada y llevada por los yakkhas. Al oír esto, el Bienaventurado, comenzando desde el principio, relató esta historia y enseñó el Dhamma en detalle; al final de la enseñanza, muchos alcanzaron el fruto de la entrada en la corriente y otros logros. Aunque este relato se conoce comúnmente como 'Revatī-vimāna' (La mansión de Revatī) debido a que trata mayormente sobre ella, puesto que Revatī no es una deidad de la mansión, sino que esto se refiere a la excelencia de la mansión del hijo de los devas Nandiya, debe entenderse que fue incluido dentro de las Historias de Mansiones de Varones (Purisavimāna).

เรวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario a la Historia de la Mansión de Revatī.

๓. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา

3. Comentario a la Historia de la Mansión del joven Chatta

โย วทตํ ปวโร มนุเชสูติ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน เสตพฺยายํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส กิจฺฉาลทฺโธ ปุตฺโต ฉตฺโต นาม พฺราหฺมณมาณโว อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต ปิตรา เปสิโต อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก เมธาวิตาย อนลสตาย จ น จิเรเนว มนฺเต วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา พฺราหฺมณสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โส อาจริยํ อภิวาเทตฺวา ‘‘มยา ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ [Pg.213] สิกฺขิตํ, กึ โว ครุทกฺขิณํ เทมี’’ติ อาห. อาจริโย ‘‘ครุทกฺขิณา นาม อนฺเตวาสิกสฺส วิภวานุรูปา, กหาปณสหสฺสมาเนหี’’ติ อาห. ฉตฺตมาณโว อาจริยํ อภิวาเทตฺวา เสตพฺยํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปิตุ อาโรเจตฺวา ‘‘เทถ เม ทาตพฺพยุตฺตกํ, อชฺเชว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, อชฺช วิกาโล, สฺเว คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา กหาปเณ นีหริตฺวา ภณฺฑิกํ พนฺธาเปตฺวา ฐเปสุํ. โจรา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ฉตฺตมาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ วนคหเน นิลีนา อจฺฉึสุ ‘‘มาณวํ มาเรตฺวา กหาปเณ คณฺหิสฺสามา’’ติ.

«Yo vadataṃ pavaro manujesū» es la Historia de la Mansión del joven Chatta. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en el bosque Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en la ciudad de Setabya, vivía un joven brahmán llamado Chatta, el hijo obtenido con dificultad de cierto brahmán. Al alcanzar la mayoría de edad, fue enviado por su padre a Ukkaṭṭha, donde estudió bajo el brahmán Pokkharasāti. Debido a su inteligencia y diligencia, en poco tiempo aprendió los mantras y las ramas del conocimiento, logrando la maestría en las artes brahmánicas. Él saludó respetuosamente a su maestro y le dijo: «He aprendido el arte bajo su tutela, ¿qué honorarios de maestro debo entregarle?». El maestro respondió: «Los honorarios del maestro dependen de la fortuna del discípulo; trae mil kahāpaṇas». El joven Chatta saludó al maestro, regresó a Setabya, saludó a sus padres y, siendo recibido con alegría y cortesía, explicó el motivo de su regreso a su padre y dijo: «Entréguenme lo que sea apropiado dar; regresaré tras entregarlo hoy mismo». Sus padres le dijeron: «Hijo, hoy ya es tarde, partirás mañana», y sacando los kahāpaṇas, hicieron un fardo y lo guardaron. Unos ladrones, al enterarse de esto, se escondieron en una espesa selva en el camino del joven Chatta, pensando: «Mataremos al joven y tomaremos los kahāpaṇas».

ภควา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ฉตฺตมาณวกสฺส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ, โจเรหิ มาริตสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตึ, ตโต สห วิมาเนน อาคตสฺส ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปฐมตรเมว คนฺตฺวา มาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. มาณโว อาจริยธนํ คเหตฺวา เสตพฺยโต อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ภควตา วุตฺโต ‘‘อุกฺกฏฺฐํ, โภ โคตม, คมิสฺสามิ มยฺหํ อาจริยสฺส โปกฺขรสาติสฺส ครุทกฺขิณํ ทาตุ’’นฺติ อาห. อถ ภควา ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, มาณว, ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘นาหํ ชานามิ, กิมตฺถิยานิ ปเนตานิ กีทิสานิ จา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทมีทิส’’นฺติ สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จ ผลานิสํสํ วิภาเวตฺวา ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตาว, มาณวก, สรณคมนวิธิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘สาธุ อุคฺคณฺหิสฺสามิ, กเถถ ภนฺเต ภควา’’ติ เตน ยาจิโต ตสฺส รุจิยา อนุรูปํ คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ ทสฺเสนฺโต –

Al amanecer, el Bienaventurado, surgiendo de la meditación de la gran compasión y observando el mundo, vio el establecimiento del joven Chatta en los refugios y los preceptos, su renacimiento en el mundo celestial tras ser asesinado por los ladrones, y la comprensión del Dhamma por parte de la multitud congregada cuando él regresara junto con su mansión. Habiendo visto esto, partió de antemano y se sentó al pie de un árbol en la ruta del joven. El joven, llevando el dinero para su maestro y dirigiéndose desde Setabya hacia Ukkaṭṭha, vio al Bienaventurado sentado en el camino, se acercó y se detuvo. Cuando el Bienaventurado le preguntó: «¿A dónde irás?», él respondió: «Iré a Ukkaṭṭha, señor Gotama, para entregar los honorarios a mi maestro Pokkharasāti». Entonces el Bienaventurado dijo: «¿Conoces tú, joven, los tres refugios y los cinco preceptos?». Ante su respuesta: «No los conozco, ¿cuál es su propósito y cómo son?», el Bienaventurado le explicó: «Esto es así», detallando los beneficios de ir por refugio y de la observancia de los preceptos. Luego le dijo: «Aprende primero, joven, el método para ir por refugio». Habiendo solicitado el joven: «Bien, los aprenderé, enséñeme, Señor», el Bienaventurado, conforme a su inclinación y mediante versos, le mostró el método para ir por refugio:

๘๘๖.

886.

‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ;

ปารคโต พลวีริยสมงฺคี, ตํ สุคตํ สรณตฺถมุเปหิ.

"Aquel que es el más excelente entre los hombres al hablar, el Sabio del clan Sakya, el Bienaventurado que ha cumplido con todos sus deberes, que ha cruzado a la otra orilla y posee fuerza y valor; busca refugio en ese Sugata para liberarte del sufrimiento."

๘๘๗.

887.

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ[Pg.214], ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหิ.

"A la Enseñanza que es el desapasionamiento del deseo, libre de anhelos, sin penas, incondicionada, no repulsiva, dulce, bien practicada y bien analizada; busca refugio en toda esta Enseñanza para liberarte del sufrimiento."

๘๘๘.

888.

‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. –

"Donde dicen que lo que se da produce gran fruto, en los cuatro pares de hombres puros, estos ocho individuos que ven la Verdad; busca refugio en esta Comunidad para liberarte del sufrimiento."

ติสฺโส คาถาโย อภาสิ.

Así pronunció estas tres estrofas.

๘๘๖. ตตฺถ โยติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วทตนฺติ วทนฺตานํ. ปวโรติ เสฏฺโฐ, กถิกานํ อุตฺตโม วาทีวโรติ อตฺโถ. มนุเชสูติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ภควา ปน เทวมนุสฺสานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ ปวโรเยว, ภควโต จ จริมภเว มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนตาย วุตฺตํ ‘‘มนุเชสู’’ติ. เตเนวาห ‘‘สกฺยมุนี’’ติ. สกฺยกุลปฺปสุตตาย สกฺโย, กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคตโต อนวเสสสฺส จ เญยฺยสฺส มุนนโต มุนิ จาติ สกฺยมุนิ. ภาคฺยวนฺตตาทีหิ จตูหิ การเณหิ ภควา. จตูหิ มคฺเคหิ กาตพฺพสฺส ปริญฺญาทิปเภทสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา กตกิจฺโจ. ปารํ สกฺกายสฺส ปรตีรํ นิพฺพานํ คโต สยมฺภุญาเณน อธิคโตติ ปารคโต. อสทิเสน กายพเลน, อนญฺญสาธารเณน ญาณพเลน, จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริเยน จ สมนฺนาคตตฺตา พลวีริยสมงฺคี. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทิตตฺตา สุคโต. ตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตฺตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ, อชฺช ปฏฺฐาย อหิตนิวตฺตเนน หิตสํวฑฺฒเนน ‘‘อยํ เม ภควา สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณํ คติ ปฏิสรณ’’นฺติ ภช เสว, เอวํ ชานาหิ วา พุชฺฌสฺสูติ อตฺโถ.

886. En este contexto, la palabra 'yo' (quienquiera) es un término indefinido; su determinación debe entenderse mediante la palabra 'taṃ' (a ese). 'Vadataṃ' significa de entre los que proclaman. 'Pavaro' significa el más excelente, el supremo entre los oradores, el más noble entre los que declaran una doctrina; este es el significado. 'Manujesu' (entre los seres humanos) es una designación de superioridad, similar a 'maestro de dioses y humanos'. Sin embargo, el Bendito es supremo incluso sobre los dioses, los humanos, los brahmas y sobre todos los seres sintientes en general; se dice 'manujesu' debido a que nació entre los hombres en su existencia final. Por esta misma razón se dice 'Sakyamunī'. Se le llama 'Sakya' por nacer en el clan de los Sakyas; y es 'Muni' (Sabio) por estar dotado de la perfección del cuerpo (kāyamoneyya), etc., y por conocer exhaustivamente todo lo que debe ser conocido (ñeyya); por tanto, es 'Sakyamuni'. Es el 'Bhagavā' (Bendito) por cuatro razones, comenzando por poseer las seis glorias (bhāgyavantatā). Se le llama 'Katakicco' (Aquel que ha cumplido su tarea) por haber realizado y completado las dieciséis funciones que deben hacerse mediante los cuatro senderos, tales como la comprensión plena (pariññā), etc. Es 'Pāragato' porque ha llegado al Nibbāna, que es la otra orilla más allá del devenir (sakkāya), habiéndolo alcanzado mediante su conocimiento de omnisciencia (sayambhūñāṇa). Es 'Balavīrasamaṅgī' (poseedor de fuerza y energía) por estar dotado de una fuerza corporal incomparable, de una fuerza de conocimiento no compartida por otros, y del esfuerzo de los cuatro tipos de esfuerzo supremo (sammappadhāna). Es 'Sugato' por poseer una marcha sublime, por haber llegado al lugar excelente (Nibbāna), por haber ido correctamente y por haber hablado correctamente. Acude a ese Sugato, el Buda Completamente Iluminado, con el propósito de refugio, como protección, como amparo final y como salvación del sufrimiento de los estados de miseria y del ciclo de renacimientos. Desde hoy en adelante, para alejar lo perjudicial y aumentar lo beneficioso, cultívalo y sírvelo pensando: 'Este Bendito es mi refugio, mi guardia, mi refugio secreto, mi destino final, mi norte y mi amparo'. Así debe entenderse el significado.

๘๘๗. ราควิราคนฺติ อริยมคฺคมาห. เตน หิ อริยา อนาทิกาลภาวิตมฺปิ ราคํ วิรชฺเชนฺติ. อเนชมโสกนฺติ อริยผลํ. ตญฺหิ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อวสิฏฺฐานญฺจ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต [Pg.215] ‘‘อเนชํ อโสก’’นฺติ จ วุจฺจติ. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสน. ธมฺมนฺติ วา ปรมตฺถธมฺมํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ, น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. ตเทว นิพฺพานํ. นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูลนฺติ อปฺปฏิกูลํ. สวนเวลายํ อุปปริกฺขณเวลายํ ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต นิปุณภาวโต จ ปคุณํ. วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน กุสลาทิวเสน อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทติ. เตเนว หิสฺส อาปาถกาเล วิย วิมทฺทนกาเลปิ กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาย ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมนฺติ ยถาวปฏิปชฺชนฺเต อปายทุกฺขปาตโต ธารณตฺเถน ธมฺมํ, อิทํ จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยถาวปฏิปตฺติยา อปายทุกฺขปาตโต ธาเรติ เอว. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว วิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตธมฺมสฺส ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห.

887. 'Rāgavirāga' (desapasionamiento) se refiere al Noble Sendero. En verdad, mediante ese sendero, los nobles (ariyas) eliminan el apasionamiento cultivado durante un tiempo sin comienzo. 'Anejamasoka' se refiere al Fruto Noble (ariyaphala). Ciertamente, se llama 'aneja' (sin agitación) y 'asoka' (sin pesar) porque apacigua completamente la sed conocida como agitación (ejā) y las demás impurezas que son causas de pesar. 'Dhamma' se refiere a la realidad intrínseca (sabhāvadhamma). En efecto, este Dhamma que debe ser captado según su propia naturaleza es lo que comprende el sendero, el fruto y el Nibbāna; no debe entenderse en el sentido de una designación conceptual como el Dhamma de estudio (pariyatti). O bien, 'Dhamma' se refiere a la verdad última (paramatthadhamma), es decir, el Nibbāna. Se llama 'asaṅkhata' (incondicionado) porque no ha sido fabricado o condicionado por causas que se reúnen y actúan conjuntamente; esto es el Nibbāna mismo. Es 'appaṭikūla' (no repulsivo) porque en él no existe absolutamente nada que sea desagradable. Se llama 'madhura' (dulce) porque es deseable en todo momento: al escucharlo, al reflexionarlo y al practicarlo. Es 'paguṇa' (dominado/fluido) por haber sido puesto en movimiento mediante la perfección del don de la elocuencia (paṭibhānasampadā), la cual se apoya en el conocimiento de omnisciencia, siendo bien manifestado y sutil. Es 'suvibhatta' (bien analizado) debido a que el significado que debe ser analizado ha sido correctamente clasificado mediante los agregados (khandhas), etc., lo saludable (kusala), etc., y los encabezamientos (uddesa), etc. Con estos tres términos se refiere exclusivamente al Dhamma de estudio (pariyatti). Por esta razón se dice 'imaṃ' (este), para mostrar que es evidente para ambas partes: tanto para el que habla como para el que escucha, tanto al momento de su encuentro como al momento de su análisis. Se llama 'Dhamma' en el sentido de que sostiene (dhāraṇa) a quienes practican correctamente para que no caigan en el sufrimiento de los estados de miseria (apāya); este es un término general aplicable a los cuatro tipos de Dhamma. Pues incluso el Dhamma de estudio, con solo establecerse en los refugios y en los preceptos mediante la práctica correcta, sostiene ciertamente para no caer en el sufrimiento de los estados de miseria. Debe considerarse que esta misma historia del Vimāna es prueba de este significado. Mostrando el Dhamma anteriormente mencionado como algo evidente ante el joven, dijo nuevamente 'imaṃ'.

๘๘๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ อริยสงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ. ทินฺน มหปฺผลนฺติ คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป กโต. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุชฺฌเนน สุจีสุ ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๖๐) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. อฏฺฐาติ มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐสุ ยุคเฬ อกตฺวา วิสุํ วิสุํ คหเณน อฏฺฐ ปุคฺคลา. คาถาสุขตฺถเมว เจตฺถ ‘‘ปุคฺคล ธมฺมทสา’’ติ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส. ธมฺมทสาติ จตุสจฺจธมฺมสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนกา. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาเวน สงฺฆํ.

888. 'Yattha' significa en la Noble Comunidad (Ariya Saṅgha). 'Dinnaṃ' se refiere a lo que ha sido generosamente entregado, como comida y otros objetos donables. En 'dinna mahapphalaṃ' se realizó la elisión del sonido nasal por la métrica del verso. 'Sucīsu' (entre los puros) se refiere a los cuatro pares de personas mencionados como 'el que ha alcanzado el fruto de la entrada en la corriente, el que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente', etc., debido a su purificación total de las impurezas de los deficiencias. 'Aṭṭha' (ocho) se refiere a ocho individuos al tomarlos por separado, sin agruparlos como pares de los que están en el sendero y los que están en el fruto. Aquí, la designación 'puggala dhammadasā' usa una vocal corta solo por la métrica del verso. 'Dhammadasā' son quienes ven directamente la verdad de las cuatro nobles verdades y el elemento del Nibbāna. 'Saṅgha' se refiere a la comunidad constituida por la unión en la visión y en la conducta ética.

เอวํ ภควตา ตีหิ คาถาหิ สรณคุณสนฺทสฺสเนน สทฺธึ สรณคมนวิธิมฺหิ วุตฺเต มาณโว ตํตํสรณคุณานุสฺสรณมุเขน สรณคมนวิธิโน อตฺตโน หทเย ฐปิตภาวํ วิภาเวนฺโต ตสฺสา ตสฺสา คาถาย [Pg.216] อนนฺตรํ ‘‘โย วทตํ ปวโร’’ติอาทินา ตํ ตํ คาถํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ฐิตสฺส ปญฺจ สิกฺขาปทานิ สรูปโต ผลานิสํสโต จ วิภาเวตฺวา เตสํ สมาทานวิธึ กเถสิ. โส ตมฺปิ สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘หนฺทาหํ ภควา คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา รตนตฺตยคุณํ อนุสฺสรนฺโต ตํเยว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ภควาปิ ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตกํ กุสลํ เทวโลกูปปตฺติยา’’ติ เชตวนเมว อคมาสิ.

Así, cuando el Bendito hubo expuesto el método para tomar refugio junto con la explicación de las cualidades de los tres refugios mediante tres versos, el joven (māṇava), manifestando que el método de toma de refugio había quedado establecido en su corazón a través de la rememoración de las cualidades de cada refugio, recitó a continuación de cada verso del Buda las estrofas que comienzan con 'yo vadataṃ pavaro', etc. Habiendo recitado así, el Bendito le explicó los cinco preceptos (sikkhāpadas) detallando tanto su naturaleza como sus beneficios, y le enseñó el modo de asumirlos. El joven, habiéndolos grabado bien en su mente con el corazón lleno de fe, dijo: 'Bien, oh Bendito, ahora me marcharé', y partió por su camino rememorando constantemente las virtudes de la Triple Joya. El Bendito, considerando: 'Este mérito que ha realizado es suficiente para su renacimiento en el mundo celestial', regresó directamente al monasterio de Jetavana.

มาณวสฺส ปน ปสนฺนจิตฺตสฺส รตนตฺตยคุณํ สลฺลกฺขณวเสน ‘‘สรณํ อุเปมี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทตาย สรเณสุ จ, ภควตา วุตฺตนเยน ปญฺจนฺนํ สีลานํ อธิฏฺฐาเนน สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตสฺส เตเนว นเยน รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺเสว คจฺฉนฺตสฺส โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. โส เต อคเณตฺวา รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺโตเยว คจฺฉติ. ตญฺเจโก โจโร คุมฺพนฺตรํ อุปนิสฺสาย ฐิโต วิสปีเตน สเรน สหสาว วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา กหาปณภณฺฑิกํ คเหตฺวา อตฺตโน สหาเยหิ สทฺธึ ปกฺกามิ. มาณโว ปน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย อจฺฉราสหสฺสปริวุโต สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, ตสฺส วิมานสฺส อาภา สาติเรกานิ วีสติโยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

Sin embargo, para el joven (Chatta), que poseía una mente llena de fe y devoción, y que mediante la reflexión atenta en las virtudes de la Triple Joya había generado el pensamiento de 'me acojo al refugio' estableciéndose en los refugios, y habiendo asumido los cinco preceptos según el método enseñado por el Bienaventurado, permanecía firme en la moralidad. Mientras caminaba recordando precisamente de esa manera las virtudes de la Triple Joya, unos ladrones lo asaltaron en el camino. Él, sin prestarles atención, continuó su camino reflexionando únicamente en las cualidades de las Tres Joyas. Entonces, un ladrón que estaba al acecho escondido entre unos arbustos, le disparó repentinamente con una flecha envenenada, causándole la muerte. Tras arrebatarle el fardo que contenía mil monedas, el ladrón huyó con sus compañeros. El joven, por su parte, tras fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro de treinta leguas de extensión, como quien despierta de un sueño, rodeado de mil ninfas celestiales y con su cuerpo adornado con ornamentos equivalentes a sesenta cargas de carretas; el resplandor de su mansión se extendía por más de veinte leguas.

อถ มาณวํ กาลกตํ ทิสฺวา เสตพฺยคามวาสิโน มนุสฺสา เสตพฺยํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ อุกฺกฏฺฐคามวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส กเถสุํ. ตํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร ญาติมิตฺตา พฺราหฺมโณ จ โปกฺขรสาติ สปริวารา อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ปเทสํ อคมํสุ, เยภุยฺเยน เสตพฺยวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐวาสิโน จ อิจฺฉานงฺคลวาสิโน จ สนฺนิปตึสุ, มหาสมาคโม อโหสิ. อถ มาณวสฺส มาตาปิตโร มคฺคสฺส อวิทูเร จิตกํ สชฺเชตฺวา สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ.

Entonces, al ver al joven fallecido, los habitantes del pueblo de Setabya fueron a la ciudad de Setabya y se lo informaron a sus padres, mientras que los habitantes del pueblo de Ukkaṭṭha fueron a la ciudad de Ukkaṭṭha y se lo contaron al brahmán Pokkharasāti. Al oír aquella noticia, sus padres, parientes y amigos, junto con el brahmán Pokkharasāti y su séquito, con los rostros bañados en lágrimas y llorando, se dirigieron a aquel lugar. La gran mayoría de los habitantes de Setabya, Ukkaṭṭha e Icchānaṅgala se congregaron allí, resultando en una gran asamblea. Entonces, los padres del joven prepararon una pira funeraria cerca del camino y comenzaron a realizar los ritos funerarios para el cuerpo.

อถ ภควา จินฺเตสิ ‘‘มยิ คเต ฉตฺตมาณโว มํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสติ, อาคตญฺจ ตํ กตกมฺมํ กถาเปนฺโต กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาเรตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ตํ ปเทสํ อุปคนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล [Pg.217] นิสีทิ ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. อถ ฉตฺตมาณวเทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺโต สรณคมนญฺจ สีลสมาทานญฺจ ทิสฺวา, วิมฺหยชาโต ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน ‘‘อิทาเนวาหํ คนฺตฺวา ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิสฺสามิ, รตนตฺตยคุเณ จ มหาชนสฺส ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ กตญฺญุตํ นิสฺสาย สกลํ ตํ อรญฺญปเทสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต, สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห มหตา ปริวาเรน สทฺธึ ทิสฺสมานรูโป อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปตนฺโต อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘โก นุ โข อยํ เทโว วา พฺรหฺมา วา’’ติ อจฺฉริยพฺภุตชาโต อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. ภควา เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปากฏํ กาตุํ –

En ese momento, el Bienaventurado reflexionó: «Cuando yo llegue, el joven Chatta vendrá a rendirme homenaje. Mientras él relata las buenas acciones que realizó, yo haré que los frutos del kamma sean evidentes y enseñaré el Dhamma; de este modo, habrá una gran realización del Dhamma para la multitud». Habiendo pensado esto, se dirigió a aquel lugar junto con una gran comunidad de monjes y se sentó al pie de un árbol, emitiendo los rayos de buda de seis colores. Entonces, el joven Chatta, convertido ahora en un hijo de los devas, contemplando su propia prosperidad celestial y reflexionando sobre la causa de dicha fortuna, vio su acto de ir a los refugios y su asunción de los preceptos. Lleno de asombro y con una profunda devoción y respeto surgidos hacia el Bienaventurado, pensó: «Iré ahora mismo a rendir homenaje al Bienaventurado y a la comunidad de monjes, y haré manifiestas las virtudes de la Triple Joya ante la multitud». Basado en su gratitud, iluminando toda aquella región boscosa con una luz uniforme, llegó junto con su mansión celestial, descendió de ella y, con una forma visible y un gran séquito, se acercó y se postró con su cabeza a los pies del Bienaventurado. Tras saludarlo con respeto y con las manos en anjali, se detuvo a un lado. Al verlo, la multitud se llenó de asombro y maravilla, preguntándose: «¿Quién será este, un deva o un Brahma?», y se acercaron rodeando al Bienaventurado. El Bienaventurado, para hacer manifiesto el acto meritorio realizado por él y su resultado, interrogó a aquel hijo de los devas diciendo:

๘๘๙.

889.

‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส;

ยถา อตุลมิทํ มหปฺปภาสํ, โก นุ ตฺวํ ติทิวา มหึ อุปาคา.

"Ni el sol brilla así en el cielo, ni la luna ni la estrella Phussa resplandecen como este resplandor incomparable; ¿quién eres tú que has descendido desde el reino celestial a esta tierra nuestra?"

๘๙๐.

890.

‘‘ฉินฺทติ รํสี ปภงฺกรสฺส, สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา;

รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ, ปริสุทฺธํ วิมลํ สุภํ วิมานํ.

"Este palacio puro, inmaculado y hermoso eclipsa los rayos del sol; su luz se extiende por más de veinte leguas y convierte la noche en día."

๘๙๑.

891.

‘‘พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกํ, โวกิณฺณํ กุสุเมหิ เนกจิตฺตํ;

อรชวิรชเหมชาลฉนฺนํ, อากาเส ตปติ ยถาปิ สูริโย.

"Lleno de muchos lotos rojos y maravillosos lotos blancos, adornado con diversas flores, cubierto por una red de oro pura y libre de polvo, este palacio tuyo brilla en el cielo como el mismo sol."

๘๙๒.

892.

‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหิ, อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหิ;

กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหิ, ปริปูรํ คคนํว ตารกาหิ.

"Lleno de ninfas celestiales con vestiduras rojas y amarillas, con fragancias de aloe, piyangu y sándalo, y pieles delicadas que brillan como el oro, es como el firmamento lleno de estrellas."

๘๙๓.

893.

‘‘นรนาริโย [Pg.218] พหุเกตฺถเนกวณฺณา, กุสุมวิภูสิตาภรเณตฺถ สุมนา;

อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภึ, ตปนิยวิตตา สุวณฺณฉนฺนา.

"Aquí hay muchos seres celestiales gozosos, adornados con flores de diversos colores, con cuerpos cubiertos de oro y cabellos envueltos en ornamentos; fragancias exquisitas se esparcen, movidas por la brisa."

๘๙๔.

894.

‘‘กิสฺส สํยมสฺส อยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺโน;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิ อิคฺฆ ปุฏฺโฐ’’ติ. –

"¿De qué autocontrol es este el resultado? ¿Por el fruto de qué acción meritoria has renacido aquí? ¿Y por qué razón obtuviste este palacio? Te lo pregunto, oh deidad, respóndeme según corresponda."

ตํ เทวปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิ.

Así interrogó (el Bienaventurado) a aquel hijo de los devas.

๘๘๖. ตตฺถ ตปตีติ ทิปฺปติ. นเภติ อากาเส. ผุสฺโสติ ผุสฺสตารกา. อตุลนฺติ อนุปมํ, อปฺปมาณํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ ตว วิมานํ อนุปมํ อปฺปมาณํ ปภสฺสรภาเวน ตโต เอว มหปฺปภาสํ อากาเส ทิปฺปติ, น ตถา ตารกรูปานิ ทิปฺปนฺติ, น จนฺโท, ตานิ ตาว ติฏฺฐนฺตุ, นาปิ สูริโย ทิปฺปติ, เอวํภูโต โก นุ ตฺวํ เทวโลกโต อิมํ ภูมิปเทสํ อุปคโต, ตํ ปากฏํ กตฺวา อิมสฺส มหาชนสฺส กเถหีติ.

886. En esos versos, 'tapati' significa brilla o resplandece. 'Nabhe' significa en el cielo. 'Phusso' se refiere a la constelación o estrella Phussa. 'Atulaṃ' significa incomparable o inconmensurable. El significado es este: del mismo modo que esta mansión tuya, debido a su naturaleza radiante, es incomparable e inconmensurable y brilla en el cielo con gran resplandor, de tal manera que ni las estrellas ni la luna brillan así —dejando a estas de lado, ni siquiera el sol brilla de tal modo—; siendo poseedor de tal gloria, ¿quién eres tú que has venido desde el mundo celestial a este lugar de la tierra? Hazlo manifiesto y cuéntalo a esta multitud.

๘๙๐. ฉินฺทตีติ วิจฺฉินฺทติ, ปวตฺติตุํ อเทนฺโต ปฏิหนตีติ อตฺโถ. รํสีติ รสฺมิโย. ปภงฺกรสฺสาติ สูริยสฺส. ตสฺส จ วิมานสฺส ปภา สมนฺตโต ปญฺจวีสติ โยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา’’ติ. รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรตีติ อตฺตโน ปภาย อนฺธการํ วิธมนฺตํ รตฺติภาคมฺปิ ทิวสภาคํ วิย กโรติ. ปริสมนฺตโต อนฺโต เจว พหิ จ สุทฺธตาย ปริสุทฺธํ. สพฺพโส มลาภาเวน วิมลํ. สุนฺทรตาย สุภํ.

890. 'Chindati' significa que corta o interrumpe; el sentido es que no permite que la luz (del sol) prevalezca, sino que la repele. 'Raṃsī' son los rayos. 'Pabhaṅkarassa' se refiere al sol. El resplandor de dicha mansión se mantiene difundido por veinticinco leguas a la redonda; por ello se dice 'su resplandor supera las veinte leguas'. 'Convierte incluso la noche en día' significa que, al disipar la oscuridad con su propio brillo, hace que el tiempo de la noche sea como el del día. 'Totalmente pura' significa pura por su limpieza tanto por dentro como por fuera. 'Inmaculada' por la ausencia total de suciedad. 'Hermosa' por su excelencia y bondad.

๘๙๑. พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกนฺติ พหุวิธรตฺตกมลญฺเจว วิจิตฺตวณฺณเสตกมลญฺจ. เสตกมลํ ปทุมํ, รตฺตกมลํ ปุณฺฑรีกนฺติ วทนฺติ. โวกิณฺณํ กุสุเมหีติ อญฺเญหิ จ นานาวิเธหิ ปุปฺเผหิ สโมกิณฺณํ. เนกจิตฺตนฺติ [Pg.219] มาลากมฺมลตากมฺมาทินานาวิธวิจิตฺตํ. อรชวิรชเหมชาลฉนฺนนฺติ สยํ อปคตรชํ วิรเชน นิทฺโทเสน กญฺจนชาเลน ฉาทิตํ.

891. "Bahupadumavicitrapuṇḍarīka" se refiere a una gran variedad de lotos rojos y a lotos blancos de hermosos colores. Dicen que el loto blanco se llama "paduma" y el loto rojo "puṇḍarīka". "Vokiṇṇaṃ kusumehi" significa esparcido con otros diversos tipos de flores. "Nekacitta" significa adornado con diversas decoraciones, como guirnaldas y motivos de enredaderas. "Arajavirajahemajālachanna" significa que está cubierto por una red de oro pura, impecable y libre de impurezas.

๘๙๒. รตฺตมฺพรปีตวาสสาหีติ รตฺตวตฺถาหิ เจว ปีตวตฺถาหิ จ. เอกา หิ รตฺตํ ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ปีตํ อุตฺตริยํ กโรติ, อปรา ปีตํ นิวาเสตฺวา รตฺตํ อุตฺตริยํ กโรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหี’’ติ. อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหีติ อครุคนฺเธน ปิยงฺคุมาลาหิ จนฺทนคนฺเธหิ จ อุสฺสทาหิ, อุสฺสนฺนทิพฺพาครุคนฺธาทิกาหีติ อตฺโถ. กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหีติ กนกสทิสสุขุมจฺฉวีหิ. ปริปูรนฺติ ตหํ ตหํ วิจรนฺตีหิ สงฺคีติปสุตาหิ จ ปริปุณฺณํ.

892. "Rattambarapītavāsasāhi" significa con vestiduras rojas y amarillas. En verdad, una diosa, habiéndose vestido con una tela divina roja, usa una tela amarilla como prenda superior; otra, habiéndose vestido con una tela divina amarilla, usa una tela roja como prenda superior. A eso se refiere "rattambarapītavāsasāhi". "Agarupiyaṅgucandanussadāhi" se refiere a aquellas que tienen abundantes y supremas fragancias de incienso de madera de agar, guirnaldas de flores de piyaṅgu y aromas de sándalo; este es el significado. "Kañcanatanusannibhattacāhi" se refiere a aquellas que tienen una piel delicada similar al oro. "Paripūra" significa que el lugar está lleno de diosas que andan por aquí y por allá, dedicadas al canto.

๘๙๓. พหุเกตฺถาติ พหุกา เอตฺถ. อเนกวณฺณาติ นานารูปา. กุสมวิภูสิตาภรณาติ วิเสสโต สุรภิวายนตฺถํ ทิพฺพกุสุเมหิ อลงฺกตทิพฺพาภรณา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิมาเน. สุมนาติ สุนฺทรมนา ปมุทิตจิตฺตา. อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภินฺติ อนิเลน ปมุญฺจิตคนฺธานํ ปุปฺผานํ วายุนา วิมุตฺตปตฺตปุฏํ วิย วิพนฺธตาย วิกสิตตาย จ สุคนฺธํ ปวายนฺติ. ‘‘อนิลปธูปิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, วาเตน มนฺทํ อาวุยฺหมานา เหมมยปุปฺผาติ อตฺโถ. กนกจีรกาทีหิ เวณิอาทีสุ โอตตตาย ตปนิยวิตตา. เยภุยฺเยน กญฺจนาภรเณหิ อจฺฉาทิตสรีรตาย สุวณฺณฉนฺนา. นรนาริโยติ เทวปุตฺตา เทวธีตโร จ พหุกา เอตฺถ ตว วิมาเนติ ทสฺเสติ.

893. "Bahukettha" significa que hay muchos aquí. "Anekavaṇṇā" significa de diversas formas y colores. "Kusamavibhūsitābharaṇā" se refiere a adornos divinos decorados con flores divinas, especialmente para difundir una fragancia agradable. "Ettha" significa en esta mansión celestial (vimāna). "Sumanā" significa de mente noble y corazón alegre. "Anilapamuñcitā pavanti surabhi" significa que difunden un aroma agradable debido a que el viento libera la fragancia de las flores, como si el viento abriera los pétalos y los capullos. También se lee "anilapadhūpitā", que significa flores hechas de oro que son mecidas suavemente por el viento; este es el significado. "Tapaniyavitatā" significa cubiertas con hilos de oro y adornos similares en el cabello y otras partes. "Suvaṇṇachannā" significa que sus cuerpos están cubiertos mayormente por adornos de oro. "Naranāriyo" muestra que en esta mansión tuya hay muchos hijos e hijas de dioses.

๘๙๔. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต อิมสฺส มหาชนสฺส กมฺมผลปจฺจกฺขภาวายาติ อธิปฺปาโย.

894. "Iṅgha" es una partícula (nipāta) usada en el sentido de exhortación. "Puṭṭho" significa interrogado. El significado es: "Tú, habiendo sido interrogado, responde a esta multitud para que la realidad del fruto del kamma se haga evidente".

ตโต เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Entonces el hijo de los dioses respondió con estas estrofas:

๘๙๕.

895.

‘‘สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวน, สตฺถานุสาสิ อนุกมฺปมาโน;

ตว รตนวรสฺส ธมฺมํ สุตฺวา, กริสฺสามีติ จ พฺรวิตฺถ ฉตฺโต.

"Habiéndose encontrado conmigo espontáneamente en este camino, el Maestro me instruyó por compasión; habiendo escuchado la Enseñanza de Vos, el más excelente de los tesoros, yo, Chatta, dije que la practicaría."

๘๙๖.

896.

‘‘ชินวรปวรํ [Pg.220] อุเปหิ สรณํ, ธมฺมญฺจาปิ ตเถว ภิกฺขุสงฺฆํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"Ve por refugio al Buda, el más excelente de los Vencedores; ve por refugio a la Enseñanza y también a la comunidad de monjes; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๘๙๗.

897.

‘‘มา จ ปาณวธํ วิวิธํ จรสฺสุ อสุจึ,น หิ ปาเณสุ อสญฺญตํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"No cometas actos impuros de matar diversos seres vivos; los sabios no elogian la falta de autocontrol hacia los seres; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๘๙๘.

898.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตมฺปิ, อาทาตพฺพมมญฺญิโถ อทินฺนํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"Ni siquiera pienses en tomar lo que no te ha sido dado, aquello que es propiedad protegida de otros; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๘๙๙.

899.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตาโย, ปรภริยา อคมา อนริยเมตํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"No vayas hacia las esposas ajenas protegidas por otros, pues esto es una conducta innoble; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๙๐๐.

900.

‘‘มา จ วิตถํ อญฺญถา อภาณิ, น หิ มุสาวาทํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"No hables falsedades ni digas mentiras, pues los sabios no elogian el falso discurso; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๙๐๑.

901.

‘‘เยน จ ปุริสสฺส อเปติ สญฺญา, ตํ มชฺชํ ปริวชฺชยสฺสุ สพฺพํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

"Evita todo embriagante por el cual la consciencia del hombre se pierde; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas."

๙๐๒.

902.

‘‘สฺวาหํ อิธ ปญฺจ สิกฺขา กริตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวา ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ทฺเวปถมคมาสึ โจรมชฺเฌ, เต มํ ตตฺถ วธึสุ โภคเหตุ.

"Habiendo yo asumido los cinco preceptos aquí y practicado las enseñanzas del Tathagata, emprendí mi viaje por un camino donde, entre ladrones, ellos me mataron por mis pertenencias."

๙๐๓.

903.

‘‘เอตฺตกมิทํ [Pg.221] อนุสฺสรามิ กุสลํ, ตโต ปรํ น เม วิชฺชติ อญฺญํ;

เตน สุจริเตน กมฺมุนาหํ, อุปฺปนฺโน ติทิเวสุ กามกามี.

"Solo recuerdo este acto meritorio, no poseo otro más que este; por esa acción de buena conducta, he renacido en el cielo de los treinta y tres, disfrutando de los placeres deseados."

๙๐๔.

904.

‘‘ปสฺส ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส, อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา วิปากํ;

ชลมิว ยสสา สเมกฺขมานา, พหุกามํ ปิหยนฺติ หีนกมฺมา.

"Ved el fruto de la práctica de la Enseñanza y del autocontrol de tan solo un momento; muchos seres de acciones inferiores me miran con admiración y anhelan alcanzar este esplendor."

๙๐๕.

905.

‘‘ปสฺส กติปยาย เทสนาย, สุคติญฺจมฺหิ คโต สุขญฺจ ปตฺโต;

เย จ เต สตตํ สุณนฺติ ธมฺมํ, มญฺเญ เต อมตํ ผุสนฺติ เขมํ.

"Ved el fruto de tan breve enseñanza: he llegado a un buen destino y alcanzado la felicidad; creo que aquellos que escuchan la Enseñanza constantemente alcanzan el estado inmortal y seguro."

๙๐๖.

906.

‘‘อปฺปมฺปิ กตํ มหาวิปากํ, วิปุลํ โหติ ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ปสฺส กตปุญฺญตาย ฉตฺโต, โอภาเสติ ปถวึ ยถาปิ สูริโย.

"Incluso un poco de mérito realizado en la enseñanza del Tathagata produce un gran resultado y un fruto abundante; ved a Chatta, quien por su mérito realizado ilumina la tierra como el mismo sol."

๙๐๗.

907.

‘‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม, อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ;

เต มยํ ปุนเรว ลทฺธ มานุสตฺตํ, ปฏิปนฺนา วิหเรมุ สีลวนฺโต.

"¿Qué es este mérito? ¿Cómo debemos practicarlo? Así conversan algunos al encontrarse; nosotros, habiendo obtenido de nuevo la existencia humana, viviremos practicando las virtudes y poseyendo moralidad."

๙๐๘.

908.

‘‘พหุกาโร อนุกมฺปโก จ สตฺถา, อิติ เม สติ อคมา ทิวา ทิวสฺส;

สฺวาหํ อุปคโตมฺหิ สจฺจนามํ, อนุกมฺปสฺสุ ปุนปิ สุเณมฺห ธมฺมํ.

"El Maestro fue de gran ayuda y compasivo conmigo; por eso, habiendo sido asesinado por ladrones al mediodía, he venido ante Vos, cuyo nombre es Verdad; tened compasión de mí, que deseo escuchar vuestra Enseñanza de nuevo."

๙๐๙.

909.

‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ, ภวราคานุสยญฺจ ปหาย โมหํ;

น จ เต ปุน มุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ, ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา’’ติ.

"Aquellos que aquí abandonan el deseo por los placeres sensoriales y el engaño, habiendo dejado atrás la tendencia latente al deseo por la existencia, no regresan a la matriz, pues han alcanzado la paz suprema del Nirvana."

๘๙๕. ตตฺถ [Pg.222] สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวนาติ อิธ อิมสฺมึ ปเถ มหามคฺเค สยเมว อุปคเตน มาณเวน พฺราหฺมณกุมาเรน สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหมนุสาสนโต สตฺถา ภควา, ตฺวํ ยํ มาณวํ ยถาธมฺมํ อนุสาสิ อนุกมฺปมาโน อนุคฺคณฺหนฺโต, ตว รตนวรสฺส อคฺครตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา อิติ เอวํ กริสฺสามิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิสฺสามีติ, โส ฉตฺโต ฉตฺตนามโก มาณโว พฺรวิตฺถ กเถสีติ ปทโยชนา.

895. En cuanto a "sayamidha pathe samecca māṇavena": significa habiéndose encontrado en este gran camino con el joven brahmán que se acercó por su propia voluntad. El "Maestro" es el Bendito, porque enseña a los seres según sea apropiado para su beneficio tanto en esta vida como en la futura. Tú, el Buda, por compasión y con el deseo de favorecer al joven Chatta, lo instruiste de acuerdo con el Dhamma. Habiendo escuchado ese Dhamma de ti, el Buda Perfectamente Iluminado, el Tesoro Supremo, el joven llamado Chatta dijo: "Así lo haré", queriendo decir "practicaré tal como se me ha instruido". Esta es la conexión de las palabras.

๘๙๖. เอวํ ยถาปุจฺฉิตํ กมฺมํ การณโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต วิภาคโต จ ทสฺเสนฺโต สตฺถารา สมาทปิตภาวํ อตฺตนา จ ตตฺถ ปจฺฉา ปติฏฺฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชินวรปวร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเตติ ภนฺเต ภควา ‘‘สรณคมนํ ชานาสี’’ติ ตยา วุตฺโต ‘‘โน’’ติ น ‘‘ชานามี’’ติ ปฐมํ อโวจํ อหํ. ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสินฺติ ปจฺฉา ตยา วุตฺตํ กถํ ปริวตฺเตนฺโต ตว วจนํ ตเถว อกาสึ ปฏิปชฺชึ, ตีณิปิ สรณานิ อุปคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

896. Habiendo mostrado así el mérito (kamma) cuestionado a través de su causa, ahora, para mostrar ese mérito por su propia naturaleza y por su análisis, así como el hecho de haber sido exhortado por el Maestro y su posterior establecimiento personal en él, pronunció el verso que comienza con 'Jinavarapavara'. En ese contexto, 'Primero dije que no, Señor' (notipaṭhamaṃ avocāhaṃ bhante) significa: 'Señor, cuando Usted me preguntó: ¿Conoces el ir por refugio?, primero le respondí: No, queriendo decir: No lo sé'. 'Después cumplí Tu palabra tal como fue dicha' (pacchā te vacanaṃ tatheva akāsiṃ) significa que después, siguiendo las palabras que Usted pronunció, cumplí y practiqué según Su instrucción, y llegué a los tres refugios.

๘๙๗. วิวิธนฺติ อุจฺจาวจํ, อปฺปสาวชฺชํ มหาสาวชฺชญฺจาติ อตฺโถ. มา จรสฺสูติ มา อกาสิ. อสุจินฺติ กิเลสาสุจิมิสฺสตาย น สุจึ. ปาเณสุ อสญฺญตนฺติ ปาณฆาตโต อวิรตํ. น หิ อวณฺณยึสูติ น หิ วณฺณยนฺติ. ปจฺจูปฺปนฺนกาลตฺเถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํ. อถ วา ‘‘อวณฺณยึสู’’ติ เอกเทเสน สกลสฺส กาลสฺส อุปลกฺขณํ, ตสฺมา ยถา น วณฺณยึสุ อตีตมทฺธานํ, เอวํ เอตรหิปิ น วณฺณยนฺติ, อนาคเตปิ น วณฺณยิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

897. 'Vividha' significa diverso, tanto de pequeña como de gran falta. 'No actúes' (mā carassu) significa 'no lo hagas'. 'Impuro' (asuci) significa que no es puro por estar mezclado con la impureza de las impurezas (kilesas). 'No restringido ante los seres vivos' (pāṇesu asaññataṃ) significa no abstenerse de quitar la vida. 'Ciertamente no elogiaron' (na hi avaṇṇayiṃsū) significa que no elogian. Pues aquí, esta expresión en tiempo pasado tiene el sentido del tiempo presente. O bien, 'avaṇṇayiṃsū' es una indicación de todo el tiempo a través de una parte; por lo tanto, significa que así como no elogiaron en el pasado, tampoco elogian en el presente, ni elogiarán en el futuro.

๘๙๘-๙๐๐. ปรชนสฺส รกฺขิตนฺติ ปรปริคฺคหิตวตฺถุ. เตนาห ‘‘อทินฺน’’นฺติ. มา อคมาติ มา อชฺฌาจริ. วิตถนฺติ อตถํ, มุสาติ อตฺโถ. อญฺญถาติ อญฺญถาว, วิตถสญฺญี เอวํ วิตถนฺติ ชานนฺโต เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ.

898-900. 'Protegido por otros' (parajanassa rakkhitaṃ) se refiere a objetos poseídos por otros. Por eso dice 'lo no dado' (adinnaṃ). 'No vayas' (mā agamā) significa 'no transgredas'. 'Falso' (vitathaṃ) significa lo que no es real, es decir, una mentira. 'De otra manera' (aññathā) significa de un modo distinto; teniendo la percepción de lo falso, sabiendo que es falso, significa: 'no hables así'.

๙๐๑. เยนาติ [Pg.223] เยน มชฺเชน, ปีเตนาติ อธิปฺปาโย. อเปตีติ วิคจฺฉติ. สญฺญาติ ธมฺมสญฺญา, โลกสญฺญา เอว วา. สพฺพนฺติ อนวเสสํ, พีชโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ.

901. 'Por el cual' (yena) se refiere al licor por el cual, al ser bebido (pītena), es el sentido. 'Se aleja' (apeti) significa que desaparece. 'Percepción' (saññā) es la percepción del Dhamma, o bien, la percepción mundana. 'Todo' (sabbaṃ) significa sin excepción, comenzando desde la semilla.

๙๐๒. สฺวาหนฺติ โส ตทา ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. อิธ อิมสฺมึ มคฺคปเทเส, อิมสฺมึ วา ตว สาสเน. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’’ติ. ปญฺจ สิกฺขาติ ปญฺจ สีลานิ. กริตฺวาติ อาทิยิตฺวา, อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ. ทฺเวปถนฺติ ทฺวินฺนํ คามสีมานํ เวมชฺฌภูตํ ปถํ, สีมนฺตริกปถนฺติ อตฺโถ. เตติ เต โจรา. ตตฺถาติ สีมนฺตริกมคฺเค. โภคเหตูติ อามิสกิญฺจิกฺขนิมิตฺตํ.

902. 'Ese yo' (svāhaṃ) se refiere a aquel yo que en aquel tiempo era el joven Chatta. 'Aquí' (idha) significa en este tramo del camino, o bien, en esta enseñanza Tuya. Por eso dice 'en el Dhamma del Tathāgata'. 'Cinco entrenamientos' (pañca sikkhā) son los cinco preceptos. 'Habiendo hecho' (karitvā) significa habiendo tomado y habiendo emprendido. 'Camino entre dos' (dvepathaṃ) significa el camino que está en medio de los límites de dos aldeas; es decir, el camino en el espacio entre fronteras. 'Ellos' (te) son aquellos ladrones. 'Allí' (tattha) significa en el camino entre fronteras. 'Por causa de riquezas' (bhogahetu) significa por motivo de alguna ganancia material.

๙๐๓. ตโตติ ยถาวุตฺตกุสลโต ปรํ อุปริ อญฺญํ กุสลํ น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ, ยมหํ อนุสฺสเรยฺยนฺติ อตฺโถ. กามกามีติ ยถิจฺฉิตกามคุณสมงฺคี.

903. A partir de eso (tato) significa que, más allá o por encima de ese mérito (kusala) antes mencionado, no existe ni se encuentra otro mérito que yo pueda recordar. 'Deseoso de placeres' (kāmakāmī) se refiere a quien posee los hilos de los placeres sensoriales según su deseo.

๙๐๔. ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺสาติ ขณมุหุตฺตมตฺตํ ปวตฺตสีลสฺส. อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยาติ ยถาธิคตสฺส ผลสฺส อนุรูปธมฺมํ ปฏิปชฺชมานสฺส ภควา ปสฺส, ตุยฺหํ โอวาทธมฺมสฺส วา อนุรูปาย ธมฺมปฏิปตฺติยา วุตฺตนิยาเมเนว สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จาติ อตฺโถ. ชลมิว ยสสาติ อิทฺธิยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ ชลนฺตํ วิย. สเมกฺขมานาติ ปสฺสนฺตา. พหุกาติ พหโว. ปิหยนฺตีติ ‘‘กถํ นุ โข มยํ เอทิสา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺเถนฺติ. หีนกมฺมาติ มม สมฺปตฺติโต นิหีนโภคา.

904. 'De aquel que tuvo restricción por un momento' (khaṇamuhuttasaññamass) se refiere a la virtud que duró apenas un instante. 'Por la práctica conforme al Dhamma' (anudhammappaṭipattiyā) significa: oh Bendito, observa a aquel que practica el Dhamma apropiado para el fruto alcanzado; o bien, se refiere a la práctica del Dhamma conforme a Tu enseñanza, según el método explicado de ir por refugio y emprender los preceptos. 'Brillando con gloria' (jalamiva yasasā) es como alguien que resplandece por su poder y la excelencia de su séquito. 'Observando' (samekkhamānā) significa mirando. 'Muchos' (bahukā) son numerosas deidades. 'Anhelan' (pihayanti) significa que desean, diciendo: '¿Cómo podríamos nosotros llegar a ser así?'. 'De acciones inferiores' (hīnakammā) son aquellos cuyos goces son menores comparados con mi prosperidad.

๙๐๕. กติปยายาติ อปฺปิกาย. เยติ เย ภิกฺขู เจว อุปาสกาทโย จ. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. สตตนฺติ ทิวเส ทิวเส.

905. 'Por unos pocos' (katipayāya) significa por una pequeña cantidad. 'Quienes' (ye) se refiere a los monjes y también a los laicos, etc. La palabra 'ca' tiene un sentido de distinción. 'Te' (tava) significa Tuyos. 'Constantemente' (satataṃ) significa día tras día.

๙๐๖. วิปุลนฺติ อุฬารผลํ วิปุลานุภาวํ. ตถาคตสฺส ธมฺเมติ ตถาคตสฺส สาสเน โอวาเท ฐตฺวา กตนฺติ โยชนา. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน วุตฺตเมวตฺถํ อตฺตุทฺเทสิกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปสฺสาติ ภควนฺตํ วทติ, อตฺตานเมว วา อญฺญํ วิย จ กตฺวา วทติ.

906. 'Abundante' (vipulaṃ) significa un fruto grandioso y un poder extenso. 'En el Dhamma del Tathāgata' se vincula con lo que se hace permaneciendo en la enseñanza e instrucción del Tathāgata. De este modo, mostrando el mismo significado que fue dicho de manera general, ahora lo muestra en relación consigo mismo diciendo el verso que comienza con 'Mira' (passa). Allí, al decir 'mira', se dirige al Bendito, o bien, habla de sí mismo como si fuera otra persona.

๙๐๗. กิมิทํ [Pg.224] กุสลํ กิมาจเรมาติ กุสลํ นาเมตํ กึสภาวํ กีทิสํ, กถํ วา ตํ อาจเรยฺยาม. อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺตีติ เอวเมเก สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ปถวึ ปริวตฺเตนฺตา วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺตา วิย จ สุทุกฺกรํ กตฺวา มนฺตยนฺติ วิจาเรนฺติ, มยํ ปน อกิจฺเฉเนว ปุนปิ กุสลํ อาจเรยฺยามาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘มย’’นฺติอาทิ.

907. '¿Qué es este mérito? ¿Qué deberíamos practicar?' significa ¿cuál es la naturaleza de este llamado mérito?, ¿cómo es?, ¿o cómo deberíamos practicarlo? 'Así, algunos reuniéndose deliberan' significa que algunos, habiéndose reunido, deliberan y reflexionan haciendo algo sumamente difícil, como si estuvieran volteando la tierra o levantando el monte Sineru; pero el sentido es: 'nosotros, sin embargo, sin dificultad alguna, practicaríamos el mérito de nuevo'. Por esta razón dijo el verso que comienza con 'Nosotros' (mayaṃ).

๙๐๘. พหุกาโรติ พหูปกาโร, มหาอุปกาโร วา. อนุกมฺปโกติ การุณิโก. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิตีติ เอวํ, ภควโต อตฺตนิ ปฏิปนฺนาการํ สนฺธาย วทติ. เม สตีติ มยิ สติ วิชฺชมาเน, โจเรหิ อวธิเต เอวาติ อตฺโถ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสปิ ทิวา, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. สฺวาหนฺติ โส ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. สจฺจนามนฺติ ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินาเมหิ อวิตถนามํ ภูตตฺถนามํ. อนุกมฺปสฺสูติ อนุคฺคณฺหาหิ. ปุนปีติ ภิยฺโยปิ สุเณมุ, ตว ธมฺมํ สุเณยฺยามเยวาติ อตฺโถ.

908. 'De gran ayuda' (bahukāro) significa de mucho beneficio o de gran utilidad. 'Compasivo' (anukampako) significa misericordioso. La letra 'ma' es una conjunción eufónica. 'Así' (iti) se dice refiriéndose al modo en que el Bendito actuó hacia él. 'Estando yo' (me sati) significa mientras yo todavía estaba vivo, justo antes de ser asesinado por ladrones. 'En el pleno día' (divā divassa) significa durante el día del mismo día, es decir, en el momento del día. 'Ese yo' (svāhaṃ) es aquel yo que era el joven Chatta. 'De nombre verdadero' (saccanāmaṃ) significa que tiene un nombre que no falla y un nombre basado en la realidad, mediante nombres como 'Bendito, Noble y Perfectamente Iluminado'. 'Ten compasión' (anukampassu) significa 'favoréceme'. 'De nuevo' (punapi) significa 'escuchemos aún más', es decir, 'ciertamente escucharíamos Tu Dhamma'.

เอวํ เทวปุตฺโต สพฺพเมตํ กตญฺญุตาภาเว ฐตฺวา สตฺถุ ปยิรุปาสเน จ ธมฺมสฺสวเน จ อติตฺติเมว ทีเปนฺโต วทติ. ภควา เทวปุตฺตสฺส จ ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. อถ เนสํ อลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต เจว มาตาปิตโร จสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ, มหโต จ ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

Así, el hijo de los devas, establecido en un estado de gratitud, habló manifestando su insaciabilidad tanto en el servicio al Maestro como en la escucha del Dhamma. El Bendito, habiendo observado la inclinación del hijo de los devas y de la asamblea allí reunida, impartió el discurso gradual (anupubbīkatha). Luego, sabiendo que sus mentes estaban preparadas, reveló la enseñanza del Dhamma que es propia de los Budas (sāmukkaṃsika). Al concluir la enseñanza, tanto el hijo de los devas como sus padres se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti), y hubo una realización del Dhamma para una gran multitud de personas.

๙๐๙. ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต เทวปุตฺโต อุปริมคฺเคสุ อตฺตโน ครุจิตฺตีการํ, ตทธิคมสฺส จ มหานิสํสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราค’’นฺติ ปริโยสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เย อิธ อิมสฺมึ สาสเน ฐิตา ปชหนฺติ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทนฺติ กามราคํ, น จ เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. เย จ ปน ปหาย โมหํ สพฺพโส สมุคฺฆาเตตฺวา ภวราคานุสยญฺจ ปชหนฺติ, เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยนฺติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กสฺมา? ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา, เต หิ อุตฺตมปุริสา อนุปาทิเสสาย [Pg.225] นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ คตา เอวํ อิเธว สพฺพเวทยิตานํ สพฺพปริฬาหานํ พฺยนฺติภาเวน สีติภูตา.

909. Establecido en el primer fruto, el hijo de un deva, manifestando su propio respeto hacia los senderos superiores y el gran beneficio de alcanzarlos, pronunció el verso final: 'Quienes aquí abandonan el deseo sensual...'. Su significado es: quienes, situados en esta Enseñanza, abandonan, es decir, extirpan sin residuo el deseo sensual, no vuelven a entrar en un vientre materno debido a que los grilletes que pertenecen al mundo inferior (orambhāgiya-saṃyojana) han sido erradicados. Y quienes, habiendo abandonado el engaño, habiéndolo arrancado por completo y abandonado también la tendencia latente al deseo por la existencia, no hace falta decir que no vuelven a entrar en un vientre materno. ¿Por qué? Porque han alcanzado el Nibbāna final y se han vuelto frescos (sītibhūtā); pues esos hombres supremos han alcanzado el Parinibbāna mediante el elemento del Nibbāna sin residuo de apego (anupādisesa-nibbānadhātu), habiéndose vuelto así frescos en esta misma vida por la extinción de todos los sentimientos y todas las aflicciones.

อิติ เทวปุตฺโต อตฺตโน อริยโสตสมาปนฺนภาวํ ปเวเทนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนาย กูฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปจิตึ ทสฺเสตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เทวโลกเมว คโต, สตฺถาปิ อุฏฺฐายาสนา คโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มาณวสฺส ปน มาตาปิตโร พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สพฺโพ จ มหาชโน ภควนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. ภควา เชตวนํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย อิมํ วิมานํ วิตฺถารโต กเถสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Así, el hijo del deva, anunciando su estado de haber alcanzado la corriente de los nobles (ariya-sotasamāpanna), habiendo llevado la enseñanza hasta su culminación en el elemento del Nibbāna sin residuo, rindió homenaje al Bienaventurado, realizó la circunvalación hacia la derecha, mostró su respeto a la comunidad de monjes, pidió permiso a sus padres y regresó al mundo de los devas. El Maestro también se levantó de su asiento y se marchó junto con la comunidad de monjes. Por su parte, los padres del joven, el brahmán Pokkharasāti y toda la multitud, habiendo seguido al Bienaventurado, regresaron. El Bienaventurado, habiendo llegado a Jetavana, expuso en detalle esta historia de la mansión (vimāna) ante la asamblea reunida. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud.

ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la Mansión del Joven Chatta (Chattamāṇavaka-vimāna).

๔. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา

4. Comentario sobre la Mansión del que dio Sopa de Cangrejo (Kakkaṭakarasadāyaka-vimāna).

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ กกฺกฏกรสทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก กณฺณสูเลน ปีฬิโต อกลฺลสรีรตาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ, เวชฺเชหิ วุตฺตวิธินา เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิ. โส ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถสฺส ภควา ‘‘กกฺกฏกรสโภชนํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา อาห ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขุ มคธเขตฺเต ปิณฺฑาย จราหี’’ติ.

'Esta mansión de elevados pilares de joyas' es la Mansión del que dio Sopa de Cangrejo. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Bambú (Veḷuvana), en Rājagaha. En aquel tiempo, cierto monje que había emprendido la visión cabal (vipassanā), afligido por un dolor de oídos, no podía esforzarse en la visión cabal debido a su mala salud. A pesar de que los médicos le aplicaron medicinas según el método prescrito, la enfermedad no cesaba. Él informó de este asunto al Bienaventurado. Entonces el Bienaventurado, sabiendo que 'el alimento con sopa de cangrejo es adecuado', le dijo: 'Ve, monje, y recorre en busca de limosnas los campos de Magadha'.

โส ภิกฺขุ ‘‘ทีฆทสฺสินา อทฺธา กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มคธเขตฺตํ คนฺตฺวา อญฺญตรสฺส เขตฺตปาลสฺส กุฏิยา ทฺวาเร ปิณฺฑาย อฏฺฐาสิ. โส จ เขตฺตปาโล กกฺกฏกรสํ สมฺปาเทตฺวา ภตฺตญฺจ ปจิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน เถรํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา กุฏิกายํ นิสีทาเปตฺวา กกฺกฏกรสภตฺตํ อทาสิ. เถรสฺส ตํ ภตฺตํ โถกํ ภุตฺตสฺสเยว กณฺณสูลํ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย อโหสิ[Pg.226]. โส สปฺปายาหารวเสน จิตฺตผาสุกํ ลภิตฺวา วิปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อภินินฺนาเมนฺโต อปริโยสิเตเยว โภชเน อนวเสสโต อาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย เขตฺตปาลํ อาห ‘‘อุปาสก, ตว ปิณฺฑปาตโภชเนน มยฺหํ โรโค วูปสนฺโต, กายจิตฺตํ กลฺลํ ชาตํ, ตฺวมฺปิ อิมสฺส ปุญฺญสฺส ผเลน วิคตกายจิตฺตทุกฺโข ภวิสฺสสี’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

Aquel monje, pensando: 'Ciertamente, el que ve a lo lejos (el Buda) debe haber visto algún beneficio', y aceptando las palabras del Bienaventurado diciendo: 'Está bien, venerable señor', rindió homenaje al Bienaventurado, tomó su cuenco y sus mantos, fue a los campos de Magadha y se detuvo para pedir limosna a la puerta de la cabaña de cierto guardián de campos. Aquel guardián de campos, habiendo preparado sopa de cangrejo y cocinado arroz, se había sentado pensando: 'Comeré después de descansar un poco'. Al ver al anciano (thera), tomó su cuenco, lo hizo sentar en la pequeña cabaña y le ofreció el arroz con sopa de cangrejo. Tan pronto como el anciano hubo comido un poco de ese alimento, su dolor de oídos cesó; se sintió como si se hubiera bañado con cien cántaros de agua. Gracias al alimento adecuado, obtuvo bienestar mental y, dirigiendo su mente por medio de la visión cabal, antes incluso de terminar su comida, agotó las impurezas (āsava) sin residuo alguno, se estableció en el estado de Arhat y dijo al guardián del campo: 'Upāsaka (devoto), por tu ofrenda de limosna mi enfermedad ha cesado y mi cuerpo y mente están sanos. Tú también, por el fruto de este mérito, estarás libre de sufrimientos físicos y mentales'. Tras decir esto y realizar la bendición (anumodanā), partió.

เขตฺตปาโล อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก มณิถมฺเภ กนกวิมาเน สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิเต เวฬุริยมยคพฺเภ นิพฺพตฺติ, ทฺวาเร จสฺส ยถูปจิตกมฺมสํสูจโก มุตฺตาสิกฺกาคโต สุวณฺณกกฺกฏโก โอลมฺพมาโน อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตตฺถ คโต ตํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Tiempo después, el guardián del campo falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro adornada con setecientas cámaras con techos puntiagudos, con habitaciones de berilo y pilares de joyas que medían doce leguas (yojanas). En su puerta, indicando claramente la acción (kamma) acumulada, se encontraba un cangrejo de oro colgado de una red de perlas. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método mencionado anteriormente, lo vio y le preguntó con estos versos:

๙๑๐.

910.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

"Este elevado palacio con columnas de gemas mide doce leguas a la redonda; tiene setecientas hermosas y espaciosas habitaciones con techos puntiagudos, con columnas de lapislázuli y suelos resplandecientes."

๙๑๑.

911.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

"Allí resides, bebes y comes; arpas divinas emiten sonidos melodiosos, hay cinco tipos de placeres sensoriales divinos y ninfas adornadas con oro danzan allí."

๙๑๒.

912.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"¿Por qué tienes tal color? ¿Por qué esta gloria se cumple para ti aquí? ¿Y por qué surgen para ti todas las riquezas que son gratas a tu corazón?"

๙๑๓.

913.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras humano? ¿Por qué posees este poder resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones?"

โสปิสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

Aquel hijo de los devas le respondió; para mostrar esto:

๙๑๔.

914.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

«Aquel hijo de los devas, complacido al ser interrogado por Moggallana, habiéndosele planteado la pregunta, explicó de qué acción era este fruto» —se dice.

๙๑๕.

915.

‘‘สติสมุปฺปาทกโร[Pg.227], ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต;

นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส, โสภติ ทสปาทโก.

«Un cangrejo que despierta la atención plena está situado en la puerta; hecho de oro y con diez patas, resplandece hermosamente.

๙๑๖.

916.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a esa acción, mi esplendor es tal; debido a ello, aquí soy bendecido y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón.

๙๑๗.

917.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tal poder radiante y mi esplendor ilumina todas las direcciones».

๙๑๐. ตตฺถ อุจฺจนฺติ อจฺจุคฺคตํ. มณิถูณนฺติ ปทุมราคาทิมณิมยถมฺภํ. สมนฺตโตติ จตูสุปิ ปสฺเสสุ. รุจกตฺถตาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ สุวณฺณผลเกหิ อตฺถตา.

910. En este contexto, 'ucca' significa muy elevado. 'Maṇithūṇa' se refiere a pilares hechos de joyas como el rubí. 'Samantato' significa en los cuatro costados. 'Rucakatthatā' se refiere a estar cubierto con placas de oro en cada nivel del suelo.

๙๑๑. ปิวสิ ขาทสิ จาติ กาเลน กาลํ อุปยุชฺชมานํ คนฺธปานํ สุธาโภชนญฺจ สนฺธาย วทติ. ปวทนฺตีติ ปวชฺชนฺติ. ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจาติ ทิพฺพา รสา อนปฺปกา ปญฺจ กามคุณา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว วิมาเน สํวิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สุวณฺณฉนฺนาติ เหมาภรณวิภูสิตา.

911. Las palabras 'pivasi khādasi cā' (bebes y comes) se dicen en referencia al consumo periódico de bebidas aromáticas y alimentos celestiales (sudhābhojana). 'Pavadantī' significa que resuenan. 'Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcā' significa que en este palacio tuyo se encuentran los cinco placeres de los sentidos con sabores divinos e incalculables. 'Suvaṇṇachannā' significa adornada con ornamentos de oro.

๙๑๕. สติสมุปฺปาทกโรติ สตุปฺปาทกโร, เยน ปุญฺญกมฺเมน อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มยา ลทฺธา, ตตฺถ สตุปฺปาทสฺส การโก, ‘‘กกฺกฏกรสทาเนน อยํ ตยา สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ เอวํ สตุปฺปาทํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺสาติ ชาตรูเปน สิทฺโธ ชาตรูปมโย. เอกเมกสฺมึ ปสฺเส ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ทส ปาทา เอตสฺสาติ ทสปาทโก ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต โสภติ. โส เอว มม ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสานํ มเหสีนํ วิภาเวติ, น เอตฺถ มยา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

915. 'Satisamuppādakaro' es aquel que produce el surgimiento del recuerdo; se refiere a que el mérito por el cual obtuvo esta excelencia divina actúa como causa para que surja el recuerdo de dicha acción meritoria. Significa: 'A través de la ofrenda de caldo de cangrejo, has obtenido esta excelencia'. 'Niṭṭhito jātarūpassā' significa hecho de oro, compuesto de oro. El cangrejo tiene diez patas, cinco a cada lado, por lo que se llama 'dasapādako'. Este cangrejo de oro situado en la puerta del palacio embellece el lugar y manifiesta la acción meritoria de tiempos pasados del deva a los grandes sabios (mahesīnaṃ). El sentido es que no hay nada más que deba decir al respecto. Por eso dijo: 'Por eso mi apariencia es tal...'. El resto es igual a lo explicado anteriormente.

กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre el Kakkaṭakarasadāyakavimāna (La Mansión del Donante de Caldo de Cangrejo).

๕. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา

5. Comentario sobre el Dvārapālakavimāna (La Mansión del Guardián de la Puerta).

อุจฺจมิทํ [Pg.228] มณิถูณนฺติ ทฺวารปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ สงฺฆสฺส เทติ. ตสฺส ปน เคหํ ปริยนฺเต ฐิตํ โจรภเยน เยภุยฺเยน ปิหิตทฺวารเมว โหติ. ภิกฺขู คนฺตฺวา กทาจิ ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา ภตฺตํ อลทฺธาว ปฏิคจฺฉนฺติ. อุปาสโก ภริยํ อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อยฺยานํ สกฺกจฺจํ ภิกฺขา ทียตี’’ติ? สา อาห ‘‘เอเกสุ ทิวเสสุ อยฺยา นาคมึสู’’ติ. ‘‘กึ การณ’’นฺติ? ‘‘ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา มญฺเญ’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา เอกํ ปุริสํ ทฺวารปาลํ กตฺวา ฐเปสิ ‘‘ตฺวํ อชฺชโต ปฏฺฐาย ทฺวารํ รกฺขนฺโต นิสีท, ยทา จ อยฺยา อาคมิสฺสนฺติ, ตทา เต ปเวเสตฺวา ปวิฏฺฐานํ เนสํ ปตฺตปฏิคฺคหณอาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ ยุตฺตปยุตฺตํ ชานาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตถา กโรนฺโต ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสทฺโธ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ, สกฺกจฺจํ ภิกฺขู อุปฏฺฐหิ.

¿Cuál es el origen de 'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' (Esta elevada mansión de pilares de gemas)? El Buddha residía en Veḷuvana, Rājagaha. En aquel tiempo, un upāsaka ofrecía cuatro raciones diarias constantes (niccabhatta) de comida al Saṅgha. Sin embargo, su casa solía estar con la puerta cerrada por temor a los ladrones. Los monjes, al encontrar la puerta cerrada, a veces regresaban sin recibir comida. El upāsaka le preguntó a su esposa: 'Querida, ¿se les ofrece limosna a los venerables con respeto?'. Ella respondió: 'En ciertos días, los venerables no vinieron'. '¿Cuál es la razón?', preguntó él. 'Supongo que es porque la puerta estaba cerrada', dijo ella. Al oír esto, el upāsaka se conmovió (saṃvega) y designó a un hombre como guardián de la puerta, ordenándole: 'A partir de hoy, siéntate a vigilar la puerta. Cuando vengan los venerables, hazlos entrar y encárgate de todo lo necesario para ellos: recibir sus cuencos, preparar los asientos, etc.'. El hombre aceptó y, mientras servía a los monjes, escuchó el Dhamma, desarrolló fe en los frutos de las acciones, se estableció en los refugios y los preceptos, y sirvió a los monjes con devoción.

อปรภาเค นิจฺจภตฺตทายโก อุปาสโก กาลํ กตฺวา ยาเมสุ นิพฺพตฺติ. ทฺวารปาโล ปน สกฺกจฺจํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปรสฺส ปริจฺจาเค เวยฺยาวจฺจกรเณน อนุโมทเนน จ ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานนฺติอาทิ สพฺพํ กกฺกฏกวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนคาถา เอวมาคตา –

Posteriormente, el upāsaka que donaba las comidas falleció y renació en el reino de Yāma. El guardián de la puerta, habiendo servido diligentemente a los monjes y mediante el servicio (veyyāvaccakaraṇa) y el regocijo (anumodana) en la generosidad de otro, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo relativo a su mansión de oro de doce yojanas de extensión debe entenderse según lo explicado en el Kakkaṭakavimāna. Las estrofas de pregunta y respuesta aparecen de la siguiente manera:

๙๑๘.

918.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

«Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce yojanas de circunferencia; tiene setecientas cámaras espaciosas con columnas de lapislázuli, hermosas y recubiertas con suelos radiantes.

๙๑๙.

919.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

Allí permaneces, bebes y comes; los laúdes celestiales suenan con dulce melodía. Aquí se encuentran los cinco tipos de placeres sensuales con sabores divinos, y las ninfas celestiales, adornadas con oro, danzan.

๙๒๐. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

920. «¿Por qué causa es tu esplendor así... (pe)... y tu belleza ilumina todas las direcciones?».

๙๒๒. ‘‘โส [Pg.229] เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

922. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto».

๙๒๓.

923.

‘‘ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ, วาจาภิคีตํ มนสา ปวตฺติตํ;

เอตฺตาวตา ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

«Mi vida celestial es de mil años; surgió de lo expresado con palabras y de lo cultivado en la mente. Por este mérito, quien ha realizado tales obras permanecerá en el mundo celestial, dotado de placeres divinos.

๙๒๔.

924.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones».

๙๒๓. ตตฺถ ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายูติ ยสฺมึ เทวนิกาเย สยํ อุปฺปนฺโน, เตสํ ตาวตึสเทวานํ อายุปฺปมาณเมว วทติ. เตสญฺหิ มนุสฺสานํ คณนาย วสฺสสตํ เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโก มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน สหสฺสสํวจฺฉรานิ อายุ, ตํ มนุสฺสานํ คณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. วาจาภิคีตนฺติ วาจาย อภิคีตํ, ‘‘อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺตํ, อิธ นิสีทถา’’ติอาทินา, ‘‘กึ อยฺยานํ สรีรสฺส อาโรคฺยํ, กึ วสนฏฺฐานํ ผาสุก’’นฺติอาทินา ปฏิสนฺถารวเสน จ วาจาย กถิตมตฺตํ. มนสา ปวตฺติตนฺติ ‘‘อิเม อยฺยา เปสลา พฺรหฺมจาริโน ธมฺมจาริโน’’ติอาทินา จิตฺเตน ปวตฺติตํ ปสาทมตฺตํ, น ปน มม สนฺตกํ กิญฺจิ ปริจฺจตฺตํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เอวํ กถนมตฺเตน ปสาทมตฺเตนปิ. ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโมติ กตปุญฺโญ นาม หุตฺวา เทวโลเก ฐสฺสติ จิรํ ปวตฺติสฺสติ, ติฏฺฐนฺโต จ ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคีภูโต ตสฺมึ เทวนิกาเย เทวานํ วลญฺชนิยาเมเนว ทิพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูโต สมนฺนาคโต หุตฺวา อินฺทฺริยานิ ปริจาเรนฺโต วิหรตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

923. Aquí, 'vassasahassamāyū' se refiere a la duración de la vida de los devas de Tāvatiṃsa, el reino donde él renació. Según el cómputo humano, cien años equivalen a un día y una noche de esos devas. Treinta de esos días forman un mes, y doce meses forman un año. Mil de esos años constituyen la vida de esos devas, lo cual equivale a treinta y seis millones de años según el conteo humano. 'Vācābhigītaṃ' significa lo expresado con palabras amables como: 'Vengan, venerables, el asiento está preparado, siéntense aquí', o preguntar por su salud y comodidad. 'Manasā pavattitaṃ' se refiere al mero estado de devoción surgido en la mente pensando: 'Estos venerables son virtuosos, practicantes de la vida santa, cumplidores del Dhamma', indicando que no hubo una entrega material de bienes propios. 'Ettāvatā ṭhassati puññakammo' significa que habiendo realizado tal mérito, permanecerá en el mundo celestial por largo tiempo; mientras permanezca allí, disfrutará de los cinco placeres sensoriales divinos de la misma manera que los otros devas de ese reino, deleitando sus facultades sensoriales. El resto es igual a lo ya explicado.

ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre la Mansión del Guardián de la Puerta.

๖. ปฐมกรณียวิมานวณฺณนา

6. Comentario sobre la Primera Mansión de los Deberes (Paṭhamakaraṇīyavimāna).

อุจฺจมิทํ [Pg.230] มณิถูณนฺติ กรณียวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก อุปาสโก นฺหาโนปกรณานิ คเหตฺวา อจิรวตึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘ภนฺเต เกน นิมนฺติตา’’ติ. ภควา ตุณฺหี อโหสิ. โส เกนจิ อนิมนฺติตภาวํ ญตฺวา อาห ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ภตฺตํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. โส ภควนฺตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา พุทฺธารหํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

Esta historia, que comienza con 'Uccamidaṃ maṇithūṇanti', es la del Karaṇīyavimāna (la mansión de lo que debe hacerse). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, un seguidor laico que vivía en Sāvatthī, habiendo tomado sus utensilios de baño, fue al río Aciravatī. Tras bañarse, mientras regresaba, vio al Bienaventurado entrando en Sāvatthī para pedir limosna. Acercándose, le rindió homenaje y le preguntó: 'Señor, ¿ha sido invitado por alguien?'. El Bienaventurado permaneció en silencio. Al comprender que no había sido invitado por nadie, dijo: 'Señor, que el Bienaventurado acepte mi comida por compasión'. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio. Aquel hombre llevó al Bienaventurado a su propia casa, preparó un asiento digno de un Buda, hizo que el Bienaventurado se sentara allí y lo satisfizo con excelentes alimentos y bebidas. El Bienaventurado, habiendo terminado Su comida, ofreció palabras de regocijo al donante y partió. El resto es similar al relato de la mansión inmediatamente anterior. Por eso se dijo —

๙๒๖. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป… นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

926. «Esta mansión de pilares de gemas es elevada... (pe)... y las ninfas celestiales, adornadas con oro, danzan».

๙๒๘. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

928. ‘¿Debido a qué tienes tal apariencia?… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’.

๙๓๐. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

930. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto».

๙๓๑.

931.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ พุทฺเธสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

‘Los méritos deben ser realizados por el sabio que comprende; hacia los Budas que han practicado rectamente, allí donde lo que se da produce un gran fruto.’

๙๓๑.

931.

‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ, อรญฺญา คามมาคโต;

กตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

‘Ciertamente, para mi beneficio el Buda vino del bosque a la aldea; habiendo purificado mi mente en aquel lugar, he llegado a Tāvatiṃsa.’

๙๓๓. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

933. ‘Debido a esto tengo tal apariencia… [se repite] …y mi belleza ilumina todas las direcciones?’.

๙๓๑. ตตฺถ ปณฺฑิเตนาติ สปฺปญฺเญน. วิชานตาติ อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺเตน. สมฺมคฺคเตสูติ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ, พุทฺเธสูติ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ.

931. En ese contexto, 'por el sabio' significa por aquel que posee sabiduría. 'Por el que conoce' significa por quien conoce lo que le beneficia o le perjudica. 'Entre los que han alcanzado el camino recto' significa entre aquellos que practican correctamente; 'en los Budas' significa en los Perfectos Budas.

๙๓๒. อตฺถายาติ [Pg.231] หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. อรญฺญาติ วิหารโต, เชตวนํ สนฺธาย วทติ. ตาวตึสูปโคติ ตาวตึสเทวกายํ, ตาวตึสภวนํ วา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

932. 'Para el beneficio' significa para el bienestar o para el crecimiento. 'Del bosque' se refiere al monasterio, dicho en relación con Jetavana. 'Llegado a Tavatimsa' significa que ha llegado al grupo de los devas de Tavatimsa o al reino de Tavatimsa por medio del renacimiento. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

กรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la historia de la Mansión Karaṇīya ha terminado.

๗. ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา

7. Explicación de la Segunda Mansión Karaṇīya.

สตฺตมวิมานํ ฉฏฺฐวิมานสทิสํ. เกวลํ ตตฺถ อุปาสเกน ภควโต อาหาโร ทินฺโน, อิธ อญฺญตรสฺส เถรสฺส. เอสํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

La séptima historia de la mansión es similar a la sexta. La única diferencia es que allí el seguidor laico ofreció alimento y bebida al Bienaventurado, mientras que aquí fueron ofrecidos a un cierto monje anciano (thera). El resto es tal como se ha descrito anteriormente. Por eso se dijo —

๙๓๕.

935.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

«Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce yojanas de circunferencia; tiene setecientas cámaras espaciosas con columnas de lapislázuli, hermosas y recubiertas con suelos radiantes.

๙๓๖.

936.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

๙๓๗. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

937. ‘¿Debido a qué tienes tal apariencia?… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’.

๙๓๘.

938.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

«Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto».

๙๔๐.

940.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ ภิกฺขูสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

«Las obras meritorias deben ser realizadas por el sabio que discierne; entre los monjes que practican rectamente, aquello que se entrega rinde un gran fruto.

๙๔๑.

941.

‘‘อตฺถาย [Pg.232] วต เม ภิกฺขุ, อรญฺญา คามมาคโต;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

Ciertamente, el monje vino del bosque a la aldea para mi beneficio; habiendo purificado mi mente en él, llegué a Tavatimsa.

๙๔๒. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

942. Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones».

ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la segunda historia de la Mansión Karaṇīya ha terminado.

๘. ปฐมสูจิวิมานวณฺณนา

8. Explicación de la Primera Mansión de la Aguja (Sūcivimāna).

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ, อตฺโถ จ โหติ สูจิยา. โส ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต กมฺมารสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา กมฺมาโร อาห ‘‘เกน, ภนฺเต, อตฺโถ’’ติ? ‘‘จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถิ, สูจิยา อตฺโถ’’ติ. กมฺมาโร ปสนฺนมานโส กตปริโยสิตา ทฺเว สูจิโย ทตฺวา ‘‘ปุนปิ, ภนฺเต, สูจิยา อตฺเถ สติ มม อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. อถ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวปุตฺตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Esta historia de 'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' es la del Sūcivimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el bosque de bambú (Veḷuvana), cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, el venerable Sāriputta tenía que realizar un trabajo en sus mantos y necesitaba una aguja. Mientras caminaba por limosna en Rājagaha, se detuvo ante la puerta de la casa de un herrero. Al verlo, el herrero preguntó: 'Señor, ¿qué es lo que necesita?'. 'Tengo un trabajo que hacer en mi manto y necesito una aguja', respondió. El herrero, con el corazón lleno de fe, le entregó dos agujas que ya estaban terminadas y dijo: 'Señor, si vuelve a necesitar una aguja, por favor hágamelo saber'. Tras decir esto, le rindió homenaje con las cinco partes del cuerpo. El monje anciano le ofreció palabras de regocijo y partió. Posteriormente, el herrero falleció y renació entre los dioses de Tāvatiṃsa. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, preguntó a ese hijo de los dioses con estos versos —

๙๔๔.

944.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘Esta mansión de elevados pilares enjoyados… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’.

๙๔๘. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

948. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto. Oh monje de gran poder, el fruto del objeto que se ofrece no es meramente igual a la ofrenda misma; por el contrario, el fruto es mucho más vasto que aquello que se dio».

๙๔๙.

949.

‘‘ยํ ททาติ น ตํ โหติ, ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย;

สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย.

«Lo que uno da no queda en eso; lo que sea que uno dé, ese acto de dar es excelente. Si se entrega una aguja, incluso ese regalo de una aguja resulta excelente.

๙๕๐.

950.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones».

๙๔๙. ตตฺถ [Pg.233] ยํ ททาตีติ ยาทิสํ เทยฺยธมฺมํ ททาติ. น ตํ โหตีติ ตสฺส ตาทิสเมว ผลํ น โหติ. อถ โข เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ ตโต วิปุลตรํ อุฬารตรเมว ผลํ โหติ. ตสฺมา ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโยติ ยํกิญฺจิเทว วิชฺชมานํ ทชฺชา ทเทยฺย, ตญฺเจว ตเทว เสยฺโย, ยสฺส กสฺสจิ อนวชฺชสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานเมว เสยฺโย, กสฺมา? มยา หิ สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย, สูจิทานเมว มยฺหํ เสยฺยํ ชาตํ, ยโต อยมีทิสี สมฺปตฺติ ลทฺธาติ อธิปฺปาโย.

949. En esos versos, 'yaṃ dadāti' se refiere a cualquier objeto que se ofrezca como regalo. 'Na taṃ hotīti' significa que el fruto no es de la misma naturaleza que el objeto dado. Al contrario, debido a la perfección del campo (el receptor) y a la pureza de la intención, el fruto es mucho más amplio y grandioso que el objeto mismo. Por lo tanto, 'yañceva dajjā tañceva seyyoti' significa que cualquier cosa que esté disponible y se ofrezca, ese acto de dar es excelente; el acto de dar cualquier objeto lícito es superior. ¿Por qué? Porque 'al haber dado una aguja, la aguja misma fue lo mejor', es decir, el acto de dar la aguja se convirtió en algo superior para mí, pues a partir de ese regalo se ha obtenido esta clase de prosperidad celestial. Este es el significado.

สูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la historia de la Mansión de la Aguja ha terminado.

๙. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา

9. Explicación de la Segunda Mansión de la Aguja.

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ทุติยสูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี เอโก ตุนฺนการโก วิหารเปกฺขโก หุตฺวา เวฬุวนํ คโต. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เวฬุวเน กตสูจิยา จีวรํ สิพฺพนฺตํ ทิสฺวา สูจิฆเรน สทฺธึ สูจิโย อทาสิ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

«Esta es la columna de gemas elevada...», esta es la historia de la segunda mansión de la aguja (Dutiyasūcivimāna). ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el bosque de Veluvana, cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, un sastre que vivía en Rājagaha, deseando visitar el monasterio, fue a Veluvana. Allí, en Veluvana, vio a un monje cosiendo un manto con una aguja hecha por el propio sastre y le ofreció varias agujas junto con un estuche para agujas. Todo lo demás es tal como se ha descrito anteriormente.

๙๕๒.

952.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

«Esta mansión de pilares de gemas es elevada... (pe)... y tu belleza ilumina todas las direcciones» —así preguntó.

๙๕๖.

956.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

«Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto».

๙๕๗.

957.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ปุริมชาติยา มนุสฺสโลเก.

«En mi vida anterior, en el mundo de los hombres, yo era un ser humano entre los seres humanos.

๙๕๘.

958.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ สูจึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

Vi a un monje libre de impurezas, sereno y puro; con la mente llena de fe, le entregué una aguja con mis propias manos.

๙๕๙.

959.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones».

ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

Todo eso es exactamente como se ha explicado anteriormente.

ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre la segunda mansión de la aguja.

๑๐. ปฐมนาควิมานวณฺณนา

10. Comentario sobre la primera mansión del elefante.

สุสุกฺกขนฺธํ [Pg.234] อภิรุยฺห นาคนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ สพฺพเสตํ มหนฺตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ทิพฺพานุภาเวน อากาเสน คจฺฉนฺตํ, สพฺพา ทิสา จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาสยมานํ. ทิสฺวา เยน โส เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ. อถ โส เทวปุตฺโต ตโต โอรุยฺห อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ เถโร –

«Habiendo montado el elefante de lomo muy blanco...», esta es la historia de la mansión del elefante (Nāgavimāna). ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthi. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales de la manera descrita anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Allí vio a un hijo de los devas que, montado sobre un gran elefante celestial completamente blanco, se desplazaba por el aire con un gran séquito y un magnífico poder celestial, iluminando todas las direcciones como la luna o el sol. Al verlo, se acercó a donde estaba el hijo de los devas. Entonces, aquel hijo de los devas descendió del elefante, rindió homenaje al venerable Mahāmoggallāna y permaneció de pie con las manos juntas en señal de respeto. Entonces el anciano —

๙๖๑.

961.

‘‘สุสุกฺกขนฺธํ อภิรุยฺห นาคํ, อกาจินํ ทนฺตึ พลึ มหาชวํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

«Habiendo montado un elefante de lomo muy blanco, impecable, colmilludo, fuerte y veloz; habiendo subido a este noble elefante bien equipado, has venido aquí a través de los cielos, por el firmamento».

๙๖๒.

962.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปวชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

‘‘En los dos colmillos de tu elefante, se han manifestado estanques de agua cristalina y lotos en plena floración; sobre los lotos, resuenan conjuntos musicales y estas encantadoras ninfas celestiales bailan y cantan’’.

๙๖๓.

963.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

‘‘Has alcanzado el poder divino y posees un gran esplendor. ¿Qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Debido a qué mérito tienes un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?’’.

ตสฺส สมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

Preguntó sobre la acción realizada en el pasado mediante el elogio de sus logros actuales.

๙๖๑. ตตฺถ สุสุกฺกขนฺธนฺติ สุฏฺฐุ เสตขนฺธํ. กิญฺจาปิ ตสฺส นาคสฺส จตฺตาโร ปาทา, วตฺถิโกสํ, มุขปฺปเทโส, อุโภ กณฺณา, วาลธีติ เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา สพฺโพ กาโย เสโตว, ขนฺธปฺปเทสสฺส ปน สาติสยํ ธวลตรตาย วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกขนฺธ’’นฺติ. นาคนฺติ ทิพฺพํ หตฺถินาคํ. อกาจินนฺติ นิทฺโทสํ[Pg.235], สพลลวงฺกติลกาทิฉวิโทสวิรหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาชานีย’’นฺติปิ ปาฬิ, อาชานียลกฺขณูเปตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตินฺติ วิปุลรุจิรทนฺตวนฺตํ. พลินฺติ พลวนฺตํ มหาพลํ. มหาชวนฺติ อติชวํ สีฆคามึ. ปุน อภิรุยฺหาติ เอตฺถ อนุนาสิกโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อภิรุยฺหํ อาโรหนียนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

961. En este contexto, «susukkakhandhaṃ» significa de lomo o cuello extremadamente blanco. Aunque las cuatro patas, la zona del prepucio, la región facial, ambas orejas y la cola de ese elefante eran blancas, se dice «susukkakhandha» porque la zona del lomo era excepcionalmente más blanca que el resto. «Nāgaṃ» se refiere al elefante celestial. «Akācinaṃ» significa impecable, libre de defectos en la piel como manchas o pecas. También existe la lectura «ājānīyaṃ», que significa dotado de las características de un elefante de raza noble. «Dantiṃ» significa poseedor de colmillos amplios y hermosos. «Baliṃ» significa fuerte, de gran poder. «Mahājavaṃ» significa de gran velocidad, que se desplaza rápidamente. De nuevo, en la palabra «abhiruyha», debe entenderse que hay una elisión de la nasal (anunāsika); el significado es que es digno de ser montado. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

เอวํ ปน เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ กเถนฺโต –

Así, el hijo de los devas, siendo interrogado por el anciano, deseando relatar la acción meritoria realizada por él mismo —

๙๖๕.

965.

‘‘อฏฺเฐว มุตฺตปุปฺผานิ, กสฺสปสฺส มเหสิโน;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

‘‘Con mente devota y con mis propias manos, ofrecí exactamente ocho flores caídas en la estupa del Bendito Kassapa, el Gran Sabio’’.

๙๖๖.

966.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

«Debido a ello, tengo tal belleza... pe... y mi resplandor ilumina todas las direcciones». —Así lo explicó mediante estas estrofas.

ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป วณฺฏโต มุจฺจิตฺวา คจฺฉมูเล ปติตานิ อฏฺฐ มุตฺตปุปฺผานิ ลภิตฺวา ตานิ คเหตฺวา ปูชนวเสน ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อภิโรเปสึ ปูเชสึ.

Este es el significado: en el pasado, habiendo encontrado ocho flores que se habían desprendido de sus tallos y caído al pie del árbol en la estupa de oro de un yojana de altura del Buddha Kassapa, el Completamente Iluminado, las tomé y, con la mente llena de fe por el acto de adoración, las ofrecí y rendí culto.

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต โยชนิเก กนกถูเป จ การิเต สปริวาโร กิกี กาสิราชา จ นาครา จ เนคมา จ ชานปทา จ ทิวเส ทิวเส ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ. เตสุ ตถา กโรนฺเตสุ ปุปฺผานิ มหคฺฆานิ ทุลฺลภานิ จ อเหสุํ. อเถโก อุปาสโก มาลาการวีถิยํ วิจริตฺวา เอกเมเกน กหาปเณน เอกเมกมฺปิ ปุปฺผํ อลภนฺโต อฏฺฐ กหาปณานิ คเหตฺวา ปุปฺผารามํ คนฺตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหิ กหาปเณหิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถยฺโย ปุปฺผานิ, สมฺมเทว อุปธาเรตฺวา โอจินิตฺวา ทินฺนานี’’ติ. ‘‘อหํ โอโลเกตฺวา คณฺหามี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อารามํ ปวิสิตฺวา คเวสาหี’’ติ. โส ปวิสิตฺวา คเวสนฺโต ปติตานิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘คณฺห, ตาต, กหาปณานี’’ติ. ‘‘ตว ปุญฺเญน ลทฺธานิ, นาหํ กหาปณานิ คณฺหามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นาหํ มุธา ปุปฺผานิ คเหตฺวา ภควโต ปูชํ กริสฺสามี’’ติ กหาปณานิ ตสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ [Pg.236] คนฺตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ปูชํ อกาสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุนปิ เทวโลเก, ปุนปิ เทวโลเกติ เอวํ อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตาวตึเสสุเยว อุปฺปชฺชิ. ตํ สนฺธาย เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺต’’นฺติอาทิ.

Se dice que en el pasado, tras el parinibbāna del Buddha Kassapa y la construcción de la estupa de oro de un yojana, el rey Kikī de Kāsī con su séquito, los ciudadanos, los comerciantes y la gente del campo realizaban ofrendas de flores diariamente. Mientras ellos hacían esto, las flores se volvieron muy costosas y difíciles de obtener. Entonces, un devoto laico, tras recorrer la calle de los floristas y no encontrar ni una sola flor por un kahāpaṇa cada una, tomó ocho kahāpaṇas y fue al jardín de flores, diciendo al florista: «Dame ocho flores por estos ocho kahāpaṇas». El florista respondió: «No hay flores, señor; han sido buscadas y recolectadas cuidadosamente para ser entregadas». El hombre dijo: «Yo mismo buscaré y las tomaré». El florista respondió: «Si es así, entra al jardín y busca». Al entrar y buscar, encontró ocho flores caídas y le dijo al florista: «Toma, querido, los kahāpaṇas». El florista dijo: «Has obtenido las flores por tu propio mérito, no aceptaré los kahāpaṇas». El otro respondió: «No quiero hacer una ofrenda al Bienaventurado tomando las flores gratis», dejó los kahāpaṇas ante él, tomó las flores, fue al recinto de la estupa y, con la mente llena de fe, realizó la ofrenda. Tras morir tiempo después, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa, permaneciendo allí hasta el fin de su vida, y renaciendo una y otra vez en el mundo celestial por el remanente del fruto de esa misma acción. En esta era del surgimiento de nuestro Buddha, nació nuevamente en Tāvatiṃsa. Refiriéndose a ese hecho, se dijo anteriormente: «Allí vio a un hijo de los devas...», etc.

ตํ ปเนตํ ปวตฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Habiendo regresado al mundo de los hombres, el venerable Mahāmoggallāna informó al Bienaventurado sobre este suceso. El Bienaventurado, tomando este asunto como el origen de la historia (aṭṭhuppatti), enseñó el Dhamma detalladamente a la asamblea allí reunida. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud de personas.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Nāgavimāna.

๑๑. ทุติยนาควิมานวณฺณนา

11. Comentario del Segundo Nāgavimāna.

มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺหาติ ทุติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐิโต อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทิยิตฺวา ปุเรภตฺตํ อตฺตโน วิภวานุรูปํ ภิกฺขูนํ ทานานิ ทตฺวา สยํ ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺโถ สุทฺธุตฺตราสงฺโค ปจฺฉาภตฺตํ เยภุยฺเยน อฏฺฐ ปานานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. เอวํ โส สกฺกจฺจํ ทานมยํ สีลมยญฺจ พหุํ สุจริตํ อุปจินิตฺวา อิโต จุโต ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺโพ หตฺถินาโค ปาตุรโหสิ. โส ตํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน กาเลน กาลํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ.

El segundo Nāgavimāna comienza con las palabras: “Habiendo montado al gran elefante” (Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, vivía en Rājagaha un cierto devoto laico lleno de fe y devoción, establecido en los cinco preceptos. En los días de Uposatha, tomaba los preceptos de Uposatha y, antes del mediodía, ofrecía limosnas a los monjes según sus medios. Habiendo comido él mismo y vestido con ropas limpias y un manto superior limpio, por la tarde solía llevar generalmente ocho tipos de bebidas al monasterio, las entregaba a la comunidad de monjes, se acercaba al Bienaventurado y escuchaba el Dhamma. De esta manera, habiendo acumulado mucha conducta meritoria consistente en generosidad y moralidad, al morir de este mundo renació entre los dioses de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Por el poder de su mérito, se le manifestó un gran elefante divino completamente blanco. Montando aquel elefante, con un gran séquito y gran poder divino, solía ir de vez en cuando a recrearse en los jardines.

อเถกทิวสํ กตญฺญุตาย โจทิยมาโน อฑฺฒรตฺติสมเย ตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหตา ปริวาเรน ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.237]. ตํ ภควโต สมีเป ฐิโต อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Entonces, un día, impulsado por el sentido de la gratitud, a medianoche montó aquel elefante divino y, con un gran séquito, pensando: “Rendiré homenaje al Bienaventurado”, descendió del mundo de los dioses e iluminó por completo el Bosque de Bambú. Bajando del lomo del elefante, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y, con las manos en gesto de reverencia (añjali), permaneció a un lado. El venerable Vaṅgīsa, que estaba cerca del Bienaventurado, con el permiso de este, le preguntó con estas estrofas:

๙๖๘.

968.

‘‘มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ;

วนา วนํ อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขโต;

โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

‘‘Montando un gran elefante, un noble corcel completamente blanco, recorres de bosque en bosque rodeado por un grupo de ninfas; iluminando todas las direcciones como la estrella matutina’’.

๙๖๙.

969.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘‘¿Debido a qué mérito tienes tal belleza... y tu esplendor ilumina todas las direcciones?’’.

ตตฺถา ปุจฺฉิโต โสปิ ตสฺส คาถาหิ เอว พฺยากาสิ.

Habiendo sido interrogado de esta manera, él también respondió al venerable Vaṅgīsa con estrofas así:

๙๗๑.

971.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, วงฺคีเสเนว ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

‘‘Ese hijo de los devas, complacido al ser interrogado por el Venerable Vangīsa, respondió a la pregunta planteada sobre de qué acción era este fruto’’.

๙๗๒.

972.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อุปาสโก จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

‘‘Cuando era un ser humano entre los hombres, fui un seguidor laico del Poseedor de Visión. Me abstuve de quitar la vida y evité tomar lo que no me pertenecía en este mundo’’.

๙๗๓.

973.

‘‘อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ ตุฏฺโฐ อโหสึ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

‘‘No bebí alcohol ni proferí falsedades; me mantuve satisfecho con mi propia esposa. Con mente clara y devota, ofrecí respetuosamente abundantes alimentos y bebidas’’.

๙๗๔.

974.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘‘Debido a ese mérito tengo tal belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones’’, así respondió.

ตตฺถ อปุพฺพํ นตฺถิ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

En estas estrofas no hay palabras nuevas; el resto es como se ha explicado anteriormente.

ทุติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Segundo Nāgavimāna.

๑๒. ตติยนาควิมานวณฺณนา

12. Comentario del Tercer Nāgavimāna.

โก [Pg.238] นุ ทิพฺเพน ยาเนนาติ ตติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ตโย ขีณาสวตฺเถรา คามกาวาเส วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามา’’ติ ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรสฺมึ คามเก มิจฺฉาทิฏฺฐิกพฺราหฺมณสฺส อุจฺฉุเขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุจฺฉุปาลํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, สกฺกา อชฺช ราชคหํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, อิโต อฑฺฒโยชเน ราชคหํ, อิเธว วสิตฺวา สฺเว คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘อตฺเถตฺถ โกจิ วสนโยคฺโค อาวาโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อหํ ปน โว วสนฏฺฐานํ ชานิสฺสามี’’ติ. เถรา อธิวาเสสุํ.

El tercer Nāgavimāna comienza con “¿Quién es este con un vehículo divino?” (Ko nu dibbena yānena). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú, en el lugar donde se alimenta a las ardillas (Kalandakanivāpa). En aquel tiempo, tres ancianos monjes que habían extinguido las impurezas (khīṇāsava) pasaron el retiro de las lluvias en un asentamiento rural. Habiendo terminado el retiro y realizado la ceremonia de Pavāraṇā, pensando: “Rendiremos homenaje al Bienaventurado”, se dirigieron hacia Rājagaha. Por el camino, al atardecer, llegaron cerca de un campo de caña de azúcar perteneciente a un brahmán de visión errónea en una cierta aldea y preguntaron al guardián del campo: “Amigo, ¿es posible llegar hoy a Rājagaha?”. Él dijo: “Venerables señores, no es posible; Rājagaha está a media yojana de aquí. Quédense aquí mismo y partan mañana”. Ellos preguntaron: “¿Hay aquí algún alojamiento adecuado para hospedarse?”. Él respondió: “No lo hay, señores, pero yo les buscaré un lugar donde quedarse”. Los ancianos aceptaron.

โส อุจฺฉูสุเยว ยถาฐิเตสุ สาขามณฺฑปากาเรน ทณฺฑกานิ พนฺธิตฺวา อุจฺฉุปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา ปลาลํ อตฺถริตฺวา เอกสฺส เถรสฺส อทาสิ, ทุติยสฺส เถรสฺส ตีหิ อุจฺฉูหิ ทณฺฑกสงฺเขเปน พนฺธิตฺวา ติเณน ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา จ ติณสนฺถรํ กตฺวา อทาสิ, อิตรสฺส อตฺตโน กุฏิยํ ทฺเว ตโย ทณฺฑเก สาขาโย จ นีหริตฺวา จีวเรน ปฏิจฺฉาเทนฺโต จีวรกุฏึ กตฺวา อทาสิ. เต ตตฺถ วสึสุ. อถ วิภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทตฺวา สห อุจฺฉุรเสน ภตฺตํ อทาสิ. เตสํ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คจฺฉนฺตานํ เอเกกํ อุจฺฉุํ อทาสิ ‘‘มยฺหํ ภาโค ภวิสฺสตี’’ติ. โส โถกํ มคฺคํ เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนฺโต อตฺตโน เวยฺยาวจฺจญฺจ ทานญฺจ อารพฺภ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิวตฺติ.

Él ató varas en forma de un pabellón de ramas sobre las mismas plantas de caña de azúcar tal como estaban, las cubrió con hojas de caña y, habiendo esparcido paja debajo, se lo dio a un anciano. Para el segundo anciano, ató tres cañas de azúcar en forma de trípode, las cubrió con hierba y, habiendo hecho un lecho de hierba debajo, se lo dio. Para el otro, sacó dos o tres varas y ramas de su propia choza y, cubriéndolo con un manto monástico (cīvara), fabricó una choza de mantos y se la dio. Ellos residieron allí. Al amanecer, habiendo cocinado comida temprano y habiendo ofrecido palillos de dientes y agua para el rostro, les ofreció la comida junto con jugo de caña de azúcar. Mientras ellos partían tras haber comido y expresado su regocijo (anumodana), les dio una caña de azúcar a cada uno pensando: “Esto también será mi parte de mérito”. Habiendo acompañado a los ancianos un trecho del camino, al regresar, experimentó una intensa alegría y felicidad debido a su servicio y generosidad.

เขตฺตสามิโก ปน คจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏิปเถน อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘กุโต โว อุจฺฉุ ลทฺธา’’ติ? ‘‘อุจฺฉุปาลเกน ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ กุปิโต อนตฺตมโน ตฏตฏายมาโน โกธาภิภูโต ตสฺส ปิฏฺฐิโต อุปธาวิตฺวา มุคฺคเรน ตํ ปหรนฺโต เอกปฺปหาเรเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. โส อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมเมว อนุสฺสรนฺโต กาลํ กตฺวา สุธมฺมาเทวสภายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺพวรวารโณ นิพฺพตฺติ.

Sin embargo, el brahmán dueño del campo, que venía en dirección opuesta a los monjes que partían, les preguntó: “¿De dónde han obtenido caña de azúcar?”. Ellos respondieron: “Fueron dadas por el guardián del campo”. Al oír esto, el brahmán se enfureció y, disgustado, rechinando los dientes y dominado por la ira, corrió tras el hombre y, golpeándolo con un mazo, le quitó la vida de un solo golpe. Él, recordando precisamente las acciones meritorias que había realizado, al morir renació en la asamblea de los dioses Sudhammā. Por el poder de su mérito, surgió para él un gran y noble elefante divino completamente blanco.

อุจฺฉุปาลกสฺส [Pg.239] มรณํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร เจว ญาติมิตฺตา จ อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ฐานํ อคมํสุ, สพฺเพ จ คามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตตฺรสฺส มาตาปิตโร สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส เทวปุตฺโต ตํ ทิพฺพหตฺถึ อภิรุหิตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน ปวชฺชมาเนน มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตาย ปริสาย ทิสฺสมานรูโป อากาเส อฏฺฐาสิ. อถ นํ ตตฺถ ปณฺฑิตชาติโก ปุริโส อิมาหิ คาถาหิ เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ –

Tras escuchar sobre la muerte del guardián del campo de caña de azúcar, sus padres, así como sus parientes y amigos, con los rostros bañados en lágrimas y llorando, se dirigieron a ese lugar, y todos los habitantes de la aldea se congregaron allí. En ese momento, sus padres comenzaron a realizar los ritos funerarios para el cuerpo. En ese instante, aquel hijo de los devas, montando aquel elefante celestial y rodeado por músicos celestiales, acompañado por una orquesta de cinco tipos de instrumentos y un gran séquito, con gran poder divino, descendió del mundo de los devas y apareció ante la multitud presente en el aire. Entonces, un hombre de naturaleza sabia le preguntó sobre el acto meritorio realizado por él con estas estrofas:

๙๗๖.

976.

‘‘โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน, สพฺพเสเตน หตฺถินา;

ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส, อนฺตลิกฺเข มหียติ.

‘‘¿Quién es este que viene en un vehículo divino, en un elefante completamente blanco, mientras el sonido de instrumentos musicales resuena en el aire en su honor?’’.

๙๗๗.

977.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

‘‘¿Eres un deva, un gandhabba, o quizás Sakka, el dador de antaño? Al no conocerte, te preguntamos: ¿cómo podemos saber quién eres?’’.

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ –

Él también le respondió sobre este asunto con estas estrofas:

๙๗๘.

978.

‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อห’’นฺติ.

‘‘No soy un deva, ni un gandhabba, ni tampoco Sakka, el dador de antaño. Soy uno de los devas conocidos como Sudhammā’’, así respondió.

๙๗๙.

979.

‘‘ปุจฺฉาม เทวํ สุธมฺมํ, ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ;

กึ กตฺวา มานุเส กมฺมํ, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ – ปุนปิ ปุจฺฉิ;

«Preguntamos al deva Sudhammā, habiendo hecho un saludo respetuoso con las palmas de las manos: ¿Qué acción realizada como humano permite renacer entre los Sudhammā?» —preguntó de nuevo.

๙๘๐.

980.

‘‘อุจฺฉาคารํ ติณาคารํ, วตฺถาคารญฺจ โย ทเท;

ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ. – ปุนปิ พฺยากาสิ;

‘‘Quien ofrece una morada de caña de azúcar, de paja o de tela; habiendo dado cualquiera de estas tres, renace entre los devas Sudhammā’’. Así respondió de nuevo.

๙๗๖. ตตฺถ ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโสติ ตาฬิตปญฺจงฺคิตทิพฺพตูริยนิคฺโฆโส อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวชฺชมานทิพฺพตูริยสทฺโท. อนฺตลิกฺเข มหียตีติ อากาเส ฐตฺวา อากาสฏฺเฐเนว มหตา ปริวาเรน ปูชียติ.

976. En ese pasaje, «tūriyatāḷitanigghoso» se refiere al sonido de los cinco tipos de instrumentos celestiales que se tocan en su honor. «Antalikkhe mahīyatī» significa que, permaneciendo en el aire, es honrado por un gran séquito allí mismo en el espacio.

๙๗๗. เทวตา [Pg.240] นุสีติ เทวตา นุ อสิ, กึ นุ ตฺวํ เทโวสีติ อตฺโถ. คนฺธพฺโพติ คนฺธพฺพกายิกเทโว อสีติ อตฺโถ. อทุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ อุทาหุ ปุเร ททาตีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วิสฺสุโต สกฺโก นุสิ, อถ สกฺโก เทวราชา อสีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สติปิ สกฺกคนฺธพฺพานํ เทวภาเว เตสํ วิสุํ คหิตตฺตา โคพลิพทฺธญาเยน ตทญฺญเทววาจโก เทวสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

977. En «devatā nusī», se debe dividir como «devatā nu asi», que significa «¿acaso eres un deva?». «Gandhabbo» significa «¿eres un deva perteneciente a la hueste de los gandhabbas?». «Adu sakko purindado» significa «¿o bien eres Sakka, conocido como Purindada por dar (dāna) en el pasado (pure)?», o «¿eres Sakka, el rey de los devas?». Además, en esta pregunta, aunque Sakka y los gandhabbas son por naturaleza devas, al haber sido mencionados por separado, el término «deva» debe entenderse, según la regla del buey y el toro (gobalibaddhañāya), como referente a los demás devas distintos de ellos.

๙๗๘. อถ เทวปุตฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉาสภาเคน โหตี’’ติ เตหิ ปุจฺฉิตํ เทวคนฺธพฺพสกฺกภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นมฺหิ เทโวติ ตยา อาสงฺกิโต โย โกจิ เทโว น โหมิ น คนฺธพฺโพ น สกฺโก, อปิจ โข สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อหํ, สุธมฺมา เทวตา นาม ตาวตึสเทวนิกายสฺเสว อญฺญตรเทวนิกาโย. โส กิร อุจฺฉุปาโล เตสํ เทวานํ สมฺปตฺตึ สุตฺวา ปเคว ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย ฐิโตติ เกจิ วทนฺติ.

978. Entonces, el hijo de los devas, considerando que «una respuesta debe ser acorde con la pregunta», negó ser un deva genérico, un gandhabba o Sakka para declarar su identidad, diciendo «namhi devo na gandhabbo», etc. Allí, «namhi devo» significa «no soy ningún deva ordinario sobre el que tengas dudas, ni un gandhabba, ni Sakka; más bien, soy uno de los devas llamados Sudhammā». Los llamados devas Sudhammā son una de las clases de la asamblea de devas de Tāvatiṃsa. Algunos maestros dicen que aquel Ucchupāla, habiendo oído antes sobre la prosperidad de esos devas, había dirigido su mente hacia allí y permaneció firme en ese propósito.

๙๗๙. ปุถุนฺติ มหนฺตํ, ปริปุณฺณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกฺกจฺจกิริยาทีปนตฺถญฺเหตํ วุตฺตํ.

979. «Puthuṃ» significa de manera grande y completa. Esto se dice para indicar que la acción se realizó con respeto y esmero.

๙๘๐. สุธมฺมาเทวยานํ ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต กกณฺฏกนิมิตฺตํ วทนฺโต วิย ทิฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา อตฺตนา กตปุญฺญํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อุจฺฉาคาร’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวาติ ยทิปิ มยา ตีณิ อคารานิ ทินฺนานิ, ตีสุ ปน อญฺญตเรนาติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌตีติ นยคฺคาเหน เทวปุตฺโต เอวมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

980. Al ser preguntado sobre la hueste de los devas Sudhammā, el hijo de los devas, como quien describe el color de un camaleón, tomó lo que era visible para la multitud y, deseando declarar el mérito realizado por sí mismo, pronunció la estrofa que comienza con «ucchāgāraṃ». Allí, «tiṇṇam aññataraṃ datvā» indica que, por el método de aplicación general, el hijo de los devas dijo: «aunque yo di tres tipos de chozas, este resultado se logra incluso habiendo dado cualquiera de las tres». El resto es fácil de comprender.

เอวํ โส เตน ปุจฺฉิ ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา รตนตฺตยคุณํ ปกาเสนฺโต มาตาปิตูหิ สทฺธึ สมฺโมทนํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. มนุสฺสา เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ สญฺชาตปสาทพหุมานา พหุํ ทานูปกรณํ สชฺเชตฺวา สกฏานํ ปูเรตฺวา เวฬุวนํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ ตํ ปวตฺตึ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ตเถว วตฺวา ตเมว อตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา [Pg.241] วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตฺวา เต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. เต จ ปติฏฺฐิตสทฺธา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คามํ อุปคนฺตฺวา อุจฺฉุปาลสฺส มตฏฺฐาเน วิหารํ การยึสูติ.

Habiendo respondido así a lo preguntado por aquel hombre, manifestando las cualidades de las Tres Joyas y conversando alegremente con sus padres, regresó al mundo de los devas. Los hombres, al oír las palabras del hijo de los devas, llenos de fe y gran respeto por el Bienaventurado y la comunidad de monjes, prepararon abundantes ofrendas, llenaron carretas y se dirigieron a Veḷuvana. Allí ofrecieron una gran donación a la Sangha encabezada por el Buddha e informaron al Maestro sobre lo sucedido. El Maestro relató esa misma conversación de preguntas y respuestas y, tomando ese evento como punto de partida, enseñó el Dhamma en detalle, estableciéndolos en los Refugios y en los Preceptos. Ellos, con su fe establecida, habiendo rendido homenaje al Bienaventurado, regresaron a su aldea y construyeron un monasterio en el lugar donde el guardián de la caña de azúcar había fallecido.

ตติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del tercer relato, el Nāga Vimāna.

๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา

13. Comentario del Cūḷarathavimāna

ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ‘‘สุชาโต’’ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ.

Esta es la historia de Cūḷarathavimāna, que comienza con las palabras: 'Daḷhadhammā nisārassa'. ¿Cuál es su origen? Tras el Parinibbāna del Bienaventurado, una vez realizada la distribución de las reliquias y habiéndose erigido estupas para el Maestro en diversos lugares, los grandes discípulos elegidos para el concilio del Dhamma, encabezados por el venerable Mahākassapa, residían en diversos lugares junto a sus respectivos séquitos antes del inicio del retiro de lluvias, por consideración hacia aquellos seres capaces de ser guiados (veneyya). En aquel tiempo, el venerable Mahākaccāyana residía en un paraje boscoso de una región fronteriza. En esa misma época, en la ciudad de Potali, en el reino de Assaka, reinaba el rey Assaka. El hijo de su reina principal, un joven llamado Sujāta de unos dieciséis años, fue desterrado del reino por su padre debido a la insistencia de la reina menor. Habiendo entrado en el bosque, vivía allí dependiendo de los cazadores. Se dice que, en el pasado, Sujāta se había ordenado en la dispensación del Bienaventurado Kassapa y, establecido meramente en la virtud (sīla), falleció como un hombre común (puthujjana), renaciendo en el cielo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Tras permanecer allí hasta el fin de su vida y transitar por diversos estados afortunados, renació en esta era búdica, treinta años después de la iluminación del Bienaventurado, en el vientre de la reina consorte del rey Assaka, en el reino de Assaka; se le dio el nombre de 'Sujāta'. Él creció rodeado de un gran séquito.

ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ‘‘ภทฺเท, ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ[Pg.242]. ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสลิ, มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห ‘‘เทว, ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา’’ติ. ราชา ‘‘อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา ‘‘อนุชานาหิ, เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี’’ติ วุตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ. ‘‘มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี’’ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ. เกวลํ ‘‘เทว, อรญฺญํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา’’ติ วตฺวา วิสฺสชฺเชสิ.

Tras la muerte de su madre, el rey elevó a otra princesa al rango de reina consorte. Con el tiempo, ella también dio a luz a un hijo. El rey, complacido al ver al niño, le concedió un deseo diciendo: 'Querida, pide el deseo que quieras'. Ella aceptó la oferta y la guardó para después. Cuando el príncipe Sujāta alcanzó los dieciséis años, ella le dijo al rey: 'Señor, cuando nació mi hijo, usted, con el corazón lleno de gozo, me concedió un deseo; concédamelo ahora'. El rey respondió: 'Pídelo, reina'. Ella dijo: 'Entregue el reino a mi hijo'. El rey la rechazó diciendo: '¡Fuera, mujer vil! ¿Cómo puedes decir tal cosa estando vivo mi hijo mayor Sujāta, que es como un hijo de los dioses?'. Sin embargo, la reina insistió una y otra vez y, al no encontrar paz mental, un día le dijo: 'Señor, si usted se mantiene firme en la verdad, concédamelo ahora'. El rey, lamentándose y pensando: 'Sin reflexionar le concedí un deseo a esta mujer, y ahora ella pide esto', mandó llamar al príncipe Sujāta, le explicó la situación y derramó lágrimas. El príncipe, al ver a su padre tan afligido y lleno de pesadumbre, también lloró y dijo: 'Señor, concédame permiso, me iré a otra parte'. Al oír esto, el rey dijo: 'Mandaré construir otra ciudad para ti, vive allí', pero el príncipe no lo aceptó. El rey dijo entonces: 'Te enviaré con los reyes que son mis aliados', pero tampoco lo permitió. Simplemente dijo: 'Señor, me iré al bosque'. El rey abrazó a su hijo, lo besó en la cabeza y lo despidió diciendo: 'Tras mi fallecimiento, regresa aquí y establécete en el reino'.

โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต. ตสฺส สมณกาเล สหายวโร เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส ‘‘อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต –

Habiendo entrado en el bosque y viviendo con los cazadores, un día salió de caza. Una deidad, que había sido su gran amigo en tiempos de su vida como monje, deseando su bienestar, tomó la forma de un ciervo para atraerlo. Corriendo, llegó cerca de la morada del venerable Mahākaccāyana y allí desapareció. El príncipe, pensando: 'Atraparé a este ciervo ahora mismo', corrió tras él y, al llegar al lugar de residencia del Thera y no ver al ciervo, vio al Thera sentado fuera de su choza de hojas (paṇṇasālā). Se detuvo cerca de él, apoyándose en el extremo de su arco. El Thera lo observó y, conociendo toda su historia desde el principio, deseó favorecerlo y, actuando como si no supiera nada para entablar conversación, le preguntó:

๙๘๑.

981.

‘‘ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส, ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ;

ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ, อทุ ลุทฺโท วเนจโร’’ติ. –

'Apoyado en un arco fuerte, de madera de duramen, te encuentras aquí; ¿eres un noble guerrero, un príncipe, o quizás un cazador morador del bosque?'.

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส [Pg.243] ธนุํ, สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร.

Así le preguntó. En ese pasaje, 'daḷhadhammā' significa un arco fuerte. Se denomina arco fuerte a aquel que tiene una potencia de dos mil unidades. Se dice que tiene tal potencia cuando, al tensar la cuerda y colgar de ella un peso de puntas de hierro y otros objetos, el arco puede levantarse del suelo hasta la medida de una flecha sosteniéndolo solo por el astil. 'Nisārassa' significa un arco hecho de una madera de duramen excelente y superior. 'Olubbha' significa apoyándose firmemente. 'Rājañño' se refiere a un príncipe real. 'Vanecaro' es quien deambula por el bosque.

อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต –

Entonces, dándose a conocer a sí mismo, el príncipe dijo:

๙๘๒.

982.

‘‘อสฺสกาธิปติสฺสาหํ, ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร;

นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ, สุชาโต อิติ มํ วิทู.

'Venerable señor, soy el hijo del soberano de Assaka, un morador del bosque; monje, le digo mi nombre: me conocen como Sujāta.

๙๘๓.

983.

‘‘มิเค คเวสมาโนหํ, โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ;

มิคํ ตญฺเจว นาทฺทกฺขึ, ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อห’’นฺติ. –

‘‘Venerable, mientras buscaba animales y me adentraba en el gran bosque, no vi al ciervo que buscaba, pero al verlo a usted, me detuve’’.

อาห. ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาลปติ. มิเค คเวสมาโนติ มิคสูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ.

Así habló. Allí, 'assakādhipatissā' significa del rey Assaka, el soberano del reino de Assaka. Con la palabra 'bhikkhu', se dirige al Thera. 'Mige gavesamāno' significa que estaba buscando animales como ciervos o jabalíes, es decir, que andaba de caza.

ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต –

Al oír esto, el Thera, entablando una conversación cordial con él, le dijo:

๙๘๔.

984.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาปุญฺญ, อโถ เต อทุราคตํ;

เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

'Bienvenido seas, tú de gran mérito, tu llegada no ha sido en vano; toma de esta agua y lávate los pies.

๙๘๕.

985.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา, สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา’’ติ. – อาห;

‘‘Príncipe, esta agua para beber es fría, traída de un desfiladero de la montaña. Bebe de ella y siéntate sobre esta alfombra de hierba’’.

๙๘๔. ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ, เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺสชนนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธุนาคต’’นฺติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ.

984. Allí, 'adurāgataṃ' significa exento de una mala venida. Oh príncipe de gran mérito, tu venida aquí es una buena venida; no hay en ti ni el más mínimo rastro de una mala venida, pues genera alegría y felicidad tanto para ti como para mí. Este es el significado. También existe la lectura 'adhunāgata', que significa una venida en este momento.

๙๘๕. สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ.

985. 'Sentarse sobre una estera' (santhatasmiṃ upāvisa) significa no sentarse directamente sobre el suelo, sino sentarse sobre un lecho de hierba determinado.

ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห –

Entonces, el príncipe, aceptando las palabras de cortesía del Thera, dijo:

๙๘๖.

986.

‘‘กลฺยาณี วต เต วาจา, สวนียา มหามุนิ;

เนลา อตฺถวตี วคฺคุ, มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ.

«Ciertamente, tus palabras son hermosas y dignas de ser escuchadas, oh gran sabio; son impecables, provechosas y dulces, pues hablas habiendo comprendido bien el significado.»

๙๘๗.

987.

‘‘กา [Pg.244] เต รติ วเน วิหรโต, อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ;

ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา, อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส’’ติ.

‘‘¡Oh, noble entre los sabios! ¿Qué deleite encuentras viviendo en el bosque? Responde a mi pregunta. Habiendo escuchado el camino de tus palabras, practicaremos el conjunto de enseñanzas que conducen al bienestar’’.

๙๘๖. ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานิตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ.

986. Allí, 'kalyāṇī' significa bella y noble. 'Savanīyā' significa digna de ser oída. 'Nelā' significa libre de faltas. 'Atthavatī' significa dotada de beneficio, provista de bienestar tanto para esta vida como para las futuras. 'Vaggū' significa dulce. 'Mantvā' significa habiendo conocido y discernido con sabiduría. 'Atthaṃ' significa aquello que no se aparta del beneficio y que trae bienestar absoluto.

๙๘๗. อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต ‘‘วจนปถ’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส.

987. 'Isinisabha' significa noble entre los sabios, semejante a un corcel de raza. 'Vacanapatha' se refiere a las palabras; pues la palabra misma se denomina 'sendero de palabras' por ser el medio para alcanzar el beneficio. 'Atthadhammapadaṃ samācaremase' significa que practicaremos el conjunto de cualidades, como la virtud (sīla), que traen beneficio tanto en este mundo como en el más allá.

อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต –

Ahora, el Thera, expresando su propia práctica correcta, la cual era apropiada para el príncipe, dijo:

๙๘๘.

988.

‘‘อหึสา สพฺพปาณีนํ, กุมารมฺหาก รุจฺจติ;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ.

«Oh príncipe, nos complace la no violencia hacia todos los seres vivos, y la abstención del robo, de la conducta sexual ilícita y del consumo de embriagantes.»

๙๘๙.

989.

‘‘อารติ สมจริยา จ, พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา’’ติ. – อาห;

‘‘La abstención del mal, la conducta justa, el vasto conocimiento y la gratitud son virtudes que nos complacen. Quienes las practican son dignos de elogio en esta misma vida; estas son las cualidades que deben ser alabadas’’.

๙๘๙. ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา.

989. Allí, 'ārati samacariyā ca' significa la abstención y el alejamiento de los estados perjudiciales antes mencionados, y la práctica de una conducta equilibrada como la rectitud física. 'Bāhusaccaṃ' se refiere al gran conocimiento de las escrituras. 'Kataññutā' es el reconocimiento del beneficio que otros nos han brindado. 'Pāsaṃsā' significa que deben ser elogiados por personas de noble cuna que buscan el bienestar. 'Dhammā ete' se refiere a estas enseñanzas mencionadas, como la no violencia. 'Pasaṃsiyā' significa que deben ser elogiadas por los sabios.

เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต ‘‘ปญฺจมาสมตฺตเมวา’’ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห –

Así, el Thera, tras haberle hablado de la práctica correcta apropiada, observó con el conocimiento del futuro las formaciones vitales del príncipe y vio que solo viviría cinco meses. Al ver esto, para inspirarle urgencia espiritual (saṃvega) y establecerlo firmemente en la práctica correcta, pronunció este verso:

๙๙๐.

990.

‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ;

ราชปุตฺต วิชานาหิ, อตฺตานํ ปริโมจยา’’ติ.

«Tu muerte está cerca, ocurrirá en menos de cinco meses. Oh príncipe, sé consciente de esto y libera tu propio ser.»

ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ.

Allí, 'libera tu propio ser' (attānaṃ parimocaya) significa libérate a ti mismo del sufrimiento de los estados de privación.

ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Entonces, el príncipe, preguntando por el medio para su propia liberación, dijo:

๙๙๑.

991.

‘‘กตมํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา, กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ;

กาย วา ปน วิชฺชาย, ภเวยฺยํ อชรามโร’’ติ.

«¿A qué región debo ir? ¿Qué acción o qué esfuerzo humano debo realizar? ¿O mediante qué conocimiento podría yo volverme libre de la vejez y de la muerte?»

ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ.

Allí, 'katamaṃ svāhaṃ' se descompone en 'katamaṃ su ahaṃ', que significa '¿cuál precisamente?'. En 'kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ', se debe entender el término omitido 'habiendo realizado'. 'Porisaṃ' significa el deber o esfuerzo humano.

ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ –

Entonces, el Thera, para enseñarle el Dhamma, pronunció estos versos:

๙๙๒.

992.

‘‘น วิชฺชเต โส ปเทโส, กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ;

ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ, ราชปุตฺตาชรามโร.

‘‘Príncipe, no existe lugar alguno, ni acción, ni conocimiento, ni esfuerzo humano mediante el cual un mortal pueda evitar la vejez y la muerte’’.

๙๙๓.

993.

‘‘มหทฺธนา มหาโภคา, รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา;

ปหูตธนธญฺญาเส, เตปิ โน อชรามรา.

‘‘Incluso los gobernantes de grandes riquezas, inmensos goces y vastos reinos, poseedores de abundantes tesoros y granos; ni siquiera ellos están libres de la vejez y la muerte’’.

๙๙๔.

994.

‘‘ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา, สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน;

เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา, วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา.

‘‘Si has oído de los hijos de Andhakaveṇḍu, valientes, heroicos y capaces de abatir a sus enemigos; ellos también, al llegar al término de su vida, perecieron a pesar de ser tan estables como los astros’’.

๙๙๕.

995.

‘‘ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา, สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา;

เอเต จญฺเญ จ ชาติยา, เตปิ โน อชรามรา.

‘‘Nobles, brahmanes, comerciantes, trabajadores, parias y barrenderos; estos y otros, cualquiera sea su nacimiento, ninguno está libre de la vejez y la muerte’’.

๙๙๖.

996.

‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ;

เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย, เตปิ โน อชรามรา.

‘‘Aquellos que recitan los mantras y poseen las seis ramas del conocimiento ideado por los sabios; estos y otros que poseen tal saber, tampoco están libres de la vejez y la muerte’’.

๙๙๗.

997.

‘‘อิสโย จาปิ เย สนฺตา, สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน;

สรีรํ เตปิ กาเลน, วิชหนฺติ ตปสฺสิโน.

‘‘Incluso los sabios que son pacíficos, de mente controlada y dedicados a la práctica ascética; incluso esos ascetas deben abandonar su cuerpo cuando llega el momento de la muerte’’.

๙๙๘.

998.

‘‘ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต, กตกิจฺจา อนาสวา;

นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ, ปุญฺญปาปปริกฺขยา’’ติ.

‘‘Incluso los Arahants, de mente desarrollada, que han cumplido su tarea y están libres de impurezas; ellos también dejan este cuerpo al agotarse los efectos del mérito y el demérito’’.

๙๙๒. ตตฺถ [Pg.246] ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ.

992. Allí, 'donde habiendo ido' (yattha gantvā) significa que al llegar a cierto lugar y emplear alguna acción, conocimiento o esfuerzo humano, ya sea mediante el esfuerzo físico u otros medios, uno pudiera alcanzar el estado de estar libre de la vejez y de la muerte.

๙๙๓. เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรามราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ.

993. 'Mahaddhanā' se refiere a quienes poseen gran riqueza, habiendo acumulado al menos cien millones. 'Mahābhogā' son quienes tienen grandes goces, con gastos diarios inmensos. 'Raṭṭhavanto' significa dueños de un reino, aquellos que gobiernan territorios de muchas leguas (yojanas). 'Khattiyā' son los de casta noble. 'Pahūtadhanadhaññāse' significa poseer grandes provisiones de tesoros y granos, suficientes para mantenerse a sí mismos y a su séquito por siete u ocho años. 'Tepi no ajarāmarā' significa que ellos también están sujetos a la vejez y a la muerte; ni siquiera la gran riqueza puede evitar que la vejez y la muerte caigan sobre ellos.

๙๙๔. อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ.

994. 'Andhakaveṇḍuputtā' son conocidos como los hijos de Andhakaveṇḍu. 'Sūrā' significa dotados de poder. 'Vīrā' significa llenos de energía. 'Vikkantappahārino' son aquellos que, debido a su heroísmo, superan las fuerzas enemigas y golpean con gran poder. 'Viddhastā' significa que perecieron. 'Sassatīsamā' significa que, aunque su linaje era tan duradero como el sol y la luna a través de las generaciones, ellos también pertenecían a una estirpe que no perdura para siempre.

๙๙๕. ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

995. 'Jātiyā' se refiere a su casta o nacimiento; el significado es que incluso una casta superior no puede evitar que la vejez y la muerte afecten a estos seres.

๙๙๖. มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติสตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ.

996. "Mantanti" se refiere a los Vedas. "Chaḷaṅga" significa que posee seis miembros o disciplinas, a saber: Kalpa (rituales), Vyākaraṇa (gramática), Nirutti (exégesis), Sikkhā (fonética), Chandovicitis (métrica) y Jotisa (astronomía). "Brahmacintitanti" significa aquello que ha sido concebido por los nobles sabios (rishis) como Aṭṭhaka y otros, y percibido con el ojo de la sabiduría.

๙๙๗. สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา.

997. "Santa" se refiere a quienes han apaciguado sus acciones de cuerpo y palabra. "Saññatatta" significa aquellos que poseen una mente restringida o controlada. "Tapassino" se refiere a quienes están dedicados a las prácticas que consumen las impurezas (kilesas).

อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต –

Ahora el príncipe, expresando lo que debe hacerse por su parte:

๙๙๙.

999.

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

"Bien dichas y llenas de significado son tus estrofas, oh Gran Sabio; he sido convencido por la excelencia de la enseñanza (Dhamma), sé tú mi refugio".

อาห[Pg.247]. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน.

Así dijo. En este contexto, "nijjhattomhi" significa: "He sido llevado a comprender a través de la esencia de la sabiduría del Dhamma; he alcanzado el conocimiento". "Subhaṭṭhenāti" significa: "Por medio de lo que ha sido bien expuesto".

ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

Entonces el Thera (anciano), deseando instruirlo, pronunció esta estrofa:

๑๐๐๐.

1000.

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ตเมว สรณํ วช;

สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ, ยมหํ สรณํ คโต’’ติ.

‘‘Príncipe, no me busques a mí como tu refugio; ve a refugiarte en Aquel en quien yo mismo me he refugiado: el hijo de los Sakyas, el Gran Héroe’’.

ตโต ราชกุมาโร อาห –

Entonces el príncipe dijo:

๑๐๐๑.

1001.

‘‘กตรสฺมึ โส ชนปเท, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ.

‘‘Venerable, ¿en qué país reside vuestro Maestro? Yo también iré a ver al Conquistador, a esa persona sin igual’’.

ปุน เถโร อาห –

De nuevo el Thera dijo:

๑๐๐๒.

1002.

‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

ตตฺถาสิ ปุริสาชญฺโญ, โส จ โข ปรินิพฺพุโต’’ติ.

‘‘En el país del este residía el Buda, nacido del linaje de Okkāka, noble entre los hombres; pero allí, en verdad, Él ha entrado ya en el Parinibbāna’’.

ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท’’ติ.

Al respecto, se dijo "en el país del este" porque, desde el lugar donde el Thera estaba sentado, dicha región se encontraba hacia la parte oriental del Majjhimadesa (País Central).

เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ –

Así, el príncipe, habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma del Thera, con el corazón lleno de fe, se estableció en los refugios y en los preceptos. Por ello se dijo:

๑๐๐๓.

1003.

‘‘สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

โยชนานิ สหสฺสานิ, คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ.

‘‘Venerable, si vuestro Maestro el Buda estuviera aún presente, viajaría miles de yojanas para servirle y honrarle’’.

๑๐๐๔.

1004.

‘‘ยโต จ โข ปรินิพฺพุโต, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

‘‘Puesto que vuestro Maestro ha entrado en el Parinibbāna, voy a refugiarme en ese Gran Héroe, aunque ya se haya extinguido’’.

๑๐๐๕.

1005.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

"Busco refugio en el Buddha, y también en el insuperable Dhamma; busco refugio en el Sangha del Maestro de hombres y dioses".

๑๐๐๖.

1006.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ.

"Me abstengo de inmediato de quitar la vida, evito tomar lo que no me es dado en este mundo; no consumo embriagantes ni hablo con falsedad, y me mantengo satisfecho con mi propia esposa".

เอวํ [Pg.248] ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห ‘‘ราชกุมาร, ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ ภเวยฺยาสี’’ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุมฺเหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุ นครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ.

Al príncipe, así establecido en los refugios y los preceptos, el Thera le dijo: "Príncipe, no tienes necesidad de vivir aquí en el bosque; tu vida no será larga, pues morirás dentro de cinco meses. Por lo tanto, regresa con tu padre, realiza actos meritorios como la generosidad (dāna) y asegúrate un renacimiento en los cielos". Habiendo dicho esto, le entregó reliquias que tenía consigo y lo despidió. Al partir, el príncipe dijo: "Señor, iré por vuestra palabra, pero por compasión hacia mí, debéis venir también allí (a Potana)". Sabiendo que el Thera aceptaba, le rindió homenaje, lo circundó respetuosamente y partió hacia la ciudad de su padre. Al llegar, entró en el parque real e informó al rey de su llegada.

ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร ‘‘เทว, มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุมฺเห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ.

Al oír esto, el rey, con su séquito, fue al parque, abrazó al príncipe y, tras llevarlo al palacio, deseó coronarlo. El príncipe dijo: "Majestad, mi vida es breve; dentro de cuatro meses me sobrevendrá la muerte. ¿De qué me sirve el reino? Apoyándome en vos, solo realizaré méritos". Luego, le habló de las virtudes del Thera y del poder de las Tres Joyas. Al escuchar esto, el rey se conmovió profundamente (saṃvega) y, con fe en las Tres Joyas y en el Thera, mandó construir un gran monasterio y envió un mensajero al Venerable Mahākaccāyana. El Thera, para favorecer al rey y a la multitud, acudió. El rey salió a su encuentro desde lejos, lo condujo al monasterio, lo atendió con los cuatro requisitos y se estableció en los refugios y preceptos. El príncipe, por su parte, habiendo asumido los preceptos, sirvió con respeto al Thera y a los monjes, practicó la generosidad y escuchó el Dhamma. Al cabo de cuatro meses, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Por el poder de sus méritos, surgió para él un carruaje de siete joyas de siete yojanas de extensión, y miles de ninfas celestiales formaron su séquito.

ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย ‘‘คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา [Pg.249] ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

El rey realizó las honras fúnebres del príncipe, ofreció una gran donación a la comunidad de monjes (Sangha) y rindió culto a la estupa; allí se reunió una gran multitud. El Thera también llegó a ese lugar con su séquito. Entonces, el joven deidad (devaputta), al contemplar las acciones meritorias que había realizado y movido por la gratitud, pensó: "Iré a rendir homenaje al Thera y haré manifiestas las virtudes de la Dispensación (Sāsana)". Montado en su carruaje celestial y con su gran séquito, se hizo visible, descendió del carruaje, rindió homenaje a los pies del Thera y, tras conversar amablemente con su padre, se detuvo con las manos en posición de reverencia (añjali). El Thera le interrogó con estas estrofas:

๑๐๐๗.

1007.

‘‘สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ, ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ;

ตถาปกาโร ตวายํ มหารโถ, สมนฺตโต โยชนสตฺตมายโต.

"Como el sol de mil rayos y gran esplendor, que brilla iluminando las direcciones mientras recorre el firmamento; así de magnífico es este gran carruaje tuyo, que se extiende por siete yojanas a la redonda".

๑๐๐๘.

1008.

‘‘สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ, อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต;

เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา.

"Cubierto por todas partes con láminas de oro, decorado en su frente con perlas y gemas; franjas de oro y de plata embellecen esta obra bien construida de lapislázuli (veḷuriya)".

๑๐๐๙.

1009.

‘‘สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ, ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ;

ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม มโนชวา.

"La parte frontal está hecha de lapislázuli y el yugo está decorado con rubíes; adornados con oro y plata, estos caballos veloces como la mente lucen esplendorosos".

๑๐๑๐.

1010.

‘‘โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต, เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน;

ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺต โกวิทํ, กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร’’ติ.

«Tú permaneces de pie en el carro de oro, como el señor de los dioses con su vehículo de mil caballos. Te pregunto a ti, sabio y de gran fama: ¿cómo obtuviste esta magnífica gloria?»

๑๐๐๗. ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย ‘‘สหสฺสรํสี’’ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ตวายนฺติ ตว อยํ.

1007. En este contexto, 'sahassaraṃsī' se refiere al sol, llamado así por poseer más de mil rayos. 'Yathāmahappabho' significa una mansión celestial con un esplendor acorde a su gran magnitud. Del mismo modo que no hay círculo de luz comparable al gran disco solar, así es su brillo, que permanece iluminando los tres grandes continentes en un solo instante. 'Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti' significa la forma en que brilla y resplandece mientras se desplaza y recorre las direcciones en el firmamento. 'Tathāpakāro' indica que posee tal apariencia. 'Tavāyanti' se divide en 'tava ayaṃ' (esto es tuyo).

๑๐๐๘. สุวณฺณปฏฺเฏหีติ [Pg.250] สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา’’ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ.

1008. 'Suvaṇṇapaṭṭehī' significa con láminas hechas de oro. 'Samantamotthaṭo' significa cubierto por todas partes. 'Urassā': el término 'uro' se refiere a la parte frontal de ese carro; también dice que 'uro' es la base del eje del carro. 'Lekhā' son grabados de guirnaldas y enredaderas hechos de lapis lazuli. Debido a que estos grabados son visibles tanto en las láminas de oro como en las de plata, se dice 'de oro y de plata'. 'Sobhentī' significa que embellecen el carro.

๑๐๐๙. สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ.

1009. 'Sīsaṃ' es la cabeza o el extremo superior del eje del carro. 'Veḷuriyassa nimmitaṃ' significa creado con lapis lazuli; el sentido es que está hecho de la piedra preciosa conocida como lapis lazuli. 'Lohitakāyā' significa con rubíes (lohitaka-maṇi) o con cualquier gema de color rojo. 'Yuttā' significa unidas; o bien, 'yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca' significa que las correas o adornos están hechos de oro y plata, es decir, están bien elaborados.

๑๐๑๐. อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, รถาโรหเน วา เฉกํ. อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย.

1010. 'Adhiṭṭhito' significa establecido habiendo superado todo este lugar mediante su propio poder divino. 'Sahassavāhano' significa que tiene un carro uncido con mil caballos; el sentido es como el de Sakka, el Señor de los Dioses, cuyo carro es tirado por mil caballos purasangre. 'Yasavantā' es un vocativo que significa '¡Oh, tú, el de gran gloria!'. 'Kovidaṃ' significa alguien que posee un conocimiento experto o que es diestro en montar el carro. 'Ayaṃ uḷāro' significa que esta magnífica y gran gloria ha sido obtenida por ti.

เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Preguntado de esta manera por el Thera, el hijo del deva respondió con estos versos:

๑๐๑๑.

1011.

‘‘สุชาโต นามหํ ภนฺเต, ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ;

ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย, สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ.

'Señor, en mi vida anterior yo era un príncipe llamado Sujata. Y usted, por compasión hacia mí, me estableció en la observancia de la virtud del autocontrol.'

๑๐๑๒.

1012.

‘‘ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา, สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน;

อิมํ สุชาต ปูเชหิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

'Habiendo conocido que mi vida se agotaba, me dio una reliquia del Maestro, diciendo: Sujata, rinde culto a esta reliquia; esto será para tu beneficio.'

๑๐๑๓.

1013.

‘‘ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ, ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

'Habiendo honrado esa reliquia con perfumes y guirnaldas, esforzándome correctamente, al abandonar el cuerpo humano, he renacido en el reino celestial de Nandana.'

๑๐๑๔.

1014.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

'En el deleitoso bosque de Nandana, lleno de diversas bandadas de aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales con danzas y cantos.'

๑๐๑๒-๓. ตตฺถ [Pg.251] สรีรนฺตี สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

1012-3. Allí, «sarīraṃ» se refiere a la reliquia del cuerpo. «Hehitī» significa que será. «Samuyyutoto» significa bien aplicado, es decir, que se ha esforzado con gran diligencia.

เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมกถํ กเถสิ. สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

Habiendo explicado el asunto preguntado por el Thera, el hijo del deva saludó al Thera, realizó la circunvalación, pidió permiso a su padre y, subiendo al carro, regresó al mundo de los devas. El Thera, tomando este suceso como origen del relato, impartió un discurso del Dhamma en detalle a la asamblea presente. Ese discurso del Dhamma fue de gran provecho para la multitud. Después, el Thera relató todo el asunto a los recopiladores del Dhamma durante el Concilio, tal como lo habían hablado él mismo y aquel hijo del deva, y ellos lo incluyeron en la colección de la misma manera.

จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la Historia del Pequeño Carro Celestial (Cūḷarathavimāna).

๑๔. มหารถวิมานวณฺณนา

14. Comentario sobre la Historia del Gran Carro Celestial (Mahārathavimāna)

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภนฺติ มหารถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวเน โคปาลสฺส นาม เทวปุตฺตสฺส อตฺตโน วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สหสฺสยุตฺตํ มหนฺตํ ทิพฺพรถํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานกีฬนตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส อวิทูเร ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา รถโต โอรุยฺห อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

«Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ» se refiere a la historia del Gran Carro Celestial. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Jetavana, en Sāvatthi. En aquel tiempo, el venerable Mahā-Moggallāna, mientras realizaba su viaje por los cielos según el método mencionado anteriormente, apareció cerca del hijo de un deva llamado Gopāla, quien salía de su propio palacio en el reino de Tāvatiṃsa, montado en un gran carro celestial tirado por mil caballos, con un gran séquito y un inmenso poder divino, para divertirse en los jardines. Al ver al venerable Mahā-Moggallāna, el hijo del deva, lleno de gran respeto y reverencia, descendió rápidamente de su carro, se acercó, lo saludó con la postración de los cinco puntos y permaneció de pie con las palmas de las manos unidas sobre su cabeza.

ตสฺสิทํ ปุพฺพกมฺมํ – โส กิร วิปสฺสึ ภควนฺตํ สุวณฺณมาลาย ปูเชตฺวา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน มยฺหํ ภเว ภเว โสวณฺณมยา อุรจฺฉทมาลา นิพฺพตฺตตู’’ติ กตปณิธานาย อเนกกปฺเปสุ สุคตีสุเยว สํสรนฺติยา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตาย ยถาปณิธานํ สุวณฺณมาลาลาเภน ‘‘อุรจฺฉทมาลา’’ติ ลทฺธนามาย เทวกญฺญาสทิสาย ราชธีตาย อาจริโย โคปาโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปสฺส ภควโต อสทิสทานาทีนิ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกภาเวน อตฺตานํ ราชธีตรญฺจ อุทฺทิสฺส สตฺถารา เทสิตํ [Pg.252] ธมฺมํ สุตฺวาปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ยถูปจิตปุญฺญานุภาเวน ตาวตึเสสุ โยชนสติเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อเนกโกฏิอจฺฉราปริวาโร อโหสิ, สตฺตรตนมโย จสฺส สหสฺสยุตฺโต สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺโต สินิทฺธมธุรนิคฺโฆโส อตฺตโน ปภาสมุทเยน อวหสนฺโต วิย ทิวงฺกรมณฺฑลํ ทิพฺโพ อาชญฺญรโถ นิพฺพตฺติ.

Esta fue su acción meritoria anterior: se dice que tras haber honrado al Bienaventurado Vipassi con una guirnalda de oro y haber hecho el voto: «Por el poder de este mérito, que en cada existencia nazca con un ornamento pectoral de oro», transcurrió por estados felices durante muchos eones. En la época del Bienaventurado Kassapa, renació como un brahmán llamado Gopāla, quien fue el maestro de la princesa Uracchadamālā (llamada así por haber obtenido una guirnalda de oro según su voto), hija del rey Kiki de Kāsī. Tras realizar grandes ofrendas inigualables al Bienaventurado Kassapa y a su Saṅgha, aunque escuchó el Dhamma predicado por el Maestro, no pudo alcanzar los frutos superiores debido a que sus facultades aún no estaban maduras. Al morir como una persona común, por el poder del mérito acumulado, renació en el reino de Tāvatiṃsa en un palacio de oro de cien leguas de extensión. Poseía un séquito de muchos millones de ninfas celestiales y un carro celestial tirado por mil caballos de pura sangre, adornado con paredes bellamente detalladas, con un sonido suave y melodioso, que por su resplandor parecía burlarse del disco solar.

โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ยถาวุตฺตสมฺปตฺติวิภโว โคปาโล เอว นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตาวตึเสสุเยว นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสี’’ติ.

Después de haber disfrutado de la prosperidad celestial allí durante toda su vida, y habiendo transigido repetidamente sólo entre los mundos celestiales, en este tiempo en que surgió nuestro Buda, por el remanente del resultado de esa misma acción meritoria, renació de nuevo en el cielo Tāvatiṃsa como el hijo de un deva llamado Gopāla, poseyendo la prosperidad y riqueza mencionadas anteriormente. Con referencia a este hecho, se dice: "En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna... [pe]... permaneció con las manos unidas sobre su cabeza".

เอวํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตํ ตํ เทวปุตฺตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Al hijo del deva que se encontraba allí de pie habiéndosele acercado así, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estas estrofas:

๑๐๑๕.

1015.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ, อารุยฺหิมํ สนฺทนํ เนกจิตฺตํ;

อุยฺยานภูมึ อภิโต อนุกฺกมํ, ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว.

"Habiendo subido a este hermoso carro de variados diseños, uncido a mil caballos como vehículo; recorres los alrededores del jardín del placer, brillando como Vāsavo, el señor de los seres y dador de limosnas del pasado.

๑๐๑๖.

1016.

‘‘โสวณฺณมยา เต รถกุพฺพรา อุโภ, ผเลหิ อํเสหิ อตีว สงฺคตา;

สุชาตคุมฺพา นรวีรนิฏฺฐิตา, วิโรจติ ปนฺนรเสว จนฺโท.

"Tus dos varas del carro son de oro, perfectamente ensambladas por sus extremos y lados; con soportes bien formados y terminados por héroes entre los hombres, brilla como la luna en el día decimoquinto.

๑๐๑๗.

1017.

‘‘สุวณฺณชาลาวตโต รโถ อยํ, พหูหิ นานารตเนหิ จิตฺติโต;

สุนนฺทิโฆโส จ สุภสฺสโร จ, วิโรจตี จามรหตฺถพาหุภิ.

"Este carro está cubierto con redes de oro, adornado con muchas y diversas joyas; posee un sonido agradable y una voz hermosa, y resplandece con los brazos de las deidades que agitan abanicos de cola de yak.

๑๐๑๘.

1018.

‘‘อิมา [Pg.253] จ นาภฺโย มนสาภินิมฺมิตา, รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา;

อิมา จ นาภฺโย สตราชิจิตฺติตา, สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร.

"Estos cubos de las ruedas, creados por el pensamiento, adornan el centro entre los radios del carro; estos cubos están embellecidos con cientos de franjas y resplandecen como el relámpago en el cielo.

๑๐๑๙.

1019.

‘‘อเนกจิตฺตาวตโต รโถ อยํ, ปุถู จ เนมี จ สหสฺสรํสิโก;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

"Este carro está cubierto con muchos diseños, con llantas anchas y miles de rayos; se escucha su sonido armonioso, como el de un conjunto musical de cinco instrumentos cuando es ejecutado.

๑๐๒๐.

1020.

‘‘สิรสฺมึ จิตฺตํ มณิจนฺทกปฺปิตํ, สทา วิสุทฺธํ รุจิรํ ปภสฺสรํ;

สุวณฺณราชีหิ อตีว สงฺคตํ, เวฬุริยราชีว อตีว โสภติ.

"En la parte superior hay un diseño variado con gemas en forma de discos lunares, siempre puro, encantador y resplandeciente; muy bien conjuntado con franjas de oro, brilla intensamente como franjas de lapislázuli.

๑๐๒๑.

1021.

‘‘อิเม จ วาฬี มณิจนฺทกปฺปิตา, อาโรหกมฺพู สุชวา พฺรหูปมา;

พฺรหา มหนฺตา พลิโน มหาชวา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร.

"Y estos caballos con hermosas colas y adornos de gemas lunares, de gran porte y rapidez, semejantes a Brahma; majestuosos, grandes, poderosos y veloces, conociendo tu mente, se mueven exactamente según tu deseo.

๑๐๒๒.

1022.

‘‘อิเม จ สพฺเพ สหิตา จตุกฺกมา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร;

สมํ วหนฺตี มุทุกา อนุทฺธตา, อาโมทมานา ตุรคานมุตฺตมา.

"Todos ellos, sincronizados y avanzando con paso firme, conociendo tu mente, se mueven exactamente según tu deseo; tirando del carro uniformemente, suaves y sin agitación, estos excelentes caballos parecen regocijarse.

๑๐๒๓.

1023.

‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปตนฺติ จมฺพเร, อพฺภุทฺธุนนฺตา สุกเต ปิฬนฺธเน;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

"Sacuden sus crines, saltan y se desplazan por el aire, haciendo sonar sus bien elaborados ornamentos; se escucha su sonido armonioso, como el de un conjunto musical de cinco instrumentos cuando es ejecutado.

๑๐๒๔.

1024.

‘‘รถสฺส โฆโส อปิฬนฺธนาน จ, ขุรสฺส นาโท อภิหึสนาย จ;

โฆโส สุวคฺคู สมิตสฺส สุยฺยติ, คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน.

"El sonido del carro y de los ornamentos, el estrépito de los cascos sin causar daño; se escucha un sonido muy armonioso y calmado, como la música de los Gandhabba en el bosque de Chitralata.

๑๐๒๕.

1025.

‘‘รเถ [Pg.254] ฐิตาตา มิคมนฺทโลจนา, อาฬารปมฺหา หสิตา ปิยํวทา;

เวฬุริยชาลาวตตา ตนุจฺฉวา, สเทว คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา.

"De pie en el carro están aquellas de ojos como los de una cría de ciervo, de hermosas pestañas, risueñas y de dulces palabras; cubiertas con redes de lapislázuli, de piel fina, y siempre adoradas por los mejores Gandhabba y deidades.

๑๐๒๖.

1026.

‘‘ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา, วิสาลเนตฺตา อภิรตฺตโลจนา;

กุเล สุชาตา สุตนู สุจิมฺหิตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

"Ellas, vestidas con ropas de un rojo intenso y amarillo, de ojos grandes y hermosos; nacidas en familias nobles, de cuerpos esbeltos y bellas sonrisas, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote.

๑๐๒๗.

1027.

‘‘ตา กมฺพุเกยูรธรา สุวาสสา, สุมชฺฌิมา อูรุถนูปปนฺนา;

วฏฺฏงฺคุลิโย สุมุขา สุทสฺสนา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

"Ellas, que llevan brazaletes de oro y hermosas vestiduras, de cintura fina y formas perfectas; de dedos torneados y rostros bellos y agradables de ver, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote.

๑๐๒๘.

1028.

‘‘อญฺญา สุเวณี สุสุ มิสฺสเกสิโย, สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จ;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

"Otras, con hermosas trenzas, jóvenes y con cabellos adornados con flores y joyas, resplandecientes por sus variados adornos; devotas y deleitadas en tu corazón, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote.

๑๐๒๙.

1029.

‘‘อาเวฬินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

"Luciendo guirnaldas y adornos como pétalos de loto y nenúfar, engalanadas y perfumadas con la esencia de sándalo; devotas y deleitadas en tu corazón, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote.

๑๐๓๐.

1030.

‘‘ตา มาลินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

'Esas ninfas portando guirnaldas, cubiertas de lotos y lirios, adornadas y ungidas con esencia de sándalo, devotas y complaciendo tu corazón, permanecen en el carro con las manos en gesto de reverencia, atendiéndote.'

๑๐๓๑.

1031.

‘‘กณฺเฐสุ เต ยานิ ปิฬนฺธนานิ, หตฺเถสุ ปาเทสุ ตเถว สีเส;

โอภาสยนฺตี ทส สพฺพโส ทิสา, อพฺภุทฺทยํ สารทิโกว ภาณุมา.

"Los ornamentos que llevas en tu cuello, en tus manos, en tus pies y asimismo en tu cabeza; iluminan por completo las diez direcciones, como el sol de otoño al elevarse.

๑๐๓๒.

1032.

‘‘วาตสฺส [Pg.255] เวเคน จ สมฺปกมฺปิตา, ภุเชสุ มาลา อปิฬนฺธนานิ จ;

มุญฺจนฺติ โฆสํ รุจิรํ สุจึ สุภํ, สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปํ.

"Agitados por la fuerza del viento, las guirnaldas en tus brazos y los ornamentos; emiten un sonido encantador, puro y hermoso, que merece ser escuchado por todos los sabios.

๑๐๓๓.

1033.

‘‘อุยฺยานภูมฺยา จ ทุวทฺธโต ฐิตา, รถา จ นาคา ตูริยานิ จ สโร;

ตเมว เทวินฺท ปโมทยนฺติ, วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภิ.

"Y situados a ambos lados del terreno del jardín, los carros, los elefantes y el sonido de los instrumentos; te deleitan, oh señor de los devas, tal como una viña (laúd) cuando es tocada por manos expertas.

๑๐๓๔.

1034.

‘‘อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ;

ปวชฺชมานาสุ อตีว อจฺฉรา, ภมนฺติ กญฺญา ปทุเมสุ สิกฺขิตา.

"Ante estas muchas viñas de sonidos melodiosos y formas encantadoras que despiertan el gozo en el corazón; mientras son ejecutadas, las ninfas celestiales expertas se mueven con gracia como flores de loto.

๑๐๓๕.

1035.

‘‘ยทา จ คีตานิ จ วาทิตานิ จ, นจฺจานิ จิมานิ สเมนฺติ เอกโต;

อเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา, โอภาสยนฺตี อุภโต วริตฺถิโย.

"Cuando las canciones, la música y estas danzas se armonizan juntas; entonces aquí danzan las ninfas celestiales, estas mujeres excelentes que iluminan ambos lados.

๑๐๓๖.

1036.

‘‘โส โมทสิ ตูริยคณปฺปโพธโน, มหียมาโน วชิราวุโธริว;

อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ.

"Tú te regocijas, despertado por el conjunto de instrumentos musicales, siendo honrado como aquel que porta el rayo (Sakka); ante estas muchas viñas de sonidos melodiosos y formas encantadoras que despiertan el gozo en el corazón.

๑๐๓๗.

1037.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูโต ปุริมาย ชาติยา;

อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสิ, กํ ธมฺมจริยํ วตมาภิโรจยิ.

¿Qué acción realizaste tú mismo en el pasado, cuando eras un ser humano en una existencia anterior? ¿Qué tipo de Uposatha observaste, o de qué práctica del Dhamma y voto te complaciste?

๑๐๓๘.

1038.

‘‘นยีทมปฺปสฺส กตสฺส กมฺมุโน, ปุพฺเพ สุจิณฺณสฺส อุโปสถสฺส วา;

อิทฺธานุภาโว วิปุโล อยํ ตว, ยํ เทวสงฺฆํ อภิโรจเส ภุสํ.

"Este gran poder e influencia tuya no es por una pequeña acción realizada, ni por un Uposatha mal observado en el pasado; tú te complaces inmensamente en medio de esta asamblea de devas.

๑๐๓๙.

1039.

‘‘ทานสฺส [Pg.256] เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

'¿Es este el fruto de tu generosidad, o bien de tu virtud, o bien de tu acto de reverencia? Respóndeme, pues te lo pregunto.'

๑๐๑๕. ตตฺถ สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺเสน ยุตฺตํ, สหสฺสํ วา ยุตฺตํ โยชิตํ เอตสฺมินฺติ สหสฺสยุตฺตํ. กสฺส ปเนตํ สหสฺสนฺติ? ‘‘หยวาหน’’นฺติ อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา หยานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. หยา วาหนํ เอตสฺสาติ หยวาหนํ. เกจิ ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตหยวาหน’’นฺติ อนุนาสิกโลปํ เอกเมว สมาสปทํ กตฺวา วณฺเณนฺติ, เอตสฺมึ ปกฺเข หยวาหนํ วิย วาหนนฺติ อตฺโถ ยุชฺชติ. หยวาหนสหสฺสยุตฺตํ ยุตฺตหยวาหนสหสฺสนฺติ หิ อตฺโถ. อปเร ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺสทิพฺพาชญฺญยุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สนฺทนนฺติ รถํ. เนกจิตฺตนฺติ อเนกจิตฺตํ นานาวิธวิจิตฺตวนฺตํ. อุยฺยานภูมึ อภิโตติ อุยฺยานภูมิยา สมีเป. ‘‘อภิโต’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุยฺยานภูมฺยา’’ติปิ ปฐนฺติ, เต สทฺทนยมฺปิ อนุปธาเรนฺตา ปฐนฺติ. อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสีติ สมฺพนฺโธ.

1015. Allí, 'sahassayuttaṃ' significa uncido con mil caballos. El sentido es que en este carro hay mil caballos uncidos. Si se pregunta '¿mil de qué?', se entiende que son mil caballos, dado que a continuación se menciona 'hayavāhana'. 'Hayavāhana' es aquel que tiene caballos como vehículo. Algunos explican 'sahassayuttahayavāhana' como un solo compuesto, significando que el carro tiene mil caballos purasangre. 'Sandanaṃ' se refiere al carro. 'Nekacittaṃ' significa con múltiples decoraciones variadas. 'Uyyānabhūmiṃ abhito' significa cerca del terreno del jardín. 'Anukkamaṃ' significa que, mientras se desplaza, brilla como Sakka (Vāsavo), el señor de los seres, quien en el pasado practicó la generosidad.

๑๐๑๖. โสวณฺณมยาติ สุวณฺณมยา. เตติ ตว. รถกุพฺพรา อุโภติ รถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกา. โย หิ รถสฺส โสภนตฺถญฺเจว อุปริ ฐิตานํ คุตฺตตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกากาเรน ปริกฺเขโป กรียติ, ตสฺส ปุริมภาเค อุโภสุ ปสฺเสสุ ยาว รถีสา, ตาว หตฺเถหิ คหณโยคฺโค รถสฺส อวยววิเสโส, อิธ โส เอว กุพฺพโรติ อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘อุโภ’’ติ. อญฺญตฺถ ปน รถีสา กุพฺพโรติ วุจฺจติ. ผเลหีติ รถูปตฺถมฺภสฺส ทกฺขิณวามเภเทหิ ทฺวีหิ ผเลหิ, ปริยนฺตาเวตฺถ ผลาติ วุตฺตา. อํเสหีติ กุพฺพรผเล ปติฏฺฐิเตหิ เหฏฺฐิมอํเสหิ. อตีว สงฺคตาติ อติวิย สุฏฺฐุ สงฺคตา สุผสฺสิตา นิพฺพิวรา. อิทญฺจ สิปฺปิวิรจิเต กิตฺติมรเถ ลพฺภมานวิเสสํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. โส ปน อโปริสตาย อกิตฺติโม สยํชาโต เกนจิ อฆฏิโตเยว. สุชาตคุมฺพาติ สุสณฺฐิตถมฺภกสมุทายา. เย หิ เวทิกาย นิรนฺตรํ ฐิตา สุสณฺฐิตฆฏกาทิอวยววิเสสวนฺโต ถมฺภกสมุทายา, เตสํ [Pg.257] วเสเนวํ วุตฺตํ ‘‘สุชาตคุมฺพา’’ติ. นรวีรนิฏฺฐิตาติ สิปฺปาจริเยหิ นิฏฺฐาปิตสทิสา. สิปฺปาจริยา หิ อตฺตโน สรีรเขทํ อจินฺเตตฺวา วีริยพเลน สิปฺปสฺส สุฏฺฐุ วิจารณโต นเรสุ วีริยวนฺโตติ อิธ ‘‘นรวีรา’’ติ วุตฺตา. นรวีราติ วา เทวปุตฺตสฺส อาลปนํ. นิฏฺฐิตาติ ปริโยสิตา ปริปุณฺณโสภาติสยา. ‘‘นรวีรนิมฺมิตา’’ติ วา ปาโฐ, นเรสุ ธิติสมฺปนฺเนหิ นิมฺมิตสทิสาติ อตฺโถ. เอวํวิธกุพฺพรตาย อยํ ตว รโถ วิโรจติ. กึ วิย? ปนฺนรเสว จนฺโท, สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ ปริปุณฺณกาเล จนฺทิมา วิย.

1016. 'Sovaṇṇamayā' significa hechas de oro. 'Te' significa tuyas. 'Rathakubbarā ubho' se refiere a las barandillas a ambos lados del carro. Éstas se colocan para embellecer el carro y proteger a quienes están en él; en su parte frontal, hasta el eje, hay una parte del carro adecuada para sujetarse con las manos; aquí, ese elemento específico es lo que se entiende por 'kubbara'. Por eso se dice 'ambas'. En otros contextos, el eje mismo se llama 'kubbara'. 'Phalehī' se refiere a los dos extremos de la estructura del carro. 'Aṃsehi' son las partes inferiores en los extremos de las barandillas. 'Atīva saṅgatā' significa extremadamente bien unidas y sin fisuras. Esto se dice comparándolo con un carro artificial de perfecta artesanía. Sin embargo, ese carro surgió por el propio karma. 'Sujātagumbā' se refiere a los pilares bien dispuestos de las barandillas. 'Naravīraniṭṭhitā' significa que parecen terminadas por maestros artesanos. 'Naravīra' puede ser también un vocativo para el dios. 'Niṭṭhitā' significa de belleza perfecta. Así, este carro tuyo brilla como la luna llena en el decimoquinto día.

๑๐๑๗. สุวณฺณชาลาวตโตติ สุวณฺณชาลเกหิ อวตโต ฉาทิโต. ‘‘สุวณฺณชาลาวิตโต’’ติปิ ปาโฐ, ควจฺฉิโตติ อตฺโถ. พหูหีติ อเนเกหิ. นานารตเนหีติ ปทุมราคผุสฺสราคาทินานาวิธรตเนหิ. สุนนฺทิโฆโสติ สุฏฺฐุ นนฺทิตพฺพโฆโส, สวนียมธุรนินฺนาโทติ อตฺโถ. สุนนฺทิโฆโสติ วา สุฏฺฐุ กตนนฺทิโฆโส, นจฺจนาทีนํ ทสฺสนาทีสุ ปวตฺติตสาธุการสทฺทาทิวเสน กตปโมทนินฺนาโทติ อตฺโถ, ‘‘กาเลน กาลํ อาสีวาทนวเสน สุฏฺฐุ ปยุตฺตนนฺทิโฆโส’’ติ จ วทนฺติ. สุภสฺสโรติ สุฏฺฐุ อติวิย โอภาสนสภาโว, ตตฺถ วา ปวตฺตมานานํ เทวตานํ โสภเนน คีตวาทิตสฺสเรน สุภสฺสโร. จามรหตฺถพาหุภีติ จามรหตฺถยุตฺตพาหูหิ อิโต จิโต จ พีชยมาน จามรกลาเปหิ เทวตานํ ภุเชหิ, ตถาภูตาหิ เทวตาหิ วา วิโรจติ.

1017. 'Suvaṇṇajālāvatato' significa cubierto con redes de oro. 'Bahūhi' significa con muchos. 'Nānāratanehi' con diversas gemas como rubíes y topacios. 'Sunandighoso' significa que tiene un sonido muy agradable al oído. O bien, que produce sonidos de regocijo cuando se observan las danzas. 'Subhassaro' significa que brilla intensamente o que es resonante por el hermoso sonido de los cantos de las deidades. 'Cāmarahatthabāhubhi' significa que resplandece por los brazos de las deidades que agitan abanicos de cola de yak.

๑๐๑๘. นาภฺโยติ รถจกฺกานํ นาภิโย. มนสาภินิมฺมิตาติ ‘‘อิเม อีทิสา โหนฺตู’’ติ จิตฺเตน นิมฺมิตสทิสา. รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตาติ รถสฺส ปาทานํ รถจกฺกานํ อนฺเตน เนมินา นานารตนสมุชฺชเลน อรานํ เวมชฺเฌน จ มณฺฑิตา. สตราชิจิตฺติตาติ อเนกวณฺณาหิ อเนกสตาหิ ราชีหิ เลขาหิ จิตฺติตา วิจิตฺตภาวํ คตา. สเตรตา วิชฺชุริวาติ สเตรตสงฺขาตวิชฺชุลตา วิย ปภาสเร วิชฺโชตนฺติ.

1018. "Nābhyo" se refiere a los cubos de las ruedas del carro. "Manasābhinimmitā" significa que parecen haber sido creados por el pensamiento, mediante la resolución mental: "Que estos sean de tal manera". "Rathassa pādantaramajjhabhūsitā" indica que están adornados en el espacio entre las ruedas (pies) del carro, embellecidos por la llanta que brilla con diversos tesoros y por la parte media de los radios. "Satarājicittitā" significa que están diversificados y vueltos variopintos por cientos de líneas de múltiples colores. "Sateratā vijjuriva" significa que resplandecen y brillan como multitud de relámpagos.

๑๐๑๙. อเนกจิตฺตาวตโตติ [Pg.258] อเนเกหิ มาลากมฺมาทิจิตฺเตหิ อวตโต สโมกิณฺโณ. ‘‘อเนกจิตฺตาวิตโต’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ ปน ทีฆกรณํ. ปุถู จ เนมี จาติ ปุถุลเนมิ จ, เอโก จ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สหสฺสรํสิโกติ อเนกสหสฺสรํสิโก. ‘‘สหสฺสรํสิโย’’ติปิ ปาฬิ. อปเร ปน ‘‘นตา รํสิโย’’ติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ นตาติ อชิยธนุทณฺฑโก วิย โอณตา เนมิปฺปเทสา. สหสฺสรํสิโยติ สูริยมณฺฑลํ วิย วิปฺผุรนฺตกิรณชาลา. เตสนฺติ โอลมฺพมานกิงฺกิณิกชาลานํ เนมิปฺปเทสานํ.

1019. "Anekacittāvatato" significa cubierto o entretejido con numerosos diseños variados, tales como guirnaldas y otros motivos ornamentales. También se lee "anekacittāvitato", que tiene el mismo significado, empleando la vocal larga por razones métricas. "Puthū ca nemī ca" se refiere a la llanta ancha y de gran tamaño; el término "ca" es una mera partícula. "Sahassaraṃsiko" significa que posee miles de rayos de luz. También existe la lectura "sahassaraṃsiyo". Otros maestros leen "natā raṃsiyo", donde "natā" indica que las secciones de la llanta están curvadas como el arco de un cuerno de cabra. "Sahassaraṃsiyo" describe una red de rayos radiantes similar al disco solar. "Tesaṃ" se refiere a aquellas secciones de la llanta de las que cuelgan redes de pequeñas campanillas.

๑๐๒๐. สิรสฺมินฺติ สีเส, รถสฺส สีเสติ อตฺโถ. สิโร วา อสฺมึ รเถ. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ. มณิจนฺทกปฺปิตนฺติ มณิมยมณฺฑลานุวิทฺธํ จนฺทมณฺฑลสทิเสน มณินา อนุวิทฺธํ. รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ อิมินา ตสฺส จนฺทมณฺฑลสทิสตํเยว วิภาเวติ, สทา วิสุทฺธนฺติ อิมินา ปนสฺส จนฺทมณฺฑลโตปิ วิเสสํ ทสฺเสติ. สุวณฺณราชีหีติ อนฺตรนฺตรา วฏฺฏากาเรน สณฺฐิตาหิ สุวณฺณเลขาหิ. สงฺคตนฺติ สหิตํ. เวฬุริยราชีวาติ อนฺตรนฺตรา สุวณฺณราชีหิ ขจิตมณิมณฺฑลตฺตา เวฬุริยราชีหิ วิย โสภติ. ‘‘เวฬุริยราชีหี’’ติ จ ปฐนฺติ.

1020. "Sirasminti" significa en la parte superior o cabeza del carro. "Cittanti" significa exquisitamente variado. "Maṇicandakappitanti" indica que está incrustado con círculos de gemas, como si estuviera adornado con discos lunares hechos de piedras preciosas. Con la frase "ruciraṃ pabhassaraṃ" se ilustra su semejanza con el disco de la luna, mientras que con "sadā visuddhaṃ" se muestra su superioridad incluso sobre la luna. "Suvaṇṇarājīhī" se refiere a las líneas de oro dispuestas en formas circulares. "Saṅgataṃ" significa bien ensamblado y armonioso. "Veḷuriyarājīvā" indica que resplandece como si tuviera vetas de lapislázuli debido a los círculos de gemas incrustados con oro; también se encuentra la lectura "veḷuriyarājīhī".

๑๐๒๑. วาฬีติ วาฬวนฺโต สมฺปนฺนวาฬธิโน, อสฺเส สนฺธาย วทติ. ‘‘วาชี’’ติ วา ปาโฐ. มณิจนฺทกปฺปิตาติ จามโรลมฺพนฏฺฐาเนสุ มณิมยจนฺทกานุวิทฺธา. อาโรหกมฺพูติ อุจฺจา เจว ตทนุรูปปริณาหา จ, อาโรหปริณาหสมฺปนฺนาติ อตฺโถ. สุชวาติ สุนฺทรชวา ชววนฺโต มหาชวา, โสภนคติกาติ อตฺโถ. พฺรหูปมาติ พฺรหา วิย ปมินิตพฺพา, อตฺตโน ปมาณโต อธิกา วิย ปญฺญายนฺตาติ อตฺโถ. พฺรหาติ วุฑฺฒา ปวฑฺฒสพฺพงฺคปจฺจงฺคา. มหนฺตาติ มหานุภาวา มหิทฺธิกา. พลิโนติ สรีรพเลน จ อุสฺสาหพเลน จ พลวนฺโต. มหาชวาติ สีฆเวคา. มโน ตวญฺญายาติ ตว จิตฺตํ ญตฺวา. ตเถวาติ จิตฺตานุรูปเมว. สึสเรติ สํสปฺปเร, ปวตฺตเรติ อตฺโถ.

1021. "Vāḷī" se refiere a los caballos que poseen colas magníficas. También se lee "vājī". "Maṇicandakappitā" indica que en los lugares donde cuelgan los espantamoscas (cāmaras), hay incrustaciones de círculos de gemas. "Ārohakambū" significa que son altos y de una circunferencia proporcionada a su altura, es decir, caballos de complexión perfecta. "Sujavā" significa que poseen una velocidad excelente, una gran rapidez y un andar hermoso. "Brahūpamā" significa que son comparables a Brahma, pareciendo más grandes de lo que su medida natural sugiere. "Brahā" indica que están plenamente desarrollados en todos sus miembros. "Mahantā" significa que poseen un gran poder y facultades extraordinarias. "Balinoti" significa fuertes, tanto en fuerza física como en persistencia. "Mahājavā" significa rápidos como el viento. "Mano tavaññāyā" significa conociendo tu mente. "Tathevā" significa que actúan de acuerdo con tu voluntad. "Siṃsareti" (o sabbare) significa que avanzan o se mueven con fluidez.

๑๐๒๒. อิเมติ ยถาวุตฺตอสฺเส สนฺธายาห. สพฺเพติ สหสฺสมตฺตาปิ. สหิตาติ สมานชวตาย สมานคมนตาย จ คติยํ สหิตา, อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกคมนาติ อตฺโถ. จตูหิ ปาเทหิ กมนฺติ [Pg.259] คจฺฉนฺตีติ จตุกฺกมา. สมํ วหนฺตีติ ‘‘สหิตา’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. มุทุกาติ มุทุสภาวา, ภทฺรา อาชานียาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุทฺธตา’’ติ, อุทฺธตรหิตา โขภํ อกโรนฺตาติ อตฺโถ. อาโมทมานาติ ปโมทมานา, อขฬุงฺกตาย อญฺญมญฺญํ รถิกาทีนญฺจ ตุฏฺฐึ ปเวทยนฺตาติ อตฺโถ.

1022. "Ime" se dice en referencia a los caballos antes descritos. "Sabbe" incluye a todos ellos, incluso si fueran mil. "Sahitā" significa unidos en velocidad y en el modo de andar, avanzando juntos sin que ninguno se adelante o se atrase. Se llaman "catukkamā" porque avanzan con sus cuatro patas. La frase "samaṃ vahantī" aclara el significado de "sahitā" (portar uniformemente). "Mudukā" significa de naturaleza dócil y noble, como caballos de pura raza. Por eso se dice "anuddhatā", que significa que no están agitados y no causan sacudidas. "Āmodamānā" significa que avanzan con gozo, manifestando su deleite mutuo y hacia el auriga debido a su falta de aspereza.

๑๐๒๓. ธุนนฺตีติ จามรภารํ เกสรภารํ วาลธิญฺจ วิธุนนฺติ. วคฺคนฺตีติ กทาจิ ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา วคฺคเนน คมเนน คจฺฉนฺติ. ปตนฺตีติ กทาจิ ปวตฺตนฺติ, ลงฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ปฺลวนฺตี’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. อพฺภุทฺธุนนฺตาติ กมฺมสิปฺปินา สุกเต สุฏฺฐุ นิมฺมิเต ขุทฺทกฆณฺฏาทิอสฺสาลงฺกาเร อภิอุทฺธุนนฺตา อธิกํ อุทฺธุนนฺตา. เตสนฺติ เตสํ ปิฬนฺธนานํ.

1023. "Dhunantī" significa que sacuden la carga de sus espantamoscas, sus crines y sus colas. "Vaggantī" significa que avanzan con un paso rítmico, colocando una pata tras otra en un movimiento coordinado. "Patantī" o "pavattantī" significa que a veces saltan o brincan. También algunos leen "plavantī", con el mismo sentido. "Abbhuddhunantā" significa que sacuden intensamente los ornamentos de los caballos, como las pequeñas campanillas, que han sido perfectamente creados por el arte del kamma. "Tesanti" se refiere a esos ornamentos.

๑๐๒๔. รถสฺส โฆโสติ ยถาวุตฺโต รถนิคฺโฆโส. อปิฬนฺธนาน จาติ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปิฬนฺธนานํ อาภรณานํ. อปิฬนฺธนนฺติ จ อาภรณปริยาโยติ วา วทนฺติ, รถสฺสานํ อาภรณานญฺจโฆโสติ อตฺโถ. ขุรสฺสนาโทติ ตุรงฺคานํ ขุรนิปาตสทฺโท. กิญฺจาปิ อสฺสา อากาเสน คจฺฉนฺติ, มธุรสฺส ปน ขุรนิปาตสทฺทสฺส อุปลทฺธิเหตุภูเตน กมฺมุนา เตสํ ขุรนิกฺเขเป ขุรนิกฺเขเป ปฏิฆาโต ลพฺภตีติ วทนฺติ. อภิหึสนาย จาติ อสฺสานํ อธิกหึสเนน จ, อนฺตรนฺตรา อสฺเสหิ ปวตฺติตเหสเนน จาติ อตฺโถ. ‘‘อภิเหสนาย จา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. สมิตสฺสาติ สมุทิตสฺส ทิพฺพชนสฺส โฆโส จ สุวคฺคุ สุมธุรํ สุยฺยติ. กึ วิยาติ อาห ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน’’ติ, จิตฺรลตาวเน คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย. ตูริยสนฺนิสฺสิโต หิ สทฺโท ‘‘ตูริยานี’’ติ วุตฺโต นิสฺสยโวหาเรน. ‘‘คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน’’ติ จ ปาโฐ, ‘‘ตูริยานญฺจ’’อิติ อนุนาสิกํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อปเร ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน’’ติ ปฐนฺติ.

1024. "Rathassa ghoso" es el sonido del carro antes mencionado. En "apiḷandhanānañca", el prefijo "a" es una partícula; se refiere al sonido de los ornamentos. También se dice que "apiḷandhana" es un sinónimo de adorno, significando el sonido del carro y de los ornamentos de los caballos. "Khurassanādo" es el ruido producido por el impacto de los cascos de los corceles; se dice que, aunque los caballos viajen por el aire, debido al kamma que produce ese dulce sonido, se percibe el impacto en cada paso. "Abhihiṃsanāya ca" se refiere tanto al sonido del esfuerzo de los caballos como a sus relinchos ocasionales; algunos leen "abhihesanāya". "Samitassā" indica que el sonido de la asamblea divina reunida es sumamente melodioso y dulce. Para responder a cómo suena, se dice "gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane", como los instrumentos de cinco tipos de los hijos de los Gandharvas en el bosque Citralata. El sonido asociado a los instrumentos se denomina aquí "tūriyāni" por metonimia. Existen variaciones en la lectura como "vicitrapavane".

๑๐๒๕. รเถ ฐิตาตาติ รเถ ฐิตา เอตา. มิคมนฺทโลจนาติ มิคจฺฉาปิกานํ วิย มุทุสินิทฺธทิฏฺฐินิปาตา. อาฬารปมฺหาติ พหลสงฺคตปขุมา, โคปขุมาติ อตฺโถ. หสิตาติ ปหสิตา, ปหํสิตมุขาติ อตฺโถ[Pg.260]. ปิยํวทาติ ปิยวาทินิโย. เวฬุริยชาลาวตตาติ เวฬุริยมณิมเยน ชาเลน ฉาทิตสรีรา. ตนุจฺฉวาติ สุขุมจฺฉวิโย. สเทวาติ สทา เอว สพฺพกาลเมว. คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตาติ คนฺธพฺพเทวตาหิ เจว อปราหิ จ อคฺคเทวตาหิ ลทฺธปูชา.

1025. "Rathe ṭhitā" se refiere a estas deidades femeninas que están en tu carro. "Migamandalocanā" significa que tienen una mirada suave y radiante como la de las crías de ciervo. "Āḷārapamhā" describe pestañas densas y bien formadas, similares a las de un ternero. "Hasitā" significa que son sonrientes y de rostro alegre. "Piyaṃvadā" significa que hablan con palabras afectuosas. "Veḷuriyajālāvatatā" indica que sus cuerpos están cubiertos por redes hechas de gemas de lapislázuli. "Tanucchavā" significa que poseen una piel delicada y fina. "Sadevā" significa siempre, en todo momento. "Gandhabbasūraggapūjitā" significa que son honradas tanto por los Gandharvas como por otras deidades superiores.

๑๐๒๖. ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสาติ รชนียรูปา จ รตฺตปีตวตฺถา จ. อภิรตฺตโลจนาติ วิเสสโต รตฺตราชีหิ อุปโสภิตนยนา. กุเล สุชาตาติ สินฺธวกุเล สุชาตา วิสิฏฺฐเทวนิกาเย สมฺภวา. สุตนูติ สุนฺทรสรีรา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธสิตกรณา.

1026. "Tā rattarattambarapītavāsasā" significa que poseen formas encantadoras y visten ropajes rojos y amarillos. "Abhirattalocanā" indica que sus ojos están bellamente adornados con líneas rojizas. "Kule sujātā" significa bien nacidas en el linaje divino de los Sindhus o surgidas en distinguidas asambleas celestiales. "Sutanū" significa que tienen cuerpos hermosos. "Sucimhitā" significa que poseen una sonrisa pura y radiante.

๑๐๒๗. ตา กมฺพุเกยูรธราติ สุวณฺณมยเกยูรธรา. สุมชฺฌิมาติ วิลคฺคมชฺฌา. อูรุถนูปปนฺนาติ สมฺปนฺนอูรุถนา, กทลิกฺขนฺธสทิสอูรุ เจว สมุคฺคสทิสถนา จ. วฏฺฏงฺคุลิโยติ อนุปุพฺพโต วฏฺฏงฺคุลิโย. สุมุขาติ สุนฺทรมุขา, ปมุทิตมุขา วา. สุทสฺสนาติ ทสฺสนียา.

1027. Aquellas doncellas celestiales que portan brazaletes de oro puro; de cinturas esbeltas y elegantes; poseedoras de muslos y pechos perfectos, con muslos similares a troncos de banano y pechos firmes y redondeados; de dedos redondeados y proporcionalmente formados; de rostros hermosos y alegres; de apariencia sumamente agradable a la vista.

๑๐๒๘. อญฺญาติ เอกจฺจา. สุเวณีติ สุนฺทรเกสเวณิโย. สุสูติ ทหรา. มิสฺสเกสิโยติ รตฺตมาลาทีหิ มิสฺสิตเกสวฏฺฏิโย. กถํ? สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จาติ, สมํ อญฺญมญฺญสทิสํ นานาวิภตฺติวเสน วิภตฺตาหิ สุวณฺณจีราทิขจิตาหิ อินฺทนีลมณิอาทโย วิย ปภสฺสราหิ เกสวฏฺฏีหิ มิสฺสิตเกสิโยติ โยชนา. อนุพฺพตาติ อนุกูลกิริยา. ตาติ อจฺฉราโย.

1028. Otras ninfas son algunas que poseen hermosas trenzas; son jóvenes y de cabellos adornados con guirnaldas rojas y otros ornamentos. ¿De qué manera? Con mechones de cabello resplandecientes, similares a los zafiros, entrelazados con hilos de oro y distribuidos armoniosamente entre sí; a ellas se refiere como ninfas de cabellos ornamentados. Son de conducta dócil y gestos favorables. Aquellas son, en efecto, las ninfas celestiales.

๑๐๒๙. จนฺทนสารโวสิตาติ สารภูเตน ทิพฺพจนฺทเนน อุลฺลิตฺตา วิจฺฉุริตา.

1029. 'Ungidas con esencia de sándalo' significa que están untadas y recubiertas con la esencia del sándalo celestial más puro.

๑๐๓๑. กณฺเฐสูติอาทินา คีวูปคหตฺถูปคปาทูปคสีสูปคาทิอาภรณานิ ทสฺเสติ. โอภาสยนฺตีติ กณฺเฐสุ ยานิ ปิฬนฺธนานิ, เตหิ โอภาสยนฺตีติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อพฺภุทฺทยนฺติ อภิอุคฺคจฺฉนฺโต, ‘‘อพฺภุทฺทส’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สารทิโกติ สรทกาลิโก. ภาณุมาติ สูริโย. โส หิ อพฺภาทิโทสวิรเหน ทสปิ ทิสา สุฏฺฐุ โอภาเสติ.

1031. Con la expresión 'en los cuellos', etc., el texto muestra los diversos ornamentos para el cuello, las manos, los pies, la cabeza, entre otros. 'Resplandeciendo' indica que brillan a través de los adornos que llevan en sus cuellos; la misma interpretación se aplica a las demás partes del cuerpo. 'Ascendiendo' se refiere a lo que surge o sale (como el sol); existe también la lectura 'abbhuddasa', con el mismo significado. 'Otoñal' significa propio de la estación de otoño. 'El radiante' es el sol, el cual, al estar libre de impurezas como las nubes, resplandece plenamente en las diez direcciones.

๑๐๓๒. วาตสฺส เวเคน จาติ มนุญฺญคนฺธูปหารํ สทฺทูปหารญฺจ กโรนฺเตน อุปหรนฺเตน วิย วายนฺเตน วาตสฺส เวเคน รถตุรงฺคเวเคน จ. มุญฺจนฺตีติ [Pg.261] วิสฺสชฺเชนฺติ. รุจิรนฺติ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย อุปรูปริ รุจิทายกํ. สุจินฺติ สุทฺธํ อสํสฏฺฐํ. สุภนฺติ มนุญฺญํ. สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปนฺติ สพฺเพหิปิ วิญฺญุชาติเกหิ คนฺธพฺพสมยญฺญูหิ โสตพฺพํ สวนียํ อุตฺตมสภาวํ โฆสํ มุญฺจนฺตีติ โยชนา.

1032. 'Y por la fuerza del viento' se refiere tanto a la fuerza del viento que sopla como si ofreciera una ofrenda de fragancias y sonidos agradables, como a la velocidad de los carros y caballos. 'Emiten' significa que liberan sonidos. 'Encantador' se refiere a aquello que produce deleite de manera continua, similar a los cinco tipos de instrumentos musicales. 'Puro' significa limpio y sin mácula. 'Bello' significa agradable. 'De una forma que debe ser oída por todos los sabios' significa que emiten un sonido de naturaleza sublime, digno de ser escuchado por todos los expertos conocedores del arte de la música celestial (gandhabba).

๑๐๓๓. อุยฺยานภูมฺยาติ อุยฺยานภูมิยํ. ทุวทฺธโตติ ทฺวีหิ อทฺธปสฺเสหิ. ‘‘ทุภโต จ ฐิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. รถาติ รเถ. นาคาติ นาเค. อุปโยคตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. สโรติ รถนาคตูริยานิ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺโต สโร. เทวินฺทาติ เทวปุตฺตํ อาลปติ. วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภีติ ยถา วีณา สมฺมเทว โยชิเตหิ โทณิปตฺตพาหุทณฺเฑหิ ตํตํมุจฺฉนานุรูปํ อวฏฺฐิเตหิ วาทิยมานา สุณนฺตํ ชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺติ. สุสิกฺขิตภาเวน โปกฺขรภาวํ สุนฺทรภาวํ ปตฺเตหิ วีณาวาทกสฺส หตฺเถหิ ปวาทิตา วีณา ยถา มหาชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺตีติ.

1033. 'En el terreno del parque' significa en el lugar destinado al parque. 'Desde ambos flancos' significa desde los dos costados, izquierdo y derecho; también se lee 'dubhato ca ṭhitā', con el mismo sentido. 'Carros' y 'elefantes' se interpretan aquí en caso acusativo como objetos directos. 'Sonido' es aquel que surge a partir de los carros, elefantes e instrumentos musicales. Con el término 'Rey de los Devas', el monje se dirige al hijo de los devas. 'Como un laúd por sus componentes' significa que así como un laúd, cuando es tocado con sus piezas —caja, brazo y cuerdas— correctamente ajustadas según la melodía, deleita a quienes lo escuchan; del mismo modo, los carros y demás deleitan con su propio sonido. Así como un laúd tocado por las manos de un músico experto, que ha alcanzado la excelencia y belleza en su arte, deleita a la multitud; de igual manera, los carros y demás deleitan a la gran multitud con su sonido.

๑๐๓๔. อิมาสุ วีณาสูติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – อิมาสุ อุชุโกฏิวงฺกพฺรหตีนนฺทินีติสรอาทิเภทาสุ พหูสุ วีณาสุ สินิทฺธมธุรสฺสรตาย วคฺคูสุ ตโต เอว มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ หทยงฺคมํ หทยหารินึ ปีตึ ปีตินิมิตฺตํ ปวชฺชมานาสุ ปวาทิยมานาสุ อจฺฉรา เทวกญฺญา ปีติเวคุกฺขิตฺตตาย อตฺตโน สุสิกฺขิตตาย จ ทิพฺพปทุเมสุ ภมนฺติ นจฺจํ ทสฺเสนฺติโย สญฺจรนฺติ.

1034. En el verso 'en estos laúdes', el significado resumido es el siguiente: entre estos numerosos laúdes de diversos tipos, tales como el de punta recta, el curvo, el grande (brahatī), el nandinī y el de tres cuerdas, que poseen sonidos suaves y dulces y son, por tanto, encantadores; cuando estos instrumentos emiten una alegría que cautiva el corazón, las ninfas celestiales, impulsadas por el éxtasis y su propia destreza, se desplazan y danzan sobre lotos celestiales, mostrando su baile.

๑๐๓๕. อิมานีติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อิมานิ คีตานิ, อิมานิ วาทิตานิ, อิมานิ นจฺจานิ จา’’ติ. สเมนฺติ เอกโตติ เอกชฺฌํ สมรสานิ โหนฺติ. อถ วา สเมนฺติ เอกโตติ เอกโต เอกชฺฌํ สมานิ สมรสานิ กโรนฺติ, ตนฺติสฺสรํ คีตสฺสเรน, คีตสฺสรญฺจ ตนฺติสฺสเรน สํสนฺทนฺติโย นจฺจเนน ยถาธิคเต หสฺสาทิรเส อปริหาเปนฺติโย สเมนฺติ สมาเนนฺตีติ อตฺโถ. อตฺเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา โอภาสยนฺตีติ เอวํ คีตาทีนิ สมรเส กโรนฺติโย อถ อญฺญา เอกจฺจา อจฺฉรา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว รเถ นจฺจนฺติ, อถ อญฺญา วริตฺถิโย อุตฺตมิตฺถิโย นจฺจํ ปสฺสนฺติโย อตฺตโน สรีโรภาเสน เจว วตฺถาภรณโอภาเสน จ เอตฺถ [Pg.262] เอตสฺมึ ปเทเส อุภโต ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทสปิ ทิสา เกวลํ โอภาสยนฺติ วิชฺโชตยนฺตีติ อตฺโถ.

1035. La palabra 'estos' debe aplicarse individualmente: 'estos cantos, estas músicas instrumentales y estas danzas'. 'Se armonizan en uno' significa que actúan de manera conjunta con un mismo propósito o sabor. O bien, significa que realizan sus funciones unificadamente; el sonido de las cuerdas armoniza con el canto, y el del canto con las cuerdas, coordinándose con la danza sin permitir que se pierdan los sentimientos de alegría y otros (rasas) obtenidos, llevándolos a la perfección. 'Aquí danzan, aquí las ninfas resplandecen' significa que mientras algunas armonizan los cantos y demás artes, otras ninfas danzan aquí, en tu carro, y otras ninfas excelentes, mientras observan la danza, iluminan y hacen brillar las diez direcciones en este lugar, a ambos flancos, tanto con el aura de sus cuerpos como con el resplandor de sus vestiduras y ornamentos.

๑๐๓๖. โสติ โส ตฺวํ เอวํภูโต. ตูริยคณปฺปโพธโนติ ทิพฺพตูริยสมูเหน กตปีติปโพธโน. มหียมาโนติ ปูชียมาโน. วชิราวุโธริวาติ อินฺโท วิย.

1036. 'Él' se refiere a ti, que posees tales atributos. 'Despertado por el conjunto de instrumentos' significa que tu regocijo es provocado por el grupo de instrumentos musicales celestiales. 'Siendo honrado' significa ser objeto de adoración. 'Como el del arma de rayo' significa como el propio dios Indra.

๑๐๓๗. อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสีติ อญฺเญหิปิ อุโปสโถ อุปวสียติ, ตฺวํ กํ วา กีทิสํ นาม อุโปสถํ อุปวสีติ ปุจฺฉติ. ธมฺมจริยนฺติ ทานาทิปุญฺญปฏิปตฺตึ. วตนฺติ วตสมาทานํ. อภิโรจยีติ อภิโรเจสิ, รุจฺจิตฺวา ปูเรสีติ อตฺโถ. ‘‘อภิราธยี’’ติปิ ปาโฐ, สาเธสิ นิปฺผาเทสีติ อตฺโถ.

1037. '¿Qué Uposatha observaste?' pregunta qué tipo de observancia del Uposatha cumpliste, pues otros también lo practican. 'Práctica del Dhamma' se refiere a la ejecución de méritos como la generosidad y otras virtudes. 'Voto' se refiere a la asunción de compromisos espirituales. '¿Te deleitaste?' significa si tuviste complacencia en ello y lo completaste. Existe también la lectura 'abhirādhayī', que significa si lograste realizarlo o perfeccionarlo.

๑๐๓๘. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิทํ วา ผลนฺติ อธิปฺปาโย. อภิโรจเสติ อภิภวิตฺวา วิชฺโชตสิ.

1038. La palabra 'idaṃ' es una partícula enfática; o bien, se refiere a 'este fruto'. 'Resplandeces' significa que brillas intensamente tras haber superado otros resplandores.

เอวํ มหาเถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ –

Habiendo sido interrogado de esta manera por el Gran Thera, el hijo de los devas explicó el asunto. Por lo cual se dijo:

๑๐๔๐.

1040.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

Ese hijo de los devas, complacido por haber sido interrogado por Moggallāna, respondió a la pregunta planteada sobre de qué acción era fruto esto.

๑๐๔๑.

1041.

‘‘ชิตินฺทฺริยํ พุทฺธมโนมนิกฺกมํ, นรุตฺตมํ กสฺสปมคฺคปุคฺคลํ;

อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารํ, เทวาติเทวํ สตปุญฺญลกฺขณํ.

Al Buda de sentidos controlados, de esfuerzo incansable y supremo, al mejor de los hombres, el ser supremo Kassapa; a aquel que abre la puerta de lo Inmortal, Dios por encima de los dioses, poseedor de las marcas de cien méritos.

๑๐๔๒.

1042.

‘‘ตมทฺทสํ กุญฺชรโมฆติณฺณํ, สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสํ;

ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโน, ตเมว ทิสฺวาน สุภาสิตทฺธชํ.

A él vi, noble como un elefante, que cruzó la inundación de las pasiones, con una apariencia similar a una imagen de oro purísimo. Al verlo, mi mente se volvió pura al instante; solo por ver a aquel Buda, cuyo estandarte es la palabra bien dicha.

๑๐๔๓.

1043.

‘‘ตมนฺนปานํ อถวาปิ จีวรํ, สุจึ ปณีตํ รสสา อุเปตํ;

ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหิ สเก นิเวสเน, ปติฏฺฐเปสึ ส อสงฺคมานโส.

Aquella comida y bebida, o también túnicas, puras, excelentes y dotadas de buen sabor, las ofrecí en mi propia casa adornada con guirnaldas de flores a aquel Bendito Kassapa, con una mente libre de apegos.

๑๐๔๔.

1044.

‘‘ตมนฺนปาเนน [Pg.263] จ จีวเรน จ, ขชฺเชน โภชฺเชน จ สายเนน จ;

สนฺตปฺปยิตฺวา ทฺวิปทานมุตฺตมํ, โส สคฺคโส เทวปุเร รมามหํ.

Habiendo satisfecho a aquel, el más excelente de los seres de dos pies, con comida y bebida, con túnicas, y con alimentos sólidos, blandos y sabrosos, yo ahora me deleito en la ciudad de los devas, en las regiones celestiales.

๑๐๔๕.

1045.

‘‘เอเตนุปาเยน อิมํ นิรคฺคฬํ, ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธํ;

ปหายหํ มานุสกํ สมุสฺสยํ, อินฺทูปโม เทวปุเร รมามหํ.

Por este medio, habiendo ofrecido este sacrificio de tres tipos de pureza y sin obstáculos, tras abandonar el cuerpo humano, me deleito en la ciudad de los devas, semejante al propio Indra.

๑๐๔๖.

1046.

‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ปณีตรูปํ อติกงฺขตา มุนิ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ พหุํ สุสงฺขตํ, ปติฏฺฐเปตพฺพมสงฺคมานเส.

Aquel que desea larga vida, belleza, felicidad y fuerza en una forma excelente, ¡oh sabio!, debe ofrecer abundante comida y bebida correctamente preparada, manteniendo la mente libre de apegos.

๑๐๔๗.

1047.

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, พุทฺเธน เสฏฺโฐ ว สโม ว วิชฺชติ;

อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต, ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ.

Ni en este mundo ni en el otro se encuentra nadie superior o igual al Buda. Él ha alcanzado el estado de receptor supremo de ofrendas entre aquellos que merecen ser agasajados, para los seres que buscan méritos y desean frutos abundantes.

๑๐๔๑. ตตฺถ ชิตินฺทฺริยนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ โพธิมูเลเยว อคฺคมคฺเคน ชิตตฺตา นิพฺพิเสวนภาวสฺส กตตฺตา ชิตินฺทฺริยํ. อภิญฺเญยฺยาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาวโต อนวเสสโต อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ. ปุริปุณฺณวีริยตาย อโนมนิกฺกมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตสฺส วีริยสฺส จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสฺส จ ปาริปูริยาติ อตฺโถ. นรุตฺตมนฺติ นรานํ อุตฺตมํ ทฺวิปทุตฺตมํ. กสฺสปนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน วทติ. อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารนฺติ โกณาคมนสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหานครสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ วิวรนฺตํ. เทวาติเทวนฺติ สพฺเพสมฺปิ เทวานํ อติเทวํ. สตปุญฺญลกฺขณนฺติ อเนกสตปุญฺญวเสน นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ.

1041. Allí, 'jitindriya' significa que por haber conquistado los sentidos, siendo el sexto la mente, al pie del árbol Bodhi mediante el sendero supremo del Arhat, y por haber realizado el estado de pureza total, posee los sentidos conquistados. Se le llama 'Buddha' por haber comprendido plenamente, sin excepción, lo que debe ser conocido con conocimiento superior. 'Anomanikkamaṃ' se refiere a su esfuerzo firme y undiminished, por poseer una energía plena y haber perfeccionado los cuatro factores del esfuerzo y los cuatro esfuerzos correctos. 'Naruttamaṃ' significa el supremo entre los hombres, el superior entre los seres de dos pies. Con 'Kassapaṃ', se refiere al Bienaventurado por su nombre de linaje. 'Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ' significa que abre el sendero noble, que es como la puerta a la gran ciudad del Nibbāna, la cual había permanecido cerrada desde la desaparición de la enseñanza del Bienaventurado Koṇāgamana. 'Devātidevaṃ' significa el dios que sobrepasa a todos los dioses. 'Satapuññalakkhaṇanti' significa que posee las marcas de un gran hombre, surgidas por el poder de cientos de méritos.

๑๐๔๒. กุญฺชรนฺติ กิเลสปฏิสตฺตุนิมฺมทฺทเนน กุญฺชรสทิสํ, มหานาคนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ สํสารมโหฆสฺส ตริตตฺตา โอฆติณฺณํ. สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสนฺติ [Pg.264] สิงฺคีสุวณฺณชมฺพุนทสุวณฺณรูปสทิสํ, กญฺจนสนฺนิภตฺตจนฺติ อตฺโถ. ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโนติ ตํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ขิปฺปํ ตาวเทว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ปสาทวเสน กิเลสมลาปคมเนน สุจิมโน วิสุทฺธมโน อโหสึ, ตญฺจ โข ตเมว ทิสฺวาน ตํ ทิสฺวา เอว. สุภาสิตทฺธชนฺติ ธมฺมทฺธชํ.

1042. 'Kuñjaraṃ' significa semejante a un noble elefante, por haber aplastado a los enemigos que son las impurezas; este es el significado de 'gran Nāga'. 'Oghatiṇṇaṃ' significa que ha cruzado los cuatro torrentes y el gran torrente del saṃsāra. 'Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ' significa semejante a una imagen de oro puro del río Jambu; su piel tiene el color del oro refinado. 'Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano' significa que, habiendo visto al Buda Kassapa, el Sammasambuddha, inmediatamente en ese momento, por el poder de la fe y pensando 'el Bienaventurado es el Sammasambuddha', su mente se volvió pura y libre de las manchas de las impurezas; esto sucedió precisamente al verlo. 'Subhāsitaddhajaṃ' significa que tiene el Dhamma como su estandarte.

๑๐๔๓. ตมนฺนปานนฺติ ตมฺหิ ภควติ อนฺนญฺจ ปานญฺจ. อถวาปิ จีวรนฺติ อถ จีวรมฺปิ. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ สาทุรสํ, อุฬารนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหีติ คนฺถิเตหิ จ อคนฺถิเกหิ จ ปุปฺเผหิ โอลมฺพนวเสน สนฺถรณวเสน จ อภิกิณฺเณ. ปติฏฺฐเปสินฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. อสงฺคมานโสติ กตฺถจิ อลคฺคจิตฺโต โส อหนฺติ โยชนา.

1043. 'Tamannapānaṃ' significa a ese Bienaventurado, comida y bebida. O también, 'cīvaraṃ' significa mantos. 'Rasasā upetaṃ' significa dotado de sabor, de sabor excelente y noble. 'Pupphābhikiṇṇamhī' significa cubierto con flores, ya sea en guirnaldas o sueltas, colgadas o esparcidas. 'Patiṭṭhapesim' significa que presenté, que doné. 'Asaṅgamānaso' se refiere a la interpretación: 'yo era aquel con la mente desapegada de cualquier objeto'.

๑๐๔๔. สคฺคโสติ อปราปรูปปตฺติวเสน สคฺเค สคฺเค, ตตฺถาปิ จ เทวปุเร สุทสฺสนมหานคเร. รมามีติ กีฬามิ โมทามิ.

1044. 'Saggaso' significa en sucesivas existencias celestiales, y allí mismo, en la gran ciudad de Sudassana en el reino de los dioses. 'Ramāmī' significa que juego y me regocijo.

๑๐๔๕. เอเตนุปาเยนาติ โคปาลพฺราหฺมณกาเล สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปภควโต ยถา อสทิสทานํ อทาสึ, เอเตน อุปาเยน. อิมํ นิรคฺคฬํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธนฺติ อนาวฏทฺวารตาย มุตฺตจาคตาย จ นิรคฺคฬํ, ตีสุปิ กาเลสุ ตีหิ ทฺวาเรหิ กรณการาปนานุสฺสรณวิธีหิ สมฺปนฺนตาย ติวิธํ, ตตฺถ สํกิเลสาภาเวน วิสุทฺธํ อปริมิตธนปริจฺจาคภาเวน มหาจาคตาย ยญฺญํ ยชิตฺวา, มหาทานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ทานํ จิรกตมฺปิ เขตฺตวตฺถุจิตฺตานํ อุฬารตาย อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรเณน อตฺตโน ปากฏํ อาสนฺนํ ปจฺจกฺขํ วิย อุปฏฺฐิตํ คเหตฺวา อาห ‘‘อิม’’นฺติ.

1045. 'Etenupāyena' significa: de la misma manera que en el tiempo del brahmán Gopāla ofrecí una donación incomparable al Bienaventurado Kassapa junto con su asamblea de discípulos, por este medio. 'Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti': 'niraggaḷaṃ' por ser una puerta abierta y por la generosidad liberada; 'tividhaṃ' por estar dotado de los métodos de realizar, hacer realizar y recordar con las tres puertas en los tres tiempos. Allí, 'visuddhaṃ' significa libre de impurezas y por la renuncia a una riqueza ilimitada. Habiendo realizado el sacrificio, es decir, habiendo dado una gran donación. Aunque esa donación se hizo hace mucho tiempo, debido a la nobleza del campo de mérito, el objeto y la intención, al recordarla repetidamente, se presenta ante él con claridad, como si estuviera presente ante sus ojos; por eso dijo 'este' (imaṃ).

๑๐๔๖. เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ เถรสฺส กเถตฺวา อิทานิ ตาทิสาย สมฺปตฺติยา ปเรปิ ปติฏฺฐาเปตุกามตํ ตถาคเต จ อุตฺตมํ อตฺตโน ปสาทพหุมานํ ปเวเทนฺโต ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ อภิกงฺขตาติ อิจฺฉนฺเตน. มุนีติ เถรํ อาลปติ.

1046. Habiendo relatado así el hijo de los dioses su propia acción meritoria al venerable monje, deseando ahora que otros también se establezcan en tal prosperidad, y expresando su suprema fe y gran respeto por el Tathāgata, pronunció los dos versos que comienzan con 'āyuñca vaṇṇañca'. Allí, 'atikaṅkhatā' significa por aquel que desea. Con 'muni', se dirige al monje.

๑๐๔๗. นยิมสฺมึ โลเกติ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตํ โลกํ วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. เอเตน สพฺเพปิ สเทวเก โลเก [Pg.265] ทสฺเสติ. สโม จ วิชฺชตีติ เสฏฺโฐ ตาว ติฏฺฐตุ, สโม เอว น วิชฺชตีติ อตฺโถ. อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโตติ อิมสฺมึ โลเก ยตฺตกา อาหุเนยฺยา นาม, เตสุ สพฺเพสุ ปรมาหุตึ ปรมํ อาหุเนยฺยภาวํ คโต. ‘‘ทกฺขิเณยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปรมคฺคตนฺติ ปรมํ อคฺคภาวํ, อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวนฺติ อตฺโถ. เกสนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ, ปุญฺเญน อตฺถิกานํ วิปุลํ มหนฺตํ ปุญฺญผลํ อิจฺฉนฺตานํ, ตถาคโต เอว โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาหุเนยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ.

1047. 'Nayimasmiṃ loke': el hijo de los dioses se refiere al mundo que es evidente para él. 'Parasmiṃ': en otro mundo aparte de ese. Con esto muestra todos los mundos, incluyendo el de los dioses. 'Samo ca vijjati': que se deje de lado si hay alguien superior, pues ni siquiera existe uno igual; este es el significado. 'Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato': de todos los que en este mundo son dignos de ofrendas, él ha alcanzado el estado de receptor supremo. Existe también la lectura 'dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato', donde 'paramaggataṃ' significa el estado de excelencia suprema, el ser el receptor más noble de ofrendas. ¿De quiénes? Responde: 'puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ', de aquellos que buscan mérito y desean el fruto vasto y grande del mérito. Muestra que el Tathāgata es el campo de mérito para el mundo. Algunos recitan 'āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato', que tiene el mismo significado.

เอวํ กเถนฺตเมว ตํ เถโร กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตญฺจ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. โส สจฺจปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ เถโร มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อตฺตนา จ เทวปุตฺเตน จ กถิตนิยาเมเนว อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริยาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Viendo el monje que el hijo de los dioses tenía una mente preparada, dócil, libre de obstáculos, elevada y llena de fe, le reveló las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza, él se estableció en el fruto de entrada en la corriente (sotāpatti). Luego, el monje regresó al mundo de los hombres y relató el asunto al Bienaventurado, tal como él y el hijo de los dioses lo habían conversado. El Maestro, tomando ese asunto como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. Así concluye.

มหารถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Mahāratha Vimāna ha terminado.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario del Vimānavatthu del Khuddaka Nikāya,

จุทฺทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปญฺจมสฺส มหารถวคฺคสฺส

concluye el quinto capítulo, el Mahāratha Vagga, adornado con catorce historias.

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del significado ha concluido.

๖. ปายาสิวคฺโค

6. El Grupo Pāyāsi.

๑. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา

1. Explicación de la Primera Morada del Dueño de Casa (Agāriya Vimāna).

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ อคาริยวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห เอกํ กุลํ อุภโตปสนฺนํ โหติ สีลาจารสมฺปนฺนํ โอปานภูตํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ. เต ทฺเว ชยมฺปติกา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตึสุ, เตสํ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ. อถายสฺมา [Pg.266] มหาโมคฺคลฺลาโนติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

«Tal como brilla el bosque de Cittalatā» se refiere a la Morada del Dueño de Casa. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de Veḷuvana. En aquel tiempo, en Rājagaha, había una cierta familia en la que ambos cónyuges eran devotos, estaban dotados de virtud y buena conducta, y eran como un pozo de recursos para los monjes y las monjas. Aquellos dos esposos, habiendo dedicado sus vidas a realizar méritos en honor a la Triple Joya, al morir en este mundo, renacieron entre los dioses de los Treinta y Tres; para ellos surgió una morada de oro de doce leguas de extensión. Allí disfrutan de la prosperidad divina. Lo que sigue, «Entonces el Venerable Mahāmoggallāna...», etc., debe entenderse según el método ya mencionado anteriormente.

๑๐๔๘.

1048.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

Tal como resplandece el bosque Cittalata, el jardín supremo y elogiado de los treinta y tres dioses, así se encuentra tu mansión celestial en el espacio, iluminando los alrededores.

๑๐๔๙.

1049.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones?

เถโร ปุจฺฉิ.

Así preguntó el Anciano.

๑๐๕๐.

1050.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los dioses, complacido al ser interrogado por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta sobre de qué acción era fruto este resultado.

๑๐๕๑.

1051.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

Mi esposa y yo, en el mundo humano, vivimos en el hogar siendo serviciales como un pozo o estanque para los monjes y monjas. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas.

๑๐๕๒.

1052.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones.

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Así explicó su propia prosperidad. No hay nada nuevo en estos versos.

ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Primera Morada del Dueño de Casa ha concluido.

๒. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา

2. Explicación de la Segunda Morada del Dueño de Casa.

ยถา [Pg.267] วนํ จิตฺตลตนฺติ ทุติยอคาริยวิมานํ. เอตฺถาปิ อฏฺฐุปฺปตฺติ อนนฺตรสทิสาว.

«Tal como brilla el bosque de Cittalatā» es la Segunda Morada del Dueño de Casa. También aquí, el origen de la historia es similar al de la anterior.

๑๐๕๔.

1054.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

Tal como resplandece el bosque Cittalata, el jardín supremo y elogiado de los treinta y tres dioses, así se encuentra tu mansión celestial en el espacio, iluminando los alrededores.

๑๐๕๕.

1055.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

๑๐๕๖.

1056.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado.

๑๐๕๗.

1057.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

Mi esposa y yo, en el mundo humano, vivimos en el hogar siendo serviciales como un pozo de agua para otros. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas.

๑๐๕๘.

1058.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones.

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Explicó su propia prosperidad. En los versos no hay nada nuevo.

ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Segunda Morada del Dueño de Casa ha concluido.

๓. ผลทายกวิมานวณฺณนา

3. Explicación de la Morada del Dador de Frutas (Phaladāyaka Vimāna).

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ผลทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อกาเล อมฺพผลานิ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชิ. โส อารามปาลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ, อมฺพผเลสุ อิจฺฉา อุปฺปนฺนา, ตสฺมา อมฺพานิ เม อาเนตฺวา [Pg.268] เทหี’’ติ. ‘‘เทว, นตฺถิ อมฺเพสุ อมฺพผลํ, อปิจาหํ ตถา กโรมิ, สเจ เทโว กิญฺจิ กาลํ อาคเมติ, ยถา อมฺพา น จิรสฺเสว ผลํ คณฺหนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภเณ, ตถา กโรหี’’ติ. อารามปาโล อารามํ คนฺตฺวา อมฺพรุกฺขมูเลสุ ปํสุํ อปเนตฺวา ตาทิสํ ปํสุํ อากิริ, ตาทิสญฺจ อุทกํ อาสิญฺจิ, ยถา น จิรสฺเสว อมฺพรุกฺขา สจฺฉินฺนปตฺตา อเหสุํ. อถ นํ ปํสุํ อปเนตฺวา ผารุสกกสฏมิสฺสกํ ปากติกํ ปํสุํ อากิริตฺวา สาธุกํ อุทกํ อทาสิ. ตทา อมฺพรุกฺขา น จิเรเนว โกรกิตา ปลฺลวิตา กุฏมลกชาตา หุตฺวา ปุปฺผึสุ, อถ สลาฏุกชาตา หุตฺวา ผลานิ คณฺหึสุ. ตตฺเถกสฺมึ อมฺพรุกฺเข ปฐมตรํ จตฺตาริ ผลานิ มโนสิลาจุณฺณปิญฺชรวณฺณานิ สมฺปนฺนคนฺธรสานิ ปริณตานิ อเหสุํ.

«Esta alta morada de pilares de gemas» es la Morada del Dador de Frutas. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de Veḷuvana. En aquel tiempo, al Rey Bimbisāra le surgió el deseo de comer mangos fuera de temporada. Él le dijo al guardián del jardín: «Escucha, jardinero, ha surgido en mí el deseo de comer mangos; por lo tanto, tráeme mangos y dánoslos». «Gran Rey, no hay frutos de mango en los árboles, pero haré lo necesario si el Rey espera un poco de tiempo, de modo que los mangos pronto den fruto». «Muy bien, jardinero, hazlo así», dijo el rey. El guardián del jardín, tras ir al huerto, retiró la tierra de las raíces de los árboles de mango y esparció una tierra similar, y vertió agua de tal manera que, en poco tiempo, los árboles de mango quedaron con sus hojas renovadas. Luego, retirando esa tierra, esparció tierra común mezclada con restos de hojas jóvenes y dio agua dulce adecuadamente. Entonces, en poco tiempo, los árboles de mango brotaron, echaron hojas tiernas, formaron capullos y florecieron; después, formaron frutos verdes y finalmente dieron frutos maduros. Allí, en un árbol de mango, primero maduraron cuatro frutos que tenían un color amarillento como el polvo de oropimente, y estaban dotados de un aroma y sabor perfectos.

โส ตานิ คเหตฺวา ‘‘รญฺโญ ทสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมานิ อมฺพานิ อคฺคผลภูตานิ อิมสฺส อยฺยสฺส ทสฺสามิ, กามํ มํ ราชา หนตุ วา ปพฺพาเชตุ วา, รญฺโญ หิ ทินฺเน ทิฏฺฐธมฺเม ปูชามตฺตํ อปฺปมตฺตกํ ผลํ, อยฺยสฺส ทินฺเน ปน ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ อปริมาณํ ผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตานิ ผลานิ เถรสฺส ทตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ราชปุริเส อาณาเปสิ ‘‘วีมํสถ ตาว, ภเณ, ยถายํ อาหา’’ติ. เถโร ปน ตานิ ผลานิ ภควโต อุปนาเมสิ. ภควา เตสุ เอกํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, เอกํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, เอกํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทตฺวา เอกํ อตฺตนา ปริภุญฺชิ. ปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

Él los tomó pensando: «Se los daré al Rey». Mientras iba por el camino, vio al Venerable Mahāmoggallāna caminando en busca de limosna y pensó: «Estos mangos son las primicias; se los daré a este noble. Que el Rey me mate o me destierre si quiere; pues si se los doy al Rey, el fruto en esta vida presente será apenas una pequeña muestra de honor; pero si se los doy al noble, habrá un fruto inconmensurable tanto en esta vida presente como en la futura». Habiendo pensado así, entregó los frutos al Anciano, se acercó al Rey y le informó del asunto. Al oír eso, el Rey ordenó a sus hombres: «Investigad primero, hombres, si es tal como él dice». El Anciano, por su parte, ofreció los frutos al Bienaventurado. El Bienaventurado dio uno al Venerable Sāriputta, uno al Venerable Mahāmoggallāna, uno al Venerable Mahākassapa y consumió uno él mismo. Los hombres informaron de lo sucedido al Rey.

ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘ธีโร วตายํ ปุริโส, โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ปุญฺญปสุโต อโหสิ, อตฺตโน ปริสฺสมญฺจ ฐานคตเมว อกาสี’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต ตสฺส เอกํ คามวรํ วตฺถาลงฺการาทีนิ จ ทตฺวา ‘‘ยํ ตยา ภเณ อมฺพผลทาเนน ปุญฺญํ ปสุตํ, ตโต เม ปตฺตึ เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘เทมิ, เทว, ยถาสุขํ ปตฺตึ คณฺหาหี’’ติ อโวจ. อารามปาโล อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ[Pg.269], ตสฺส โสฬสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ. ตํ ทิสฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุจฺฉิ –

El rey, al escuchar esas palabras, con el corazón complacido pensando: '¡Qué sabio es este hombre, que abandonando incluso su propia vida se dedicó a acumular méritos, y su esfuerzo ha dado frutos!', le entregó una aldea excelente, vestidos y ornamentos, y le dijo: 'Buen hombre, de los méritos que has acumulado mediante esta ofrenda de mangos, dame una parte'. Él respondió: 'Se la doy, señor; tome usted su parte de mérito según su deseo'. Posteriormente, el guardián del jardín, tras fallecer, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa; allí surgió para él un palacio celestial de oro de dieciséis yojanas de extensión, adornado con setecientos pabellones de techos puntiagudos. Al verlo, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó:

๑๐๖๐.

1060.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต โสฬส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

Esta mansión tuya con pilares de gemas es elevada; sus dimensiones son de dieciséis leguas a la redonda. Tiene setecientos pabellones magníficos con pilares de lapislázuli, y el suelo en varios lugares es hermoso, cubierto con placas de oro deleitables.

๑๐๖๑.

1061.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา, ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา;

นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

Allí resides, bebes bebidas aromáticas y consumes alimentos puros. Melodiosos laúdes divinos resuenan allí. En cada pabellón, sesenta y cuatro ninfas divinas, bien instruidas y de buen carácter, que suelen morar felizmente en Tāvatiṃsa, bailan, cantan y deleitan.

๑๐๖๒.

1062.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder... y tu esplendor ilumina todas las direcciones.

๑๐๖๓.

1063.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los dioses, complacido... [explicó] de qué acción era fruto esto.

๑๐๖๔.

1064.

‘‘ผลทายี ผลํ วิปุลํ ลภติ, ททมุชุคเตสุ ปสนฺนมานโส;

โส หิ ปโมทติ สคฺคคโต ติทิเว, อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ.

Quien da frutas obtiene un fruto abundante, dando con mente devota a los monjes de conducta recta. Ciertamente, él se regocija al ir al mundo celestial de los treinta y tres dioses y disfruta del abundante fruto de su mérito.

๑๐๖๕.

1065.

‘‘ตเววาหํ มหามุนิ, อทาสึ จตุโร ผเล.

A ti mismo, gran sabio, te ofrecí cuatro frutos.

๑๐๖๖.

1066.

‘‘ตสฺมา หิ ผลํ อลเมว ทาตุํ, นิจฺจํ มนุสฺเสน สุขตฺถิเกน;

ทิพฺพานิ วา ปตฺถยตา สุขานิ, มนุสฺสโสภคฺคตมิจฺฉตา วา.

Por lo tanto, es muy apropiado que un hombre que busca la felicidad, que anhela las dichas divinas o desea la fortuna humana, ofrezca frutas constantemente.

๑๐๖๗.

1067.

‘‘เตน [Pg.270] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – โสปิสฺส พฺยากาสิ;

Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así le respondió también aquel hijo de los dioses.

๑๐๖๑. ตตฺถ อฏฺฐฏฺฐกาติ เอเกกสฺมึ กูฏาคาเร อฏฺฐฏฺฐกา จตุสฏฺฐิปริมาณา. สาธุรูปาติ รูปสมฺปตฺติยา จ สีลาจารสมฺปตฺติยา จ สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรสภาวา. ทิพฺพา จ กญฺญาติ เทวจฺฉราโย. ติทสจราติ ติทเสสุ สุขาจารา สุขวิหารินิโย. อุฬาราติ อุฬารวิภวา.

1061. En ese pasaje, 'aṭṭhaṭṭhakā' significa que en cada pabellón hay sesenta y cuatro doncellas. 'Sādhurūpā' significa poseedoras de una naturaleza excelente tanto por la perfección de su forma física como por su conducta moral y su instrucción académica. 'Dibbā ca kaññā' se refiere a las ninfas celestiales. 'Tidasacarā' significa aquellas que viven felizmente en el reino de los Treinta y Tres. 'Uḷārā' significa poseedoras de una magnífica riqueza.

๑๐๖๔. ผลทายีติ อตฺตนา อมฺพผลสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ผลนฺติ ปุญฺญผลํ. วิปุลนฺติ มหนฺตํ ลภติ มนุสฺสโลเก ปติฏฺฐิโตติ อธิปฺปาโย. ททนฺติ ททนฺโต ทานเหตุ. อุชุคเตสูติ อุชุปฏิปนฺเนสุ. สคฺคคโตติ อุปฺปชฺชนวเสน สคฺคํ คโต, ตตฺถาปิ ติทิเว ตาวตึสภวเน อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ ยถาหํ, เอวํ อญฺโญปีติ อตฺโถ.

1064. Con el término 'phaladāyī', habla refiriéndose a sí mismo por el hecho de haber ofrecido frutos de mango. 'Phalaṃ' significa el fruto del mérito. 'Vipulaṃ' significa grande; el sentido es que lo obtiene habiendo estado establecido en el mundo humano. 'Dadaṃ' significa debido al acto de dar. 'Ujugatesu' se refiere a quienes practican rectamente. 'Saggagato' significa que ha ido al cielo mediante el renacimiento; allí también, en la morada de los Treinta y Tres, significa: 'así como yo disfruto del vasto fruto del mérito, así también otros lo disfrutan'.

๑๐๖๖. ตสฺมาติ ยสฺมา จตุนฺนํ ผลานํ ทานมตฺเตน อีทิสี สมฺปตฺติ อธิคตา, ตสฺมา. อลเมว ยุตฺตเมว. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ. ทิพฺพานีติ เทวโลกปริยาปนฺนานิ. มนุสฺสโสภคฺคตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1066. 'Tasmā' significa que, puesto que se alcanzó tal prosperidad con solo la ofrenda de cuatro frutos, por lo tanto, 'alameva' significa que es ciertamente apropiado. 'Niccaṃ' significa en todo momento. 'Dibbāni' significa pertenecientes al mundo de los devas. 'Manussasobhaggatanti' se refiere a la condición de ser afortunado entre los hombres. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

ผลทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión del Dador de Frutos ha concluido.

๔. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

4. Explicación de la Primera Mansión del Dador de Refugio.

จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภติ อุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตุํ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรํ คามํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปริเยสนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสก, อิมสฺมึ คาเม อตฺถิ กิญฺจิ ปพฺพชิตานํ วสนโยคฺคฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสโก ปสนฺนจิตฺโต เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา เถรสฺส [Pg.271] วสนโยคฺคํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปาโททกํ ปาทปีฐํ อุปฏฺฐเปตฺวา เถรํ ปเวเสตฺวา ตสฺมึ ปาเท โธวนฺเต ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา มญฺเจ ปจฺจตฺถรณานิ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา เถรสฺส ทุติยทิวเส โภเชตฺวา ปานกตฺถาย คุฬปิณฺฑญฺจ ทตฺวา เถรํ คจฺฉนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. โส อปเรน สมเยน สห ภริยาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทฺวีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

'Como la luna en un cielo libre de nubes' es la historia de la Mansión del Dador de Refugio. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Veḷuvana, cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, cierto monje, tras pasar el retiro de las lluvias en un monasterio de una aldea y realizar la ceremonia de pavāraṇā, se dirigía a Rājagaha para venerar al Bienaventurado. En el camino, al atardecer, entró en cierta aldea buscando un lugar donde alojarse; al ver a un devoto laico, le preguntó: 'Devoto, ¿hay en esta aldea algún lugar apropiado para que se alojen los renunciantes?'. El devoto, con el corazón lleno de fe, fue a su casa, consultó con su esposa, asignó un lugar adecuado para el venerable, dispuso allí un asiento, preparó agua para lavar los pies y un taburete, hizo entrar al monje y, mientras este se lavaba los pies, encendió una lámpara y preparó el lecho con mantas sobre una cama. Invitándolo para el día siguiente, lo alimentó al segundo día, le dio una bola de melaza para su bebida y, después de acompañar al venerable que partía, regresó. Algún tiempo después, él y su esposa fallecieron y renacieron en un palacio de oro de doce yojanas en el reino de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con dos estrofas:

๑๐๖๙.

1069.

‘‘จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ, โอภาสยํ คจฺฉติ อนฺตลิกฺเข;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

Tal como la luna se desplaza por el cielo despejado de nubes iluminando el espacio, así se encuentra tu mansión celestial iluminando el firmamento.

๑๐๗๐.

1070.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

โส เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Aquel hijo de los dioses respondió con estas estrofas:

๑๐๗๑.

1071.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado.

๑๐๗๒.

1072.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, อุปสฺสยํ อรหโต อทมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

Mi esposa y yo, en el mundo humano, ofrecimos una residencia a un monje digno. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas.

๑๐๗๓.

1073.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว;

Debido a esto, tal es mi belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones. Lo que debe decirse sobre estas estrofas es exactamente como se explicó anteriormente.

ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Primera Mansión del Dador de Refugio ha concluido.

๕. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

5. Explicación de la Segunda Mansión del Dador de Refugio.

สูริโย [Pg.272] ยถา วิคตวลาหเก นเภติ ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา สายํ อญฺญตรํ คามํ สมฺปาปุณึสุ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

[02] La historia que comienza con “Sūriyo yathā vigatavalāhakenabhe” es el Segundo Relato de la Mansión del Donante de Alojamiento (Dutiyaupassayadāyakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, muchos monjes, habiendo pasado el retiro de la lluvia (vassa) en una aldea, se dirigieron hacia Rājagaha para ver al Bienaventurado. Al anochecer, llegaron a cierta aldea. El resto es idéntico al relato de la mansión anterior.

๑๐๗๕.

1075.

‘‘สูริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ…เป….(ยถา ปุริมวิมานํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ;

)

“Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe… pe….” (Se debe detallar tal como en la mansión anterior).

๑๐๗๙.

1079.

‘‘วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ;

“Y mi tez resplandece en todas las direcciones”. En los versos de este relato, no hay nada nuevo que explicar.

ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Segundo Relato de la Mansión del Donante de Alojamiento (Dutiyaupassayadāyakavimāna).

๖. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา

6. 6. Pāyāsivagga: 6. Comentario al Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna).

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ ภิกฺขาทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ เอกสฺส ฆรทฺธาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตโร ปุริโส โธตหตฺถปาโท ‘‘ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน โภชนํ อุปเนตฺวา ปาติยา ปกฺขิตฺเต ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปาติยา ภตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากิรนฺโต เตน ‘‘เอกเทสเมว เทหี’’ติ วุตฺโตปิ สพฺพเมว อากิริ. โส ภิกฺขุ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โส ปุริโส ‘‘ฉาตชฺฌตฺตสฺส ภิกฺขุโน มยา อภุญฺชิตฺวา ภตฺตํ ทินฺน’’นฺติ อนุสฺสรนฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิลภิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เทวจาริกํ จรนฺโต มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

La historia de “Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ” es el Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, cierto monje que viajaba por un largo camino entró en una aldea para pedir limosna y se detuvo ante la puerta de una casa. En esa casa, un hombre que se había lavado las manos y los pies estaba sentado para comer; habiendo servido la comida en un plato, vio al monje y, mientras vertía el arroz del plato en el cuenco del monje, a pesar de que este le dijo “dame solo una porción”, le entregó todo. El monje, tras expresar palabras de agradecimiento (anumodanā), se marchó. El hombre, reflexionando: “He dado mi comida a un monje hambriento sin haber comido yo mismo”, experimentó un gozo y satisfacción inmensos. Tiempo después, falleció y renació en el Cielo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) en una mansión de oro de doce yojanas de extensión. El venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, lo vio resplandeciendo con gran poder divino y le preguntó con estos versos:

๑๐๘๑.

1081.

‘‘อุจฺจมิทํ [Pg.273] มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

Esta mansión tuya con pilares de gemas es elevada; sus dimensiones son de doce leguas a la redonda. Tiene setecientos pabellones magníficos con pilares de lapislázuli, y el suelo en varios lugares es hermoso, cubierto con placas de oro deleitables.

๑๐๘๒.

1082.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Has alcanzado el poder divino, posees gran majestad… pe… y tu tez resplandece en todas las direcciones”.

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Aquel hijo de los devas le respondió al venerable con estos versos:

๑๐๘๓.

1083.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado.

๑๐๘๔.

1084.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ;

เอกาหํ ภิกฺขํ ปฏิปาทยิสฺสํ, สมงฺคิ ภตฺเตน ตทา อกาสึ.

Siendo un humano entre los humanos, vi a un monje que estaba sediento y exhausto. Le ofrecí una porción de comida preparada para una persona, y en aquel momento lo satisfice plenamente con ese alimento.

๑๐๘๕.

1085.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así respondió.

๑๐๘๔. ตตฺถ เอกาหํ ภิกฺขนฺติ เอกํ อหํ ภิกฺขามตฺตํ, เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ อตฺโถ. ปฏิปาทยิสฺสนฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. สมงฺคิ ภตฺเตนาติ ภตฺเตน สมงฺคีภูตํ, ลทฺธภิกฺขนฺติ อตฺโถ. เอวํ มหาเถโร เตน เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต สปริวารสฺส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกมาคโต, ตํ ปวตฺตึ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ. สตฺถา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

1084. En este contexto, “ekāhaṃ bhikkhaṃ” significa “yo ofrecí una sola porción de limosna”, es decir, una medida de arroz servida para una persona. “Paṭipādayissiṃ” significa “ofrecí” o “entregué”. “Samaṅgi bhattena” significa “provisto plenamente de comida”, indicando que el monje recibió el alimento. De este modo, después de que el hijo de los devas revelara su acción meritoria al Gran Thera, este le enseñó el Dhamma a él y a su séquito, y al regresar al mundo humano, relató lo sucedido al Buda. El Maestro, tomando esto como origen de la enseñanza, predicó el Dhamma a la multitud congregada, y dicha enseñanza fue de gran beneficio para todos.

ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna).

๗. ยวปาลกวิมานวณฺณนา

7. 6. Pāyāsivagga: 7. Comentario al Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna).

อุจฺจมิทํ [Pg.274] มณิถูณํ วิมานนฺติ ยวปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตทารโก ยวเขตฺตํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ ปาตราสตฺถาย กุมฺมาสํ ลภิตฺวา ‘‘เขตฺตํ คนฺตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา ยวเขตฺตํ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร มคฺคปฺปฏิปนฺโน อุปกฏฺเฐ กาเล ตํ ฐานํ ปตฺวา ยวปาลเกน นิสินฺนํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ. ยวปาลโก เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อาหาโร ลทฺโธ’’ติ อาห. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘ภนฺเต, อุปกฏฺฐา เวลา, ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชิตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อนุกมฺปาย อิมํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ตํ กุมฺมาสํ อทาสิ. เถโร ตํ อนุกมฺปนฺโต ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ ทารโก ‘‘สุทินฺนํ วต มยา อีทิสสฺส กุมฺมาสทานํ ททนฺเตนา’’ติ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน วุตฺตนเยเนว วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

[02] La historia de “Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ” es el Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, un joven pobre en Rājagaha custodiaba un campo de cebada. Un día, habiendo obtenido una torta de cebada (kummāsa) para su desayuno, fue al campo de cebada y se sentó bajo un árbol con la intención de comerla. En ese momento, un venerable Thera que había extinguido sus impurezas (arahant) pasaba por allí en su camino y, al acercarse la hora de la comida, llegó a ese lugar y se aproximó al árbol donde estaba sentado el guardián de la cebada. El joven guardián, mirando la hora, preguntó: “Venerable señor, ¿ha obtenido ya su alimento?”. El Thera permaneció en silencio. El joven, comprendiendo que no había obtenido nada, dijo: “Venerable señor, la hora está cerca y ya no es posible ir por limosna y comer. Por compasión hacia mí, acepte y coma esta torta de cebada”. Habiendo dicho esto, ofreció la torta al Thera. El Thera, por compasión hacia el joven, la consumió ante sus propios ojos, le expresó su agradecimiento y se marchó. El joven, con el corazón lleno de devoción pensando: “¡Ciertamente, qué buena ofrenda he realizado al dar esta torta de cebada a un ser tan noble!”, falleció tiempo después y renació en una mansión del Cielo de los Treinta y Tres, tal como se describió anteriormente. El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estos versos:

๑๐๘๗.

1087.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Esta elevada mansión de pilares de gemas… pe… y tu tez resplandece en todas las direcciones”.

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Aquel hijo de los devas le respondió al venerable con estos versos:

๑๐๘๙. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1089. “Aquel hijo de los devas, regocijado… pe… este es el fruto de aquella acción”.

๑๐๙๐.

1090.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อโหสึ ยวปาลโก;

อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ.

Siendo un humano entre los humanos, fui un joven guardián de campos de cebada. Vi a un monje libre de impurezas, sereno y sin mácula.

๑๐๙๑.

1091.

‘‘ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

Con fe, le ofrecí con mis propias manos mi porción de masa de cebada. Por haber dado ese trozo de pastel de cebada, ahora me regocijo en el bosque de Nandana.

๑๐๙๒.

1092.

‘‘เตน [Pg.275] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así respondió.

ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

En los versos de este relato, no hay nada nuevo que explicar.

ยวปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario al Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna).

๘. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

8. 6. Pāyāsivagga: 8. Comentario al Primer Relato de la Mansión de los Pendientes (Paṭhamakuṇḍalīvimāna).

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ กุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา สปริวารา กาสีสุ จาริกํ จรนฺตา สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ อญฺญตรํ วิหารํ ปาปุณึสุ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วิหารสฺส โคจรคาเม อญฺญตโร อุปาสโก เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปาทโธวนํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ มญฺจปีฐํ ปจฺจตฺถรณํ ปทีปิยญฺจ อุปเนตฺวา สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ, เถรา ตสฺส อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

La historia que comienza con 'Alaṅkato malyadharo suvattho' es la Kuṇḍalīvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, los dos discípulos principales, junto con su séquito, viajaban por la región de Kāsī. Al atardecer, llegaron a cierto monasterio. Habiendo oído sobre esto, un seguidor laico del pueblo cercano a ese monasterio se acercó a los monjes, les rindió homenaje y les ofreció agua para lavar sus pies, aceite para ungirlos, una cama y asiento, ropa de cama y una lámpara. Después de invitarlos para el día siguiente, ofreció una gran limosna en el segundo día. Los monjes, habiendo pronunciado las palabras de agradecimiento, partieron. Algún tiempo después, él falleció y renació en un palacio dorado de doce leguas de extensión en el reino de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estas estrofas:

๑๐๙๔.

1094.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

«Ataviado, portando guirnaldas, bien vestido, con hermosos pendientes, con el cabello y la barba bien arreglados; luciendo ornamentos en las manos, glorioso, en tu palacio celestial brillas como la luna».

๑๐๙๕.

1095.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ, อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

Melodiosos laúdes divinos resuenan allí. Sesenta y cuatro ninfas divinas, bien instruidas y de buen carácter, que suelen morar en Tāvatiṃsa, bailan, cantan y deleitan.

๑๐๙๖.

1096.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder. ¿Por qué mérito tu tez brilla iluminando todas las direcciones?"

โสปิ [Pg.276] ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Él también le respondió con estas estrofas:

๑๐๙๗. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1097. «Ese hijo de los devas, complacido... [etc.]... este es el fruto de aquella acción».

๑๐๙๘.

1098.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต ตณฺหกฺขยูปปนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"Cuando era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes virtuosos de buen carácter, perfectos en conocimiento y conducta, célebres, de gran erudición y que habían alcanzado el fin del deseo; con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida."

๑๐๙๙.

1099.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

๑๐๙๔. ตตฺถ สุกุณฺฑลีติ สุนฺทเรหิ กุณฺฑเลหิ อลงฺกตกณฺโณ. ‘‘สกุณฺฑลี’’ติปิ ปาโฐ, สทิสํ กุณฺฑลํ สกุณฺฑลํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ สกุณฺฑลี, ยุตฺตกุณฺฑลี อญฺญมญฺญญฺจ ตุยฺหญฺจ อนุจฺฉวิกกุณฺฑลีติ อตฺโถ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ สมฺมากปฺปิตเกสมสฺสุ. อามุตฺตหตฺถาภรโณติ ปฏิมุกฺกองฺคุลิยาทิหตฺถาภรโณ.

1094. En este pasaje, 'sukuṇḍalī' significa alguien con los oídos adornados con hermosos pendientes. También existe la variante 'sakuṇḍalī', que significa que posee un par de pendientes iguales; el sentido es que tiene pendientes adecuados y apropiados para él. 'Kappitakesamassu' significa con el cabello y la barba debidamente arreglados. 'Āmuttahatthābharaṇo' significa que lleva ornamentos en las manos, tales como anillos en los dedos.

๑๐๙๘. ตณฺหกฺขยูปปนฺเนติ ตณฺหกฺขยํ อรหตฺตํ, นิพฺพานเมว วา อุปคเต, อธิคตวนฺเตติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1098. 'Taṇhakkhayūpapanne' significa que han alcanzado el estado de Arahant, que es la destrucción del deseo, o bien que han llegado o realizado el Nibbāna mismo. El resto debe entenderse de la misma manera que ya ha sido explicada.

ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario a la primera Kuṇḍalīvimāna.

๙. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. Comentario a la segunda Kuṇḍalīvimāna

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ ทุติยกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา กาสีสุ ชนปทจาริกํ จรนฺตาติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรสทิสเมว.

La historia que comienza con 'Alaṅkato malyadharo suvattho' es la segunda Kuṇḍalīvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, los dos discípulos principales viajaban por las provincias en la región de Kāsī. El resto de la narración es idéntica a la anterior.

๑๑๐๑.

1101.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

๑๑๐๒.

1102.

‘‘ทิพฺพา [Pg.277] จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

"Liras divinas de sonido melodioso resuenan; sesenta y cuatro ninfas celestiales, expertas y de agraciada forma, magníficas habitantes del reino de los Treinta y Tres, bailan, cantan y se regocijan."

๑๑๐๓.

1103.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

"Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones? —así preguntó."

๑๑๐๔.

1104.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'."

๑๑๐๕.

1105.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สาธุรูเป;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต สีลวนฺเต ปสนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"Cuando era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes de buen carácter, perfectos en conocimiento y conducta, célebres, de gran erudición, virtuosos y admirables; con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida."

๑๑๐๖.

1106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Incluso en estas estrofas no hay nada nuevo que explicar.

ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario a la segunda Kuṇḍalīvimāna.

๑๐. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา

10. Comentario a la (Uttara) Pāyāsivimāna

ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมาติ อุตฺตรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาเค จ กเต ตตฺถ ตตฺถ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ ธมฺมวินยํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ มหากสฺสปปฺปมุเขสุ มหาเถเรสุ ยาว วสฺสูปคมนา อญฺเญสุ จ เถเรสุ อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ คนฺตฺวา สึสปาวเน วสิ. อถ ปายาสิ ราชญฺโญ เถรสฺส ตตฺถ วสนภาวํ สุตฺวา มหตา ชนกาเยน [Pg.278] ปริวุโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทิฏฺฐิคตํ ปเวเทสิ. อถ นํ เถโร จนฺทิมสูริยูทาหรณาทีหิ ปรโลกสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสนฺโต อเนกวิหิตเหตูปมาลงฺกตํ ทิฏฺฐิคณฺฐิวินิเวฐนํ นานานยวิจิตฺตํ ปายาสิสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย) เทเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐิสมฺปทายํ ปติฏฺฐาเปสิ.

La historia que comienza con 'Yā devarājassa sabhā sudhammā' es la Uttaravimāna. ¿Cuál es su origen? Habiendo fallecido el Bienaventurado (Parinibbāna) y tras la distribución de las reliquias y la erección de estupas en diversos lugares, mientras los grandes ancianos encabezados por Mahākassapa —seleccionados para recopilar el Dhamma y el Vinaya— así como otros ancianos, residían en diversos sitios con sus respectivos séquitos antes de la temporada de lluvias, el venerable Kumārakassapa fue a la ciudad de Setabya con quinientos monjes y se alojó en el bosque de Siṃsapā. Entonces, el noble Pāyāsi, habiendo oído que el anciano residía allí, se acercó a él acompañado de una gran multitud. Tras intercambiar saludos cordiales, se sentó y expuso su visión errónea. Entonces el anciano, demostrándole la existencia del otro mundo mediante ejemplos como la luna y el sol, le predicó el Pāyāsi Sutta, el cual está adornado con múltiples razones y analogías, desenreda el nudo de la visión falsa y es diverso en sus métodos, estableciéndolo así en la perfección de la visión correcta.

โส วิสุทฺธทิฏฺฐิโก หุตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อนุฬารชฺฌาสยตาย ลูขํ อทาสิ ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ สาณานิ จ วตฺถานิ. เอวํ ปน อสกฺกจฺจทานํ ทตฺวา กายสฺส เภทา หีนกายํ อุปปชฺชิ จาตุมหาราชิกานํ สหพฺยตํ. ตสฺส ปน กิจฺจากิจฺเจสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อุตฺตโร นาม มาณโว อโหสิ ทาเน พฺยาวโฏ. โส สกฺกจฺจทานํ ทตฺวา ตาวตึสกายํ อุปปนฺโน, ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ วิมานํ นิพฺพตฺติ. โส กตญฺญุตํ วิภาเวนฺโต สห วิมาเนน กุมารกสฺสปตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร –

Él [el Rājañña Pāyāsi], habiendo obtenido una visión pura, al dar limosna a ascetas, brahmanes, desvalidos y viajeros, debido a la falta de una intención generosa, dio ofrendas mediocres: arroz partido acompañado de vinagre de arroz, y ropas ásperas, siendo apenas lo suficiente para alimento y vestido. Habiendo dado tal ofrenda sin el debido respeto, tras la disolución del cuerpo, renació en el plano inferior de los Cuatro Grandes Reyes, en compañía de los devas Cātumahārājika. Sin embargo, un joven llamado Uttara, que estaba dedicado y aplicado en sus deberes, se esforzó con diligencia en la caridad. Habiendo dado ofrendas con respeto, renació en el reino de los Treinta y Tres, donde surgió para él un palacio celestial de doce yojanas. Él, para manifestar su gratitud, se acercó al Venerable Kumārakassapa con su palacio, descendió de él, le rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades y, con las manos juntas en señal de reverencia, permaneció allí. El Thera —

๑๑๐๘.

1108.

‘‘ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา, ยตฺถจฺฉติ เทวสงฺโฆ สมคฺโค;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

"Como la sala Sudhamma del rey de los devas, donde la asamblea de los dioses se reúne en armonía; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo."

๑๑๐๙.

1109.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ;

“Has alcanzado el poder divino, posees gran majestad... y tu belleza ilumina todas las direcciones”, así le preguntó con estos versos.

๑๑๑๐.

1110.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'."

๑๑๑๑.

1111.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, รญฺโญ ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว;

ลทฺธา ธนํ สํวิภาคํ อกาสึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"Cuando era un ser humano entre los hombres, fui un joven servidor del rey Payasi. Con las riquezas obtenidas, practicaba la generosidad y amaba a los virtuosos. Con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida."

๑๑๑๒.

1112.

‘‘เตน [Pg.279] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

โส เทวปุตฺโต ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

Aquel hijo de los devas respondió al Thera con estos versos.

๑๑๐๘. ตตฺถ เทวราชสฺสาติ สกฺกสฺส. สภา สุธมฺมาติ เอวํนามกํ สนฺถาคารํ. ยตฺถาติ ยสฺสํ สภายํ. อจฺฉตีติ นิสีทติ. เทวสงฺโฆติ ตาวตึสเทวกาโย. สมคฺโคติ สหิโต สนฺนิปติโต.

1108. Allí, “devarājassa” se refiere a Sakka. “Sabhā sudhammā” es el nombre de dicha sala de asambleas. “Yattha” significa en aquella sala. “Acchati” significa que se sienta. “Devasaṅgho” es la asamblea de los devas de los Treinta y Tres. “Samaggo” significa unidos o reunidos en armonía.

๑๑๑๑. ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโวติ ปายาสิราชญฺญสฺส กิจฺจากิจฺจกโร ทหรตาย มาณโว, นาเมน ปน อุตฺตโร นาม อโหสึ. สํวิภาคํ อกาสินฺติ อหเมว อภุญฺชิตฺวา ยถาลทฺธํ ธนํ ทานมุเข ปริจฺจชนวเสน สํวิภชนํ อกาสึ. อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโตติ วจนเสโส. อถ วา ทานํ วิปุลํ อทาสึ. กถํ? สกฺกจฺจํ. กีทิสํ? อนฺนญฺจ ปานญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

1111. “Pāyāsissa ahosiṃ māṇavo” significa que era el servidor de los asuntos del Rājañña Pāyāsi y, por su juventud, era un joven de nombre Uttara. “Saṃvibhāgaṃ akāsiṃ” significa que yo mismo, incluso sin comer, distribuía la riqueza obtenida mediante el acto de renunciar a ella en caridad. “Annañca pānañca pariccajanto” es el resto del texto que debe suplirse. O bien: “di una ofrenda abundante”. ¿Cómo? “Con respeto”. ¿De qué clase? “Comida y bebida”; así debe vincularse la interpretación.

(อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Finaliza la explicación del palacio celestial de Uttara (Uttara Pāyāsivimāna).

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario de las Crónicas de los Palacios Celestiales del Khuddaka Nikaya,

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ฉฏฺฐสฺส ปายาสิวคฺคสฺส

finaliza la explicación del sentido del sexto capítulo, el Pāyāsivagga,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

adornado con diez historias.

๗. สุนิกฺขิตฺตวิมานวคฺโค

7. Capítulo Sunikkhittavimāna

๑. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา

1. 1. Historia del palacio celestial de Cittalatā

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ จิตฺตลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโก ทลิทฺโท อปฺปโภโค ปเรสํ กมฺมํ กตฺวา ชีวติ. โส สทฺโธ ปสนฺโน ชิณฺเณ วุฑฺเฒ มาตาปิตโร โปเสนฺโต ‘‘อิตฺถิโย นาม ปติกุเล ฐิตา อิสฺสริยํ กโรนฺติ, สสฺสุสสุรานํ มนาปจารินิโย ทุลฺลภา’’ติ มาตาปิตูนํ จิตฺตทุกฺขํ ปริหรนฺโต ทารปริคฺคหํ อกตฺวา สยเมว เน อุปฏฺฐหติ, สีลานิ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ[Pg.280], ยถาวิภวํ ทานานิ เทติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คนฺตฺวา กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

“Tal como resplandece el bosque Cittalatā” es la historia del palacio Cittalatā. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Sāvatthī, cierto seguidor laico, pobre y de pocos recursos, vivía trabajando para otros. Él, lleno de fe y devoción, cuidaba a sus padres ancianos y debilitados. Pensando que “las mujeres que viven en la casa del esposo ejercen autoridad y es difícil encontrar a quienes traten bien a sus suegros”, y deseando evitar el sufrimiento mental de sus padres, no tomó esposa, sino que los servía él mismo, guardaba los preceptos, observaba el Uposatha y daba limosnas según sus medios. Al morir tiempo después, renació en un palacio de doce yojanas entre los devas de los Treinta y Tres. El Venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método anteriormente descrito, le preguntó sobre sus acciones pasadas con estos versos —

๑๑๑๔.

1114.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

"Así como brilla el bosque Cittalata, el jardín supremo y más excelente de los Treinta y Tres; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo."

๑๑๑๕.

1115.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones?"

๑๑๑๖.

1116.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'."

๑๑๑๗.

1117.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"Cuando era un ser humano entre los hombres, era un trabajador pobre, sin refugio y desamparado. Cuidé de mis padres ancianos y amaba a los virtuosos. Con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida."

๑๑๑๘.

1118.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Él también le respondió al Thera. El resto de la explicación es tal como se ha dicho anteriormente.

จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Finaliza la explicación del Cittalatāvimāna.

๒. นนฺทนวิมานวณฺณนา

2. 7. Sunikkhittavagga: 2. Historia del palacio celestial de Nandana

ยถา [Pg.281] วนํ นนฺทนํ ปภาสตีติ นนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโกติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. อยํ ปน ทารปริคฺคหํ กตฺวา มาตาปิตโร โปเสสีติ อยเมว วิเสโส.

“Tal como resplandece el bosque Nandana” es la historia del palacio Nandana. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Sāvatthī, cierto seguidor laico... todo el relato es similar a la historia del palacio anterior. Sin embargo, la diferencia es que este seguidor sí tomó esposa y, junto con ella, cuidó a sus padres.

๑๑๒๐.

1120.

ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

"Así como brilla el bosque Nandana, el jardín supremo y más excelente de los Treinta y Tres; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo."

๑๑๒๑.

1121.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

"Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones?"

๑๑๒๒.

1122.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'."

๑๑๒๓.

1123.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

๑๑๒๔.

1124.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

คาถาหิ พฺยากาสิ. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Él respondió con versos. En esos versos también no hay nada nuevo.

นนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión Nandana ha concluido.

๓. มณิถูณวิมานวณฺณนา

3. Explicación de la Mansión de la Columna de Gemas (Maṇithūṇavimāna).

อุจฺจมิทํ [Pg.282] มณิถูณํ วิมานนฺติ มณิถูณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู อรญฺญายตเน วิหรนฺติ. เตสํ คามํ ปิณฺฑาย คมนมคฺเค เอโก อุปาสโก วิสมํ สมํ กโรติ, กณฺฏเก นีหรติ, คจฺฉคุมฺเพ อปเนติ, อุทกกาเล มาติกาสุ เสตุํ พนฺธติ, วิวนฏฺฐาเนสุ ฉายารุกฺเข โรเปติ, ชลาสเยสุ มตฺติกํ อุทฺธริตฺวา เต ปุถุลคมฺภีเร กโรติ, ติตฺเถ สมฺปาเทติ, ยถาวิภวํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

Esta historia de la mansión que comienza con 'Elevada es esta mansión con columnas de gemas' es la Mansión Maṇithūṇa. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, muchos monjes ancianos residían en un paraje del bosque. En el camino que usaban para ir a la aldea a mendigar limosna, un discípulo laico niveló el terreno desigual, quitó las espinas, removió los arbustos, construyó puentes sobre los canales en la época de lluvias, plantó árboles de sombra en lugares desiertos, excavó depósitos de agua haciéndolos anchos y profundos, preparó vados, dio limosnas según su riqueza y guardó la moralidad. Posteriormente, al morir, renació en una mansión de oro de doce leguas en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahā Moggallāna se le acercó y le preguntó con estos versos:

๑๑๒๖.

1126.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

"Este palacio de pilares de gemas es elevado; mide doce leguas a la redonda. Tiene setecientas cámaras magníficas con cúpulas, con columnas de lapislázuli y hermosos suelos decorados."

๑๑๒๗.

1127.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณจฺฉนฺนา.

"Allí resides, bebes y comes; liras divinas de sonido melodioso resuenan. En este palacio se hallan los cinco placeres de los sentidos, y ninfas cubiertas de ornamentos de oro bailan."

๑๑๒๘.

1128.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"¿Por qué mérito tu tez es así... y brilla iluminando todas las direcciones? —así preguntó."

โสปิ ตสฺส คาถาหิ พฺยากาสิ –

Él también le respondió con versos:

๑๑๓๐.

1130.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'."

๑๑๓๑.

1131.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, วิวเน ปเถ สงฺกมนํ อกาสึ;

อารามรุกฺขานิ จ โรปยิสฺสํ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"Cuando era un ser humano entre los hombres, construí un puente en un camino salvaje y planté árboles en un parque. Amaba a los virtuosos y, con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida."

๑๑๓๒.

1132.

‘‘เตน [Pg.283] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones."

๑๑๓๑. ตตฺถ วิวเนติ อรญฺเญ. อารามรุกฺขานิ จา อารามภูเต รุกฺเข, อารามํ กตฺวา ตตฺถ รุกฺเข โรเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

1131. En esos versos, 'vivane' significa en el bosque. 'Ārāmarukkhāni' significa árboles en parques; el sentido es que habiendo creado un parque, allí plantó árboles. Todo lo demás es tal como se ha explicado anteriormente.

มณิถูณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión de la Columna de Gemas ha concluido.

๔. สุวณฺณวิมานวณฺณนา

4. Explicación de la Mansión de Oro (Suvaṇṇavimāna).

โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมินฺติ สุวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน สมเยน อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน วิภวสมฺปนฺโน ตสฺส คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ มุณฺฑกปพฺพเต สพฺพาการสมฺปนฺนํ ภควโต วสนานุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสาเปนฺโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิ, สยญฺจ นิจฺจสีเล ปติฏฺฐิโต สุวิสุทฺธสีลสํวโร หุตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส กมฺมานุภาวสํสูจกํ นานารตนรํสิชาลสมุชฺชลํ วิจิตฺตเวทิกาปริกฺขิตฺตํ วิวิธวิปุลาลงฺกาโรปโสภิตํ สุวิภตฺตภิตฺติตฺถมฺภโสปานํ อารามรมณียกํ กญฺจนปพฺพตมุทฺธนิ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

Esta historia de la mansión que comienza con 'En una montaña hecha de oro' es la Mansión de Oro. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Andhakavinda. En aquel tiempo, cierto discípulo laico, lleno de fe y devoción, rico en posesiones, cerca de esa aldea, en una colina llamada Muṇḍaka, habiendo mandado a construir una cámara perfumada dotada de todas las cualidades adecuadas para la residencia del Bienaventurado, haciendo que el Bienaventurado residiera allí, lo servía con respeto. Él mismo, establecido en los preceptos permanentes y habiéndose convertido en uno de moralidad muy pura y contenida, al morir, renació en el reino de los Treinta y Tres. Para él surgió, en la cima de una montaña de oro, una mansión que manifestaba el poder de su mérito, resplandeciente con redes de rayos de diversas gemas, rodeada de barandillas multicolores, decorada con diversos y amplios ornamentos, con muros, columnas y escaleras bien distribuidos, y deleitable por sus jardines. El venerable Mahā Moggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, al verla, le preguntó con estos versos:

๑๑๓๔.

1134.

‘‘โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมึ, วิมานํ สพฺพโตปภํ;

เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ, กิงฺกิณิชาลกปฺปิตํ.

"Sobre una montaña de oro se alza un palacio que brilla por todas partes, cubierto con redes de oro y adornado con mallas de campanillas."

๑๑๓๕.

1135.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

เอกเมกาย อํสิยา, รตนา สตฺต นิมฺมิตา.

"Sus columnas octogonales están bien labradas y son todas de lapislázuli. En cada una de las ocho caras de las columnas, han sido creadas siete clases de gemas."

๑๑๓๖.

1136.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

Esta mansión ha sido creada con berylo y oro puro, con cristal y plata, así como con rubíes, perlas y piedras preciosas de color rojo.

๑๑๓๗.

1137.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสตี รโช;

โคปานสีคณา ปีตา, กูฏํ ทาเรนฺติ นิมฺมิตา.

El suelo es variado y encantador, donde el polvo no se levanta. Las vigas de color dorado sostienen la estructura superior de esta mansión creada por el mérito.

๑๑๓๘.

1138.

‘‘โสปานานิ [Pg.284] จ จตฺตาริ, นิมฺมิตา จตุโร ทิสา;

นานารตนคพฺเภหิ, อาทิจฺโจว วิโรจติ.

Se han construido cuatro escalinatas en las cuatro direcciones. Con sus diversas cámaras repletas de joyas, resplandece como el mismo sol.

๑๑๓๙.

1139.

‘‘เวทิยา จตสฺโส ตตฺถ, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

Allí hay cuatro barandillas, bien distribuidas y proporcionadas en sus partes; resplandecientes, iluminan por completo las cuatro direcciones.

๑๑๔๐.

1140.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺโต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

En esa noble mansión, el hijo de los devas, de gran esplendor, sobresale por su brillo, tal como el sol cuando se eleva en el horizonte.

๑๑๔๑.

1141.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

«¿Es este el fruto de tu generosidad, o tal vez de tu virtud, o acaso el resultado de tu acto de reverencia con las manos juntas? Siendo interrogado, dímelo».

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Él también le respondió con estos versos:

๑๑๔๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1142. Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó) de qué acción era este fruto:

๑๑๔๓.

1143.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทสฺมึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

วิหารํ สตฺถุ กาเรสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

«En la ciudad de Andhakavinda, con fe y con mis propias manos, hice construir un monasterio para el Maestro, el Buda, el Pariente del Sol».

๑๑๔๔.

1144.

‘‘ตตฺถ คนฺธญฺจ มาลญฺจ, ปจฺจยญฺจ วิเลปนํ;

วิหารํ สตฺถุ อทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เตน มยฺหํ อิทํ ลทฺธํ, วสํ วตฺเตมิ นนฺทเน.

«Allí, con la mente llena de regocijo, ofrecí al Maestro perfumes, flores, requisitos y ungüentos, además del monasterio. Por ese mérito he obtenido esto, y ahora disfruto de mi voluntad en el bosque Nandana».

๑๑๔๕.

1145.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

«En el encantador bosque de Nandana, lleno de bandadas de diversas aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales entre danzas y cantos».

๑๑๓๔. ตตฺถ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพภาเคหิ ปภาสนฺตํ ปภามุญฺจนกํ. กิงฺกิณิชาลกปฺปิตนฺติ กปฺปิตกิงฺกิณิกชาลํ.

1134. En esos versos, 'sabbatopabhaṃ' significa que brilla por todas sus partes, emitiendo resplandor. 'Kiṅkiṇijālakappitaṃ' significa provisto de una red de campanillas atadas.

๑๑๓๕. สพฺเพ เวฬุริยามยาติ สพฺเพ ถมฺภา เวฬุริยมณิมยา. ตตฺถ ปน เอกเมกาย อํสิยาติ อฏฺฐํเสสุ ถมฺเภสุ เอกเมกสฺมึ อํสภาเค. รตนา สตฺต นิมฺมิตาติ สตฺตรตนกมฺมนิมฺมิตา, เอเกโก อํโส สตฺตรตนมโยติ อตฺโถ.

1135. «Todas son de lapislázuli» significa que todas las columnas están hechas de piedras preciosas de lapislázuli. Además, «en cada una de las facetas» se refiere a cada una de las partes laterales de las columnas de ocho caras. «Siete gemas creadas» significa que fueron formadas por el karma a partir de las siete gemas; el sentido es que cada faceta está compuesta de las siete gemas. Este es el significado.

๑๑๓๖. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺสา’’ติอาทินา นานารตนานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน จ สุวณฺเณน จ นิมฺมิตา, จิตฺราติ [Pg.285] วา โยชนา. กรณตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. ผลิกา รูปิยสฺส จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มสารคลฺลมุตฺตาหีติ กพรมณีหิ. โลหิตงฺคมณีหิ จาติ รตฺตมณีหิ.

1136. Con la frase 'Veḷūriyasuvaṇṇassā', etc., se muestran diversas joyas. Allí, 'veḷūriyasuvaṇṇassa' significa creadas con berilo y oro; o bien, la construcción gramatical es 'maravillosas' (citrā). Pues aquí el caso genitivo (sāmivacanaṃ) se utiliza con el sentido de instrumental (karaṇatthe). Lo mismo se aplica a 'phalikā rūpiyassa ca'. 'Masāragallamuttāhī' se refiere a gemas abigarradas. 'Lohitaṅgamaṇīhi ca' se refiere a gemas rojas.

๑๑๓๗. น ตตฺถุทฺธํสตี รโชติ มณิมยภูมิกตฺตา น ตสฺมึ วิมาเน รโช อุคฺคจฺฉติ. โคปานสีคณาติ โคปานสีสมูหา. ปีตาติ ปีตวณฺณา, สุวณฺณมยา เจว ผุสฺสราคาทิมณิมยา จาติ อตฺโถ. กูฏํ ธาเรนฺตีติ สตฺตรตนมยํ กณฺณิกํ ธาเรนฺติ.

1137. 'Na tatthuddhaṃsatī rajo' significa que, debido a que el suelo está hecho de gemas, el polvo no se levanta en esa mansión. 'Gopānasīgaṇā' se refiere al conjunto de vigas. 'Pītā' significa de color amarillo, lo que implica que están hechas tanto de oro como de gemas como el topacio (phussarāga), etc.; este es el significado. 'Kūṭaṃ dhārentī' significa que sostienen el pináculo (kaṇṇikaṃ) hecho de las siete clases de joyas.

๑๑๓๘-๙. นานารตนคพฺเภหีติ นานารตนมเยหิ โอวรเกหิ. เวทิยาติ เวทิกา. จตสฺโสติ จตูสุ ทิสาสุ จตสฺโส. เตนาห ‘‘สมนฺตา จตุโร ทิสา’’ติ.

1138-9. 'Nānāratanagabbhehi' se refiere a cámaras o habitaciones hechas de diversas joyas. 'Vediyā' son las barandillas. 'Catasso' indica cuatro en las cuatro direcciones. Por eso dice: 'en las cuatro direcciones alrededor'.

๑๑๔๐. มหปฺปโภติ มหาชุติโก. อุทยนฺโตติ อุคฺคจฺฉนฺโต. ภาณุมาติ อาทิจฺโจ.

1140. 'Mahappabho' significa de gran esplendor. 'Udayanto' significa ascendiendo. 'Bhāṇumā' se refiere al sol.

๑๑๔๓. เสหิ ปาณิภีติ กายสารํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต อตฺตโน ปาณีหิ ตํ ตํ กิจฺจํ กโรนฺโต วิหารํ สตฺถุ กาเรสินฺติ โยชนา. อถ วา เสหิ ปาณิภีติ ตตฺถ อนฺธกวินฺทสฺมึ คนฺธญฺจ มาลญฺจ ปจฺจยญฺจ วิเลปนญฺจ ปูชาวเสน. ยถา กถํ? วิหารญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา สตฺถุโน อทาสึ ปูเชสึ นิยฺยาเทสึ จาติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

1143. 'Sehi pāṇibhī' significa que, produciendo mérito que es la esencia del cuerpo, realizando diversas tareas con sus propias manos, hizo construir un monasterio para el Maestro; esta es la construcción. Alternativamente, 'sehi pāṇibhī' en aquel lugar de Andhakavinda significa que ofreció incienso, flores, requisitos y ungüentos por vía de adoración. ¿De qué manera? Con mente clara, entregó, adoró y dedicó el monasterio al Maestro; así debe entenderse la construcción en este pasaje.

๑๑๔๔. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺญกมฺเมน การณภูเตน. มยฺหนฺติ มยา. อิทนฺติ อิทํ ปุญฺญผลํ, อิทํ วา ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘วสํ วตฺเตมี’’ติ.

1144. 'Tenā' significa por esa acción meritoria mencionada anteriormente que actúa como causa. 'Mayhaṃ' equivale a 'por mí'. 'Idaṃ' se refiere a este fruto del mérito, o bien a esta soberanía divina. Por eso dice: 'ejerzo autoridad'.

๑๑๔๕. นนฺทเนติ นนฺทิยา ทิพฺพสมิทฺธิยา อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน อิมสฺมึ เทวโลเก, ตตฺถาปิ วิเสสโต นนฺทเน วเน รมฺเม, เอวํ รมณีเย อิมสฺมึ นนฺทเน วเน รมามีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1145. 'Nandaneti' se refiere a este mundo de los devas, el lugar donde surge la divina prosperidad y el deleite; específicamente en el encantador bosque de Nandana. La construcción es: 'me deleito en este agradable bosque de Nandana'. El resto es igual a lo ya explicado.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต เถโร สปริวารสฺส ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Habiendo la deidad revelado así su acción meritoria, el Anciano, tras enseñar el Dhamma a ese hijo de los devas y a su séquito, informó al Bienaventurado sobre el asunto. El Bienaventurado, tomando ese incidente como origen, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud.

สุวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la Mansión de Oro.

๕. อมฺพวิมานวณฺณนา

5. Comentario sobre la Mansión del Mango.

อุจฺจมิทํ [Pg.286] มณิถูณนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตปุริโส ปเรสํ ภตฺตเวตนภโต หุตฺวา อมฺพวนํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ คิมฺหสมเย สูริยาตปสนฺตตฺเต อุณฺหวาลิกานิปฺปีฬิเต วิปฺผนฺทมานมรีจิชาลวิตฺถเต ภูมิปฺปเทเส ตสฺส อมฺพารามสฺส อวิทูเรน มคฺเคน เสทาคเตน คตฺเตน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห ‘‘มหา อยํ, ภนฺเต, ฆมฺมปริฬาโห, อติวิย ปริสฺสนฺตรูโป วิย ทิสฺสติ, สาธุ, ภนฺเต, อยฺโย อิมํ อมฺพารามํ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา อทฺธานปริสฺสมํ ปฏิวิโนเทตฺวา คจฺฉถ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. เถโร วิเสสโต ตสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ปริพฺรูเหตุกาโม ตํ อารามํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มูเล นิสีทิ.

'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' se refiere a la Mansión del Mango. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Bambú (Veḷuvana) en Rājagaha. En aquel tiempo, un hombre pobre en Rājagaha, trabajando para otros a cambio de comida, custodiaba un bosque de mangos. Un día, vio al Venerable Sāriputta caminando en la estación calurosa, cuando el suelo estaba ardiente por el sol, oprimido por la arena caliente y cubierto por el resplandor de los espejismos temblorosos, por un camino cerca de aquel huerto de mangos, con el cuerpo cubierto de sudor. Al verlo, surgiendo en él un gran respeto y estima, se acercó y le dijo: 'Señor, este ardor del calor es intenso, usted parece extremadamente exhausto. Por favor, señor, por compasión, el Anciano entre en este huerto de mangos, descanse un momento, disipe la fatiga del viaje y luego prosiga'. El Anciano, deseando aumentar especialmente la devoción de su mente, entró en el huerto y se sentó al pie de un árbol de mango.

ปุน โส ปุริโส อาห ‘‘สเจ, ภนฺเต, นฺหายิตุกามตฺถ, อหํ อิโต กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ตุมฺเห นฺหาเปสฺสามิ, ปานียญฺจ ทสฺสามี’’ติ. เถโรปิ อธิวาเสสิ ตุณฺหีภาเวน. โส กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา เถรํ นฺหาเปสิ, นฺหาเปตฺวา จ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปานียํ อุปเนสิ. เถโร ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ ตสฺส ปุริสสฺส อุทกทาเน เจว นฺหาปเน จ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. อถ โส ปุริโส ‘‘ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วต เถรสฺส ฆมฺมปริฬาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสึ, พหุํ วต มยา ปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ อุฬารปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตปุญฺญํ ปุจฺฉิ.

Nuevamente el hombre dijo: 'Señor, si desea bañarse, sacaré agua de este pozo y le bañaré, y también le daré agua para beber'. El Anciano aceptó en silencio. El hombre sacó agua del pozo, la filtró y bañó al Anciano; después de bañarlo y de que se lavara manos y pies y se sentara, le ofreció agua para beber. El Anciano bebió el agua y, con su fatiga aliviada, expresó su regocijo al hombre tanto por el regalo del agua como por el baño, y luego partió. Entonces el hombre experimentó un inmenso gozo y alegría, pensando: '¡Oh, he aliviado el ardor del calor del Anciano que estaba sofocado por el clima! ¡He acumulado mucho mérito!'. Posteriormente, al morir, renació entre los Treinta y Tres. El Venerable Mahāmoggallāna se le acercó y le preguntó por el mérito realizado con estos versos.

๑๑๔๖.

1146.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

«Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce leguas a la redonda. Tiene setecientas cámaras espaciosas y magníficas, con columnas de berylo y suelos hermosos recubiertos de oro».

๑๑๔๗.

1147.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ [Pg.287] ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

«Allí resides, bebiendo y comiendo manjares; las divinas laúdes resuenan con dulce sonido. En este lugar se encuentran los cinco placeres de los sentidos celestiales, y las ninfas adornadas con ornamentos de oro danzan con alegría».

๑๑๔๘.

1148.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

«¿Debido a qué acción meritoria es tu belleza tal... y tu resplandor ilumina todas las direcciones?».

๑๑๕๐.

1150.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó) de qué acción era este fruto:

๑๑๕๑.

1151.

‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส, ปตปนฺเต ทิวงฺกเร;

ปเรสํ ภตโก โปโส, อมฺพารามมสิญฺจติ.

«En el último mes del verano, cuando el sol ardía intensamente, un hombre que trabajaba como jornalero para otros regaba un huerto de mangos».

๑๑๕๒.

1152.

‘‘อถ เตนาคมา ภิกฺขุ, สาริปุตฺโตติ วิสฺสุโต;

กิลนฺตรูโป กาเยน, อกิลนฺโตว เจตสา.

«Entonces, por aquel camino llegó un monje conocido como Sāriputta, con el cuerpo de apariencia cansada, pero con la mente libre de fatiga».

๑๑๕๓.

1153.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, อโวจํ อมฺพสิญฺจโก;

สาธุ ตํ ภนฺเต นฺหาเปยฺยํ, ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

«Al verlo venir, el regador del huerto de mangos dijo: 'Venerable señor, le ruego que me permita bañarlo, pues esto traería felicidad para mí'».

๑๑๕๔.

1154.

‘‘ตสฺส เม อนุกมฺปาย, นิกฺขิปิ ปตฺตจีวรํ;

นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวโร.

«Por compasión hacia mí, él dejó su cuenco y sus mantos; se sentó a la sombra, al pie de un árbol de mango, vistiendo solo un paño».

๑๑๕๕.

1155.

‘‘ตญฺจ อจฺเฉน วารินา, ปสนฺนมานโส นโร;

นฺหาปยี รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวรํ.

«Aquel hombre, con la mente llena de fe, bañó con agua clara a Sāriputta, quien estaba sentado a la sombra de aquel árbol con un solo manto».

๑๑๕๖.

1156.

‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ;

อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน.

«'He regado los mangos y he bañado al monje; he acumulado un mérito no pequeño'. Pensando de este modo, el gozo inundó todo su cuerpo».

๑๑๕๗.

1157.

‘‘ตเทว เอตฺตกํ กมฺมํ, อกาสึ ตาย ชาติยา;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

«Esa fue la única acción que realicé en aquella existencia; al abandonar el cuerpo humano, he renacido en este mundo celestial de Nandana».

๑๑๕๘.

1158.

‘‘นนฺทเน [Pg.288] จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. –

«En el encantador bosque de Nandana, lleno de bandadas de diversas aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales entre danzas y cantos».

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

Él también le respondió con estos versos.

๑๑๕๑. ตตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ อาสาฬฺหิมาเส. ปตปนฺเตติ อติวิย ทิปฺปนฺเต, สพฺพโส อุณฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตติ อตฺโถ. ทิวงฺกเรติ ทิวากเร, อยเมว วา ปาโฐ. อสิญฺจตีติ สิญฺจติ, -กาโร นิปาตมตฺตํ, สิญฺจติ อมฺพรุกฺขมูเลสุ ธุวํ ชลเสกํ กโรตีติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจถา’’ติ จ ปาโฐ, สิญฺจิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจห’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ปเรสํ ภตโก โปโส หุตฺวา ตทา อมฺพารามํ อสิญฺจึ อหนฺติ อตฺโถ.

1151. Allí, 'en el último mes del verano' significa en el mes de Āsāḷha. 'Ardiendo' significa brillando intensamente, emitiendo calor por todas partes; este es el significado. 'Divaṅkare' se refiere al sol (divākare); o bien, esta es la lectura original. 'Asiñcati' significa vierte; la letra 'a' es simplemente una partícula; el significado es que vierte agua continuamente al pie de los árboles de mango. También existe la lectura 'asiñcatha', que significa vertió. Otros leen 'asiñcahaṃ', que significa que en aquel entonces, siendo un trabajador a sueldo de otros, yo regué el huerto de mangos.

๑๑๕๒. เตนาติ เยน ทิสาภาเคน โส อมฺพาราโม, เตน อคมา อคญฺฉิ. อกิลนฺโตว เจตสาติ เจโตทุกฺขสฺส มคฺเคเนว ปหีนตฺตา เจตสา อกิลนฺโตปิ สมาโน กิลนฺตุรูโป กาเยน เตน มคฺเคน อคมาติ โยชนา.

1152. 'Por allí' significa en la dirección donde se encontraba aquel huerto de mangos, por allí se dirigió. 'Sin cansancio en su mente' significa que, debido a que el sufrimiento mental había sido eliminado solo por el Sendero, aunque su mente no estaba cansada, su cuerpo mostraba signos de fatiga; así recorrió aquel camino; esta es la conexión.

๑๑๕๓-๔. อโวจํ อหํ ตทา อมฺพสิญฺจโก หุตฺวาติ โยชนา. เอกจีวโรติ นฺหายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

1153-4. 'Dije' significa que yo hablé en aquel entonces, siendo el regador de los mangos. 'Con un solo manto' significa que deseaba bañarse.

๑๑๕๖. อิตีติ เอวํ ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต, สมโณ จ นฺหาปิโต, มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ, เอเกเนว ปโยเคน ติวิโธปิ อตฺโถ สาธิโต’’ติ อิมินากาเรน ปวตฺตาย ปีติยา โส ปุริโส อตฺตโน สพฺพํ กายํ ผรติ, นิรนฺตรํ ผุฏํ กโรตีติ โยชนา. อตีตตฺเถ เจตํ วตฺตมานวจนํ, ผรีติ อตฺโถ.

1156. 'Así' significa de esta manera: 'el mango fue regado, el asceta fue bañado, y yo he acumulado un gran mérito; con un solo esfuerzo se han logrado tres propósitos'. Con la alegría que surgió de esta manera, aquel hombre impregna todo su cuerpo, lo hace completamente lleno; esta es la conexión. Y este verbo en presente se usa con sentido de pasado: el significado es 'impregnó'.

๑๑๕๗. ตเทว เอตฺตกํ กมฺมนฺติ ตํ เอตฺตกํ เอวํ ปานียทานมตฺตกํ กมฺมํ อกาสึ, ตาย ตสฺสํ ชาติยํ อญฺญํ นานุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เตสํ วุตฺตนยเมว.

1157. 'Solo realicé esa pequeña acción' significa que realicé solo esa acción consistente en la ofrenda de agua; en aquella vida, no recuerdo ninguna otra buena acción; este es el sentido. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí concluye el comentario sobre la Historia de la Mansión del Huerto de Mangos.

๖. โคปาลวิมานวณฺณนา

6. Comentario sobre la Historia de la Mansión del Pastor

ทิสฺวาน [Pg.289] เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขูติ โคปาลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี อญฺญตโร โคปาลโก ปาตราสตฺถาย ปิโลติกาย ปุฏพทฺธํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา คาวีนํ จรณฏฺฐานภูตํ โคจรภูมึ สมฺปาปุณิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อยํ อิทาเนว กาลํ กริสฺสติ, มยฺหญฺจ กุมฺมาสํ ทตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา ตสฺส สมีปํ อคมาสิ. โส เวลํ โอโลเกตฺวา เถรสฺส กุมฺมาสํ ทาตุกาโม อโหสิ. เตน จ สมเยน คาวิโย มาสกฺเขตฺตํ ปวิสนฺติ. อถ โส โคปาโล จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เถรสฺส กุมฺมาสํ ทเทยฺยํ, อุทาหุ คาวิโย มาสกฺเขตฺตโต นีหเรยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘มาสสามิกา มํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺตุ, เถเร ปน คเต กุมฺมาสทานนฺตราโย เม สิยา, หนฺทาหํ ปฐมํ อยฺยสฺส กุมฺมาสํ ทสฺสามี’’ติ ตํ เถรสฺส อุปเนสิ. ปฏิคฺคเหสิ เถโร อนุกมฺปํ อุปาทาย.

'Habiendo visto a la deidad, el monje le preguntó' se refiere a la Mansión del Pastor. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque Veḷuvana. En aquel tiempo, un pastor que vivía en Rājagaha, llevando una porción de gachas de cebada envuelta en un trozo de tela vieja para su desayuno, salió de la ciudad y llegó a la zona de pasto donde solían andar las vacas. El venerable Mahāmoggallāna, sabiendo: 'Este hombre morirá pronto, y habiéndome ofrecido estas gachas, renacerá en el cielo de los Treinta y Tres', se acercó a él. El pastor, viendo que era el momento de comer, deseó ofrecerle las gachas al monje. En ese preciso momento, las vacas entraron en un campo de legumbres. Entonces el pastor pensó: '¿Debería ofrecer las gachas al monje o debería sacar a las vacas del campo de legumbres?'. Luego pensó: 'Que los dueños del campo me hagan lo que quieran, pero si el monje se va, mi oportunidad de ofrecer las gachas se perdería. ¡Ea! Primero ofreceré las gachas al noble'. Así, se las presentó al monje. El monje las aceptó por compasión.

อถ นํ คาวิโย นิวตฺเตตุํ ปริสฺสยํ อโนโลเกตฺวา เวเคน อุปธาวนฺตํ ปาเทน ผุฏฺโฐ อาสีวิโส ฑํสิ. เถโรปิ ตํ อนุกมฺปมาโน ตํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. โคปาลโกปิ คาวิโย นิวตฺเตตฺวา อาคโต เถรํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. ตาวเทวสฺส สกลสรีรํ วิสํ อชฺโฌตฺถริ. มุหุตฺตเมว เวเค มุทฺธปตฺเต กาลมกาสิ, กาลกโต จ ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

Entonces, mientras corría velozmente sin mirar los peligros para hacer volver a las vacas, fue mordido por una serpiente de veneno mortífero que pisó con su pie. El monje, por compasión hacia él, comenzó a comer las gachas. El pastor, regresando tras hacer volver a las vacas, vio al monje comiendo las gachas y, con el corazón lleno de fe, se sentó experimentando una inmensa alegría y felicidad. En ese mismo instante, el veneno se extendió por todo su cuerpo. En un momento, cuando el veneno alcanzó la cabeza, falleció; y habiendo muerto, renació en una mansión de oro de doce leguas en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna, viéndolo, le preguntó con estos versos:

๑๑๕๙.

1159.

‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขุ, อุจฺเจ วิมานมฺหิ จิรฏฺฐิติเก;

อามุตฺตหตฺถาภรณํ ยสสฺสึ, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

Al ver al deva en su elevada mansión de larga duración, el monje le preguntó. El deva, de gran fama y con brazaletes en sus manos, resplandecía en su mansión divina como la luna en el firmamento.

๑๑๖๐.

1160.

‘‘อลงฺกโต [Pg.290] มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

«Adornado, con guirnaldas, bien vestido, con hermosos aretes y el cabello y la barba bien arreglados; tú, de gran fama y con ornamentos en las manos, resplandeces en tu mansión divina como la luna en el cielo».

๑๑๖๑.

1161.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

«Las divinas laúdes resuenan con dulce sonido. Sesenta y cuatro ninfas celestiales, expertas y de bella apariencia, que habitan en el reino de los Treinta y Tres, danzan, cantan y te deleitan».

๑๑๖๒.

1162.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

«Hijo de los devas, has alcanzado el poder divino y eres de gran majestad... ¿por qué tu resplandor ilumina todas las direcciones?».

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ –

Él también le respondió:

๑๑๖๓. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1163. Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó que) este era el fruto:

๑๑๖๔.

1164.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, สงฺคมฺม รกฺขิสฺสํ ปเรสํ เธนุโย;

ตโต จ อาคา สมโณ มมนฺติเก, คาโว จ มาเส อคมํสุ ขาทิตุํ.

«Cuando era un ser humano entre los hombres, me dedicaba a reunir y cuidar las vacas de otros. En aquel tiempo, un monje se acercó a mi presencia mientras las vacas se dirigían a comer a un campo de legumbres».

๑๑๖๕.

1165.

‘‘ทฺวยชฺช กิจฺจํ อุภยญฺจ การิยํ, อิจฺเจวหํ ภนฺเต ตทา วิจินฺตยึ;

ตโต จ สญฺญํ ปฏิลทฺธ โยนิโส, ‘ททามิ ภนฺเต’ติ ขิปึ อนนฺตกํ.

«Venerable señor, en aquel momento pensé: 'Hoy tengo dos deberes y ambos deben ser cumplidos'. Después de reflexionar con sabiduría, obtuve una determinación y, diciendo 'se lo ofrezco, señor', le entregué mi paño de limpieza».

๑๑๖๖.

1166.

‘‘โส มาสเขตฺตํ ตุริโต อวาสรึ, ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ;

ตโต จ กณฺโห อุรโค มหาวิโส, อฑํสิ ปาเท ตุริตสฺส เม สโต.

«Corrí apresuradamente hacia el campo de legumbres antes de que este ganado destruyera la propiedad de su dueño; y en ese instante, mientras corría, una serpiente negra de veneno potente me mordió el pie».

๑๑๖๗.

1167.

‘‘สฺวาหํ อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต, ภิกฺขุ จ ตํ สามํ มุญฺจิตฺวานนฺตกํ;

อหาสิ กุมฺมาสํ มมานุกมฺปยา, ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา.

Señor, yo era aquel que estaba afligido y oprimido por el sufrimiento. El monje, habiendo desatado él mismo el paño de pasteles de cebada, aceptó la cebada por compasión hacia mí. Tras fallecer de aquel estado humano, habiendo muerto, me convertí en un deva.

๑๑๖๘.

1168.

‘‘ตเทว [Pg.291] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

Solo esa acción meritoria fue realizada por mí, y yo mismo experimento el fruto de esa acción de felicidad. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje.

๑๑๖๙.

1169.

‘‘สเทวเก โลเก สมารเก จ, อญฺโญ มุนิ นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

En el mundo con sus devas y Maras, no hay otro sabio tan compasivo como usted. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje.

๑๑๗๐.

1170.

‘‘อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, อญฺโญ มุนี นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ต’’นฺติ.

En este mundo o en el otro, no hay otro sabio tan compasivo como usted. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว ตํ ภควโต อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

Luego, el venerable Mahāmoggallāna relató al Bienaventurado aquel asunto, tal como había sido conversado entre él y la deidad. El Maestro, habiendo reflexionado sobre ese asunto y tomándolo como el origen de la enseñanza (aṭṭhuppatti), para enseñar el Dhamma a la asamblea presente, pronunció las palabras que comienzan con: 'Habiendo visto a la deidad, el monje preguntó'.

๑๑๕๙. ตตฺถ เทวนฺติ โคปาลเทวปุตฺตํ. ภิกฺขูติ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. โส หิ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ. วิมานสฺส พหุกาลาวฏฺฐายิตาย กปฺปฏฺฐิติกตาย เอว วา ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิรฏฺฐิติก’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตญฺหิ ‘‘เทว’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โสปิ หิ สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย ตตฺถ อวฏฺฐานโต ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ยถาปิ จนฺทิมาติ ยถา จนฺทิมา เทวปุตฺโต กนฺตสีตลมโนหรกิรณชาลสมุชฺชเล อตฺตโน ทิพฺเพ วิมานมฺหิ วิโรจติ, เอวํ วิโรจมานนฺติ วจนเสสา.

1159. En dicho verso, 'devaṃ' se refiere al hijo de los devas Gopāla. 'Bhikkhū' lo dice el Maestro refiriéndose al venerable Mahāmoggallāna. En verdad, él es un bhikkhu por haber destruido completamente todas las impurezas. Con respecto a 'ciraṭṭhitike' (de larga duración), se dice así porque la mansión permanece por mucho tiempo, o incluso por la duración de un eón; algunos también leen 'ciraṭṭhitikaṃ'. Esto debe conectarse con la palabra 'devaṃ'. Ciertamente, aquel hijo de los devas también merece ser llamado 'ciraṭṭhitike' por permanecer allí, sin fallecer, durante tres eones y sesenta mil años adicionales. 'Yathāpi candimā' significa: así como el hijo de los devas de la luna resplandece en su divina mansión, la cual brilla con una red de rayos frescos, agradables y encantadores; del mismo modo resplandece él; así debe entenderse el resto de la frase.

๑๑๖๐. อลงฺกโตติอาทิ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เถเรน ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

1160. 'Alaṅkato' y demás términos muestran la forma en que el thera interrogó a ese hijo de los devas; su significado es exactamente el mismo que se ha explicado anteriormente.

๑๑๖๔. สงฺคมฺมาติ [Pg.292] สงฺคเมตฺวา, สงฺคมฺมาติ วา สงฺคเหตฺวา. เหตฺวตฺโถปิ หิ อิธ อนฺโตนีโต, พหู เอกโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคาติ อาคญฺฉิ. มาเสติ มาสสสฺสานิ.

1164. 'Saṅgamma' significa reuniéndose o habiéndose reunido. Aquí también se incluye el sentido causal: el significado es 'por haber estado muchas vacas juntas'. 'Āgā' significa 'vino'. 'Māse' se refiere a los cultivos de leguminosas (māsa).

๑๑๖๕. ทฺวยชฺชาติ ทฺวยํ อชฺช เอตรหิ กิจฺจํ กาตพฺพํ. อุภยญฺจ การิยนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปริยายวจนํ. สญฺญนฺติ ธมฺมสญฺญํ. เตนาห ‘‘โยนิโส’’ติ ปฏิลทฺธาติ ปฏิลภิตฺวา. ขิปินฺติ ปนิคฺคาหาปนวเสน หตฺเถ ขิปึ. อนนฺตกนฺติ นนฺตกํ กุมฺมาสํ ปกฺขิปิตฺวา พนฺธิตฺวา ฐปิตํ ปิโลติกํ. อ-กาโร เจตฺถ นิปาตมตฺตํ.

1165. 'Dvayajja' significa que ahora, en este momento, hay dos tareas que realizar. 'Ubhayañca kāriyaṃ' es una expresión sinónima para el mismo significado ya mencionado. 'Saññaṃ' se refiere a la percepción del Dhamma. Por ello dijo 'yoniso' (con atención sabia). 'Paṭiladdhā' significa 'habiendo obtenido'. 'Khipin' significa 'puse en su mano' con el fin de que lo recibiera. 'Anantakaṃ' se refiere a un trozo de tela en el cual se colocó y ató un pastel de cebada (kummāsa). Aquí, la letra 'a' es solo una partícula decorativa.

๑๑๖๖. โสติ โส อหํ. ตุริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉิ, ปาวิสึ วา. ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนนฺติ ยสฺส เขตฺตสามิกสฺส อิทํ มาสสสฺสํ ธนํ, ตํ อยํ โคคโณ ภญฺชติ ปุรา ตสฺส ภญฺชนโต, อามทฺทนโต ปุเรตรเมวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตตฺถ. ตุริตสฺส เม สโตติ สมฺภมนฺตสฺส เม สมานสฺส, สหสา คมเนน มคฺเค กณฺหสปฺปํ อโนโลเกตฺวา คตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

1166. 'So' significa 'ese yo'. 'Turito' significa apresuradamente o con presteza. 'Avāsariṃ' significa 'me acerqué' o 'entré'. 'Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ' significa: 'esta propiedad, que consiste en cultivos de leguminosas, pertenece a este dueño del campo; antes de que este grupo de vacas la destruya'; el significado es 'antes de que sea pisoteada y arruinada'. 'Tato' significa 'allí'. 'Turitassa me sato' significa 'mientras yo estaba apresurado'; el sentido es 'de mí, que caminaba velozmente por el camino sin ver a la cobra negra'.

๑๑๖๗. อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโตติ เตน อาสีวิสฑํสเนน อฏฺโฏ อฏฺฏิโต อุปทฺทุโต มรณทุกฺเขน พาธิโต ภวามิ. อหาสีติ อชฺโฌหริ, ปริภุญฺชีติ อตฺโถ. ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตาติ ตโต มนุสฺสตฺตภาวโต จุโต มรณกาลปฺปตฺติยา, ตตฺถ วา อายุสงฺขารสฺส เขปนสงฺขาตสฺส กาลสฺส กตตฺตา กาลกโต, ตทนนฺตรเมว จ อมฺหิ เทวตา เทวตฺตภาวปฺปตฺติยา เทวตา โหมีติ อตฺโถ.

1167. 'Aṭṭomhi dukkhena pīḷito' significa: por la picadura de esa serpiente venenosa, estoy afligido, oprimido y atormentado por el sufrimiento de la muerte. 'Ahāsī' significa 'tragó' o 'consumió'. 'Tato cuto kālakatomhi devatā' significa: habiendo fallecido de esa existencia humana por haber llegado el momento de la muerte, me convertí en un devatā; o bien, por haber completado el tiempo debido al agotamiento de las formaciones vitales (āyusaṅkhāra), habiendo muerto, inmediatamente después me convertí en un devatā al alcanzar el estado divino; este es el significado.

๑๑๖๙. ตยาติ ตยา สทิโส อญฺโญ มุนิ โมเนยฺยคุณยุตฺโต อิสิ นตฺถิ. ตยาติ วา นิสฺสกฺเก อิทํ กรณวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1169. 'Tayā' significa: no existe otro sabio, un asceta dotado de las cualidades de la sabiduría, semejante a ti. O 'tayā' es un término en caso instrumental con función de ablativo. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

โคปาลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación de la Mansión de Gopāla ha finalizado.

๗. กณฺฑกวิมานวณฺณนา

7. Explicación de la Mansión de Kaṇḍaka.

ปุณฺณมาเส [Pg.293] ยถา จนฺโทติ กณฺฑกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. ตสฺมึ ขเณ กณฺฑโก เทวปุตฺโต สกภวนโต นิกฺขมิตฺวา ทิพฺพยานํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา ยานโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

La historia que comienza con 'Puṇṇamāse yathā cando' es la Mansión de Kaṇḍaka. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino de los devas según el método mencionado anteriormente, llegó a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). En ese momento, el hijo de los devas Kaṇḍaka, habiendo salido de su propia mansión y montado en un vehículo divino, se dirigía hacia el jardín con un gran séquito y un inmenso poder divino. Al ver al venerable Mahāmoggallāna, lleno de gran respeto y aprecio, descendió rápidamente del vehículo, se acercó al thera, le rindió homenaje con la postración de las cinco partes del cuerpo y permaneció de pie con las manos juntas sobre su cabeza. Entonces el thera le preguntó:

๑๑๗๑.

1171.

‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท, นกฺขตฺตปริวาริโต;

สมนฺตา อนุปริยาติ, ตารกาธิปตี สสี.

Como la luna en la noche de luna llena, rodeada por las constelaciones, el señor de las estrellas recorre todo el firmamento.

๑๑๗๒.

1172.

‘‘ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ;

อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา.

De manera similar, esta mansión celestial en la ciudad de los devas brilla supremamente con su esplendor, como el sol naciente.

๑๑๗๓.

1173.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

Está construida con berilo, oro, cristal y plata, así como con rubíes, perlas y gemas rojas.

๑๑๗๔.

1174.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, เวฬูริยสฺส สนฺถตา;

กูฏาคารา สุภา รมฺมา, ปาสาโท เต สุมาปิโต.

El suelo es diverso y encantador, cubierto de berilo. Hay hermosos y agradables edificios de techos puntiagudos; tu palacio está bellamente construido.

๑๑๗๕.

1175.

‘‘รมฺมา จ เต โปกฺขรณี, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

Tienes encantadores estanques de lotos, habitados por multitudes de peces, con aguas claras y transparentes, cubiertos de arena dorada.

๑๑๗๖.

1176.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภึ สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาตุเตริตา.

Cubiertos con diversos tipos de lotos, alfombrados con lotos blancos, emiten fragancias agradables y deliciosas, movidas por la brisa.

๑๑๗๗.

1177.

‘‘ตสฺสา เต อุภโต ปสฺเส, วนคุมฺพา สุมาปิตา;

อุเปตา ปุปฺผรุกฺเขหิ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.

A ambos lados del estanque, se han creado arboledas; está dotado de árboles de flores y árboles de frutos, ambos tipos en abundancia.

๑๑๗๘.

1178.

‘‘โสวณฺณปาเท ปลฺลงฺเก, มุทุเก โคนกตฺถเต;

นิสินฺนํ เทวราชํว, อุปติฏฺฐนฺติ อจฺฉรา.

Sentado en un diván con patas de oro, cubierto con suaves alfombras de pelo largo, como el rey de los devas, las ninfas celestiales te sirven.

๑๑๗๙.

1179.

‘‘สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา[Pg.294], นานามาลาวิภูสิตา;

รเมนฺติ ตํ มหิทฺธิกํ, วสวตฺตีว โมทสิ.

Cubiertas con todos los ornamentos, adornadas con diversas guirnaldas, las ninfas te deleitan a ti, el de gran poder. Te regocijas como el señor de los devas.

๑๑๘๐.

1180.

‘‘เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ, วีณาหิ ปณเวหิ จ;

รมสิ รติสมฺปนฺโน, นจฺจคีเต สุวาทิเต.

Con tambores, caracolas e instrumentos musicales, vīṇās y flautas, te deleitas en el placer celestial, con danza y canto bien ejecutados.

๑๑๘๑.

1181.

‘‘ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา, ทิพฺพา สทฺทา อโถ รสา;

คนฺธา จ เต อธิปฺเปตา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา.

Tienes diversas formas divinas, sonidos divinos y sabores; aromas deseados y contactos encantadores están presentes para ti.

๑๑๘๒.

1182.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

En esta noble mansión, oh hijo de los devas de gran resplandor, brillas supremamente con tu belleza, como el sol naciente.

๑๑๘๓.

1183.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. –

¿Es este el fruto de tu generosidad, o quizás de tu virtud, o tal vez de tu acto de reverencia? Siendo preguntado, por favor dímelo.

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

Él preguntó acerca de la acción realizada, comenzando con el elogio de la prosperidad alcanzada.

๑๑๘๔.

1184.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

«Ese hijo de los devas, complacido al ser interrogado por Moggallāna, habiéndosele planteado la pregunta, explicó de qué acción era este el fruto».

๑๑๘๕.

1185.

‘‘อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ, สากิยานํ ปุรุตฺตเม;

สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตสฺส, กณฺฑโก สหโช อหํ.

Venerable señor, en Kapilavatthu, la ciudad suprema de los Sakyas, yo fui Kanthaka, el rey de los caballos, nacido el mismo día que el hijo del rey Suddhodana, el Gran Ser.

๑๑๘๖.

1186.

‘‘ยทา โส อฑฺฒรตฺตายํ, โพธาย มภินิกฺขมิ;

โส มํ มุทูหิ ปาณีหิ, ชาลิตมฺพนเขหิ จ.

Cuando él partió a medianoche para alcanzar la iluminación, me acarició con sus manos suaves y sus uñas rojizas y brillantes.

๑๑๘๗.

1187.

‘‘สตฺถึ อาโกฏยิตฺวาน, วห สมฺมาติ จพฺรวิ;

‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’.

Golpeando mi flanco, dijo: 'Llévame, amigo. Habiendo alcanzado la suprema iluminación, salvaré al mundo'.

๑๑๘๘.

1188.

‘‘ตํ เม คิรํ สุณนฺตสฺส, หาโส เม วิปุโล อหุ;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อภิสีสึ ตทา อหํ.

Al escuchar esas palabras, sentí un gozo inmenso. Con el corazón exaltado y alegre, entonces le llevé.

๑๑๘๙.

1189.

‘‘อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ;

อุทคฺคจิตฺโต มุทิโต, วหิสฺสํ ปุริสุตฺตมํ.

Sabiendo que el príncipe de los Sakyas, de gran fama, me había montado, con el corazón exaltado y gozoso, llevé al Hombre Supremo.

๑๑๙๐.

1190.

‘‘ปเรสํ [Pg.295] วิชิตํ คนฺตฺวา, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร;

มมํ ฉนฺนญฺจ โอหาย, อนเปกฺโข โส อปกฺกมิ.

Habiendo llegado al territorio de otros, cuando el sol se hubo alzado, dejándonos a Channa y a mí, se marchó sin mirar atrás.

๑๑๙๑.

1191.

‘‘ตสฺส ตมฺพนเข ปาเท, ชิวฺหาย ปริเลหิสํ;

คจฺฉนฺตญฺจ มหาวีรํ, รุทมาโน อุทิกฺขิสํ.

Lamí con mi lengua sus pies de uñas rojizas. Mientras él, el Gran Héroe, el Hombre Supremo, se alejaba, lo miré llorando.

๑๑๙๒.

1192.

‘‘อทสฺสเนนหํ ตสฺส, สกฺยปุตฺตสฺส สิรีมโต;

อลตฺถํ ครุกาพาธํ, ขิปฺปํ เม มรณํ อหุ.

Al no ver más a aquel glorioso príncipe de los Sakyas, contraje una grave enfermedad; pronto me sobrevino la muerte.

๑๑๙๓.

1193.

‘‘ตสฺเสว อานุภาเวน, วิมานํ อาวสามิทํ;

สพฺพกามคุโณเปตํ, เทโว เทวปุรมฺหิว.

Por el poder de esa misma fe, habito en esta mansión, provisto de todos los placeres de los sentidos, como un dios en la ciudad de los devas.

๑๑๙๔.

1194.

‘‘ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา;

เตเนว กุสลมูเลน, ผุสิสฺสํ อาสวกฺขยํ.

Debido al gozo que surgió en mí al oír la palabra 'iluminación', por esa misma raíz de mérito, alcanzaré la destrucción de las impurezas.

๑๑๙๕.

1195.

‘‘สเจ หิ ภนฺเต คจฺเฉยฺยาสิ, สตฺถุ พุทฺธสฺส สนฺติเก;

มมาปิ นํ วจเนน, สิรสา วชฺชาสิ วนฺทนํ.

Si, venerable señor, fuera usted a la presencia del Maestro, el Buda, por favor exprésele en mi nombre mi homenaje con la cabeza inclinada.

๑๑๙๖.

1196.

‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ. –

Yo también iré a ver al Victorioso, el ser incomparable. Es difícil obtener la visión de tales Protectores del Mundo.

โสปิ อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. อยญฺหิ อนนฺตเร อตฺตภาเว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สหชาโต กณฺฑโก อสฺสราชา อโหสิ. โส อภินิกฺขมนสมเย อภิรุฬฺโห เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ มหาปุริสํ อติกฺกมาเปตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาเปสิ. อถ โส มหาสตฺเตน สูริเย อุคฺคเต ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อุปนีตานิ ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺเนน สทฺธึ กปิลวตฺถุํ อุทฺทิสฺส วิสฺสชฺชิโต. สิเนหภาริเกน หทเยน มหาปุริสสฺส ปาเท อตฺตโน ชิวฺหาย เลหิตฺวา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ยาว ทสฺสนปถา โอโลเกนฺโต ทสฺสนูปจารํ ปน อติกฺกนฺเต โลกนาเถ ‘‘เอวํวิธํ นาม โลกคฺคนายกํ มหาปุริสํ อหํ วหึ, สผลํ วต เม สรีรํ อโหสี’’ติ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ปุน จิรกาลํ สงฺคตสฺส เปมสฺส วเสน วิโยคทุกฺขํ อสหนฺโต ภาวินิยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา วเสน [Pg.296] ธมฺมตาย โจทิยมาโน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท…เป… อหํ กปิลวตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิ.

«Él también relató la acción realizada por él mismo. Pues este, en su existencia inmediatamente anterior, fue el rey de los caballos llamado Kaṇḍaka, nacido el mismo día que nuestro Bodhisatta. En el momento de la Gran Renuncia, habiendo sido montado por el Bodhisatta, cruzó tres reinos en lo que restaba de aquella noche y lo llevó a la orilla del río Anomā. Entonces, cuando el sol hubo salido, el Gran Ser tomó los cuencos y hábitos ofrecidos por el Gran Brahma Ghaṭīkāra y se ordenó monje, despidiendo a Channa junto con el caballo hacia Kapilavatthu. Con el corazón cargado de afecto, Kaṇḍaka lamió con su lengua los pies del Gran Hombre, abrió sus ojos claros y serenos, y lo contempló mientras estuvo a su alcance visual. Una vez que el Protector del Mundo hubo traspasado el límite de su visión, pensó: "He llevado a tal Líder Supremo del mundo, al Gran Hombre; ¡ciertamente mi cuerpo ha sido fructífero!". Con la mente llena de fe, incapaz de soportar el dolor de la separación debido al afecto largamente cultivado, y siendo impulsado por la ley natural hacia la futura gloria celestial, falleció y renació en la morada de Tāvatiṃsa. Refiriéndose a esto, se dijo: "Como la luna en el día de plenilunio... etc... Yo estuve en Kapilavatthu...", etc».

๑๑๗๑. ตตฺถ ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ. ตารกาธิปตีติ ตารกานํ อธิปติ. สสีติ สสลญฺฉนวา. ‘‘ตารกาธิป ทิสฺสตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ตารกาธิปาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ตารกานํ อธิโป หุตฺวา ทิสฺสติ อนุปริยาติ จาติ โยชนา กาตพฺพา.

1171. «En estos versos: "puṇṇamāse" significa en el día de luna llena, en el decimoquinto día de la quincena brillante. "Tārakādhipatī" significa el señor de las estrellas. "Sasī" significa el que tiene la marca del conejo. Algunos leen "tārakādhipa dissatī"; para ellos, "tārakādhipa" es una indicación sin desinencia de caso. La construcción gramatical debe hacerse así: "Habiéndose convertido en el señor de las estrellas, aparece y gira a su alrededor"».

๑๑๗๒. ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จาติ เทวปุรสฺมิมฺปิ ทิพฺพํ. ยถา มนุสฺสานํ ฐานโต เทวปุรํ อุตฺตมํ, เอวํ เทวปุรโต จาปิ อิทํ ตว วิมานํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา’’ติ, อุคฺคจฺฉนฺโต สูริโย วิยาติ อตฺโถ.

1172. «"Dibbaṃ devapuramhi cā" significa: incluso en la ciudad de los devas es esplendorosa. Así como la ciudad de los devas es superior al lugar de los humanos, del mismo modo esta mansión tuya es superior incluso a la ciudad de los devas; esto es lo que muestra. Por eso dijo: "atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā" (resplandece con su color, como el sol naciente), queriendo decir que es como el sol que se eleva».

๑๑๗๓. เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน สุวณฺเณน จ อิทํ พฺยมฺหํ นิมฺมิตนฺติ วจนเสเสน โยชนา. ผลิกาติ ผลิกมณินา.

1173. «"Veḷūriyasuvaṇṇassāti": la construcción gramatical con el resto de las palabras es que "esta mansión ha sido creada con lapislázuli y oro". "Phalikāti" significa con cristal o cuarzo».

๑๑๗๕. โปกฺขรณีติ โปกฺขรณิโย.

1175. «"Pokkharaṇīti" se refiere a los estanques de loto».

๑๑๗๗-๘. ตสฺสาติ ตสฺสา โปกฺขรณิยา. วนคุมฺพาติ อุยฺยาเน สุปุปฺผคจฺเฉ สนฺธาย วทติ. เทวราชํวาติ สกฺกํ วิย. อุปติฏฺฐนฺตีติ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ.

1177-8. «"Tassāti" se refiere a aquel estanque de loto. Con las palabras "vanagumbā", se refiere a los arbustos de flores en los jardines. "Devarājaṃvāti" significa como Sakka, el rey de los dioses. "Upatiṭṭhantīti" significa que le rinden servicio».

๑๑๗๙. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ สพฺเพหิ อิตฺถาลงฺกาเรหิ ปฏิจฺฉาทิตา, สพฺพโส วิภูสิตสรีราติ อตฺโถ. วสวตฺตีวาติ วสวตฺติเทวราชา วิย.

1179. «"Sabbābharaṇasañchannāti" significa que sus cuerpos están cubiertos con todos los ornamentos propios de las mujeres celestiales; el sentido es que sus cuerpos están completamente engalanados. "Vasavattīvāti" significa como el rey de los dioses Vasavatti».

๑๑๘๐. เภริสงฺขมุทิงฺคาหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เภรีหิ จ สงฺเขหิ จ มุทิงฺเคหิ จาติ โยชนา. รติสมฺปนฺโนติ ทิพฺพาย รติยา สมงฺคีภูโต. นจฺจคีเต สุวาทิเตติ นจฺเจ จ คีเต จ สุนฺทเร วาทิเต จ, นจฺจเน จ คายเน จ สุนฺทเร วาทิเต จ เหตุภูเต. นิมิตฺตตฺเถ หิ เอตํ ภุมฺมํ, ปวตฺติเตติ วา วจนเสโส.

1180. «"Bherisaṅkhamudiṅgāhīti" se expresa con un cambio de género gramatical; la construcción debe ser "con tambores, caracolas y timbales". "Ratisampannoti" significa dotado de deleite celestial. "Naccagīte suvāditeti" significa en la danza, el canto y la excelente música instrumental, siendo la danza y el canto las causas. Este caso locativo se usa en sentido de causa; o bien, debe entenderse que falta la palabra "pavattite" (producido)».

๑๑๘๑. ทิพฺพา เต วิวิธา รูปาติ เทวโลกปริยาปนฺนา นานปฺปการา จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา ตุยฺหํ อธิปฺเปตา ยถาธิปฺเปตา มโนรมา [Pg.297] วิชฺชนฺตีติ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทิพฺพา สทฺทาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

1181. «"Dibbā te vividhā rūpāti": existen para ti diversas formas pertenecientes al mundo celestial, perceptibles por la conciencia visual, tal como las deseas y que son agradables al corazón; se debe conectar trayendo el verbo "vijjanti" (existen). En las palabras "dibbā saddā", etc., debe entenderse este mismo método».

๑๑๘๕. กณฺฑโก สหโช อหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘อหู’’ติ เกจิ ปฏฺฐนฺติ, กณฺฑโก นาม อสฺสราชา มหาสตฺเตน สห เอกสฺมึเยว ทิวเส ชาตตฺตา สหโช อโหสินฺติ อตฺโถ.

1185. «"Kaṇḍako sahajo ahaṃ": aquí "ahaṃ" es solo una partícula. Algunos leen "ahū". El sentido es que el rey de los caballos llamado Kaṇḍaka fue un compañero de nacimiento por haber nacido el mismo día que el Gran Ser».

๑๑๘๖. อฑฺฒรตฺตายนฺติ อฑฺฒรตฺติยํ, มชฺฌิมยามสมเยติ อตฺโถ. โพธาย มภินิกฺขมีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อภิสมฺโพธิอตฺถํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ อตฺโถ. มุทูหิ ปาณีหีติ มุทุหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ วทติ. ชาลิตมฺพนเขหีติ ชาลวนฺเตหิ อภิโลหิตนเขหิ. เตน ชาลหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ ตมฺพนขตํ อนุพฺยญฺชนญฺจ ทสฺเสติ.

1186. 'Aḍḍharattāya' significa a medianoche, es decir, en el momento de la vigilia media (majjhimayāma). En el pasaje 'bodhāya mabhinikkhamī', la letra 'm' es una conjunción de sandhi (padasandhikaro). El significado es que partió para la Gran Renuncia (mahābhinikkhamana) con el fin de alcanzar la suprema iluminación (abhisambodhi). Con la expresión 'mudūhi pāṇīhī' se refiere a la marca de un Gran Hombre (mahāpurisalakkhaṇa) de tener las palmas de las manos suaves. 'Jālitambanakhehī' significa con uñas rojizas y dispuestas como una red. Con esto, muestra tanto la marca de un Gran Hombre conocida como manos con membranas (jālahatthata) como la característica secundaria (anubyañjana) de tener las uñas de color cobrizo.

๑๑๘๗. สตฺถิ นาม ชงฺฆา, อิธ ปน สตฺถิโน อาสนฺนฏฺฐานภูโต อูรุปฺปเทโส ‘‘สตฺถี’’ติ วุตฺโต. อาโกฏยิตฺวานาติ อปฺโปเฐตฺวา. ‘‘วห สมฺมา’’ติ จพฺรวีติ ‘‘สมฺม กณฺฑก, อชฺเชกรตฺตึ มํ วห, มยฺหํ โอปวุยฺหํ โหหี’’ติ จ กเถสิ. วหเน ปน ปโยชนํ ตทา มหาสตฺเตน ทสฺสิตํ วทนฺโต ‘‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ อาห. เตน ‘‘อหํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมโหฆโต ตารยิสฺสามิ, ตสฺมา นยิทํ คมนํ ยํกิญฺจีติ จินฺเตยฺยาสี’’ติ คมเน ปโยชนสฺส อนุตฺตรภาวํ ทสฺเสติ.

1187. Generalmente 'satthi' significa la pantorrilla, pero aquí se refiere a la región del muslo cercana a la cadera. 'Ākoṭayitvāna' significa palmeando o golpeando suavemente. 'Vaha sammā' significa que dijo: 'Amigo Kaṇḍaka, llévame hoy por esta única noche; sé mi montura'. Al explicar el propósito de ser transportado, el Gran Ser dijo en aquel momento: 'Cruzaré el mundo tras haber alcanzado la iluminación suprema'. Con esto muestra la naturaleza insuperable del propósito del viaje: 'Habiendo obtenido la suprema e incomparable iluminación perfecta (sammāsambodhi), salvaré al mundo, incluidos los devas, del gran torrente del saṃsāra; por lo tanto, no pienses que este viaje es algo sin importancia'.

๑๑๘๘-๙. หาโสติ ตุฏฺฐิ. วิปุโลติ มหาอุฬาโร. อภิสีสินฺติ อาสิสึ อิจฺฉึ สมฺปฏิจฺฉึ. อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสนฺติ ปตฺถฏวิปุลยสํ สกฺยราชปุตฺตํ มหาสตฺตํ มํ อภิรุยฺห นิสินฺนํ ชานิตฺวา. วหิสฺสนฺติ เนสึ.

1188-9. 'Hāso' significa alegría o satisfacción. 'Vipulo' significa muy grande o extenso. 'Abhisīsi' significa deseó, anheló o aceptó. 'Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti' significa sabiendo que yo (Kaṇḍaka) estaba siendo montado por el Gran Ser, el hijo de los Sakyas de gran renombre. 'Vahissa' significa lo transporté o lo llevé.

๑๑๙๐-๙๑. ปเรสนฺติ ปรราชูนํ. วิชิตนฺติ เทสํ ปรรชฺชํ. โอหายาติ วิสฺสชฺชิตฺวา. อปกฺกมีติ อปกฺกมิตุํ อารภิ. ‘‘ปริพฺพชี’’ติ จ ปฐนฺติ. ปริเลหิสนฺติ ปริโต เลหึ. อุทิกฺขิสนฺติ โอโลเกสึ.

1190-91. 'Paresanti' significa de otros reyes. 'Vijitanti' significa un país o reino ajeno. 'Ohāyā' significa abandonando o dejando atrás. 'Apakkamī' significa que se dispuso a partir. Algunos textos leen 'paribbajī' (renunció). 'Parilehissa' significa lamió por todas partes. 'Udikkhissa' significa contempló o miró hacia arriba.

๑๑๙๒-๓. ครุกาพาธนฺติ [Pg.298] ครุกํ พาฬฺหํ อาพาธํ, มรณนฺติกํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ขิปฺปํ เม มรณํ อหู’’ติ. โส หิ อเนกาสุ ชาตีสุ มหาสตฺเตน ทฬฺหภตฺติโก หุตฺวา อาคโต, ตสฺมา วิโยคทุกฺขํ สหิตุํ นาสกฺขิ, ‘‘สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปน สุตฺวา นิรามิสํ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสญฺจ อุปฺปชฺชิ, เตน มรณานนฺตรํ ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อุฬารา จสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติโย ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวนา’’ติ, ฐานคตสฺส ปสาทมยปุญฺญสฺส พเลน. เทโว เทวปุรมฺหิวาติ ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา วิย.

1192-3. 'Garukābādhanti' significa una enfermedad grave y severa, un dolor que termina en la muerte; este es el significado. Por eso dijo: 'Pronto me sobrevino la muerte'. Debido a que él (Kaṇḍaka) había sido un devoto firme del Gran Ser a través de muchas vidas, no pudo soportar el dolor de la separación; sin embargo, al escuchar que partía para alcanzar la iluminación suprema, surgió en él un gozo y una alegría inmensos y espirituales (nirāmisa). Por ello, inmediatamente después de morir, renació en el cielo de Tāvatiṃsa, donde se le manifestaron espléndidas riquezas celestiales. Por eso se dice 'tasseva ānubhāvena', por el poder del mérito basado en la devoción surgida en ese momento. 'Devo devapuramhi' significa como el rey de los devas, Sakka, en la morada de Tāvatiṃsa.

๑๑๙๔. ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยาติ ‘‘ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ ปฐมตรํ โพธิสทฺทํ สุตฺวา ตทา มยฺหํ หาโส อหุ, ยํ หาสสฺส ภวนํ สุสฺสนํ, เตเนว กุสลมูเลน เตเนว กุสลพีเชน ผุสิสฺสนฺติ ผุสิสฺสามิ ปาปุณิสฺสามิ.

1194. 'Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā' significa que cuando escuchó por primera vez la palabra 'iluminación' (bodhi) al decir 'he alcanzado la iluminación suprema', surgió en él la alegría. Por esa misma raíz de mérito, por esa misma semilla de mérito, 'phusissanti' significa que alcanzaré o llegaré (al fin del sufrimiento).

๑๑๙๕. เอวํ เทวปุตฺโต ยถาธิคตาย อนาคตาย ภวสมฺปตฺติยา การณภูตํ อตฺตโน กุสลกมฺมํ กเถนฺโต อิทานิ อตฺตนา ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโมปิ ปุเรตรํ เถเรน สตฺถุ วนฺทนํ เปเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สเจ คจฺเฉยฺยาสีติ ยทิ คมิสฺสสิ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. มมาปิ นํ วจเนนาติ น เกวลํ ตว สภาเวเนว, อถ โข มมาปิ วจเนน ภควนฺตํ. วชฺชาสีติ วเทยฺยาสิ, มมาปิ สิรสา วนฺทนนฺติ โยชนา.

1195. Así, el hijo de los devas, explicando su propio kamma meritorio como la causa de la perfección de sus existencias presente y futura, deseando ir ante el Bendito pero queriendo primero que el Venerable envíe su saludo al Maestro, pronunció el verso que comienza con 'sace'. Allí, 'sace gaccheyyāsi' significa 'si usted fuera'. Algunos maestros leen 'sace gacchasi', pero el significado es el mismo. 'Mamāpi naṃ vacanena' significa: 'No hable solo por su cuenta, sino también de mi parte dígale al Bendito'. 'Vajjāsi' significa que debe decir: 'También presento mis respetos postrándome con la cabeza'; esta es la conexión gramatical.

๑๑๙๖. ยทิปิ ทานิ วนฺทนญฺจ เปเสมิ, เปเสตฺวา เอว ปน น ติฏฺฐามีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. คมเน ปน ทฬฺหตรํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ อาห.

1196. 'Aunque ahora envío mi saludo, no me quedo satisfecho solo con enviarlo', mostrando este punto dijo: 'Yo también iré a ver al Victorioso (Jina), la persona sin par'. Para mostrar una razón aún más fuerte para su partida, dijo: 'Raro es ver a los Protectores del Mundo, a seres como él'.

๑๑๙๗.

1197.

‘‘โส กตญฺญู กตเวที, สตฺถารํ อุปสงฺกมิ;

สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยิ.

Siendo agradecido y reconociendo el favor recibido, él se acercó al Maestro. Habiendo escuchado las palabras del Poseedor de la Visión de Sabiduría, purificó el Ojo del Dhamma.

๑๑๙๘.

1198.

‘‘วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ, วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

Habiendo purificado las visiones erróneas, la duda y los ritos y rituales, rindió homenaje a los pies del Maestro y desapareció allí mismo.

อิมา ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

Estos dos versos fueron establecidos por los recitadores de las asambleas (saṅgītikārehi).

๑๑๙๗. ตตฺถ [Pg.299] สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. วิโสธยีติ อธิคจฺฉิ. อธิคโมเยว หิ ตสฺส วิโสธนํ.

1197. Allí, 'sutvā giraṃ cakkhumato' significa habiendo escuchado las palabras del Buda perfectamente iluminado, quien posee los cinco tipos de ojos de sabiduría. 'Dhammacakkhu' se refiere al Camino de la Entrada en la Corriente (sotāpattimagga). 'Visodhayi' significa que lo alcanzó. Ciertamente, el logro de ese camino es en sí mismo la purificación.

๑๑๙๘. วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ สมุคฺฆาเตตฺวา. วิจิกิจฺฉํ วตานิ จาติ โสฬสวตฺถุกํ อฏฺฐวตฺถุกญฺจ วิจิกิจฺฉญฺจ ‘‘สีลพฺพเตหิ สุทฺธี’’ติ ปวตฺตนกสีลพฺพตปรามาเส จ วิโสธยีติ โยชนา. ตตฺถ หิ สห ปริยาเยหิ ตถา ปวตฺตา ปรามาสา ‘‘วตานี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1198. 'Visodhetvā diṭṭhigataṃ' significa habiendo erradicado completamente la visión errónea. 'Vicikicchaṃ vatāni ca' se refiere a purificar la duda, ya sea de dieciséis u ocho tipos, y los apegos a ritos y ceremonias (sīlabbataparāmāsa) basados en la creencia de que la purificación proviene de prácticas externas. Esta es la conexión. En este contexto, 'vatāni' se refiere a tales apegos erróneos junto con sus variaciones. El resto debe entenderse según el método ya explicado.

กณฺฑกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Kaṇḍakavimāna.

๘. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา

8. Comentario del Anekavaṇṇavimāna

อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนนฺติ อเนกวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เถโร –

'Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ' se refiere al Anekavaṇṇavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía cerca de Sāvatthi, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo las moradas celestiales según el método descrito anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Entonces, un hijo de los devas llamado Anekavaṇṇa, al ver al venerable, se llenó de gran respeto y reverencia, se acercó y permaneció de pie con las manos en anjali. El monje mayor—

๑๑๙๙.

1199.

‘‘อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน, สุนิมฺมิโต ภูตปตีว โมทสิ.

Ascendiendo a un palacio celestial de múltiples colores, que destruye la angustia y el pesar, y está bellamente ornamentado; rodeado por una multitud de ninfas celestiales, te regocijas como Sunimmito, el señor de los devas.

๑๒๐๐.

1200.

‘‘สมสฺสโม นตฺถิ กุโต ปนุตฺตโร, ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จ;

สพฺเพ จ เทวา ติทสคณา สเมจฺจ, ตํ ตํ นมสฺสนฺติ สสึว เทวา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

No hay nadie igual a ti, ¿cómo podría haber alguien superior en términos de séquito, mérito y poder sobrenatural? Todos los devas de las huestes de los Treinta y Tres, reuniéndose, te rinden homenaje como se saluda a la luna; y estas ninfas celestiales bailan, cantan y te deleitan por doquier.

๑๒๐๑.

1201.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ [Pg.300] มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Has alcanzado el poder celestial y eres de gran autoridad. Cuando eras humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees tal resplandeciente poder, y por qué tu brillo ilumina todas las direcciones?

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. ตํ ทสฺเสตุํ –

Preguntó por la acción realizada mediante la alabanza de la prosperidad alcanzada. Para mostrar eso:

๑๒๐๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

1202. “Ese hijo de los dioses, complacido... (pe)... este es el fruto de tal acción”.

วุตฺตํ. โสปิ –

Fue dicho. Él también:

๑๒๐๓.

1203.

‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสิ ปุพฺเพ, สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก;

ปุถุชฺชโน อนนุโพโธหมสฺมิ, โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ.

“Venerable señor, en el pasado yo fui discípulo del Conquistador llamado Sumedha; era una persona común sin haber alcanzado la comprensión de las verdades, y por siete años viví la vida de monje”.

๑๒๐๔.

1204.

‘‘โสหํ สุเมธสฺส ชินสฺส สตฺถุโน, ปรินิพฺพุตสฺโสฆติณฺณสฺส ตาทิโน;

รตนุจฺจยํ เหมชาเลน ฉนฺนํ, วนฺทิตฺวา ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ.

“Habiendo rendido homenaje a la estupa de joyas cubierta con una red de oro del Maestro Sumedha, el Conquistador que había pasado al Parinirvana, que cruzó la inundación y era inmutable, regocijé mi mente en esa estupa”.

๑๒๐๕.

1205.

‘‘น มาสิ ทานํ น จ มตฺถิ ทาตุํ, ปเร จ โข ตตฺถ สมาทเปสึ;

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ, เอวํ กิร สคฺคมิโต คมิสฺสถ.

“No tenía ninguna ofrenda ni nada que dar, pero alenté a otros en ese acto de adoración: ‘Venerad la reliquia de aquel que es digno de veneración; así, en verdad, iréis de aquí al cielo’”.

๑๒๐๖.

1206.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา,สุขญฺจ ทิพฺพํ อนุโภมิ อตฺตนา;

โมทามหํ ติทสคณสฺส มชฺเฌ,น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌค’’นฺติ. – กเถสิ;

“Por esa misma acción saludable realizada por mí, experimento por mí mismo la felicidad divina; me regocijo en medio del grupo de los Treinta y Tres, y aún no he llegado al fin de ese mérito”. Así habló.

อิโต กิร ตึสกปฺปสหสฺเส สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ เอโกภาสํ กตฺวา กตพุทฺธกิจฺโจ ปรินิพฺพุโต, มนุสฺเสหิ จ ภควโต ธาตุํ คเหตฺวา รตนเจติเย กเต อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺต วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ [Pg.301] จริตฺวา อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย กุกฺกุจฺจโก หุตฺวา อุปฺปพฺพชิ. อุปฺปพฺพชิโต จ สํเวคพหุลตาย ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺโต นิจฺจสีลอุโปสถสีลานิ รกฺขนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต อญฺเญ จ ปุญฺญกิริยาย สมาทเปนฺโต วิจริ. โส อายุปริโยสาเน กาลกโต ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. โส ปุญฺญกมฺมสฺส อุฬารภาเวน มเหสกฺโข มหานุภาโว สกฺกาทีหิ เทวตาหิ สกฺกตปูชิโต หุตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ‘‘อเนกวณฺโณ’’ติ นํ เทวตา สญฺชานึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต…เป… น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ กเถสี’’ติ.

Se dice que hace treinta mil eones, el Buda Sumedha apareció en el mundo, iluminando el mundo con sus dioses, y después de cumplir los deberes de un Buda, alcanzó el Parinirvana. Cuando los seres humanos tomaron las reliquias del Bendito y construyeron una estupa de joyas, un hombre se ordenó en la enseñanza del Maestro, practicó la vida santa por siete años, pero debido a una mente inestable y llena de remordimiento, dejó el orden monástico. Aun habiendo dejado el hábito, debido a su gran sentido de urgencia espiritual y su deseo por el Dhamma, realizaba tareas como barrer y embellecer el patio de la estupa, observando los preceptos constantes y los de los días de observancia, escuchando el Dhamma e instando a otros a realizar actos meritorios. Al final de su vida, murió y renació entre los dioses de los Treinta y Tres. Debido a la excelencia de su acción meritoria, se convirtió en un ser de gran poder y majestad, honrado por deidades como Sakka. Tras permanecer allí por la duración de su vida, falleció y transmigró entre dioses y humanos, y en la época de este Buda, por el remanente del fruto de esa misma acción, renació en la morada de los Treinta y Tres; los dioses lo conocieron como 'Anekavaṇṇa'. Refiriéndose a esto se dijo: 'Entonces, el hijo de los dioses Anekavaṇṇa... (pe)... y aún no he llegado al fin de ese mérito', así habló.

๑๑๙๙. ตตฺถ อเนกวณฺณนฺติ นีลปีตาทิวเสน วิวิธวณฺณตาย อนนฺตรวิมานาทีนํ วิวิธสณฺฐานตาย จ นานาวิธวณฺณํ. ทรโสกนาสนนฺติ สีตลภาเวน ทรถปริฬาหานํ วิโนทนโต มนุญฺญตาย ทสฺสนียตาย จ โสกสฺส อโนกาสโต ทรโสกนาสนํ. อเนกจิตฺตนฺติ นานาวิธจิตฺตรูปํ. สุนิมฺมิโต ภูตปตีวาติ ตาวตึสกายิโกปิ อุฬารทิพฺพโภคตาย สุนิมฺมิตเทวราชา วิย โมทสิ ตุสฺสสิ อภิรมสิ.

1199. En ese pasaje, 'de múltiples colores' (anekavaṇṇaṃ) se refiere a tener diversos colores como el azul, el amarillo, etc., y poseer diversas formas en comparación con otros palacios cercanos. 'Que destruye la angustia y el pesar' (darasokanāsananti) significa que elimina el calor de la aflicción por su naturaleza fresca y placentera a la vista, y porque no hay oportunidad para que surja el pesar. 'Bellamente ornamentado' (anekacittanti) significa poseer diversas figuras artísticas. 'Como Sunimmito, el señor de los devas' significa que te regocijas, te complaces y te deleitas como el rey de los devas Sunimmito, debido a la posesión de goces celestiales superiores incluso a los de la hueste de los Treinta y Tres.

๑๒๐๐. สมสฺสโมติ สโม เอว หุตฺวา สโม, นิพฺพริยาเยน สทิโส เต ตุยฺหํ นตฺถิ, กุโต ปน เกน การเณน อุตฺตริ อธิโก โก นาม สิยา. เกน ปน สมตา อุตฺตริตรตา จาติ อาห ‘‘ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จา’’ติ. ตตฺถ ยเสนาติ ปริวาเรน. อิทฺธิยาติ อานุภาเวน. ยเสนาติ วา อิสฺสริเยน, อิทฺธิยาติ เทวิทฺธิยา. ยเสนาติ วา วิภวสมฺปตฺติยา, อิทฺธิยาติ ยถิจฺฉิ ตสฺส กามคุณสฺส อิชฺฌเนน. ยเสนาติ วา กิตฺติโฆเสน, อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา. ปุญฺเญนาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตาวสิฏฺฐปุญฺญผเลน, ปุญฺญกมฺเมเนว วา.

1200. 'Igual' (samassamoti) significa que no existe nadie que sea precisamente igual a ti; en un sentido absoluto, no hay nadie semejante a ti, y ¿por qué razón habría alguien superior o más eminente? El texto dice 'en séquito, mérito y poder' para explicar por qué no hay igualdad ni superioridad. Aquí, 'séquito' (yasena) se refiere a la compañía; 'poder' (iddhiyā) se refiere a la autoridad. O bien, 'séquito' es soberanía e 'iddhiyā' es el poder divino. O 'séquito' es la perfección de la riqueza e 'iddhiyā' es el cumplimiento de los deseos de los placeres sensoriales según se desee. O 'séquito' es el renombre e 'iddhiyā' es la prosperidad. 'Mérito' (puññena) se refiere al fruto del mérito mencionado en varios lugares, o simplemente a la acción meritoria misma.

‘‘สพฺเพ จ เทวา’’ติ สามญฺญโต คหิตมตฺถํ ‘‘ติทสคณา’’ติ อิมินา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกจฺจสฺส ปจฺเจกํ นิปจฺจการํ กโรนฺตาปิ ปมุทิตา น กโรนฺติ[Pg.302], น เอวเมตสฺส. เอตสฺส ปน ปมุทิตาปิ กโรนฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเมจฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตนฺติ ตํ ตฺวํ. สสึว เทวาติ ยถา นาม สุกฺกปกฺขปาฏิปทิยํ ทิสฺสมานํ สสึ จนฺทํ มนุสฺสา เทวา จ อาทรชาตา นมสฺสนฺติ, เอวํ ตํ สพฺเพปิ ติทสคณา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

Con la expresión 'y todos los devas', el significado general se especifica con 'las huestes de los Treinta y Tres'. Aunque algunos realicen actos de respeto individualmente, no siempre lo hacen con alegría; sin embargo, para mostrar que ellos le rinden homenaje con júbilo, se dice 'reuniéndose' (sameccā). 'Taṃ taṃ' significa 'a ti'. 'Como los devas a la luna' significa que así como los seres humanos y los devas, llenos de reverencia, rinden homenaje a la luna que aparece en el primer día de la quincena brillante, de la misma manera, todas las huestes de los Treinta y Tres te rinden homenaje.

๑๒๐๓. ภทนฺเตติ เถรํ คารวพหุมาเนน สมุทาจรติ. อหุวาสินฺติ อโหสึ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโกติ สุเมโธติ เอวํ ปากฏนามสฺส สมฺมาสมฺพุทฺทสฺส สาสเน ปพฺพชิตภาเวน สาวโก. ปุถูชฺชโนติ อนริโย. ตตฺถาปิ สจฺจานํ อนุโพธมตฺตสฺสาปิ อภาเวน อนนุโพโธ. โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหนฺติ โส อหํ สตฺต สํวจฺฉรานิ ปพฺพชฺชาคุณมตฺเตน วิจรึ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ นาธิคจฺฉินฺติ อธิปฺปาโย.

1203. Con la palabra 'Venerable' (bhadante), se dirige al monje anciano con gran respeto y estima. 'Fui' (ahuvāsiṃ) significa 'fui' en una existencia anterior. 'Discípulo del Victorioso llamado Sumedha' significa que fue un discípulo por haberse ordenado en la enseñanza del Buda Sumedha. 'Persona común' (puthujjanoti) significa que no era un noble; incluso en su estado de monje, se le llama 'sin comprensión' (ananubodho) por no haber alcanzado la comprensión de las Verdades. 'Me ordené por siete años' significa: 'Yo viví durante siete años con la mera cualidad de la ordenación, pero no alcancé ningún estado humano superior (como los Jhanas o los Caminos y Frutos)'. Este es el significado.

๑๒๐๔. รตนุจฺจยนฺติ มณิกนกาทิรตเนหิ อุจฺจิตํ อุสฺสิตรตนเจติยํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ สมนฺตโต อุปริ จ กญฺจนชาเลน ปฏิจฺฉาทิตํ. วนฺทิตฺวาติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ตตฺถ ตตฺถ ปณามํ กตฺวา. ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานาย วต ธาตุยา อยํ ถูโป’’ติ ถูปสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสึ.

1204. 'Montículo de gemas' (ratanuccayaṃ) se refiere a una estupa de joyas erigida con gemas como rubíes y oro. 'Cubierta con una red de oro' significa protegida por todos lados y por encima con una malla dorada. 'Habiendo rendido homenaje' (vanditvā) significa haber hecho reverencia en varios lugares con los cinco puntos de contacto. 'Inspiré fe en mi mente hacia la estupa' significa: 'Inspiré fe en mi mente pensando: "Esta estupa es ciertamente el receptáculo de las reliquias en las que residen las cualidades del Omnisciente"'.

๑๒๐๕. น มาสิ ทานนฺติ เม มยา กตํ ทานํ นาสิ นาโหสิ. กสฺมา ปน? น จ เมตฺถิ ทาตุนฺติ เม มม ปริคฺคหภูตํ ทานํ ทาตุํ น อตฺถิ, น กิญฺจิ เทยฺยวตฺถุ วิชฺชติ, ปเร จ โข สตฺเต ตตฺถ ทาเน สมาทเปสึ. ‘‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสิ’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ ปเรสนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปูเชถ นนฺติอาทิ สมาทปนาการทสฺสนํ, ตํ ธาตุนฺติ โยชนา. เอวํ กิราติ กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ.

1205. 'No hubo una ofrenda' (na māsi dānanti) significa que no hubo una ofrenda realizada por mí. ¿Por qué? 'Porque no tenía nada que dar' significa que no poseía ningún objeto de donación para ofrecer, no disponía de ninguna cosa material; sin embargo, insté a otros seres a realizar esa ofrenda. En algunos textos se lee 'insté a otros en ello'; allí 'paresanti' debe entenderse como el objeto directo en caso genitivo. Las palabras '¡Honren eso!' y demás muestran la manera en que los instaba, con la construcción 'honren esa reliquia'. En la expresión 'así se dice' (evaṃ kirā), la palabra 'kira' denota algo que se ha escuchado por tradición.

๑๒๐๖. น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ ตสฺส ตทา สุเมธํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ปริกฺขยํ นาธิคจฺฉึ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสสํ ปจฺจนุโภมีติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

1206. 'No alcancé el agotamiento de ese mérito' (na tassa puññassa khayampi ajjhagaṃ) significa que no he llegado al final de la acción meritoria realizada en aquel entonces dedicada al Bienaventurado Sumedha; muestra que todavía estoy experimentando el remanente del resultado de esa misma acción. Lo que no se ha explicado aquí debe entenderse como de fácil comprensión, siguiendo el método ya mencionado anteriormente.

อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

La explicación del Palacio de Múltiples Colores ha terminado.

๙. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. Explicación del Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna

อลงฺกโต [Pg.303] มฏฺฐกุณฺฑลีติ มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก พฺราหฺมโณ อทฺโธ มหทฺธโน มหาโภโค อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, อทานโต เอว ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ติ ปญฺญายิตฺถ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ ลุทฺธภาเวน จ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ. มฏฺฐกุณฺฑลํ นาม อตฺตโน ปุตฺตญฺจ สิกฺขาเปสิ ‘‘ตาต, ตยา สมโณ โคตโม ตสฺส สาวกา จ น อุปสงฺกมิตพฺพา น ทฏฺฐพฺพา’’ติ. โสปิ ตถา อกาสิ. อถสฺส ปุตฺโต คิลาโน อโหสิ, พฺราหฺมโณ ธนกฺขยภเยน เภสชฺชํ น กาเรสิ, โรเค ปน วฑฺฒิเตว เวชฺเช ปกฺโกสิตฺวา ทสฺเสสิ. เวชฺชา ตสฺส สรีรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อเตกิจฺโฉ’’ติ ตํ ญตฺวา อปกฺกมึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺเต อพฺภนฺตเร มเต นีหรณํ ทุกฺข’’นฺติ ปุตฺตํ พหิทฺวารโกฏฺฐเก นิปชฺชาเปสิ.

El Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna comienza con las palabras 'Ataviado con aretes pulidos'. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, vivía en Sāvatthī un brahmán rico, de gran fortuna y posesiones, pero sin fe, sin devoción, con una visión errónea, que no daba nada a nadie; debido a su total falta de generosidad, era conocido como 'Adinnapubbaka' (El que nunca ha dado). Debido a su visión errónea y a su avaricia, no deseaba ver ni al Tathāgata ni a los discípulos del Tathāgata. Instruyó a su propio hijo, llamado Maṭṭhakuṇḍalī, diciéndole: 'Querido, no debes acercarte ni ver al asceta Gotama ni a sus discípulos'. Él así lo hizo. Entonces su hijo enfermó; el brahmán, por temor a perder su riqueza, no hizo que lo trataran con medicinas; sin embargo, cuando la enfermedad empeoró, llamó a los médicos para que lo examinaran. Los médicos, tras observar su cuerpo y comprendiendo que era incurable, se marcharon. El brahmán pensó: 'Si el muchacho muere dentro de la casa, sacarlo será una molestia', por lo que hizo que acostaran a su hijo en el pórtico exterior.

ภควา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวํ ขีณายุกํ ตทเหว จวนธมฺมํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺส กมฺมํ กโตกาสํ. ‘‘สเจ ปนาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, โส มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปิตรํ อาฬาหเน โรทมานํ อุปคนฺตฺวา สํเวเชสฺสติ, เอวํ โส จ ตสฺส ปิตา จ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, มหาชนกาโย สนฺนิปติสฺสติ ตตฺถ มยา ธมฺเม เทสิเต มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน ญตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวสฺส ปิตุ เคหสมีเป ฐตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา ทิสฺวา มาณโว ‘‘กิเมต’’นฺติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ ทฺวตฺตึสาย มหาปุริสลกฺขเณหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ พฺยามปฺปภาย เกตุมาลาย จ วิชฺโชตมานํ อนุปมาย พุทฺธสิริยา อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน วิโรจมานํ. ทิสฺวา ตสฺส เอตทโหสิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข ภควา อิธานุปฺปตฺโต, ยสฺสายํ รูปสมฺปทา อตฺตโน เตชสา สูริยมฺปิ อภิภวติ, กนฺตภาเวน จนฺทิมํ, อุปสนฺตภาเวน [Pg.304] สพฺเพปิ สมณพฺราหฺมเณ, อุปสเมน นาม เอตฺเถว ภวิตพฺพํ, อยเมว จ มญฺเญ อิมสฺมึ โลเก อคฺคปุคฺคโล, มเมว จ อนุกมฺปาย อิธานุปฺปตฺโต’’ติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต ปสนฺนจิตฺโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห นิปชฺชิ. ตํ ทิสฺวา ภควา ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตเกน สคฺคูปปตฺติยา’’ติ ปกฺกามิ.

El Bienaventurado, habiéndose levantado de su meditación en la Gran Compasión (Mahākaruṇāsamāpatti) al amanecer, observó el mundo y vio al joven Maṭṭhakuṇḍalī, cuya vida estaba agotada y que ese mismo día estaba destinado a morir. Vio también que el karma de este joven, capaz de conducirlo al infierno, podía ser transformado si se le daba la oportunidad. El Buda pensó: «Si voy allí, él sentirá devoción en su corazón hacia mí, renacerá en el mundo de los devas y, tras acercarse a su padre que llora en el cementerio, le provocará una sensación de urgencia espiritual (saṃvega). Así, tanto él como su padre vendrán a mi presencia; se reunirá una gran multitud y, cuando yo les enseñe el Dhamma, habrá una gran realización de las Cuatro Nobles Verdades». Habiendo comprendido esto, al llegar la mañana, se vistió sus mantos, tomó su cuenco y, acompañado por una gran asamblea de monjes, entró en Sāvatthī para pedir limosna. Deteniéndose cerca de la casa del padre de Maṭṭhakuṇḍalī, emitió los rayos de luz búdica de seis colores. Al verlos, el joven se preguntó: «¿Qué es esta luz?», y mirando hacia un lado y otro, vio al Bienaventurado, quien poseía sus facultades controladas, protegidas y pacíficas, resplandeciendo con las treinta y dos marcas de un gran hombre y las ochenta marcas menores, envuelto en un aura de una braza de extensión y una corona de rayos (ketumālā), brillando con una gloria búdica incomparable y una potencia inconcebible. Al verlo, pensó: «Ciertamente, el Bienaventurado Buda ha llegado aquí; la perfección de su forma física supera al sol por su propio esplendor, a la luna por su hermosura y a todos los ascetas y brahmanes por su serenidad. La verdadera paz solo puede encontrarse en este Buda. Creo que él es el ser supremo en este mundo y ha venido aquí por compasión hacia mí». Experimentando un gozo y alegría inmensos (pītisomanassa) que impregnaron todo su cuerpo continuamente mediante la meditación en el Buda, y con el corazón lleno de fe, juntó sus manos en señal de reverencia (añjali) mientras permanecía acostado. Al verlo, el Bienaventurado pensó: «Esto es suficiente para que él renazca en los cielos», y se marchó.

โสปิ ตํ ปีติโสมนสฺสํ อวิชหนฺโตว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ปิตา ปนสฺส สรีรสกฺการํ กริตฺวา ทุติยทิวเส ปจฺจูสเวลายํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ‘‘หา หา มฏฺฐกุณฺฑลิ, หา หา มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ ปริเทวมาโน อาฬาหนํ อนุปริกฺกมนฺโต โรทติ. เทวปุตฺโต อตฺตโน วิภวสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิธาคโต กิญฺจ กมฺมํ กตฺวา’’ติ อุปธาเรนฺโต อตฺตโน ปุริมตฺตภาวํ ญตฺวา ตตฺถ จ มรณกาเล ภควติ ปวตฺติตํ จิตฺตปฺปสาทํ มโนหรํ อญฺชลิกรณมตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา ภควนฺโต’’ติ สาติสยํ ตถาคเต สญฺชาตปฺปสาทพหุมาโน ‘‘อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมโณ นุ โข กึ กโรตี’’ติ อุปธาเรนฺโต อาฬาหเน โรทมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุพฺเพ เภสชฺชมตฺตมฺปิ อกตฺวา อิทานิ นิรตฺถกํ อาฬาหเน โรทติ, หนฺท นํ สํเวเชตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา มฏฺฐกุณฺฑลีรูเปน โรทมาโน ‘‘หา หา จนฺท, หา หา สูริยา’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ปิตุ สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ มฏฺฐกุณฺฑลี อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ –

Aquel joven, sin abandonar ese gozo y alegría, falleció y renació en un palacio celestial de doce leguas (yojanas) en el cielo de Tāvatiṃsa. Su padre, después de realizar las honras fúnebres del cuerpo, fue al cementerio al día siguiente al amanecer y, lamentándose, caminaba alrededor del lugar gritando: «¡Ay, Maṭṭhakuṇḍalī! ¡Ay, mi querido hijo Maṭṭhakuṇḍalī!», mientras lloraba amargamente. El hijo de los devas (Maṭṭhakuṇḍalī), al observar su propia opulencia y prosperidad, reflexionó: «¿De dónde he venido aquí y qué karma realicé para alcanzar este estado?». Al investigar, comprendió su existencia anterior y vio la devoción del corazón que había dirigido hacia el Bienaventurado en el momento de su muerte, consistente simplemente en el acto de juntar las manos con fe. Pensó: «¡Oh, cuán grande es el poder de los Budas, los Bienaventurados!». Lleno de una fe y respeto extraordinarios hacia el Tathāgata, se preguntó: «¿Qué estará haciendo el brahmán Adinnapubbaka?». Al verlo llorando en el cementerio, pensó: «Este padre mío, que antes no me dio ni una pizca de medicina, ahora llora inútilmente en el cementerio. Ahora mismo lo haré reflexionar y lo estableceré en las acciones meritorias». Descendiendo del mundo de los devas, adoptó la forma de Maṭṭhakuṇḍalī y, llorando con los brazos en alto, se lamentaba: «¡Ay, luna! ¡Ay, sol!», y se detuvo cerca de su padre. Entonces, el brahmán, pensando: «Este es mi hijo Maṭṭhakuṇḍalī que ha vuelto», se dirigió a él con este verso:

๑๒๐๗.

1207.

‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ, วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ.

«Adornado, con aretes pulidos, portando guirnaldas y ungido con sándalo rojo; con los brazos en alto te lamentas en medio del bosque. ¿Por qué estás sufriendo, joven?».

ตตฺถ อลงฺกโตติ วิภูสิโต. มฏฺฐกุณฺฑลีติ สรีรปฺปเทสสฺส อฆํสนตฺถํ มาลาลตาทโย อทสฺเสตฺวา มฏฺฐากาเรเนว กตกุณฺฑโล. อถ วา มฏฺฐกุณฺฑลีติ วิสุทฺธกุณฺฑโล, ตาเปตฺวา ชาติหิงฺคุลิกาย มชฺชิตฺวา โธวิตฺวา สูกรโลเมน มชฺชิตกุณฺฑโลติ อตฺโถ[Pg.305]. มาลธารีติ มาลํ ธาเรนฺโต, ปิฬนฺธิตมาโลติ อตฺโถ. หริจนฺทนุสฺสโทติ รตฺตจนฺทเนน สพฺพโส อนุลิตฺตคตฺโต. กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ทุกฺขิโตติ ทุกฺขปฺปตฺโต. กึทุกฺขิโตติ วา เอกเมว ปทํ, เกน ทุกฺเขน ทุกฺขิโตติ อตฺโถ.

En este verso, 'alaṅkato' significa decorado. 'Maṭṭhakuṇḍalī' se refiere a quien usa aretes fabricados con una forma suave para no lastimar la piel, sin diseños toscos; o bien, aretes de oro puro, purificados al fuego, pulidos con bermellón, lavados y frotados con cerdas para que queden brillantes. 'Māladhārī' significa que lleva o viste guirnaldas de flores. 'Haricandanussado' significa que tiene el cuerpo completamente ungido con sándalo rojo. 'Kiṃ' es una partícula interrogativa. 'Dukkhito' significa que ha caído en el sufrimiento. También 'kiṃdukkhito' puede leerse como una sola palabra, significando «¿por qué dolor estás sufriendo?».

อถ นํ เทวปุตฺโต อาห –

Entonces, el hijo de los devas le dijo:

๑๒๐๘.

1208.

‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร, อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม;

ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ, เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ.

«He obtenido la estructura de un carro de oro puro y resplandeciente; pero no encuentro el par de ruedas para él. Por ese dolor, habré de abandonar mi vida».

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Entonces el brahmán le dijo:

๑๒๐๙.

1209.

‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ, โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;

อาจิกฺข เม ภทฺทมาณว, จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ.

«Ya sean de oro, de joyas, de rubíes o de plata; dime, buen joven, y yo te proporcionaré ese par de ruedas».

ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ อกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต –

Al oír esto, el joven pensó: «Este hombre, que no compró medicinas para su hijo, al verme a mí —que me parezco a su hijo— llora y dice que fabricará ruedas de carro de oro y otros materiales. Está bien, lo pondré a prueba». Pensando así, preguntó: «¿De qué tamaño podrá fabricar mis ruedas?». Cuando el padre respondió: «Las haré tan grandes como desees», el joven, deseando pedir el sol y la luna, dijo:

๑๒๑๐.

1210.

‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ, จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;

โสวณฺณมโย รโถ มม, เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ.

Aquel joven le dijo al brahmán: «En este cielo se ven ambos, la luna y el sol; mi carro de oro resplandecerá con ese par de ruedas».

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Entonces el brahmán le dijo:

๑๒๑๑.

1211.

‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว, โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;

มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ, น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ.

«Ciertamente eres un necio, joven, pues anhelas lo que no se puede obtener. Creo que morirás, pues jamás obtendrás la luna y el sol».

อถ [Pg.306] นํ มาณโว ‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสา’’ติ วตฺวา –

Entonces el joven le dijo: «Brahmán, ¿es acaso necio quien llora por lo que es visible, o lo es más aquel que llora por lo que ya no puede verse (los muertos)?». Y añadió:

๑๒๑๒.

1212.

‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ, วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;

เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ, โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ.

«El resplandor de ambos (la luna y el sol) se ve en sus trayectorias en el cielo; pero el que ha fallecido y partido no se ve. De nosotros dos, que lloramos aquí, ¿quién es el más necio?».

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา –

Al oír estas palabras, el brahmán reconoció: «Lo que este joven dice es muy razonable», y admitió:

๑๒๑๓.

1213.

‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว, อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;

จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ, เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. –

«Dices la verdad, joven; de los que lloran aquí, yo soy ciertamente el más necio. Como un niño que llora por la luna, yo he anhelado a quien ha fallecido y partido».

วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

Tras decir esto, habiéndose liberado del pesar gracias a las palabras del joven y queriendo alabarlo, recitó estos versos:

๑๒๑๔.

1214.

‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

«A mí, que estaba ardiendo como un fuego en el que se vierte mantequilla clarificada (ghee), tú me has refrescado como si me rociaras con agua, extinguiendo todo mi dolor».

๑๒๑๕.

1215.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;

โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

«Has arrancado, ciertamente, la flecha del pesar que estaba clavada en mi corazón; tú, que has disipado en mí, afligido por la tristeza, el dolor por la muerte de mi hijo».

๑๒๑๖.

1216.

‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ.

«¡Oh joven! Yo soy aquel a quien se le ha extraído la espina. Estoy calmado y en paz, libre de angustia. Tras haber escuchado tus palabras, oh joven, ya no me lamento ni lloro».

๑๒๐๘-๑๐. ตตฺถ รถปญฺชโรติ รถูปตฺถํ. น วินฺทามีติ น ลภามิ. ภทฺทมาณวาติ อาลปนํ. ปฏิปาทยามีติ สมฺปาเทตฺวา ททามิ, มา จกฺกยุคาภาเวน ชีวิตํ ชหีติ อธิปฺปาโย. อุภเยตฺถ ทิสฺสเรติ อุโภปิ เอตฺถ จนฺทสูริยา อากาเส ทิสฺสนฺติ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุภเย เอตฺถาติ วา ปทวิภาโค.

1208-10. Allí, «rathapañjaro» se refiere a la estructura o el cuerpo del carro. «Na vindāmī» significa «no obtengo». «Bhaddamāṇavā» es un vocativo. «Paṭipādayāmī» significa «habiendo completado, te lo daré»; la intención es: «no abandones la vida por el hecho de no tener un par de ruedas». «Ubhayettha dissare» significa que aquí, en el cielo, se ven tanto el sol como la luna. La letra «ya» es un conector de palabras (padasandhikaro), o bien la división de términos es «ubhaye ettha».

๑๒๑๒. คมนาคมนนฺติ ทิวเส ทิวเส โอคมนุคฺคมนวเสน จนฺทสูริยานํ คมนํ อาคมนญฺจ ทิสฺสติ. ‘‘คมโนคมน’’นฺติปิ ปาฬิ, อุคฺคมนํ โอคมนญฺจาติ [Pg.307] อตฺโถ. วณฺณธาตูติ สีติภาววิสิฏฺฐา กนฺตภาวภาสุรา, อุณฺหภาววิสิฏฺฐา ติกฺขภาวภาสุรา จ วณฺณนิภา. อุภยตฺถาติ จนฺเท สูริเย จาติ ทฺวีสุปิ วณฺณธาตุ ทิสฺสตีติ โยเชตพฺพํ. วีถิยาติ ปวตฺตนวีถิยํ อากาเส, นาควีถิยาทิวีถิยํ วา. ‘‘อุภเยตฺถา’’ติปิ ปาโฐ, อุภเย เอตฺถาติ ปทวิสนฺธิ. พาลฺยตโรติ พาลตโร อติสเยน พาโล.

1212. «Gamanāgamananti» se refiere a que día tras día se percibe el ir y venir de la luna y el sol a través de sus puestas y salidas. Existe también la lectura «gamanogamanaṃ», cuyo significado es el ascenso y el descenso. «Vaṇṇadhātū» se refiere al esplendor del color: uno deleitable y distinguido por su frescura, y otro radiante y distinguido por su calor intenso. «Ubhayatthā» debe aplicarse a ambos, el disco lunar y el solar; así debe conectarse el sentido. «Vīthiyā» se refiere al curso o camino en el cielo, como el llamado «camino de los Nagas». También existe la lectura «ubhayetthā», que se debe entender como la unión de términos «ubhaye ettha». «Bālyataro» significa más necio, extremadamente necio.

๑๒๑๓. อิมํ ปน กถํ สุตฺวา ‘‘อลพฺภนียวตฺถุํ วตาหํ ปตฺเถตฺวา เกวลํ โสกคฺคินา ฑยฺหามิ, กึ เม นิรตฺถเกน อนยพฺยสเนนา’’ติ ปฏิสงฺขาเน อฏฺฐาสิ. อถ เทวปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีรูปํ ปฏิสํหริตฺวา อตฺตโน ทิพฺพรูเปเนว อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ปน ตํ อโนโลเกตฺวา มาณวโวหาเรเนว โวหรนฺโต ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จนฺทํ วิย ทารโก รุทนฺติ จนฺทํ อภิปตฺถยํ รุทนฺโต ทารโก วิยาติ อตฺโถ. กาลกตาภิปตฺถยินฺติ กาลกตํ อภิปตฺถยึ. ‘‘อภิปตฺถย’’นฺติปิ ปาโฐ.

1213. Al escuchar estas palabras, el brahmán reflexionó: «Ciertamente, al desear algo imposible, me he quemado únicamente con el fuego del dolor. ¿De qué me sirve este sufrimiento inútil?», y así se mantuvo en la reflexión sobre el beneficio y la pérdida. Entonces el hijo del deva abandonó la forma del joven Maṭṭhakuṇḍalī y se mostró en su propia forma divina. El brahmán, mirándolo y llamándolo todavía con el apelativo de «joven», dijo: «Ciertamente dices la verdad, joven», etc. Allí, «candaṃ viya dārako rudaṃ» significa como un niño necio que llora deseando la luna. «Kālakatābhipatthayiṃ» significa que deseaba a alguien que ya había fallecido. También existe la lectura «abhipatthayaṃ».

๑๒๑๔-๕. อาทิตฺตนฺติ โสกคฺคินา อาทิตฺตํ. นิพฺพาปเย ทรนฺติ นิพฺพาปยิ ทรถํ โสกปริฬาหํ. อพฺพหีติ อุทฺธริ.

1214-5. «Ādittanti» significa ardiendo con el fuego del dolor. «Nibbāpaye daraṃ» significa que apagué la angustia o el tormento del pesar. «Abbahī» significa que extrajo.

อถ พฺราหฺมโณ โสกํ วิโนเทตฺวา อตฺตโน อุปเทสทายกํ ทิพฺพรูเปน ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต –

Entonces el brahmán, habiendo disipado su dolor y viendo al que le dio el consejo en su forma divina, deseando preguntar quién era, dijo:

๑๒๑๗.

1217.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. –

«¿Eres un deva, un gandhabba, o quizás Sakka, el dador de dones en tiempos antiguos? ¿Quién eres tú o de quién eres hijo? ¿Cómo podemos conocerte?».

อาห. โสปิ ตสฺส –

Y él, a ese brahmán, le habló de sí mismo diciendo: «Aquel por quien lloras...».

๑๒๑๘.

1218.

‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ, ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;

สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. –

«Brahmán, a aquel hijo tuyo, Maṭṭhakuṇḍalī, a quien tú mismo quemaste en la pira funeraria, y por quien te lamentas y derramas lágrimas: ese soy yo. Oh brahmán, por haber realizado una acción meritoria, he alcanzado la compañía de los Treinta y Tres (devas)».

อตฺตานํ [Pg.308] กเถสิ. ตตฺถ ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสีติ ยํ ตว ปุตฺตํ มฏฺฐกุณฺฑลึ อุทฺทิสฺส โรทสิ, อสฺสูนิ มุญฺจสิ.

Allí, «yaṃ kandasi yañca rodasī» se refiere a tu hijo Maṭṭhakuṇḍalī, por quien lloras y derramas lágrimas.

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Entonces el brahmán le dijo:

๑๒๑๙.

1219.

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม, ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;

อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ, เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ.

«No vimos que dieras ni una pequeña ni una gran ofrenda en tu propia casa, ni vimos que realizaras tal práctica del Uposatha. ¿Por qué acción has ido al mundo de los devas?».

ตตฺถ ‘‘อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ นาทฺทสามา’’ติ โยชนา.

Allí, la construcción del sentido es: «No vimos que realizaras tal práctica del Uposatha».

อถ นํ มาณโว อาห –

Entonces el joven le dijo:

๑๒๒๐.

1220.

‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน, อาตุรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;

พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ, อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ.

“Estaba afligido, sufriendo y enfermo, en un estado de debilidad en mi propio hogar; (entonces) vi al Buda, libre de la mancha de las impurezas, habiendo cruzado la duda, al Sugata de sabiduría suprema.

๑๒๒๑.

1221.

‘‘สฺวาหํ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส;

ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ.

«Yo, con la mente regocijada y el corazón lleno de fe, realicé el saludo con las manos juntas ante el Tathāgata. Por haber realizado esa acción meritoria, he alcanzado la compañía de los Treinta y Tres».

๑๒๒๐-๒๑. ตตฺถ อาพาธิโกติ อาพาธสมงฺคี. ทุกฺขิโตติ เตเนว อาพาธิกภาเวน ชาตทุกฺโข. คิลาโนติ คิลายมาโนติ อตฺโถ. อาตุรรูโปติ ทุกฺขเวทนาภิตุนฺนกาโย. วิคตรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วิติณฺณกงฺขนฺติ สพฺพโส สํสยานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉํ. อโนมปญฺญนฺติ ปริปุณฺณปญฺญํ, สพฺพญฺญุนฺติ อตฺโถ. อกรินฺติ อกาสึ. ตาหนฺติ ตํ อหํ.

1220-21. Allí, 'ābādhiko' significa dotado de aflicción. 'Dukkhito' significa sufriendo precisamente debido a esa condición de enfermo. 'Gilāno' tiene el sentido de estar enfermo. 'Āturarūpo' significa que el cuerpo está atormentado por sensaciones de dolor. 'Vigatarajaṃ' significa libre de la mancha de la pasión y demás impurezas. 'Vitiṇṇakaṅkhaṃ' significa que ha cruzado la duda por haber cortado completamente todas las incertidumbres. 'Anomapaññaṃ' significa de sabiduría perfecta, aquel que es omnisciente; este es el significado. 'Akariṃ' significa hice. 'Tāhaṃ' es la combinación de 'taṃ ahaṃ' (aquel yo).

เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต –

Mientras él hablaba así, todo el cuerpo del brahmán se llenó de alegría. Él, manifestando esa alegría, dijo:

๑๒๒๒.

1222.

‘‘อจฺฉริยํ [Pg.309] วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;

อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. – อาห;

“¡Qué maravilloso es, en verdad, qué asombroso! ¡Tal es el fruto de un acto de reverencia! Yo también, con la mente alegre y el corazón lleno de fe, hoy mismo voy por refugio al Buda”.

ตตฺถ อนภิณฺหปฺปวตฺติตาย อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ. อุภเยนปิ วิมฺหยาวหตํเยว ทสฺเสตฺวา ‘‘อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ อาห.

Allí, 'acchariyaṃ' (maravilloso) se refiere a lo que es digno de un chasquido de dedos por no ocurrir con frecuencia; 'abbhutaṃ' (asombroso) por no haber ocurrido antes. Habiendo mostrado con ambos términos que esto provoca asombro, dijo: “Yo también, con la mente alegre y el corazón lleno de fe, hoy mismo voy por refugio al Buda”.

อถ นํ เทวปุตฺโต สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยเชนฺโต –

Entonces, el hijo de los devas, instándolo a tomar refugio y a observar los preceptos, dijo:

๑๒๒๓.

1223.

‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ, ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต;

ตเถว สิกฺขาย ปทานิ ปญฺจ, อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ.

«Hoy mismo busca refugio en el Buda, en el Dhamma y en el Sangha con un corazón lleno de fe. Del mismo modo, asume y practica los cinco preceptos de entrenamiento de manera íntegra e ininterrumpida».

๑๒๒๔.

1224.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;

อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ, สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

«Abstente pronto de quitar la vida; evita tomar lo que no es dado en este mundo. No bebas embriagantes, no digas mentiras y mantente satisfecho con tu propia esposa».

คาถาทฺวยมาห.

Dijo estos dos versos.

๑๒๒๓. ตตฺถ ตเถวาติ ยถา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ปสนฺนจิตฺโต ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ วชาหิ. ยถา วา ปสนฺนจิตฺโต รตนตฺตยํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘อยํ เอกํสโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ หิตสุขาวโห’’ติ ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาย อธิสีลสิกฺขาย ปทานิ โกฏฺฐาสภูตานิ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย วา อุปายภูตานิ ปญฺจสีลานิ อวิโกปนโต จ อสํกิลิสฺสนโต จ อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ, สมาทาย วตฺตสฺสูติ อตฺโถ.

1223. Allí, 'tatheva' (asimismo) significa que así como con el corazón lleno de fe fuiste por refugio al Buda pensando “el Bendito es el Sammasambuddha”, del mismo modo ve por refugio al Dhamma y al Sangha con el corazón lleno de fe, pensando “el Dhamma está bien proclamado y el Sangha ha practicado rectamente”. O bien: así como con el corazón lleno de fe fuiste por refugio a las Tres Joyas, del mismo modo asume los cinco preceptos —que son partes de la educación en la virtud superior (adhisīla-sikkhā) o medios para la educación en la mente y la sabiduría superiores—, los cuales traen bienestar y felicidad tanto en esta vida como en la futura, manteniéndolos sin violar y sin manchar; el sentido es: “asúmelos y practícalos”.

เอวํ เทวปุตฺเตน สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยชิโต พฺราหฺมโณ ตสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต –

Siendo así instado por el hijo de los devas a tomar refugio y observar los preceptos, el brahmán, aceptando sus palabras con la máxima reverencia:

๑๒๒๕.

1225.

‘‘อตฺถกาโมสิ [Pg.310] เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ. –

«¡Oh Yakkha! Tú deseas mi bienestar; ¡oh Deva! tú deseas mi beneficio. Seguiré tus palabras; tú eres mi maestro».

คาถํ วตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหนฺโต –

Habiendo dicho este verso y estableciéndose en esa enseñanza:

๑๒๒๖.

1226.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

«Busco refugio en el Buda, y también en el supremo Dhamma; y voy por refugio al Sangha del Dios entre los hombres».

๑๒๒๗.

1227.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

«Me abstengo pronto de quitar la vida; evito tomar lo que no es dado en este mundo. No bebo embriagantes ni digo mentiras, y estaré satisfecho con mi propia esposa».

คาถาทฺวยมาห. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Dijo estos dos versos. Eso también es fácil de comprender.

ตโต เทวปุตฺโต ‘‘กตํ มยา พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ, อิทานิ สยเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายิ. พฺราหฺมโณปิ โข ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน เทวตาย จ โจทิยมาโน ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ วิหาราภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เอตฺตกํ กาลํ ตถาคตํ อนุปสงฺกมิตฺวา อชฺช ปุตฺตโสเกน อุปสงฺกมติ, กีทิสี นุ โข ธมฺมเทสนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อนุพนฺธิ.

Después de esto, el hijo de los devas pensó: “He cumplido con lo que debía hacerse por el brahmán; ahora él mismo se acercará al Bendito”, y desapareció allí mismo. El brahmán, por su parte, habiendo desarrollado gran fe y estima por el Bendito, y siendo impulsado por la deidad, se dirigió hacia el monasterio pensando: “Me acercaré al asceta Gotama”. Al verlo, la gran multitud pensó: “Este brahmán Adinnapubbaka, que no se acercó al Tathāgata durante tanto tiempo, hoy se acerca debido al dolor por su hijo; ¿cómo será la enseñanza del Dhamma?”, y lo siguieron.

พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห ‘‘สกฺกา นุ โข โภ โคตม กิญฺจิ ทานํ อทตฺวา สีลํ วา อรกฺขิตฺวา เกวลํ ตุมฺเหสุ ปสาทมตฺเตน สคฺเค นิพฺพตฺติตุ’’นฺติ. ‘‘นนุ, พฺราหฺมณ, อชฺช ปจฺจูสเวลายํ มฏฺฐกุณฺฑลินา เทวปุตฺเตน อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติการณํ ตุยฺหํ กถิก’’นฺติ ภควา อโวจ. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลีเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ทิสฺสมานรูโป วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ตสฺสํ ปริสติ เตน เทวปุตฺเตน กตสุจริตํ กเถตฺวา ปริสาย จิตฺตกลฺลตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ อกาสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต จ พฺราหฺมโณ จ สนฺนิปติตปริสา จาติ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

El brahmán se acercó al Bendito, intercambió saludos cordiales y le dijo: “¿Es posible, Honorable Gotama, renacer en el cielo simplemente por la fe en ustedes, sin haber dado ninguna ofrenda ni haber guardado la virtud?”. El Bendito dijo: “Brahmán, ¿no te contó hoy al amanecer el hijo de los devas Maṭṭhakuṇḍalī la causa de su propio renacimiento en el mundo celestial?”. En ese momento, el hijo de los devas Maṭṭhakuṇḍalī llegó junto con su mansión celestial, con una forma visible, descendió de la mansión, rindió homenaje al Bendito y se quedó a un lado con las manos en actitud de reverencia. Entonces el Bendito, relatando ante la asamblea la buena conducta realizada por ese hijo de los devas, y conociendo la receptividad de la mente de la asamblea, impartió la enseñanza del Dhamma que los Budas descubren por sí mismos (las Cuatro Nobles Verdades). Al final de la enseñanza, el hijo de los devas, el brahmán y la multitud reunida —ochenta y cuatro mil seres— alcanzaron la realización del Dhamma. Aquí termina la historia de Maṭṭhakuṇḍalī.

มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

El comentario sobre la mansión de Maṭṭhakuṇḍalī ha concluido.

๑๐. เสรีสกวิมานวณฺณนา

10. Comentario sobre la Mansión de Serīsaka

สุโณถ [Pg.311] ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จาติ เสรีสกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ สมฺปตฺโต. ตตฺถ ปายาสิราชญฺญํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ วิปรีตคฺคาหโต วิเวเจตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุญฺญปสุโต หุตฺวา สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ เทนฺโต ตตฺถ อกตปริจยตาย อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน สุญฺเญ เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺติ.

Escuchad la historia del yakkha y de los comerciantes en el Serīsakavimāna. ¿Cuál es su origen? Tras el parinibbāna del Bienaventurado, el venerable Kumāra Kassapa llegó a la ciudad de Setabya acompañado de quinientos monjes. Allí, se encontró con el soberano Pāyāsi, quien acudió a su presencia; el venerable lo liberó de su visión errónea y lo estableció en la visión correcta. A partir de entonces, dedicado a la realización de méritos, mientras ofrecía dádivas a ascetas y brahmanas, debido a su falta de hábito y familiaridad en la práctica, dio limosnas sin el debido respeto. Posteriormente, al morir, renació en el reino de los Cuatro Grandes Reyes, en una mansión desierta llamada Serīsaka.

อตีเต กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอโก ขีณาสวตฺเถโร อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา พหิคาเม เทวสิกํ เอกสฺมึ ปเทเส ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา เอโก โคปาลโก ‘‘อยฺโย สูริยาตเปน กิลมตี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต จตูหิ สิรีสถมฺเภหิ สาขามณฺฑปํ กตฺวา อทาสิ, มณฺฑปสฺส สมีเป สิรีสรุกฺขํ โรเปสีติ จ วทนฺติ. โส กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน จาตุมหาราชิเกสุ นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุริมกมฺมสฺส สูจกํ วิมานทฺวาเร สิรีสวนํ นิพฺพตฺติ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ สพฺพกาลํ อุปโสภมานํ, เตน ตํ วิมานํ ‘‘เสรีสก’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. โส จ เทวปุตฺโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ยสตฺเถรสฺส จตูสุ วิมลาทีสุ คิหิสหาเยสุ ควมฺปติ นาม หุตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุพฺพาจิณฺณวเสน ตํ สุญฺญวิมานํ ทิสฺวา อภิณฺหํ ทิวาวิหารํ คจฺฉติ.

Se cuenta que en el pasado, en la época del Buda Kassapa, un anciano que había extinguido sus impurezas (khīṇāsava), tras pedir limosna en una aldea, realizaba diariamente su comida en un lugar fuera de ella. Al verlo, un pastor de vacas, con el corazón lleno de fe pensando: «El noble sufre por el calor del sol», construyó un pabellón de ramas con cuatro pilares de madera de sirīsa y se lo ofreció; también dicen que plantó un árbol de sirīsa cerca del pabellón. Al morir, debido a ese acto meritorio, renació entre los dioses de los Cuatro Grandes Reyes. Como indicio de su acción pasada, en la puerta de su mansión surgió un bosque de sirīsa, embellecido en todo momento con flores dotadas de color y fragancia; por ello, esa mansión fue conocida como «Serīsaka». Ese joven de los dioses, transcurriendo un intervalo entre budas (buddhantara) deambulando entre dioses y humanos, renació en el tiempo de la aparición de nuestro Buda como Gavampati, uno de los cuatro amigos laicos de Yasa Thera, junto a Vimala y otros. Tras establecerse en el estado de Arahant mediante la enseñanza del Bienaventurado, al ver aquella mansión desierta por la fuerza de su hábito anterior, acudía allí frecuentemente para su descanso diurno.

โส อปรภาเค ปายาสิเทวปุตฺตํ ตตฺถ ทิสฺวา ‘‘โกสิ ตฺวํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปายาสิราชญฺโญ อิธูปปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ ตฺวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน กถมิธูปปนฺโน’’ติ อาห. อถ นํ ปายาสิเทวปุตฺโต ‘‘อยฺเยนมฺหิ กุมารกสฺสปตฺเถเรน มิจฺฉาทสฺสนโต วิเวจิโต, ปุญฺญกิริยานํ อสกฺกจฺจการิตาย ปน สุญฺเญ วิมาเน นิพฺพตฺโต. สาธุ, ภนฺเต, มนุสฺสโลกํ คตกาเล มม ปริชนสฺส อาโรเจถ [Pg.312] ‘ปายาสิราชญฺโญ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา สุญฺญํ เสรีสกวิมานํ อุปปนฺโน, ตุมฺเห ปน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา จิตฺตํ ปณิทหถา’’ติ. เถโร ตสฺสานุกมฺปาย ตถา อกาสิ. เตปิ เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ตถา จิตฺตํ ปณิธาย ปุญฺญานิ กตฺวา เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺตึสุ. เสรีสกเทวปุตฺตํ ปน เวสฺสวณมหาราชา มรุภูมิยํ ฉายูทกรหิเต มคฺเค มคฺคปฏิปนฺนานํ มนุสฺสานํ อมนุสฺสปริปนฺถ โมจนตฺถํ มคฺครกฺขกํ ฐเปสิ.

Posteriormente, el anciano Gavampati vio allí al joven de los dioses Pāyāsi y le preguntó: «¿Quién eres tú, amigo?». Él respondió: «Señor, soy el soberano Pāyāsi, renacido aquí». Ante esto, el anciano dijo: «¿Acaso no tenías una visión errónea y una percepción distorsionada? ¿Cómo es que has renacido aquí?». Entonces Pāyāsi le dijo: «Señor, fui liberado de la visión errónea por el venerable anciano Kumāra Kassapa; sin embargo, debido a que realicé actos meritorios sin el debido respeto, renací en esta mansión desierta. Por favor, señor, cuando regrese al mundo de los humanos, informe a mis familiares: “El soberano Pāyāsi dio limosnas sin respeto y renació en la desierta mansión Serīsaka; vosotros, en cambio, realizad méritos con respeto y dirigid vuestra mente para renacer allí”». El anciano, por compasión hacia él, así lo hizo. Ellos también, al oír las palabras del anciano, habiendo dirigido así sus mentes y realizado méritos, renacieron en la mansión Serīsaka. Por otro lado, el gran rey Vessavaṇa designó al joven de los dioses Serīsaka como guardián del camino en un desierto carente de sombra y agua, para liberar a los humanos que transitaban por allí de los peligros de los seres no humanos.

อถ อปเรน สมเยน องฺคมคธวาสิโน วาณิชา สกฏสหสฺสํ ภณฺฑสฺส ปูเรตฺวา สินฺธุโสวีรเทสํ คจฺฉนฺตา มรุกนฺตาเร ทิวา อุณฺหภเยน มคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา รตฺตึ นกฺขตฺตสญฺญาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา อญฺญํ ทิสํ อคมํสุ. เตสํ อนฺตเร เอโก อุปาสโก อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลสมฺปนฺโน อรหตฺตปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานตฺถํ วณิชฺชาย คโต. ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต เสรีสกเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ทสฺเสตฺวา จ ปน ‘‘กสฺมา ตุมฺเห อิมํ ฉายูทกรหิตํ วาลุกากนฺตารํ ปฏิปนฺนา’’ติ ปุจฺฉิ. เต จสฺส ตตฺถ อตฺตโน อาคตปฺปการํ กเถสุํ, ตทตฺถทีปนา เทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ วจนปฏิวจนคาถา โหนฺติ. อาทิโต ปน ทฺเว คาถา ตาสํ สมฺพนฺธทสฺสนตฺถํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ ฐปิตา –

Más tarde, en otra ocasión, unos comerciantes residentes de Aṅga y Magadha, habiendo llenado mil carretas con mercancías, se dirigían a la región de Sindhu-Sovīra. Al cruzar el desierto, por temor al calor durante el día, no emprendieron el camino, sino que lo hicieron de noche guiándose por las estrellas. Habiéndose extraviado, se dirigieron hacia otra dirección. Entre ellos había un seguidor laico lleno de fe y devoción, dotado de virtud y con las condiciones necesarias para alcanzar el estado de Arahant, que viajaba por negocios para sustentar a sus padres. Para favorecerlo, el joven de los dioses Serīsaka se mostró a sí mismo junto con su mansión. Tras mostrarse, preguntó: «¿Por qué habéis emprendido este camino a través de este desierto de arena carente de sombra y agua?». Ellos le explicaron cómo habían llegado allí. Los versos de preguntas y respuestas entre el joven de los dioses y los comerciantes esclarecen ese significado. Al principio, los recopiladores del Dhamma incluyeron dos versos para mostrar la conexión de los hechos:

๑๒๒๘.

1228.

‘‘สุโณถ ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จ, สมาคโม ยตฺถ ตทา อโหสิ;

ยถา กถํ อิตริตเรน จาปิ, สุภาสิตํ ตญฺจ สุณาถ สพฺเพ.

«Escuchad el encuentro que tuvo lugar entonces entre el Yakkha y los mercaderes; escuchad todos esa conversación bien dicha que ocurrió entre ellos».

๑๒๒๙.

1229.

‘‘โย โส อหุ ราชา ปายาสิ นาม, ภุมฺมานํ สหพฺยคโต ยสสฺสี;

โส โมทมาโนว สเก วิมาเน, อมานุโส มานุเส อชฺฌภาสี’’ติ.

«Aquel que fue el rey llamado Pāyāsi, alcanzó la compañía de los devas de la tierra y posee gran séquito. Él, regocijándose en su propio palacio celestial, siendo un ser no humano, habló a los hombres».

๑๒๒๘-๙. ตตฺถ สุโณถาติ สวนาณตฺติกวจนํ. ยํ มยํ อิทานิ ภณาม, ตํ สุโณถาติ. ยกฺขสฺสาติ เทวสฺส. เทโว หิ มนุสฺสานํ เอกจฺจานํ [Pg.313] เทวานญฺจ ปูชนียภาวโต ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. อปิจ สกฺโกปิ จตฺตาโร มหาราชาโนปิ เวสฺสวณปาริสชฺชาปิ ปุริโสปิ ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๓) สกฺโก ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. ‘‘จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา’’ติอาทีสุ มหาราชาโน. ‘‘สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๖) เวสฺสวณปาริสชฺชา. ‘‘เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๘๒) ปุริโส. อิธ ปน เวสฺสวณปาริสชฺโช อธิปฺเปโต. วาณิชาน จาติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา วุตฺตํ. สมาคโมติ สโมธานํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วณฺณุปเถ. ตทาติ ตสฺมึ มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา คมนกาเล. อิตริตเรน จาปีติ อิตรีตรญฺจาปิ, อิทํ ยถาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เสรีสกเทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ ตทา ยตฺถ สมาคโม อโหสิ, ตํ สุโณถ, ยถา วาปิ เตหิ อญฺญมญฺญํ สุภาสิตํ สุลปิตํ กถํ ปวตฺติตํ, ตญฺจ สพฺเพ โอหิตจิตฺตา สุณาถาติ. ภุมฺมานนฺติ ภุมฺมเทวานํ.

1228-9. Allí, la expresión 'suṇotha' (escuchad) es una palabra que indica una orden de audición. El sentido es: 'Escuchad ahora aquellas palabras que nosotros decimos'. 'Yakkhassa' significa del deva. En efecto, a un deva se le llama 'yakkha' por el hecho de ser digno de ser venerado por los seres humanos y por algunos otros devas. Además, Sakka, los Cuatro Grandes Reyes, los seguidores de Vessavaṇa e incluso un hombre también son llamados 'yakkha'. Así, en pasajes como: 'Ciertamente, este yakkha vive muy negligente, desearía yo conmover a este yakkha', etc., se llama 'yakkha' a Sakka. En frases como: 'Cuatro yakkhas con espadas en mano', etc., se refiere a los Grandes Reyes. En pasajes como: 'Hay, Venerable, poderosos yakkhas que no tienen fe en el Bienaventurado', etc., se refiere a los seguidores del rey Vessavaṇa. En: 'Por esto ocurre la purificación del yakkha', etc., se refiere a un hombre. Pero en este contexto, se refiere a Pāyāsi Deva, un seguidor de Vessavaṇa. La palabra 'vāṇijāna ca' se expresa eliminando el sonido nasal (anunāsika) para facilitar la métrica de la estrofa. 'Samāgamo' significa el encuentro. 'Yattha' significa en aquel desierto de arena. 'Tadā' se refiere al tiempo en que andaban extraviados en el camino. 'Itaritarena cāpī' debe conectarse con la palabra 'yathā'. El significado aquí es este: 'Escuchad sobre aquel encuentro que ocurrió en ese desierto entre el hijo de los devas Serīsaka y los mercaderes, y escuchad todos con atención cómo se desarrolló entre ellos esa conversación bien dicha y bien expresada'. 'Bhummānaṃ' significa de los devas terrestres.

อิทานิ ยกฺขสฺส ปุจฺฉาคาถาโย โหนฺติ –

Ahora se presentan las estrofas de las preguntas del Yakkha a los mercaderes:

๑๒๓๐.

1230.

‘‘วงฺเก อรญฺเญ อมนุสฺสฏฺฐาเน, กนฺตาเร อปฺโปทเก อปฺปภกฺเข;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, วงฺกํภยา นฏฺฐมนา มนุสฺสา.

«En el bosque intrincado, lugar de seres no humanos, en el desierto sin agua y sin alimento, en medio de un camino de arena muy difícil de transitar, los hombres estaban con el corazón confundido por el temor al extravío».

๑๒๓๑.

1231.

‘‘นยิธ ผลา มูลมยา จ สนฺติ, อุปาทานํ นตฺถิ กุโตธ ภกฺโข;

อญฺญตฺร ปํสูหิ จ วาลุกาหิ จ, ตตฺตาหิ อุณฺหาหิ จ ทารุณาหิ จ.

«Aquí no hay frutos ni raíces, no hay sustento; ¿de dónde habría alimento? En este desierto no hay nada más que polvo y arena, ardiente, caliente y terrible».

๑๒๓๒.

1232.

‘‘อุชฺชงฺคลํ ตตฺตมิวํ กปาลํ, อนายสํ ปรโลเกน ตุลฺยํ;

ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ, ภูมิปฺปเทโส อภิสตฺตรูโป.

«Este lugar es una tierra estéril, como un cuenco de hierro candente, que destruye la vida y es comparable al infierno. Este antiguo hogar de seres feroces parece una región maldita por los sabios de antaño».

๑๒๓๓.

1233.

‘‘อถ [Pg.314] ตุมฺเห เกน วณฺเณน, กิมาสมานา อิมํ ปเทสญฺหิ;

อนุปวิฏฺฐา สหสา สเมจฺจ, โลภา ภยา อถ วา สมฺปมูฬฺหา’’ติ.

«Entonces, ¿por qué razón y qué es lo que esperáis al entrar en esta región? ¿Habéis entrado de repente por una coincidencia de causas, por codicia, por miedo, o tal vez porque estáis completamente extraviados?».

๑๒๓๐. ตตฺถ วงฺเกติ สํสยฏฺฐาเน. ยตฺถ ปวิฏฺฐานํ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข, มริสฺสาม นุ โข’’ติ ชีวิเต สํสโย โหติ, ตาทิเส อรญฺเญ. อมนุสฺสฏฺฐาเนติ อมนุสฺสานํ ปิสาจาทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน, มนุสฺสานํ วา อโคจรฏฺฐาเน. กนฺตาเรติ นิรุทเก อิริเณ, กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ หิ กนฺตาโร, อุทกํ คเหตฺวา ตริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อปฺโปทเก’’ติ. อปฺป-สทฺโท เหตฺถ อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๓; จูฬว. ๔๕๖) วิย. วณฺณุปถสฺส มชฺเฌติ วาลุกากนฺตารมชฺเฌติ อตฺโถ. วงฺกํภยาติ วงฺเกหิ ภีตา. วงฺเกหิ ภยํ เอเตสนฺติ ‘‘วงฺกภยา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา ‘‘วงฺกํภยา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ วาลุกากนฺตารปเวสนโต ปุพฺเพ เตสํ อุปฺปนฺนภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. นฏฺฐมนาติ มคฺคสติวิปฺปวาเสน นฏฺฐมานสา, มคฺคมูฬฺหาติ อตฺโถ. มนุสฺสาติ เตสํ อาลปนํ.

1230. Allí, 'vaṅke' significa en un lugar de incertidumbre; en una selva tal que, para quienes entran en ella, surge la duda sobre su propia vida: '¿Viviremos o moriremos?'. 'Amanussaṭṭhāne' significa un lugar donde transitan seres no humanos como los pisācas, o un lugar fuera del alcance de los hombres. 'Kantāre' significa un páramo sin agua; se llama 'kantāro' porque es un lugar por donde se debe transportar el agua para poder cruzarlo. Por ello dice: 'appodake' (de poca agua). La palabra 'appa' tiene aquí un sentido de inexistencia, como en las expresiones 'appiccho appanigghoso' (sin deseos, sin ruidos). 'Vaṇṇupathassa majjhe' significa en medio del desierto de arena. 'Vaṅkaṃbhayā' significa temerosos de los peligros. Cuando se debería decir 'vaṅkabhayā', se dice 'vaṅkaṃbhayā' con sonido nasal por razones métricas. Esto se dice refiriéndose al temor que les surgió antes de entrar al desierto de arena. 'Naṭṭhamanā' significa con la mente perdida debido a la pérdida de la memoria del camino, es decir, extraviados. 'Manussā' es el vocativo para dirigirse a ellos.

๑๒๓๑. อิธาติ อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร. ผลาติ อมฺพชมฺพุตาลนาฬิเกราทิผลานิ น สนฺตีติ โยชนา. มูลมยา จาติ มูลานิเยว มูลมยา, วลฺลิกนฺทาทีนิ สนฺธาย วทติ. อุปาทานํ นตฺถีติ กิญฺจาปิ กิญฺจิ ภกฺขํ นตฺถิ, อุปาทานํ วา อินฺธนํ, อคฺคิสฺส อินฺธนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต เกน การเณน อิธ มรุกนฺตาเร ภกฺโข สิยาติ อตฺโถ. ยํ ปน อตฺถิ ตตฺถ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญตฺร ปํสูหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1231. 'Idha' significa en este desierto de arena. 'Phalā' indica que no existen frutos como mangos, jambul, palma o coco. 'Mūlamayā' se refiere a las raíces y bulbos. 'Upādānaṃ natthi' significa que no hay absolutamente ningún alimento; o bien, 'upādāna' significa combustible, indicando que no hay ni siquiera leña para el fuego; el sentido es: ¿por qué razón habría alimento en este desierto de arena? Para mostrar lo que sí existe allí, se dijo 'aññatra paṃsūhi' (excepto el polvo), etc.

๑๒๓๒. อุชฺชงฺคลนฺติ ชงฺคลํ วุจฺจติ ลูขธูสโร อนุทโก ภูมิปฺปเทโส, ตํ ปน ฐานํ ชงฺคลโตปิ อุกฺกํเสน ชงฺคลนฺติ อาห ‘‘อุชฺชงฺคล’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺตมิวํ กปาล’’นฺติ, ตตฺตํ อโยกปาลสทิสนฺติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ สานุนาสิกํ กตฺวา วุตฺตํ, ตตฺตมิวอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพํ. อนายสนฺติ นตฺถิ เอตฺถ อาโย สุขนฺติ อนายํ, ตโต เอว ชีวิตํ สียติ [Pg.315] วินาเสตีติ อนายสํ. อถ วา น อายสนฺติ อนายสํ. ปรโลเกนาติ นรเกน ตุลฺยํ. นรกญฺหิ สตฺตานํ เอกนฺตานตฺถตาย ปรภูโต ปฏิสตฺตุภูโต โลโกติ วิเสสโต ‘‘ปรโลโก’’ติ วุจฺจติ, สมนฺตโต อโยมยตฺตา อายสญฺจ, อิทํ ปน ตทภาวโต อนายสํ, มหโต ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ปรโลกสทิสนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘อนสฺสย’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, สุขสฺส อปฺปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณนฺติ อิทํ ฐานํ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ลุทฺทานํ ทารุณานํ ปิสาจาทีนํ อาวาสภูตํ. อภิสตฺตรูโปติ ‘‘เอวํ ลูโข โฆรากาโร โหตู’’ติ โปราเณหิ อิสีหิ สปิตสทิโส, ทินฺนสโป วิยาติ อตฺโถ.

1232. 'Ujjaṅgalaṃ': se llama 'jaṅgala' a un terreno árido, reseco y sin agua; pero este lugar es 'ujjaṅgala' por ser extremadamente más árido que un 'jaṅgala' común. Por ello dice 'tattamivaṃ kapālaṃ', que significa similar a una plancha de hierro incandescente. Aquí se usa el sonido nasal por razones métricas; debe entenderse simplemente como 'tattam-iva'. 'Anāyasaṃ': se dice 'anāya' porque aquí no hay 'āyo' o felicidad, y debido a eso la vida se consume o se destruye, por lo tanto es 'anāyasa'. O bien, 'an-āyasa' significa sin hierro. 'Paralokena' significa semejante al infierno. El infierno es llamado especialmente 'paraloko' (mundo opuesto) por ser un mundo hostil y contrario al bienestar de los seres; y es 'āyasa' por estar hecho de hierro por todas partes; pero este desierto es 'anāyasa' por no tener hierro como el infierno, aunque se muestra similar al infierno por ser un lugar de origen de un gran sufrimiento. Algunos maestros leen 'anassayanti', cuyo sentido es que no es un lugar donde la felicidad pueda establecerse. 'Luddānam-āvāsam-idaṃ purāṇaṃ' significa que este lugar ha sido, desde hace mucho tiempo, la morada de seres crueles y terribles como los pisācas. 'Abhisattarūpo' significa que es como si hubiera sido maldecido por antiguos rishis, diciendo: 'que sea así de árido y de aspecto aterrador'; es como una maldición proferida.

๑๒๓๓. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กิมาสมานาติ กึ ปจฺจาสีสนฺตา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘ปเทสมฺปี’’ติ จ ปฐนฺติ, อิมมฺปิ นาม ปเทสนฺติ อตฺโถ. สหสา สเมจฺจาติ สหสา อาทีนวานิสํเส อวิจาเรตฺวา สมวาเยน อนุปวิฏฺฐา สปฺปวิฏฺฐา. โลภา ภยา อถ วา เกนจิ อนตฺถกาเมน ปโลภิตา โลภโต เกนจิ อมนุสฺสาทินา ปริปาติตา ภยา วา. อถ วา สมฺปมูฬฺหาติ มคฺควิปฺปนฏฺฐา อิมํ ปเทสํ อนุปวิฏฺฐาติ โยชนา.

1233. «Kena vaṇṇenā» significa por qué razón. «Kimāsamānā» significa qué es lo que desean o esperan. «Hi» es meramente una partícula. También se lee como «padesampī», con el sentido de «hacia este lugar». «Sahasā sameccā» significa entrar rápidamente sin reflexionar sobre los peligros y beneficios, debido a una concurrencia de causas. «Lobhā bhayā» se refiere a entrar por codicia o temor, o bien por haber sido seducidos por alguien que desea el mal, o por codicia, o impulsados por seres no humanos (amanussa) y similares, o por miedo. O bien «sampamūḷhā» significa que han entrado en este lugar tras haberse extraviado del camino; esta es la construcción gramatical.

อิทานิ วาณิชา อาหํสุ –

Ahora los comerciantes dijeron:

๑๒๓๔.

1234.

‘‘มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา, อาโรปยิตฺวา ปณิยํ ปุถุตฺตํ;

เต ยามเส สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา.

«Somos mercaderes que residen en Magadha y Anga; habiendo cargado una gran cantidad de mercancías, nos dirigimos a la tierra de Sindhu-Sovīra, deseando riqueza y buscando ganancias».

๑๒๓๕.

1235.

‘‘ทิวา ปิปาสํนธิวาสยนฺตา, โยคฺคานุกมฺปญฺจ สเมกฺขมานา;

เอเตน เวเคน อายาม สพฺเพ, รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา วิกาเล.

«Incapaces de soportar la sed durante el día y considerando con compasión a nuestros animales de tiro, todos avanzamos con esta rapidez, habiendo emprendido el camino en la noche, en un tiempo inusual».

๑๒๓๖.

1236.

‘‘เต [Pg.316] ทุปฺปยาตา อปรทฺธมคฺคา, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, ทิสํ น ชานาม ปมูฬฺหจิตฺตา.

«Habiendo partido bajo malas condiciones, habiendo errado el camino, confundidos como ciegos y extraviados en el bosque, en medio de este desierto de arena difícil de cruzar, no conocemos la dirección hacia donde ir, con la mente sumida en la confusión».

๑๒๓๗.

1237.

‘‘อิทญฺจ ทิสฺวาน อทิฏฺฐปุพฺพํ, วิมานเสฏฺฐญฺจ ตวญฺจ ยกฺข;

ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา, ทิสฺวา ปตีตา สุมนา อุทคฺคา’’ติ.

«Ahora, al ver este palacio supremo nunca antes visto y al verte a ti, Yakkha, volvemos a anhelar la vida más que antes; al verte, estamos gozosos, felices y con el ánimo elevado».

๑๒๓๔. ตตฺถ มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหาติ มคธรฏฺเฐ จ องฺครฏฺเฐ จ ชาตา สํวฑฺฒา ตํนิวาสิโน สตฺเถ สตฺถสฺส จ วาหนกา สตฺถกา เจว สตฺถสามิกา จ. ปณิยนฺติ ภณฺฑํ. เตติ เต มยํ. ยามเสติ คจฺฉาม. สินฺธุโสวีรภูมินฺติ สินฺธุเทสํ โสวีรเทสญฺจ. อุทฺทยนฺติ อานิสํสํ อติเรกลาภํ.

1234. En esa estrofa, «magadhesu aṅgesu ca satthavāhā» se refiere a aquellos nacidos, criados o residentes en los reinos de Magadha y Anga, que son conductores de caravanas, tanto los que guían las carretas como los dueños de la caravana. «Paṇiyaṃ» significa mercancía. «Te» se refiere a «nosotros». «Yāmaseti» significa «vamos». «Sindhusovīrabhūmiṃ» significa a la región de Sindhu y la región de Sovira. «Uddayaṃ» significa beneficio o ganancia excedente.

๑๒๓๕. อนธิวาสยนฺตาติ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา. โยคฺคานุกมฺปนฺติ โคณาทีนํ สตฺตานํ อนุคฺคหํ. เอเตน เวเคนาติ อิมินา ชเวน, เยน ตว ทสฺสนโต ปุพฺเพ อายาม อาคตมฺห. รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนาติ รตฺติยํ มคฺคํ ปฏิปนฺนา. วิกาเลติ อกาเล อเวลายํ.

1235. «Anadhivāsayantā» significa no ser capaces de soportar. «Yoggānukampaṃ» significa favor o compasión hacia los seres como los bueyes. «Etena vegenā» significa con esta rapidez, antes de haberte visto. «Rattiṃ maggaṃ paṭipannā» significa que emprendieron el camino durante la noche. «Vikāle» significa en un momento inoportuno o fuera de hora.

๑๒๓๖. ทุปฺปยาตาติ ทุฏฺฐุ ปยาตา อปเถ คตา, ตโต เอว อปรทฺธมคฺคา. อนฺธากุลาติ อนฺธา วิย อากุลา, มคฺคชานนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน อนฺธา, ตโต เอว อากุลา, วิปฺปนฏฺฐา จ มคฺคสมฺมูฬฺหตาย. ทิสนฺติ คนฺตพฺพทิสํ, ยสฺสํ ทิสายํ สินฺธุโสวีรเทโส, ตํ ทิสํ. ปมูฬฺหจิตฺตาติ ทิสาสํสยสุมูฬฺหจิตฺตา.

1236. «Duppayātā» significa que partieron mal, yendo por un lugar que no es camino; por esa misma razón, perdieron el rumbo. «Andhākulā» significa perturbados como ciegos; ciegos debido a la ausencia del ojo de la sabiduría capaz de reconocer el camino; por eso mismo están perturbados y perdidos por la confusión respecto al rumbo. «Disaṃ» se refiere a la dirección hacia donde se debe ir, la dirección donde se encuentra la región de Sindhu-Sovira. «Pamūḷhacittā» significa con la mente totalmente confundida por la duda sobre las direcciones.

๑๒๓๗. ตวญฺจาติ ตุวญฺจ. ยกฺขาติ อาลปนํ. ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานาติ โย ‘‘อิโต ปรํ อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถี’’ติ ชีวิตสํสโย อุปฺปนฺโน, อิทานิ ตโต อุตฺตริมฺปิ ชีวิตํ อาสีสนฺตา. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ปตีตาติ ปหฏฺฐา. สุมนาติ โสมนสฺสปฺปตฺตา. อุทคฺคาติ อุทคฺคาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา.

1237. «Tavañca» significa «y a ti». «Yakkha» es un vocativo. «Tatuttariṃ jīvitamāsamānā» significa que habiendo surgido la duda sobre la vida pensando: «después de esto nuestra vida no continuará», ahora anhelan la vida incluso más allá de aquel temor. «Disvā» significa por causa de haber visto. «Patītā» significa llenos de gozo. «Sumanā» significa que han alcanzado la alegría. «Udaggā» significa con la mente elevada por una alegría exuberante.

เอวํ [Pg.317] วาณิเชหิ อตฺตโน ปวตฺติยา ปกาสิตาย ปุน เทวปุตฺโต ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Así, una vez que los comerciantes expusieron su situación, el hijo de los devas (devaputta) preguntó de nuevo con dos estrofas:

๑๒๓๘.

1238.

‘‘ปารํ สมุทฺทสฺส อิมญฺจ วณฺณุํ, เวตฺตาจรํ สงฺกุปถญฺจ มคฺคํ;

นทิโย ปน ปพฺพตานญฺจ ทุคฺคา, ปุถุทฺทิสา คจฺฉถ โภคเหตุ.

«Por causa de la riqueza, vais a la otra orilla del océano, a este desierto de arena, a caminos transitados con cuerdas o con estacas, y a través de ríos y lugares escabrosos de las montañas, viajando por muchas regiones».

๑๒๓๙.

1239.

‘‘ปกฺขนฺทิยาน วิชิตํ ปเรสํ, เวรชฺชเก มานุเส เปกฺขมานา;

ยํ โว สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ, อจฺเฉรกํ ตํ โว สุโณม ตาตา’’ติ.

Queridos comerciantes, al entrar en los reinos de otros y observar a las personas que viven en diversos lugares, deseamos escuchar de ustedes cualquier maravilla que hayan oído o visto.

ตสฺสตฺโถ – ปารํ สมุทฺทสฺสาติ สมุทฺทสฺส ปรตีรํ, อิมญฺจ อีทิสํ, วณฺณุํ วณฺณุปถํ เวตฺตลตา พนฺธิตฺวา อาจริตพฺพโต เวตฺตาจรํ มคฺคํ, สงฺกุเก ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา คนฺตพฺพโต สงฺกุปถํ มคฺคํ, นทิโย ปน จนฺทภาคาทิกา, ปพฺพตานญฺจ วิสมปฺปเทสาติ เอวํ ทุคฺคา ปุถุทฺทิสา โภคนิมิตฺตํ คจฺฉถ, เอวํ คจฺฉนฺตา จ ปกฺขนฺทิยาน ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปวิสิตฺวา, ปเรสํ ราชูนํ วิชิตํ ตตฺถ เวรชฺชเก วิเทสวาสิเก มนุสฺเส เปกฺขมานา คจฺฉถ, เอวํภูเตหิ โว ตุมฺเหหิ ยํ สุตํ วา อถ วา ทิฏฺฐํ วา อจฺเฉรกํ อจฺฉริยํ, ตํ โว สนฺติเก ตาตา วาณิชา สุโณมาติ อตฺตโน วิมานสฺส อจฺฉริยภาวํ เตหิ กถาเปตุกาโม ปุจฺฉติ.

Su significado: «pāraṃ samuddassa» es la otra orilla del mar. «Imañca īdisaṃ vaṇṇuṃ» se refiere a este camino de arena. «Vettācaraṃ» es el camino que debe transitarse atando cuerdas de juncos. «Saṅkupathaṃ» es el camino que debe transitarse clavando estacas. «Nadiyo pana» se refiere a ríos como el Candabhāgā. «Pabbatānañca visamappadesā» son los lugares escabrosos de las montañas; así, se dirigen a muchas direcciones difíciles por el motivo de la riqueza. Y así, «pakkhandiyāna» significa tras haber avanzado e ingresado en los dominios de otros reyes, allí observan a los hombres que habitan en tierras extranjeras. «Accherakaṃ» es algo asombroso; el hijo de los devas pregunta deseando que ellos hablen sobre la naturaleza maravillosa de su propia mansión (vimāna), diciendo: «queremos escuchar de ustedes, queridos comerciantes, aquel prodigio que haya sido oído o visto por ustedes».

เอวํ เทวปุตฺเตน ปุฏฺฐา วาณิชา อาหํสุ –

Así, cuestionados por el hijo de los devas, los comerciantes respondieron:

๑๒๔๐.

1240.

‘‘อิโตปิ อจฺเฉรตรํ กุมาร, น โน สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ;

อตีตมานุสกเมว สพฺพํ, ทิสฺวา น ตปฺปาม อโนมวณฺณํ.

Oh joven deidad, nunca hemos oído ni visto nada más maravilloso que esto. Habiendo visto toda esta belleza inmaculada que trasciende lo humano, no podemos saciarnos de contemplarla.

๑๒๔๑.

1241.

‘‘เวหายสํ โปกฺขรญฺโญ สวนฺติ, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา;

ทุมา จิเม นิจฺจผลูปปนฺนา, อตีว คนฺธา สุรภึ ปวายนฺติ.

En el cielo hay estanques con abundantes flores y muchos lotos blancos; estos árboles están siempre cargados de frutos, y de ellos emana una fragancia divina que se difunde intensamente.

๑๒๔๒.

1242.

‘‘เวฬูริยถมฺภา [Pg.318] สตมุสฺสิตาเส, สิลาปวาฬสฺส จ อายตํสา;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ถมฺภา อิเม โชติรสามยาเส.

Hay pilares de berilo de cien codos de altura, y pilares de cristal y coral con aristas alargadas; también hay pilares de piedras preciosas veteadas junto con rubíes. Todos estos pilares están hechos de sustancias resplandecientes.

๑๒๔๓.

1243.

‘‘สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ, เตสูปริ สาธุมิทํ วิมานํ;

รตนนฺตรํ กญฺจนเวทิมิสฺสํ, ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนํ.

Sobre ellos se encuentra esta excelente mansión de mil pilares y poder incomparable; con muros de gemas y barandillas de oro, está magníficamente techada con láminas de oro refinado.

๑๒๔๔.

1244.

‘‘ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ สุมฏฺโฐ, ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน;

ทฬฺโห จ วคฺคุ จ สุสงฺคโต จ, อตีว นิชฺฌานขโม มนุญฺโญ.

Brilla como el oro purificado y es muy liso, provisto de escaleras que comunican los niveles del palacio. Es firme, hermoso, armonioso, sumamente digno de contemplar y placentero.

๑๒๔๕.

1245.

‘‘รตนนฺตรสฺมึ พหุอนฺนปานํ, ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน;

มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ, อภิวนฺทิโตสิ ถุติวนฺทนาย.

Dentro de la mansión de gemas abundan los alimentos y bebidas; rodeado por una multitud de ninfas celestiales y bajo el sonido de tambores y música, eres honrado con alabanzas y reverencia.

๑๒๔๖.

1246.

‘‘โส โมทสิ นาริคณปฺปโพธโน, วิมานปาสาทวเร มโนรเม;

อจินฺติโย สพฺพคุณูปปนฺโน, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬินฺยา.

Te regocijas deleitando a las ninfas en esta excelente y encantadora mansión; dotado de todas las virtudes e inimaginable gloria, eres como el rey Vessavana en los dominios de Nalinya.

๑๒๔๗.

1247.

‘‘เทโว นุ อาสิ อุทวาสิ ยกฺโข,อุทาหุ เทวินฺโท มนุสฺสภูโต;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา,อาจิกฺข โก นาม ตุวํสิ ยกฺโข’’ติ.

¿Eres una deidad, un espíritu, el señor de los dioses o fuiste un ser humano? Los comerciantes de la caravana te preguntan: dinos, ¿quién eres tú, oh espíritu?

๑๒๔๐-๒. ตตฺถ [Pg.319] กุมาราติ ปฐมวเย ฐิตตฺตา เทวปุตฺตํ อาลปติ. สพฺพนฺติ เทวปุตฺตํ ตสฺส วิมานปฏิพทฺธญฺจ สนฺธาย วทติ. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. สตมุสฺสิตาเสติ สตรตนุพฺเพธา. สิลาปวาฬสฺสาติ สิลาย ปวาฬสฺส จ, สิลามยา ปวาฬมยาติ อตฺโถ. อายตํสาติ ทีฆํสา. อถ วา อายตา หุตฺวา อฏฺฐโสฬสทฺวตฺตึสาทิอํสวนฺโต.

1240-2. En esas estrofas, con el término 'kumārā', se dirige al hijo de los devas debido a que se encuentra en la primera etapa de la vida. Con 'sabbaṃ', habla refiriéndose tanto al hijo de los devas como a los placeres relacionados con su mansión celestial. 'Pokkharañño' significa estanques de lotos. 'Satamussitāse' significa de cien codos de altura. 'Silāpavāḷassa' significa de cristal y de coral; el sentido es hecho de cristal y hecho de coral. 'Āyataṃsā' significa que tiene facetas alargadas; o bien, siendo alargadas, posee ocho, dieciséis, treinta y dos, etc., facetas.

๑๒๔๒. เตสูปรีติ เตสํ ถมฺภานํ อุปริ. สาธุมิทนฺติ สุนฺทรํ อิทํ ตว วิมานํ. รตนนฺตรนฺติ รตนนฺตรวนฺตํ, ภิตฺติถมฺภโสปานาทีสุ นานาวิเธหิ อญฺเญหิ รตเนหิ ยุตฺตํ. กญฺจนเวทิมิสฺสนฺติ สุวณฺณมยาย เวทิกาย สหิตํ ปริกฺขิตฺตํ. ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนนฺติ ตปนียมเยหิ อเนกรตนมเยหิ จ ฉทเนหิ ตตฺถ ตตฺถ สุฏฺฐุ ฉาทิตํ.

1242. 'Tesūpari' significa sobre esos pilares. 'Sādhumidaṃ' significa: esta mansión tuya es excelente. 'Ratanantaraṃ' significa que posee diversas joyas; está dotada de varios otros tipos de joyas en las paredes, pilares, escaleras, etc. 'Kañcanavedimissaṃ' significa que está rodeada y provista de una barandilla hecha de oro. 'Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ' significa que está bien cubierta en varios lugares con techos hechos de oro tapanīya y de diversos tipos de joyas.

๑๒๔๔. ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทนฺติ อิทํ ตว วิมานํ เยภุยฺเยน อุตฺตตฺตชมฺพุนทภาสุรํ. สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโนติ ตสฺส จ โส โส ปเทโส สุมฏฺโฐ สุฏฺฐุ มชฺชิโต, เตหิ เตหิ อนนฺตรปาสาเทหิ โสปานวิเสเสหิ รมณีเยหิ ผลเกหิ จ ยุตฺโต. ทฬฺโหติ ถิโร. วคฺคูติ อภิรูโป สมุคฺคโต. สุสงฺคโตติ สุฏฺฐุ สงฺคตาวยโว อญฺญมญฺญานุรูปปาสาทาวยโว. อตีว นิชฺฌานขโมติ ปภสฺสรภาเวปิ อติวิย โอโลกนกฺขโม. มนุญฺโญติ มโนรโม.

1244. 'Jambonaduttattamidaṃ' significa: esta mansión tuya es mayormente resplandeciente como el oro jambonada refinado. 'Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapanno' significa que cada parte de esa mansión es muy pulida y lisa, y está dotada de diversos palacios intermedios, tipos especiales de escaleras y tablones encantadores. 'Daḷho' significa firme. 'Vaggu' significa hermoso y bien elevado. 'Susaṅgato' significa que tiene sus partes bien ensambadas, con secciones del palacio que guardan proporción entre sí. 'Atīva nijjhānakhamo' significa que, a pesar de su resplandor, es sumamente agradable a la vista. 'Manuñño' significa encantador.

๑๒๔๕. รตนนฺตรสฺมินฺติ รตนมเย, รตนภูเต วา สารภูเต วิมานสฺส อพฺภนฺตเร. พหุอนฺนปานนฺติ เปสลํ ปหูตํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วิชฺชติ, อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐติ มุทิงฺคานํ อาลมฺพรานํ อวสิฏฺฐตูริยานญฺจ สทฺเทหิ นิจฺจโฆสิโต. อภิวนฺทิโตสีติ นมสฺสิโต, โถมิโต วา อสิ. เตนาห ‘‘ถูติวนฺทนายา’’ติ.

1245. 'Ratanantarasmiṃ' significa dentro de la mansión, que está hecha de joyas, o que es como una joya, una esencia preciosa. 'Bahuannapānaṃ' significa que hay y se encuentra disponible abundante y deliciosa comida y bebida celestial; este es el significado. 'Murajaālambaratūriyaghuṭṭho' significa que resuena constantemente con los sonidos de los tambores muraja, los tambores ālambara y los demás instrumentos musicales. 'Abhivanditosi' significa que has sido venerado o elogiado. Por eso dijo: 'por medio del elogio y la veneración'.

๑๒๔๖. อจินฺติโยติ อจินฺเตยฺยานุภาโว. นฬินฺยาติ เอวํนามเก กีฬนฏฺฐาเน ยถา เวสฺสวโณ มหาราชา, เอวํ ตฺวํ โมทสีติ โยชนา.

1246. 'Acintiyo' significa que tiene un poder inimaginable. 'Naḷinyā' se refiere a un lugar de recreo de este nombre; la conexión es: 'así como el gran rey Vessavaṇa se regocija [allí], del mismo modo te regocijas tú'.

๑๒๔๗. อาสีติ [Pg.320] อสิ ภวสิ. เทวินฺโทติ สกฺโก เทวราชา. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต มนุสฺสชาติโก. ยกฺโขติ เทวาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ยกฺขภาวํ อาสงฺกนฺตา วทนฺติ.

1247. 'Āsi' significa eres o te conviertes. 'Devindo' significa Sakka, el rey de los devas. 'Manussabhūto' significa nacido entre los seres humanos, de linaje humano. Con el término 'yakkho', aunque ya han preguntado si es un deva, etc., hablan teniendo dudas sobre si es un espíritu (yakkha).

อิทานิ โส เทวปุตฺโต อตฺตานํ ชานาเปนฺโต –

Ahora, ese hijo de los devas, dándose a conocer a sí mismo, dijo:

๑๒๔๘.

1248.

‘‘เสรีสโก นาม อหมฺหิ ยกฺโข, กนฺตาริโย วณฺณุปถมฺหิ คุตฺโต;

อิมํ ปเทสํ อภิปาลยามิ, วจนกโร เวสฺสวณสฺส รญฺโญ’’ติ. –

'Mi nombre es Serīsaka, soy un yakkha guardián de las regiones desérticas en el camino arenoso; protejo esta región y soy un ejecutor de las órdenes del rey Vessavaṇa'.

อาห. ตตฺถ อหมฺหี ยกฺโขติ อหํ ยกฺโข อมฺหิ. กนฺตาริโยติ อารกฺขณตฺถํ กนฺตาเร นิยุตฺโต. คุตฺโตติ โคปโก. เตนาห ‘‘อภิปาลยามี’’ติ.

Esto dijo. Allí, 'ahamhi yakkho' significa yo soy un yakkha. 'Kantāriyo' significa asignado al desierto con el propósito de protegerlo. 'Gutto' significa guardián. Por eso dijo: 'yo protejo'.

อิทานิ วาณิชา ตสฺส กมฺมาทีนิ ปุจฺฉนฺตา อาหํสุ –

Ahora, los mercaderes, deseando preguntar sobre sus acciones pasadas y demás, dijeron:

๑๒๔๙.

1249.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ.

'¿Fue esto obtenido por azar, o es el resultado de una transformación natural para ti? ¿Fue hecho por ti mismo, o te fue dado por los devas? Los mercaderes y jefes de caravana te preguntan: ¿cómo obtuviste este lugar encantador?'.

ตตฺถ อธิจฺจลทฺธนฺติ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกํ, ยทิจฺฉกํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. ปริณามชํ เตติ นิยติสงฺคติภาวปริณตํ, กาลปริณตํ วา. สยํกตนฺติ ตยา สยเมว กตํ, เทวิทฺธิยา ตยา สยเมว นิพฺพตฺติตนฺติ อตฺโถ. อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนนฺติ ตยา อาราธิเตหิ เทเวหิ ปสาทวเสน นิสฺสฏฺฐํ.

Allí, 'adhiccaladdhaṃ' significa que surge sin causa aparente; el sentido es obtenido al azar. 'Pariṇāmajaṃ te' significa si es resultado de la naturaleza de la existencia, o si es resultado del tiempo. 'Sayaṃkataṃ' significa hecho por ti mismo; el sentido es producido por ti mismo mediante el poder de los devas. 'Udāhu devehi dinnaṃ' significa otorgado por los devas a quienes has complacido, por medio de su fe.

อิทานิ เทวปุตฺโต จตุโรปิ ปกาเร ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุญฺญเมว อปทิสนฺโต –

Ahora, el hijo de los devas, rechazando las cuatro posibilidades y deseando señalar únicamente su mérito, dijo:

๑๒๕๐.

1250.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ น หิ เทเวหิ ทินฺนํ;

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. –

'No fue obtenido por azar, ni es para mí un resultado de la naturaleza; no fue hecho por mí mismo, ni fue dado por los devas. Por mis propias acciones libres de maldad, por mis méritos, he obtenido este lugar encantador'.

คาถมาห.

[Dijo] esta estrofa.

ตํ [Pg.321] สุตฺวา วาณิชา ปุน ‘‘นาธิจฺจลทฺธ’’นฺติ คาถายํ ปุญฺญาธิกเมว เต จตุโร ปกาเร อาโรเปตฺวา ปุญฺญสฺส จ สรูปํ ปุจฺฉึสุ –

Al oír eso, los mercaderes, considerando de nuevo esas cuatro explicaciones en relación con la superioridad del mérito mencionada en la estrofa que comienza con 'Nādhiccaladdhaṃ', preguntaron sobre la naturaleza de ese mérito:

๑๒๕๑.

1251.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.

¿Cuál fue tu práctica, cuál tu vida santa? ¿De qué acción bien realizada es este el resultado? Los comerciantes te preguntan: ¿cómo obtuviste esta mansión?

ตตฺถ วตนฺติ วตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ.

Allí, 'vataṃ' significa la observancia de un voto. 'Brahmacariyaṃ' significa la conducta excelente.

ปุน เทวปุตฺโต เต ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ ยถูปจิตํ ปุญฺญญฺจ ทสฺเสนฺโต –

De nuevo, el hijo de los devas, rechazando esas posibilidades y queriendo mostrarse a sí mismo y el mérito que había acumulado, dijo:

๑๒๕๒.

1252.

‘‘มมํ ปายาสีติ อหุ สมญฺญา, รชฺชํ ยทา การยึ โกสลานํ;

นตฺถิกทิฏฺฐิ กทริโย ปาปธมฺโม, อุจฺเฉทวาที จ ตทา อโหสึ.

'Fui conocido por el nombre de Pāyāsi cuando gobernaba el reino de los Kosalas; en aquel entonces, tenía la visión de la inexistencia, era tacaño, de naturaleza malvada y sostenía la doctrina de la aniquilación'.

๑๒๕๓.

1253.

‘‘สมโณ จ โข อาสิ กุมารกสฺสโป, พหุสฺสุโต จิตฺตกถี อุฬาโร;

โส เม ตทา ธมฺมกถํ อภาสิ, ทิฏฺฐิวิสูกานิ วิโนทยี เม.

Había un monje llamado Kumarakassapa, de gran conocimiento, elocuente y noble. En aquel entonces, él me predicó el Dhamma y eliminó mis puntos de vista erróneos.

๑๒๕๔.

1254.

‘‘ตาหํ ตสฺส ธมฺมกถํ สุณิตฺวา, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิสฺสํ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ;

อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ อโหสึ ตุฏฺโฐ.

Habiendo escuchado su discurso, me convertí en un seguidor laico; me abstuve de matar seres vivos, evité tomar lo ajeno, no bebí embriagantes, no dije mentiras y estuve satisfecho con mi propia esposa.

๑๒๕๕.

1255.

‘‘ตํ [Pg.322] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

เตเหว กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. –

Esa fue mi práctica y mi vida santa; este es el resultado de mi buena conducta. Por esas acciones libres de maldad y por mis méritos, obtuve esta mansión.

อาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Esto dijo. Eso es de fácil comprensión.

อถ วาณิชา เทวปุตฺตํ วิมานญฺจสฺส ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา อตฺตโน กมฺมผเล สทฺธํ ปเวเทนฺตา –

Entonces los mercaderes, habiendo visto al hijo de los devas y su mansión con sus propios ojos, y habiendo creído en el fruto de las acciones, declarando su propia fe en el fruto de las acciones, dijeron:

๑๒๕๖.

1256.

‘‘สจฺจํ กิราหํสุ นรา สปญฺญา, อนญฺญถา วจนํ ปณฺฑิตานํ;

ยหึ ยหึ คจฺฉติ ปุญฺญกมฺโม, ตหึ ตหึ โมทติ กามกามี.

'En verdad, los hombres sabios dijeron la verdad; las palabras de los sabios no son de otro modo. Dondequiera que va quien realiza acciones meritorias, allí se regocija disfrutando de sus deseos'.

๑๒๕๗.

1257.

‘‘ยหึ ยหึ โสกปริทฺทโว จ, วโธ จ พนฺโธ จ ปริกฺกิเลโส;

ตหึ ตหึ คจฺฉติ ปาปกมฺโม, น มุจฺจติ ทุคฺคติยา กทาจี’’ติ. –

Dondequiera que haya dolor, lamento, muerte, ataduras y aflicción, allí va quien comete maldad; nunca se libera de los estados de miseria.

คาถาทฺวยํ อโวจุํ. ตตฺถ โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. ปริกฺกิเลโสติ วุตฺตา อนตฺถุปฺปตฺติ.

Dijeron dos estrofas. En ellas, "pesar y lamento" (sokapariddavo) significa pesar y lamento. "Aflicción" (parikkileso) se refiere a la causa del sufrimiento que ha sido mencionada anteriormente.

เอวํ เตสุ กเถนฺเตสุเยว วิมานทฺวาเร สิรีสรุกฺขโต ปริปาเกน มุตฺตพนฺธนา ปริปกฺกา สิปาฏิกา ปติ, เตน เทวปุตฺโต สปริชโน โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. ตํ ทิสฺวา วาณิชา –

Mientras ellos hablaban así, a la entrada de la mansión celestial, una vaina madura se desprendió de su pedúnculo debido a su madurez y cayó del árbol sirīsa. Debido a esto, el hijo de los devas, junto con su séquito, se llenó de abatimiento. Al ver esto, los mercaderes dijeron:

๑๒๕๘.

1258.

‘‘สมฺมูฬฺหรูโปว ชโน อโหสิ, อสฺมึ มุหุตฺเต กลลีกโตว;

ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ กุมาร, อปฺปจฺจโย เกน นุ โข อโหสี’’ติ. –

"Toda esta gente parece estar completamente confundida, como si en este instante estuvieran enturbiados como el lodo. Oh joven, ¿por qué causa hay tal descontento para esta gente y para ti?".

คาถมาหํสุ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหรูโปวาติ โสกวเสน สพฺพโส มูฬฺหสภาโว วิย. ชโนติ เทวชโน. อสฺมึ มุหุตฺเตติ อิมสฺมึ มุหุตฺตมตฺเต[Pg.323]. กลลีกโตติ กลลํ วิย กโต, กลลนิสฺสิตอุทกีภูโต วิย อาวิโลติ อธิปฺปาโย. ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจาติ อิมสฺส ตว ปริชนสฺส ตุยฺหญฺจ. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ.

Dijeron la estrofa. Allí, "como si estuviera completamente confundida" (sammūḷharūpovā) significa como si tuviera una naturaleza de confusión total debido al pesar. "Gente" (jano) se refiere a la multitud de seres celestiales. "En este instante" (asmiṃ muhutte) significa en este preciso momento. "Enturbiado como el lodo" (kalalīkato) significa como si se hubiera vuelto lodo; la intención es que está turbio como el agua que depende del fango. "Para esta gente y para ti" (janassimassa tuyhañcā) significa para este séquito tuyo y para ti. "Descontento" (appaccayo) es el abatimiento mental.

ตํ สุตฺวา เทวปุตฺโต –

Al oír eso, el hijo de los devas dijo:

๑๒๕๙.

1259.

‘‘อิเม จ สิรีสวนา ตาตา, ทิพฺพา คนฺธา สุรภี สมฺปวนฺติ;

เต สมฺปวายนฺติ อิมํ วิมานํ, ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา.

"Oh queridos, de estos bosques de sirīsa emanan aromas celestiales y fragantes; ellos impregnan esta mansión, disipando la oscuridad tanto de día como de noche.

๑๒๖๐.

1260.

‘‘อิเมสญฺจ โข วสฺสสตจฺจเยน, สิปาฏิกา ผลติ เอกเมกา;

มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ, ยทคฺเค กายมฺหิ อิธูปปนฺโน.

"Y después de que pasan cien años, una a una de las vainas de estos árboles cae. Cien años humanos han pasado desde que nací aquí en este cuerpo celestial.

๑๒๖๑.

1261.

‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ,อสฺมึ วิมาเน ฐตฺวาน ตาตา;

อายุกฺขยา ปุญฺญกฺขยา จวิสฺสํ,เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. – อาห;

"Habiendo visto esto, oh queridos, después de haber permanecido en esta mansión por quinientos años, moriré debido al agotamiento de mi vida y de mis méritos. Por ese mismo pesar, me encuentro desmayado de dolor".—dijo.

๑๒๕๖. ตตฺถ สิรีสวนาติ สิรีสวิปินโต. ตาตาติ วาณิเช อาลปติ. อิเม ตุมฺหากํ มยฺหญฺจ ปจฺจกฺขภูตา ทิพฺพา คนฺธา สุรภี อติวิย สุคนฺธาเยว สมนฺตโต ปวนฺติ ปวายนฺติ. เต ทิพฺพา คนฺธา เอวํ วายนฺตา อิมํ วิมานํ สมฺปวายนฺติ สมฺมเทว คนฺธํ คาหาเปนฺติ, น เกวลํ สมฺปวายนเมว, อถ โข อตฺตโน ปภาย ตมมฺปิ นิหนฺติ. เตนาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา’’ติ.

1256. 'Sirīsavanā' significa del bosque de árboles Sirīsa. 'Tātā' se refiere a los comerciantes. Estos aromas divinos, presentes ante ustedes y ante mí, son sumamente fragantes y se difunden por todas partes. Al hacerlo, impregnan esta mansión con un aroma perfecto. No solo se difunden, sino que con su propio brillo disipan la oscuridad. Por eso se dice: 'disipando la oscuridad día y noche'.

๑๒๖๐-๖๑. อิเมสนฺติ สิรีสานํ. สิปาฏิกาติ ผลกุฏฺฐิลิกา. ผลตีติ ปจฺจิตฺวา วณฺฏโต มุจฺจติ, ปุฏเภทํ วา ปตฺวา สิสฺสติ. มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตนฺติ ยสฺมา วสฺสสตสฺส อจฺจเยน อิมสฺส สิรีสสฺส สิปาฏิกา ผลติ, อยญฺจ ผลิตา, ตสฺมา มยฺหํ มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ. ยทคฺเค ยโต ปฏฺฐาย, กายมฺหิ อิธ อิมสฺมึ เทวนิกาเย อุปปนฺโน [Pg.324] นิพฺพตฺโต. มยฺหญฺจ เทวคณนาย ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุ, ตสฺมา ขียติ เม อายูติ โสกวเสน สมฺปมูฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ…เป… เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ.

1260-61. 'Imesaṃ' se refiere a los árboles Sirīsa. 'Sipāṭikā' son las vainas de las semillas. 'Phalatī' significa que al madurar se desprenden o se abren. 'Cien años humanos han pasado' indica que, al caer las vainas después de un siglo, han pasado cien años para los hombres. 'Desde que' señala el momento de su nacimiento en este reino celestial. Según el cómputo divino, su vida es de quinientos años y se está agotando; el texto muestra que la deidad estaba abrumada por el dolor al notar esto.

อถ นํ วาณิชา สมสฺสาเสนฺโต –

Entonces los mercaderes, tratando de consolarlo, dijeron:

๑๒๖๒.

1262.

‘‘กถํ นุ โสเจยฺย ตถาวิโธ โส, ลทฺธา วิมานํ อตุลํ จิราย;

เย จาปิ โข อิตฺตรมุปปนฺนา, เต นูน โสเจยฺยุํ ปริตฺตปุญฺญา’’ติ. –

"¿Cómo podría alguien como tú lamentarse, habiendo obtenido una mansión incomparable por tanto tiempo? Solo aquellos de pocos méritos que han nacido para una vida efímera deberían ciertamente lamentarse".

อาหํสุ. ตตฺถ ยาทิเสหิ อปฺปายุเกหิ มรณํ ปฏิจฺจ โสจิตพฺพํ สิยา, ตาทิโส ปน เอวํ ทิพฺพานุภาวสมฺปนฺโน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุโก กถํ นุ โสเจยฺย, น โสจิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

Así dijeron. Allí, la intención es: alguien de vida corta y pocos méritos debería lamentarse con respecto a la muerte; pero alguien como tú, dotado de tal poder celestial y con una longevidad de nueve millones de años, ¿cómo podría lamentarse? No se debe lamentar en absoluto.

เทวปุตฺโต ตตฺตเกเนว สมสฺสาเสตฺวา เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต เตสญฺจ อุปเทสํ เทนฺโต –

El hijo de los devas, habiéndose consolado solo con esas palabras, aceptando sus dichos y deseando darles una instrucción, dijo:

๑๒๖๓.

1263.

‘‘อนุจฺฉวึ โอวทิยญฺจ เมตํ, ยํ มํ ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ;

ตุมฺเห จ โข ตาตา มยานุคุตฺตา, เยหิจฺฉกํ เตน ปเลถ โสตฺถิ’’นฺติ. –

"Es apropiado y es un consejo adecuado lo que ustedes me dicen con palabras amables. Y ustedes, queridos, han sido protegidos por mí; vayan en paz a donde deseen".

คาถมาห. ตตฺถ อนุจฺฉวินฺติ อนุจฺฉวิกํ, ตุมฺหากเมว ตํ ยุตฺตรูปํ. โอวทิยญฺจ เมตนฺติ เม มยฺหํ ตุมฺเหหิ โอวทิยํ โอวาทวเสน วตฺตพฺพเมตํ. ยํ ยสฺมา, มํ มยฺหํ, ตุมฺเห ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย’’นฺติอาทินา เปยฺยวาจํ ปิยวจนํ วเทถ. ยํ วา เปยฺยวาจาย วทนํ กถนํ, ตํ ตุมฺหากเมว อนุจฺฉวิกนฺติ โยชนา. อถ วา ยํ ยสฺมา ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ, ตสฺมา อนุจฺฉวิกํ โอวทิยญฺจ โอวทิตพฺพํ โอวาทานุรูปํ กาตพฺพญฺจ เม มยา กตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ตุมฺเห จ โข ตาตา’’ติอาทิ. ตตฺถ มยานุคุตฺตาติ อิมสฺมึ อมนุสฺสปริคฺคเห มรุกนฺตาเร ยาว กนฺตาราติกฺกมา มยา อนุคุตฺตา รกฺขิตา, เยนิจฺฉกํ ยถารุจิเตน, โสตฺถึ เขเมน, ปเลถ คจฺฉถาติ อตฺโถ.

Dijo la estrofa. Allí, "apropiado" (anucchaviṃ) significa adecuado, esa naturaleza de sus palabras es conveniente para ustedes. "Es un consejo adecuado para mí" (ovadiyañca metaṃ) significa que estas palabras dichas por ustedes como consejo deben ser aceptadas por mí. La conexión es: puesto que ustedes me dirigen palabras amables y queridas diciendo "¿Cómo podrías lamentarte?", etc., tal forma de hablar es apropiada para ustedes. O bien, puesto que ustedes dicen palabras amables, yo he realizado lo que es apropiado y conforme al consejo que debía seguirse; ante la pregunta "¿qué es eso?", dijo: "Y ustedes, queridos...", etc. Allí, "protegidos por mí" (mayānuguttā) significa que en este desierto arenoso poseído por seres no humanos, han sido cuidados y protegidos por mí hasta cruzar el desierto; la explicación es: vayan en paz y seguridad a donde deseen según su voluntad.

อถ วาณิชา กตญฺญุภาวํ ปกาเสนฺตา –

Entonces los mercaderes, manifestando su gratitud, dijeron:

๑๒๖๔.

1264.

‘‘คนฺตฺวา [Pg.325] มยํ สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณจาคา, กาหาม เสรีสมหํ อุฬารนฺติ. –

"Habiendo ido a la tierra de Sindhusovīra, buscando riquezas y deseando ganancias, con un esfuerzo acorde a nuestra promesa y con una generosidad plena, realizaremos una gran ofrenda ceremonial al árbol Serīsa".

คาถมาหํสุ. ตตฺถ ยถาปโยคาติ อิทานิ กตปฏิญฺญานุรูปปโยคา. ปริปุณฺณจาคาติ สมตฺตจาคา, อุฬารสฺส มหสฺส ปริยตฺตปริจฺจาคา. มหนฺติ อุสฺสวปูชํ.

Dijeron la estrofa. Allí, "con un esfuerzo acorde" (yathāpayogā) significa con un esfuerzo que se corresponde ahora con la promesa hecha. "Con una generosidad plena" (paripuṇṇacāgā) significa con una entrega completa, teniendo la disposición de dar lo necesario para una ofrenda magnífica. "Ofrenda" (mahaṃ) significa una adoración festiva.

ปุน เทวปุตฺโต มหกรณํ ปฏิกฺขิปนฺโต กตฺตพฺเพสุ จ เต นิโยเชนฺโต –

Nuevamente, el hijo de los devas, rechazando la realización de la gran ofrenda y exhortándolos en lo que deben hacer, dijo:

๑๒๖๕.

1265.

‘‘มา เจว เสรีสมหํ อกตฺถ, สพฺพญฺจ โว ภวิสฺสติ ยํ วเทถ;

ปาปานิ กมฺมานิ วิวชฺชยาถ, ธมฺมานุโยคญฺจ อธิฏฺฐหาถา’’ติ. –

"No realicen una ofrenda al árbol Serīsa, y todo lo que digan se cumplirá para ustedes; eviten las acciones malvadas y establézcanse en la práctica del Dhamma".

คาถมาห. ตตฺถ ยํ วเทถาติ ยํ ตุมฺเห เขเมน สินฺธุโสวีรเทสปตฺตึ ตตฺถ จ วิปุลํ อุทฺทยํ ลาภํ ปจฺจาสีสนฺตา ‘‘คนฺตฺวา มย’’นฺติอาทีนิ วทถ. สพฺพํ ตํ โว ตุมฺหากํ ตเถว ภวิสฺสติ, ตตฺถ นิกฺกงฺขา โหถ, ตุมฺเห ปน อิโต ปฏฺฐาย ปาปานิ กมฺมานิ ปาณาติปาตาทีนิ วิวชฺชยาถ ปริวชฺเชถ. ธมฺมานุโยคนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมสฺส อนุยุญฺชนํ. อธิฏฺฐหาถาติ อนุสิกฺขถ อิทํ เสรีสกมหนฺติ ทสฺเสติ.

Dijo este verso. Allí, 'yaṃ vadethā' significa aquello que ustedes dicen, empezando por 'nosotros, habiendo ido...', mientras aspiran a llegar sanos y salvos a la región de Sindhusovīra y obtener allí una ganancia abundante y gran riqueza. Todo eso les sucederá tal como lo desearon; sobre eso, no tengan dudas. Sin embargo, a partir de ahora, eviten y abandonen completamente las acciones malvadas, como la destrucción de la vida. 'Dhammānuyogaṃ' significa la práctica asidua de acciones meritorias como la generosidad y otras. 'Adhiṭṭhahātha' significa 'entrénense en ello'. Muestra que esta práctica constituye una ofrenda al deva Serīsaka.

ยํ ปน อุปาสกํ อนุคฺคณฺหนฺโต เตสํ รกฺขาวรณํ กาตุกาโม อโหสิ, ตสฺส คุณํ กิตฺเตตฺวา ตํ เตสํ อุทฺทิสนฺโต อิมา คาถาโย อาห –

Entonces, deseando favorecer al seguidor laico y queriendo brindar protección a esos comerciantes, el deva elogió sus virtudes y, señalándolo ante ellos, pronunció estos versos:

๑๒๖๖.

1266.

‘‘อุปาสโก อตฺถิ อิมมฺหิ สงฺเฆ, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน;

สทฺโธ จ จาคี จ สุเปสโล จ, วิจกฺขโณ สนฺตุสิโต มุตีมา.

«Hay un seguidor laico en este grupo, de gran conocimiento y dotado de virtud; es fiel, generoso y de buen carácter, sabio, satisfecho y poseedor de sabiduría.

๑๒๖๗.

1267.

‘‘สญฺชานมาโน [Pg.326] น มุสา ภเณยฺย, ปรูปฆาตาย น เจตเยยฺย;

เวภูติกํ เปสุณํ โน กเรยฺย, สณฺหญฺจ วาจํ สขิลํ ภเณยฺย.

«Incluso sabiendo, no diría una mentira, ni pensaría en dañar a otros; no proferiría palabras divisorias ni maliciosas, y hablaría con un lenguaje suave y amable.

๑๒๖๘.

1268.

‘‘สคารโว สปฺปติสฺโส วินีโต, อปาปโก อธิสีเล วิสุทฺโธ;

โส มาตรํ ปิตรญฺจาปิ ชนฺตุ, ธมฺเมน โปเสติ อริยวุตฺติ.

«Respetuoso, humilde y disciplinado, libre de maldad y purificado en la alta virtud; ese hombre mantiene rectamente a su madre y a su padre, viviendo de manera noble.

๑๒๖๙.

1269.

‘‘มญฺเญ โส มาตาปิตูนํ การณา, โภคานิ ปริเยสติ น อตฺตเหตุ;

มาตาปิตูนญฺจ โย อจฺจเยน, เนกฺขมฺมโปโณ จริสฺสติ พฺรหฺมจริยํ.

«Creo que él busca riquezas por causa de sus padres y no por su propio interés; y tras el fallecimiento de sus padres, inclinado a la renuncia, practicará la vida santa.

๑๒๗๐.

1270.

‘‘อุชู อวงฺโก อสโฐ อมาโย, น เลสกปฺเปน จ โวหเรยฺย;

โส ตาทิโส สุกตกมฺมการี, ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขํ.

«Recto, sin dobleces, sincero y sin engaños, no hablaría con pretextos falsos; alguien así, que realiza buenas acciones y está establecido en el Dhamma, ¿cómo podría sufrir?

๑๒๗๑.

1271.

‘‘ตํการณา ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนา, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ วาณิชาเส;

อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถ, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

ตํ ขิปฺปมาเนน ลหุํ ปเรน, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ.

Por esa razón me he manifestado ante ustedes; por lo tanto, vean la importancia de practicar el Dhamma. Sin ese seguidor laico, habrían quedado confundidos y perdidos en el bosque, convirtiéndose rápidamente en cenizas por los peligros de este desierto. Ciertamente, la asociación con los virtuosos es dichosa.

๑๒๖๖. ตตฺถ สงฺเฆติ สตฺตสมูเห. วิจกฺขโณติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพตาย กุสโล. สนฺตุสิโตติ สนฺตุฏฺโฐ. มุตีมาติ กมฺมสฺสกตญาณาทินา อิธโลกปรโลกหิตานํ มุนนโต มุติมา.

1266. 'Saṅghe' significa entre la multitud de seres. 'Vicakkhaṇo' es quien es hábil en sus deberes. 'Santusito' es quien es fácil de satisfacer. 'Mutimā' es quien comprende lo que es beneficioso en esta vida y en la próxima mediante el conocimiento de la ley del kamma.

๑๒๖๗. สญฺชานมาโน น มุสา ภเณยฺยาติ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺย. เวภูติกนฺติ สหิตานํ วินาภาวกรณโต ‘‘เวภูติก’’นฺติ ลทฺธนามํ ปิสุณํ, โน กเรยฺย น วเทยฺย.

1267. 'Sabiendo, no debe mentir' significa no mentir deliberadamente. 'Vebhūtikanti' se refiere al habla calumniosa que divide a quienes están unidos; uno no debe actuar ni hablar de tal manera.

๑๒๖๘. สปฺปติสฺโสติ [Pg.327] ปติสฺสโย ครุฏฺฐานิเยสุ นิวาตวุตฺติกตฺตา โสรจฺจํ, สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส. อธิสีเลติ อุปาสเกน รกฺขิตพฺพอธิสีลสิกฺขาย. อริยวุตฺตีติ ปริสุทฺธวุตฺติ.

1268. 'Sappatisso' significa tener respeto y humildad hacia quienes lo merecen. 'Adhisīle' se refiere a la moralidad superior que el seguidor laico debe observar. 'Ariyavuttī' significa tener un medio de vida puro.

๑๒๖๙. เนกฺขมฺมโปโณติ นิพฺพานนินฺโน. จริสฺสติ พฺรหฺมจริยนฺติ ปพฺพชฺชํ สาสนพฺรหฺมจริยํ จริสฺสติ.

1269. 'Nekkhammapoṇo' describe a quien inclina su mente hacia el Nibbana. 'Practicará la vida santa' significa que se ordenará como monje y seguirá la vida santa de la Dispensación.

๑๒๗๐. เลสกปฺเปนาติ กปฺปิยเลเสน. น จ โวหเรยฺยาติ มายาสาเฐยฺยวเสน วจนํ น นิจฺฉาเรยฺย. ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตนเยน ธมฺเม ฐิโต ธมฺมจารี สมจารี กินฺติ เกน ปกาเรน ทุกฺขํ ลเภถ ปาปุเณยฺย.

1270. 'Lesakappena' significa mediante una sugerencia apropiada. 'No debe hablar' indica que no debe usar el lenguaje para engañar. 'Establecido en el Dhamma, ¿cómo podría sufrir?' significa que quien vive rectamente, de ninguna manera alcanzará el sufrimiento.

๑๒๗๑. ตํการณาติ ตนฺนิมิตฺตํ ตสฺส อุปาสกสฺส เหตุ. ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนาติ สยเมว ตุมฺหากํ อหํ ปาตุรโหสึ. ‘‘อตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ, มม อตฺตานํ ตุมฺหากํ ปาตฺวากาสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อหํ ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ รกฺขนฺโต ตุมฺเหปิ รกฺขามิ, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ ธมฺมเมว จริตพฺพํ กตฺวา โอโลเกถ. อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถาติ เตน อุปาสเกน วินา เจ อาคตา, อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร อนาถา อปฺปฏิสรณา ภสฺมภาวํ คจฺเฉยฺยาถ. ขิปฺปมาเนนาติ เอวํ ขิปฺปนฺเตน วมฺภนฺเตน ปีฬนฺเตน. ลหุนฺติ สุกรํ. ปเรนาติ อธิกํ, อญฺเญน วา. ตสฺมา สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโมติ. โส หิ ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺโฐ เกนจิ กิญฺจิ วุตฺโตปิ น ปฏิปฺผรตีติ อธิปฺปาโย.

1271. 'Taṃkāraṇā' significa debido a ese motivo, a causa de ese seguidor laico. 'Pātukatomhi attanā' significa que yo mismo me manifesté ante ustedes. Existe también la lectura 'attānaṃ', con el sentido de 'manifesté mi propio ser ante ustedes'. 'Tasmā' significa que puesto que yo, respetando el Dhamma y protegiéndolo, los protejo también a ustedes, por ello 'vean el Dhamma', es decir, observen el Dhamma considerándolo como algo que debe ser practicado. 'Aññatra teniha bhasmī bhavetha' significa que si hubieran venido sin ese seguidor laico, habrían llegado a convertirse en cenizas en este desierto árido, sin refugio ni protección. 'Khippamānena' significa por alguien que lanza, desprecia o aflige de esa manera. 'Lahuṃ' significa que es fácil de hacer. 'Parena' significa excesivamente o por otro medio de opresión. Por lo tanto, 'la asociación con los hombres íntegros es ciertamente dichosa'. El sentido es que, al estar establecido en la paciencia y la gentileza, aunque alguien le diga algo ofensivo, él no reacciona violentamente.

เอวํ สามญฺญโต กิตฺติตํ สรูปโต ญาตุกามา วาณิชา –

Habiendo sido elogiado el seguidor laico de manera general, los comerciantes, deseando conocer su identidad específica, dijeron:

๑๒๗๒.

1272.

‘‘กึ นาม โส กิญฺจ กโรติ กมฺมํ,กึ นามเธยฺยํ กึ ปน ตสฺส โคตฺตํ;

มยมฺปิ นํ ทฏฺฐุกามมฺห ยกฺข, ยสฺสานุกมฺปาย อิธาคโตสิ;

ลาภา หิ ตสฺส ยสฺส ตุวํ ปิเหสี’’ติ. –

«¿Cuál es su nombre? ¿Qué trabajo realiza? ¿Cuál es su nombre de pila y cuál su clan? Nosotros también deseamos verlo, oh Yakkha, a aquel por cuya compasión has venido aquí. ¡Qué afortunado es aquel a quien tú estimas!».

คาถมาหํสุ. ตตฺถ กึ นาม โสติ นามโต โส ชนฺตุ สตฺโต โก นาม. กิญฺจ กโรติ กมฺมนฺติ กสิวณิชฺชาทีสุ กีทิสํ กมฺมํ กโรติ. กึ [Pg.328] นามเธยฺยนฺติ มาตาปิตูหิ กตํ ปน ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส’’ติอาทีสุ ตสฺส กึ นามเธยฺยํ, ‘‘ภคฺคโว ภารทฺวาโช’’ติอาทีสุ กึ วา ตสฺส โคตฺตํ. ยสฺส ตุวํ ปิเหสีติ ยํ ตุวํ ปิยายสิ.

Así dijeron el verso. Allí, 'kiṃ nāma so' inquiere por el nombre de ese ser. 'Kiñca karoti kammaṃ' inquiere sobre qué tipo de trabajo realiza entre la agricultura, el comercio, etc. 'Kiṃ nāmadheyyaṃ' se refiere al nombre dado por sus padres, como Tissa o Phussa; 'kiṃ vā tassa gottaṃ' se refiere a su clan, como Bhaggava o Bhāradvāja. 'Yassa tuvaṃ pihesī' significa a quien tú amas y aprecias.

อิทานิ เทวปุตฺโต ตํ นามโคตฺตาทิวเสน ทสฺเสนฺโต –

Ahora, el hijo de los devas, queriendo mostrarlo mediante su nombre y clan, dijo:

๑๒๗๓.

1273.

‘‘โย กปฺปโก สมฺภวนามเธยฺโย,อุปาสโก โกจฺฉผลูปชีวี;

ชานาถ นํ ตุมฺหากํ เปสิโย โส,มา โข นํ หีฬิตฺถ สุเปสโล โส’’ติ. –

«Es un barbero llamado Sambhava, un seguidor laico que vive de su oficio de peluquero; sepan que él es su servidor, no lo desprecien, pues es muy virtuoso».

อาห. ตตฺถ กปฺปโกติ นฺหาปิโต. สมฺภวนามเธยฺโยติ สมฺภโวติ เอวํนาโม. โกจฺฉผลูปชีวีติ โกจฺฉญฺจ ผลญฺจ อุปนิสฺสาย ชีวนโก. ตตฺถ โกจฺฉํ นาม อาฬกาทิสณฺฐาปนตฺถํ เกสาทีนํ อุลฺลิขนสาธนํ. เปสิโย เปสนการโก เวยฺยาวจฺจกโร.

Allí, 'kappako' significa barbero. 'Sambhavanāmadheyyo' significa que tiene por nombre Sambhava. 'Kocchaphalūpajīvī' significa que vive dependiendo del uso del peine y de los frutos de su oficio. Allí, 'koccha' se refiere al instrumento de los barberos para peinar y arreglar el cabello largo. 'Pesiyo' significa servidor o alguien que realiza servicios.

อิทานิ วาณิชา ตํ สญฺชานิตฺวา อาหํสุ –

Habiendo reconocido al seguidor laico, los comerciantes dijeron ahora:

๑๒๗๔.

1274.

‘‘ชานามเส ยํ ตฺวํ ปวเทสิ ยกฺข, น โข นํ ชานาม ส เอทิโสติ;

มยมฺปิ นํ ปูชยิสฺสาม ยกฺข, สุตฺวาน ตุยฺหํ วจนํ อุฬาร’’นฺติ.

«Reconocemos a quien mencionas, oh Yakkha, pero no sabíamos que era una persona de tal condición. Nosotros también lo honraremos, oh Yakkha, tras haber escuchado tus nobles palabras».

ตตฺถ ชานามเสติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, ตํ มยํ สรูปโต ชานาม. เอทิโสติ คุณโต ปน ยถา ตยา กิตฺติตํ, เอวํ เอทิโสติ ตํ น โข ชานาม, ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ อธิปฺปาโย.

En ese sentido, 'sabemos' (jānāma) significa: a quien tú mencionas, a ese seguidor laico lo conocemos por su identidad. 'De tal naturaleza' (edisoti) significa que, en cuanto a sus cualidades, tal como ha sido elogiado por ti, no lo conocemos de tal manera; el significado es que somos como ignorantes [al respecto].

อิทานิ เทวปุตฺโต เต อตฺตโน วิมานํ อาโรเปตฺวา อนุสาสนตฺถํ –

Ahora, el hijo de los devas, habiendo hecho subir a los comerciantes a su propio palacio celestial para instruirlos [dijo]:

๑๒๗๕.

1275.

‘‘เย เกจิ อิมสฺมึ สตฺเถ มนุสฺสา, ทหรา มหนฺตา อถวาปิ มชฺฌิมา;

สพฺเพว เต อาลมฺพนฺตุ วิมานํ, ปสฺสนฺตุ ปุญฺญานํ ผลํ กทริยา’’ติ. –

«Cualquiera que sea la persona en esta caravana, ya sea joven, mayor o de mediana edad; que todos ellos suban al palacio celestial y vean el fruto de los méritos, [incluso aquellos que eran] avaros».

คาถมาห[Pg.329]. ตตฺถ มหนฺตาติ วุฑฺฒา. อาลมฺพนฺตูติ อาโรหนฺตุ. กทริยาติ มจฺฉริโน อทานสีลา.

Pronunció el verso. Allí, 'mayores' (mahantā) se refiere a los ancianos. 'Suban' (ālambantū) significa que asciendan. 'Avaros' (kadariyā) significa los tacaños, aquellos que no tienen el hábito de dar.

อิทานิ ปริโยสาเน ฉ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา –

Ahora, al final, seis versos fueron pronunciados por los recitadores del Dhamma:

๑๒๗๖.

1276.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, ตํ กปฺปกํ ตตฺถ ปุรกฺขตฺวา;

สพฺเพว เต อาลมฺพึสุ วิมานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

«Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', habiendo puesto al barbero al frente, todos ascendieron al palacio celestial, como el Masakkasāra de Vāsava (Sakka)».

๑๒๗๗.

1277.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยึสุ;

ปาณาติปาตา วิรตา อเหสุํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยึสุ;

อมชฺชปา โน จ มุสา ภณึสุ, สเกน ทาเรน จ อเหสุํ ตุฏฺฐา.

«Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', declararon su condición de seguidores laicos; se abstuvieron de quitar la vida, evitaron en el mundo lo que no se les daba; no bebieron intoxicantes ni hablaron falsedades, y estuvieron contentos con sus propias esposas».

๑๒๗๘.

1278.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิตฺวา;

ปกฺกามิ สตฺโถ อนุโมทมาโน, ยกฺขิทฺธิยา อนุมโต ปุนปฺปุนํ.

«Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', habiendo declarado su condición de seguidores laicos, la caravana partió regocijándose, siendo favorecidos una y otra vez por el poder del Yakkha».

๑๒๗๙.

1279.

‘‘คนฺตฺวาน เต สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณลาภา, ปจฺจาคมุํ ปาฏลิปุตฺตมกฺขตํ.

«Habiendo ido a la tierra de Sindhusovīra, buscando riqueza y deseando ganancias, según su esfuerzo obtuvieron beneficios plenos y regresaron ilesos a Pāṭaliputta».

๑๒๘๐.

1280.

‘‘คนฺตฺวาน เต สงฺฆรํ โสตฺถิวนฺโต, ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิภูตา;

อานนฺที วิตฺตา สุมนา ปตีตา, อกํสุ เสรีสมหํ อุฬารํ;

เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ.

Al llegar a sus hogares y reunirse con sus familias, los comerciantes, llenos de alegría y gratitud, realizaron una gran ofrenda a la deidad Serisaka y construyeron un hermoso recinto en su honor.

๑๒๘๑.

1281.

‘‘เอตาทิสา [Pg.330] สปฺปุริสาน เสวนา, มหตฺถิกา ธมฺมคุณาน เสวนา;

เอกสฺส อตฺถาย อุปาสกสฺส, สพฺเพว สตฺตา สุขิตา อเหสุ’’นฺติ.

Así es la asociación con los hombres de bien; cultivar las virtudes del Dhamma trae grandes beneficios. Por el favor otorgado a un solo seguidor laico, todos los seres alcanzaron la felicidad.

๑๒๗๖. ตตฺถ อหํ ปุเรติ อหํ ปุริมํ อหํ ปุริมนฺติ อหมหํกราติ อตฺโถ. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘สพฺเพว เต’’ติ วจนํ ‘‘สพฺเพว เต ยถา วิมานสฺส อารุหเน อุสฺสุกฺกชาตา อเหสุํ, ตถา สพฺเพว ตํ อารุหึสุ, น กสฺสจิ อารุหเน อนฺตราโย อโหสี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ จ ตาวตึสภวนํ วุจฺจติ, สพฺพํ วา เทวภวนํ, อิธ ปน สกฺกภวนํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ.

1276. 'Ahaṃ pure' significa 'yo primero', indicando el empeño individual. La repetición de 'todos ellos' enfatiza que todos los comerciantes subieron a la mansión sin impedimento alguno. 'Masakkasāra' se refiere al cielo de los Treinta y Tres o a la morada de Sakka; aquí debe entenderse como el palacio de Sakka.

๑๒๗๗-๘. อถ เต วาณิชา วิมานํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตสฺส อานุภาเวน โสตฺถินา อิจฺฉิตํ เทสํ อคมํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุมโต ปกฺกามิ สตฺโถ ยกฺขิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ อนุโมทมาโนติ โยชนา. เกน ปน อนุมโตติ? ยกฺเขนาติ ปากโฏยมตฺโถ.

1277-8. Entonces, aquellos mercaderes, habiendo visto la mansión y con el corazón lleno de fe, permaneciendo bajo la instrucción de aquel hijo de los devas y habiéndose establecido en los refugios y en los preceptos, por el poder de aquel llegaron sanos y salvos al lugar deseado. Por eso se dijo: "te tattha sabbevā" (todos ellos allí), etc. En ese verso, la interpretación es: "el grupo de mercaderes partió regocijándose una y otra vez por el poder del Yakkha (el hijo de los devas)". ¿Por quién fue regocijado? Por el Yakkha; este es el significado evidente.

๑๒๗๙. ยถาปโยคาติ ยถาอชฺฌาสยํ กตปโยคา. ปริปุณฺณลาภาติ สมิทฺธลาภา. อกฺขตนฺติ อนุปทฺทุตํ ปาฏลิปุตฺตํ. อกฺขตนฺติ วา อนาพาธํ อนุปฺปีฬํ, อนนฺตราเยนาติ อตฺโถ.

1279. "Yathāpayogā" significa habiendo realizado el esfuerzo según sus disposiciones. "Paripuṇṇalābhā" significa poseer ganancias abundantes. "Akkhatanti" se refiere a llegar a Pāṭaliputta sin contratiempos. O bien, "akkhatanti" significa sin enfermedades ni opresión por obstáculos; este es el significado.

๑๒๘๐. สงฺฆรนฺติ สกํ เคหํ. โสตฺถิวนฺโตติ โสตฺถิภาเวน ยุตฺตา เขมิโน. อานนฺทีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โสมนสฺสิตภาวเมว วทติ. เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสูติ กตญฺญุตาย ฐตฺวา ปฏิสฺสวโมจนตฺถญฺจ เทวปุตฺตสฺส นาเมน เสรีสกํ นาม ปริจฺเฉทวเสน เวณิยโต เปกฺขิตพฺพโต ปริเวณํ ปาสาทกูฏาคารรตฺติฏฺฐานาทิสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺตํ อาวาสํ อกํสุ.

1280. ‘A sus hogares’ (saṅgharanti) significa a su propia casa. ‘Sanos y salvos’ (sotthivantoti) significa dotados de bienestar, seguros. Con las cuatro palabras que comienzan con ‘felices’ (ānandī), se expresa simplemente el estado de alegría mental. ‘Construyeron el recinto de Serīsaka’ (serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsū): establecidos en la gratitud y para liberarse de su promesa, en nombre del hijo de los devas, hicieron una morada llamada Serīsaka, un recinto dotado de palacios, habitaciones con techos cónicos, lugares para la noche, etc., rodeado de muros y con una puerta de entrada, que debía ser visto como algo distinguido.

๑๒๘๑. เอตาทิสาติ [Pg.331] เอทิสี, เอวํ อนตฺถปฏิพาหินี อตฺถสาธิกา จ. มหตฺถิกาติ มหาปโยชนา มหานิสํสา. ธมฺมคุณานนฺติ อวิปรีตคุณานํ. เอกสฺส สตฺตสฺส หิตตฺถํ สพฺเพว สตฺตา สพฺเพ เอว เต สตฺถปริยาปนฺนา สตฺตา, สุขิตา สุขปฺปตฺตา เขมปฺปตฺตา อเหสุํ.

1281. ‘Tal’ (etādisā) significa de esta clase, que previene lo perjudicial y produce lo beneficioso. ‘De gran beneficio’ (mahatthikā) significa de gran utilidad y gran recompensa. ‘De las cualidades del Dhamma’ (dhammaguṇānanti) significa de las cualidades infalibles. ‘Por el bien de un solo ser’ (ekassa sattassa hitatthaṃ): ‘todos los seres’ (sabbeva sattā) se refiere a todos aquellos seres incluidos en la caravana, quienes resultaron felices, habiendo alcanzado la dicha y la seguridad.

สมฺภโว ปน อุปาสโก ปายาสิสฺส เทวปุตฺตสฺส เตสญฺจ วาณิชานํ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตํ คาถาพนฺธํ สุตนิยาเมเนว อุคฺคเหตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ. ปายาสิเทวปุตฺโต อายสฺมโต สมฺภวตฺเถรสฺส กเถสีติ อปเร. ตํ ยสตฺเถรปฺปมุขา มหาเถรา ทุติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ. สมฺภโว ปน อุปาสโก มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ.

Sin embargo, el seguidor laico Sambhava, habiendo aprendido mediante la escucha la composición de versos que surgió por el intercambio de palabras entre el hijo de los devas Pāyāsi y aquellos comerciantes, lo informó a los Theras. Otros dicen que el hijo de los devas Pāyāsi le habló al Venerable Sambhava Thera. Los Grandes Theras, encabezados por el Venerable Yasa Thera, incluyeron esto en el Segundo Concilio. El seguidor laico Sambhava, tras la muerte de sus padres, se ordenó y se estableció en el estado de Arahant.

เสรีสกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario sobre la historia del Serīsaka Vimāna.

๑๑. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา

11. Comentario sobre el Sunikkhitta Vimāna

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สุนิกฺขิตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

‘Este elevado palacio de columnas de joyas’ (uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ) es el Sunikkhitta Vimāna. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, el Venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino celestial según el método ya mencionado anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. En ese momento, cierto hijo de los devas, de pie en la puerta de su propio palacio, al ver al Venerable Mahāmoggallāna, con profundo respeto y aprecio surgido en él, se acercó, le rindió homenaje con las cinco extremidades, y permaneció con las manos en actitud de reverencia.

โส กิร อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สรีรธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา โยชนิเก กนกถูเป จ กเต จตสฺโส ปริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปาทีหิ เจติเย ปูชํ กโรนฺติ, ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก อญฺเญสุ ปุปฺผปูชํ กตฺวา คเตสุ เตหิ ปูชิตฏฺฐาเน ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ตตฺเถว ตานิ สมฺมเทว ฐเปนฺโต สนฺนิเวสวเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิภตฺติวิเสสยุตฺตํ ปุปฺผปูชํ อกาสิ. กตฺวา จ ปน เอตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺโต สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปสิ.

Se dice que en el pasado, tras el Parinirvana del Sammāsambuddha Kassapa, cuando se hubo construido una estupa de oro de una legua de extensión para depositar sus reliquias corporales, las cuatro asambleas acudían de tiempo en tiempo para realizar ofrendas en la estupa con flores, perfumes, incienso y demás. En ese lugar, cierto seguidor laico (upāsaka), tras ver que otros se habían marchado después de ofrecer flores y que estas habían quedado mal colocadas en el lugar de la ofrenda, las tomó y las dispuso allí mismo de manera correcta. Mediante esa cuidadosa disposición, realizó una ofrenda floral digna de ser vista, inspiradora de devoción y dotada de una distinción especial. Al hacerlo, tomó aquello como objeto de meditación, rememorando las virtudes del Maestro con un corazón lleno de fe, y guardó ese mérito en su interior.

โส [Pg.332] อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส อานุภาเวน ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, มหานุภาโว มหา จสฺส ปริวาโร อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต…เป… อฏฺฐาสี’’ติ. อถ นํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ยถาลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตสุจริตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Tiempo después, tras fallecer, renació por el poder de ese mismo karma en una mansión de oro de doce leguas en el reino de Tāvatiṃsa, poseyendo un gran poder y un gran séquito. Refiriéndose a ese hecho, se dijo: 'En ese momento, cierto hijo de los devas... se detuvo'. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, comenzando con el elogio de la prosperidad que el deva había obtenido, le preguntó sobre la conducta meritoria que había realizado mediante estas estrofas:

๑๒๘๒.

1282.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

Esta mansión de pilares de joyas es elevada, mide doce yojanas a la redonda; posee setecientas estancias superiores grandiosas, con columnas de lapislázuli, y en cada nivel hay pavimentos bellos y encantadores.

๑๒๘๓.

1283.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

Allí permaneces, bebes fragantes bebidas y comes puros alimentos; y dulces laúdes celestiales resuenan. Allí se encuentran los cinco placeres sensuales divinos, y ninfas cubiertas de ornamentos de oro danzan.

๑๒๘๔.

1284.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

¿Por qué acción tienes tal belleza? ¿Por qué aquí prosperas en los frutos de tu buena conducta? ¿Y por qué surgen para ti todos estos goces que son gratos al corazón?

๑๒๘๕.

1285.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te pregunto, oh deva de gran poder: cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué tienes este poder tan resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones?

โสปิ ตสฺส อตฺตโน กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ กเถสิ. ตํ ทสฺเสนฺตา สงฺคีติการา อาหํสุ –

Aquel hijo de los devas también relató la acción realizada por sí mismo mediante estas estrofas. Para mostrar esto, los recitadores de los concilios dijeron:

๑๒๘๖.

1286.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

Aquel hijo de los devas, complacido por haber sido interrogado por Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era fruto este resultado.

๑๒๘๗.

1287.

‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ สุนิกฺขิปิตฺวา, ปติฏฺฐเปตฺวา สุคตสฺส ถูเป;

มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

Habiendo colocado correctamente una guirnalda que estaba mal puesta en la estupa del Sugata Kassapa, ahora poseo gran poder y majestad, y estoy dotado de placeres celestiales.

๑๒๘๘.

1288.

‘‘เตน [Pg.333] เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Debido a esa acción tengo tal belleza, debido a ella aquí prospero en los frutos de mi buena conducta, y surgen para mí todos estos goces que son gratos al corazón.

๑๒๘๙.

1289.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que hice cuando era un ser humano; debido a ello tengo este poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones.

๑๒๘๗. ตตฺถ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลนฺติ เจติเย ปูชากรณฏฺฐาเน นิรนฺตรฏฺฐปนาทินา รจนาวิเสเสน อฏฺฐเปตฺวา ยถานิกฺขิตฺตตาย น สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ, วาเตน วา ปหริตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ปุปฺผํ. สุนิกฺขิปิตฺวาติ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตฺวา รจนาวิเสเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ กตฺวา นิกฺขิปิย. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วิภตฺติวิเสสาทิวเสน ปุปฺผํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ วา ปุปฺผํ นิกฺขิปนฺโต สตฺถุ เจติยํ อุทฺทิสฺส มม สนฺตาเน กุสลธมฺมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1287. En el texto, 'dunnikkhittaṃ mālaṃ' se refiere a flores que, en el lugar de la ofrenda de la estupa, no habían sido dispuestas adecuadamente con una composición especial, como la colocación continua, sino que estaban tal como se habían dejado, o flores que habían sido desordenadas por el viento. 'Sunikkhipitvā' significa habiéndolas colocado bien, disponiéndolas de forma especial para que resulten dignas de ser vistas e inspiradoras de devoción. 'Patiṭṭhapetvā' significa habiendo fijado la flor mediante una distinción en su distribución. O bien, el significado aquí debe entenderse así: al colocar esas flores, habiéndolas dedicado a la estupa del Maestro, estableció la cualidad meritoria en su propio flujo mental. El resto es tal como se ha explicado anteriormente.

เอวํ เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Habiendo el hijo de los devas revelado así su conducta meritoria, el Thera le enseñó el Dhamma y, tras regresar, informó de aquel asunto al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando aquel evento como origen, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí presente. La enseñanza resultó provechosa para la gran multitud.

สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Aquí termina el comentario del Sunikkhittavimāna.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario de las historias breves del Vimānavatthu,

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส สตฺตมสฺส

adornado con once historias,

สุนิกฺขิตฺตวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

finaliza el comentario del séptimo capítulo, el Sunikkhittavagga.

นิฏฺฐิตา จ ปุริสวิมานวณฺณนา.

Y con ello termina el comentario de las mansiones de los varones (Purisavimāna).

นิคมนกถา

Palabras de conclusión.

เอตฺตาวตา [Pg.334] จ –

Y hasta aquí:

เทวตานํ วิมานาทิ-สมฺปตฺตึ ตสฺส การณํ;

ปกาสยนฺตี สตฺตานํ, สพฺพโลกหิตาวหา.

Mostrando a los seres la prosperidad de las mansiones y demás de las deidades, y la causa de ello; esta enseñanza trae bienestar a todo el mundo.

อปฺปกานมฺปิ การานํ, ยา วิภาเวติ เทสนา;

อุฬารผลตํ จิตฺต-เขตฺตสมฺปตฺติโยคโต.

Esta enseñanza esclarece cómo incluso las acciones pequeñas poseen frutos grandiosos, debido a la combinación de la pureza del campo del corazón y la perfección del objeto.

ยํ กถาวตฺถุกุสลา, สุปริญฺญาตวตฺถุกา;

วิมานวตฺถุอิจฺเจว, สงฺคายึสุ มเหสโย.

Aquello que los grandes sabios, expertos en el sentido de las historias y con un conocimiento perfecto de los hechos, recitaron en el Khuddakanikāya bajo el nombre de Vimānavatthu;

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ;

สนฺนิสฺสาย สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

para esclarecer su significado, basándome en el método de los antiguos comentarios, he emprendido esta explicación del sentido.

ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต.

Debido a que en ella se declaran los significados supremos en cada lugar según corresponde, se titula Paramatthadīpanī por nombre.

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

สา สตฺตรสมตฺตาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

Ese comentario, de decisiones claras y sin confusiones, ha llegado a su conclusión completa, constando de aproximadamente diecisiete secciones de recitación (bhāṇavāra) según el texto Pali.

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

Por el poder del mérito que he obtenido al componer este tratado de tal manera como se ha descrito, que la enseñanza del Protector del Mundo (Lokanātha),

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

habiendo penetrado en ella mediante la práctica pura de la moralidad y demás virtudes, que todos los seres vivos participen del sabor de la liberación.

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

Que la enseñanza del Sammāsambuddha permanezca por mucho tiempo en el mundo; y que todos los seres vivos sean siempre respetuosos hacia esa enseñanza.

สมฺมา [Pg.335] วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

Que el deva (la lluvia) llueva debidamente a su tiempo, y que el señor de la tierra, deleitándose en el Saddhamma, gobierne a la gente únicamente con justicia.

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน

Así, por el Maestro Dhammapala, residente del monasterio de Badaratittha,

กตาย

mediante la composición

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

de la Paramatthadīpanī, el comentario del Khuddaka (Nikāya),

วิมานวตฺถุอตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

la explicación del significado del Vimānavatthu ha concluido.

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา สมตฺตา.

El comentario del Vimānavatthu está terminado.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Homenaje a Él, el Bienaventurado, el Arahat, el perfectamente Iluminado. ขุทฺทกนิกาเย En el Khuddaka Nikaya (La Colección de Discursos Menores). วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา Comentario al Vimānavatthu (Crónicas de las Mansiones Celestiales). คนฺถารมฺภกถา Introducción al Tratado (Ganthārambhakathā). มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ; วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ. Rindo homenaje al Protector de gran compasión, quien ha cruzado a la otra orilla del océano de lo cognoscible, cuya enseñanza posee métodos sutiles, profundos y variados. วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต; วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ. Rindo homenaje a ese Dhamma supremo, venerado por el perfectamente Iluminado, por medio del cual los seres, dotados de conocimiento y conducta, trascienden el mundo. สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย; วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ. Rindo homenaje a esa noble Sangha, dotada de virtudes como la moralidad, establecida en los senderos y frutos, el campo de mérito supremo. วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย; หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา. Que por el poder de ese mérito generado al rendir homenaje a las Tres Joyas, sean eliminados todos los obstáculos en todas partes. เทวตาหิ กตํ ปุญฺญํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ; ตสฺส ตสฺส วิมานาทิ-ผลสมฺปตฺติเภทโต. El mérito realizado por las deidades en sus vidas pasadas, de acuerdo con la distinción en la obtención de frutos tales como las mansiones celestiales y otros. ปุจฺฉาวเสน ยา ตาสํ, วิสฺสชฺชนวเสน จ; ปวตฺตา เทสนา กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินี. La enseñanza que procedió mediante preguntas y sus respuestas, la cual hace evidentes los frutos de las acciones (karma). วิมานวตฺถุ อิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร; ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย. Aquella enseñanza que los grandes sabios de antaño, poseedores de autocontrol, recitaron en el Khuddaka Nikaya bajo el nombre de 'Vimānavatthu'. ตสฺสาหมวลมฺพิตฺวา, โปราณฏฺฐกถานยํ; ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวนฺโต วิเสสโต. Apoyándome en el método del antiguo comentario de esa enseñanza, y aclarando los relatos de origen en cada caso, especialmente... สุวิสุทฺธํ [Pg.2] อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ; มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ. ...muy pura, sin confusiones, con determinaciones sutiles sobre el significado, y sin contradecir la doctrina de los residentes del Mahavihara. ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ; สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติ. Realizaré esta excelente explicación del sentido según mi capacidad. Escuchen con atención mientras la expongo, oh virtuosos. ตตฺถ วิมานานีติ วิสิฏฺฐมานานิ เทวตานํ กีฬานิวาสฏฺฐานานิ. ตานิ หิ ตาสํ สุจริตกมฺมานุภาวนิพฺพตฺตานิ โยชนิกทฺวิโยชนิกาทิปมาณวิเสสยุตฺตตาย, นานารตนสมุชฺชลานิ วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานานิ โสภาติสยโยเคน วิเสสโต มานนียตาย จ ‘‘วิมานานี’’ติ วุจฺจนฺติ. วิมานานํ วตฺถุ การณํ เอติสฺสาติ วิมานวตฺถุ, ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา เทสนา. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ตาสํ เทวตานํ รูปโภคปริวาราทิสมฺปตฺติโย ตํนิพฺพตฺตกกมฺมญฺจ นิสฺสาย อิมิสฺสา เทสนาย ปวตฺตตฺตา. วิปากมุเขน วา กมฺมนฺตรมานสฺส การณภาวโต วิมานวตฺถูติ เวทิตพฺพํ. Aquí, 'mansiones' (vimānāni) se refiere a los lugares de recreación y residencia de las deidades que son especialmente honorables. En efecto, estas surgen por el poder de las acciones correctamente realizadas (sucarita-kamma). Debido a que poseen dimensiones específicas, tales como una o dos leguas (yojanas), resplandecen con diversas joyas, tienen formas y colores variados, y están dotadas de una belleza extraordinaria; y especialmente por ser la base para el deleite y el honor, son llamadas 'mansiones'. El 'Vimānavatthu' es la causa u origen de estas mansiones; es la enseñanza que procede mediante métodos como 'Tu trono es de oro', etc. Esto es solo una indicación, ya que esta enseñanza se desarrolla basándose en la prosperidad de la belleza, goces y séquito de esas deidades, y en el karma que los produjo. Debe entenderse como 'Vimānavatthu' porque, a través de sus resultados, actúa como la causa para conocer los diversos karmas realizados en existencias previas. ตยิทํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ วิมานวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ – ปุจฺฉาวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนคาถา ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ภาสิตา, ปุจฺฉาคาถา ปน กาจิ ภควตา ภาสิตา, กาจิ สกฺกาทีหิ, กาจิ สาวเกหิ เถเรหิ. ตตฺถาปิ เยภุยฺเยน โย โส กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสฺส ภควโต อคฺคสาวกภาวาย ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภรนฺโต อนุกฺกเมน สาวกปารมิโย ปูเรตฺวา, ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทาทิคุณวิเสสปริวารสฺส, สกลสฺส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต ทุติเย อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐิโต อิทฺธิมนฺเตสุ จ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิโต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน, เตน ภาสิตา. Respecto a esto: ¿quién lo dijo, dónde se dijo, cuándo se dijo y por qué se dijo? Se responde: este Vimānavatthu procede de dos maneras: mediante preguntas y mediante respuestas. En él, los versos de las respuestas fueron pronunciados por diversas deidades, mientras que algunos versos de las preguntas fueron pronunciados por el Bienaventurado, otros por Sakka y otros por los ancianos discípulos. Entre ellos, la mayoría fueron pronunciados por el venerable Mahāmoggallāna, quien, acumulando las provisiones de mérito y conocimiento para alcanzar el estado de principal discípulo del Buda Bienaventurado durante un asankhyeyya y cien mil eones, completó gradualmente las perfecciones del discípulo (sāvaka-pāramī), alcanzó la cúspide de todo el conocimiento de la perfección del discípulo rodeado de cualidades especiales como las seis facultades superiores (abhiññā) y las cuatro discriminaciones analíticas (paṭisambhidā), ocupó el lugar de segundo discípulo principal y fue designado por el Bienaventurado como el más destacado entre los poseedores de poderes psíquicos. ภาสนฺเตน จ ปฐมํ ตาว โลกหิตาย เทวจาริกํ จรนฺเตน เทวโลเก เทวตานํ ปุจฺฉาวเสน ปุน ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ ปุญฺญผลสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ เอกชฺฌํ [Pg.3] กตฺวา ภควโต ปเวเทตฺวา ภิกฺขูนํ ภาสิตา, สกฺเกน ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺส วิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ภาสิตา เอว. เอวํ ภควตา เถเรหิ จ เทวตาหิ จ ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺสา วิสฺสชฺชนวเสน จ ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา ปจฺฉา ธมฺมวินยํ สงฺคายนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ เอกโต กตฺวา ‘‘วิมานวตฺถุ’’อิจฺเจว สงฺคหํ อาโรปิตา. อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สงฺเขปโต สาธารณโต จ วิสฺสชฺชนา. Al exponerlo, primeramente, mientras viajaba por los mundos celestiales por el bienestar del mundo, lo hizo mediante preguntas a las deidades en el mundo de los devas. Luego, regresando de allí al mundo humano, con el fin de hacer evidentes los frutos del mérito para los hombres, reunió las preguntas y las respuestas y, tras informar al Bienaventurado, se lo relató a los monjes. Incluso los versos que fueron pronunciados mediante preguntas de Sakka y respuestas de las deidades, fueron relatados al venerable Mahāmoggallāna. Así, lo que fue dicho en diversos lugares por el Bienaventurado, por los ancianos y por las deidades mediante preguntas y por las deidades mediante respuestas, fue posteriormente recopilado y unido por los recitadores del Dhamma que realizaron el Concilio del Dhamma y el Vinaya, estableciendo la colección conocida como 'Vimānavatthu'. Esta es, en resumen y de manera general, la respuesta a los puntos sobre 'quién lo dijo', etc. วิตฺถารโต ปน ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติ ปทสฺส อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ปาทมูเล กตปณิธานโต ปฏฺฐาย มหาเถรสฺส อาคมนียปฏิปทา กเถตพฺพา, สา ปน อาคมฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตาติ ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสาธารณโต ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วิสฺสชฺชนา ตสฺส ตสฺส วิมานสฺส อตฺถวณฺณนานเยเนว อาคมิสฺสติ. En cuanto al detalle, respecto al punto de 'quién lo dijo', se debe relatar la práctica del camino del Gran Anciano desde el momento en que hizo su voto a los pies del Bienaventurado Anomadassī; sin embargo, dado que dicha práctica ha sido detallada en diversos lugares de los comentarios a los Nikayas (Agama-aṭṭhakathā), debe entenderse según el método allí presentado. De manera específica, las respuestas a 'dónde se dijo', etc., aparecerán precisamente en el lugar de la explicación del sentido de cada mansión respectiva. อปเร ปน ภณนฺติ – เอกทิวสํ อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เอตรหิ โข มนุสฺสา อสติปิ วตฺถุสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา อตฺตโน จ จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา ตานิ ตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา อุฬารสมฺปตฺตึ ปจฺจนุโภนฺติ, ยํนูนาหํ เทวจาริกํ จรนฺโต ตา เทวตา กายสกฺขึ กตฺวา ตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญํ ยถาธิคตญฺจ ปุญฺญผลํ กถาเปตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจยฺยํ. เอวํ เม สตฺถา คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มนุสฺสานํ กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต อปฺปกานมฺปิ การานํ อายตนคตาย สทฺธาย วเสน อุฬารผลตํ วิภาเวนฺโต ตํ ตํ วิมานวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา มหตึ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสฺสติ, สา โหติ พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โส อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อปรํ รตฺตทุปฏฺฏํ เอกํสํ กตฺวา สมนฺตโต ชาติหิงฺคุลิกธารา วิชฺชุลตา วิย สญฺฌาปภานุรญฺชิโต วิย จ ชงฺคโม อญฺชนคิริสิขโร, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจตฺวา ภควตา อนุญฺญาโต อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ [Pg.4] สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐาย อิทฺธิพเลน ตงฺขณญฺเญว ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ, ตสฺส ตา กเถสุํ. ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ สพฺพํ ตตฺถ ปวตฺติตนิยาเมเนว ภควโต อาโรเจสิ, ตํ สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อิจฺเจตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ. Otros maestros dicen: un día, mientras el venerable Mahāmoggallāna se encontraba en retiro solitario, surgió en su mente la siguiente reflexión: «En la actualidad, aunque los hombres carezcan de abundancia de objetos materiales para ofrendar, gracias a la excelencia del campo de mérito y a la excelencia de su propia devoción mental, tras realizar diversas acciones meritorias, renacen en el mundo de los devas y disfrutan de una magnífica prosperidad. ¿Qué tal si yo, viajando por las moradas celestiales, hiciera que esas deidades fueran testigos presenciales y les pidiera relatar tanto el mérito acumulado como el fruto del mérito obtenido, para luego informar de ello al Bienaventurado? De este modo, mi Maestro, como quien hace surgir la luna llena en la bóveda celeste, mostrando visiblemente el fruto del kamma a los hombres y demostrando la magnitud del fruto de incluso pequeñas acciones meritorias realizadas con fe, tomaría cada una de estas historias de las mansiones celestiales como motivo y expondría una gran enseñanza del Dhamma. Esa enseñanza será para el beneficio, bienestar y felicidad de muchos seres, tanto para devas como para hombres». Habiendo reflexionado así, se levantó de su asiento, se ajustó su túnica inferior de doble capa de color rojo, colocó sobre un hombro su otra túnica superior roja y, luciendo como una corriente de cinabrio natural o como una nube iluminada por el resplandor del atardecer, o como una cima de la montaña Añjana en movimiento, se acercó al Bienaventurado. Tras rendirle homenaje y sentarse a un lado, informó al Señor de su intención. Habiendo recibido la autorización del Bienaventurado, se levantó de su asiento, le rindió homenaje, realizó la circunvalación de respeto y entró en el cuarto jhana, que es la base para los poderes sobrenaturales. Al salir de dicho jhana, por el poder de su facultad de milagros, llegó en ese mismo instante al reino de Tāvatiṃsa y allí preguntó a las diversas deidades sobre las acciones meritorias que habían acumulado. Estas le relataron sus historias. Luego, regresando al mundo de los hombres, informó de todo ello al Bienaventurado tal como había sucedido en el mundo celestial. El Maestro se mostró complacido y, tomando esto como origen del relato, expuso el Dhamma en detalle a la asamblea presente. ตํ ปเนตํ วิมานวตฺถุ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ. Este Vimānavatthu, entre los tres Piṭakas —Vinayapiṭaka, Suttantapiṭaka y Abhidhammapiṭaka—, pertenece al Suttantapiṭaka. Entre los cinco Nikāyas —Dīghanikāya, Majjhimanikāya, Saṃyuttanikāya, Aṅguttaranikāya y Khuddakanikāya—, pertenece al Khuddakanikāya. Entre los nueve miembros de la enseñanza (sāsanaṅga) —sutta, geyya, veyyākaraṇa, gāthā, udāna, itivuttaka, jātaka, abbhutadhamma y vedalla—, se clasifica dentro de la colección de versos (gāthā). ‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต; จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) – «Recibí ochenta y dos mil del Buddha, y dos mil de los monjes; ochenta y cuatro mil son las enseñanzas que fluyen en mí». เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต ปีฐวคฺโค จิตฺตลตาวคฺโค ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค มญฺชิฏฺฐกวคฺโค มหารถวคฺโค ปายาสิวคฺโค สุนิกฺขิตฺตวคฺโคติ สตฺต วคฺคา. วตฺถุโต ปฐเม วคฺเค สตฺตรส วตฺถูนิ, ทุติเย เอกาทส, ตติเย ทส, จตุตฺเถ ทฺวาทส, ปญฺจเม จตุทฺทส, ฉฏฺเฐ ทส, สตฺตเม เอกาทสาติ อนฺตรวิมานานํ อคฺคหเณ ปญฺจาสีติ, คหเณ ปน เตวีสสตํ วตฺถูนิ, คาถาโต ปน ทิยฑฺฒสหสฺสคาถา. ตสฺส วคฺเคสุ ปีฐวคฺโค อาทิ, วตฺถูสุ โสวณฺณปีฐวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติ คาถา อาทิ. De este modo, se cuenta como una parte de los ochenta y cuatro mil grupos de enseñanzas declarados por el Tesorero del Dhamma (Ananda). Por capítulos (vaggas), son siete: el capítulo de los asientos (Pīṭhavagga), el capítulo del bosque Cittalatā, el capítulo del árbol Pāricchattaka, el capítulo de los lechos (Mañjiṭṭhakavagga), el capítulo del gran carro (Mahārathavagga), el capítulo de Pāyāsi y el capítulo de lo bien depositado (Sunikkhittavagga). Por historias (vatthu), en el primer capítulo hay diecisiete historias, en el segundo once, en el tercero diez, en el cuarto doce, en el quinto catorce, en el sexto diez y en el séptimo once; sin contar las mansiones intermedias son ochenta y cinco, pero incluyéndolas son ciento veintitrés historias. En cuanto a las estrofas, contiene mil quinientas gāthās. Entre sus capítulos, el Pīṭhavagga es el primero; entre sus historias, la historia del asiento de oro (Sovaṇṇapīṭhavatthu) es la primera; y de esta, la estrofa que comienza con «Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ» es el inicio. ๑. อิตฺถิวิมานํ 1. Mansiones de las Mujeres (Itthivimāna) ๑. ปีฐวคฺโค 1. Capítulo de los Asientos (Pīṭhavagga) ๑. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา 1. Explicación de la Primera Mansión del Asiento (Paṭhamapīṭhavimāna) ตตฺถ [Pg.5] ปฐมวตฺถุสฺส อยํ อฏฺฐุปฺปตฺติ – ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ อสทิสทาเน ปวตฺติเต ตทนุรูเปน อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา ตโย ทิวเส, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย มหาทาเน ทินฺเน อสทิสทานสฺส ปวตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. อถ มหาชโน ตตฺถ ตตฺถ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘กึ นุ โข เอวํ อุฬารวิภวปริจฺจาเคเนว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ อตฺตโน วิภวานุรูปปริจฺจาเคนาปี’’ติ. ภิกฺขู ตํ กถํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทยฺยธมฺมสมฺปตฺติยาว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อถ โข จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา จ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ, ตสฺมา กุณฺฑกมุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ปิโลติกามตฺตมฺปิ ติณปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปูติมุตฺตหรีตกมตฺตมฺปิ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล ปติฏฺฐาปิตํ, ตมฺปิ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผาร’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ สกฺเกน เทวานมินฺเทน – En cuanto a la primera historia, este es su origen: Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el bosque de Jeta, el rey Pasenadi de Kosala ofreció durante siete días una «Ofrenda Incomparable» (asadisadāna) a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha. Siguiendo su ejemplo, el gran banquero Anāthapiṇḍika ofreció una gran dádiva durante tres días, y del mismo modo lo hizo la gran devota Visākhā. La noticia de esta Ofrenda Incomparable se difundió por toda la isla de Jambudīpa. Entonces, la gente en diversos lugares inició este debate: «¿Será que una ofrenda produce un fruto más grandioso solo mediante el desprendimiento de una riqueza inmensa, o también mediante una ofrenda acorde a las propias posibilidades?». Los monjes, habiendo escuchado este debate, se lo informaron al Bienaventurado. El Bienaventurado dijo: «Monjes, la ofrenda no produce un fruto más grandioso solo por la excelencia del objeto material que se da, sino más bien por la excelencia de la devoción mental y la excelencia del campo de mérito. Por lo tanto, incluso si se trata de un solo puñado de salvado, o un trozo de tela vieja, o una estera de hierba o de hojas, o una medicina consistente en un fruto amargo de harītaka macerado en orina de vaca, si se deposita con una mente plenamente devota en una persona digna de ofrendas, eso también producirá un fruto más grandioso, de gran esplendor y de gran difusión». Así lo declaró el Bienaventurado. Y así fue dicho también por Sakka, señor de los devas: ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปิกา นาม ทกฺขิณา; ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔); «Cuando la mente es clara y devota, ninguna ofrenda es pequeña hacia el Tathāgata plenamente iluminado o hacia sus discípulos». สา ปเนสา กถา สกลชมฺพุทีเป วิตฺถาริกา อโหสิ. มนุสฺสา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ยถาวิภวํ ทานานิ เทนฺติ, เคหงฺคเณ ปานียํ อุปฏฺฐเปนฺติ, ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาสนานิ ฐเปนฺติ. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ปิณฺฑปาตจาริโก เถโร ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน ปิณฺฑาย จรนฺโต อุปกฏฺเฐ กาเล อญฺญตรํ เคหํ สมฺปาปุณิ. ตตฺเถกา กุลธีตา สทฺธา ปสนฺนา เถรํ [Pg.6] ปสฺสิตฺวา สญฺชาตคารวพหุมานา อุฬารปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปีตกํ มฏฺฐวตฺถํ อตฺถริตฺวา อทาสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสินฺเน ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ ปสนฺนจิตฺตา ยถาวิภวํ อาหาเรน ปริวิสิ, พีชนิญฺจ คเหตฺวา พีชิ. โส เถโร กตภตฺตกิจฺโจ อาสนทานโภชนทานาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา ปกฺกามิ. สา อิตฺถี ตํ อตฺตโน ทานํ ตญฺจ ธมฺมกถํ ปจฺจเวกฺขนฺตี ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีรา หุตฺวา ตํ ปีฐมฺปิ เถรสฺส อทาสิ. Esta historia se difundió por todo el continente de Jambudīpa. La gente daba limosnas según sus medios a monjes, brahmanas, desvalidos, viajeros y mendigos; ponían agua para beber en los patios de sus casas y disponían asientos en los portales. En aquel tiempo, un Thera que andaba en busca de limosnas, dotado de un comportamiento sereno al avanzar, retroceder, mirar al frente, mirar a los lados, encoger o extender sus miembros, con la mirada baja y perfecto en su porte, llegó a cierta casa cerca del mediodía. Allí, una mujer de buena familia, llena de fe y devoción, al ver al Thera, sintió un gran respeto y reverencia, y experimentando una inmensa alegría y felicidad, le hizo entrar en la casa. Tras saludarlo con la postración de los cinco puntos, preparó su propio asiento y, extendiendo sobre él una suave tela amarilla, se lo ofreció. Mientras el Thera estaba sentado allí, ella, con el corazón devoto pensando: 'Este supremo campo de mérito se ha presentado ante mí', le sirvió comida según sus medios y, tomando un abanico, le abanicó. Habiendo terminado el Thera sus deberes tras la comida, impartió una plática sobre el Dhamma relacionada con el don de asientos y comida, y luego partió. Aquella mujer, reflexionando sobre su donación y sobre aquella plática del Dhamma, con el cuerpo constantemente impregnado de alegría, ofreció también aquel asiento al Thera. ตโต อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. อจฺฉราสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ, ปีฐทานานุภาเวน จสฺสา โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ อากาสจารี สีฆชโว อุปริ กูฏาคารสณฺฐาโน, เตน ตํ ‘‘ปีฐวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สุวณฺณวณฺณํ วตฺถํ อตฺถริตฺวา ทินฺนตฺตา กมฺมสริกฺขตํ วิภาเวนฺตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ, ปีติเวคสฺส พลวภาเวน สีฆชวํ, ทกฺขิเณยฺยสฺส จิตฺตรุจิวเสน ทินฺนตฺตา ยถารุจิคามี, ปสาทสมฺปตฺติยา อุฬารตาย สพฺพโสว ปาสาทิกํ โสภาติสยยุตฺตญฺจ อโหสิ. Algún tiempo después, afectada por cierta enfermedad, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro de doce leguas de extensión. Tenía un séquito de mil ninfas celestiales y, por el poder del don del asiento, surgió para ella un trono de oro que viajaba por el aire, de veloz movimiento y con la forma de un pabellón con techo puntiagudo en su parte superior; por ello, a esa mansión se la llama 'Pīṭhavimāna' (la mansión del asiento). Debido a que fue donado habiendo extendido una tela de color dorado, la mansión era de oro, manifestando la correspondencia con su acción meritoria pasada. Por la fuerza de su intensa alegría, era de veloz movimiento; por haber sido ofrecido según el deseo del corazón del receptor digno de ofrendas, se desplazaba según su voluntad; y por la perfección de su devoción y su magnitud, era enteramente inspiradora y dotada de una belleza extraordinaria. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสุ สา เทวตา ทิพฺพวตฺถนิวตฺถา ทิพฺพาภรณวิภูสิตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา สกภวนา นิกฺขมิตฺวา ตํ ปีฐวิมานํ อภิรุยฺห มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน สมนฺตโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต ตสฺสา เทวตาย อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ สา เทวตา ตํ ทิสฺวา สมุปฺปนฺนพลวปสาทคารวา สหสา ปลฺลงฺกโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เถโร กิญฺจาปิ ตาย อญฺเญหิ จ สตฺเตหิ ยถูปจิตํ กุสลากุสลํ อตฺตโน ยถากมฺมูปคญาณานุภาเวน หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ [Pg.7] วิย ปญฺญาพลเภเทน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา เทวตานํ อุปปตฺติสมนนฺตรเมว ‘‘กุโต นุ โข อหํ จวิตฺวา อิธูปปนฺนา, กึ นุ โข กุสลกมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภามี’’ติ อตีตภวํ ยถูปจิตญฺจ กมฺมํ อุทฺทิสฺส เยภุยฺเยน ธมฺมตาสิทฺธา อุปธารณา, ตสฺสา จ ยาถาวโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตาย เทวตาย กตกมฺมํ กถาเปตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาตุกาโม – Entonces, un día de festival, mientras las deidades se dirigían al bosque Nandana para divertirse en los jardines, cada una según su propio poder celestial, aquella diosa, vestida con ropajes celestiales, adornada con ornamentos celestiales y rodeada por mil ninfas, salió de su morada y, subiendo a aquel palacio-asiento, con gran poder divino y magnífica gloria, iluminando todo a su alrededor como la luna o el sol, se dirigió al jardín. En ese momento, el Venerable Mahāmoggallāna, recorriendo los mundos celestiales de la manera antes mencionada, llegó al reino de Tāvatiṃsa y se mostró cerca de aquella diosa. Entonces la diosa, al verlo, con una profunda devoción y respeto recién surgidos, descendió rápidamente del trono, se acercó al Thera, lo saludó con la postración de los cinco puntos y permaneció allí rindiendo homenaje con las manos juntas, resplandecientes por el brillo de sus diez uñas. Aunque el Thera, mediante su poder de sabiduría, veía claramente —como un fruto de mirobálano puesto en la palma de la mano— las acciones meritorias o deméritos acumulados por ella y por otros seres a través del poder de su conocimiento sobre el renacimiento según el kamma, aun así, puesto que para las deidades es natural reflexionar inmediatamente después de su renacimiento: '¿De qué existencia habré muerto para nacer aquí? ¿Qué acción meritoria habré realizado para obtener esta prosperidad?', y surge en ellas el conocimiento de su vida pasada y de las acciones acumuladas según la realidad, él deseó hacer que la diosa misma relatara la acción realizada por ella para manifestar ante el mundo de los dioses y hombres el fruto del kamma. ๑. 1. ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ; อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ. Tu trono áureo es magnífico y se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube. ๒. 2. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón? ๓. 3. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. อาห – Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó el venerable. ๔. 4. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería. ๕. 5. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ; อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ. Cuando era un ser humano entre los hombres, ofrecí un asiento a los monjes que llegaban de visita. Les rendí homenaje, realicé el saludo con las palmas unidas y entregué ofrendas según mi capacidad. ๖. 6. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; por ello prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que deleitan mi corazón. ๗. 7. ‘‘อกฺขามิ [Pg.8] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te lo diré, oh monje de gran poder: este es el mérito que realicé siendo un ser humano. Por ello poseo un poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones. ๑. ตตฺถ ปีฐนฺติ ยํกิญฺจิ ตาทิสํ ทารุกฺขนฺธมฺปิ อาปณมฺปิ พลิกรณปีฐมฺปิ เวตฺตาสนมฺปิ มสารกาทิวิเสสนามํ ทารุมยาทิอาสนมฺปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘ปาทปีฐํ ปาทกถลิก’’นฺติ (มหาว. ๒๐๙; จูฬว. ๗๕) เอตฺถ ปาทฐปนโยคฺคํ ปีฐาทิกํ ทารุกฺขนฺธํ วุจฺจติ, ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๑) เอตฺถ หตฺเถน คหณโยคฺคํ. ‘‘ปีฐิกา’’ติ ปน เอกจฺเจสุ ชนปเทสุ เทสโวหาเรน อาปณํ. ‘‘ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา’’ติ เอตฺถ เทวตานํ พลิกรณฏฺฐานภูตํ ปีฐํ. ‘‘ภทฺทปีฐ’’นฺติ เอตฺถ เวตฺตลตาทีหิ อุปริ วีตํ อาสนํ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภทฺทปีฐํ อุปานยี’’ติ. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ. มญฺจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนนา’’ติ (ปาจิ. ๕๒๒) จ อาทีสุ มสารกาทิเภทํ ทารุมยาทิอาสนํ. อิธ ปน ปลฺลงฺกาการสณฺฐิตํ เทวตาย ปุญฺญานุภาวาภินิพฺพตฺตํ โยชนิกํ กนกวิมานํ เวทิตพฺพํ. 1. En ese contexto, 'pīṭha' se refiere a cualquier objeto similar, ya sea un bloque de madera, un asiento, un pedestal para ofrendas, un asiento de mimbre, o asientos hechos de madera con nombres específicos como masāraka. Ciertamente, en el pasaje 'pādapīṭhaṃ pādakathalikaṃ', se refiere a un asiento o bloque de madera apto para colocar los pies. En 'pīṭhasappī', se refiere a un asiento pequeño apto para ser asido con la mano. El término 'pīṭhikā', por su parte, se utiliza en ciertas regiones según el habla local para designar un asiento; y en 'bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā', se refiere a un pedestal que sirve como lugar de ofrendas para las deidades. 'Bhaddapīṭha' se refiere a un asiento tejido por encima con mimbre y similares, al cual se hace referencia al decir: 'trajo el asiento auspicioso'. En pasajes como 'mañcapīṭhaṃ bien dispuesto' o 'haciendo fabricar un lecho o un asiento', se refiere a asientos de madera de diversos tipos, como el masāraka. Sin embargo, en este caso particular, debe entenderse como un palacio de oro (kanakavimāna) de una legua de extensión, con la forma de un trono, surgido por el poder de los méritos de la deidad. เตติ เต-สทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑, ๒๒๖) ต-สทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม (ที. นิ. ๓.๒๗๘; สุ. นิ. ๕๔๙). นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๐) จ อาทีสุ ตุมฺห-สทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต สุตํ. อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๕๑) จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๒๕๑; ชา. ๑.๑๐.๙๒) สามิอตฺเถ. อิธาปิ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ตวาติ หิ อตฺโถ. En cuanto a 'te', el término 'te' aparece en pasajes como 'ellos no conocen la felicidad, aquellos que no ven el bosque de Nandana', funcionando como nominativo plural del pronombre 'ta'. En pasajes como 'Homenaje a ti, oh hombre noble entre los hombres' y 'Homenaje a ti, oh Buda heroico', aparece como dativo del pronombre 'tumha', con el significado de 'para ti' o 'a ti'. En pasajes como '¿Qué ha sido visto por ti? ¿Qué ha sido oído por ti?' o 'las impurezas han sido destruidas por ti', aparece en sentido instrumental. En pasajes como '¿Cuál es tu voto? ¿Cuál es tu vida santa?', aparece en sentido posesivo (genitivo). Aquí también debe entenderse en sentido posesivo, significando 'tu' (de la deidad). โสวณฺณมยนฺติ [Pg.9] เอตฺถ สุวณฺณ-สทฺโท ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘) จ ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๑) จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๗๗) ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐๐) ชาตรูเป. อิธาปิ ชาตรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ พุทฺธานํ สมานวณฺณตาย โสภโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สุวณฺณนฺติ วุจฺจติ. สุวณฺณเมว โสวณฺณํ ยถา ‘‘เวกตํ เวสม’’นฺติ จ. มย-สทฺโท จ ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๙๙; ม. นิ. ๒.๔๕๕) อสฺมทตฺเถ อาคโต. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๙; ๓.๓๘) นิพฺพตฺติอตฺเถ, พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยาติ วุตฺตา. ‘‘ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๘๔) วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธาปิ วิการตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณมยนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘นิพฺพตฺติอตฺเถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. En la expresión 'sovaṇṇamayaṃ', la palabra 'suvaṇṇa' aparece con el sentido de perfección en la complexión cutánea en pasajes como 'los de bella apariencia y los de fea apariencia' y 'la belleza de la piel y la dulzura de la voz'. En pasajes como 'los suvaṇṇas rodean al cuervo', se refiere a los garudas. En pasajes como 'de color áureo, con piel semejante al oro', se refiere al oro mismo. Aquí también debe entenderse como oro. Pues, debido a que tiene un color tan espléndido como el de los Budas, a este oro se le llama 'suvaṇṇa' (bello color). 'Sovaṇṇa' es simplemente lo mismo que 'suvaṇṇa', como ocurre en las formas 'vekata' y 'vesama'. El sufijo 'maya' aparece con el sentido del pronombre personal 'nosotros' en pasajes como 'nosotros dos somos conocedores de los tres vedas'. En 'dependiendo de nosotros, nació la bella Maṇḍodarī', se usa como una designación. En 'hechos de mente, alimentados por el gozo, con luz propia', tiene el sentido de 'producido por', indicando que surgen solo por la mente sin causas externas. En pasajes como 'si yo mismo moldeara el lodo y construyera una choza hecha toda de arcilla', tiene el sentido de modificación o transformación de la materia. En 'consistente en generosidad, consistente en virtud', se usa simplemente para completar el término. Aquí debe entenderse en el sentido de modificación o bien para completar el término. Cuando el significado es 'producido a partir de oro', 'maya' denota la modificación del oro; también es correcto decir que tiene el sentido de 'producido por'. Pero cuando 'sovaṇṇa' significa simplemente oro, entonces 'maya' debe verse como un complemento del término. อุฬารนฺติ ปณีตมฺปิ เสฏฺฐมฺปิ มหนฺตมฺปิ. อุฬาร-สทฺโท หิ ‘‘ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖) ปณีเต อาคโต. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีสุ (ธ. ส. ๘๙๔, ๘๙๖; ม. นิ. ๑.๒๔๔) มหนฺเต. ตมฺปิ จ วิมานํ มนุญฺญภาเวน อุปภุญฺชนฺตานํ อติตฺติกรณตฺเถน ปณีตํ, สมนฺตปาสาทิกตาทินา ปสํสิตตาย เสฏฺฐํ, ปมาณมหนฺตตาย จ มหคฺฆตาย จ มหนฺตํ, ตีหิปิ อตฺเถหิ อุฬารเมวาติ วุตฺตํ อุฬารนฺติ. 'Uḷāra' significa excelente, supremo o grande. El término 'uḷāra' aparece en el sentido de excelente en pasajes como 'alcanza sucesivamente una distinción excelente'. En pasajes como 'el venerable Vacchāyana alaba al asceta Gotama con una alabanza suprema', aparece en el sentido de supremo. En pasajes como 'grandes riquezas, gran fama' y 'grosero', aparece en el sentido de grande. Ese palacio celestial es 'paṇīta' (excelente) porque causa insatisfacción a quienes lo disfrutan por su naturaleza agradable; es 'seṭṭha' (supremo) por ser digno de alabanza debido a su belleza integral; y es 'mahanta' (grande) por su magnitud y su gran valor. Por estos tres significados, se dice que es 'uḷāra' (magnífico). มโนชวนฺติ [Pg.10] เอตฺถ มโนติ จิตฺตํ. ยทิปิ มโน-สทฺโท สพฺเพสมฺปิ กุสลากุสลาพฺยากตจิตฺตานํ สาธารณวาจี, ‘‘มโนชว’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ยตฺถ กตฺถจิ อารมฺมเณ ปวตฺตนกสฺส กิริยมยจิตฺตสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. ตสฺมา มนโส วิย ชโว เอตสฺสาติ มโนชวํ ยถา โอฏฺฐมุโขติ, อติวิย สีฆคมนนฺติ อตฺโถ. มโน หิ ลหุปริวตฺติตาย อติทูเรปิ วิสเย ขเณเนว นิปตติ, เตนาห ภควา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) ‘‘ทูรงฺคมํ เอกจร’’นฺติ (ธ. ป. ๓๗) จ. คจฺฉตีติ ตสฺสา เทวตาย วสนวิมานโต อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส อากาเสน คจฺฉติ. En 'manojavaṃ', 'mano' se refiere a la mente. Aunque el término 'mano' es común a todos los tipos de conciencia (saludables, no saludables e indeterminadas), dado que se dice 'manojava' (veloz como la mente), debe entenderse como la conciencia funcional que produce el movimiento hacia cualquier objeto. Por lo tanto, posee una rapidez similar a la de la mente, tal como en la expresión 'oṭṭhamukha' (con boca de camello), su significado es de un movimiento extremadamente rápido. Pues la mente, por su naturaleza de cambio veloz, alcanza objetos incluso muy distantes en un solo instante; por ello dijo el Bendito: 'Monjes, no veo ninguna otra cosa que cambie tan rápidamente como la mente', y también 'que viaja lejos y vaga sola'. El término 'gacchati' (va) indica que el palacio donde reside la deidad se dirige desde su ubicación hacia el jardín de Nandana, viajando por el espacio. เยนกามนฺติ เอตฺถ กาม-สทฺโท ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๐; เถรคา. ๗๘๗) มนาปิเย รูปาทิวิสเย อาคโต. ‘‘ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส) ฉนฺทราเค. ‘‘กิเลสกาโม กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) สพฺพสฺมึ โลเภ. ‘‘อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๙๑) คามธมฺเม. ‘‘สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) หิตจฺฉนฺเท. ‘‘อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๑; ม. นิ. ๑.๔๒๖) เสริภาเว. อิธาปิ เสริภาเว เอว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เยนกามนฺติ ยถารุจิ, เทวตาย อิจฺฉานุรูปนฺติ อตฺโถ. Respecto a la expresión «Yenakāmanti»: aquí el término «kāma» (deseo/voluntad) aparece en diversos contextos. En pasajes como «Los deseos son ciertamente variados, dulces y encantadores; con sus múltiples formas agitan la mente», se refiere a los objetos sensoriales agradables como las formas (rūpa), etc. En pasajes como «El anhelo es deseo, la pasión es deseo», se refiere al deseo apasionado (chandarāga). En pasajes como «El deseo de las impurezas, el apego al deseo», se refiere a la codicia (lobha) en su totalidad. En pasajes como «Elogiaría el servicio al deseo propio», se refiere a la conducta sexual (gāmadhamma). En pasajes como «Aquí hay tres hijos de buena familia que moran deseando el bienestar», se refiere al deseo por el beneficio ajeno (hitacchanda). En pasajes como «Independiente, no subordinado a otros, libre, que va a donde desea», se refiere a la autonomía o libre voluntad (seribhāva). Aquí también debe entenderse precisamente como libre voluntad; por lo tanto, «yenakāmaṃ» significa según el placer o la voluntad de la deidad. อลงฺกเตติ อลงฺกตคตฺเต, นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิชฺโชติเตหิ หตฺถูปคปาทูปคาทิเภเทหิ สฏฺฐิสกฏภารปริมาเณหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตสรีเรติ อตฺโถ. สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มลฺยธเรติ กปฺปรุกฺขปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกลตาทิสมฺภเวหิ, สุวิสุทฺธจามีกรวิวิธรตนมยปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ, สมนฺตโต วิชฺโชตมานวิปฺผุรนฺตกิรณนิกรรุจิเรหิ ทิพฺพกุสุเมหิ สุมณฺฑิตเกสหตฺถาทิตาย มาลาภารินี. สุวตฺเถติ กปฺปลตานิพฺพตฺตานํ, นานาวิราควณฺณวิเสสานํ สุปริสุทฺธภาสุรปฺปภานํ นิวาสนุตฺตริยปฏิจฺฉทาทีนํ ทิพฺพวตฺถานํ วเสน [Pg.11] สุนฺทรวตฺเถ. โอภาสสีติ วิชฺโชตสิ. วิชฺชุริวาติ วิชฺชุลตา วิย. อพฺภกูฏนฺติ วลาหกสิขเร. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. โอภาสสีติ วา อนฺโตคธเหตุอตฺถวจนํ, โอภาเสสีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ อุปโยคตฺเถ เอว อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. «Alaṅkate» significa que tiene el cuerpo adornado; se refiere a un cuerpo embellecido con ornamentos divinos, equivalentes al peso de sesenta carretas, tales como brazaletes y tobilleras, que resplandecen con diversos tipos de gemas y brillan con múltiples redes de rayos de luz. Este término está en vocativo singular. «Malyadhare» se refiere a quien porta guirnaldas, debido a que tiene el cabello y las manos bellamente adornados con flores divinas, encantadoras por sus racimos de rayos centelleantes y brillantes por doquier, con pétalos, estambres y polen hechos de oro purísimo y diversas gemas, provenientes de árboles celestiales como el Kalparukkha y el Pāricchattaka. «Suvatthe» significa que posee vestiduras excelentes, debido a sus ropajes divinos, como mantos y túnicas superiores, de una luminosidad purísima y radiante, con una variedad de colores fascinantes, producidos por las enredaderas celestiales (kappalatā). «Obhāsasī» significa que iluminas o resplandeces. «Vijjurivā» significa como un relámpago. «Abbhakūṭanti» significa en la cima de una nube; aquí el caso acusativo tiene un sentido de locativo. Alternativamente, «obhāsasī» es una expresión con sentido causativo intrínseco, significando «haces brillar». En esta interpretación, «abbhakūṭaṃ» debe entenderse efectivamente en sentido acusativo como el objeto de la iluminación. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม สญฺฌาปภานุรญฺชิตํ รตฺตวลาหกสิขรํ ปกติยาปิ โอภาสมานํ สมนฺตโต วิชฺโชตมานา วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺตี วิเสสโต โอภาเสติ, เอวเมวํ สุปริสุทฺธตปนียมยํ นานารตนสมุชฺชลํ ปกติปภสฺสรํ อิมํ วิมานํ ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สพฺพโส วิชฺโชตยนฺตีหิ อตฺตโน สรีรปฺปภาหิ วตฺถาภรโณภาเสหิ จ วิเสสโต โอภาเสสีติ. Este es el significado en este contexto: tal como un relámpago que centellea y emerge desde todas las direcciones ilumina de manera especial la cima de una nube roja que ya brilla naturalmente teñida por el resplandor del crepúsculo, del mismo modo, tú, adornada con todos los ornamentos, iluminas especialmente esta mansión (vimāna) —la cual es de oro purísimo, resplandeciente con diversas gemas y brillante por naturaleza— mediante el resplandor de tu propio cuerpo y el brillo de tus vestiduras y joyas, los cuales resplandecen por completo. เอตฺถ หิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ นิทสฺเสตพฺพวจนเมตํ, ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ นิทสฺสนวจนํ. ตถา ‘‘เต’’ติ นิทสฺเสตพฺพวจนํ. ตญฺหิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวจเนน วุตฺตมฺปิ ‘‘อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสี’’ติ อิมานิ ปทานิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชุริวา’’ติ นิทสฺสนวจนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ อุปเมยฺยุปมานานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ หิ อิทํ ‘‘ตฺว’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มชฺฌิมปุริสวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปฐมปุริสวเสน ปริณมติ. จ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘คจฺฉติ เยนกามํ โอภาสสี’’ติ จ ‘‘วิชฺชุลโตภาสิตํ อพฺภกูฏํ วิยา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน เจตํ อุปโยควจนํ ปริณมติ. ตถา ‘‘ปีฐ’’นฺติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ‘‘เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติอาทิ ตสฺส วิเสสนํ. En este pasaje, «pīṭhaṃ» (el trono/mansión) es el objeto que se describe, mientras que «abbhakūṭaṃ» (la cima de la nube) es la ilustración o símil. Del mismo modo, «te» (de ti) es lo que se describe; pues aunque se expresa en caso genitivo en relación a «pīṭhaṃ», se transforma gramaticalmente al caso nominativo («tvaṃ» - tú) al considerar los términos «alaṅkate, malyadhare, suvatthe, obhāsasī». «Vijjurivā» es el término de la comparación. «Obhāsasī» es el verbo que muestra la conexión entre ambos, el sujeto de la comparación y el objeto comparado. Pues «obhāsasī» se dice en segunda persona en relación con «tvaṃ» (tú), y se aplica en tercera persona en relación con «pīṭhaṃ». La partícula «ca» debe entenderse aquí como implícita: «vas a donde deseas e iluminas», y «tu trono brilla como la cima de una nube iluminada por el relámpago». Asimismo, «pīṭhaṃ» es el sustantivo a calificar, y «te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ», etc., son sus calificativos. นนุ จ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวา สุวณฺณสฺส อคฺคโลหตาย เสฏฺฐภาวโต ทิพฺพสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุฬาร’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, กิญฺจิ วิเสสสพฺภาวโต. ยเถว หิ มนุสฺสปริโภคสุวณฺณวิกติโต รสวิทฺธํ เสฏฺฐํ สุวิสุทฺธํ, ตโต อากรุปฺปนฺนํ, ตโต ยํกิญฺจิ ทิพฺพํ เสฏฺฐํ, เอวํ ทิพฺพสุวณฺเณปิ จามีกรํ, จามีกรโต สาตกุมฺภํ, สาตกุมฺภโต ชมฺพุนทํ, ชมฺพุนทโต สิงฺคีสุวณฺณํ. ตญฺหิ สพฺพเสฏฺฐํ. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท – ¿No es cierto que, habiendo dicho «hecho de oro» (sovaṇṇamayaṃ), no debería decirse «magnífico» (uḷāraṃ), dado que el oro es el metal supremo y aquí se refiere al oro divino? No es así, pues existe una distinción de excelencia. Así como entre el oro de uso humano el oro purificado por alquimia (rasaviddha) es superior y purísimo, y por encima de este el oro de mina, y por encima de cualquier otro el oro divino; así también en el oro divino, el tipo Cāmīkara es superior, el Sātakumbha es superior al Cāmīkara, el Jambunada es superior al Sātakumbha, y el oro Siṅgī es superior al Jambunada. Este último es, ciertamente, el más excelente de todos. Por ello dijo Sakka, el señor de los dioses: ‘‘มุตฺโต [Pg.12] มุตฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ; สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘); «Liberado, junto a los mil antiguos ascetas de cabellos trenzados ya liberados; con el color de un lingote de oro Siṅgī, el Bienaventurado entró en Rājagaha». ตสฺมา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘อุฬาร’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิทํ น ตสฺส เสฏฺฐปณีตภาวเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข มหนฺตภาวมฺปีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตาทสฺสนํ. ตตฺถาปิ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส วิมานสฺส วตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา โสภาติสยสมฺปทํ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา คมนสมฺปทํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา สีฆชวตาย ปีฐสมฺปตฺติภาวสมฺปทํ ทสฺเสติ. Por lo tanto, aun habiendo dicho «hecho de oro», se añade «magnífico». O bien, «magnífico» no se refiere solo a su calidad excelente y sublime, sino también a su gran tamaño; este es el significado ya mencionado. Además, en esta estrofa, términos como «pīṭhaṃ» muestran la correspondencia entre el fruto y la acción (kamma) realizada. Específicamente, con «sovaṇṇamayaṃ» se muestra la perfección de la materia (vatthusampada) de esa mansión; con «uḷāraṃ», la perfección de su extraordinario esplendor; con «manojavaṃ», la perfección de su movimiento. Con «gacchati yenakāmaṃ» se muestra la perfección de la eficacia del trono debido a su gran velocidad. อถ วา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา เวปุลฺลมหตฺตํ. ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา อานุภาวมหตฺตํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา วิหารสุขตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วา อิมินา ตสฺส อภิรูปตํ วณฺณโปกฺขรตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา ทสฺสนียตํ ปาสาทิกตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา สีฆสมฺปทํ, ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา กตฺถจิ อปฺปฏิหตจารตํ ทสฺเสติ. Alternativamente, con el término 'hecho de oro' muestra su naturaleza excelente; con 'vasto' muestra su inmensidad y grandeza. Con 'rápido como la mente' muestra la grandeza de su poder sobrenatural. Con 'va a donde desee' muestra la felicidad de su morada. O bien, con 'hecho de oro' muestra su belleza y el esplendor de su apariencia; con 'vasto' muestra su aspecto digno de contemplación y su gracia inspiradora; con 'rápido como la mente' muestra la perfección de su rapidez; y con 'va a donde desee' muestra su capacidad de movimiento sin obstáculos en cualquier lugar. อถ วา ตํ วิมานํ ยสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส นิสฺสนฺทผลํ, ตสฺส อโลภนิสฺสนฺทตาย โสวณฺณมยํ, อโทสนิสฺสนฺทตาย อุฬารํ, อโมหนิสฺสนฺทตาย มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. ตถา ตสฺส กมฺมสฺส สทฺธานิสฺสนฺทภาเวน โสวณฺณมยํ, ปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, วีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามํ. สทฺธาสมาธินิสฺสนฺทภาเวน วา โสวณฺณมยํ, สมาธิปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, สมาธิวีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธิสตินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามนฺติ เวทิตพฺพํ. Alternativamente, debe entenderse que esa mansión celestial es el fruto resultante de la acción meritoria: debido al resultado del desapego es 'hecha de oro', por el resultado de la benevolencia es 'vasta', y por el resultado de la ausencia de confusión es 'rápida como la mente' y 'va a donde desee'. Asimismo, por ser el resultado de la fe es 'hecha de oro', por el resultado de la sabiduría es 'vasta', por el resultado de la energía es 'rápida como la mente', y por el resultado de la concentración 'va a donde desee'. O bien, por el resultado de la fe y la concentración es 'hecha de oro', por el resultado de la concentración y la sabiduría es 'vasta', por el resultado de la concentración y la energía es 'rápida como la mente', y por el resultado de la concentración y la atención plena 'va a donde desee'. ตตฺถ [Pg.13] ยถา ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ วิมานสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ, เอวํ ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทิ อตฺตภาวสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ. ยถา หิ สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิรจิโตปิ รตฺตสุวณฺณาลงฺกาโร วิวิธรํสิชาลสมุชฺชลมณิรตนขจิโต เอว โสภติ, น เกวโล, เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน จตุรสฺสโสภโนปิ อตฺตภาโว สุมณฺฑิตปสาธิโตว โสภติ, น เกวโล. เตนสฺสา ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทินา อาหริมํ โสภาวิเสสํ ทสฺเสติ, ‘‘โอภาสสี’’ติ อิมินา อนาหริมํ. ตถา ปุริเมน วตฺตมานปจฺจยนิมิตฺตํ โสภาติสยํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อตีตปจฺจยนิมิตฺตํ. ปุริเมน วา ตสฺสา อุปโภควตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อุปภุญฺชนกวตฺถุสมฺปทํ. En este contexto, así como las palabras 'asiento', etc., son una alabanza a la perfección de la riqueza del fruto del mérito de esa deidad mediante la muestra de la magnificencia de su mansión, del mismo modo las palabras 'adornada', etc., son una alabanza a la perfección de la riqueza del fruto del mérito mediante la muestra de la magnificencia de su propia forma física. Pues así como un ornamento de oro rojo, aunque haya sido fabricado por un maestro artesano bien entrenado, brilla solo cuando está incrustado con joyas preciosas resplandecientes con diversas redes de rayos, y no por sí solo, del mismo modo, incluso una forma física dotada de todos los miembros y bella en sus cuatro dimensiones brilla solo cuando está bien ataviada y adornada, y no por sí sola. Por lo tanto, con 'adornada', etc., se muestra su belleza especial adquirida, y con 'resplandeces' se muestra su belleza natural. Asimismo, con el primer término se muestra la excelencia de la belleza causada por las condiciones del presente, y con el último la causada por las condiciones del pasado. O bien, con el primero se muestra la perfección de los objetos de disfrute y con el segundo la perfección del sujeto que los disfruta. เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ วิมานํ ยุตฺตวาหํ, อุทาหุ อยุตฺตวาห’’นฺติ? ยทิปิ เทวโลเก รถวิมานานิ ยุตฺตวาหานิปิ โหนฺติ ‘‘สหสฺสยุตฺตํ อาชญฺญรถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๖๔) อาทิวจนโต, เต ปน เทวปุตฺตา เอว กิจฺจกรณกาเล วาหรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต กีฬนกาเล หตฺถิรูเปน. อิทํ ปน อญฺญญฺจ เอทิสํ อยุตฺตวาหํ ทฏฺฐพฺพํ. Aquí alguien pregunta: '¿Es esa mansión celestial tirada por animales o no es tirada por animales?'. Aunque en el mundo de los deidades hay mansiones en forma de carros tiradas por animales, según palabras como 'el carro de pura raza tirado por mil [caballos]', en realidad son hijos de deidades que se manifiestan en forma de vehículos en el momento de realizar una función, tal como el hijo de deidad Erāvaṇa se manifiesta en forma de elefante durante el tiempo de recreo. Sin embargo, esta mansión y otras similares deben ser consideradas como no tiradas por animales. ยทิ เอวํ กึ ตสฺส วิมานสฺส อพฺภนฺตรา วาโยธาตุ คมเน วิเสสปจฺจโย, อุทาหุ พาหิราติ? อพฺภนฺตราติ คเหตพฺพํ. ยถา หิ จนฺทวิมานสูริยวิมานาทีนํ เทสนฺตรคมเน ตทุปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมนิพฺพตฺตํ อติวิย สีฆชวํ มหนฺตํ วายุมณฺฑลํ ตานิ เปเลนฺตํ ปวตฺเตติ, น เอวํ ตํ เปเลตฺวา ปวตฺเตนฺตี พาหิรา วาโยธาตุ อตฺถิ. ยถา จ ปน จกฺกรตนํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาย วาโยธาตุยา วเสน ปวตฺตติ. น หิ ตสฺส จนฺทวิมานาทีนํ วิย พาหิรา วาโยธาตุ เปเลตฺวา ปวตฺติกา อตฺถิ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จิตฺตวเสน ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติอาทิวจนสมนนนฺตรเมว ปวตฺตนโต, เอวํ ตสฺสา เทวตาย จิตฺตวเสน อตฺตสนฺนิสฺสิตาย วาโยธาตุยา คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มโนชวํ คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ. Si es así, ¿es el elemento aire interno la causa especial de su movimiento o es el externo? Debe entenderse que es el interno. Pues así como en el movimiento a través de diferentes regiones de las mansiones de la luna y el sol, etc., un gran círculo de viento de gran rapidez, originado por el karma común de los seres que dependen de ellas, las impulsa y las hace girar, no existe tal elemento aire externo que impulse y haga girar esta mansión. Por el contrario, así como la Rueda Preciosa se mueve por el poder del elemento aire originado internamente —ya que, a diferencia de las mansiones de la luna, etc., no hay un elemento aire externo que la impulse, sino que se mueve inmediatamente después de que el Rey Universal expresa su voluntad: '¡Que avance la Rueda Preciosa!'—, del mismo modo debe entenderse que esa mansión se desplaza por el elemento aire que reside en ella misma, movido por la voluntad de esa deidad. Por eso se dice: 'avanza con la rapidez de la mente a donde ella desee'. ๒. เอวํ [Pg.14] ปฐมคาถาย ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลสมฺปตฺตึ กิตฺเตตฺวา อิทานิ ตสฺสา การณภูตํ ปุญฺญสมฺปทํ วิภาเวตุํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ คาถาทฺวยํ วุตฺตํ. ตตฺถ เกนาติ กึ-สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๒๔) ครหเณ อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๔; สํ. นิ. ๓.๕๙) อนิยเม. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๓; สํ. นิ. ๑.๗๓) ปุจฺฉายํ. อิธาปิ ปุจฺฉายเมว ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เกนา’’ติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ, เกน เหตุนาติ อตฺโถ. เตติ ตว. เอตาทิโสติ เอทิโส, เอตรหิ ยถาทิสฺสมาโนติ อตฺโถ. วณฺโณติ วณฺณ-สทฺโท ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุเณ อาคโต. ‘‘อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔) ถุติยํ. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕; ม. นิ. ๒.๓๗๙-๓๘๐) ชาติยํ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิวณฺเณ. อิธาปิ ฉวิวณฺเณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกน กีทิเสน ปุญฺญวิเสเสน เหตุภูเตน เทวเต, ตว เอตาทิโส เอวํวิโธ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณกปฺปโภ สรีรวณฺโณ ชาโตติ? 2. Habiendo así elogiado la perfección de los frutos del mérito de aquella deidad con la primera estrofa, ahora, para manifestar la perfección del mérito que constituye su causa, se dicen las dos estrofas que comienzan con «kena tetādiso vaṇṇo». En ese pasaje, el término «kena» proviene de la palabra «kiṃ», la cual aparece en el sentido de reproche en pasajes como: «¿Qué clase de rey es aquel que no protege al mundo?, ¿acaso pensáis que alguien como yo debe ser reprendido por vosotros?». Aparece en el sentido de indeterminación en pasajes como: «Cualquier forma (yaṃkiñci rūpaṃ), sea pasada, futura o presente». Y aparece en el sentido de interrogación en pasajes como: «¿Qué es la mejor riqueza para un hombre en este mundo?». Aquí también debe entenderse únicamente en el sentido de interrogación. El término «kena» es una forma instrumental con significado causal, cuyo sentido es «por qué causa». «Te» significa «tuya» o «para ti». «Etādiso» significa «de tal clase», refiriéndose a lo que se manifiesta en el presente. En cuanto a «vaṇṇo», la palabra «vaṇṇa» aparece con el sentido de cualidad (guṇa) en pasajes como: «¿Cuándo, oh padre de familia, fueron compuestas estas alabanzas a las cualidades del asceta Gotama?». Con el sentido de elogio (thuti) en: «De muchas maneras expresa el elogio del Buda, el elogio del Dhamma y el elogio del Sangha». Con el sentido de causa (kāraṇa) en: «¿Por qué razón (kena nu vaṇṇena) se le llama ladrón de fragancias?». Con el sentido de medida (pamāṇa) en: «Existen tres medidas para el cuenco». Con el sentido de casta (jāti) en: «Existen estas cuatro castas, oh Gotama». Con el sentido de forma o configuración (saṇṭhāna) en: «Habiendo creado una gran forma de rey elefante». Y con el sentido de complexión de la piel (chavivaṇṇa) en: «De color dorado es el Bienaventurado, de colmillos muy blancos y poseedor de energía». Aquí también debe entenderse únicamente como complexión de la piel. El significado en este contexto es el siguiente: «Oh deidad, ¿por qué causa, por qué tipo de mérito especial, ha surgido para ti esta complexión corporal de tal clase, de esta naturaleza, que brilla con un esplendor que impregna doce leguas (yojanas)?». เกน เต อิธ มิชฺฌตีติ เกน ปุญฺญาติสเยน เต อิธ อิมสฺมึ ฐาเน อิทานิ ตยิ ลพฺภมานํ อุฬารํ สุจริตผลํ อิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ. อุปฺปชฺชนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ, อวิจฺเฉทวเสน อุปรูปริ วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โภคาติ ปริภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภคา’’ติ ลทฺธนามา วตฺถาภรณาทิวิตฺตูปกรณวิเสสา. เยติ สามญฺเญน อนิยมนิทฺเทโส, เกจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทฺเทโส, อุภเยนาปิ ปณีตปณีตตราทิเภเท ตตฺถ ลพฺภมาเน ตาทิเส โภเค อนวเสสโต พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาติ. อนวเสสพฺยาปโก หิ อยํ นิทฺเทโส ยถา ‘‘เย [Pg.15] เกจิ สงฺขารา’’ติ. มนโส ปิยาติ มนสา ปิยายิตพฺพา, มนาปิยาติ อตฺโถ. «Kena te idha mijjhati» significa: ¿por qué excelencia de mérito se produce o se manifiesta para ti, aquí en este lugar (el cielo de los Treinta y Tres), este grandioso fruto de la buena conducta que ahora recibes? «Uppajjanti» significa que se originan o que surgen continuamente de forma ininterrumpida. «Bhogā» se refiere a las posesiones especiales, tales como vestidos y ornamentos, que reciben el nombre de «bhogā» por ser objetos que deben ser disfrutados. La palabra «ye» es una designación general e indeterminada; la palabra «keci» es una designación indeterminada que alude a las diversas variedades. Con ambas palabras combinadas, se incluyen sin excepción todos los placeres de tal naturaleza que se obtienen allí, abarcando sus grados de excelencia. Pues esta expresión es omniabarcante, tal como en «cualesquiera formaciones» (ye keci saṅkhārā). «Manaso piyā» significa agradables al corazón, es decir, objetos que son amados por la mente. เอตฺถ จ ‘‘เอตาทิโส วณฺโณ’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตวิเสสา ตสฺสา เทวตาย อตฺตภาวปริยาปนฺนา วณฺณสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘โภคา’’ติ อิมินา อุปโภคปริโภควตฺถุภูตา ทิพฺพรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพเภทา กามคุณสมฺปทา. ‘‘มนโส ปิยา’’ติ อิมินา เตสํ รูปาทีนํ อิฏฺฐกนฺตมนาปตา. ‘‘อิธ มิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปน ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘เย เกจิ มนโส ปิยา’’ติ อิมินา ยานิ ‘‘โส อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺเต อาคตานิ ทส ฐานานิ. เตสํ อิธ อนวเสสโต สงฺคโห ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. En este contexto, con la expresión «etādiso vaṇṇo» se muestra la perfección de la apariencia física de esa deidad, la cual es intrínseca a su propio ser, como se mencionó anteriormente. Con «bhogā» se muestra la perfección de los placeres sensoriales (kāmaguṇasampadā), que consisten en las diversas formas, sonidos, olores, sabores y contactos divinos que sirven como objetos de uso y disfrute. Con «manaso piyā» se muestra que dichas formas y demás objetos poseen la cualidad de ser deseables, encantadores y placenteros. Con «idha mijjhati», por su parte, se muestra la perfección de la longevidad, la fama, la felicidad y la soberanía divinas. Debe entenderse que con «ye keci manaso piyā» se presenta aquí la síntesis completa de los diez aspectos mencionados en el Sutta: «Él supera a los otros dioses en diez aspectos: longevidad divina, apariencia divina, felicidad divina, fama divina, soberanía divina, y en las formas, sonidos, olores, sabores y contactos divinos». Así debe comprenderse. ๓. ปุจฺฉามีติ ปญฺหํ กโรมิ, ญาตุมิจฺฉามีติ อตฺโถ. กามญฺเจตํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ. กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา’’ติ จ กึ-สทฺทคฺคหเณเนว อตฺถนฺตรสฺส อสมฺภวโต ปุจฺฉาวเสน คาถาตฺตยํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ ปน ‘‘ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ตาว น โหติ เอทิสสฺส อตฺถสฺส มหาเถรสฺส อทิฏฺฐภาวาภาวโต, วิมติจฺเฉทนาปิ น โหติ สพฺพโส สมุคฺฆาติตสํสยตฺตา, อนุมติปุจฺฉาปิ น โหติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๓) วิย อนุมติคหณากาเรน อปฺปวตฺตตฺตา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาปิ น โหติ ตสฺสา เทวตาย กเถตุกมฺยตาวเสน เถเรน อปุจฺฉิตตฺตา. วิเสเสน ปน ทิฏฺฐสํสนฺทนาติ เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา อฏฺฐุปฺปตฺติกถายํ ‘‘เถโร กิญฺจาปี’’ติอาทินา วิภาวิโต เอว. ตนฺติ ตฺวํ. ตยิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ปุพฺพาเปกฺขตาย อุปโยเคกวจนํ, ปราเปกฺขตาย ปน ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. 3. «Pucchāmi» significa «planteo una pregunta» o «deseo saber». Ciertamente, se entiende que el conjunto de estas tres estrofas —«kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati, kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā»— tiene carácter interrogativo debido al uso de la palabra «kiṃ» (qué/por qué), ya que no es posible otro significado; no obstante, se dice «pucchāmi» para dar a conocer el tipo específico de pregunta. Esta pregunta no es del tipo para revelar lo no visto (adiṭṭhajotanā), pues no es que el Gran Thera desconociera tal asunto; tampoco es para disipar una duda (vimaticchedanā), pues él había erradicado por completo toda incertidumbre; no es una pregunta para obtener el asentimiento (anumatipucchā), como ocurre en pasajes como «¿qué piensas de esto, oh noble?», pues no se realiza con el fin de indagar la voluntad ajena; ni es una pregunta motivada por el deseo de hablar del otro (kathetukamyatāpucchā), pues el Thera no preguntó porque la deidad tuviera el deseo de expresarse. Específicamente, debe entenderse como una pregunta de comparación de lo visto (diṭṭhasaṃsandanā). Este significado ya ha sido manifestado anteriormente en el relato de las circunstancias (aṭṭhuppattikathā) con las palabras «aunque el Thera...». «Taṃ» se refiere a «ti». Dicho término «taṃ» guarda relación tanto con lo precedente como con lo subsiguiente: por su relación con lo precedente (el verbo «pucchāmi»), debe considerarse como acusativo singular; pero por su relación con lo posterior (el verbo «akāsi» y otros), debe considerarse como nominativo singular. เทวีติ เอตฺถ เทว-สทฺโท ‘‘อิมานิ เต เทว จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสวตีราชธานิปมุขานิ, เอตฺถ, เทว, ฉนฺทํ กโรหิ ชีวิเต [Pg.16] อเปกฺข’’นฺติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๖๖) สมฺมุติเทววเสน อาคโต, ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, สาสนํ สพฺพทสฺสิโน’’ติอาทีสุ วิสุทฺธิเทววเสน. วิสุทฺธิเทวานญฺหิ ภควโต อติเทวภาเว วุตฺเต อิตเรสํ วุตฺโต เอว โหตีติ. ‘‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๗) อุปปตฺติเทววเสน. อิธาปิ อุปปตฺติเทววเสเนว เวทิตพฺโพ. ปทตฺถโต ปน – ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬติ ลฬติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ รมติ, อถ วา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โชตติ โอภาสติ, อากาเสน วิมาเนน จ คจฺฉตีติ เทวี. ‘‘ตฺวํ เทวี’’ติ สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มหานุภาเวติ อุฬารปฺปภาเว, โส ปนสฺสานุภาโว เหฏฺฐา ทฺวีหิ คาถาหิ ทสฺสิโตเยว. En el término 'Devī', la palabra 'deva' se utiliza en pasajes como 'Oh rey (deva), aquí están estas ochenta y cuatro mil ciudades encabezadas por la capital real de Kusāvatī... oh rey, ten deseo por esto y ten apego por la vida' (Dī. Ni. 2.266) en el sentido de un 'dios por convención' (sammutideva), refiriéndose a la realeza. En pasajes como 'la enseñanza de aquel Dios de dioses (devātideva), el Omnisciente', se utiliza en el sentido de un 'dios por pureza' (visuddhideva). Pues, al declarar el estado del Bendito como superior al de los dioses entre los dioses por pureza, también queda declarado el estado de dioses por pureza para los demás (Arahants y Paccekabuddhas). En pasajes como 'Los dioses de los Cuatro Grandes Reyes son longevos, hermosos y poseen mucha felicidad' (Dī. Ni. 3.337), se utiliza en el sentido de un 'dios por nacimiento' (upapattideva). Aquí también debe entenderse exclusivamente en el sentido de una diosa por nacimiento. En cuanto al significado de la palabra: resplandece por el poder de su propio mérito, juega y se deleita con los cinco placeres de los sentidos; o bien, según el método mencionado anteriormente, brilla y resplandece, y viaja por el espacio en un palacio celestial (vimāna), por lo tanto es una 'devī' (diosa). 'Tvaṃ devī' (Tú, diosa) es un vocativo en singular. 'Mahānubhāve' significa de gran poder o esplendor; este poder de la diosa ya ha sido mostrado anteriormente en las dos estrofas precedentes. มนุสฺสภูตาติ เอตฺถ มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา. เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา – En el término 'Manussabhūtā', se llaman humanos (manussā) debido a la intensidad o elevación de su mente (manassa). Sus mentes están desarrolladas y poseen cualidades superiores en términos de atención plena (sati), valentía (sūrabhāva) y aptitud para la vida santa (brahmacariya). ¿Quiénes son ellos? Son seres especiales que habitan en Jambudīpa. Por eso, el Bendito dijo: ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑). 'Monjes, en tres aspectos los humanos de Jambudīpa superan a los humanos de Uttarakuru y a los dioses de Tāvatiṃsa. ¿En cuáles tres? Son valientes, poseen atención plena y aquí se practica la vida santa' (A. Ni. 9.21). ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา มหาสาวกา จกฺกวตฺติโน อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. เตหิ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ตฺเวว ปญฺญายึสูติ เอเก. Ciertamente, los Buddhas Benditos, los Paccekabuddhas, los discípulos principales (aggasāvakā), los grandes discípulos, los reyes universales (cakkavatti) y otros seres de gran poder nacen precisamente aquí (en Jambudīpa). Algunos maestros afirman que los habitantes de los otros tres grandes continentes y de las islas menores también son conocidos como 'humanos' debido a la similitud de su forma física y otras características con los de Jambudīpa. อปเร ปน ภณนฺติ – โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย อโลภาทโย จ อุสฺสนฺนา, เต โลภาทิอุสฺสนฺนตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทิอุสฺสนฺนตาย สุคติมคฺคํ นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ. Otros maestros dicen que se llaman humanos (manussā) debido a la intensidad de la mente, la cual puede estar acompañada de raíces no saludables como la codicia (lobha) o de raíces saludables como la no-codicia (alobha). Entre los seres de nacimiento humano, la codicia y la no-codicia son especialmente intensas. Aquellos con intensidad de codicia y otros males llenan el camino a los estados de privación (apāyamagga), mientras que aquellos con intensidad de no-codicia y otros bienes llenan el camino a los reinos felices (sugatimagga) y el camino que conduce al Nibbāna. Por lo tanto, debido a esa intensidad de la mente acompañada tanto de codicia como de no-codicia, los seres especiales de los cuatro grandes continentes, junto con los de las islas menores, son llamados 'humanos'. โลกิยา [Pg.17] ปน ‘‘มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจกฺขโต ปรมฺปราย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา สตฺตา ปุตฺตสทิสตาย ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต เอว หิ เต มาณวา ‘‘มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ. มนุสฺเสสุ ภูตา ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตาติ มนุสฺสภูตา. Sin embargo, según el uso mundano, se dice que son 'humanos' (manussā) por ser descendientes de Manu. Manu es el primer ser del inicio del eón (paṭhamakappiko), el iniciador de las leyes sociales, el legislador de lo beneficioso y lo perjudicial, y ocupa el lugar de padre de los seres; en la Dispensación se le llama 'Mahāsammata'. Los seres que, ya sea por contacto directo o por tradición sucesiva, se mantienen en sus consejos e instrucciones son llamados 'humanos' por ser semejantes a sus hijos. Por esta misma razón, también se les conoce como 'māṇavā' y 'manujā'. 'Manussabhūtā' significa nacida entre los humanos o que ha alcanzado la condición humana. กิมกาสิ ปุญฺญนฺติ กึ ทานสีลาทิปฺปเภเทสุ กีทิสํ ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต, ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ สุจริตํ กุสลกมฺมํ อกาสิ, อุปจินิ นิพฺพตฺเตสีติ อตฺโถ. ชลิตานุภาวาติ สพฺพโส วิชฺโชตมานปุญฺญิทฺธิกา. En cuanto a 'Kimakāsi puññaṃ' (¿Qué mérito hiciste?), se refiere a qué tipo de acción meritoria entre las diversas clases como la generosidad (dāna) o la moralidad (sīla) realizó. Se llama 'puñña' (mérito) porque produce resultados dignos de honra y porque purifica y limpia el continuo mental del individuo donde surge. El significado es: ¿qué conducta correcta o acción saludable hiciste, acumulaste o produjeste? 'Jalitānubhāvā' significa que posee un poder de mérito que resplandece por todas partes. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ, กึ อญฺญาสุ คตีสุ ปุญฺญกิริยา นตฺถีติ? โน นตฺถิ. ยสฺมา นิรเยปิ นาม กามาวจรกุสลจิตฺตปวตฺติ กทาจิ ลพฺภเตว, กิมงฺคํ ปนญฺญตฺถ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา’’ติ. ตสฺมา มหาเถโร มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนํ ตํ ทิสฺวา ภูตตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ อโวจ. ¿Por qué se dice aquí 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'? ¿Es que acaso no existe la práctica del mérito en otros destinos (gatīsu)? No es que no exista. Pues incluso en el infierno, la actividad de una mente saludable del ámbito de los sentidos (kāmāvacara-kusala) puede ocurrir en raras ocasiones; ¿qué decir entonces de otros reinos? Sin embargo, ya hemos mencionado que esta es una 'pregunta para verificar lo visto' (diṭṭhasaṃsandanā pucchā). Por lo tanto, el Gran Élder (Moggallāna), al ver a esta diosa que había nacido allí tras haber realizado méritos en una existencia humana, le preguntó de acuerdo con la realidad de los hechos: 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'. อถ วา อญฺญาสุ คตีสุ เอกนฺตสุขตาย เอกนฺตทุกฺขตาย ทุกฺขพหุลตาย จ ปุญฺญกิริยาย โอกาโส น สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส สุทุลฺลภภาวโต. กทาจิ อุปฺปชฺชมาโนปิ ยถาวุตฺตการเณน อุฬาโร วิปุโล น จ โหติ, มนุสฺสคติยํ ปน สุขพหุลตาย ปุญฺญกิริยาย โอกาโส สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส เยภุยฺเยน สุลภภาวโต. ยญฺจ ตตฺถ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ วิเสสโต ปุญฺญกิริยาย อุปนิสฺสโย โหติ. ทุกฺขูปนิสฺสยา หิ สทฺธาติ. ยถา หิ อโยฆเนน สตฺถเก นิปฺผาทิยมาเน ตสฺส เอกนฺตโต น อคฺคิมฺหิ ตาปนํ อุทเกน วา เตมนํ เฉทนกิริยาสมตฺถตาย วิเสสปจฺจโย, ตาเปตฺวา ปน ปมาณโยคโต อุทกเตมนํ ตสฺสา วิเสสปจฺจโย, เอวเมว สตฺตสนฺตานสฺส เอกนฺตทุกฺขสมงฺคิตา ทุกฺขพหุลตา เอกนฺตสุขสมงฺคิตา จ ปุญฺญกิริยาย [Pg.18] น วิเสสปจฺจโย โหติ. สติ ปน ทุกฺขสนฺตาปเน ปมาณโยคโต สุขูปพฺรูหเน จ ลทฺธูปนิสฺสยา ปุญฺญกิริยา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชมานา จ มหาชุติกา มหาวิปฺผารา ปฏิปกฺขเฉทนสมตฺถา จ โหติ, ตสฺมา มนุสฺสภาโว ปุญฺญกิริยาย วิเสสปจฺจโย. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. O bien, en otros destinos, debido a la felicidad absoluta (en los cielos), al sufrimiento absoluto (en los infiernos) o a la abundancia de sufrimiento, no es fácil encontrar la oportunidad para realizar méritos, ya que es extremadamente difícil que coincidan las condiciones necesarias como la asociación con personas íntegras (sappurisūpanissaya). Incluso si el mérito surge ocasionalmente, debido a las razones mencionadas, no llega a ser sublime ni vasto. Pero en el destino humano, debido a la abundancia de felicidad (comparada con los reinos inferiores), la oportunidad para realizar méritos es fácil de obtener, pues las condiciones como la asociación con personas íntegras suelen estar disponibles. Además, el sufrimiento que surge allí actúa especialmente como una condición de apoyo (upanissaya) para la práctica del mérito. Pues se dice: 'La fe tiene al sufrimiento como su condición de apoyo'. Así como al fabricar una herramienta con un martillo de hierro, el calentarla exclusivamente en el fuego o el sumergirla exclusivamente en agua no es la condición especial para que sea apta para cortar, pero tras calentarla, el sumergirla en agua en la medida justa sí es la condición especial para ello; del mismo modo, la posesión de sufrimiento absoluto, la abundancia de sufrimiento o la posesión de felicidad absoluta no son condiciones especiales para la acción meritoria. Sin embargo, cuando existe el calor del sufrimiento y el fomento de la felicidad en la proporción adecuada, surge la acción meritoria con un apoyo firme. Y al surgir, es de gran esplendor, gran difusión y capaz de cortar las impurezas opuestas. Por lo tanto, la condición humana es la condición especial para la práctica del mérito. Por ello se dijo: 'siendo humana, ¿qué mérito hiciste?'. El resto es fácil de comprender. ๔. เอวํ ปน เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา’’ติ คาถา วุตฺตา. เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา? ธมฺมสงฺคาหเกหิ. ตตฺถ สาติ ยา ปุพฺเพ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว’’ติ วุตฺตา, สา. เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ วุจฺจติ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑) หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต เทโวเยว เทวตาติ กตฺวา. ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน. 4. Así, habiendo sido interrogada por el Tera (el Venerable Moggallāna), aquella deidad respondió a la pregunta. Para mostrar ese significado, se pronunció el verso: «Esa deidad, con el corazón deleitado» (sā devatā attamanā). ¿Quién pronunció este verso? Los Recitadores del Dhamma (Dhammasaṅgāhakehi). En ese contexto, «sā» se refiere a aquella a quien anteriormente se le dijo: «Te pregunto, oh diosa de gran poder». El término «devatā» se usa para referirse a un hijo de los devas (devaputto), a un Brahma (brahmā), o a una hija de los devas (devadhītā). En pasajes como: «Entonces, cierta deidad, al avanzar la noche, con una belleza resplandeciente...», el término «devatā» se refiere a un hijo de los devas, considerando que un deva mismo es una «devatā». Del mismo modo, en pasajes como: «Aquellas deidades, setecientas en número, excelsas, habiendo salido de la morada de Brahma...», se refiere a los Brahmas. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. (วิ. ว. ๗๕) – «Con una belleza resplandeciente, tú que permaneces ahí, oh deidad, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana (osadhī)...». อาทีสุ เทวธีตา. อิธาปิ เทวธีตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺตมนาติ ตุฏฺฐมนา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมนา. ปีติโสมนสฺสสหคตญฺหิ จิตฺตํ โทมนสฺสสฺส อโนกาสโต เตหิ ตํ สกํ กตฺวา คหิตํ วิย โหติ. อตฺตมนาติ วา สกมนา. อนวชฺชปีติโสมนสฺสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ สมฺปติ อายติญฺจ ตํสมงฺคิโน หิตสุขาวหโต ‘‘สก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อิตรํ. En estos y otros pasajes, se refiere a una hija de los devas. Aquí también, debe entenderse únicamente como una hija de los devas. «Attamanā» significa con la mente satisfecha (tuṭṭhamanā), con la mente imbuida de rapto y felicidad (pītisomanassehi gahitamanā). Pues una mente acompañada de rapto y felicidad, al no dejar lugar para el pesar (domanassassa), es como si fuera tomada por ellos y hecha propia. Alternativamente, «attamanā» significa «con la mente propia» (sakamanā). Pues una mente asociada con un rapto y felicidad intachables, tanto en el presente como en el futuro, trae bienestar y felicidad a quien la posee, y por ello recibe el nombre de «propia» (sakaṃ), no así la contraria. โมคฺคลฺลาเนนาติ โมคฺคลฺลานโคตฺตสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺตภาวโต โส มหาเถโร โคตฺตวเสน ‘‘โมคฺคลฺลาโน’’ติ ปญฺญาโต, เตน โมคฺคลฺลาเนน. ปุจฺฉิตาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนวเสน ปุจฺฉิตา, อตฺตมนา สา เทวตา ปญฺหํ พฺยากาสีติ โยชนา. อตฺตมนตา จสฺสา ‘‘ตมฺปิ นาม ปริตฺตกมฺปิ กมฺมํ เอวํ มหติยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา การณํ อโหสี’’ติ ปุพฺเพปิ สา อตฺตโน ปุญฺญผลํ ปฏิจฺจ อนฺตรนฺตรา โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, อิทานิ ปน ‘‘อญฺญตรสฺส เถรสฺส กโตปิ นาม กาโร เอวํ อุฬารผโล, อยํ ปน พุทฺธานํ อคฺคสาวโก อุฬารคุโณ มหานุภาโว[Pg.19], อิมมฺปิ ปสฺสิตุํ นิปจฺจการญฺจ กาตุํ ลภามิ, มม ปุญฺญผลปฏิสํยุตฺตเมว จ ปุจฺฉํ กโรตี’’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา. เอวํ สญฺชาตพลวปีติโสมนสฺสา สา เถรสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺหํ ปุฏฺฐา พฺยากาสิ. «Por Moggallāna» significa que, por ser el hijo de un brahmán de gran linaje del clan Moggallāna, aquel Gran Tera es conocido por su nombre de clan como «Moggallāno»; por ese Moggallāna. «Interrogada» (pucchitā) significa interrogada con el propósito de verificar lo observado; la construcción es: «aquella deidad, con el corazón deleitado, explicó la pregunta». Su deleite surgió por dos razones: primero, porque incluso en el pasado ella experimentaba felicidad de vez en cuando basándose en el fruto de sus propios méritos, pensando: «Incluso una acción tan pequeña ha sido la causa de tan inmensa prosperidad celestial»; y ahora, pensando: «Incluso un servicio rendido a un tera ordinario tiene un fruto tan excelso; pero este es un discípulo principal de los Buddhas, de excelsas virtudes y gran poder; tengo la oportunidad de verlo y rendirle honores, y él me hace una pregunta relacionada precisamente con el fruto de mis méritos». Habiendo surgido así un fuerte rapto y felicidad, ella aceptó respetuosamente las palabras del Tera y, habiendo sido interrogada, explicó la pregunta. ปญฺหนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิตํ ตํ อตฺถํ วิยากาสิ กเถสิ วิสฺสชฺเชสิ. กถํ ปน พฺยากาสิ? ปุฏฺฐาติ ปุฏฺฐาการโต, ปุจฺฉิตากาเรเนวาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วจนํ วิเสสตฺถนิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺเธ หิ สติ อารมฺโภ วิเสสตฺถญาปโกว โหติ. โก ปเนโส วิเสสตฺโถ? พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา. ยญฺหิ กมฺมผลํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส การณภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉิตํ, ตทุภยสฺส อญฺญมญฺญานุรูปภาววิภาวนา. เยน จ อากาเรน ปุจฺฉา ปวตฺตา อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ, ตทาการสฺส พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา, ตถา เจว วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ. อิติ อิมสฺส วิเสสสฺส ญาปนตฺถํ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วุตฺตํ. «La pregunta» (pañhaṃ) se refiere a aquello que se deseaba conocer; ella lo explicó, lo relató, lo respondió. ¿Cómo lo explicó? «Interrogada» (puṭṭhā) significa según la forma en que fue preguntada, siguiendo exactamente el modo de la interrogación. En este contexto, debe entenderse que, tras haber dicho «pucchitā», el uso posterior del término «puṭṭhā» tiene el propósito de determinar un significado especial. Pues cuando algo ya se ha establecido, un nuevo esfuerzo verbal sirve para dar a conocer un sentido específico. ¿Cuál es este sentido especial? La correspondencia de la respuesta con la pregunta. Pues, habiendo mostrado el fruto de una acción, se preguntó por la acción que fue su causa; el sentido especial es la demostración de la mutua correspondencia entre ambas. El modo en que la pregunta fue planteada, tanto en significado como en la forma de las palabras, se refleja en la adecuación de la respuesta a la pregunta; y así ocurrió la respuesta. Por lo tanto, para dar a conocer esta distinción, tras decir «pucchitā», se dijo nuevamente «puṭṭhā». ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วา ตาย เทวตาย วิเสสนมุเขน ปุฏฺฐภาวสฺส ปญฺหพฺยากรณสฺส จ การณกิตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทินา เถเรน ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ตาย เทวตาย กตกมฺมํ, ตสฺสา ปุจฺฉาย การิตา อาจิกฺขิตา วาติ สา เทวตา ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส การิตา, ตสฺมา ปญฺหํ ปุฏฺฐา. ยสฺมา จ ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขนสภาวา, ตสฺมา ปญฺหํ พฺยากาสีติ. ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺห’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สรูปทสฺสนํ. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – อิทํ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉิยมานาย จ ปจฺจกฺขภูตํ อนนฺตรํ วุตฺตปฺปการํ ปุญฺญผลํ, ยสฺส กมฺมสฺส ตํ ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ปญฺหนฺติ วุตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ พฺยากาสีติ. O bien, «pucchitā» es la mención de la causa de haber sido interrogada y de la explicación de la pregunta, mediante la calificación de aquella deidad. Esto es lo que se quiere decir: «¿Por qué causa es tu belleza tal?», etc., es la pregunta (pucchā) formulada por el Tera; debido a esa pregunta, la acción realizada por aquella deidad fue hecha manifiesta o relatada; por eso se dice que la deidad fue «interrogada» (pucchitā). Debido a que, al ser interrogada, hizo manifiesta la acción por la que se preguntaba, por eso «se le preguntó la cuestión» (pañhaṃ puṭṭhā). Y dado que, al ser interrogada, tiene la naturaleza de relatar la acción consultada, por eso «explicó la pregunta». «De qué acción es este el fruto» es la exposición de la naturaleza misma del significado de lo que se llamó «la pregunta». Y este es el sentido aquí: este fruto del mérito que es evidente tanto para el que pregunta como para la que es preguntada, de la clase mencionada anteriormente; debido a que se deseaba conocer de qué acción era el fruto, se dice que explicó la acción meritoria llamada «la pregunta» (pañha). ๕. อหํ มนุสฺเสสูติอาทิ ปญฺหสฺส พฺยากรณากาโร. ตตฺถ อหนฺติ เทวตา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘มนุสฺสภูตา’’ติ วจนํ ตทา อตฺตนิ มนุสฺสคุณานํ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ. โย หิ มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปาณาติปาตาทึ อกตฺตพฺพํ กตฺวา ทณฺฑารโห ตตฺถ ตตฺถ ราชาทิโต หตฺถจฺเฉทาทิกมฺมการณํ ปาปุณนฺโต [Pg.20] มหาทุกฺขํ อนุภวติ, อยํ มนุสฺสเนรยิโก นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปุพฺเพกตกมฺมุนา ฆาสจฺฉาทนมฺปิ น ลภติ, ขุปฺปิปาสาภิภูโต ทุกฺขพหุโล กตฺถจิ ปติฏฺฐํ อลภมาโน วิจรติ, อยํ มนุสฺสเปโต นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปราธีนวุตฺติ ปเรสํ ภารํ วหนฺโต ภินฺนมริยาโท วา อนาจารํ อาจริตฺวา ปเรหิ สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต คหนนิสฺสิโต ทุกฺขพหุโล วิจรติ หิตาหิตํ อชานนฺโต นิทฺทาชิฆจฺฉาทุกฺขวิโนทนาทิปโร, อยํ มนุสฺสติรจฺฉาโน นาม. โย ปน อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺโต กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ทยาปนฺโน สพฺพสตฺเตสุ สํเวคพหุโล อกุสลกมฺมปเถ ปริวชฺเชนฺโต กุสลกมฺมปเถ สมาจรนฺโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ปริปูเรติ, อยํ มนุสฺสธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปรมตฺถโต มนุสฺโส นาม. อยมฺปิ ตาทิสา อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ. มนุสฺเส สตฺตนิกาเย มนุสฺสภาวํ ปตฺตา มนุสฺสธมฺมญฺจ อปฺปหาย ฐิตาติ อตฺโถ. 5. "Ahaṃ manussesū" y las palabras siguientes constituyen la forma de responder a la pregunta. En ese pasaje, con la palabra "ahaṃ", la deidad se señala a sí misma. El decir "manussabhūtā" (habiendo sido humana) después de decir "manussesū" (entre los humanos) tiene el propósito de mostrar la presencia de las cualidades humanas en ella misma en aquel momento. En efecto, aquel que, siendo de nacimiento humano, comete lo que no debe hacerse, como el matar seres vivos, y siendo digno de castigo, recibe de los reyes y otros autoridades castigos penales como la amputación de manos y pies, experimentando un gran sufrimiento, es llamado un "humano infernal" (manussanerayiko). Otro que, siendo de nacimiento humano, no obtiene ni comida ni vestido debido a las acciones realizadas en el pasado, y oprimido por el hambre y la sed, lleno de sufrimiento, deambula sin encontrar refugio en ningún lugar, es llamado un "humano espíritu hambriento" (manussapeto). Otro que, siendo de nacimiento humano, tiene un medio de vida que depende de los demás, cargando los fardos de otros, o habiendo quebrantado la moralidad y actuado con mala conducta, deambula lleno de sufrimiento, amenazado por otros y temeroso del peligro de muerte, refugiado en la espesura de la selva, sin distinguir entre lo beneficioso y lo perjudicial, dedicado únicamente a aliviar el sufrimiento del sueño y el hambre, es llamado un "humano animal" (manussatiracchāno). Pero aquel que, conociendo su propio beneficio y perjuicio, creyendo en la ley del karma y sus frutos, dotado de vergüenza y temor moral (hiri-ottappa), lleno de compasión hacia todos los seres, evitando los senderos de las acciones inmorales y practicando los senderos de las acciones meritorias, completa las bases de las acciones meritorias, ese está establecido en el Dhamma humano y es llamado un "humano" en el sentido absoluto (paramatthato). Esta deidad también fue así. Por eso se dice: "manussesu manussabhūtā", que significa que, habiendo alcanzado la condición humana entre la multitud de seres humanos, permaneció sin abandonar el Dhamma de los humanos. อพฺภาคตานนฺติ อภิอาคตานํ, สมฺปตฺตอาคนฺตุกานนฺติ อตฺโถ. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิ อพฺภาคโตติ. เตสุ กตปริจโย อาคนฺตุโก อติถิ, อกตปริจโย อพฺภาคโต. กตปริจโย อกตปริจโยปิ วา ปุเรตรํ อาคโต อติถิ, โภชนเวลายํ อุปฏฺฐิโต สมฺปติ อาคโต อพฺภาคโต. นิมนฺติโต วา ภตฺเตน อติถิ, อนิมนฺติโต อพฺภาคโต. อยํ ปน อกตปริจโย อนิมนฺติโต สมฺปติ อาคโต จ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ, ครุกาเรน ปเนตฺถ พหุวจนํ วุตฺตํ. อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยํกิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ, อิธ ปน ปีฐํ อธิปฺเปตํ, ตสฺส จ อปฺปกตฺตา อนุฬารตฺตา จ ‘‘อาสนก’’นฺติ อาห. อทาสินฺติ ‘‘อิทมสฺส เถรสฺส ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ มหานิสํส’’นฺติ สญฺชาตโสมนสฺสา กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตสฺส เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสึ, นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ. "Abbhāgatānaṃ" significa los que han llegado, es decir, los huéspedes que se han presentado. En efecto, los huéspedes son de dos tipos: "atithi" y "abbhāgato". Entre ellos, el huésped conocido es el "atithi", y el huésped no conocido es el "abbhāgato". O bien, sea conocido o desconocido, el que llega antes del tiempo de la comida es el "atithi", y el que se presenta en el momento de la comida, llegando en ese instante, es el "abbhāgato". O también, el que es invitado a comer es el "atithi", y el no invitado es el "abbhāgato". Esta deidad, refiriéndose a aquellos que llegaron en ese instante, no siendo conocidos ni invitados, dijo "abbhāgatānaṃ"; aquí se usa el plural por respeto. "Āsana" es aquello en donde uno se sienta; se refiere a cualquier lugar apto para sentarse, pero en este contexto se refiere específicamente a un taburete (pīṭha); y debido a su pequeño tamaño y sencillez, dijo "āsanakaṃ" (pequeño asiento). "Adāsiṃ" significa que, con un surgimiento de alegría mental pensando: "esto dado a este venerable monje será para mí de gran fruto y gran beneficio", creyendo en el karma y en su fruto, se lo entregó para el uso de dicho venerable; lo ofrendó mediante una renuncia desinteresada. อภิวาทยินฺติ อภิวาทนมกาสึ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล วนฺทินฺติ อนฺโต. วนฺทมานา หิ ตํ ตาเยว วนฺทนกิริยาย วนฺทิยมานํ ‘‘สุขินี โหหิ, อโรคา โหหี’’ติอาทินา อาสิวาทํ อตฺถโต วทาเปสิ [Pg.21] นาม. อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคณฺหนฺตี คุณวิสิฏฺฐานํ อปจายนํ อกาสินฺติ อตฺโถ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ, ตทา มม วิชฺชมานวิภวานุรูปนฺติ อตฺโถ. อทาสิ ทานนฺติ อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน ทกฺขิเณยฺยํ โภเชนฺตี ทานมยํ ปุญฺญํ ปสวึ. "Abhivādayiṃ" significa que realicé el acto de reverencia; es decir, que saludé a la persona digna de ofrendas con la postración de los cinco puntos. Pues, al saludar, mediante ese mismo acto de reverencia, se hace que la persona que recibe el saludo exprese verbalmente una bendición como: "que seas feliz, que estés libre de enfermedades", etc. "Añjalikaṃ akāsiṃ" significa que realizó un gesto de respeto hacia los dotados de cualidades superiores, elevando sobre su cabeza las manos en gesto de súplica (añjali), resplandecientes por la unión de las diez uñas. "Yathānubhāvaṃ" significa según su capacidad, de acuerdo con la riqueza que poseía en aquel momento de su existencia previa. "Adāsi dānaṃ" significa que, alimentando a la persona digna de ofrendas mediante la entrega de objetos donables como comida y bebida, produjo mérito consistente en la generosidad. เอตฺถ จ ‘‘อห’’นฺติ อิทํ กมฺมสฺส ผลสฺส จ เอกสนฺตติปติตตาทสฺสเนน สมฺพนฺธภาวทสฺสนํ, ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ อิทํ ตสฺสา ปุญฺญกิริยาย อธิฏฺฐานภูตสนฺตานวิเสสทสฺสนํ, ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ อิทํ จิตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺเจว เขตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺจ ทานสฺส วิย ปฏิคฺคหณสฺส จ กิญฺจิ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺติตภาวทีปนโต. ‘‘อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทาน’’นฺติ อิทํ โภคสารทานทสฺสนํ, ‘‘อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสิ’’นฺติ อิทํ กายสารทานทสฺสนํ. Y en este contexto, el término "ahaṃ" es una expresión que muestra la relación de conexión al evidenciar que el karma y el fruto ocurren en una misma continuidad (santāna). "Manussesu manussabhūtā" es una expresión que muestra la distinción de la continuidad mental que fue el fundamento de realizar esa acción meritoria. "Abbhāgatānaṃ" es una expresión que muestra tanto la perfección de la intención (citta-sampatti) como la perfección del campo (khetta-sampatti), al indicar que la acción ocurrió sin esperar nada a cambio del receptor, tal como en el acto de dar. "Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dānaṃ" es una expresión que muestra la donación de la esencia de las posesiones (bhogasāra). "Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ" es una expresión que muestra la donación de la esencia del cuerpo (kāyasāra). ๖. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺเญน เหตุภูเตน. เมติ อยํ เม-สทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) กรเณ อาคโต, มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๖; สํ. นิ. ๔.๑๔; อ. นิ. ๓.๑๐๔) สามิอตฺเถ อาคโต, อิธาปิ สามิอตฺเถ เอว, มมาติ อตฺโถ. สฺวายํ เม-สทฺโท เตน เม ปุญฺเญนาติ จ เม เอตาทิโสติ จ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 6. "Tenāti" significa debido a ese mérito mencionado que actuó como causa. El término "me" aparece en sentido instrumental en pasajes como "kicchena me adhigataṃ..." (alcanzado por mí con dificultad), significando "por mí" (mayā). En pasajes como "sādhu me bhante..." (sería bueno que para mí, Señor...), aparece en sentido dativo, significando "para mí" (mayhaṃ). En pasajes como "pubbeva me bhikkhave..." (antes de mi iluminación, monjes...), aparece en sentido posesivo (sāmiattha), y aquí también está en sentido posesivo, significando "de mí" (mama). Ese mismo término "me" debe conectarse en ambos lugares: "por ese mi mérito" y "mi complexión es tal". El resto es tal como se ha explicado anteriormente. เอวํ ตาย เทวตาย ปญฺเห พฺยากเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย สาตฺถิกา อโหสิ. เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. คาถา เอว ปน สงฺคหํ อารุฬฺหาติ. De esta manera, una vez que la deidad hubo respondido a la pregunta, el venerable Mahā Moggallāna enseñó el Dhamma extensamente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la deidad junto con su séquito. El venerable regresó desde allí al mundo humano y relató todo ese suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese acontecimiento como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Sin embargo, solo los versos (gāthā) fueron incluidos en la recolección canónica. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario del primer Pīṭha Vimāna. ๒. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา 2. Comentario del segundo Pīṭha Vimāna. ปีฐํ [Pg.22] เต เวฬุริยมยนฺติ ทุติยปีฐวิมานํ. ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ จ อตฺถวณฺณนา จ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – สาวตฺถิวาสินี กิร เอกา อิตฺถี อตฺตโน เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ เอกํ เถรํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส อาสนํ เทนฺตี อตฺตโน ปีฐํ อุปริ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา อทาสิ. เตน ตสฺสา เทวโลเก นิพฺพตฺตาย เวฬุริยมยํ ปลฺลงฺกวิมานํ นิพฺพตฺตํ. เตน วุตฺตํ – «Tu asiento es de lapislázuli» — este es el Segundo Pīṭhavimāna. Su origen y la explicación del significado deben entenderse de la misma manera que se expuso en el primero. Sin embargo, esta es la particularidad: se dice que una mujer que vivía en Sāvatthī, al ver a un monje anciano que había entrado en su casa para pedir limosna, con el corazón lleno de fe, ofreciéndole un asiento, cubrió su propio taburete con una tela azul y se lo entregó. Debido a ese mérito, cuando renació en el mundo de los devas, surgió para ella una mansión con un palanquín hecho de lapislázuli. Por eso se dijo: ๘. 8. ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ; อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ. Tu magnífico trono hecho de lapislázuli se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube. ๙. 9. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón? ๑๐. 10. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones? ๑๑. 11. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería. ๑๒. 12. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ; อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ. Cuando era un ser humano entre los hombres, ofrecí un asiento a los monjes que llegaban de visita. A los dignos de ofrendas les rendí homenaje con los cinco puntos de postración, realicé el saludo con las palmas unidas y entregué ofrendas según mi capacidad. ๑๓. 13. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; por ello prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que deleitan mi corazón. ๑๔. 14. ‘‘อกฺขามิ [Pg.23] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te respondo, oh venerable monje de gran poder: este es el mérito que realicé siendo un ser humano. Por ello poseo un poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones. ๘. ตตฺถ เวฬุริยมยนฺติ เวฬุริยมณิมยํ. เวฬุริยมณิ นาม วิฬูรปพฺพตสฺส วิฬูรคามสฺส จ อวิทูเร อุปฺปชฺชนกมณิ. ตสฺส กิร วิฬูรคามฏฺฐาเน อากโร, วิฬูรสฺส ปน อวิทูเร ภวตฺตา เวฬุริยนฺเตว ปญฺญายิตฺถ. ตํสทิสวณฺณนิภตาย เทวโลเกปิสฺส ตเถว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสเนว เทวโลเก เทวปุตฺตานํ. ตํ ปน มยูรคีววณฺณํ วา โหติ, วายสปตฺตวณฺณํ วา, สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺณํ วา. อิธ ปน มยูรคีววณฺณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพํ ปฐมปีฐวิมาเน วุตฺตสทิสเมวาติ. 8. En ese pasaje, «veḷuriyamayaṃ» significa hecho de la gema lapislázuli. Se llama gema lapislázuli a la que se origina no lejos de la montaña Viḷūra y de la aldea Viḷūra. Se dice que su yacimiento se encuentra en el lugar de la aldea Viḷūra, y por estar cerca de Viḷūra, se hizo conocida como «veḷuriya». Por poseer un resplandor de color similar, incluso en el mundo de los devas adquirió ese mismo nombre, tal como los nombres de los seres celestiales en el mundo de los devas surgen según los nombres obtenidos en el mundo humano. Esta gema puede ser del color del cuello de un pavo real, del color del ala de un cuervo o del color de las hojas de bambú lustrosas. Sin embargo, en este contexto, debe entenderse que tiene el color del cuello de un pavo real. Todo lo demás es idéntico a lo expuesto en el primer Pīṭhavimāna. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Finaliza la explicación del Segundo Pīṭhavimāna. ๓. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา 3. Explicación del Tercer Pīṭhavimāna. ปีฐํ เต โสวณฺณมยนฺติ ตติยปีฐวิมานํ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ. อญฺญตโร กิร ขีณาสวตฺเถโร ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ คเหตฺวา อุปกฏฺเฐ กาเล ภตฺตกิจฺจํ กาตุกาโม เอกํ วิวฏทฺวารเคหํ อุปสงฺกมิ. ตสฺมึ ปน เคเห เคหสามินี อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา เถรสฺส อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต, อิธ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ อตฺตโน ภทฺทปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ ปีตวตฺถํ อตฺถริตฺวา นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน อทาสิ, ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ อายตึ โสวณฺณปีฐปฏิลาภาย โหตู’’ติ ปตฺถนญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺเต ‘‘ภนฺเต, อิทมาสนํ ตุมฺหากํเยว ปริจฺจตฺตํ, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ตสฺสา อนุกมฺปาย ตํ ปีฐํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. สา อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.24] นิพฺพตฺตีติอาทิ สพฺพํ ปฐมวิมานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ – «Tu asiento es de oro» — este es el tercer Pīṭhavimāna. Su historia ocurrió en Rājagaha. Se dice que cierto monje anciano con las impurezas extinguidas (khīṇāsava), después de recorrer Rājagaha en busca de limosna y haber obtenido comida, al acercarse la hora en que deseaba realizar la comida, se dirigió a una casa que tenía la puerta abierta. En aquella casa, la mujer dueña del hogar, dotada de fe y devoción, al observar la actitud del monje, dijo: «Venga, venerable señor, siéntese aquí y realice su comida»; tras preparar su hermoso asiento de mimbre y cubrirlo con una tela amarilla, se lo ofreció con una generosidad desapegada, formulando el anhelo: «Que este mérito mío sea la causa para obtener en el futuro un asiento de oro». Entonces, habiendo el monje realizado su comida allí, lavado su cuenco y levantándose para partir, ella le dijo: «Venerable señor, este asiento le ha sido entregado únicamente a usted; por favor, utilícelo para mi beneficio». El monje, por compasión hacia ella, aceptó dicho asiento y luego lo entregó a la Sangha. En un tiempo posterior, ella fue afectada por cierta enfermedad, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo esto y lo demás debe entenderse según el método expuesto en la explicación del primer Vimāna. Por eso se dijo: ๑๕. 15. ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ; อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ,โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ. Tu magnífico trono áureo se desplaza tan rápido como el pensamiento hacia donde desees. Adornada, portando guirnaldas y vestida con finas telas, resplandeces como el relámpago sobre la cima de una nube. ๑๖. 16. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón? ๑๗. 17. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones? ๑๘. 18. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando el fruto del karma al que se refería. ๑๙. 19. ‘‘อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา; อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก. «Este es el fruto de una pequeña acción mía, por la cual mi poder es tan radiante. Fui un ser humano entre los hombres, en una existencia anterior en el mundo de los humanos». ๒๐. 20. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. «Vi a un monje libre de pasión, sereno y sin mácula; con fe, le ofreció un asiento con mis propias manos». ๒๑. 21. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺตี จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. «Debido a ello tengo tal belleza, debido a ello mi deseo se cumple aquí y surgen para mí todos los goces que son queridos a mi corazón». ๒๒. 22. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. «Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que hice cuando era un ser humano; por eso mi poder es tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones». ๑๙. ยญฺจ [Pg.25] ปน ปญฺจมคาถายํ ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเกติอาทิ, เอตฺถ ชาติ-สทฺโท อตฺเถว สงฺขตลกฺขเณ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๗๑). อตฺถิ นิกาเย ‘‘นิคณฺฐา นาม สมณชาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๑). อตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๔). อตฺถิ กุเล ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓). อตฺถิ ปสุติยํ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗). อตฺถิ ภเว ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๕๓). อิธาปิ ภเว เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ปุริมาย ชาติยา ปุริมสฺมึ ภเว อนนฺตราตีเต ปุริเม อตฺตภาเวติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิทํ กรณวจนํ. มนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลกภเว, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. โอกาสโลโก หิ อิธ อธิปฺเปโต, สตฺตโลโก ปน ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ อิมินา วุตฺโตเยว. 19. Respecto a la frase del quinto verso 'en una vida anterior, en el mundo de los humanos': el término 'jāti' (nacimiento) se emplea en diversos contextos. Se encuentra referido a las características de lo condicionado, al grupo o asamblea, al renacimiento, a la casta o familia, al parto y a la existencia. En este pasaje, debe entenderse específicamente como 'existencia' (bhava). Por lo tanto, el significado es 'en la existencia anterior', en la vida inmediatamente pasada. La expresión 'en el mundo de los humanos' se refiere a Rājagaha. Aquí se alude al mundo como lugar físico (okāsaloka), pues el mundo de los seres (sattaloka) ya ha sido mencionado mediante el término 'entre los humanos'. ๒๐. อทฺทสนฺติ อทฺทกฺขึ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ. ภิกฺขุนฺติ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุํ, สพฺพโส กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนจิตฺตตาย วิปฺปสนฺนํ, อนาวิลสงฺกปฺปตาย อนาวิลํ. ปุริมํ ปุริมญฺเจตฺถ ปทํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ, วิคตราคาทิรชตฺตา ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุํ, ภินฺนกิเลสตฺตา กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนํ, วิปฺปสนฺนมนตฺตา อนาวิลนฺติ. ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ วา ปทํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส การณวจนํ, วิรชํ ภิกฺขุคุณโยคโต. ภินฺนกิเลโส หิ ภิกฺขุ. ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนภาวโต. กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนมานโส หิ ภิกฺขุ. วิปฺปสนฺนํ อนาวิลสงฺกปฺปภาวโตติ. ราครชาภาเวน วา ‘‘วิรช’’นฺติ วุตฺตํ, โทสกาลุสฺสิยาภาเวน ‘‘วิปฺปสนฺน’’นฺติ, โมหพฺยากุลาภาเวน ‘‘อนาวิล’’นฺติ. เอวํภูโต ปรมตฺถโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ปีฐนฺติ ตทา มม สนฺติเก วิชฺชมานํ ภทฺทปีฐํ. ปสนฺนาติ กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนจิตฺตา. เสหิ ปาณิภีติ อญฺญํ อนาณาเปตฺวา อตฺตโน หตฺเถหิ อุปนีย ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสินฺติ อตฺโถ. 20. 'Addasaṃ' significa vi. 'Virajaṃ' significa sin mancha, por estar libre del polvo de las pasiones. 'Bhikkhuṃ' se refiere a un monje por haber destruido las impurezas; es 'vippasanna' (sereno) por la total ausencia de turbación mental causada por las deficiencias, y es 'anāvila' (limpio) por carecer de pensamientos impuros. En estos términos, cada palabra anterior es la causa de la siguiente. Alternativamente, cada palabra posterior explica a la anterior. 'Adāsahaṃ' se descompone en 'adāsiṃ' (yo di) y 'ahaṃ' (yo). 'Pīṭhaṃ' se refiere a un asiento de calidad que ella poseía en aquel tiempo. 'Pasannā' indica una mente devota basada en la fe en el karma y en las Tres Joyas. 'Sehi pāṇibhi' significa que ella misma, sin delegar en otros, preparó y ofreció el asiento con sus propias manos. เอตฺถ จ ‘‘วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนาวิล’’นฺติ อิมินา เขตฺตสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา จิตฺตสมฺปตฺตึ, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา ปโยคสมฺปตฺตึ. ตถา [Pg.26] ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา สกฺกจฺจทานํ อนุปหจฺจทานนฺติ จ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา สหตฺเถน ทานํ อนุปวิทฺธทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ปีตวตฺถสฺส อตฺถรเณน นิสีทนกาลญฺญุตาย จิตฺตึ กตฺวา ทานํ กาเลน ทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. En este verso, la descripción del 'monje libre de manchas, sereno y limpio' resalta la perfección del campo de mérito (khettasampatti). El término 'devota' (pasannā) muestra la perfección de la intención mental (cittasampatti), y 'con sus propias manos' muestra la perfección del acto de dar (payogasampatti). Asimismo, 'devota' implica una ofrenda respetuosa y sin daño; 'con sus propias manos' implica el acto directo y personal de generosidad; y el hecho de cubrir el asiento con una tela dorada al conocer el momento adecuado para sentarse, muestra una ofrenda hecha con esmero y en el momento oportuno. El resto debe entenderse según lo explicado anteriormente. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario de la tercera historia sobre el Trono Celestial (Pīṭhavimāna). ๔. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา 4. Explicación del Cuarto Pīṭhavimāna ปีฐํ เต เวฬุริยมยนฺติ จตุตฺถปีฐวิมานํ. อิมสฺสาปิ วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ, ตํ ทุติยวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นีลวตฺเถน หิ อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เสสํ ปฐมวิมาเน วุตฺตสทิสํ. เตน วุตฺตํ – 'Tu asiento es de berilo' (pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ) es el cuarto Pīṭhavimāna. El origen de esta historia también ocurrió en Rājagaha, y debe entenderse de la misma manera que se explicó en el segundo Vimāna. Debido a que el asiento fue entregado tras haber sido cubierto con una tela azul (o de color oscuro), para esta diosa también surgió un palacio celestial hecho de berilo (veḷuriyamaya). El resto es idéntico a lo dicho en el primer Vimāna. Por eso se dijo: ๒๓. 23. ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ; อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ. Tu asiento de berilo es magnífico, se desplaza con la rapidez de la mente a donde desees. Adornada, portando guirnaldas y bellas vestiduras, resplandeces como el relámpago en la cima de una nube. ๒๔. 24. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que deleitan tu corazón? ๒๕. 25. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?”. ๒๖. 26. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa diosa, complacida por haber sido consultada por Moggallāna, respondió a la pregunta sobre cuál era el karma cuyo fruto era aquel”. ๒๗. 27. ‘‘อปฺปสฺส [Pg.27] กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา; อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก. “Este es el fruto de un pequeño mérito mío, por el cual poseo este poder radiante; cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres”. ๒๘. 28. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. “Vi a un monje libre de impurezas, de mente serena y sin turbación; con fe, le entregué un asiento con mis propias manos”. ๒๙. 29. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “Por ello poseo tal belleza, por ello aquí mi fortuna es completa, y surgen para mí todos los goces que mi corazón desea”. ๓๐. 30. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Te lo diré, monje de gran poder, el mérito que hice cuando era humana; por ello poseo este poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones”. เอตฺถาปิ หิ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เตเนเวตฺถ ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมย’’นฺติ อาทิโต อาคตํ. เสสํ ตติยสทิสเมวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. En este caso también, debido a que el asiento fue entregado tras haber sido cubierto con una tela azul, para esta diosa surgió un palacio hecho de berilo. Por esa misma razón, el relato comienza con 'tu asiento es de berilo'. El resto es exactamente igual al tercero, por lo que el significado debe entenderse según el método allí explicado. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Cuarto Pīṭhavimāna. ๕. กุญฺชรวิมานวณฺณนา 5. Explicación del Kuñjaravimāna กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺชรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อเถกทิวสํ ราชคหนคเร นกฺขตฺตํ โฆสิตํ. นาครา วีถิโย โสเธตฺวา วาลุกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ วิปฺปกิรึสุ, เคหทฺวาเร เคหทฺวาเร กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐเปสุํ, ยถาวิภวํ นานาวิราควณฺณวิจิตฺตา ธชปฏากาทโย [Pg.28] อุสฺสาเปสุํ, สพฺโพ ชโน อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูปํ สุมณฺฑิตปสาธิโต นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิ, สกลนครํ เทวนครํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ อโหสิ. อถ พิมฺพิสารมหาราชา ปุพฺพจาริตฺตวเสน มหาชนสฺส จิตฺตานุรกฺขณตฺถญฺจ อตฺตโน ราชภวนโต นิกฺขมิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ราชานุภาเวน อุฬาเรน สิริโสภคฺเคน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. ‘Tu elefante, excelente para montar...’ es la historia del Kuñjaravimāna. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú, en el lugar de alimentación de las ardillas. Un día, se anunció un festival en la ciudad de Rājagaha. Los ciudadanos, tras limpiar las calles y esparcir arena, dispersaron flores, incluyendo arroz tostado como quinta ofrenda. En cada puerta de las casas colocaron árboles de plátano y vasijas llenas de agua. Según su riqueza, alzaron diversos estandartes y banderas de colores variados. Todo el pueblo, conforme a sus recursos, se engalanó con esmero y celebró el festival; la ciudad entera quedó decorada y preparada como la ciudad de los dioses. Entonces, el gran rey Bimbisāra, siguiendo la costumbre antigua y con el fin de complacer el corazón de la gran multitud, salió de su palacio real con un gran séquito, con gran poder real y con magnífico esplendor, y rodeó la ciudad realizando una circunvalación solemne. เตน จ สมเยน ราชคหวาสินี เอกา กุลธีตา รญฺโญ ตํ วิภวสมฺปตฺตึ สิริโสภคฺคํ ราชานุภาวญฺจ ปสฺสิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘อยํ เทวิทฺธิสทิสา วิภวสมฺปตฺติ กีทิเสน นุ โข กมฺมุนา ลพฺภตี’’ติ ปณฺฑิตสมฺมเต ปุจฺฉิ. เต ตสฺสา กเถสุํ ‘‘ภทฺเท, ปุญฺญกมฺมํ นาม จินฺตามณิสทิสํ กปฺปรุกฺขสทิสํ, เขตฺตสมฺปตฺติยา จิตฺตสมฺปตฺติยา จ สติ ยํ ยํ ปตฺเถตฺวา กโรติ, ตํ ตํ นิปฺผาเทติเยว. อปิจ อาสนทาเนน อุจฺจากุลีนตา โหติ, อนฺนทาเนน พลสมฺปตฺติปฏิลาโภ, วตฺถทาเนน วณฺณสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ยานทาเนน สุขวิเสสปฏิลาโภ, ทีปทาเนน จกฺขุสมฺปตฺติปฏิลาโภ, อาวาสทาเนน สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ โหตี’’ติ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘เทวสมฺปตฺติ อิโต อุฬารา โหติ มญฺเญ’’ติ ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปุญฺญกิริยาย อติวิย อุสฺสาหชาตา อโหสิ. En aquel tiempo, una hija de familia residente en Rājagaha, al ver la abundancia de esa riqueza, el esplendor y el poder real del rey, se llenó de asombro y maravilla, y preguntó a quienes eran considerados sabios: ‘¿Por qué tipo de acción meritoria se obtiene esta abundancia de riqueza semejante al poder divino?’. Ellos le respondieron: ‘Amada, la acción meritoria es como una joya que cumple los deseos, como un árbol que concede anhelos; cuando coinciden la perfección del campo de mérito y la perfección de la intención, aquello que se anhela al actuar, eso mismo se cumple. Además, por la donación de asientos se obtiene un nacimiento en una familia noble; por la donación de comida, la obtención de fortaleza; por la donación de ropa, la obtención de belleza; por la donación de vehículos, la obtención de una felicidad especial; por la donación de lámparas, la obtención de la perfección de la vista; y por la donación de morada, se obtiene la perfección de todas las riquezas’. Al escuchar esto, ella pensó: ‘Seguramente la gloria de los dioses es más grandiosa que esta riqueza real’, y fijando su mente en ese estado celestial, se volvió sumamente entusiasta en la práctica de actos meritorios. มาตาปิตโร จสฺสา อหตํ วตฺถยุคํ นวปีฐํ เอกํ ปทุมกลาปํ สปฺปิมธุสกฺขรา ตณฺฑุลขีรานิ จ ปริโภคตฺถาย เปเสสุํ. สา ตานิ ทิสฺวา ‘‘อหญฺจ ทานํ ทาตุกามา, อยญฺจ เม เทยฺยธมฺโม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานสา ทุติยทิวเส ทานํ สชฺเชนฺตี อปฺโปทกมธุปายาสํ สมฺปาเทตฺวา, ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญมฺปิ พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺเค คนฺธปริภณฺฑํ กตฺวา วิกสิตปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิเตสุ ปทุเมสุ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อหเตน เสตวตฺเถน อตฺถริตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อุปริ จตฺตาริ ปทุมานิ มาลาคุฬญฺจ ฐเปตฺวา, อาสนสฺส อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา มาลาทามโอลมฺพกทามานิ โอลมฺพิตฺวา, อาสนสฺส สมนฺตโต ภูมึ สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ สพฺพสนฺถรํ [Pg.29] สนฺถริตฺวา ‘‘ทกฺขิเณยฺเย อาคเต ปูเชสฺสามี’’ติ ปุปฺผปูริตํ จงฺโกฏกํ เอกมนฺเต ฐเปสิ. Sus padres le enviaron un par de mantos nuevos, un asiento nuevo, un ramo de lotos, y también mantequilla clarificada, miel, azúcar, arroz y leche para su uso. Al verlos, con el corazón alegre, pensó: ‘Deseo dar una ofrenda, y ya he obtenido estos objetos para ser donados’. Al día siguiente, mientras preparaba la ofrenda, elaboró un arroz con leche dulce con poca agua y, como acompañamiento, preparó muchos otros alimentos sólidos y blandos. Perfumó el lugar de la ofrenda y dispuso el asiento sobre lotos adornados con pétalos abiertos, estambres y polen. Lo cubrió con un manto blanco nuevo y colocó cuatro lotos y una guirnalda de flores sobre las cuatro patas del asiento. Ató un dosel sobre el asiento, colgó guirnaldas de flores y festones, y cubrió todo el suelo alrededor del asiento con pétalos de loto junto con sus estambres. Colocó en un rincón una cesta llena de flores pensando: ‘Cuando llegue alguien digno de ofrendas, lo adoraré’. อเถวํ กตทานูปกรณสํวิธานา สีสํนฺหาตา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ ทาสึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เช, อมฺหากํ ตาทิสํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสาหี’’ติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สหสฺสถวิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺโน โหติ. อถ สา ทาสี เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เม เทถา’’ติ. ‘‘เอกิสฺสา อุปาสิกาย อนุคฺคหตฺถํ อิโต เอถา’’ติ จ อาห. เถโร ตสฺสา ปตฺตํ อทาสิ. สา เถรํ เคหํ ปเวเสสิ. อถ สา อิตฺถี เถรสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อาสนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ เถรํ ปูชยมานา อาสนสฺส สมนฺตโต โอกิริตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราสมฺมิสฺเสน อปฺโปทกมธุปายาเสน ปริวิสิ. ปริวิสนฺตี จ ‘‘อิมสฺส เม ปุญฺญสฺสานุภาเวน ทิพฺพคชกูฏาคารปลฺลงฺกโสภิตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย โหนฺตุ, สพฺพาสุ ปวตฺตีสุ ปทุมา นาม มา วิคตา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปุน เถเร กตภตฺตกิจฺเจ ปตฺตํ โธวิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราหิ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเก อตฺถตํ สาฏกํ จุมฺพฏกํ กตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เถเร จ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมนฺเต ทฺเว ปุริเส อาณาเปสิ ‘‘เถรสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อิมญฺจ ปลฺลงฺกํ วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเตตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. Habiendo organizado así los preparativos de la ofrenda, después de lavarse la cabeza, vestirse con ropas limpias y colocarse el manto superior limpio, observando la hora propicia, ordenó a una sirvienta: ‘Ve, muchacha, y busca a alguien digno de ofrendas para nosotros’. En ese momento, el venerable Sāriputta, como quien deposita una bolsa de mil monedas, estaba recorriendo las calles interiores de Rājagaha para pedir limosna. Entonces, la sirvienta, tras rendir homenaje al tero, dijo: ‘Venerable, por favor, deme su cuenco’. Y añadió: ‘Venga por aquí para favorecer a una seguidora’. El tero le entregó su cuenco y ella lo condujo a la casa. Entonces, la mujer salió al encuentro del tero, le mostró el asiento y dijo: ‘Siéntese, venerable, este asiento ha sido preparado’. Mientras el tero estaba sentado allí, ella lo honraba con pétalos de loto y estambres, esparciéndolos alrededor del asiento; le rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades y le sirvió el arroz con leche dulce con poca agua mezclado con mantequilla clarificada, miel y azúcar. Mientras le servía, hizo esta aspiración: ‘Por el poder de este mérito mío, que obtenga riquezas celestiales embellecidas con elefantes divinos, palacios y tronos; y que en todas mis existencias, los lotos nunca me falten’. Después, cuando el tero terminó su comida, ella lavó el cuenco, lo llenó con mantequilla clarificada, miel, azúcar y demás ingredientes, convirtió el manto que cubría el asiento en un soporte circular, lo puso en manos del tero y, tras escuchar las palabras de bendición del tero, cuando este partía, ordenó a dos hombres: ‘Llevad el cuenco y este asiento al monasterio siguiendo al tero, entregádselos y regresad’. Ellos lo hicieron tal como se les ordenó. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โยชนสตุพฺเพเธ กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ อจฺฉราสหสฺสปริวารา. ปตฺถนาวเสน จสฺสา ปญฺจโยชนุพฺเพโธ ปทุมมาลาลงฺกโต สมนฺตโต ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิโต มนุญฺญทสฺสโน สุขสมฺผสฺโส วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชลเหมาภรณวิภูสิโต คชวโร นิพฺพตฺติ. ตสฺสูปริ ยถาวุตฺตโสภาติสยยุตฺโต โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ. สา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี อนฺตรนฺตรา ตํ กุญฺชรวิมานสฺส อุปริ รตนวิจิตฺตํ ปลฺลงฺกํ อภิรุยฺห มหตา เทวตานุภาเวน นนฺทนวนํ คจฺฉติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ [Pg.30] นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสูติอาทินา สพฺพํ ปฐมปีฐวิมานวณฺณนายํ อาคตสทิสํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน เถโร – En un tiempo posterior, tras fallecer, ella renació en un palacio celestial de oro de cien yojanas de altura en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales. Debido al poder de su aspiración previa, surgió para ella un excelente elefante de cinco yojanas de altura, adornado con guirnaldas de lotos, embellecido por todas partes con pétalos, estambres y polen de loto, de apariencia agradable, de tacto placentero y ornamentado con joyas de oro resplandecientes por redes de rayos de diversas gemas. Sobre él, surgió un trono de oro de una yojana, dotado de una belleza extraordinaria como la descrita. Ella, disfrutando de la gloria celestial, montaba periódicamente sobre aquel trono adornado con joyas encima de ese palacio-elefante y se dirigía al bosque de Nandana con gran poder divino. Entonces, en un día de festival, mientras las deidades se dirigían al bosque de Nandana para divertirse en el jardín según sus respectivos poderes divinos, todo lo demás es similar a lo que se relata en el Comentario al Primer Pīṭhavimāna; por lo tanto, debe entenderse de la misma manera allí expuesta. Sin embargo, aquí el Anciano [Moggallāna] dijo: ๓๑. 31. ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห, นานารตนกปฺปโน; รุจิโร ถามวา ชวสมฺปนฺโน, อากาสมฺหิ สมีหติ. “Tu elefante, una montura excelente adornada con diversas joyas, hermoso, fuerte y veloz, se desplaza por el aire”. ๓๒. 32. ‘‘ปทุมิ ปทฺมปตฺตกฺขิ, ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร; ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค, โสณฺณโปกฺขรมาลธา. “Oh diosa de ojos como pétalos de loto, que posees el brillo de los lotos rojos y azules; con el cuerpo cubierto de polen de loto y portando guirnaldas de lotos de oro”. ๓๓. 33. ‘‘ปทุมานุสฏํ มคฺคํ, ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ; ฐิตํ วคฺคุ มนุคฺฆาตี, มิตํ คจฺฉติ วารโณ. “Siguiendo un camino cubierto de lotos, adornado con pétalos de loto, el elefante avanza con paso firme, agradable y medido, sin perturbar a quienes lo montan”. ๓๔. 34. ‘‘ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. “Mientras él avanza, sus campanillas de oro emiten sonidos deleitables; se escucha su resonancia como si una orquesta de cinco instrumentos fuera tocada por un experto”. ๓๕. 35. ‘‘ตสฺส นาคสฺส ขนฺธมฺหิ, สุจิวตฺถา อลงฺกตา; มหนฺตํ อจฺฉราสงฺฆํ, วณฺเณน อติโรจสิ. “Sobre el lomo de ese elefante, vestida con ropas puras y ornamentada, superas en belleza a la gran multitud de ninfas celestiales”. ๓๖. 36. ‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน; อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. – อาห; “¿Es este el fruto de tu generosidad, o quizás de tu virtud, o tal vez de tu saludo respetuoso? Te lo pregunto, dímelo” —dijo él—. ๓๑. ตตฺถ กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺเช คิริตเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา รวติ โกญฺจนาทํ นทนฺโต วิจรติ. กุํ วา ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร, คิริจราทิเภโท มนุสฺสโลเก หตฺถี, อยํ ปน กีฬนกาเล กุญฺชรสทิสตาย เอวํ วุตฺโต. อารุยฺหตีติ อาโรโห, อาโรหนีโยติ อตฺโถ. วโร อคฺโค เสฏฺโฐ อาโรโหติ [Pg.31] วราโรโห, อุตฺตมยานนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานารตนกปฺปโนติ นานาวิธานิ รตนานิ เอเตสนฺติ นานารตนา, กุมฺภาลงฺการาทิหตฺถาลงฺการา. เตหิ วิหิโต กปฺปนฺโน สนฺนาโห ยสฺส โส นานารตนกปฺปโน. รุจึ อภิรตึ เทตีติ รุจิโร, มนุญฺโญติ อตฺโถ. ถามวาติ ถิโร, พลวาติ อตฺโถ. ชวสมฺปนฺโนติ สมฺปนฺนชโว, สีฆชโวติ วุตฺตํ โหติ. อากาสมฺหิ สมีหตีติ อากาเส อนฺตลิกฺเข สมฺมา อีหติ, อารุฬฺหานํ โขภํ อกโรนฺโต จรติ คจฺฉตีติ อตฺโถ. 31. Respecto a esto, «kuñjaro te varāroho»: se llama «kuñjaro» porque se deleita intensamente en las laderas de las montañas (kuñje); o bien, porque deambula por aquí y por allá emitiendo un sonido similar al de la grulla. O también, se llama «kuñjaro» porque recorre la tierra (kuṃ) desgastándola con su impacto. En el mundo humano, se refiere al elefante que habita en las montañas y otros lugares, pero aquí se le llama así por su semejanza con un elefante en el momento de recreo. «Āroho» significa aquello sobre lo cual uno se monta, es decir, una montura. «Varāroho» significa que es una montura excelente, suprema, la mejor; se refiere a un vehículo de elefante superior. «Nānāratanakappanoti»: «nānāratanā» significa que posee diversos tipos de joyas; se refiere a los ornamentos de la frente del elefante y otros. Aquel cuyo arnés está dispuesto con ellos es «nānāratanakappano». «Ruciro» es lo que otorga deleite y placer; significa agradable. «Thāmavā» significa firme y fuerte. «Javasampannoti» significa dotado de gran rapidez, es decir, de paso veloz. «Ākāsamhi samīhatī» significa que se mueve correctamente en el espacio, en el firmamento; el sentido es que se desplaza sin causar sacudidas a quienes van montados. ๓๒. ปทุมีติ ปทุมสมานวณฺณตาย ‘‘ปทุม’’นฺติ ลทฺธนาเมน กุมฺภวณฺเณน สมนฺนาคตตฺตา ปทุมี. ปทฺมปตฺตกฺขีติ กมลทลสทิสนยเน, อาลปนเมตํ ตสฺสา เทวตาย. ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโรติ ทิพฺพปทุมุปฺปลมาลาลงฺกตสรีรตาย ตหํ ตหํ วิปฺผุรนฺตํ วิชฺโชตมานํ ปทุมุปฺปลชุตึ ธาเรตีติ ปทุมุปฺปลชุตินฺธโร. ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโคติ ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ สมนฺตโต โอกิณฺณคตฺโต. โสณฺณโปกฺขรมาลธาติ เหมมยกมลมาลาภารี. 32. «Padumī»: se le llama así porque posee una protuberancia frontal con el color de un loto. «Padmapattakkhī» significa con ojos semejantes a los pétalos de loto; este es un vocativo dirigido a la deidad. «Padmuppalajutindharo» se refiere a que, debido a que su cuerpo está adornado con guirnaldas de lotos y nenúfares celestiales, porta un resplandor de lotos que brilla y centellea por todas partes. «Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti» significa que tiene el cuerpo cubierto por todas partes con pétalos, estambres y polen de loto. «Soṇṇapokkharamāladhāti» significa que lleva guirnaldas de lotos hechas de oro. ๓๓. ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตนฺติ หตฺถิโน ปทนิกฺเขเป ปทนิกฺเขเป ตสฺส ปาทํ สนฺธาเรนฺเตหิ มหนฺเตหิ ปทุเมหิ อนุสฏํ วิปฺปกิณฺณํ, นานาวิราควณฺเณหิ เตสํเยว จ ปตฺเตหิ อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตหิ วิเสสโต มณฺฑิตตาย วิภูสิตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ โยชนา. ฐิตนฺติ อิทํ มคฺควิเสสนํ, ปทุมปตฺตวิภูสิตํ หุตฺวา ฐิตํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. วคฺคูติ จารุ, กิริยาวิเสสนญฺเจตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อนุคฺฆาตีติ น อุคฺฆาติ, อตฺตโน อุปริ นิสินฺนานํ อีสกมฺปิ โขภํ อกโรนฺโตติ อตฺโถ. มิตนฺติ นิมฺมิตํ, นิกฺเขปปทํ วีติกฺกมนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘วคฺคุ จารุ ปทนิกฺเขปํ กตฺวา คจฺฉตี’’ติ. มิตนฺติ วา ปริมิตํ ปมาณยุตฺตํ, นาติสีฆํ, นาติสณิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. วารโณติ หตฺถี. โส หิ ปจฺจตฺถิกวารณโต คมนปริกฺกิเลสวารณโต จ ‘‘วารโณ’’ติ วุจฺจติ. 33. «Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti»: la conexión es que avanza por un camino que está cubierto y sembrado de grandes lotos que sostienen los pies del elefante en cada paso, y que está especialmente embellecido por los pétalos de esos mismos lotos de diversos colores agradables que revolotean por aquí y por allá. «Ṭhitaṃ» es un calificativo del camino; el sentido es un camino que permanece adornado con pétalos de loto. «Vaggū» significa melodioso o hermoso, y es un calificativo de la acción; la letra «ma» es una unión fonética. «Anugghātī» significa que no produce sacudidas, es decir, que se mueve sin causar la más mínima perturbación a quienes están sentados sobre él. «Mitanti» significa medido, cruzando con precisión el lugar de cada paso. Este es el significado: «avanza realizando un movimiento de pies hermoso y melodioso». O bien, «mitaṃ» significa moderado y proporcionado, es decir, ni demasiado rápido ni demasiado lento. Se le llama «vāraṇo» al elefante porque impide a los adversarios y evita la fatiga del viaje. ๓๔. ตสฺส [Pg.32] ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณสํกา รติสฺสราติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุญฺชรสฺส คจฺฉนฺตสฺส โสณฺณกํสา สุวณฺณมยา ฆณฺฏา รติสฺสรา รมณียสทฺทา มนุญฺญนิคฺโฆสา โอลมฺพนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺส หิ กุญฺชรสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ มหาโกลมฺพปฺปมาณา มณิมุตฺตาทิขจิตา เหมมยา อเนกสตา มหนฺติโย ฆณฺฏา ตหํ ตหํ โอลมฺพมานา ปจลนฺติ, ยโต เฉเกน คนฺธพฺพเกน ปยุตฺตวาทิตโต อติวิย มโนหรสทฺโท นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ ฆนํ สุสิรนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคิเก ตูริเย กุสเลหิ วาทิยมาเน ฐานุปฺปตฺติยา มนฺทตารวิภาคํ ทสฺเสนฺเตน คายนฺเตน สมีริโต วาทิตสโร วคฺคุ รชนีโย นิคฺโฆโส สุยฺยติ, เอวํ เตสํ โสวณฺณกํสานํ ตปนียฆณฺฏานํ นิคฺโฆโส สุยฺยตีติ. 34. «Tassa pakkamamānassa soṇṇakaṃsā ratissarāti»: el significado es que mientras ese mencionado elefante avanza, cuelgan campanas de oro que emiten sonidos encantadores, placenteros y melodiosos. Pues en ambos costados de ese elefante cuelgan y se agitan en diversos lugares cientos de grandes campanas de oro puro, del tamaño de grandes vasijas, incrustadas con gemas, perlas y otros materiales, de las cuales emana un sonido sumamente cautivador, superior al de la música interpretada por un músico experto. Por eso dijo: «tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā». Su significado es: así como cuando un experto toca una orquesta de cinco tipos de instrumentos —tambores de un solo parche, tambores de dos parches, tambores cubiertos de cuero, instrumentos de percusión metálicos e instrumentos de viento—, se escucha un sonido musical melodioso y cautivador producido por el canto y la distinción de tonos suaves y agudos que surgen en el momento oportuno, del mismo modo se escucha el sonido de aquellas campanas de oro refinado. ๓๕. นาคสฺสาติ หตฺถินาคสฺส. มหนฺตนฺติ สมฺปตฺติมหตฺเตนาปิ สงฺขฺยามหตฺเตนาปิ มหนฺตํ. อจฺฉราสงฺฆนฺติ เทวกญฺญาสมูหํ. วณฺเณนาติ รูเปน. 35. «Nāgassāti» [del elefante] significa del noble elefante. «Mahantanti» [grande] significa grande tanto por la magnitud de la prosperidad como por la magnitud del número. «Accharāsaṅghanti» significa multitud de doncellas celestiales. «Vaṇṇenāti» significa por la apariencia física. ๓๖. ทานสฺสาติ ทานมยปุญฺญสฺส. สีลสฺสาติ กายิกสํวราทิสํวรสีลสฺส. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เตน อภิวาทนาทึ อวุตฺตํ จาริตฺตสีลํ สงฺคณฺหาติ. 36. «Dānassāti» significa del mérito consistente en la generosidad. «Sīlassāti» significa de la virtud de la moderación, como el autocontrol corporal y otros. La palabra «vā» tiene el sentido de una opción no mencionada. Por medio de esta, incluye la virtud de la conducta (cārittasīla) no mencionada, como el saludo respetuoso y otros. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ – Habiendo sido interrogada de esta manera por el Thera, aquella deidad respondió a la pregunta; para mostrar este significado [se dijo]: ๓๗. 37. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – «Aquella deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, al serle planteada la pregunta, explicó de qué acción era este fruto». อยํ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา, ตสฺสา อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว. Esta estrofa fue recitada por los recopiladores del Dhamma; su significado ya ha sido explicado anteriormente. ๓๘. 38. ‘‘ทิสฺวาน คุณสมฺปนฺนํ, ฌายึ ฌานรตํ สตํ; อทาสึ ปุปฺผาภิกิณฺณํ, อาสนํ ทุสฺสสนฺถตํ. “Habiendo visto a un monje dotado de virtudes, meditativo, que se deleita en la absorción y es sabio, le entregué un asiento cubierto de flores y tapizado con tela”. ๓๙. 39. ‘‘อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหํ, อาสนสฺส สมนฺตโต; อพฺโภกิริสฺสํ ปตฺเตหิ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. “Con fe y con mis propias manos, esparcí pétalos de guirnaldas de loto por todo el asiento”. ๔๐. 40. ‘‘ตสฺส กมฺมกุสลสฺส, อิทํ เม อีทิสํ ผลํ; สกฺกาโร ครุกาโร จ, เทวานํ อปจิตา อหํ. “Este es tal fruto de aquella acción meritoria mía; poseo el honor y el respeto de los dioses, y soy venerada por ellos”. ๔๑. 41. ‘‘โย [Pg.33] เว สมฺมาวิมุตฺตานํ, สนฺตานํ พฺรหฺมจารินํ; ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา, เอวํ นนฺเท ยถา อหํ. “Quien, con mente clara, entregue un asiento a los seres pacíficos que están bien liberados y llevan la vida santa, se regocijará de la misma manera que yo”. ๔๒. 42. ‘‘ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา; อาสนํ ทาตพฺพํ โหติ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ. – เทวตาย วุตฺตคาถา; «Por lo tanto, aquel que busca su propio bien y anhela la grandeza, debe ofrecer un asiento a quienes portan su último cuerpo». Estas son las estrofas recitadas por la deidad. ๓๘. ตตฺถ คุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ สาวกคุเณหิ สมนฺนาคตํ, เตหิ วา ปริปุณฺณํ. เอเตน สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ฌายินฺติ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิเธนาปิ ฌาเนน ฌายนสีลํ, เตน วา ฌาเปตพฺพํ สพฺพสํกิเลสปกฺขํ ฌาเปตฺวา ฐิตํ. ตโต เอว ฌาเน รตนฺติ ฌานรตํ. สตนฺติ สมานํ, สนฺตํ วา, สปฺปุริสนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ ปุปฺเผหิ อภิกิณฺณํ, กมลทเลหิ อภิปฺปกิณฺณนฺติ อตฺโถ. ทุสฺสสนฺถตนฺติ วตฺเถน อุปริ อตฺถตํ. 38. Allí, «guṇasampannanti» significa dotado de todas las cualidades de un discípulo, o pleno de ellas. Con esto, muestra el logro de la cima del conocimiento de la perfección del discípulo. «Jhāyinti» se refiere a quien tiene el hábito de meditar mediante los dos tipos de absorción: la contemplación de un objeto y la contemplación de las características; o bien, a quien permanece habiendo quemado (jhāpetvā) mediante ese Jhana todo el conjunto de las impurezas que deben ser quemadas. Por eso mismo, se deleita en el Jhana, de ahí «jhānarataṃ». «Satanti» significa que es alguien virtuoso, un hombre de bien (sappurisa). «Pupphābhikiṇṇanti» significa cubierto de flores, es decir, cubierto de pétalos de loto. «Dussasanthatanti» significa extendido encima con una tela. ๓๙. อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหนฺติ อุปฑฺฒํ ปทุมปุปฺผํ อหํ. อาสนสฺส สมนฺตโตติ เถเรน นิสินฺนสฺส อาสนสฺส สมนฺตา ภูมิยํ. อพฺโภกิริสฺสนฺติ อภิโอกิรึ อภิปฺปกิรึ. กถํ? ปตฺเตหีติ, ตสฺส อุปฑฺฒปทุมสฺส วิสุํ วิสุํ กเตหิ ปตฺเตหิ ปุปฺผวสฺสาภิวสฺสนกนิยาเมน โอกิรินฺติ อตฺโถ. 39. «Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti» significa: yo [ofrecí] la mitad de una flor de loto. «Āsanassa samantatoti» significa en el suelo, alrededor del asiento donde el Thera estaba sentado. «Abbhokirissanti» significa que lo esparcí y lo distribuí. ¿Cómo? «Pattehīti» [con pétalos], significa que lo esparció a modo de una lluvia de flores con los pétalos separados individualmente de esa mitad de flor de loto. ๔๐. อิทํ เม อีทิสํ ผลนฺติ อิมินา ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห’’ติอาทินา เถเรน คหิตํ อคฺคหิตญฺจ อายุยสสุขรูปาทิเภทํ อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ เอกโต ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เถเรน อคฺคหิตเมว อตฺตโน อานุภาวสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกาโร ครุกาโร’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘น เกวลํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ยถาวุตฺตเมว อิธ มยฺหํ ปุญฺญผลํ, อปิจ โข อิทํ ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยมฺปี’’ติ ทสฺเสติ. ตตฺถ สกฺกาโรติ อาทรกิริยา, เทเวหิ อตฺตโน สกฺกาตพฺพตาติ อตฺโถ. ตถา ครุกาโรติ ครุกาตพฺพตา. เทวานนฺติ เทเวหิ. อปจิตาติ ปูชิตา. 40. Con la expresión «idaṃ me īdisaṃ phalanti», tras mostrar en conjunto su propia prosperidad celestial —que incluye longevidad, fama, felicidad y belleza, tanto lo mencionado por el Thera con frases como «tu elefante es una excelente montura» como lo no mencionado—, dice además «sakkāro garukāro» etc., para mostrar la plenitud de su propio poder que tampoco fue mencionado por el Thera. Con ello muestra: «Venerable señor, no solo es este fruto de mi mérito aquí tal como usted ha descrito, sino que también poseo esta soberanía celestial». Allí, «sakkāroti» significa el acto de mostrar respeto, es decir, el hecho de ser respetada por los devas. Del mismo modo, «garukāroti» es el hecho de ser tratada con estima. «Devānanti» significa por los devas. «Apacitāti» significa venerada. ๔๑. สมฺมาวิมุตฺตานนฺติ สุฏฺฐุ วิมุตฺตานํ สพฺพสํกิเลสปฺปหายีนํ. สนฺตานนฺติ สนฺตกายวจีมโนกมฺมานํ สาธูนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ จิณฺณตฺตา พฺรหฺมจารินํ. ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชาติ [Pg.34] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ยทิ อาสนมตฺตมฺปิ ทเทยฺย. เอวํ นนฺเท ยถา อหนฺติ ยถา อหํ เตน อาสนทาเนน เอตรหิ นนฺทามิ โมทามิ, เอวเมว อญฺโญปิ นนฺเทยฺย โมเทยฺย. 41. «Sammāvimuttānanti» significa de aquellos que están perfectamente liberados, que han abandonado todas las impurezas. «Santānanti» significa de los hombres virtuosos que tienen sus acciones de cuerpo, palabra y mente en paz. «Brahmacārinaṃ» se refiere a quienes viven la vida santa por haber practicado tanto la vida santa del Camino como la vida santa de la Enseñanza. «Pasanno āsanaṃ dajjāti» significa que si alguien, con el corazón lleno de fe debido a la confianza en el fruto de las acciones y en las cualidades de las Tres Joyas, ofreciera aunque sea solo un asiento. «Evaṃ nande yathā ahanti» significa: así como yo ahora me regocijo y me alegro por aquel don de un asiento, del mismo modo otro también se regocijaría y se alegraría. ๔๒. ตสฺมาติ เตน การเณน. หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. อตฺตกาเมนาติ อตฺตโน หิตกาเมน. โย หิ อตฺตโน หิตาวหํ กมฺมํ กโรติ, น อหิตาวหํ, โส อตฺตกาโม. มหตฺตนฺติ วิปากมหตฺตํ. สรีรนฺติมธารินนฺติ อนฺติมํ เทหํ ธาเรนฺตานํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยสฺมา อรหตํ อาสนทาเนน อหํ เอวํ ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทามิ, ตสฺมา อญฺเญนาปิ อตฺตโน อภิวุทฺธึ ปตฺถยมาเนน อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตานํ อาสนํ ทาตพฺพํ, นตฺถิ ตาทิสํ ปุญฺญนฺติ ทสฺเสติ. เตสํ วุตฺตสทิสเมวาติ. 42. «Tasmāti» significa por esa razón. La palabra «hi» es una mera partícula. «Attakāmenāti» significa por aquel que desea su propio beneficio. Pues aquel que realiza acciones que traen beneficio para sí mismo y no acciones que traen perjuicio, se llama «attakāmo». «Mahattanti» se refiere a la grandeza del resultado. «Sarīrantimadhārinanti» significa de aquellos que portan su último cuerpo, es decir, de los Arahants que han extinguido las impurezas. Este es el significado aquí: puesto que yo me regocijo así con la prosperidad celestial debido a la ofrenda de un asiento a los Arahants, por lo tanto, cualquier otro que anhele su propio progreso debe ofrecer un asiento a quienes se encuentran en su última existencia corporal; muestra que no existe un mérito igual a ese. El resto es similar a lo que ya se ha dicho. กุญฺชรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Kuñjara Vimāna ha finalizado. ๖. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา 6. Explicación del primer Nāva Vimāna สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ นาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสฬสมตฺตา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ‘‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมญฺจ สุณิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส คิมฺหสมเย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา, อนฺตรามคฺเค จ นิรุทโก กนฺตาโร, เต จ ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตา กิลนฺตา ตสิตา ปานียํ อลภมานา อญฺญตรสฺส คามสฺส อวิทูเรน คจฺฉนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี อุทกภาชนํ คเหตฺวา อุทกตฺถาย อุทปานาภิมุขี คจฺฉติ. อถ เต ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘ยตฺถายํ อิตฺถี คจฺฉติ, ตตฺถ คเต ปานียํ ลทฺธุํ สกฺกา’’ติ ปิปาสาปเรตา ตํทิสาภิมุขา คนฺตฺวา อุทปานํ ทิสฺวา ตสฺสา อวิทูเร อฏฺฐํสุ. สา อิตฺถี ตโต อุทกํ คเหตฺวา นิวตฺติตุกามา เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม อยฺยา อุทเกน อตฺถิกา ปิปาสิตา’’ติ ญตฺวา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทเกน นิมนฺเตสิ. เต ปตฺตถวิกโต ปริสฺสาวนํ นีหริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ยาวทตฺถํ ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปานียทาเน อนุโมทนํ วตฺวา อคมํสุ. La historia que comienza con 'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' (un barco con techo de oro) es el Nāvāvimāna (la Mansión del Barco). ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, unos dieciséis monjes, tras haber pasado el retiro de las lluvias en un monasterio de una aldea desconocida y habiéndolo completado, se pusieron en camino hacia Sāvatthī durante la estación calurosa con la intención de ver al Bienaventurado y escuchar el Dhamma. En el trayecto, se encontraron con un desierto sin agua; allí, agobiados por el calor, agotados y sedientos, al no encontrar agua para beber, pasaron cerca de una aldea. Allí, una mujer, llevando un cántaro de agua, se dirigía hacia un pozo para recogerla. Entonces, los monjes, al verla, pensaron: 'Dondequiera que vaya esta mujer, será posible obtener agua para beber'. Atormentados por la sed, se dirigieron hacia donde ella iba, vieron el pozo y se detuvieron cerca de ella. La mujer, tras sacar agua del pozo y disponiéndose a regresar, vio a los monjes y, comprendiendo que 'estos venerables necesitan agua y están sedientos', generó un sentimiento de gran respeto y los invitó a beber. Ellos, sacando el filtro de agua de sus bolsas de cuencos y filtrando el agua, bebieron tanto como desearon, refrescaron sus manos y pies, expresaron palabras de agradecimiento por el don del agua a la mujer y continuaron su camino. สา [Pg.35] ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปตฺวา อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรนฺตี อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน กปฺปรุกฺโขปโสภิตํ มหนฺตํ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา มุตฺตชาลรชตวิภูสิตา วิย สิกตาวกิณฺณปณฺฑรปุลินตฏา มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิลวาหินี สริตา. ตสฺสา อุโภสุ ตีเรสุ อุยฺยานวิมานทฺวาเร จ มหตี โปกฺขรณี ปญฺจวณฺณปทุมสณฺฑมณฺฑิตา สห สุวณฺณนาวาย นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี นาวาย กีฬนฺตี ลฬนฺตี วิจรติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ นาวาย กีฬนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต – Ella guardó aquel acto meritorio en su corazón, recordándolo con frecuencia; más tarde, al fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Por el poder de su mérito, surgió una gran mansión embellecida con árboles celestiales (kapparukkha). Rodeando esa mansión, fluía un río de aguas puras como bloques de rubíes, con orillas de arena blanca y brillante, adornado como con redes de perlas y plata. En ambas riberas del río surgió un jardín, y a la entrada de la mansión, un gran estanque de lotos adornado con grupos de lotos de cinco colores, junto con un barco de oro. Allí, ella, disfrutando de la gloria celestial, se desplazaba jugando y divirtiéndose en el barco. Entonces, un día, el venerable Mahāmoggallāna, mientras recorría los reinos celestiales, vio a esa deidad divirtiéndose en el barco y, deseando preguntarle por la acción meritoria realizada por ella, dijo: ๔๓. 43. ‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ; โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา. “Oh mujer, permaneces de pie tras haber subido a una barca recubierta de oro; te sumerges en el estanque de lotos y cortas un loto con tu mano”. ๔๔. 44. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “¿Por qué posees tal belleza, por qué aquí tu fortuna es completa, y surgen para ti todos los goces que tu corazón desea?”. ๔๕. 45. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห; Te pregunto, deidad de gran poder: ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué tienes un poder tan resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones? —dijo el venerable. ตโต เถเรน ปุฏฺฐาย เทวตาย วิสฺสชฺชิตาการํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติกาเรหิ – Luego, para mostrar la manera en que la deidad respondió a la pregunta del venerable anciano, los maestros recitadores (saṅgītikāras) añadieron: ๔๖. 46. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – Aquella deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, respondió a la pregunta planteada, explicando de qué acción era fruto este resultado: อยํ คาถา วุตฺตา. Se recitó este verso. ๔๗. 47. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ. “Cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres, vi a unos monjes sedientos y agotados, y levantándome con presteza, les di agua para beber”. ๔๘. 48. ‘‘โย [Pg.36] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ; สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา. “Quien, levantándose con presteza, da agua para beber a los monjes agotados y sedientos, obtiene ríos de aguas frescas, con abundantes flores y numerosos lotos blancos”. ๔๙. 49. ‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที; อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา. “Ríos de aguas frescas y lechos de arena blanca la rodean siempre; mangos, salas, tilakas, jambus, uddalakas y patalis están allí en flor”. ๕๐. 50. ‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ; ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ. “Los hacedores de mérito obtienen este palacio supremo, sumamente espléndido y dotado de tales paisajes; este es el resultado de aquella acción aquí, tal fruto reciben quienes hacen el bien”. ๕๑. 51. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “Por ello poseo tal belleza, por ello aquí mi fortuna es completa, y surgen para mí todos los goces que mi corazón desea”. ๕๒. 52. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por eso tengo un poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones. อยํ เทวตาย วิสฺสชฺชิตากาโร. Esta fue la manera en que la deidad respondió. ๔๓. ตตฺถ สุวณฺณจฺฉทนนฺติ วิจิตฺตภิตฺติวิรจเนหิ รตฺตสุวณฺณมเยหิ อุโภหิ ปสฺเสหิ ปฏิจฺฉาทิตพฺภนฺตรตาย เจว นานารตนสมุชฺชลิเตน กนกมยาลงฺกาเรน อุปริ ฉาทิตตาย จ สุวณฺณจฺฉทนํ. นาวนฺติ โปตํ. โส หิ โอรโต ปารํ ปวติ คจฺฉตีติ โปโต, สตฺเต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติ. นารีติ ตสฺสา เทวธีตาย อาลปนํ. นรติ เนตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐตฺเถน ปุริ เสตีติ ‘‘ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน [Pg.37] ‘‘นโร’’ติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต. นรสฺส เอสาติ นารี, อยญฺจ สมญฺญา มนุสฺสิตฺถีสุ ปวตฺตา รุฬฺหิวเสน อิตราสุปิ ตถา วุจฺจติ. โอคาหสิ โปกฺขรณินฺติ สติปิ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทิเก พหุวิเธ รตนมเย ชลชกุสุเม โปกฺขรสงฺขาตานํ ทิพฺพปทุมานํ ตตฺถ เยภุยฺเยน อตฺถิตาย ‘‘โปกฺขรณี’’ติ ลทฺธนามํ ทิพฺพสรํ ชลวิหารรติยา อนุปวิสสิ. ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินาติ รชตมยนาฬํ ปทุมราครตนมยปตฺตสงฺฆาตํ กนกมยกณฺณิกากิญฺชกฺขเกสรํ ทิพฺพกมลํ ลีลารวินฺทํ กตฺตุกามตาย ตว หตฺเถน ภญฺชสิ. 43. Allí, 'suvaṇṇacchadanaṃ' (con techo de oro) significa que el interior está cubierto por ambos lados con muros de oro rojo de diseño variado, y que está techado por arriba con ornamentos hechos de oro que brillan con diversas gemas. 'Nāvaṃ' se refiere a una embarcación (pota); se llama 'poto' porque flota y va de esta orilla a la otra, y se llama 'nāvā' porque transporta (neti) a los seres. 'Nārī' es un vocativo para dirigirse a esa hija de los devas. 'Naro' (hombre) es aquel que guía o transporta (narati neti), es decir, un varón (puriso). Así como un ser que es superior por naturaleza a otros se llama 'purisa' en el sentido de 'aquel que reside en lo alto' (puri seti), del mismo modo se llama 'nara' en el sentido de guiar o conducir. Pues incluso un hombre que es hijo o hermano se sitúa en el lugar del padre para su madre o hermana mayor, y mucho más un esposo. 'Nārī' (mujer) es lo que pertenece al hombre (narassa esā); este término es una denominación convencional para las mujeres humanas, pero por uso común (ruḷhi) se emplea también para las deidades femeninas. 'Ogāhasi pokkharaṇiṃ' (te sumerges en el estanque) significa que entras en el lago celestial llamado 'pokkharaṇī' por el hecho de que en él abundan los lotos celestiales (dibbapaduma), conocidos como 'pokkhara', a pesar de que también hay diversos tipos de flores acuáticas hechas de gemas, como lotos rojos y azules, con el fin de disfrutar del placer de jugar en el agua. 'Padmaṃ chindasi pāṇinā' (arrancas el loto con la mano) significa que, con el deseo de jugar con el loto (līlāravinda), rompes con tu mano el loto celestial que tiene un tallo de plata, pétalos hechos de piedras preciosas como rubíes y un receptáculo y estambres de oro. ๔๗. ตสิเตติ ปิปาสิเต. กิลนฺเตติ ตาย ปิปาสาย อทฺธานปริสฺสเมน จ กิลนฺตกาเย. อุฏฺฐายาติ อุฏฺฐานวีริยํ กตฺวา, อาลสิยํ อนาปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ. 47. 'Tasite' significa sedientos. 'Kilante' significa que tenían el cuerpo agotado debido a esa sed y a la fatiga del camino. 'Uṭṭhāya' significa habiendo hecho un esfuerzo diligente (uṭṭhānavīriya), sin caer en la pereza; este es el significado. ๔๘. โย เวติอาทินา ยถา อหํ, เอวํ อญฺเญปิ อายตนคเตน อุทกทานปุญฺเญน เอตาทิสํ ผลํ ปฏิลภนฺตีติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมานวิธึ ทสฺเสนฺตี เถเรน ปุฏฺฐมตฺถํ สาธารณโต วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตนฺติ จ ยถาวุตฺตปุญฺญการินํ ปจฺจามสติ. 48. Con las palabras 'Yo ve', etc., se muestra un método de inferencia (anumānavidhi) de lo no visto (adiṭṭhassa) a través de lo visto (diṭṭhena), en el sentido de que: 'Así como yo, otros también obtienen tal fruto por el mérito de dar agua para beber al haber llegado a este lugar (āyatanagatena)'. El Thera responde al asunto preguntado de manera general. En este contexto, con los términos 'tassa' y 'taṃ', se refiere a aquellos que realizan los méritos anteriormente mencionados. ๔๙. อนุปริยนฺตีติ อนุรูปวเสน ปริกฺขิปนฺติ. ตสฺส วสนฏฺฐานปริกฺขิปเนน โสปิ ปริกฺขิตฺโต นาม โหติ. ติลกาติ พนฺธุชีวกปุปฺผสทิสปุปฺผา เอกา รุกฺขชาติ. อุทฺทาลกาติ วาตฆาตกา, เย ‘‘ราชรุกฺขา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. 49. 'Anupariyantī' significa que rodean de manera adecuada. Al rodear su lugar de residencia, él también se considera 'rodeado' (parikkhitto). 'Tilakā' es una especie de árbol con flores similares a las de la planta Bandhujīvaka. 'Uddālakā' son los árboles Vātaghātaka (Cassia fistula), que también son llamados 'Rājarukkhā' (árboles reales). ๕๐. ตํภูมิภาเคหีติ ตาทิเสหิ ภูมิภาเคหิ, ยถาวุตฺตโปกฺขรณีนทีอุยฺยานวนฺเตหิ ภูมิปเทเสหีติ อตฺโถ. อุเปตรูปนฺติ ปาสํสิยภาเวน อุเปตํ, เตสํ โปกฺขรณีอาทีนํ วเสน รมณียสนฺนิเวสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุส โสภมานนฺติ ภุสํ อติวิย วิโรจมานํ วิมานเสฏฺฐํ ลภนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. 50. 'Taṃbhūmibhāgehī' significa con tales porciones de tierra; el sentido es con áreas de tierra que poseen los estanques de loto, ríos y jardines anteriormente mencionados. 'Upetarūpaṃ' significa dotado de una naturaleza loable; se refiere a una disposición encantadora gracias a dichos estanques de loto y demás elementos. 'Bhusaṃ sobhamānaṃ' significa que obtienen una excelente mansión celestial (vimānaseṭṭhaṃ) que resplandece en extremo; esta es la construcción gramatical (yojanā). El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la primera Mansión de la Barca (Nāvāvimāna) ha terminado. ๗. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา 7. Explicación de la segunda Mansión de la Barca. สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.38] นาวนฺติ ทุติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย คามกาวาเส วสฺสํ อุปคนฺตุกาโม สาวตฺถิโต ตํ คามํ อุทฺทิสฺส ปจฺฉาภตฺตํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน, มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺโต ตสิโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรํ คามํ สมฺปตฺโต, พหิคาเม ตาทิสํ ฉายูทกสมฺปนฺนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต ปริสฺสเมน จ อภิภุยฺยมาโน จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปวิสิตฺวา ธุรเคหสฺเสว ทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เถรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กุโต, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา มคฺคปริสฺสมํ ปิปาสิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต’’ติ เคหํ ปเวเสตฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺเน ปาโททกํ ปาทพฺภญฺชนเตลญฺจ ทตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา พีชิ. ปริฬาเห วูปสนฺเต มธุรํ สีตลํ สุคนฺธํ ปานกํ โยเชตฺวา อทาสิ. เถโร ตํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธกิลมโถ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตีติ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ – 'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' se refiere a la segunda Mansión de la Barca. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, un cierto Thera Arahant (khīṇāsavatthero), acercándose el tiempo de la entrada al retiro de las lluvias (vassūpanāyikā), deseando pasar el retiro en una morada de una aldea, partió de Sāvatthī hacia dicha aldea después de la comida. Estando fatigado y sediento por el largo viaje, llegó a una aldea en el camino. Al no ver fuera de la aldea un lugar dotado de sombra y agua, y siendo abrumado por la fatiga, se cubrió con su manto, entró en la aldea y se detuvo a la puerta de la primera casa. Allí, una mujer, al ver al Thera, le preguntó: 'Venerable, ¿de dónde viene?', y al conocer su fatiga por el viaje y su sed, le dijo: 'Venga, Venerable', le preparó un asiento y se lo ofreció. Una vez sentado, le dio agua para los pies y aceite para ungirlos, y tomando un abanico de hoja de palma, le abanicó. Cuando el calor se calmó, preparó y le ofreció una bebida dulce, fresca y fragante. El Thera, después de beberla y habiéndose aliviado su fatiga, realizó una bendición (anumodanā) y partió. Posteriormente, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo demás debe entenderse como similar a la mansión anterior. En los versos tampoco hay nada nuevo. Por lo tanto, se dice: ๕๓. 53. ‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ; โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา. “Oh mujer, permaneces de pie tras haber subido a una barca recubierta de oro; te sumerges en el estanque de lotos y cortas un loto con tu mano”. ๕๔. 54. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “¿Por qué posees tal belleza, por qué aquí tu fortuna es completa, y surgen para ti todos los goces que tu corazón desea?”. ๕๕. 55. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?”. ๕๖. 56. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa diosa, complacida por haber sido consultada por Moggallāna, respondió a la pregunta sobre cuál era el karma cuyo fruto era aquel”. ๕๗. 57. ‘‘อหํ [Pg.39] มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ. “Cuando era un ser humano entre los humanos, en una vida anterior en el mundo de los hombres, vi a un monje sediento y agotado, y levantándome con presteza, le di agua para beber”. ๕๘. 58. ‘‘โย เว กิลนฺตสฺส ปิปาสิตสฺส, ฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ; สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา. “Quien, levantándose con presteza, da agua para beber al monje agotado y sediento, obtiene ríos de aguas frescas, con abundantes flores y numerosos lotos blancos”. ๕๙. 59. ‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที; อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา. “Ríos de aguas frescas y lechos de arena blanca la rodean siempre; mangos, salas, tilakas, jambus, uddalakas y patalis están allí en flor”. ๖๐. 60. ‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ; ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ. Obtienen esa excelente mansión, sumamente hermosa y dotada de paisajes; este es el resultado aquí de aquella acción de donar agua, tal es el fruto que obtienen quienes realizan méritos. ๖๑. 61. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo; y surgen para mí todos los goces celestiales que son gratos a mi corazón. ๖๒. 62. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé el mérito de donar agua; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones. อตฺถวณฺณนาสุปิ อิธ เอโกว เถโรติ อปุพฺพํ นตฺถิ. Incluso en las explicaciones del significado, como aquí hay solo un Thera, no hay nada nuevo. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la segunda Mansión de la Barca ha terminado. ๘. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา 8. Explicación de la tercera Mansión de la Barca. สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.40] นาวนฺติ ตติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ชนปทจาริกํ จรนฺโต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ โกสลชนปเท เยน ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. อสฺโสสุํ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ‘‘สมโณ กิร โคตโม อมฺหากํ คามเขตฺตํ อนุปฺปตฺโต’’ติ. อถ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อปฺปสนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มจฺเฉรปกตา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิมํ คามํ ปวิสิตฺวา ทฺวีหตีหํ วเสยฺย, สพฺพํ อิมํ ชนํ อตฺตโน วจเน ปติฏฺฐเปยฺย, ตโต พฺราหฺมณธมฺโม ปติฏฺฐํ น ลเภยฺยา’’ติ ตตฺถ ภควโต อวาสาย ปริสกฺกนฺตา นทีติตฺเถสุ ฐปิตนาวาโย อปเนสุํ, เสตุสงฺกมนานิ จ อวลญฺเช อกํสุ, ตถา ปปามณฺฑปาทีนิ, เอกํ อุทปานํ ฐเปตฺวา อิตรานิ อุทปานานิ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ปิทหึสุ. เตน วุตฺตํ อุทาเน (อุทา. ๖๙) ‘‘อถ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุํ ‘มา เต มุณฺฑกา สมณกา ปานียํ อปํสู’’’ติ. 'Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ' se refiere a la tercera Mansión de la Barca. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado, viajando en una travesía con una gran asamblea de monjes por el país de Kosala, llegó a una aldea de brahmanes llamada Thūṇa. Los brahmanes y jefes de familia de Thūṇa oyeron: 'Se dice que el asceta Gotama ha llegado a los límites de nuestra aldea'. Entonces, aquellos brahmanes y jefes de familia de Thūṇa, que carecían de fe, tenían visiones erróneas y eran por naturaleza mezquinos, pensaron: 'Si el asceta Gotama entra en esta aldea y se queda por dos o tres días, establecerá a toda esta gente en su palabra; entonces la tradición de los brahmanes no encontrará apoyo'. Intentando evitar la estancia del Bienaventurado, retiraron las barcas situadas en los embarcaderos de los ríos, inutilizaron los puentes y pasarelas, e hicieron lo mismo con los puestos de agua y pabellones. Dejaron un solo pozo, pero llenaron los otros pozos con hierba y demás desperdicios para cerrarlos. Por eso se dice en el Udāna: 'Entonces los brahmanes y jefes de familia de Thūṇa llenaron el pozo con hierba y tamo hasta el borde, pensando: "Que esos ascetas rapados no beban agua"'. ภควา เตสํ ตํ วิปฺปการํ ญตฺวา เต อนุกมฺปนฺโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาเสน นทึ อติกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา อนุกฺกเมน ถูณํ พฺราหฺมณคามํ ปตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เตน จ สมเยน สมฺพหุลา อุทกหารินิโย ภควโต อวิทูเรน อติกฺกมนฺติ. ตสฺมิญฺจ คาเม ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิธาคมิสฺสติ, น ตสฺส ปจฺจุคฺคมนาทิกํ กาตพฺพํ, เคหํ อาคตสฺส จสฺส สาวกานญฺจ ภิกฺขาปิ น ทาตพฺพา’’ติ กติกา กตา โหติ. El Bienaventurado, conociendo esa conducta corrupta de aquellos [brahmanes], y por compasión hacia ellos, cruzó el río por el aire junto con la comunidad de monjes y, habiendo avanzado gradualmente, llegó a la aldea de brahmanes de Thūna. Desviándose del camino, se sentó en un asiento preparado al pie de un árbol. En aquel momento, numerosas mujeres que cargaban agua pasaban cerca del Bienaventurado. En aquella aldea se había hecho un pacto: «Si el asceta Gotama viene aquí, no se le debe dar ninguna bienvenida ni nada semejante, y cuando él o sus discípulos lleguen a las casas, tampoco se les debe dar limosna». ตตฺถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี ฆเฏน ปานียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ภิกฺขู จ มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺเต ตสิเต ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปานียํ ทาตุกามา หุตฺวา ‘‘ยทิปิ เม คามวาสิโน ‘สมณสฺส โคตมสฺส น กิญฺจิ ทาตพฺพํ, สามีจิกมฺมมฺปิ น กาตพฺพ’นฺติ กติกํ กตฺวา ฐิตา, เอวํ สนฺเตปิ ยทิ อหํ อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ทกฺขิเณยฺเย ลภิตฺวา ปานียทานมตฺเตนาปิ อตฺตโน ปติฏฺฐํ น กเรยฺยํ, กทาหํ อิโต ทุกฺขชีวิตโต มุจฺจิสฺสามิ, กามํ เม [Pg.41] อยฺยโก สพฺเพปิเม คามวาสิโน มํ หนนฺตุ วา พนฺธนฺตุ วา, อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ปานียทานํ ทสฺสามิ เอวา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญาหิ อุทกหารินีหิ วาริยมานาปิ ชีวิเต นิรเปกฺขา สีสโต ปานียฆฏํ โอตาเรตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปานีเยน นิมนฺเตสิ. ภควา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ โอโลเกตฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา ปานียํ ปิวิ, ฆเฏ อุทกํ ปริกฺขยํ น คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา ปุน ปสนฺนจิตฺตา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ, ตถา อปรสฺส อปรสฺสาติ สพฺเพสมฺปิ อทาสิ, อุทกํ น ขียเตว. สา หฏฺฐตุฏฺฐา ยถาปุณฺเณน ฆเฏน เคหาภิมุขี อคมาสิ. ตสฺสา สามิโก พฺราหฺมโณ ปานียสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา ‘‘อิมาย คามวตฺตํ ภินฺนํ, อหญฺจ คารยฺโห กโต’’ติ โกเธน ปชฺชลนฺโต ตฏตฏายมาโน ตํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปหริ. สา เตน อุปกฺกเมน ชีวิตกฺขยํ ปตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพติ, วิมานํ จสฺสา ปฐมนาวาวิมาเน วุตฺตสทิสํ อุปฺปชฺชิ. Allí, la sirvienta de un cierto brahmán, que iba con un cántaro de agua potable, vio al Bienaventurado sentado rodeado por la comunidad de monjes. Al darse cuenta de que los monjes estaban exhaustos y sedientos por el cansancio del camino, su corazón se llenó de fe y deseó darles agua, pensando: «Aunque los habitantes de esta aldea han hecho el pacto de que "no se debe dar nada al asceta Gotama, ni se le debe mostrar respeto", aun así, si habiendo encontrado tal campo de mérito y a tales seres dignos de ofrendas, no estableciera mi propio apoyo siquiera mediante el don de agua potable, ¿cuándo me liberaré de esta vida de sufrimiento? Que mi amo o todos estos aldeanos me maten o me aten si quieren; ciertamente daré esta ofrenda de agua en tan excelente campo de mérito». Habiendo tomado esta resolución, a pesar de ser impedida por las otras aguadoras, sin preocuparse por su vida, bajó el cántaro de agua de su cabeza y, sosteniéndolo con ambas manos, lo colocó a un lado. Con gran alegría y regocijo, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje con los cinco puntos de apoyo y le ofreció el agua. El Bienaventurado, observando la devoción de su corazón y para favorecerla, tras lavar sus manos y pies, filtró el agua y bebió; el agua del cántaro no se agotaba. Al ver esto, con el corazón nuevamente lleno de fe, le dio a un monje, y así sucesivamente a los demás, hasta dársela a todos; el agua simplemente no se terminaba. Ella, sumamente feliz, regresó hacia su casa con el cántaro lleno como al principio. Su amo, el brahmán, al oír que ella había dado agua, pensando: «Esta ha roto la norma de la aldea y me ha traído el desprecio de todos», ardiendo de ira y bramando con furia, la derribó al suelo y la golpeó con manos y pies. A consecuencia de esa agresión, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa; y su mansión celestial fue tal como se describe en la primera historia de la Mansión de la Nave (Nāvāvimāna). อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อานนฺท, อุทปานโต ปานียํ อาหรา’’ติ. เถโร ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, อุทปาโน ถูเณยฺยเกหิ ทูสิโต, น สกฺกา ปานียํ อาหริตุ’’นฺติ อาห. ภควา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาณาเปสิ. ตติยวาเร เถโร ภควโต ปตฺตํ อาทาย อุทปานาภิมุโข อคมาสิ. คจฺฉนฺเต เถเร อุทปาเน อุทกํ ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุตฺตริตฺวา สมนฺตโต สนฺทติ, สพฺพํ ติณภุสํ อุปลวิตฺวา สยเมว อปคจฺฉติ. เตน สนฺทมาเนน สลิเลน อุปรูปริ วฑฺฒนฺเตน อญฺเญ ชลาสเย ปูเรตฺวา ตํ คามํ ปริกฺขิปนฺเตน คามปฺปเทโส อชฺโฌตฺถรียติ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ, ตงฺขณญฺเญว อุทโกโฆ อนฺตรธายิ. เต ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ นิวาสฏฺฐานํ สํวิธาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา สพฺเพ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปยิรุปาสนฺตา นิสีทึสุ. Entonces, el Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda: «Anda, Ānanda, tráeme agua potable del pozo». El anciano respondió: «Señor, ahora el pozo ha sido contaminado por los habitantes de Thūna; no es posible traer agua». El Bienaventurado se lo ordenó por segunda y tercera vez. A la tercera vez, el anciano tomó el cuenco del Bienaventurado y se dirigió hacia el pozo. Mientras el anciano se acercaba, el agua del pozo se llenó hasta el borde, desbordándose y fluyendo por todas partes; toda la hierba y el tamo flotaron hacia arriba y se alejaron por sí solos. Con esa corriente de agua que subía más y más, llenando otros depósitos de agua y rodeando la aldea, toda la zona de la aldea quedó inundada. Al ver aquel milagro, los brahmanes, con el corazón lleno de asombro y maravilla, pidieron perdón al Bienaventurado, y en ese mismo instante la inundación desapareció. Ellos prepararon un lugar de estancia para el Bienaventurado y la comunidad de monjes, los invitaron para el día siguiente y, tras preparar una gran ofrenda, sirvieron a la comunidad de monjes encabezada por el Buda con exquisitos alimentos sólidos y blandos. Todos los brahmanes y jefes de familia de Thūna se sentaron a rendir culto al Bienaventurado, quien ya había comido y retirado su mano del cuenco. เตน [Pg.42] จ สมเยน สา เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ตํ ‘‘ปานียทาน’’นฺติ ญตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ‘‘หนฺทาหํ อิทาเนว ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามิ, สมฺมาปฏิปนฺเนสุ กตานํ อปฺปกานมฺปิ การานํ อุฬารผลตญฺจ มนุสฺสโลเก ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา อุยฺยานาทิสหิเตน วิมาเนน สทฺธึเยว มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน เทวานุภาเวน มหาชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ตสฺสา ปริสาย กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต วิภาเวตุกาโม – En aquel momento, aquella deidad, reflexionando sobre su propia fortuna y examinando la causa de tal prosperidad, comprendió que fue «el don del agua potable». Con el corazón lleno de alegría y regocijo, pensó: «Ahora mismo iré a rendir homenaje al Bienaventurado y haré evidente en el mundo de los hombres la magnitud del fruto de las acciones meritorias, incluso de las pequeñas, realizadas hacia aquellos que practican rectamente». Con gran entusiasmo, acompañada por mil ninfas y junto con su mansión celestial provista de jardines y demás delicias, descendió con gran poder y esplendor divino ante la vista de la gran multitud. Habiendo bajado de su mansión, se acercó al Bienaventurado, le rindió un respetuoso homenaje y permaneció allí con las palmas de las manos unidas. Entonces el Bienaventurado, deseando revelar claramente el fruto de tal acción ante aquella asamblea, [le preguntó]: ๖๓. 63. ‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ; โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา. «En una nave de techo dorado, permaneces tras haber ascendido, oh mujer; te sumerges en el estanque de loto y arrancas flores de loto con tu mano». ๖๔. 64. ‘‘กูฏาคารา นิเวสา เต, วิภตฺตา ภาคโส มิตา; ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา. Tus moradas son edificios con pináculos de oro, bien proporcionados y distribuidos; brillando intensamente, resplandecen con luz de joyas en las cuatro direcciones a la redonda. ๖๕. 65. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué acción meritoria es tal tu belleza? ¿Por qué acción se cumple aquí tu deseo? ¿Y por qué acción surgen para ti todos los goces celestiales que son gratos a tu corazón? ๖๖. 66. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ,เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tienes tal poder radiante y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. Le preguntó con estas cuatro estrofas. ๖๗. 67. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, สมฺพุทฺเธเนว ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – Aquella deidad, deleitada por haber sido interrogada por el mismísimo Buda, respondió a la pregunta tal como le fue formulada, explicando de qué acción era este el fruto. สงฺคีติการา อาหํสุ. Los recitadores del Concilio dijeron: ๖๘. 68. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ. Oh Buda de gran poder, cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, al ver a los monjes encabezados por el Buda sedientos y fatigados, me esforcé y les di agua para beber. ๖๙. 69. ‘‘โย [Pg.43] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ; สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา. Oh Buda de gran poder, ciertamente, quien se esfuerza y da agua para beber a los monjes fatigados y sedientos, para él surgen ríos de aguas frescas, con abundantes flores y muchos lotos blancos. ๗๐. 70. ‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที; อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา. Esos ríos de aguas frescas con lechos de arena blanca fluyen a su alrededor siempre, iluminando la oscuridad con su resplandor; y en ambas orillas hay mangos, salas, tilakas, jambos, uddālakas y pāṭalis en plena floración. ๗๑. 71. ‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ; ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ. Oh Buda de gran poder, obtienen esa excelente mansión, sumamente hermosa y dotada de paisajes; este es el fruto exclusivo de aquella acción de donar agua, tal es el fruto que obtienen quienes realizan méritos. ๗๒. 72. ‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา; ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา. Oh Buda de gran poder, mis moradas son edificios con pináculos, bien proporcionados y distribuidos; brillando intensamente, resplandecen con luz de joyas en las cuatro direcciones a la redonda. ๗๓. 73. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; ตปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Oh Buda de gran poder, debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo en el mundo celestial; y surgen para mí todos los goces que son gratos a mi corazón. ๗๔. 74. ‘‘อกฺขามิ เต พุทฺธ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสติ; เอตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, อตฺถาย พุทฺโธ อุทกํ อปายี’’ติ. – Oh Buda de gran poder, te declaro: siendo humana realicé el mérito de donar agua; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones. Oh Buda de gran poder, toda esta felicidad celestial es el fruto de esa acción; para mi beneficio, el Buda bebió el agua que le fue ofrecida. วิสฺสชฺชนคาถาโย. Estos son los versos de la respuesta [de la deidad]. ๖๓. ตตฺถ กิญฺจาปิ สา เทวตา ยทา ภควา ปุจฺฉิ, ตทา ตํ นาวํ อารุยฺห น ฐิตา, น โปกฺขรณึ โอคาหติ, นาปิ ปทุมํ ฉินฺทติ, กมฺมานุภาวโจทิตา ปน อภิณฺหํ ชลวิหารปสุตา ตถา กโรตีติ ตํ กิริยาวิจฺเฉทํ ทสฺสนวเสเนวํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลมิเธว, อถ โข เหฏฺฐิเมสุปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ. 63. En este contexto, aunque esa deidad no estaba simplemente sentada tras subir a ese bote cuando el Bienaventurado le preguntó, ni se sumergió en el estanque de lotos, ni cortó un loto, impelida por el poder de su karma, se dedicó continuamente a disfrutar en el agua y actuó de esa manera. Por lo tanto, se dijo aquello solo con el propósito de mostrar la continuidad de sus acciones. Este significado no debe verse solo aquí, sino que debe entenderse de la misma manera también en las historias de las mansiones de más abajo. ๗๒. กูฏาคาราติ [Pg.44] สุวณฺณมยกณฺณิกาพทฺธเคหวนฺโต. นิเวสาติ นิเวสนานิ, กจฺฉรานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิภตฺตา ภาคโส มิตา’’ติ. ตานิ หิ จตุสาลภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิพิมฺพภูตานิ วิย ปฏิวิภตฺตรูปานิ สมปฺปมาณตาย ภาคโส มิตานิ วิย โหนฺติ. ททฺทลฺลมานาติ อติวิย วิชฺโชตมานา. อาภนฺตีติ มณิรตนกนกรํสิชาเลหิ โอภาเสนฺติ. 72. ‘Kūṭāgārā’ significa casas que poseen techos terminados en punta hechos de oro. ‘Nivesā’ significa moradas o habitaciones. Por eso se dice ‘bien distribuidas y proporcionadas en sus partes’. Pues estas, al tener cuatro salas principales, son como reflejos unas de otras, con formas bien distribuidas y, debido a su medida igual, son como si estuvieran proporcionadas por partes. ‘Daddallamānā’ significa que resplandecen intensamente. ‘Ābhanti’ significa que iluminan con redes de rayos provenientes de gemas, joyas, oro y otros materiales. ๗๔. มมาติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, มม กมฺมสฺส มม อตฺถายาติ อยญฺเหตฺถ โยชนา. อุทกํ อปายีติ ยเทตํ อุทกทานํ วุตฺตํ, เอตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อิทํ ผลํ ยายํ ทิพฺพสมฺปตฺติ, ยสฺมา มมตฺถาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา มยา ทินฺนํ อุทกํ อปายีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 74. La palabra ‘mama’ se refiere a lo anterior y lo posterior; la conexión aquí es ‘por mi acción, para mi beneficio’. En cuanto a ‘udakaṃ apāyī’ (bebió el agua), se refiere a lo que se dijo sobre la donación de agua: ‘este es el fruto de este acto meritorio, que es esta gloria celestial, puesto que para mi beneficio el Buda, el Bienaventurado, el campo de mérito supremo en el mundo de los devas, bebió el agua que yo le di’. El resto es exactamente como se explicó antes. เอวํ ปสนฺนมานสาย เทวตาย ภควา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ กโรนฺโต สจฺจานิ ปกาเสสิ. สา เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ. Así, mientras el Bienaventurado impartía la enseñanza del Dhamma que él mismo descubrió a la deidad de mente clara y devota, reveló las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti-phala); y para la asamblea presente, la enseñanza del Dhamma también fue provechosa. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la tercera Mansión del Bote (Tatiya-nāvā-vimāna-vaṇṇanā). ๙. ทีปวิมานวณฺณนา 9. Comentario sobre la Mansión de la Lámpara (Dīpa-vimāna-vaṇṇanā). อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายนฺเห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี ‘‘อิทานิ ทีปาโลกํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ. สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.45] โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ. สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน – ‘Abhikkantena vaṇṇena’ (Con una complexión resplandeciente) se refiere a la Mansión de la Lámpara. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el día de Uposatha, muchos seguidores y seguidoras laicos, habiendo observado el Uposatha, habiendo dado donaciones antes de la comida según sus posibilidades, habiendo comido temprano, vestidos con ropas limpias y mantos exteriores limpios, llevando flores y perfumes en sus manos, fueron al monasterio después de la comida. Habiendo servido a los monjes dignos de estima, escucharon el Dhamma por la tarde. Mientras escuchaban el Dhamma, para aquellos que deseaban quedarse en el monasterio, el sol se puso y sobrevino la oscuridad. Allí, cierta mujer pensó: ‘Ahora es apropiado encender una lámpara’. Hizo traer utensilios para lámparas de su casa, encendió una lámpara y, habiéndola colocado frente al asiento del Dhamma, escuchó el Dhamma. Debido a ese regalo de una lámpara, se sintió satisfecha y llena de alegría y regocijo. Habiendo rendido homenaje, regresó a su casa. Posteriormente, tras fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de luz radiante. El brillo de su cuerpo era extremadamente resplandeciente, y permanecía allí superando a los otros devas, iluminando las diez direcciones. Entonces, un día, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por el mundo de los devas... todo debe entenderse según el método ya explicado anteriormente. Pero aquí: ๗๕. 75. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Con una belleza resplandeciente, oh diosa de gran poder, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana se mantiene brillando en todo el firmamento. ๗๖. 76. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Oh diosa de gran poder, ¿por qué acción meritoria es tal tu belleza? ¿Por qué acción se cumple aquí tu deseo? ¿Y por qué acción surgen para ti todos los goces celestiales que son gratos a tu corazón? ๗๗. 77. ‘‘เกน ตฺวํ วิมโลภาสา, อติโรจสิ เทวตา; เกน เต สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา. Oh diosa de gran poder, ¿por qué posees este resplandor inmaculado y sobresales entre las demás deidades? ¿Por qué desde todos tus miembros se iluminan todas las direcciones? ๗๘. 78. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó el Buda. จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. Él le preguntó con estas cuatro estrofas. ๗๙. 79. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era este fruto.” ๘๐. 80. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ อทาสิ ทีปํ. Oh venerable monje de gran poder, cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, en medio de la densa y profunda oscuridad, en el momento de encender las lámparas, ofrecí una luz. ๘๑. 81. ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ; อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ, ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ. Oh venerable monje de gran poder, quien en medio de la densa y profunda oscuridad, en el momento de encender las lámparas, ofrece una luz, renace en una mansión de esencia radiante, con abundantes flores celestiales y muchos lotos blancos. ๘๒. 82. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Oh venerable monje de gran poder, debido a tal acción meritoria es tal mi belleza, por ello se cumple aquí mi deseo; y surgen para mí todos los goces que son gratos a mi corazón. ๘๓. 83. ‘‘เตนาหํ [Pg.46] วิมโลภาสา, อติโรจามิ เทวตา; เตน เม สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา. Oh venerable monje de gran poder, por esa acción poseo este resplandor inmaculado y sobresalgo entre las deidades; por ello, desde todos mis miembros se iluminan todas las direcciones. ๘๔. 84. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé el mérito de donar una lámpara; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones —así respondió ella. วิสฺสชฺเชสิ. Ella respondió. ๗๕. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺต-สทฺโท ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓) ขเย อาคโต. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห ‘‘โอสธี วิย ตารกา’’ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา ‘‘โอสธี’’ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ. 75. Allí, en la expresión 'con una belleza trascendente' (abhikkantena vaṇṇena), el término 'abhikkanta' se encuentra en el sentido de agotamiento (khaye) en pasajes como: 'Venerable señor, la noche ha transcurrido (abhikkantā), la primera vigilia ha pasado'. Se encuentra en el sentido de excelencia (sundare) en pasajes como: 'Este, de entre estos cuatro individuos, es el más excelente (abhikkantataro) y el más sublime'. Se encuentra en el sentido de gran regocijo (abbhanumodane) en pasajes como: '¡Maravilloso (abhikkantaṃ), venerable señor! ¡Maravilloso, venerable señor!'. Y se encuentra en el sentido de belleza suprema (abhirūpe) en pasajes como: 'Con una belleza trascendente (abhikkantena vaṇṇena), iluminando todas las direcciones'. Aquí también debe entenderse únicamente en el sentido de belleza suprema. Por lo tanto, 'abhikkantena' significa con una belleza extremadamente agradable y trascendente. 'Vaṇṇenā' significa con el color de la piel. 'Iluminando todas las direcciones' (obhāsentī disā sabbā) significa haciendo resplandecer e iluminando de manera uniforme todas las diez direcciones. Respecto a '¿Como qué?', dice: 'como la estrella Osadhī'. Se llama 'Osadhī' porque en ella reside una luz abundante o porque otorga fuerza a las plantas medicinales; así como dicha estrella permanece emitiendo luz en todas partes, del mismo modo tú permaneces iluminando todas las direcciones. Este es el significado. ๗๗. สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา วิชฺโชตติ. ‘‘โอภาสเร’’ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมว ทฏฺฐพฺพํ. 77. 'Con todo el cuerpo' (sabbagattehi) significa con todos los miembros del cuerpo, con todas las extremidades mayores y menores; el sentido es que brilla. Este es un uso del caso instrumental en sentido causal. 'Resplandece en todas las direcciones' (sabbā obhāsate disā) significa que las diez direcciones brillan intensamente. Algunos también leen 'obhāsare'; en su opinión, en la expresión 'todas las direcciones' (sabbā disā), debe entenderse únicamente como el número plural. ๘๑. ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกาย’’นฺติ, พหเล [Pg.47] มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 81. 'En el momento de la lámpara' (padīpakālamhi) significa en el momento de realizar la ofrenda de una lámpara, en la oscuridad adecuada para encender una lámpara. Por eso dice: 'quien en la densa oscuridad de la noche' (yo andhakāramhi timīsikāyaṃ), que significa en una gran y densa oscuridad. 'Da una lámpara' (dadāti dīpaṃ) significa que, ya sea encendiéndola o sin encenderla, entrega el don de una lámpara; renuncia a los materiales de las lámparas en favor de alguien digno de ofrendas. 'Llega al palacio Jotirasa' (upapajjati jotirasaṃ vimānaṃ) significa que, por el poder de la reconexión en el renacimiento, llega al palacio Jotirasa. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน วิเสสโต ทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ. Entonces, habiendo la deidad explicado el asunto tal como se le preguntó, el anciano tomó ese mismo relato como origen de la enseñanza y, mediante un discurso sobre la generosidad y otros temas, conociendo que su mente estaba preparada, proclamó las Verdades. Al final de las Verdades, la deidad junto con su séquito se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). El anciano, regresando de allí, informó de lo sucedido al Bienaventurado. El Bienaventurado, en relación con ese suceso, enseñó el Dhamma extensamente a la asamblea presente. Esa enseñanza fue provechosa para la multitud, y la gente se volvió especialmente cuidadosa en la ofrenda de lámparas. ทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Dīpavimāna ha finalizado. ๑๐. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา 10. Explicación del Tiladakkhiṇavimāna. อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ติลทกฺขิณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตรา อิตฺถี คพฺภินี ติเล โธวิตฺวา อาตเป สุกฺขาเปติ เตลํ กาตุกามา. สา จ ปริกฺขีณายุกา ตํ ทิวสเมว จวนธมฺมา, นิรยสํวตฺตนิกํ จสฺสา กมฺมํ โอกาสํ กตฺวา ฐิตํ. อถ นํ ภควา ปจฺจูสเวลายํ โลกํ โวโลเกนฺโต ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ อิตฺถี อชฺช กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ยํนูนาหํ ติลภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ตํ สคฺคูปคํ กเรยฺย’’นฺติ. โส สาวตฺถิโต ตงฺขเณเนว ราชคหํ คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนุปุพฺเพน ตสฺสา เคหทฺวารํ ปาปุณิ. สา อิตฺถี ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา สหสา อุฏฺฐหิตฺวา กตญฺชลี อญฺญํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺตี หตฺถปาเท โธวิตฺวา ติเล ราสึ กตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา อญฺชลิปูรํ ติลํ ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ. ตํ ภควา อนุกมฺปมาโน [Pg.48] ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตสฺสา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปพุทฺธา วิย นิพฺพตฺติ. 'Con una belleza trascendente' (abhikkantena vaṇṇena): este es el Tiladakkhiṇavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Rājagaha, una mujer embarazada estaba lavando sésamo y secándolo al sol con el deseo de producir aceite. Su esperanza de vida se había agotado y estaba destinada a morir ese mismo día; además, una acción conducente al infierno había encontrado su oportunidad y estaba acechando. Entonces, el Bienaventurado, al observar el mundo al amanecer con su visión divina, la vio y pensó: 'Hoy esta mujer, al morir, renacerá en el infierno. Sería bueno que yo, al aceptar una limosna de sésamo, la hiciera ir al cielo'. Él, yendo de Sāvatthī a Rājagaha en un instante, se vistió por la mañana, tomó su cuenco y túnica, y mientras caminaba pidiendo limosna en Rājagaha, llegó gradualmente a la puerta de la casa de esa mujer. La mujer, al ver al Bienaventurado, se llenó de alegría y gozo; levantándose rápidamente con las manos juntas, al no ver ninguna otra cosa apropiada para dar, se lavó las manos, hizo un montón de sésamo y, tomándolo con ambas manos, vertió un puñado de sésamo en el cuenco del Bienaventurado y le rindió homenaje. El Bienaventurado, por compasión hacia ella, dijo: '¡Que seas feliz!' y se marchó. Al final de esa noche, en el momento del alba, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa, en un palacio de oro de doce yojanas, como quien despierta de un sueño. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานมุปคนฺตฺวา – Entonces el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, se acercó a ella, quien estaba rodeada por mil ninfas y resplandecía con gran poder celestial, y le preguntó: ๘๕. 85. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Permaneces iluminando todas las direcciones con tu belleza resplandeciente, tal como la estrella de la mañana se mantiene brillando, oh diosa de gran poder. ๘๖. 86. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Oh diosa de gran poder, ¿por qué acción meritoria es tal tu belleza? ¿Por qué acción se cumple aquí tu deseo? ¿Y por qué acción surgen para ti todos los goces celestiales que son gratos a tu corazón? ๘๗. 87. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; Te pregunto, oh diosa de gran poder: siendo humana, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué acción tienes tal poder radiante y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? —así preguntó. ๘๘. 88. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 'Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, explicó la pregunta que se le hizo, (diciendo) de qué acción era este el fruto:' ๘๙. 89. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก. Cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano... ๙๐. 90. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ; ทกฺขิเณยฺยสฺส พุทฺธสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. 'vi al Buda sin mácula, sereno y sin turbación; acercándome a él, le hice una ofrenda de un regalo espontáneo de sésamo. Llena de fe en el Buda, digno de ofrendas, entregué el sésamo con mis propias manos.' ๙๑. 91. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. 'Debido a eso tengo tal belleza, debido a eso prospero aquí y surgen para mí todos los placeres que son queridos por mi corazón.' ๙๒. 92. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te lo declaro, oh monje de gran poder: siendo humana realicé este mérito; por ello tengo tal poder radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones —así respondió ella. สา วิสฺสชฺเชสิ. Ella respondió. ๙๐. ตตฺถ [Pg.49] อาสชฺชาติ อยํ อาสชฺช-สทฺโท ‘‘อาสชฺช นํ ตถาคต’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) ฆฏฺเฏน อาคโต. ‘‘อาสชฺช ทานํ เทตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) สมาคเม. อิธาปิ สมาคเมเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อาสชฺชาติ สมาคนฺตฺวา, สมวาเยน สมฺปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกามา’’ติ. สา หิ เทยฺยธมฺมสํวิธานปุพฺพกํ ปุริมสิทฺธํ ทานสงฺกปฺปํ วินา สหสา สมฺปตฺเต ภควติ ปวตฺติตํ ติลทานํ สนฺธายาห ‘‘อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณ’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 90. En ese contexto, respecto a la palabra 'āsajja' en la sexta estrofa: el término 'āsajja' aparece en pasajes como 'āsajja naṃ tathāgataṃ' con el significado de chocar o atacar. En pasajes como 'āsajja dānaṃ deti', se utiliza con el significado de encontrarse o llegar a la presencia de alguien. Aquí también debe entenderse en el sentido de llegar al encuentro. Por lo tanto, 'āsajja' significa habiendo llegado a su presencia, habiéndose encontrado por la concurrencia de las circunstancias. Por eso se dice 'akāmā' (sin intención previa). Ella, sin haber tenido una intención previa de dar, ni haber preparado el objeto del don de antemano, al llegar el Bienaventurado de forma repentina, realizó la ofrenda de sésamo; en referencia a esto se dice: 'llegando a su presencia entregué la ofrenda, el don de sésamo sin intención previa'. El resto de la explicación sigue el método ya mencionado. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Tiladakkhiṇa Vimāna. ๑๑. ปฐมปติพฺพตาวิมานวณฺณนา 11. Comentario al primer Patibbatā Vimāna (Mansión de la Esposa Devota). โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสาติ ปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี ปติพฺพตา อโหสิ ภตฺตุ อนุกูลวตฺตินี ขมา ปทกฺขิณคฺคาหินี, น กุทฺธาปิ ปฏิปฺผรติ, อผรุสวาจา สจฺจวาทินี สทฺธา ปสนฺนา ยถาวิภวํ ทานานิ จ อทาสิ. สา เกนจิเทว โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุริมนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ ทิสฺวา ตสฺสา สมีปมุปคโต. สา อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา เถรสฺส ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เถโรปิ ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต – La mansión de la esposa devota comienza con las palabras: 'Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā'. ¿Cuál fue su origen? El Exaltado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta, en el monasterio de Anāthapiṇḍika. Allí, una cierta mujer era una esposa devota (patibbatā), que actuaba conforme a los deseos de su esposo, era paciente, aceptaba sus consejos con respeto, no replicaba ásperamente ni siquiera cuando estaba enojada, poseía un habla suave, era veraz, estaba establecida en la fe y la devoción, y entregaba donaciones de acuerdo con su riqueza. Ella, afectada por una cierta enfermedad, falleció y renació en la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras realizaba su viaje celestial según el método anterior, vio a esa deidad disfrutando de una gran prosperidad y se acercó a ella. Ella, rodeada por mil ninfas celestiales y con su ser adornado con ornamentos equivalentes al peso de sesenta carretas, rindió homenaje con su cabeza a los pies del Thera y se mantuvo a un lado. El Thera, preguntándole sobre la acción meritoria realizada por ella, dijo: ๙๓. 93. ‘‘โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา, วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ; ปุปฺผาภิกิณฺณํ รมฺมมิทํ วิมานํ, อเนกจิตฺตํ นรนาริเสวิตํ. Grullas, pavos reales de brillo divino, gansos y cuclillos de dulce voz vuelan por doquier; esta encantadora mansión celestial, cubierta de flores, diversamente ornamentada, es frecuentada por seres divinos, tanto hombres como mujeres. ๙๔. 94. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา; อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ. Allí permaneces tú, diosa de gran poder, manifestando diversos tipos de transformaciones psíquicas; y estas ninfas celestiales te rodean, bailando, cantando y deleitándote. ๙๕. 95. ‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ [Pg.50] มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห; Has alcanzado la perfección del poder divino, oh diosa de gran majestad. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees tan radiante poder y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así le preguntó. ๙๖. 96. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó. ๙๗. 97. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปติพฺพตานญฺญมนา อโหสึ; มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา, กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ. Cuando yo era un ser humano entre los hombres, fui una esposa devota y fiel, sin pensar en ningún otro hombre; como una madre que protege a su propio hijo, así protegía yo a mi esposo, y fui benevolente con todos los seres. Incluso cuando estaba enojada, no pronunciaba palabras ásperas. ๙๘. 98. ‘‘สจฺเจ ฐิตา โมสวชฺชํ ปหาย, ทาเน รตา สงฺคหิตตฺตภาวา; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. Me establecí en la verdad, abandonando la falsedad; me deleitaba en la generosidad y era de naturaleza hospitalaria. Con el corazón lleno de fe, ofrecí comida y bebida respetuosamente, y entregué dones abundantes. ๙๙. 99. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón. ๑๐๐. 100. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tan radiante majestad y mi belleza ilumina todas las direcciones. สา เทวตา วิสฺสชฺเชสิ. Así respondió esa deidad. ๙๓. ตตฺถ โกญฺจาติ โกญฺจสกุณา, เย ‘‘สารสา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มยูราติ โมรา. ทิวิยาติ ทิพฺพานุภาวา. อิทญฺหิ ปทํ ‘‘ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา’’ติอาทินา จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. หํสาติ สุวณฺณหํสาทิหํสา. วคฺคุสฺสราติ มธุรสฺสรา. โกกิลาติ กาฬโกกิลา เจว สุกฺกโกกิลา จ. สมฺปตนฺตีติ เทวตาย อภิรมณตฺถํ กีฬนฺตา [Pg.51] ลฬนฺตา สมนฺตโต ปตนฺติ วิจรนฺติ. โกญฺจาทิรูเปน หิ เทวตาย รติชนนตฺถํ ปริวารภูตา เทวตา กีฬนฺตา ลฬนฺตา ‘‘โกญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตา. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ คนฺถิตาคนฺถิเตหิ นานาวิธรตนกุสุเมหิ โอกิณฺณํ. รมฺมนฺติ รมณียํ, มโนรมนฺติ อตฺโถ. อเนกจิตฺตนฺติ อเนเกหิ อุยฺยานกปฺปรุกฺขโปกฺขรณิอาทีหิ วิมาเนสุ จ อเนเกหิ ภิตฺติวิเสสาทีหิ จิตฺตํ. นรนาริเสวิตนฺติ ปริวารภูเตหิ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ อุปเสวิตํ. 93. Aquí, respecto a 'koñcā', se refiere a las aves grullas, que también son llamadas 'sārasā'. 'Mayūrā' son los pavos reales. 'Diviyā' significa que poseen un poder o majestad divina. Este término 'diviyā' debe unirse a los cuatro términos como 'diviyā koñcā' (grullas divinas), 'diviyā mayūrā' (pavos reales divinos), etc. 'Haṃsā' son los cisnes dorados y otros similares. 'Vaggussarā' significa de voces dulces. 'Kokilā' incluye tanto a los cucos negros como a los cucos blancos. 'Sampatanti' significa que vuelan y se mueven por todas partes, jugando y divirtiéndose para deleitar a la deidad. De hecho, otras deidades que actúan como séquito, tomando la forma de grullas y demás para generar placer en la deidad, jugando y divirtiéndose, son llamadas 'koñcā', etc. 'Pupphābhikiṇṇanti' significa cubierta de flores de gemas de varios tipos, tanto ensartadas como no ensartadas. 'Rammaṃ' significa deleitable, agradable al corazón. 'Anekacittaṃ' significa diversamente ornamentada con muchos jardines, árboles de los deseos (kapparukkha), estanques de loto, etc., y en la mansión con diversos tipos de paredes y otros detalles. 'Naranārisevitant' significa frecuentada por hijos y deidades celestiales que forman su séquito. ๙๔. อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปาติ นานารูปานํ วิทํสเนน อเนกรูปา กมฺมานุภาวสิทฺธา อิทฺธี วิกุพฺพนฺตี วิกุพฺพนิทฺธิโย วลญฺเชนฺตี อจฺฉสีติ โยชนา. 94. 'Iddhī vikubbantī anekarūpā' significa que, mediante la manifestación de diversas formas, tú posees múltiples apariencias; la construcción es: resides allí empleando poderes de transformación, los cuales son poderes psíquicos logrados por la majestad de las acciones (kamma) pasadas. ๙๗. อนญฺญมนาติ ปติพฺพตา, ปติโต อญฺญสฺมึ มโน เอติสฺสาติ อญฺญมนา, น อญฺญมนาติ อนญฺญมนา, มยฺหํ สามิกโต อญฺญสฺมึ ปุริเส ปาปกํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสินฺติ อตฺโถ. มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานาติ ยถา มาตา ปุตฺตํ, เอวํ มยฺหํ สามิกํ, สพฺเพปิ วา สตฺเต หิเตสิตาย อหิตาปนยนกามตาย จ อนุทฺทยมานา. กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจนฺติ ปเรน กตํ อผาสุกํ ปฏิจฺจ กุทฺธาปิ สมานา อหํ ผรุสวจนํ น กเถสึ, อญฺญทตฺถุ ปิยวจนเมว อภาสินฺติ อธิปฺปาโย. 97. 'Anaññamanā' significa una esposa devota; aquella cuyo pensamiento se dirige a otro distinto de su esposo es 'aññamanā' (de mente ajena), la que no es así es 'anaññamanā'. El significado es: 'no permití que surgiera un pensamiento pecaminoso hacia otro hombre fuera de mi propio esposo'. 'Mātāva puttaṃ anurakkhamānā' significa que así como una madre protege a su hijo, del mismo modo protegía a mi esposo y a todos los seres, con compasión, buscando su bienestar y deseando eliminar lo que no les fuera beneficioso. 'Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ' significa que el sentido es: 'incluso sintiéndome enojada debido a una molestia causada por otros, no hablé palabras ásperas, sino que, por el contrario, solo pronuncié palabras amables'. ๙๘. สจฺเจ ฐิตาติ สจฺเจ ปติฏฺฐิตา. ยสฺมา มุสาวาทา เวรมณิยา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา นาม โหติ, น กทาจิ สจฺจวจนมตฺเตนาติ อาห – โมสวชฺชํ ปหายาติ มุสาวาทํ ปหาย. ทาเน รตาติ ทาเน อภิรตา, ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ อตฺโถ. สงฺคหิตตฺตภาวาติ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตานํ วิย สภาเวเนว ปเรสํ สงฺคณฺหนสีลา อนฺนญฺจ ปานญฺจ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ จิตฺตีกาเรน อทาสึ, อญฺญญฺจ วตฺถาทิทานํ วิปุลํ อุฬารํ อทาสินฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 98. 'Sacce ṭhitā' significa establecida en la verdad. Dado que por la abstención del habla falsa uno se dice que está establecido en la verdad, y no meramente por decir la verdad ocasionalmente, ella dijo: 'mosavajjaṃ pahāya', es decir, habiendo abandonado la mentira. 'Dāne ratā' significa muy deleitada en la generosidad; el sentido es estar diligentemente aplicada a ello. 'Saṅgahitattabhāvā' significa que posee la naturaleza de asistir a los demás como a sí misma a través de las bases de la simpatía (saṅgahavatthu); con la mente devota por la fe en el fruto de las acciones, entregué con respeto comida y bebida, y también entregué otras donaciones abundantes y nobles como ropa y demás. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Patibbatā Vimāna. ๑๒. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา 12. Comentario al segundo Patibbatā Vimāna. เวฬุริยถมฺภนฺติ [Pg.52] ทุติยปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา อุปาสิกา ปติพฺพตา หุตฺวา สทฺธา ปสนฺนา ปญฺจ สีลานิ สุวิสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิ, ยถาวิภวญฺจ ทานานิ อทาสิ, สา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. La historia de la mansión celestial que comienza con «Veḷuriyathambhaṃ» es el Segundo Relato de la Esposa Devota (Dutiyapatibbatāvimāna). ¿Cuál es su origen? Se dice que en Sāvatthī una seguidora laica (upāsikā), siendo una esposa devota y fiel, llena de fe y confianza, mantuvo los cinco preceptos con total pureza y entregó dádivas según su capacidad. Al morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa. El resto es exactamente como se describió anteriormente. ๑๐๑. 101. ‘‘เวฬุริยถมฺภํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ; ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา; อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ. Habiendo ascendido a esta mansión de pilares de lapislázuli, encantadora, radiante y diversamente ornamentada; allí permaneces tú, diosa de gran poder, manifestando variados y asombrosos poderes psíquicos. Estas ninfas celestiales te rodean por todas partes, bailando, cantando y deleitándote. ๑๐๒. 102. ‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; Has alcanzado la perfección del poder divino, oh diosa de gran majestad. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees tan radiante poder y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así preguntó. ๑๐๓. 103. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó. ๑๐๔. 104. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุปาสิกา จกฺขุมโต อโหสึ; ปาณาติปาตา วิรตา อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ. Cuando yo era un ser humano entre los hombres, fui una seguidora laica del Poseedor de Visión, el Buddha. Me abstuve de quitar la vida y evité tomar lo que no me pertenecía en este mundo. ๑๐๕. 105. ‘‘อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. No consumí bebidas embriagantes ni pronuncié falsedades; me sentía satisfecha con mi propio esposo. Con la mente serena y llena de fe, ofrecí comida y bebida respetuosamente, y entregué dones abundantes de vestiduras. ๑๐๖. 106. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón. ๑๐๗. 107. ‘‘อกฺขามิ [Pg.53] เต ภิกฺขุ มหานุภาว,มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – วิสฺสชฺเชสิ; «Te anuncio, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo este poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones». Así respondió ella. ๑๐๑. ตตฺถ เวฬุริยถมฺภนฺติ เวฬุริยมณิมยถมฺภํ. รุจิรนฺติ รมณียํ. ปภสฺสรนฺติ อติวิย ภาสุรํ. อุจฺจาวจาติ อุจฺจา จ อวจา จ, วิวิธาติ อตฺโถ. 101. En esos versos, «veḷuriyathambhanti» significa una columna hecha de gemas de lapislázuli. «Ruciranti» significa encantadora. «Pabhassaranti» significa extremadamente brillante. «Uccāvacāti» significa grandes y pequeñas; el significado es de diversos tipos. ๑๐๔-๕. อุปาสิกาติ สรณคมเนน อุปาสิกาลกฺขเณ ฐิตา. วุตฺตญฺหิ – 104-5. «Upāsikāti» se refiere a quien se establece en las características de una seguidora laica al haber tomado los Tres Refugios. Pues se ha dicho: ‘‘ยโต โข, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อริยสาวโก อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓). «Cuando, oh Mahānāma, un noble discípulo ha ido por refugio al Buda, al Dhamma y al Saṅgha, en esa medida, Mahānāma, se dice que el noble discípulo es un seguidor laico (upāsako)» (Saṃyutta Nikāya 5.1033). จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต. เอวํ อุปาสิกาภาวกิตฺตเนน อาสยสุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปโยคสุทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐาติ มิจฺฉาจาราเวรมณิมาห. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. «Cakkhumato» se refiere al Bienaventurado Buda, quien posee la visión a través de los cinco tipos de ojos (conocimientos). Habiendo mostrado así la pureza de su intención (āsayasuddhi) al declarar su condición de seguidora laica, se dice «pāṇātipātā viratā», etc., para mostrar la pureza de su conducta (payogasuddhi). Allí, con la frase «estuve satisfecha con mi propio esposo», se refiere a la abstención de la conducta sexual ilícita. El resto es similar a lo que se ha dicho anteriormente. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el comentario al Segundo Relato de la Esposa Devota. ๑๓. ปฐมสุณิสาวิมานวณฺณนา 13. Comentario al Primer Relato de la Nuera (Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā). อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ สุณิสาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ เคเห เอกา กุลสุณฺหา เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ขีณาสวตฺเถรํ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ อตฺตนา ลทฺธํ ปูวภาคํ อาทาย อาทเรน เถรสฺส อุปเนสิ, เถโร ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คโต. สา อปรภาเค กาลํ [Pg.54] กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. เตน วุตฺตํ – La historia de la mansión celestial que comienza con «Abhikkantena vaṇṇena» es el Relato de la Nuera (Suṇisāvimāna). ¿Cuál es su origen? En Sāvatthī, en cierta casa, una nuera de buena familia vio a un monje anciano que había extinguido todas las impurezas (khīṇāsava) entrando en la casa para recibir limosna. Con gozo y alegría naciendo en ella, pensó: «Este es un campo de méritos supremo que se ha presentado ante mí», y tomando con respeto una porción de pastel que ella misma había recibido, se la ofreció al anciano. El anciano, tras aceptarla y expresar su regocijo (anumodana), se marchó. Posteriormente, ella murió y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo demás es similar a lo que se ha descrito anteriormente. Por ello se dijo: ๑๐๘. 108. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Con una belleza espléndida, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana. ๑๐๙. 109. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué posees tal belleza? ¿Por qué tu fortuna aquí es perfecta? ¿Por qué surgen para ti todos los placeres que son gratos al corazón? ๑๑๐. 110. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees tan radiante majestad y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así preguntó. ๑๑๑. 111. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella deidad, deleitada al ser interrogada por el venerable Moggallāna, habiéndosele preguntado sobre el karma del cual este era el fruto, explicó el asunto tal como se le consultó. ๑๑๒. 112. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห. Cuando yo era un ser humano entre los hombres, era la nuera en la casa de mi suegro. ๑๑๓. 113. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ; ภาคฑฺฒภาคํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน. Vi a un monje libre de pasiones, muy sereno y de corazón imperturbable; con mis propias manos y llena de fe, le ofrecí un pastel. Habiendo entregado la mitad de mi propia porción, ahora me regocijo en el bosque de Nandana. ๑๑๔. 114. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón. ๑๑๕. 115. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. «Te anuncio, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo este poder tan radiante y mi belleza ilumina todas las direcciones». ๑๑๒. ตตฺถ สุณิสาติ ปุตฺตสฺส ภริยา. อิตฺถิยา หิ สามิกสฺส ปิตา ‘‘สสุโร’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส จ สา ‘‘สุณิสา’’ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห’’ติ. 112. En este contexto, «suṇisā» es la esposa del hijo. Para una mujer, el padre de su esposo se llama «sasuro» (suegro), y ella es su «suṇisā» (nuera). Refiriéndose a esto, se dijo: «Fui una nuera en la casa de mi suegro». ๑๑๓. ภาคฑฺฒภาคนฺติ [Pg.55] อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒภาคํ. โมทามิ นนฺทเน วเนติ เถเรน นนฺทนวเน ทิฏฺฐตาย อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว. 113. «Bhāgaḍḍhabhāganti» significa la mitad de la porción recibida por ella misma. La frase «me regocijo en el bosque de Nandana» fue dicha por ella porque el Venerable (Moggallāna) la vio precisamente en el bosque de Nandana. El resto es tal como se ha explicado antes. สุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el comentario al Relato de la Nuera. ๑๔. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา 14. Comentario al Segundo Relato de la Nuera. อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยสุณิสาวิมานํ. เอตฺถ ปน อปุพฺพํ นตฺถิ, อฏฺฐุปฺปตฺติยํ กุมฺมาสทานเมว วิเสโส. เตน วุตฺตํ – La historia que comienza con «Abhikkantena vaṇṇena» es el Segundo Relato de la Nuera (Dutiyasuṇisāvimāna). En este relato no hay nada nuevo; la única diferencia en su origen es que la ofrenda consistió en pan de cebada (kummāsa). Por ello se dijo: ๑๑๖. 116. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. «Con una belleza radiante, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, como la estrella Osadhī». ๑๑๗. 117. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué posees tal belleza? ¿Por qué tu fortuna aquí es perfecta? ¿Por qué surgen para ti todos los placeres que son gratos al corazón? ๑๑๘. 118. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, oh diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees tan radiante majestad y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? — Así preguntó. ๑๑๙. 119. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Esa deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, al ser consultada, explicó el fruto de aquella acción (kamma). ๑๒๐. 120. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห. Cuando yo era un ser humano entre los hombres, era la nuera en la casa de mi suegro. ๑๒๑. 121. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ; กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน. Vi a un monje libre de máculas, purificado y de mente imperturbable; con mis propias manos y con fe, le ofrecí una porción de mi propia comida, un trozo de pastel de cebada. Habiendo entregado ese pastel de cebada, ahora me regocijo en el bosque de Nandana. ๑๒๒. 122. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a ese mérito poseo tal belleza; debido a ello, mi fortuna aquí es perfecta, y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón. ๑๒๓. 123. ‘‘อกฺขามิ [Pg.56] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te declaro, monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tan radiante majestad y mi belleza ilumina todas las direcciones. — Así ella respondió. ๑๒๑. ตตฺถ ภาคนฺติ กุมฺมาสโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวานา’’ติ. กุมฺมาโสติ จ ยวกุมฺมาโส วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว. 121. En ese contexto, 'bhāgaṃ' se refiere a una porción de pasteles de cebada (kummāsa). Por eso se dice: 'habiendo entregado una porción de pasteles de cebada'. Y 'kummāso' se refiere a los pasteles hechos de cebada. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación de la Segunda Mansión de la Nuera (Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā). ๑๕. อุตฺตราวิมานวณฺณนา 15. Explicación de la Mansión de Uttarā (Uttarāvimānavaṇṇanā). อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ อุตฺตราวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน ปุณฺโณ นาม ทุคฺคตปุริโส ราชคหเสฏฺฐึ อุปนิสฺสาย ชีวติ, ตสฺส ภริยา อุตฺตรา, อุตฺตรา จ นาม ธีตาติ ทฺเว เอว เคหมานุสกา. อเถกทิวสํ ราชคเห ‘‘มหาชเนน สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิตพฺพ’’นฺติ โฆสนํ กรึสุ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปาโตว อาคตํ ปุณฺณํ ‘‘ตาต, อมฺหากํ ปริชโน นกฺขตฺตํ กีฬิตุกาโม, ตฺวํ กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, อุทาหุ ภตึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, นกฺขตฺตํ นาม สธนานํ โหติ, มม ปน เคเห สฺวาตนาย ยาคุตณฺฑุลานิปิ นตฺถิ, กึ เม นกฺขตฺเตน? โคเณ ลภนฺโต กสิตุํ คมิสฺสามี’ติ. ‘‘เตน หิ โคเณ คณฺหสฺสู’’ติ. โส พลวโคเณ จ ภทฺทนงฺคลญฺจ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ, อหํ ทลิทฺทตาย ภตึ กาตุํ คมิสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ตาว อชฺช ทิคุณํ นิวาปํ ปจิตฺวา ภตฺตํ อาหเรยฺยาสี’’ติ ภริยํ วตฺวา เขตฺตํ อคมาสิ. El relato de la Mansión de Uttarā comienza con las palabras 'Abhikkantena vaṇṇena'. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque Veḷuvana, en el refugio de las ardillas. En aquel tiempo, un hombre pobre llamado Puṇṇa vivía trabajando bajo la dependencia del tesorero de Rājagaha. En su hogar solo vivían dos personas: su esposa Uttarā y su hija, también llamada Uttarā. Cierto día, en Rājagaha, se proclamó: 'El pueblo debe celebrar el festival durante siete días'. Al oír la proclama, el tesorero le dijo a Puṇṇa, quien llegó temprano por la mañana: 'Querido, nuestra gente desea celebrar el festival. ¿Qué harás tú? ¿Participarás en el festival o trabajarás?'. Él respondió: 'Señor, el festival es para los ricos. En mi casa no hay ni siquiera granos de arroz para la papilla de mañana. ¿De qué me serviría el festival? Si obtengo los bueyes, iré a arar'. El tesorero dijo: 'En ese caso, toma los bueyes'. Él tomó bueyes fuertes y un buen arado, y le dijo a su esposa: 'Querida, los ciudadanos celebran el festival; yo, debido a mi pobreza, iré a trabajar. Cocina hoy para mí una ración doble de comida y tráemela pronto'. Tras encargar esto a su esposa, se fue al campo. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ สตฺตาหํ นิโรธสมาปนฺโน ตโต วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช มยา สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ โอโลเกนฺโต ปุณฺณํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สทฺโธ นุ โข เอส, สกฺขิสฺสติ [Pg.57] วา เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ตปฺปจฺจยา จ ตสฺส มหาสมฺปตฺติปฏิลาภํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร เอกํ คุมฺพํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวาว กสึ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ทนฺตกฏฺเฐน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กตฺวา อทาสิ. อถสฺส เถโร ปตฺตญฺจ ปริสฺสาวนญฺจ นีหริตฺวา อทาสิ. โส ‘‘ปานีเยน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ. El venerable Sāriputta, tras salir de la absorción de cese (nirodhasamāpatti) en la que estuvo siete días, reflexionó: '¿A quién debería favorecer hoy?'. Al observar con su red de conocimiento, vio que Puṇṇa entraba en ella. Pensó: '¿Tendrá fe este hombre? ¿Podrá ofrecerme limosna?'. Al percibir su fe y su capacidad para dar, y sabiendo que gracias a ello obtendría una gran fortuna, tomó su cuenco y mantos, fue al lugar donde Puṇṇa araba y se detuvo cerca de un arbusto en la orilla de un pozo. Puṇṇa, al ver al venerable, interrumpió su labor, lo saludó con la postración de los cinco puntos y, pensando que el venerable podría necesitar un palillo de dientes, preparó uno adecuado y se lo ofreció. Después, el venerable sacó el cuenco y el filtro de agua de su bolsa y se los entregó. Puṇṇa, pensando que necesitaría agua para beber, tomó el cuenco, filtró el agua y se la ofreció. เถโร จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปเรสํ ปจฺฉิมเคเห วสติ, สจสฺส เคหทฺวารํ คมิสฺสามิ, อิมสฺส ภริยา มํ ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสติ, ยาวสฺส ภริยา ภตฺตํ อาทาย มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, ตาว อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตตฺเถว โถกํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา มคฺคารุฬฺหภาวํ ญตฺวา อนฺโตนคราภิมุโข ปายาสิ. สา อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อปฺเปกทาหํ เทยฺยธมฺเม สติ อยฺยํ น ปสฺสามิ, อปฺเปกทา เม อยฺยํ ปสฺสนฺติยา เทยฺยธมฺโม น โหติ, อชฺช ปน เม อยฺโย จ ทิฏฺโฐ, เทยฺยธมฺโม จายํ อตฺถิ, กริสฺสติ นุ โข เม สงฺคห’’นฺติ. สา ภตฺตภาชนํ โอตาเรตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิทํ ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา ทาสสฺส โว สงฺคหํ กโรถา’’ติ อาห. อถ เถโร ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา ตาย เอเกน หตฺเถน ภาชนํ ธาเรตฺวา เอเกน หตฺเถน ตโต ภตฺตํ ททมานาย อุปฑฺฒภตฺเต ทินฺเน ‘‘อล’’นฺติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. สา ‘‘ภนฺเต, เอโกว ปฏิวีโส, น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, ตุมฺหากํ ทาสสฺส อิธโลกสงฺคหํ อกตฺวา ปรโลกสงฺคหํ กโรถ, นิรวเสสเมว ทาตุกามามฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพเมวสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคินี อสฺส’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ฐิตโกว อนุโมทนํ กตฺวา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. สาปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตณฺฑุเล ปริเยสิตฺวา ภตฺตํ ปจิ. El venerable pensó: 'Este hombre vive en la parte trasera de las casas de otros. Si voy a la puerta de su casa, su esposa no podrá verme. Me quedaré aquí hasta que ella se ponga en camino con la comida'. Tras esperar un momento allí y saber que ella ya estaba en el camino, se dirigió hacia la ciudad. En medio del camino, ella vio al venerable y pensó: 'A veces, cuando tengo algo que ofrecer, no veo al noble; otras veces, cuando veo al noble, no tengo nada que ofrecer. Pero hoy, he visto al noble y tengo esta ofrenda. ¿Me favorecerá?'. Bajó el recipiente de comida, saludó al venerable con la postración de los cinco puntos y dijo: 'Venerable señor, sin considerar si esto es humilde o excelente, favorezca a este servidor'. Entonces, el venerable le acercó su cuenco. Mientras ella sostenía el recipiente con una mano y con la otra servía la comida, habiendo entregado la mitad, el venerable cubrió el cuenco con su mano diciendo: 'Es suficiente'. Ella dijo: 'Venerable señor, esta es solo una porción y no puede dividirse en dos. Por favor, no me favorezca solo en esta vida, sino también en la vida futura. Deseo ofrecerlo todo sin dejar nada'. Habiendo puesto toda la comida en el cuenco del venerable, formuló un deseo: '¡Que yo sea partícipe de la Verdad que usted ha visto!'. El venerable dijo: '¡Que así sea!', y permaneciendo de pie, pronunció las palabras de bendición (anumodana). Luego, sentándose en un lugar agradable cerca del agua, realizó su comida. Ella regresó a su casa, buscó más arroz y cocinó de nuevo. ปุณฺโณปิ อฑฺฒกรีสมตฺตํ ฐานํ กสิตฺวา ชิฆจฺฉํ สหิตุํ อสกฺโกนฺโต โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ รุกฺขฉายํ ปวิสิตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ภริยา ภตฺตมาทาย คจฺฉมานา ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส ชิฆจฺฉาปีฬิโต [Pg.58] มํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน, สเจ มํ ‘อติวิย จิรายี’ติ ตชฺเชตฺวา ปโตทลฏฺฐิยา ปหริสฺสติ, มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจวสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสํ จิตฺตํ ปสาเทหิ, มา มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ กริ, อหํ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค ธมฺมเสนาปตึ ทิสฺวา ตว ภตฺตํ ตสฺส ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปจิตฺวา อาคตา, ปสาเทหิ, สามิ, จิตฺต’’นฺติ. โส ‘‘กึ วเทสิ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภทฺเท, สาธุ วต เต กตํ มม ภตฺตํ อยฺยสฺส ททมานาย, มยาปิสฺส อชฺช ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺน’’นฺติ ปสนฺนมานโส ตํ วจนํ อภินนฺทิตฺวา อุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย กิลนฺตกาโย ตสฺสา องฺเก สีสํ กตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. Puṇṇa, habiendo arado un área de aproximadamente medio karīsa y siendo incapaz de soportar el hambre, soltó a los bueyes y se sentó a la sombra de un árbol mirando hacia el camino. Entonces, su esposa, viniendo con la comida, al verlo, pensó: «Este hombre, atormentado por el hambre, me está esperando sentado; si me amenaza diciendo “te has demorado demasiado” y me golpea con la vara de aguijón, el mérito que he realizado será en vano; se lo informaré de antemano». Ella le dijo: «Esposo, por este día, regocija tu corazón; no hagas que mi acción meritoria sea en vano. Mientras te traía la comida temprano en la mañana, vi al General de la Doctrina en el camino y, habiéndole entregado tu comida, regresé a casa, cociné de nuevo y he venido. Esposo, regocija tu corazón». Él preguntó: «¿Qué dices, querida?», y habiendo escuchado el asunto nuevamente, dijo: «Querida, ciertamente lo que has hecho al dar mi comida al noble es excelente; yo también, temprano esta mañana, le ofrecí madera para los dientes y agua para lavarse la cara». Con el corazón lleno de fe y habiéndose regocijado con sus palabras, con el cuerpo agotado por haber recibido el alimento tarde en el día, puso su cabeza en el regazo de ella y cayó en un profundo sueño. อถสฺส ปาโตว กสิตฏฺฐานํ ปํสุจุณฺณํ อุปาทาย สพฺพํ รตฺตสุวณฺณํ หุตฺวา กณิการปุปฺผราสิ วิย โสภมานํ อฏฺฐาสิ. โส ปพุทฺโธ โอโลเกตฺวา ภริยํ อาห ‘‘ภทฺเท, เอตํ มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ มม สุวณฺณํ หุตฺวา ปญฺญายติ, กึ นุ โข เม อติอุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย อกฺขีนิ ภมนฺตี’’ติ. ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ เอวเมว ปญฺญายตี’’ติ. โส อุฏฺฐาย ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปิณฺฑํ คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริตฺวา สุวณฺณภาวํ ญตฺวา ‘‘อโห อยฺยสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน อชฺเชว วิปาโก ทสฺสิโต, น โข ปน สกฺกา เอตฺตกํ ธนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ภริยาย อาภตํ ภตฺตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา กโตกาโส ปวิสิตฺวา ราชานํ อภิวาเทตฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, อชฺช มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณราสิเมว หุตฺวา ฐิตํ, สุวณฺณํ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ปุณฺโณ นามาห’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เต อชฺช กต’’นฺติ? ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส เม ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, ภริยายปิ เม มยฺหํ อาหฏภตฺตํ ตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ. Entonces, por la mañana, todo el lugar que había sido arado, empezando por el polvo de la tierra, se transformó en oro rojo y permaneció brillando como un montón de flores de Kaṇikāra. Al despertar, él miró y le dijo a su esposa: «Querida, todo este lugar arado por mí parece haberse convertido en oro; ¿será que mis ojos dan vueltas por haber recibido el alimento tan tarde?». Ella respondió: «Esposo, a mí me parece exactamente igual». Él se levantó, fue allí, tomó un terrón y, golpeándolo contra la cabeza del arado, se cercioró de que era oro. Pensó: «¡Ah! Hoy mismo se ha manifestado el fruto de la ofrenda dada al noble General de la Doctrina. No es posible disfrutar de tanta riqueza ocultándola». Llenó la vasija de comida que su esposa había traído con oro, fue al palacio real y, tras recibir permiso del rey para entrar, saludó al monarca. Cuando el rey preguntó: «¿Qué sucede, querido?», él respondió: «Majestad, hoy todo el lugar que aré se ha convertido en una masa de oro; es apropiado mandar a recoger el oro». El rey preguntó: «¿Quién eres tú?». Él respondió: «Me llamo Puṇṇa». El rey volvió a preguntar: «¿Qué acción has realizado hoy?». Él dijo: «Esta mañana le di madera para los dientes y agua para lavarse la cara al General de la Doctrina, y mi esposa también le entregó la comida que traía para mí». ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อชฺเชว กิร โภ ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก ทสฺสิโต’’ติ วตฺวา ‘‘ตาต, กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พหูนิ สกฏสหสฺสานิ ปหิณิตฺวา สุวณฺณํ อาหราเปถา’’ติ. ราชา สกฏานิ ปหิณิ. ราชปุริเสสุ ‘‘รญฺโญ สนฺตก’’นฺติ คณฺหนฺเตสุ คหิตํ คหิตํ มตฺติกาว โหติ. เตหิ [Pg.59] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตาตา, ตุมฺเหหิ กินฺติ วตฺวา คหิต’’นฺติ ปุฏฺฐา ‘‘ตุมฺหากํ สนฺตก’’นฺติ อาหํสุ. เตน หิ, ตาตา, ปุน คจฺฉถ, ‘‘ปุณฺณสฺส สนฺตก’’นฺติ วตฺวา คณฺหถาติ. เต ตถา กรึสุ คหิตํ คหิตํ สุวณฺณเมว อโหสิ. ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ ราสิ อโหสิ. ราชา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อาห ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ สุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘พหุธนเสฏฺฐิ นาม โหตู’’ติ มหนฺเตน โภเคน สทฺธึ ตสฺส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ อทาสิ. Al oír esto, el rey dijo: «¡Amigos! Se dice que hoy mismo se ha manifestado el fruto de la ofrenda dada al General de la Doctrina», y preguntó: «Querido, ¿qué debo hacer?». Él respondió: «Envíe muchos miles de carros y mande a recoger el oro». El rey envió los carros. Cuando los hombres del rey lo recogían diciendo «esto pertenece al rey», cada porción recogida se convertía en simple tierra. Cuando ellos fueron a informárselo al rey, este les preguntó: «Queridos, ¿qué dijeron al recogerlo?». Ellos respondieron: «Dijimos: “esto os pertenece a vos”». El rey dijo: «En ese caso, queridos, vayan de nuevo y recójanlo diciendo: “esto pertenece a Puṇṇa”». Ellos lo hicieron así y cada porción recogida resultó ser oro puro. Habiéndolo traído todo, hicieron un montón en el patio del palacio; el montón tenía ochenta codos de altura. El rey, habiendo convocado a los ciudadanos, preguntó: «¿Hay alguien en esta ciudad de Rājagaha que posea tanto oro?». Ellos respondieron: «No lo hay, Majestad». El rey preguntó: «¿Qué rango es apropiado concederle?». Ellos dijeron: «El parasol de tesorero, Majestad». El rey, diciendo «que se llame el Tesorero de Gran Riqueza (Bahudhanaseṭṭhi)», le otorgó el parasol de tesorero junto con una gran fortuna. อถ นํ โส อาห ‘‘มยํ, เทว, เอตฺตกํ กาลํ ปรกุเล วสิมฺหา, วสนฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ. เตน หิ ปสฺส, เอส คุมฺโพ ปญฺญายติ, เอตํ หราเปตฺวา เคหํ กาเรหีติ ปุราณเสฏฺฐิสฺส เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. โส ตสฺมึ ฐาเน กติปาเหเนว เคหํ การาเปตฺวา เคหปเวสนมงฺคลญฺจ ฉตฺตมงฺคลญฺจ เอกโตว กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. อถสฺส สตฺถา ทานานุโมทนํ กโรนฺโต อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. ธมฺมกถาวสาเน ปุณฺณเสฏฺฐิ จ ภริยา จสฺส ธีตา จ อุตฺตราติ ตโยปิ ชนา โสตาปนฺนา อเหสุํ. Entonces, él le dijo al rey: «Majestad, durante todo este tiempo hemos vivido en casas ajenas; denos un lugar para residir». El rey le indicó el sitio de la casa de un antiguo tesorero, diciendo: «Mira, ahí se ve ese matorral; haz que lo quiten y construye allí una casa». Él mandó construir la casa en ese lugar en pocos días y, celebrando juntos la ceremonia de entrada a la casa y la ceremonia del parasol, ofreció limosnas durante siete días a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha. Entonces el Maestro, al realizar la bendición de la ofrenda, pronunció un discurso gradual. Al final del discurso del Dhamma, el tesorero Puṇṇa, su esposa y su hija llamada Uttarā, las tres personas, se convirtieron en Sotāpannas. อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐิ ปุณฺณเสฏฺฐิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ. โส ‘‘นาหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ‘‘มา เอวํ กโรตุ, เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา, เทตุ เม ปุตฺตสฺส เต ธีตร’’นฺติ อาห. โส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตุมฺเห, มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วสิตุํ น สกฺโกติ, เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา ‘‘มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ, เทหิสฺส ธีตร’’นฺติ ยาจึสุ. โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย ธีตรํ อทาสิ. สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ, เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ อตฺตโน สนฺติเก ฐิเต ปริจาริเก ปุจฺฉิ ‘‘อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘อฑฺฒมาโส, อยฺเย’’ติ. สา มาตาปิตูนํ สาสนํ ปหิณิ ‘‘กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ, วรํ ตุมฺเหหิ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ, น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุลสฺส ทาตุํ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ [Pg.60] เอกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามี’’ติ. อถสฺสา ปิตา ‘‘ทุกฺขิตา วต เม ธีตา’’ติ อนตฺตมนตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ, ‘‘อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ, เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ, อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส นิยฺยาเทตฺวา สยํ ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรตู’’ติ สาสนญฺจ ปหิณิ. อุตฺตรา ตถา กตฺวา สามิเกน สิริมํ ทิสฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สามิ, อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ, อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามา’’ติ อาห. โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. Más tarde, el banquero de Rājagaha pidió la mano de la hija del banquero Puṇṇa para su hijo. Aquel respondió: "No la daré". Pero [el de Rājagaha] dijo: "No hagas eso; tú has obtenido tu riqueza dependiendo de nosotros durante tanto tiempo. Entrega tu hija a mi hijo". Él respondió: "Ustedes son de visión errónea; mi hija no puede vivir sin las Tres Joyas. Por lo tanto, no le daré mi hija". Entonces, muchos hijos de familias nobles, como banqueros y jefes de hogar, le suplicaron: "No rompas la amistad con él; entrégale a tu hija". Él aceptó sus palabras y entregó a su hija en el día de la luna llena de Āsāḷha. Desde el momento en que se fue a la casa de su esposo, ella no tuvo la oportunidad de visitar a monjes o monjas, ni de dar limosnas, ni de escuchar el Dhamma. Así, pasados dos meses y medio, preguntó a sus sirvientes que estaban cerca de ella: "¿Cuánto queda ahora del retiro de la estación de lluvias?". "Medio mes, señora", respondieron. Ella envió un mensaje a sus padres diciendo: "¿Por qué me pusieron en semejante prisión? Sería mejor que me marcaran y me hicieran esclava de otros que haberme entregado a una familia de visión errónea. Desde que llegué, no he podido realizar ni un solo mérito, como ver a los monjes". Entonces su padre, al enterarse de que su hija estaba sufriendo, envió quince mil kahāpaṇas y un mensaje: "En esta ciudad hay una cortesana llamada Sirimā que cobra mil al día. Con estas monedas, tráela y entrégasela a tu esposo, y tú misma realiza méritos según tu deseo". Uttarā hizo lo indicado. Cuando su esposo vio a Sirimā y preguntó: "¿Qué es esto?", ella dijo: "Señor, que mi compañera lo atienda durante este medio mes; yo, por mi parte, deseo dar limosnas y escuchar el Dhamma durante este tiempo". Él, al ver a esa mujer tan hermosa, se enamoró y aceptó diciendo: "Está bien". อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ สตฺถุ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา, ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ‘‘เอวํ ยาคุํ ปจถ, เอวํ ภตฺตํ ปจถ, เอวํ ปูวํ ปจถา’’ติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ. อถสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตํ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ตถา สํวิทหิตฺวา วิจรมานํ ทิสฺวา ‘‘อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุภวติ, ‘‘มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตี’’ติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ. Uttarā también invitó a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha y, obteniendo la promesa del Maestro de que no irían a otro lugar sino que aceptarían las limosnas allí mismo durante ese medio mes, se sintió feliz pensando: "Desde ahora hasta la gran ceremonia de Pavāraṇā, tendré la oportunidad de atender al Maestro y escuchar el Dhamma". Así, andaba de un lado a otro en la cocina organizando todas las tareas, diciendo: "Preparen la papilla así, cocinen el arroz así, frían los pasteles de este modo". Entonces su esposo, pensando: "Mañana será la gran Pavāraṇā", se paró en la ventana mirando hacia la cocina y pensó: "¿Qué estará haciendo esa tonta?", y al verla empapada en sudor, cubierta de ceniza y manchada con el hollín del carbón, moviéndose de aquí para allá organizándolo todo de esa manera, se rió y se fue pensando: "¡Oh, qué tonta! No disfruta de esta espléndida riqueza en un lugar como este, sino que anda de un lado a otro con el corazón alegre pensando: 'Atenderé a los monjes de cabeza rapada'". ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา ‘‘กึ นุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสตี’’ติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ, อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถี’’ติ จินฺเตสิ. สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถิภาวํ อชานิตฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ สญฺญมกาสิ. สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุถิตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขํ [Pg.61] ปายาสิ. อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สหายิกาย มยฺหํ อุปกาโร กโต, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม ปน สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหมฺปิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ, สเจ มม เอติสฺสาย อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ สปฺปิ มํ ทหตุ, สเจ นตฺถิ, มา มํ ทหตู’’ติ ตํ เมตฺตาย ผริ. ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิญฺจิตมฺปิ ปกฺกุถิตสปฺปิ สีโตทกํ วิย อโหสิ. อถ นํ ‘‘อิทํ สีตลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน กฏจฺฉุกํ ปูเรตฺวา อาทาย อาคจฺฉนฺตึ อุตฺตราย ทาสิโย ทิสฺวา ‘‘อเร ทุพฺพินีเต น ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจิตุํ อนุจฺฉวิกา’’ติ สนฺตชฺเชนฺติโย อิโต จิโต จ อุฏฺฐาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ, อุตฺตรา วาเรนฺตีปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถ สา อุปริ ฐตฺวา สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา ‘‘กิสฺส เต เอวรูปํ ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ สิริมํ โอวทิตฺวา อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สตปากเตเลน อพฺภญฺชิ. Cuando él se hubo marchado, Sirimā, que estaba de pie cerca de él, pensó: "¿Qué habrá mirado este para reírse así?". Mirando por la misma ventana, vio a Uttarā y pensó: "Se ha reído al mirar a esta; sin duda tiene intimidad con ella". Se dice que ella, aunque vivía en esa casa como una mujer externa por medio mes, al disfrutar de esa riqueza, olvidó su condición de mujer externa contratada y pensó: "Yo soy la señora de la casa". Guardando rencor contra Uttarā y pensando: "Le causaré sufrimiento", bajó del palacio, entró en la cocina y, tomando con un cucharón mantequilla clarificada hirviendo del lugar donde se freían los pasteles, se dirigió hacia Uttarā. Al verla venir, Uttarā pensó: "Mi compañera me ha hecho un favor. El universo es muy estrecho y el mundo de Brahma muy bajo, pero la virtud de mi compañera es verdaderamente grande; gracias a ella puedo dar limosnas y escuchar el Dhamma. Si tengo ira hacia ella, que esta mantequilla me queme; si no la tengo, que no me queme". Y la envolvió con amor benevolente (mettā). La mantequilla clarificada que ella vertió sobre la cabeza de Uttarā resultó ser como agua fría. Entonces, pensando: "Esto debe estar frío", Sirimā llenó de nuevo el cucharón y se acercó; pero las sirvientas de Uttarā la vieron y la amenazaron diciendo: "¡Eh, malvada! No eres digna de verter mantequilla hirviendo sobre nuestra señora". Levantándose de aquí y de allá, la golpearon con manos y pies y la derribaron al suelo. Aunque Uttarā trató de impedirlo, no pudo contenerlas. Entonces, ella se puso encima de Sirimā, apartó a todas las sirvientas y, amonestándola: "¿Por qué has cometido una acción tan grave?", la bañó con agua tibia y la ungió con un aceite medicinal de cien cocciones. ตสฺมึ ขเณ สา อตฺตโน พาหิรกิตฺถิภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ สามิกสฺส หสิตมตฺตการณา อิมิสฺสา อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจนฺติยา, อยํ ‘คณฺหถ น’นฺติ ทาสิโย น อาณาเปตฺวา มํ วิเหฐนกาเลปิ สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ กตฺตพฺพเมว อกาสิ. สจาหํ อิมํ น ขมาเปสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ ตสฺสา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อยฺเย, ขมาหิ เม โทส’’นฺติ อาห. ‘‘อหํ สปฺปิติกา ธีตา, ปิตริ เม ขมาปิเต ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺเย, ปิตรมฺปิ เต ปุณฺณเสฏฺฐึ ขมาเปสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุณฺโณ มม วฏฺเฏ ชนกปิตา, วิวฏฺเฏ ชนกปิตริ ขมาปิเต ปน อหํ ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โก ปน เต วิวฏฺเฏ ชนกปิตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘สตฺถา สฺเว ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อิธาคมิสฺสติ, ตฺวํ ยถาลทฺธํ สกฺการํ คเหตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ ขมาเปหี’’ติ. สา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปญฺจสตปริจาริกิตฺถิโย อาณาเปตฺวา นานาวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ เจว สูเปยฺยานิ จ สมฺปาเทตฺวา ปุนทิวเส ตํ สกฺการํ อาทาย อุตฺตราย เคหํ อาคนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตุํ อวิสหนฺตี อฏฺฐาสิ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อุตฺตราว สํวิทหิ. En ese momento, ella [Sirimā], dándose cuenta de su condición de mujer contratada ajena a la familia, pensó: «He cometido una acción grave; mientras vertía mantequilla clarificada hirviendo sobre ella solo porque mi esposo me sonrió, ella no ordenó a sus sirvientas: "¡Arréstenla!", sino que impidió que todas las sirvientas me maltrataran y cumplió con su deber hacia mí. Si no le pido perdón a ella, mi cabeza se partiría en siete pedazos». Postrándose a sus pies, dijo: «Señora, perdone mi falta». [Uttarā] respondió: «Soy una hija con padre. Si mi padre me perdona, yo te perdonaré». [Sirimā] dijo: «Que así sea, señora, también le pediré perdón a su padre, el banquero Puṇṇa». [Uttarā] aclaró: «Puṇṇa es mi padre biológico en el ciclo del renacimiento (vaṭṭa); pero si mi padre en el cese del renacimiento (vivaṭṭa) me perdona, entonces yo te perdonaré». «¿Y quién es su padre en el cese del renacimiento?». «El Buda plenamente iluminado». «No tengo familiaridad con él, ¿qué haré?». «Mañana el Maestro vendrá aquí con la orden de monjes. Toma las ofrendas que hayas obtenido, ven aquí mismo y pídale perdón a él». Ella aceptó diciendo «Está bien, señora», regresó a su casa, ordenó a sus quinientas acompañantes preparar diversos tipos de alimentos sólidos, blandos y sopas. Al día siguiente, llevó las ofrendas a la casa de Uttarā, pero no se atrevió a servirlas en los cuencos de los monjes liderados por el Buda. Uttarā misma se encargó de organizar todo.» สิริมาปิ [Pg.62] สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สทฺธึ ปริวาเรน สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิ. อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ. ‘‘ภนฺเต มยา หิยฺโย อิทํ นาม กตํ, อถ เม สหายิกา มํ วิเหฐยมานา ทาสิโย นิวาเรตฺวา มยฺหํ อุปการเมว อกาสิ. สาหํ อิมิสฺสา คุณํ ชานิตฺวา อิมํ ขมาเปสึ, อถ มํ เอสา ‘ตุมฺเหสุ ขมาปิเตสุ ขมิสฺสามี’ติ อาหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร อุตฺตเร’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, สีเส เม สหายิกาย ปกฺกสปฺปิ อาสิตฺต’’นฺติ. ‘‘อถ ตยา กึ จินฺติต’’นฺติ? ‘‘จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ อลตฺถํ, สเจ เม อิมิสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ มํ ทหตุ, โน เจ, มา ทหตู’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ เมตฺตาย ผรึ, ภนฺเตติ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, อุตฺตเร, เอวํ โกธํ ชินิตุํ วฏฺฏติ. โกธโน หิ นาม อกฺโกเธน, อกฺโกสโก อนกฺโกสนฺเตน, ปริภาสโก อปริภาสนฺเตน, ถทฺธมจฺฉรี อตฺตโน สนฺตกสฺส ทาเนน, มุสาวาที สจฺจวจเนน ชินิตพฺโพ’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต – Sirimā también, al finalizar la comida del Maestro, se postró con su séquito a los pies del Maestro. Entonces el Maestro le preguntó: «¿Cuál es tu falta?». Ella respondió: «Señor, ayer hice tal cosa. Entonces mi compañera, la señora Uttarā, impidió que las sirvientas me maltrataran y solo me hizo un favor. Reconociendo su virtud, le pedí perdón, pero ella me dijo: "Te perdonaré cuando les hayas pedido perdón a ustedes (al Buda y los monjes)"». [El Buda preguntó:] «¿Es así, Uttarā?». «Sí, Señor, mi compañera vertió mantequilla clarificada hirviendo sobre mi cabeza». «¿Y qué pensaste entonces?». «Señor, el universo es muy estrecho y el mundo de Brahma muy bajo; solo la virtud de mi compañera es grande. Pues gracias a ella pude dar limosna y escuchar el Dhamma. Pensé: "Si tengo ira hacia ella, que esta mantequilla me queme; si no la tengo, que no me queme". Pensando así, Señor, la envolví con amor universal (mettā)». El Maestro dijo: «¡Bien, bien, Uttarā! Así es como se debe vencer la ira. Ciertamente, al iracundo se le vence con la no-ira, al que insulta con el no-insulto, al calumniador con la no-calumnia, al avaro tacaño con la generosidad de lo propio, y al mentiroso con la palabra veraz». Mostrando este significado, dijo:» ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน; ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทิน’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๒๓) – «Vence la ira con la no-ira, vence la maldad con el bien; vence la avaricia con la generosidad, y al mentiroso con la verdad.» อิมํ คาถํ วตฺวา คาถาปริโยสาเน จตุสจฺจกถํ อภาสิ. สจฺจปริโยสาเน อุตฺตรา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, สามิโก จ สสุโร จ สสฺสุ จ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกรึสุ, สิริมาปิ ปญฺจสตปริวารา โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค อุตฺตรา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต อุตฺตรํ เทวธีตรํ ทิสฺวา – Habiendo recitado este verso, al finalizarlo, el Buda explicó las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza de las Verdades, Uttarā se estableció en el fruto de quien regresa una vez (sakadāgāmiphala); su esposo, su suegro y su suegra realizaron el fruto de quien entra en la corriente (sotāpattiphala). Sirimā, junto con su séquito de quinientas mujeres, también se convirtió en una seguidora que ha entrado en la corriente (sotāpanna). Tiempo después, tras morir, Uttarā renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino celestial según el método mencionado anteriormente, vio a la joven deidad Uttarā y le preguntó:» ๑๒๔. 124. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Con una belleza espléndida, oh diosa, permaneces iluminando todas las direcciones, tal como la estrella de la mañana. ๑๒๕. 125. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “¿Por qué tienes tal belleza, por qué este éxito te acompaña aquí y por qué surgen para ti todos estos placeres que son tan agradables al corazón?” ๑๒๖. 126. ‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.63] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ; «Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras humana? ¿A qué se debe que tengas este poder tan radiante y que tu belleza ilumine todas las direcciones?», así le preguntó.» ๑๒๗. 127. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. «Esa deidad, complacida por haber sido interrogada por Moggallāna, explicó la pregunta detallando el fruto de aquella acción:» ๑๒๘. 128. ‘‘อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา; อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา. «La envidia, la avaricia y el desprecio no existían en mí mientras vivía en mi casa; fui libre de ira, dócil a la voluntad de mi esposo y siempre diligente en el día de observancia (uposatha).» ๑๒๙. 129. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ. «El decimocuarto, el decimoquinto y el octavo día de la quincena lunar, así como el período de observancia especial (pāṭihāriyapakkhā), los observé con los ocho factores perfectamente cumplidos.» ๑๓๐. 130. ‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา; สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ. «Observé el uposatha, siempre controlada en la virtud. Debido a esa moderación y generosidad, ahora habito en este palacio celestial.» ๑๓๑. 131. ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา; เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา. «Me abstuve de quitar la vida y me mantuve controlada frente a la mentira; me alejé del robo, de la conducta sexual inapropiada y del consumo de bebidas embriagantes.» ๑๓๒. 132. ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา; อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. “Fui una seguidora laica del Buda Gotama, el dotado de visión y de gran renombre; me deleitaba en los cinco preceptos y era experta en las Nobles Verdades.” ๑๓๓. 133. ‘‘สาหํ สเกน สีเลน, ยสสา จ ยสสฺสินี; อนุโภมิ สกํ ปุญฺญํ, สุขิตา จมฺหินามยา. “Yo, por mi propia virtud y por mi fama, habiéndome vuelto alguien de gran renombre, disfruto del fruto de mi propio mérito; estando libre de enfermedades y aflicciones, soy feliz.” ๑๓๔. 134. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. “Debido a tal acción meritoria tengo tal belleza; debido a ella este éxito me acompaña aquí, y surgen para mí todos estos placeres que son tan agradables al corazón.” ๑๓๕. 135. ‘‘อกฺขามิ [Pg.64] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมหํ อกาสึ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Te lo declaro, monje de gran poder: esto hice cuando era un ser humano. Por ese mérito tengo tal gloria resplandeciente, y mi belleza ilumina todas las direcciones”. เทวตาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ. La deidad también le respondió al Venerable Mogallāna. ๑๒๖. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘อุตฺตรา นาม ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย, ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ. 126. "Y también, Venerable Señor, por favor rinde homenaje a los pies del Bienaventurado con tu cabeza en mi nombre, diciendo: ‘Venerable Señor, la seguidora laica llamada Uttarā rinde homenaje a los pies del Bienaventurado con su cabeza’. Sin embargo, Venerable Señor, no es de extrañar que el Bienaventurado me declarase en algún fruto de la vida ascética; el Bienaventurado me declaró en el fruto de una Una-vez-retornada (Sakadāgāmiphala)". ๑๒๘. ตตฺถ อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยาติ ยา จ อคารมชฺเฌ วสนฺตีนํ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ สมฺปตฺติอาทิวิสยา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา อิสฺสา, ยญฺจ ตาวกาลิกาทิวเสนาปิ กิญฺจิ ยาจนฺตานํ อทาตุกามตาย อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ, โย จ กุลปเทสาทินา ปเรหิ ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส อุปฺปชฺชติ, โส ติวิโธปิ ปาปธมฺโม เคเห ฐิตาย มยฺหํ สติปิ ปจฺจยสมวาเย นาโหสิ น อุปฺปชฺชิ. อกฺโกธนาติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย อกุชฺฌนสภาวา. ภตฺตุ วสานุวตฺตินีติ ปุพฺพุฏฺฐานปจฺฉานิปาตนาทินา สามิกสฺส อนุกูลภาเวน วเส วตฺตนสีลา, มนาปจารินีติ อตฺโถ. อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตาติ อหํ อุโปสถสีลรกฺขเณ นิจฺจํ อปฺปมตฺตา อปฺปมาทวิหารินี. 128. En ese contexto, la frase 'no hubo envidia, tacañería ni malicia para mí mientras vivía en el hogar' significa lo siguiente: la envidia (issā) es el rasgo de envidiar la prosperidad ajena; la tacañería (macchariya) es el rasgo de ocultar la propia prosperidad por no querer dar nada, incluso ante quienes piden prestado algo temporalmente; la malicia o rivalidad (paḷāso) es el rasgo de competir o igualarse con otros basándose en el linaje u otros factores. Estos tres estados perversos no surgieron en mí mientras permanecía en el hogar, a pesar de existir las condiciones para ello. 'Sin enojo' (akkodhanā) significa que, por estar dotada de paciencia, amor y compasión, tenía la naturaleza de no irritarse. 'Seguidora de la voluntad del esposo' significa que tenía el hábito de actuar de manera favorable hacia el marido, levantándose antes que él y acostándose después; es decir, practicaba una conducta agradable. 'Siempre diligente en el Uposatha' significa que siempre era cuidadosa y vivía con atención en la protección de la virtud del Uposatha. ๑๒๙. ตเมว อุโปสเถ อปฺปมาทํ ทสฺเสนฺตี เยสุ ทิวเสสุ ตํ รกฺขิตพฺพํ, ยาทิสํ ยถา จ รกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุทฺทสิ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมีติ เอตฺถ จาติ วจนเสโส. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปฏิหรณกปกฺขญฺจ, จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต จาติ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิหริตพฺพํ ปกฺขญฺจ, เตรสี ปาฏิปทา สตฺตมี นวมี [Pg.65] จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตาเวรมณีอาทีหิ อฏฺฐหงฺเคหิ เอว สุฏฺฐุ สมาคตํ สมนฺนาคตํ. 129. Para mostrar esa misma diligencia en el Uposatha, la deidad mencionó en qué días debe observarse y de qué manera, diciendo: 'el decimocuarto', etc. En el texto, 'el decimocuarto y el decimoquinto' debe conectarse con 'de la quincena'; gramaticalmente esto indica una duración continua. 'Y el octavo de la quincena' completa el sentido de los días de observancia. 'Y el período extraordinario' (pāṭihāriyapakkha) se refiere a los días que deben observarse mediante la práctica de 'entrar' y 'salir' de los preceptos del Uposatha, es decir, los días anteriores y posteriores al 14, 15 y 8, como el 13, el 1, el 7 y el 9. 'Dotado de los ocho factores' significa que está perfectamente compuesto solo por los ocho factores, tales como la abstención de matar seres vivos y los demás.” ๑๓๐. อุปวสิสฺสนฺติ อุปวสึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุปวสึ’’อิจฺเจว ปฐนฺติ. สทาติ สปฺปฏิหาริเกสุ สพฺเพสุ อุโปสถทิวเสสุ. สีเลสูติ อุโปสถสีเลสุ สาเธตพฺเพสุ. นิปฺผาเทตพฺเพ หิ อิทํ ภุมฺมํ. สํวุตาติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํวุตา. สทาติ วา สพฺพกาลํ. สีเลสูติ นิจฺจสีเลสุ. สํวุตาติ กายวาจาหิ สํวุตา. 130. 'Observaré' (upavasissanti) se traduce como que observé. En este contexto, la forma de futuro se utiliza con sentido de pasado. Algunos maestros leen directamente 'observé' (upavasiṃ). 'Siempre' se refiere a todos los ocho días de Uposatha que deben ser practicados. 'En las virtudes' (sīlesu) se refiere a los preceptos del Uposatha que deben ser cumplidos. 'Restringida' (saṃvutā) significa bien guardada en cuerpo, habla y mente. Alternativamente, 'siempre' significa en todo momento; 'en las virtudes' se refiere a la virtud permanente (niccasīla), y 'restringida' significa bien guardada en cuerpo y habla. ๑๓๑. อิทานิ ตํ นิจฺจสีลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ปาณสฺส อติปาโต ปาณวโธ ปาณฆาโต ปาณาติปาโต, อตฺถโต ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปวตฺตา วธกเจตนา. ตโต ปาณาติปาตา. วิรตาติ โอรตา, นิวตฺตาติ อตฺโถ. 131. Ahora, para mostrar esa virtud permanente, se dice: 'abstenida de matar seres vivos', etc. En el texto, 'ser vivo' (pāṇa) es un concepto convencional; en sentido absoluto, es la facultad de la vida (jīvitindriya). El 'ataque a la vida' (pāṇātipāta) es el acto de matar; en esencia, es la voluntad de matar que surge en uno de los dos portales (cuerpo o habla) de quien percibe a un ser como tal, y que actúa para cortar la facultad de la vida. 'Abstenida' (viratā) significa apartada o retirada de dicho acto. มุสาวาทาติ มุสา นาม วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค วา กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปรสฺส วิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อถ วา มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. ตโต มุสาวาทา สญฺญตา โอรตา, วิรตาติ อตฺโถ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. En 'falso testimonio' (musāvāda), 'falso' (musā) se refiere a un esfuerzo físico o verbal de quien busca engañar, destruyendo el beneficio de otro; la voluntad que origina tal esfuerzo con la intención de engañar es el falso testimonio. O bien, 'falso' es un objeto irreal o no veraz, y 'testimonio' es la voluntad que origina la comunicación para hacer que otro perciba lo irreal como real. 'Controlada' y 'abstenida' significa apartada de ese falso testimonio. La partícula 'ca' funciona como conjunción. เถยฺยาติ เถยฺยํ วุจฺจติ เถนภาโว, โจริกาย ปรสฺสหรณนฺติ อตฺโถ. อตฺถโต ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา เถยฺยํ. ตโต เถยฺยา สญฺญตา, อารกาติ วา สมฺพนฺโธ. En 'robo' (theyya), se llama 'theyya' al estado de ser un ladrón, es decir, tomar lo ajeno mediante el hurto. En esencia, es la voluntad de robar que surge del esfuerzo por tomar lo que pertenece a otro, sabiendo con certeza que le pertenece. 'Controlada' o 'lejos' de ese robo es la conexión de los términos. อติจาราติ อติจฺจ จาโร อติจาโร, โลกมริยาทํ อติกฺกมิตฺวา อคมนียฏฺฐาเน กามวเสน จาโร มิจฺฉาจาโรติ อตฺโถ. อคมนียฏฺฐานํ นาม – ปุริสานํ มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา [Pg.66] สารกฺขา สปริทณฺฑาติ ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา กมฺมการี จ ภริยา ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อญฺญปุริสา อคมนียฏฺฐานํ, อิทเมว อิธ อธิปฺเปตํ. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อติจาโร. ตสฺมา อติจารา. 'Excesos' (aticāra) significa conducta sexual ilícita al transgredir los límites sociales; es el mal comportamiento por el deseo en lugares prohibidos. 'Lugares prohibidos' para los hombres incluye veinte categorías de mujeres: diez tipos de mujeres protegidas (por madre, padre, parientes, etc.) y diez tipos de esposas (compradas, concubinas, etc.). Para las mujeres, doce tipos de hombres (como los esposos de otras y los hombres protegidos) se consideran 'lugares prohibidos'; esto es lo que se pretende aquí. Formalmente, es la voluntad de transgredir estos límites mediante el portal del cuerpo con la intención de cometer actos impuros. Por lo tanto, se abstuvo de esos excesos. มชฺชปานาติ มชฺชํ วุจฺจติมทนียฏฺเฐน สุรา จ เมรยญฺจ, ปิวนฺติ เตนาติ ปานํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ. ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย มชฺชสงฺขาตํ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนิยสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจเภทํ สุรํ วา, ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจเภทํ เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, สา เจตนา มชฺชปานํ. ตสฺมา มชฺชปานา อารกา วิรตา. En 'consumo de licores' (majjapāna), se llama 'majja' (licor) a la surā y al meraya debido a su cualidad embriagadora. Se llama 'pāna' (bebida) porque se bebe con esa intención. La voluntad de beber licores es 'majjapāna'. Se refiere a la voluntad de beber, ya sea surā de cinco tipos (de harina, de pasteles, de arroz, con levadura o mezclada) o meraya de cinco tipos (de flores, de frutas, de miel, de azúcar o mezclada), incluso si se consume apenas una gota de la punta de una hierba. De ese consumo de licores, ella se mantuvo lejos y abstenida. ๑๓๒. เอวํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทินา ปหาตพฺพธมฺมวเสน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ นิจฺจสีลํ ปุน สมาทาตพฺพตาวเสน เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺตี ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขิตพฺพปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาเสติ อตฺโถ. อถ วา ฌานาทโย สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทํ, ปญฺจ สีลงฺคานิ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ สิกฺขาปเท รตา อภิรตาติ ปญฺจสิกฺขาปเท รตา. อริยสจฺจาน โกวิทาติ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาเตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ กุสลา นิปุณา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจาติ อตฺโถ. โคตมสฺสาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน กิตฺเตติ. ยสสฺสิโนติ กิตฺติมโต, ปริวารวโต วา. 132. Así, habiendo mostrado la virtud permanente (niccasīla) dividiéndola según los estados que deben ser abandonados mediante las palabras "absteniéndose de quitar la vida", etc., ahora la muestra como una unidad en términos de ser asumida, diciendo: "se deleitan en los cinco pasos del entrenamiento" (pañcasikkhāpade ratā). Aquí, "sikkhāpada" significa el paso que debe ser aprendido o una sección del entrenamiento. Alternativamente, todos los estados saludables (kusalā dhammā), como los jhānas, etc., se llaman "sikkhā" (entrenamiento) porque deben ser entrenados; y cualquier factor entre los cinco constituyentes de la virtud es un "pada" (paso o base) en el sentido de ser el fundamento de esos entrenamientos. Debido a que es un paso para los entrenamientos, se llama "sikkhāpada", refiriéndose a los cinco factores de la virtud. "Ratā" significa muy deleitada o absorta en esos cinco tipos de pasos de entrenamiento. "Ariyasaccāna kovidā" significa hábil y experta en las cuatro Nobles Verdades llamadas sufrimiento, origen, cesación y camino, mediante la penetración (abhisamaya) por comprensión plena (pariññā), abandono (pahāna), realización (sacchikiriyā) y desarrollo (bhāvanā); es decir, alguien que ha penetrado las cuatro verdades. Con la palabra "Gotamassā", ella alaba al Bendito por su linaje (gotta). "Yasassin" significa alguien con fama o con un gran séquito. ๑๓๓. สาหนฺติ สา ยถาวุตฺตคุณา อหํ. สเกน สีเลนาติ อนุสฺสุกิตาทินา อตฺตโน สภาวสีเลน จ อุโปสถสีลาทิสมาทานสีเลน จ การณภูเตน. ตญฺหิ สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาย หิตสุขาวหตาย จ วิเสสโต ‘‘สก’’นฺติ วุจฺจติ. เตเนวาห – 133. "Sāhaṃ" significa "yo, poseedora de las cualidades mencionadas". "Sakena sīlena" significa por su propia virtud natural, como la ausencia de envidia, etc., y por la virtud asumida, como la del Uposatha, etc., que actúa como causa. Ciertamente, esa virtud se llama "propia" (saka) de los seres especialmente porque las acciones son su propiedad (kammassakatā) y porque conduce a su bienestar y felicidad. Por eso se dice: ‘‘ตญฺหิ [Pg.67] ตสฺส สกํ โหติ, ตญฺจ อาทาย คจฺฉติ; ตญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๕); "Ciertamente, eso es su propiedad, y con eso se marcha; y eso le sigue, como una sombra que nunca se aparta". ยสสา จ ยสสฺสินีติ ‘‘อุตฺตรา อุปาสิกา สีลาจารสมฺปนฺนา อนุสฺสุกี อมจฺฉรี อกฺโกธนา’’ติอาทินา ‘‘อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา’’ติอาทินา จ ยถาภูตคุณาธิคเตน ชลตเล เตเลน วิย สมนฺตโต ปตฺถเฏน กิตฺติสทฺเทน ยสสฺสินี กิตฺติมตี, เตน วา สีลคุเณน อิธ อธิคเตน ยสปริวาเรน ยสสฺสินี สมฺปนฺนปริวารา. อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺติ ยถูปจิตํ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจนุโภมิ. ยสฺส หิ ปุญฺญผลํ อนุภูยติ, ผลูปจาเรน ตํ ปุญฺญมฺปิ อนุภูยตีติ วุจฺจติ. อถ วา ปุถุชฺชนภาวโต สุจริตผลมฺปิ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ. สุขิตา จมฺหินามยาติ ทิพฺพสุเขน จ ผลสุเขน จ สุขิตา จมฺหิ ภวามิ, กายิกเจตสิกทุกฺขาภาวโต อนามยา อโรคา. "Yasasā ca yasassinī" indica que la seguidora laica Uttarā estaba dotada de virtud y conducta, libre de envidia, avaricia e ira. Por las cualidades reales alcanzadas, su fama se extendió en todas direcciones como aceite sobre la superficie del agua; por lo tanto, era famosa (yasassinī). Además, debido a esa virtud, posee un séquito (yasassinī) en este mundo celestial, habiendo obtenido un séquito glorioso. "Anubhomi sakaṃ puññaṃ" significa que experimento el resultado de mi propio mérito acumulado. Es apropiado decir que uno experimenta el mérito cuando experimenta su fruto, usando el fruto como metáfora del mérito (phalūpacāra). O bien, debido al estado de ser un mundano (puthujjana), el resultado de la conducta correcta también se llama "mérito" (puñña). Como dijo el Bendito: "Monjes, debido a emprender estados saludables, este mérito aumenta". "Sukhitā camhināmayā" significa que soy feliz tanto por la felicidad celestial como por la felicidad del fruto (phalasukha) de un Sakadāgāmi, y estoy libre de aflicción (anāmayā) y enfermedad por la ausencia de sufrimiento físico y mental. ๑๓๖. มม จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘มม วจเนน จ วนฺเทยฺยาสิ, น ตว สภาเวเนวา’’ติ วนฺทนํ สมุจฺจิโนติ. อนจฺฉริยนฺติอาทินา อตฺตโน อริยสาวิกาภาวสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. ตํ ภควาติอาทิ สงฺคีติการวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. 136. En la expresión "mama ca", la partícula "ca" tiene un sentido de conjunción (samuccaya). Con ella, conecta el acto de rendir homenaje: "Rinde homenaje en mi nombre, y no solo por tu propia voluntad". Con las palabras "anacchariyaṃ", etc., ella muestra la naturaleza evidente de su condición como discípula noble (ariyasāvikā). Las palabras "Taṃ bhagavā", etc., son palabras de los recitadores de los concilios (saṅgītikāra). El resto debe entenderse según el método ya explicado. อุตฺตราวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la mansión de Uttarā (Uttarāvimānavaṇṇanā) ha terminado. ๑๖. สิริมาวิมานวณฺณนา 16. Explicación de la Mansión de Sirimā ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ สิริมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน เหฏฺฐา อนนฺตรวตฺถุมฺหิ วุตฺตา สิริมา คณิกา โสตาปตฺติผลสฺส อธิคตตฺตา วิสฺสชฺชิตกิลิฏฺฐกมฺมนฺตา หุตฺวา สงฺฆสฺส อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. อาทิโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ อฏฺฐ ภิกฺขู เคหํ อาคจฺฉนฺติ. สา ‘‘สปฺปึ คณฺหถ ขีรํ คณฺหถา’’ติอาทีนิ วตฺวา เตสํ ปตฺเต ปูเรติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, เทวสิกํ โสฬสกหาปณปริพฺพเยน ปิณฺฑปาโต ทียติ. อเถกทิวสํ เอโก ภิกฺขุ ตสฺสา เคเห [Pg.68] อฏฺฐกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ติโยชนมตฺถเก เอกํ วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ สายํ เถรุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ ปุจฺฉึสุ, ‘‘อาวุโส, กหํ ภิกฺขํ คเหตฺวา อิธาคโตสี’’ติ? ‘‘สิริมาย อฏฺฐกภตฺตํ เม ภุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตํ มนาปํ กตฺวา เทติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตสฺสา ภตฺตํ วณฺเณตุํ, อติปณีตํ กตฺวา เทติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, ตสฺสา ปน เทยฺยธมฺมโตปิ ทสฺสนเมว อุตฺตริตรํ’’. สา หิ อิตฺถี เอวรูปา จ เอวรูปา จาติ ตสฺสา คุเณ กเถสิ. "Tus caballos están uncidos y supremamente adornados": esta es la Mansión de Sirimā. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de bambú (Veḷuvana), en el lugar donde se alimenta a las ardillas. En aquel tiempo, la cortesana Sirimā, mencionada anteriormente en la historia de Uttarā, al haber alcanzado el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala) y habiendo abandonado sus actividades impuras, estableció la ofrenda de ocho raciones de comida mediante sorteo (salākabhatta) para la Sangha. Constantemente, desde el principio, ocho monjes acudían a su casa. Ella, diciendo frases como "tomen mantequilla clarificada, tomen leche", llenaba sus cuencos. Lo que recibía uno era suficiente para tres o cuatro monjes. Diariamente se donaban limosnas con un gasto de dieciséis kahāpaṇas. Entonces, un día, un monje, tras haber comido las ocho raciones de comida en su casa, se dirigió a un monasterio a tres leguas (yojanas) de distancia. Por la tarde, mientras estaba sentado donde se rinde servicio a los ancianos (theras), le preguntaron: "Amigo, ¿dónde has recibido limosnas antes de venir aquí?". Él respondió: "He comido las ocho raciones de comida de Sirimā". Le preguntaron: "Amigo, ¿ella da la comida de manera agradable?". Él respondió: "No es posible describir su comida; la da preparándola de forma extremadamente exquisita. Lo que recibe uno es suficiente para tres o cuatro monjes. Pero incluso más que su ofrenda, ver a Sirimā es algo superior". Él habló de sus virtudes diciendo: "Esa mujer es de tal y tal manera". อเถโก ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา อทิสฺวาปิ สวเนเนว สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน วสฺสคฺคํ กเถตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ฐิติกํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว, อาวุโส, ตสฺมึ เคเห ตฺวํ สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา อฏฺฐกภตฺตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ตงฺขณญฺเญว ปตฺตจีวรมาทาย ปกฺกนฺโต ปาโตว อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สลากคฺคํ ปวิสิตฺวา ฐิโต สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ตสฺสา เคเห อฏฺฐกภตฺตํ ลภิ. โย ปน โส ภิกฺขุ หิยฺโย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ตสฺส คตเวลายเมวสฺสา สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ. ตสฺมา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺสา ทาสิโย อฏฺฐกภตฺตํ ลภิตุํ อาคเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาโรเจสุํ. สา คนฺตฺวา สหตฺถา ปตฺเต คเหตุํ วา นิสีทาเปตุํ วา อสกฺโกนฺตี ทาสิโย อาณาเปสิ ‘‘อมฺมา ปตฺเต คเหตฺวา อยฺเย นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ปตฺเต ปูเรตฺวา เทถา’’ติ. ตา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ ภิกฺขู ปเวเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ภตฺตสฺส ปตฺเต ปูเรตฺวา ตสฺสา อาโรจยึสุ. สา ‘‘มํ ปริคฺคเหตฺวา เนถ, อยฺเย วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาหิ ปริคฺคเหตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ นีตา เวธมาเนน สรีเรน ภิกฺขู วนฺทิ. โส ภิกฺขุ ตํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ ‘‘คิลานาย ตาว อยํ เอติสฺสา รูปโสภา, อโรคกาเล ปน สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตาย อิมิสฺสา กีทิสี รูปสมฺปตฺตี’’ติ. อถสฺส อเนกวสฺสโกฏิสนฺนิจิโต กิเลโส สมุทาจริ. โส อญฺญาณี หุตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต ปตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ปตฺตํ ปิธาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา จีวรกณฺณํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ. อถ นํ เอโก สหายโก ภิกฺขุ ยาจนฺโตปิ โภเชตุํ นาสกฺขิ, โส ฉินฺนภตฺโต อโหสิ. En aquel entonces, un monje, al oír hablar de las virtudes de Sirimā, aun sin haberla visto, desarrolló un profundo afecto por ella basándose únicamente en lo que había escuchado. Pensando: 'Debo ir allí y verla', mencionó su antigüedad en el Vassa y preguntó al monje encargado de los turnos. Al enterarse de que al día siguiente, como monje de mayor rango en la fila (saṅghatthero), recibiría la comida para ocho (aṭṭhakabhatta) en la casa de ella, tan pronto como escuchó estas palabras, tomó su cuenco y sus túnicas y partió. Temprano por la mañana, al amanecer, entró en el salón de distribución (salākaggaṃ) y, habiendo sido asignado como el monje de mayor rango, obtuvo la comida para ocho en la casa de Sirimā. Sin embargo, el monje que había comido allí el día anterior se marchó justo cuando a ella le sobrevino una enfermedad en el cuerpo. Por ello, despojándose de sus ornamentos, Sirimā se acostó. Entonces, sus sirvientas, al ver a los monjes que habían llegado para recibir la comida, se lo informaron. Ella, incapaz de tomar los cuencos con sus propias manos o de invitarlos a sentarse, ordenó a las sirvientas: 'Hijas, tomen los cuencos, inviten a los nobles señores a sentarse, ofrézcanles gachas y alimentos sólidos, y a la hora de la comida principal, llenen sus cuencos y dádselos'. Ellas aceptaron diciendo: 'Está bien, señora', hicieron entrar a los monjes, les ofrecieron gachas y alimentos, y a la hora de la comida, llenaron sus cuencos con arroz y se lo informaron a ella. Ella dijo: 'Sosténganme y llévenme; quiero venerar a los nobles señores'. Así, sostenida por ellas, fue llevada ante los monjes y, con el cuerpo tembloroso, los veneró. Aquel monje, al mirarla, pensó: 'Incluso estando enferma, tal es la belleza de su forma; ¿cómo será la perfección de su belleza en tiempos de salud, cuando está adornada con todos sus ornamentos?'. Entonces, las pasiones (kileso) acumuladas durante incontables millones de años se manifestaron en él. Aturdido por la ignorancia e incapaz de ingerir alimento, tomó su cuenco y regresó al monasterio; allí cubrió el cuenco, lo puso a un lado, extendió un extremo de su túnica y se acostó. Aunque un monje compañero trató de persuadirlo para que comiera, no pudo hacerlo, y así permaneció sin probar bocado. ตํ [Pg.69] ทิวสเมว สายนฺหสมเย สิริมา กาลมกาสิ. ราชา สตฺถุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา กาลมกาสี’’ติ. สตฺถา ตํ สุตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณิ ‘‘สิริมาย สรีรฌาปนกิจฺจํ นตฺถิ, อามกสุสาเน ตํ ยถา กากาทโย น ขาทนฺติ, ตถา นิปชฺชาเปตฺวา รกฺขาเปถา’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. ปฏิปาฏิยา ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา, จตุตฺเถ ทิวเส สรีรํ อุทฺธุมายิ, นวหิ วณมุเขหิ ปุฬวกา ปคฺฆรึสุ, สกลสรีรํ ภินฺนสาลิภตฺตจาฏิ วิย อโหสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ฐเปตฺวา เคหรกฺขณกทารเก สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อนาคจฺฉนฺตานํ อฏฺฐ กหาปณา ทณฺโฑ’’ติ. สตฺถุ สนฺติกญฺจ เปเสสิ ‘‘พุทฺธปฺปมุโข กิร สงฺโฆ สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อาคจฺฉตู’’ติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ ‘‘สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คมิสฺสามา’’ติ. Ese mismo día, por la tarde, Sirimā falleció. El Rey envió un mensaje al Maestro diciendo: 'Señor, Sirimā, la hermana menor de Jīvaka, ha muerto'. Al oír esto, el Maestro envió una respuesta al Rey: 'No debe realizarse el rito de cremación para el cuerpo de Sirimā. Hagan que la acuesten en el cementerio de cadáveres frescos (āmakasusāne) y vigílenla de tal manera que las aves como los cuervos no la devoren'. El Rey actuó según lo indicado por el Buda. Pasaron tres días seguidos y, al cuarto día, el cuerpo se hinchó; de sus nueve orificios empezaron a brotar gusanos, y todo su cuerpo se asemejaba a una olla rota de arroz de buena calidad. El Rey hizo pregonar por la ciudad: 'A excepción de los jóvenes que cuidan las casas, aquel que no acuda a ver a Sirimā será multado con ocho kahāpaṇas'. También envió un mensaje al Maestro: 'Que la comunidad de monjes, encabezada por el Buda, venga a ver a Sirimā'. El Maestro informó a los monjes: 'Iremos a ver a Sirimā'. โสปิ ทหรภิกฺขุ จตฺตาโร ทิวเส กสฺสจิ วจนํ อคฺคเหตฺวา ฉินฺนภตฺโตว นิปชฺชิ. ปตฺเต ภตฺตํ ปูติกํ ชาตํ, ปตฺเต มลมฺปิ อุฏฺฐหิ. อถ โส สหายกภิกฺขุนา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาวุโส สตฺถา สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คจฺฉตี’’ติ วุจฺจมาโน ตถา ฉาตชฺฌตฺโตปิ ‘‘สิริมา’’ติ วุตฺตปเทเยว สหสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สตฺถา สิริมํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ตฺวมฺปิ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อาม คมิสฺสามี’’ติ ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เอกปสฺเส อฏฺฐาสิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ราชปริสาปิ อุปาสกปริสาปิ อุปาสิกาปริสาปิ เอเกกปสฺเส อฏฺฐํสุ. Aquel joven monje, que durante cuatro días no había escuchado a nadie y permanecía acostado sin probar bocado, tenía el arroz de su cuenco ya podrido y el cuenco mismo cubierto de suciedad. Entonces, cuando su compañero se le acercó y le dijo: 'Amigo, el Maestro se dirige a ver a Sirimā', al solo oír el nombre 'Sirimā', se levantó de un salto a pesar de su extrema debilidad por el hambre. Preguntó: '¿El Maestro va a ver a Sirimā? ¿Tú también irás?'. Respondiendo: 'Sí, iré', tiró la comida podrida, lavó su cuenco, lo guardó en su bolsa y partió junto con la comunidad de monjes. El Maestro, rodeado por la comunidad de monjes, se detuvo a un lado; también la comunidad de monjas, el séquito real, y las asambleas de laicos y laicas se detuvieron a los costados. สตฺถา ราชานํ ปุจฺฉิ ‘‘กา เอสา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา นามา’’ติ. ‘‘สิริมา เอสา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ นคเร เภรึ จราเปหิ ‘‘สหสฺสํ ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ, เอโกปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา สตฺถุ อาโรเจสิ ‘‘น คณฺหนฺติ ภนฺเต’’ติ, เตน หิ มหาราช อคฺฆํ โอหาเปหีติ. ราชา ‘‘ปญฺจสตานิ ทตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา กญฺจิ คณฺหนกํ อทิสฺวา ‘‘อฑฺฒเตยฺยสตานิ, ทฺเวสตานิ, สตํ, ปญฺญาสํ, ปญฺจวีสติ, วีสติ กหาปเณ, ทส กหาปเณ, ปญฺจ กหาปเณ, เอกํ กหาปณํ, อฑฺฒํ, ปาทํ, มาสกํ, กากณิกํ [Pg.70] ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ‘‘มุธาปิ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ, ตถาปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา ‘‘มุธาปิ, ภนฺเต, คณฺหนฺโต นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, มหาชนสฺส ปิยมาตุคามํ, อิมสฺมึเยว นคเร สหสฺสํ ทตฺวา ปุพฺเพ เอกทิวสํ ลภึสุ, อิทานิ มุธาปิ คณฺหนฺโต นตฺถิ เอวรูปํ นาม รูปํ ขยวยปฺปตฺตํ อาหริเมหิ อลงฺกาเรหิ วิจิตฺตกตํ นวนฺนํ วณฺณมุขานํ วเสน อรุภูตํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ สมุสฺสิตํ นิจฺจาตุรํ เกวลํ พาลมหาชเนน พหุธา สงฺกปฺปิตตาย พหุสงฺกปฺปํ อทฺธุวํ อตฺตภาว’’นฺติ ทสฺเสนฺโต – El Maestro preguntó al Rey: '¿Quién es esta, gran rey?'. 'Señor, es la llamada Sirimā, la hermana menor de Jīvaka'. '¿Es esta Sirimā?'. 'Sí, Señor'. 'Entonces, haz pregonar por la ciudad: «Que aquel que dé mil kahāpaṇas se lleve a Sirimā»'. El Rey así lo hizo, pero no hubo nadie que dijera ni siquiera 'sí' o 'está bien'. El Rey informó al Maestro: 'Señor, no se la llevan'. 'Entonces, gran rey, reduce el precio'. El Rey hizo pregonar: 'Que se la lleven dando quinientos', y al no ver a nadie interesado, pregonó sucesivamente: 'por doscientos cincuenta, doscientos, cien, cincuenta, veinticinco, veinte kahāpaṇas, diez, cinco, un kahāpaṇa, medio, un cuarto, un māsaka, un kākaṇika'. Finalmente hizo pregonar: 'Que se la lleven incluso gratis'. Aun así, no hubo nadie que dijera ni 'sí' ni 'está bien'. El Rey dijo: 'Señor, ni siquiera gratis hay quien se la lleve'. El Maestro dijo: 'Miren, monjes, a la mujer que antes era tan amada por la multitud; en esta misma ciudad, antes pagaban mil para obtenerla por un solo día, y ahora no hay nadie que se la lleve ni siquiera gratis. Miren este cuerpo (attabhāva), este conjunto de mente y forma que ha llegado a la destrucción y la decadencia, adornado con ornamentos artificiales, convertido en una llaga a través de sus nueve orificios, construido con trescientos huesos, siempre afligido, y objeto de múltiples deseos solo por la imaginación de la gente necia'. Y para mostrar este significado... ‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ; อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตี’’ติ. (เถรคา. ๑๑๖๐) – «¡Mira este cuerpo decorado, un cúmulo de heridas, construido, afligido, objeto de muchos pensamientos, el cual no posee permanencia ni estabilidad!». (Theragāthā 1160). คาถมาห. เทสนาปริโยสาเน สิริมาย ปฏิพทฺธจิตฺโต ภิกฺขุ วิคตฉนฺทราโค หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. Él pronunció esta estrofa. Al finalizar la enseñanza, el monje cuyo corazón estaba apegado a Sirimā, habiéndose liberado del deseo y la pasión, desarrolló la visión cabal (vipassanā) y alcanzó el estado de Arahat; y para ochenta y cuatro mil seres vivos, hubo la realización del Dhamma. เตน จ สมเยน สิริมา เทวกญฺญา อตฺตโน วิภวสมิทฺธึ โอโลเกตฺวา อาคตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน สรีรสมีเป ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ ภควนฺตํ ฐิตํ มหาชนกายญฺจ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ปญฺจหิ เทวกญฺญาสเตหิ ปริวุตา ปญฺจหิ รถสเตหิ ทิสฺสมานกายา อาคนฺตฺวา รถโต โอตริตฺวา สปริวารา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. โส ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อายสฺมา วงฺคีโส ตํ สิริมํ เทวธีตรํ – En aquel tiempo, la doncella celestial Sirimā, contemplando la plenitud de su propia prosperidad y observando el lugar de donde procedía, vio al Bienaventurado de pie rodeado por la asamblea de monjes cerca de su antiguo cuerpo físico, y a la gran multitud reunida. Rodeada por quinientas doncellas celestiales, con su cuerpo manifestándose en quinientos carros, llegó desde su morada celestial, descendió de su carro y, junto con su séquito, rindió homenaje al Bienaventurado y se detuvo con las manos en gesto de reverencia (añjali). En ese momento, el venerable Vaṅgīsa se encontraba cerca del Bienaventurado. Él le dijo al Bienaventurado: «Oh Bienaventurado, se me ocurre una pregunta para hacer». El Bienaventurado respondió: «Que se te ocurra, Vaṅgīsa». Entonces, el venerable Vaṅgīsa se dirigió a la hija de los devas, Sirimā: ๑๓๗. 137. ‘‘ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา, อโธมุขา อฆสิคมา พลี ชวา; อภินิมฺมิตา ปญฺจรถาสตา จ เต, อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยา. "Tus caballos están enganchados y supremamente adornados con ornamentos celestiales; vuelan por el cielo con la cabeza hacia abajo, son poderosos y veloces. También quinientos carros creados por tu karma te siguen, con caballos dirigidos por aurigas". ๑๓๘. 138. ‘‘สา [Pg.71] ติฏฺฐสิ รถวเร อลงฺกตา,โอภาสยํ ชลมิว โชติ โปวโก; ปุจฺฉามิ ตํ วรตนุ อโนมทสฺสเน,กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ; Tú te detienes en tu excelente carro, adornada, resplandeciendo como una llama ardiente; te pregunto, oh poseedora de una forma excelente y visión perfecta: ¿de qué orden de devas has venido ante el Insuperable?», le preguntó. ๑๓๗. ตตฺถ ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ ปรมํ อติวิย วิเสสโต อลงฺกตา, ปรเมหิ วา อุตฺตเมหิ ทิพฺเพหิ อสฺสาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, ปรมา วา อคฺคา เสฏฺฐา อาชานียา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา หยา อสฺสา เต ตว รเถ โยชิตา, ยุตฺตา วา เต รถสฺส จ อนุจฺฉวิกา, อญฺญมญฺญํ วา สทิสตาย ยุตฺตา สํสฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปรมอลงฺกตา’’ติ ปุริมสฺมึ ปกฺเข สนฺธึ อกตฺวา ทุติยสฺมึ ปกฺเข อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อโธมุขาติ เหฏฺฐามุขา. ยทิปิ เต ตทา ปกติยาว ฐิตา, เทวโลกโต โอโรหณวเสน ‘‘อโธมุขา’’ติ วุตฺตา. อฆสิคมาติ เวหาสํคมา. พลีติ พลวนฺโต. ชวาติ ชวนกา, พลวนฺโต เจว เวควนฺโต จาติ อตฺโถ. อภินิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญกมฺเมน นิมฺมิตา นิพฺพตฺตา. สยํ นิมฺมิตเมว วา สนฺธาย ‘‘อภินิมฺมิตา’’ติ วุตฺตํ นิมฺมานรติภาวโต สิริมาย เทวธีตาย. ปญฺจรถาสตาติ คาถาสุขตฺถํ ถการสฺส ทีฆํ ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ กตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺติอโลโป วา ทฏฺฐพฺโพ, ปญฺจ รถสตานีติ อตฺโถ. อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยาติ สารถีหิ โจทิตา วิย รเถสุ ยุตฺตา อิเม หยา ภทฺเท, เทวเต, ตํ อนุคจฺฉนฺติ. ‘‘สารถิอโจทิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สารถีหิ อโจทิตา เอว อนุคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘สารถิโจทิตา หยา’’ติ เอกํเยว วา ปทํ คาถาสุขตฺถํ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, สารถิโจทิตหยา ปญฺจ รถสตาติ โยชนา. 137. Allí, «yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā» significa supremamente adornados en extremo, o adornados con ornamentos celestiales supremos para caballos; o bien, caballos excelentes, supremos y de pura raza, adornados con todos los ornamentos, uncidos a tu carro. «Yuttā» significa adecuados para tu carro o asociados por su semejanza mutua. Aquí, en «paramaalaṅkatā», no se debe realizar el sandhi en el primer caso, y en el segundo caso debe verse como una designación sin terminación de caso. «Adhomukhā» significa con las caras hacia abajo; aunque en ese momento estuvieran en su estado natural en el mundo humano, se dice «con las caras hacia abajo» debido a que descendían del mundo de los devas. «Aghasigamā» significa que viajan por el espacio (vehāsa). «Balī» significa poderosos. «Javā» significa veloces; el sentido es que poseen tanto gran poder como gran velocidad. «Abhinimmitā» significa creados o producidos por el karma de tus méritos; o se dice «creados» refiriéndose a que fueron creados por ella misma, debido a que la hija de los devas, Sirimā, pertenece al reino de los Nimmānaratī. «Pañcarathāsatā»: este término se expresa alargando la letra «ta» y cambiando el género para facilitar la recitación de la estrofa, o debe verse como una elisión de la terminación de caso; el significado es quinientos carros. «Anventi taṃ sārathicoditā hayā»: estos caballos uncidos a los carros, oh noble deidad, te siguen como si fueran impulsados por los aurigas. Algunos leen «sārathiacoditā», que significa que te siguen sin ser siquiera espoleados por los aurigas. «Sārathicoditā hayā» se expresa como una sola palabra con la vocal alargada para facilitar la métrica; la construcción es: quinientos carros con caballos impulsados por aurigas. ๑๓๘. สา ติฏฺฐสีติ สา ตฺวํ ติฏฺฐสิ. รถวเรติ รถุตฺตเม. อลงฺกตาติ สฏฺฐิสกฏภาเรหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตสรีรา. โอภาสยํ ชลมิว โชติ ปาวโกติ โอภาเสนฺตี โชติริว ชลนฺตี ปาวโก วิย จ ติฏฺฐสิ, สมนฺตโต โอภาเสนฺตี ชลนฺตี ติฏฺฐสีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โชตี’’ติ จ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกรูปานํ สาธารณนามํ. วรตนูติ อุตฺตมรูปธเร สพฺพงฺคโสภเน. ตโต เอว อโนมทสฺสเน [Pg.72] อลามกทสฺสเน, ทสฺสนีเย ปาสาทิเกติ อตฺโถ. กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมีติ กุโต นาม เทวกายโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปยิรุปาสนาย อุปคญฺฉิ อุปคตาสิ. 138. «Sā tiṭṭhasī» significa: tú te detienes. «Rathavareti» significa en el carro excelente. «Alaṅkatā» significa con el cuerpo adornado con ornamentos celestiales equivalentes a la carga de sesenta carretas. «Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako» significa que te detienes iluminando como una luz y resplandeciendo como una hoguera; el sentido es que te detienes brillando e iluminando todo a tu alrededor. «Joti» es un nombre común para la luna, el sol, las constelaciones y las estrellas. «Varatanū» significa que posee una forma física superior y es hermosa en todos sus miembros. Por eso mismo, «anomadassane» significa de apariencia no inferior, digna de ser vista y agradable. «Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī» significa: ¿de qué orden de devas has venido para rendir culto al Insuperable, el Buda perfectamente iluminado? เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตานํ อาวิกโรนฺตี – Habiendo sido interrogada de esta manera por el monje, esa deidad, deseando revelarse a sí misma— ๑๓๙. 139. ‘‘กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรํ, นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตา; ตสฺมา กายา อจฺฉรา กามวณฺณินี, อิธาคตา อนธิวรํ นมสฺสิตุ’’นฺติ. – «Aquel que dicen es el reino supremo para quienes han alcanzado la cima de los placeres sensuales, donde los devas se deleitan creando una y otra vez; de ese orden vengo, una ninfa capaz de asumir cualquier forma placentera, y he venido aquí para rendir homenaje al Insuperable». คาถมาห. Recitó esta estrofa. ๑๓๙. ตตฺถ กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรนฺติ กามูปโภเคหิ อคฺคภาวํ ปตฺตานํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ ยํ เทวกายํ ยเสน โภคาทิวเสน จ อนุตฺตรนฺติ วทนฺติ, ตโต กายา. นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตาติ นิมฺมานรติเทวตา อตฺตนา ยถารุจิเต กาเม สยํ นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺตา อภิรมนฺติ. ตสฺมา กายาติ ตสฺมา นิมฺมานรติเทวนิกายา. กามวณฺณินีติ กามรูปธรา ยถิจฺฉิตรูปธารินี. อิธาคตาติ อิธ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก, อิมํ วา มนุสฺสโลกํ อาคตา. 139. Allí, «kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ» se refiere a aquel reino de los devas que se dice es insuperable en términos de séquito y goces para los devas Paranimmitavasavattī que han alcanzado la excelencia en los placeres sensuales; de ese orden. «Nimmāya nimmāya ramanti devatā» significa que los devas Nimmānaratī se deleitan, juegan y disfrutan creando por sí mismos los placeres sensuales según su deseo. «Tasmā kāyā» significa de ese orden de los devas Nimmānaratī. «Kāmavaṇṇinī» significa que posee una forma sensual según su voluntad, asumiendo la apariencia que desea. «Idhāgatā» significa que ha venido aquí, a este mundo humano. เอวํ เทวตาย อตฺตโน นิมฺมานรติเทวตาภาเว กถิเต ปุน เถโร ตสฺสา ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญกมฺมํ ลทฺธิญฺจ กถาเปตุกาโม – Habiéndose revelado así la deidad como una deidad Nimmānaratī, el monje, deseando que ella relatara su existencia anterior, las acciones meritorias realizadas allí y su fe— ๑๔๐. 140. ‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรีธ, เกนจฺฉสิ ตฺวํ อมิตยสา สุเขธิตา; อิทฺธี จ เต อนธิวรา วิหงฺคมา, วณฺโณ จ เต ทส ทิสา วิโรจติ. «¿Qué conducta correcta practicaste antes aquí? ¿Por qué posees una gloria infinita y prosperas en la felicidad? Tu poder es insuperable, viajas por el aire y tu belleza resplandece en las diez direcciones. ๑๔๑. 141. ‘‘เทเวหิ ตฺวํ ปริวุตา สกฺกตา จสิ,กุโต จุตา สุคติคตาสิ เทวเต; กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ,อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ; "Diosa, estás rodeada y honrada por los dioses. ¿De qué destino has fallecido para llegar a este destino feliz (sugati)? ¿De quién seguiste las instrucciones y enseñanzas? Si eres una discípula del Buda, dímelo". Él pronunció estos dos versos. ๑๔๐. ตตฺถ [Pg.73] อาจรีติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, อุปจินีติ อตฺโถ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา อิมสฺมึ เทวตฺตภาเว. เกนจฺฉสีติ เกน ปุญฺญกมฺเมน อสฺสตฺถา อจฺฉสิ. ‘‘เกนาสิ ตฺว’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ. อมิตยสาติ น มิตยสา อนปฺปกปริวารา. สุเขธิตาติ สุเขน วฑฺฒิตา, สุปริพฺรูหิตทิพฺพสุขาติ อตฺโถ. อิทฺธีติ ทิพฺพานุภาโว. อนธิวราติ อธิกา วิสิฏฺฐา อญฺญา เอติสฺสา นตฺถีติ อนธิวรา, อติอุตฺตมาติ อตฺโถ. วิหงฺคมาติ เวหาสคามินี. ทส ทิสาติ ทสปิ ทิสา. วิโรจตีติ โอภาเสติ. 140. En este contexto, la palabra 'ācarī' se expresa con la vocal larga 'ā' en lugar de la breve, con el sentido de 'upacini' (haber acumulado). 'Idha' es una simple partícula enfática, o bien significa 'aquí, en este estado de existencia divina'. 'Kenacchasī' significa: '¿debido a qué acción meritoria (puññakamma) permaneces aquí radiante?'. Algunos leen 'kenāsi tvaṃ'. 'Amitayasā' significa que no tiene una reputación o séquito limitado, sino que posee un séquito numeroso. 'Sukhedhitā' significa que ha crecido en la felicidad, es decir, posee una felicidad celestial plenamente desarrollada. 'Iddhī' se refiere al poder o majestad divina (dibbānubhāvo). 'Anadhivarā' significa que no existe otra deidad femenina que sea superior o más excelente que ella; el sentido es 'atiuttamā' (supremamente excelente). 'Vihaṅgamā' significa capaz de desplazarse por el cielo. 'Dasa disā' se refiere a las diez direcciones del espacio. 'Virocatī' significa que las ilumina con su resplandor. ๑๔๑. ปริวุตา สกฺกตา จสีติ สมนฺตโต ปริวาริตา สมฺภาวิตา จ อสิ. กุโต จุตา สุคติคตาสีติ ปญฺจสุ คตีสุ กตรคติโต จุตา หุตฺวา สุคตึ อิมํ เทวคตึ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคตา อสิ. กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนินฺติ กสฺส นุ วา สตฺถุ สาสเน ปาวจเน โอวาทานุสาสนิสมฺปฏิจฺฉเนน ตฺวํ วจนกรา อสีติ โยชนา. กสฺส วา ตฺวํ สตฺถุ วจนกรา อนุสาสกสฺส อนุสิฏฺฐิยํ ปติฏฺฐาเนนาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน ตสฺสา ลทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุทฺเทสิกวเสน ‘‘อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ พุทฺธสาวิกาติ สพฺพมฺปิ เญยฺยธมฺมํ สยมฺภุญาเณน หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต พุทฺธตฺตา พุทฺธสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตาติ พุทฺธสาวิกา. 141. 'Parivutā sakkatā casī' significa que estás rodeada por un séquito y eres honrada por todas partes. 'Kuto cutā sugatigatāsī' significa: '¿de cuál de los cinco destinos (gati) has partido (cutā) para haber llegado, mediante el renacimiento por aparición espontánea (upapātapaṭisandhi), a este feliz destino, este reino celestial?'. 'Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ' se interpreta como: '¿bajo la instrucción y enseñanza de qué maestro actúas tú como seguidora de sus palabras, habiendo aceptado sus consejos y exhortaciones?'. O bien, debe entenderse el sentido así: '¿por estar establecida en la enseñanza de qué instructor actúas tú como seguidora de las palabras de tal maestro?'. Habiendo preguntado así sobre su adhesión espiritual de manera general (anuddesikavasena), el monje vuelve a preguntar de manera específica (uddesikavasena): 'Dime si eres una discípula del Buda (buddhasāvikā)'. En este contexto, 'buddhasāvikā' se refiere a una discípula del Buda, el Bienaventurado, quien conoce toda la realidad cognoscible (ñeyyadhamma) mediante su conocimiento omnisciente (sayambhūñāṇa) de forma tan clara como un fruto de amalaka en la palma de la mano; ella se convirtió en una noble (ariya) al final de haber escuchado su enseñanza. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถนฺตี เทวตา อิมา คาถา อภาสิ – De esta manera, la deidad, deseando explicar el significado de lo preguntado por el venerable Thera Vangisa, recitó estas estrofas: ๑๔๒. 142. ‘‘นคนฺตเร นครวเร สุมาปิเต, ปริจาริกา ราชวรสฺส สิริมโต; นจฺเจ คีเต ปรมสุสิกฺขิตา อหุํ, สิริมาติ มํ ราชคเห อเวทึสุ. "Señor, en mi vida anterior, en la excelente ciudad de Rājagaha, bien construida entre las montañas, fui servidora del glorioso y gran rey Bimbisāra. Estaba muy bien entrenada en la danza y el canto; en Rājagaha me conocían como Sirimā". ๑๔๓. 143. ‘‘พุทฺโธ จ เม อิสินิสโภ วินายโก, อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ; อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธ สสฺสตํ, มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ. "El Buda, el líder supremo entre los sabios y guía de los seres, me enseñó la impermanencia del origen y del sufrimiento. También enseñó la cesación del sufrimiento, que es incondicionada (asaṅkhata) y eterna (sassata), y este camino recto, sin dobleces y pacífico". ๑๔๔. 144. ‘‘สุตฺวานหํ [Pg.74] อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนํ; สีเลสฺวหํ ปรมสุสํวุตา อหุํ, ธมฺเม ฐิตา นรวรพุทฺธเทสิเต. "Habiendo escuchado la enseñanza, el verdadero Dharma, el estado inmortal e incondicionado del Tathāgata inigualable, me volví supremamente controlada en las virtudes (sīla) y me establecí en el Dharma enseñado por el Buda, el más excelente de los hombres". ๑๔๕. 145. ‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ; ตตฺเถวหํ สมถสมาธิมาผุสึ, สาเยว เม ปรมนิยามตา อหุ. "Habiendo conocido el estado incondicionado y libre de pasión (viraja) enseñado por el Tathāgata inigualable, alcancé en ese mismo instante la concentración de la tranquilidad (samathasamādhi); esa misma obtención fue para mí el camino supremo (paramaniyāmatā)". ๑๔๖. 146. ‘‘ลทฺธานหํ อมตวรํ วิเสสนํ, เอกํสิกา อภิสมเย วิเสสิย; อสํสยา พหุชนปูชิตา อหํ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ. "Habiendo obtenido el excelente estado inmortal que distingue de los mundanos, obtuve una certeza absoluta en la penetración de las verdades. Habiendo alcanzado esa distinción, estoy libre de dudas. Siendo honrada por mucha gente, disfruto de abundante placer en mis juegos celestiales". ๑๔๗. 147. ‘‘เอวํ อหํ อมตทสมฺหิ เทวตา, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาวิกา; ธมฺมทฺทสา ปฐมผเล ปติฏฺฐิตา, โสตาปนฺนา น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ. "De esta manera, soy una diosa que ha visto lo inmortal (amatadasā), una discípula del Tathāgata inigualable. Habiendo visto el Dharma y estando establecida en el primer fruto (el de entrar en la corriente), soy una Sotāpanna y ya no existe para mí un destino de sufrimiento (duggati)". ๑๔๘. 148. ‘‘สา วนฺทิตุํ อนธิวรํ อุปาคมึ, ปาสาทิเก กุสลรเต จ ภิกฺขโว; นมสฺสิตุํ สมณสมาคมํ สิวํ, สคารวา สิริมโต ธมฺมราชิโน. "Esa yo he venido a rendir homenaje al Inigualable, a los monjes inspiradores que se deleitan en el mérito, a la asamblea de ascetas pacíficos y al Dharma. Poseo respeto por el glorioso Rey del Dharma". ๑๔๙. 149. ‘‘ทิสฺวา มุนึ มุทิตมนมฺหิ ปีณิตา, ตถาคตํ นรวรทมฺมสารถึ; ตณฺหจฺฉิทํ กุสลรตํ วินายกํ, วนฺทามหํ ปรมหิตานุกมฺปก’’นฺติ. "Al ver al Sabio (muni), el Tathāgata, el guía supremo de los hombres, mi corazón se llena de gozo y alegría. Rindo homenaje a ese Sabio, que ha cortado la sed (taṇhā), que se deleita en lo saludable, el Guía que posee una compasión suprema por todos los seres". ๑๔๒. ตตฺถ นคนฺตเรติ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภารปณฺฑวคิชฺฌกูฏสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ, ยโต ตํ นครํ ‘‘คิริพฺพช’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.75]. นครวเรติ อุตฺตมนคเร, ราชคหํ สนฺธายาห. สุมาปิเตติ มหาโควินฺทปณฺฑิเตน วตฺถุวิชฺชาวิธินา สมฺมเทว นิเวสิเต. ปริจาริกาติ สํคีตปริจริยาย อุปฏฺฐายิกา. ราชวรสฺสาติ พิมฺพิสารมหาราชสฺส. สิริมโตติ เอตฺถ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺญํ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ สิริมา, ตสฺส สิริมโต. ปรมสุสิกฺขิตาติ อติวิย สมฺมเทว จ สิกฺขิตา. อหุนฺติ อโหสึ. อเวทึสูติ อญฺญาสุํ. 142. En este contexto, 'nagantare' significa en medio de las cinco montañas conocidas como Isigili, Vepulla, Vebhara, Pandava y Gijjhakuta; por estar rodeada de estas montañas, dicha ciudad se llama 'Giribbaja'. 'Nagaravare' se refiere a la noble ciudad de Rajagaha. 'Sumāpite' significa bien establecida y construida por el sabio Mahagovinda mediante el conocimiento de la arquitectura de ciudades. 'Paricārikā' se refiere a una servidora que asistía mediante la música y la danza. 'Rājavarassa' se refiere al gran rey Bimbisara. Sobre 'sirimato', dicen que 'sirī' es un sinónimo de sabiduría y mérito (buddhipuñña). O bien, se llama 'sirī' a toda la prosperidad y belleza física que surge del mérito y que se apoya en quien ha realizado acciones meritorias; puesto que el rey la posee, es llamado 'sirimā'. 'Paramasusikkhitā' significa entrenada de manera sumamente perfecta. 'Ahuṃ' significa 'yo fui'. 'Avediṃsu' significa 'me conocían' o 'lo sabían'. ๑๔๓. อิสินิสโภติ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ. รถา โส อตฺตโน นิสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา เกนจิ ปริสฺสเยน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ภควา ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, ตสฺมา นิสโภ วิยาติ นิสโภ. สีลาทีนํ ธมฺมกฺขนฺธานํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธโวหาเรสุ เสกฺขาเสกฺขอิสีสุ นิสโภ, อิสีนํ วา นิสโภ, อิสิ จ โส นิสโภ จาติ วา อิสินิสโภ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโตติ วา วินายโก, สยมฺภูติ อตฺโถ. 143. 'Isinisabho': un buey que es el líder de cien vacas se llama 'usabha', el líder de mil vacas se llama 'vasabha', o bien, el jefe de cien establos es un 'usabha' y el de mil establos es un 'vasabha'. Un 'nisabha' es el más excelente de todos los bueyes, capaz de resistir todos los peligros, de color blanco, de apariencia serena, capaz de cargar grandes pesos y que no se inmuta ni siquiera ante el sonido de cien rayos. Así como ese buey llamado 'nisabha', dotado de su propia fuerza, se mantiene firme e inconmovible ante cualquier peligro presionando la tierra con sus cuatro patas, del mismo modo el Bienaventurado, dotado de las diez fuerzas del Tathagata, se mantiene firme e inconmovible en medio de las ocho asambleas (que representan la tierra) mediante sus cuatro pies de confianza absoluta (vesārajja), sin ser perturbado por ningún oponente o enemigo en el mundo de los devas; por ello es como un 'nisabha'. Es 'isi' (sabio/vidente) porque busca (esana) los cúmulos de virtudes como el sīla, etc.; es el 'nisabha' entre los sabios (isīnaṃ) ya sean discípulos en aprendizaje (sekha) o realizados (asekha). 'Vināyako' significa que entrena a los seres que deben ser domados, o bien, aquel que no tiene un guía superior por ser un Buda por sí mismo (Sayambhū). อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ สมุทยสจฺจสฺส จ ทุกฺขสจฺจสฺส จ อนิจฺจตํ วยธมฺมตํ อภาสิ. เตน ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตโน อภิสมยญาณสฺส ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ วา สมุทยสจฺจญฺจ ทุกฺขสจฺจญฺจ อนิจฺจตญฺจ. ตตฺถ สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจคฺคหเณน วิปสฺสนาย ภูมึ ทสฺเสติ, อนิจฺจตาคหเณน ตสฺสา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สงฺขารานญฺหิ อนิจฺจากาเร วิภาวิเต ทุกฺขากาโร อนตฺตากาโรปิ วิภาวิโตเยว โหติ ตํนิพนฺธนตฺตา [Pg.76] เตสํ. เตนาห ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตนฺติ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ, สพฺพกาลํ ตถภาเวน สสฺสตํ, สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธภาวโต ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวนฺติ อนฺตทฺวยปริวชฺชเนน กุฏิลภาวกรานํ มายาทีนํ กายวงฺกาทีนญฺจ ปหาเนน อกุฏิลํ, ตโต เอว อญฺชสํ, อสิวภาวกรานํ กามราคาทีนํ สมุจฺฉินฺทเนน สิวํ นิพฺพานํ. มคฺคนฺติ นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ ‘‘มคฺโค’’ติ ลทฺธนามํ อิทํ ตุมฺหากญฺจ มมญฺจ ปจฺจกฺขภูตํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาสงฺขาตํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. Con las palabras ‘Adesayī samudayadukkhaniccatanti’ (enseñó la impermanencia del origen y del sufrimiento), el Buda declaró la transitoriedad y la naturaleza de disolución tanto de la verdad del origen (samudayasacca) como de la verdad del sufrimiento (dukkhasacca). A través de esta enseñanza: ‘Todo lo que tiene la naturaleza de surgir, todo eso tiene la naturaleza de cesar’, se muestra el modo en que opera Su conocimiento de penetración (abhisamayañāṇa). Por ‘samudayadukkhaniccatanti’ también se entiende: la verdad del origen, la verdad del sufrimiento y su impermanencia. Allí, al mencionar la verdad del origen y la del sufrimiento, se muestra el fundamento de la visión profunda (vipassanā); al mencionar la impermanencia, se muestra el modo de proceder de dicha visión profunda. Pues, al quedar clara la característica de impermanencia de las formaciones (saṅkhāra), quedan también claramente expuestas las características de sufrimiento y de no-yo, debido a que estas dependen de aquella. Por ello se dijo: ‘Lo que es impermanente es sufrimiento; lo que es sufrimiento es no-yo’ (SN 22.15). ‘Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti’: se llama no condicionado (asaṅkhata) porque no ha sido fabricado por ninguna causa (paccaya), y eterno (sassata) por mantener su naturaleza tal cual en todo momento; la construcción gramatical es: ‘Él me enseñó la noble verdad del cese del sufrimiento (dukkhanirodha), que es el cese de todo el ciclo de sufrimientos’. ‘Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti’: es ‘sin doblez’ (akuṭila) por evitar los dos extremos y por el abandono de las impurezas como el engaño y las desviaciones físicas; por esa misma razón es un ‘camino directo’ (añjasa), y es ‘pacífico’ (siva), es decir, el Nibbāna, por el corte radical de los deseos sensuales y otras impurezas que quitan la paz. Se llama ‘camino’ (magga) porque es buscado por quienes anhelan el Nibbāna, o porque avanza destruyendo las impurezas; la construcción es: ‘Él me enseñó esta noble verdad conocida como la práctica que conduce al cese del sufrimiento, la cual es evidente para ustedes y para mí’. ๑๔๔. สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส, สเทวเก โลเก อคฺคภาวโต อนธิวรสฺส, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อมตปทํ อสงฺขตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส เทสิตตฺตา, อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส ปฏิปชฺชนุปายตฺตา เกนจิปิ อสงฺขรณียตฺตา จ อมตปทํ อสงฺขตํ สาสนํ สทฺธมฺมํ อหํ สุตฺวานาติ. สีเลสฺวหนฺติ สีเลสุ นิปฺผาเทตพฺเพสุ อหํ. ปรมสุสํวุตาติ อติวิย สมฺมเทว สํวุตา. อหุนฺติ อโหสึ. ธมฺเม ฐิตาติ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตา. 144. En cuanto a ‘Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti’, este es el significado resumido: He escuchado la enseñanza del verdadero Dhamma, que es el estado inmortal y no condicionado. Se refiere al Tathāgata por haber venido de la misma manera que los Budas anteriores, y al Supremo (anadhivara) por ser el más excelente en el mundo con sus deidades. Es el estado inmortal (amatapada) y no condicionado (asaṅkhata) porque la enseñanza fue expuesta con el propósito del Nibbāna, o porque es el medio para alcanzar el Nibbāna inmortal y no puede ser condicionado por ninguna causa. ‘Sīlesvahanti’ significa en las virtudes morales que deben ser perfeccionadas. ‘Paramasusaṃvutāti’ significa muy bien y perfectamente restringida. ‘Ahunti’ significa fui. ‘Dhamme ṭhitāti’ significa establecida en el Dhamma de la práctica. ๑๔๕. ญตฺวานาติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ชานิตฺวา. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ขเณ, ตสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. สมถสมาธิมาผุสินฺติ ปจฺจนีกธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน สมนโต วูปสมนโต ปรมตฺถสมถภูตํ โลกุตฺตรสมาธึ อาผุสึ อธิคจฺฉึ. ยทิปิ ยสฺมึ ขเณ นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมโย, ตสฺมึเยว ขเณ มคฺคสฺส ภาวนาภิสมโย, อารมฺมณปฏิเวธํ ปน ภาวนาปฏิเวธสฺเสว ปุริมสิทฺธิการณํ วิย กตฺวา ทสฺเสตุํ – 145. ‘Ñatvānāti’ significa habiendo conocido por medio de la penetración como realización (sacchikiriyābhisamaya). ‘Tatthevāti’ significa en ese mismo momento, o en esta misma existencia. ‘Samathasamādhimāphusinti’ significa que alcancé el samādhi supramundano (lokuttara), que es la tranquilidad suprema, porque apacigua y corta radicalmente las impurezas que le son opuestas. Aunque en el mismo instante en que ocurre la realización de la verdad del cese (nirodha) ocurre también el desarrollo de la verdad del camino (magga), se presenta de este modo para mostrar la penetración del objeto como si fuera la causa previa para la penetración del desarrollo del camino: ‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ’’. ‘Habiendo conocido el estado libre de mácula y no condicionado, enseñado por el Tathāgata Supremo’. ตตฺเถวหํ ‘สมถสมาธิมาผุสิ’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐). ญตฺวานาติ วา สมานกาลวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ [Pg.77] ยถา ‘‘นิหนฺตฺวาน ตมํ สพฺพํ, อาทิจฺโจ นภมุคฺคโต’’ติ. สาเยวาติ ยา โลกุตฺตรสมาธิผุสนา ลทฺธา, สาเยว. ปรมนิยามตาติ ปรมา อุตฺตมา มคฺคนิยามตา. ‘Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ’ se dice así como en la frase: ‘Dependiendo del ojo y de las formas surge la conciencia visual’ (MN 148). O bien, ‘ñatvāna’ debe entenderse dicho en el sentido de simultaneidad, como en: ‘Habiendo destruido toda la oscuridad, el sol se elevó en el cielo’. ‘Sāyevāti’ se refiere a ese mismo logro del samādhi supramundano obtenido. ‘Paramaniyāmatāti’ es la suprema y excelente fijeza del camino (magganiyāma). ๑๔๖. วิเสสนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ วิเสสกํ วิสิฏฺฐภาวสาธกํ. เอกํสิกาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอกํสคาหวตี รตนตฺตเย นิพฺพิจิกิจฺฉา. อภิสมเย วิเสสิยาติ สจฺจปฏิเวธวเสน วิเสสํ ปตฺวา. ‘‘วิเสสินี’’ติปิ ปฐนฺติ, อภิสมยเหตุ วิเสสวตีติ อตฺโถ. อสํสยาติ โสฬสวตฺถุกาย อฏฺฐวตฺถุกาย จ วิจิกิจฺฉาย ปหีนตฺตา อปคตสํสยา. ‘‘อสํสิยา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. พหุชนปูชิตาติ สุคตีหิ ปเรหิ ปตฺถนียคุณาติ อตฺโถ. ขิฑฺฑารตินฺติ ขิฑฺฑาภูตํ รตึ, อถ วา ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ ขิฑฺฑาวิหารญฺจ รติสุขญฺจ. 146. ‘Visesananti’ es aquello que distingue y produce un estado de excelencia respecto a las personas mundanas (puthujjana). ‘Ekaṃsikāti’ significa que posee una convicción firme y absoluta en las Tres Joyas: ‘El Bienaventurado es el Buda perfectamente iluminado, el Dhamma está bien expuesto, el Sangha ha practicado bien’, estando libre de dudas. ‘Abhisamaye visesiyā’ significa habiendo alcanzado la distinción por medio de la penetración de las verdades; algunos leen ‘visesinī’, con el significado de que posee distinción debido a la penetración (abhisamaya). ‘Asaṃsayā’ significa que las dudas han desaparecido por haber abandonado la incertidumbre sobre los dieciséis puntos y los ocho puntos de duda; algunos leen ‘asaṃsiyā’. ‘Bahujanapūjitāti’ significa que posee cualidades deseadas por otros seres de buen destino. ‘Khiḍḍāratinti’ se refiere al deleite en forma de juego, o bien al juego, al deleite, a la diversión y a la felicidad del placer. ๑๔๗. อมตทสมฺหีติ อมตทสา นิพฺพานทสฺสาวินี อมฺหิ. ธมฺมทฺทสาติ จตุสจฺจธมฺมํ ทิฏฺฐวตี. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาทิโต ปตฺตา. น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคตีติ น จ ปน เม อตฺถิ ทุคฺคติ อวินิปาตธมฺมตฺตา. 147. ‘Amatadasamhī’ significa soy alguien que ha visto el Nibbāna (amatadasā). ‘Dhammaddasāti’ significa que ha visto el Dhamma de las Cuatro Nobles Verdades. ‘Sotāpannā’ significa que ha alcanzado por primera vez la corriente del noble camino. ‘Na ca pana matthi duggatī’ significa que para mí ya no existe el renacimiento en estados de miseria, por tener una naturaleza que no cae en los mundos inferiores. ๑๔๘. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห. กุสลรเตติ กุสเล อนวชฺชธมฺเม นิพฺพาเน รเต. ภิกฺขโวติ ภิกฺขู นมสฺสิตุํ อุปาคมินฺติ โยชนา. สมณสมาคมํ สิวนฺติ สมณานํ สมิตปาปานํ พุทฺธพุทฺธสาวกานํ สิวญฺจ ธมฺมํ เขมํ สมาคมํ สงฺคมํ ปยิรุปาสิตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. สิริมโต ธมฺมราชิโนติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. สิริมติ ธมฺมราชินีติ อตฺโถ. เอวเมว จ เกจิ ปฐนฺติ. 148. ‘Pāsādiketi’ significa que inspiran devoción. ‘Kusalarateti’ significa que se deleitan en el Nibbāna, el Dhamma irreprochable. ‘Bhikkhavoti’: la construcción es que me acerqué para rendir homenaje a los monjes. ‘Samaṇasamāgamaṃ sivanti’: la conexión es que me acerqué para frecuentar la asociación con los ascetas (samaṇa) —el Buda y sus discípulos— que han apaciguado el mal, y para encontrar el Dhamma pacífico y seguro. ‘Sirimato dhammarājinoti’ es un uso del caso genitivo en sentido de locativo; el significado es ‘en el glorioso Rey del Dhamma’. Algunos maestros leen precisamente ‘sirimati dhammarājini’. ๑๔๙. มุทิตมนมฺหีติ โมทิตมนา อมฺหิ. ปีณิตาติ ตุฏฺฐา, ปีติรสวเสน วา ติตฺตา. นรวรทมฺมสารถินฺติ นรวโร จ โส อคฺคปุคฺคลตฺตา, ทมฺมานํ ทเมตพฺพานํ เวเนยฺยานํ นิพฺพานาภิมุขํ สารณโต ทมฺมสารถิ จาติ นรวรทมฺมสารถิ, ตํ. ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ ปรเมน อุตฺตเมน หิเตน สพฺพสตฺตานํ อนุกมฺปกํ. 149. 'Muditamanamhīti' significa 'tengo un corazón gozoso'. 'Pīṇitāti' significa satisfecha o, en otro sentido, plena por el sabor del rapto espiritual (pīti). En el término 'naravaradammasārathiṃ', se le llama así porque es el hombre noble (naravara) por ser el individuo supremo, y es el guía de los seres disciplinables (dammasārathi) porque los conduce hacia el Nibbāna; por estas dos cualidades es el 'Guía de los hombres que deben ser domados'. 'Paramahitānukampakaṃ' se refiere a aquel que tiene compasión por todos los seres con el beneficio supremo y más alto. เอวํ [Pg.78] สิริมา เทวธีตา อตฺตโน ลทฺธิปเวทนมุเขน รตนตฺตเย ปสาทํ ปเวเทตฺวา ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวโลกเมว คตา. ภควา ตเมว โอติณฺณวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ. De esta manera, la deidad Sirimā, habiendo manifestado su fe en la Triple Joya mediante la declaración de sus propias convicciones, saludó al Bendito y a la Sangha de monjes, realizó la circunvalación ritual y partió hacia el mundo de los devas. El Bendito, tomando ese acontecimiento como el origen de la enseñanza, expuso el Dhamma. Al finalizar la enseñanza, el monje que estaba insatisfecho en la vida santa alcanzó el estado de Arahant, y dicha enseñanza resultó beneficiosa para la asamblea de seres que se había reunido. สิริมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación sobre la Mansión de Sirimā. ๑๗. เกสการีวิมานวณฺณนา 17. Comentario sobre la Mansión de Kesakārī. อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ เกสการีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺติ. ตสฺมิญฺจ เคเห พฺราหฺมณสฺส ธีตา เกสการี นาม เคหทฺวารสมีเป มาตุ สีสโต อูกา คณฺหนฺตี เต ภิกฺขู คจฺฉนฺเต ทิสฺวา มาตรํ อาห ‘‘อมฺม, อิเม ปพฺพชิตา ปฐเมน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สุขุมาลา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูตา มญฺเญ, กสฺมา นุ โข อิเม อิมสฺมึเยว วเย ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ มาตา อาห ‘‘อตฺถิ, อมฺม, สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ, ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตสฺส อิเม ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตี’’ติ. 'Esta mansión es espléndida y radiante' es el inicio de la historia de la Mansión de Kesakārī. ¿Cuál fue su origen? El Bendito residía en Isipatana, en el Bosque de los Ciervos, cerca de Benarés. En aquel tiempo, muchos monjes, tras vestirse por la mañana y tomar sus cuencos y mantos, entraron en Benarés para pedir limosna. Pasaron cerca de la puerta de la casa de cierto brahmán. En esa casa, la hija del brahmán llamada Kesakārī, mientras quitaba piojos de la cabeza de su madre cerca de la puerta, vio a los monjes que pasaban y le dijo a su madre: 'Madre, estos que han renunciado poseen el alimento del sustento espiritual; están en la primera etapa de la juventud, son hermosos, agradables a la vista, inspiradores, delicados y parecen no haber sido afligidos por ninguna desgracia. ¿Por qué se habrán ordenado en esta misma edad temprana?'. La madre le respondió: 'Hija querida, el hijo de los Sakyas, que renunció al clan Sakya, el Buda, ha aparecido en el mundo. Él enseña el Dhamma que es bueno al principio, bueno en el medio y bueno al final, con sentido y forma, y proclama la vida santa (brahmacariya) puramente perfecta y limpia. Ellos se ordenan tras haber escuchado el Dhamma de ese Maestro'. เตน จ สมเยน อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อญฺญตโร อุปาสโก ตาย วีถิยา คจฺฉนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห ‘‘เอตรหิ โข อุปาสก พหู กุลปุตฺตา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย สกฺยสมเย ปพฺพชนฺติ, เต กึ นุ โข อตฺถวสํ สมฺปสฺสนฺตา ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ สมฺปสฺสนฺตา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ [Pg.79] ตมตฺถํ วิตฺถารโต กเถสิ, ติณฺณญฺจ รตนานํ คุเณ ปกาเสสิ, ปญฺจนฺนํ สีลานํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ คุณานิสํสํ ปเวเทสิ. อถ พฺราหฺมณธีตา ตํ ‘‘กึ อมฺเหหิปิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตยา วุตฺเต คุณานิสํเส อธิคนฺตุํ สกฺกา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สพฺพสาธารณา อิเม ธมฺมา ภควตา ภาสิตา, กสฺมา น สกฺกา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สรณานิ จ สีลานิ จ อทาสิ. สา คหิตสรณา สมาทินฺนสีลา จ หุตฺวา ปุน อาห ‘‘กึ อิโต อุตฺตริ อญฺญมฺปิ กรณียํ อตฺถี’’ติ. โส ตสฺสา วิญฺญุภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สรีรสภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา กาเย วิราคํ อุปฺปาเทตฺวา อุปริ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย สํเวเชตฺวา วิปสฺสนามคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา คโต. สา เตน วุตฺตนยํ สพฺพํ มนสิ กตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร สมาหิตจิตฺตา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถาปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สตสหสฺสญฺจสฺสา อจฺฉราปริวาโร อโหสิ. ตํ สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ปมุทิตหทโย – En aquel tiempo, un discípulo laico que había alcanzado los frutos del sendero y comprendido la enseñanza, pasaba por esa calle, escuchó la conversación y se acercó a ellas. Entonces, la mujer brahmán le dijo: 'Seguidor laico, ahora muchos hijos de buena familia, abandonando grandes riquezas y un gran círculo de parientes, se ordenan en la enseñanza del Sakya. ¿Qué beneficio especial ven para ordenarse?'. Al escuchar esto, el discípulo laico dijo: 'Ellos se ordenan al ver el peligro en los placeres sensuales y el beneficio en la renuncia', y procedió a explicar el asunto extensamente según su capacidad de sabiduría. Proclamó las virtudes de las Tres Joyas y los beneficios de los cinco preceptos, tanto para esta vida como para la futura. Entonces, la hija del brahmán preguntó: '¿Podríamos nosotras también alcanzar esos beneficios mencionados por ti estableciéndonos en los refugios y los preceptos?'. Él respondió: 'Estas enseñanzas dadas por el Bendito son universales, ¿por qué no habrían de poder alcanzarse?'. Habiendo dicho esto, le otorgó los refugios y los preceptos. Ella, tras tomar los refugios y comprometerse con los preceptos, preguntó de nuevo: '¿Hay algo más que deba hacerse más allá de esto?'. Él, reconociendo su madurez y sabiendo que poseía las condiciones para alcanzar la liberación, le explicó la meditación sobre las treinta y dos partes del cuerpo para mostrar la naturaleza del organismo físico. Tras generar en ella el desapasionamiento por el cuerpo y animarla con un discurso sobre el Dhamma relacionado con la transitoriedad, le indicó el camino de la visión cabal (vipassanā) y se marchó. Ella, reflexionando sobre todo lo enseñado y con la mente concentrada en la meditación sobre lo repulsivo, inició la práctica de vipassanā y, por la madurez de sus facultades, no mucho después se estableció en el fruto de entrada en la corriente (sotāpatti). Tiempo después, tras morir, renació como una deidad asistente del rey de los devas, Sakka, rodeada por cien mil ninfas. Sakka, al verla, se llenó de asombro ante tal maravilla y, con el corazón lleno de gozo, [le preguntó]: ๑๕๐. 150. ‘‘อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, เวฬุริยถมฺภํ สตตํ สุนิมฺมิตํ; สุวณฺณรุกฺเขหิ สมนฺตโมตฺถตํ, ฐานํ มมํ กมฺมวิปากสมฺภวํ. 'Esta mansión espléndida y radiante, con columnas de lapislázuli, siempre bien construida, rodeada por todas partes de árboles de oro, es mi morada, surgida como el fruto maduro de mi kamma'. ๑๕๑. 151. ‘‘ตตฺรูปปนฺนา ปุริมจฺฉรา อิมา, สตํ สหสฺสานิ สเกน กมฺมุนา; ตุวํสิ อชฺฌุปคตา ยสสฺสินี, โอภาสยํ ติฏฺฐสิ ปุพฺพเทวตา. 'Aquí han nacido estas ninfas que estaban desde antes, cien mil de ellas por su propio kamma; pero tú has llegado ahora, gloriosa, y permaneces iluminando todo como una deidad antigua'. ๑๕๒. 152. ‘‘สสี อธิคฺคยฺห ยถา วิโรจติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาคณํ; ตเถว ตฺวํ อจฺฉราสงฺคณํ อิมํ, ททฺทลฺลมานา ยสสา วิโรจสิ. 'Así como la luna, marcada por la liebre, el rey de los astros, brilla superando a la hueste de estrellas, así tú resplandeces gloriosa con tu esplendor entre este grupo de ninfas'. ๑๕๓. 153. ‘‘กุโต [Pg.80] นุ อาคมฺม อโนมทสฺสเน, อุปปนฺนา ตฺวํ ภวนํ มมํ อิทํ; พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ. – '¿De dónde has venido, oh deidad de visión perfecta, para nacer en esta mi morada? Como los devas de los Treinta y Tres junto con Indra ante Brahma, ninguno de nosotros se cansa de contemplarte'. จตูหิ คาถาหิ ตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. Con cuatro versos, él le preguntó sobre la acción (karma) que ella había realizado. ๑๕๐. ตตฺถ อิทํ วิมานนฺติ ยสฺมึ วิมาเน สา เทวตา อุปฺปนฺนา, ตํ อตฺตโน วิมานํ สนฺธายาห. สตตนฺติ สพฺพกาลํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ โยชนา. สตตนฺติ วา สมฺมาตตํ, อติวิย วิตฺถิณฺณนฺติ อตฺโถ. สมนฺตโมตฺถตนฺติ สมนฺตโต อวตฺถตํ ฉาทิตํ. ฐานนฺติ วิมานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ กตปุญฺญาติ ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ กมฺมวิปากภาเวน สมฺภูตํ, กมฺมวิปาเกน วา สห สมฺภูตํ. มมนฺติ อิทํ มม ฐานํ มม กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. 150. Aquí, "idaṃ vimānaṃ" se refiere a la propia mansión donde nació la diosa. La construcción "satataṃ ruciraṃ pabhassaraṃ" significa que es deleitable y resplandeciente en todo momento. Alternativamente, "satataṃ" significa bien extendida o muy amplia. "Samantamotthataṃ" significa cubierta o envuelta por todos lados. "Ṭhānaṃ" se refiere a la propia mansión; ciertamente se llama "lugar" porque los que han realizado méritos residen allí. "Kammavipākasambhavaṃ" significa producida como resultado del karma o producida junto con el resultado del karma. La palabra "mama" debe conectarse con ambos términos: "mi lugar" y "producido por el resultado de mi karma". ๑๕๑. ตตฺรูปปนฺนาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺร ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วิมาเน อุปปนฺนาติ นิพฺพตฺตา ปเคว อุปฺปนฺนตฺตา ปุพฺพเทวตา อิมา ปุริมา อจฺฉราโย ปริมาณโต สตํ สหสฺสานิ. ตุวํสีติ ตฺวํ อสิ สเกน กมฺมุนา อชฺฌุปคตา อุปปนฺนา. ยสสฺสินีติ ปริวารสมฺปนฺนา, เตเนว สเกน กมฺมุนา กมฺมานุภาเวน โอภาสยนฺตี วิโรจมานา ติฏฺฐสีติ. 151. El significado resumido del verso "tatrūpapannā" es el siguiente: "upapannā" significa nacida en esa mansión mencionada. Debido a que nacieron antes, estas ninfas celestiales previas (pubbadevatā) suman cien mil en número. "Tuvaṃsi" significa "tú eres"; has llegado y nacido recientemente debido a tu propio karma. "Yasassinī" significa dotada de un séquito; debido a ese mismo karma y al poder de tu mérito, permaneces resplandeciente y gloriosa. Este es el significado resumido. ๑๕๒. อิทานิ ตเมว โอภาสนํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘สสี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา สสลญฺฉนโยเคน ‘‘สสี’’ติ, นกฺขตฺเตหิ อธิกคุณตาย ‘‘นกฺขตฺตราชา’’ติ จ ลทฺธนาโม จนฺโท สพฺพํ ตารกาคณํ อธิคฺคยฺห อภิภวิตฺวา วิโรจติ วิราชติ, ตเถว ตฺวํ อิมํ อจฺฉรานํ เทวกญฺญานํ คณํ สมูหํ อตฺตโน ยสสา ททฺทลฺลมานา อติวิย วิชฺโชตมานา วิโรจสีติ. เอตฺถ จ ‘‘อิมา’’ติ ‘‘อิม’’นฺติ จ นิปาตมตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺว’’นฺติ ปฐนฺติ. 152. Ahora, deseando mostrar ese mismo resplandor mediante una analogía, pronunció el verso que comienza con 'Sasī'. El significado es el siguiente: así como la luna —que recibe el nombre de 'Sasī' por estar asociada con la marca del conejo, y 'Rey de los astros' por poseer cualidades superiores a las de las estrellas— brilla y resplandece superando a todo el conjunto de constelaciones; de la misma manera, tú resplandeces intensamente, iluminando con tu gloria este grupo o multitud de doncellas celestiales. En este pasaje, 'imā' e 'ima' son meras partículas. Algunos maestros, sin embargo, leen: 'Como el rey de los astros al conjunto de estrellas, así tú también'. ๑๕๓. อิทานิ ตสฺสา เทวตาย ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กุโต นุ อาคมฺมา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กุโต นุ อาคมฺมาติ กุโต [Pg.81] นุ ภวโต กุโต นุ ปุญฺญกมฺมโต การณภูตโต อิทํ มม ภวนํ อาคมฺม ภทฺเท อโนมทสฺสเน สพฺพงฺคโสภเน ตฺวํ อุปปนฺนา อุปฺปตฺติคหณวเสน อุปคตา. ‘‘อโนมทสฺสเน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา พฺรหฺมานํ สหมฺปตึ สนงฺกุมารํ วา อุปคตํ สห อินฺเทนาติ สหินฺทกา ตาวตึสา เทวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนน น ตปฺปนฺติ, เอวํ ตว ทสฺสเนน มยํ สพฺเพ เทวา น ตปฺปามเสติ อตฺโถ. 153. Ahora, preguntando sobre la existencia previa de esa deidad y el mérito realizado allí, pronunció el verso: '¿De dónde has venido?'. En ese verso, '¿de dónde has venido?' significa: ¿de qué existencia o por qué acción meritoria como causa has llegado a mi mansión, oh bendita de visión impecable y belleza en todos tus miembros? 'Habiendo llegado' se refiere a haber renacido mediante la toma de una nueva existencia. Explicando mediante una analogía el significado de 'de visión impecable', dijo: 'Como los dioses de los Treinta y Tres junto con Indra no se sacian de ver a Brahma...'. En este pasaje, así como los dioses de los Treinta y Tres que están con Indra no se sacian de contemplar a Brahma Sahampati o a Brahma Sanankumara cuando se acerca, así también todos nosotros, los dioses, no nos saciamos de contemplarte a ti. เอวํ ปน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี – Habiendo sido interrogada de esta manera por Sakka, el señor de los dioses, esa deidad, deseando aclarar el asunto, dijo: ๑๕๔. 154. ‘‘ยเมตํ สกฺก อนุปุจฺฉเส มมํ, กุโต จุตา ตฺวํ อิธ อาคตาติ; พาราณสี นาม ปุรตฺถิ กาสินํ, ตตฺถ อโหสึ ปุเร เกสการิกา. Sakka, me preguntas esto: '¿De dónde has partido para venir aquí?'. En el mundo de los humanos, había una ciudad llamada Benarés en el reino de Kasi; allí, en mi vida anterior, fui una mujer llamada Kesakārikā. ๑๕๕. 155. ‘‘พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานสา, สงฺเฆ จ เอกนฺตคตา อสํสยา; อขณฺฑสิกฺขาปทา อาคตปฺผลา, สมฺโพธิธมฺเม นิยตา อนามยา’’ติ. – Con la mente llena de fe en el Buda, el Dhamma y el Sangha, alcancé la certeza absoluta sin ninguna duda. Con los preceptos inquebrantables, habiendo alcanzado el fruto [de la entrada en la corriente], estoy firme en el Dhamma de la iluminación, libre de aflicción. คาถทฺวยมาห. Dijo este par de estrofas. ๑๕๔-๕. ตตฺถ ยเมตนฺติ ยํ เอตํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อนุปุจฺฉเสติ อนุกูลภาเวน ปุจฺฉสิ. มมนฺติ มํ. ปุรตฺถีติ ปุรํ อตฺถิ. กาสินนฺติ กาสิรฏฺฐสฺส. เกสการิกาติ ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน นามํ วทติ. พุทฺเธ จ ธมฺเม จาติอาทินา อตฺตโน ปุญฺญํ วิภาเวติ. 154-5. Al respecto, 'yametaṃ' significa esa pregunta. 'Anupucchase' significa que preguntas de manera amable. 'Mamaṃ' se refiere a mí. 'Puratthi' significa que existe una ciudad. 'Kāsinan' se refiere al reino de Kāsī. Con 'Kesakārikā', ella declara su propio nombre en su existencia anterior. Con las palabras que comienzan con 'Buddhe ca dhamme ca', ella pone de manifiesto su propio mérito. ปุน สกฺโก ตสฺสา ตํ ปุญฺญสมฺปตฺติญฺจ ทิพฺพสมฺปตฺติญฺจ อนุโมทมาโน – Nuevamente, Sakka, regocijándose tanto por la perfección de sus méritos como por su esplendor celestial, dijo: ๑๕๖. 156. ‘‘ตนฺตฺยาภินนฺทามเส [Pg.82] สฺวาคตญฺจ เต,ธมฺเมน จ ตฺวํ ยสสา วิโรจสิ; พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานเส,สงฺเฆ จ เอกนฺตคเต อสํสเย; อขณฺฑสิกฺขาปเท อาคตปฺผเล,สมฺโพธิธมฺเม นิยเต อนามเย’’ติ. – อาห; 'Nos regocijamos por aquello y te damos la bienvenida; por el Dhamma y por tu gloria resplandeces. Con la mente llena de fe en el Buddha y en el Dhamma, habiendo alcanzado una confianza absoluta y sin dudas en el Sangha; con los preceptos intactos, habiendo alcanzado el fruto, firme en el Dhamma del despertar y libre de aflicciones'. ๑๕๖. ตตฺถ ตนฺตฺยาภินนฺทามเสติ ตํ เต ทุวิธมฺปิ สมฺปตฺตึ อภินนฺทาม อนุโมทาม. สฺวาคตญฺจ เตติ ตุยฺหญฺจ อิธาคมนํ สฺวาคตํ, อมฺหากํ ปีติโสมนสฺสสํวทฺธนเมว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ. 156. Al respecto, 'tantyābhinandāmase' significa que nos alegramos y regocijamos por ese doble éxito tuyo. 'Svāgatañca te' significa que tu llegada aquí a nuestra presencia es bienvenida, y no hace sino aumentar nuestro gozo y felicidad. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ตํ ปน ปวตฺตึ สกฺโก เทวราชา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส กเถสิ, เถโร ภควโต นิเวเทสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ. Posteriormente, Sakka, el rey de los dioses, relató este suceso al venerable Mahāmoggallāna Thera, y el Thera lo informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando este asunto como origen del discurso, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses. Así concluye. เกสการีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Kesakārīvimāna ha finalizado. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, dentro del Vimānavatthu de la sección del Khuddaka-aṭṭhakathā, conocido como Paramatthadīpanī, สตฺตรสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมสฺส ปีฐวคฺคสฺส del primer capítulo, el Pīṭhavagga, el cual está adornado con diecisiete historias, อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. la explicación del significado ha concluido. ๒. จิตฺตลตาวคฺโค 2. Capítulo de Cittalatā ๑. ทาสิวิมานวณฺณนา 1. Explicación del Dāsivimāna ทุติยวคฺเค อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ ทาสิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ เชตวเน วิหรนฺเต สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อหํ, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ตทนุจฺฉวิกํ [Pg.83] ธมฺมกถํ กเถตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส ‘‘มยา, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. สฺเว ปฏฺฐาย อยฺยา มม เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ ภตฺตุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ทาสิยา ตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตตฺถ ตยา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปกติยาว สา สทฺธาสมฺปนฺนา ปุญฺญกามา สีลวตี, ตสฺมา ทิวเส ทิวเส กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปณีตํ อนฺนปานํ ปฏิยาเทตฺวา ภิกฺขูนํ นิสีทนฏฺฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ สุปริภณฺฑกํ กตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู อุปคเต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปทีเปหิ ปูเชตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสติ. En el segundo vagga, la historia que comienza con “Api sakkova devindo” es el Dāsivimāna (la Mansión de la Sirvienta). ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, un seguidor laico que vivía en Sāvatthi fue al monasterio al atardecer junto con muchos otros seguidores laicos. Después de escuchar el Dhamma y cuando la asamblea se dispersó, se acercó al Bienaventurado y dijo: “Venerable Señor, a partir de hoy, ofreceré cuatro raciones de comida permanentes (niccabhatta) para la Sangha”. Entonces, el Bienaventurado, tras impartirle una plática de Dhamma adecuada para él, lo despidió. Él [el seguidor laico] dijo: “Venerable Señor, he establecido cuatro raciones de comida permanentes para la Sangha. Que los venerables vengan a mi casa a partir de mañana”. Habiendo informado al distribuidor de comidas (bhattuddesaka), regresó a su casa, le contó el asunto a su sirvienta y le dijo: “Allí debes estar siempre diligente y atenta”. Ella aceptó diciendo: “Muy bien”. Por naturaleza, ella poseía fe, deseaba hacer méritos y era virtuosa; por lo tanto, cada día, levantándose muy temprano, preparaba comida y bebida exquisita, mantenía el lugar de asiento de los monjes bien barrido y perfumado, disponía los asientos y, cuando los monjes llegaban, los hacía sentar allí, les rendía homenaje, los honraba con fragancias, flores, incienso y lámparas, y los atendía con gran respeto. อเถกทิวสํ ภิกฺขู กตภตฺตกิจฺเจ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, อิโต ชาติอาทิทุกฺขโต ปริมุตฺติ โหตี’’ติ. ภิกฺขู ตสฺสา สรณานิ จ ปญฺจ สีลานิ จ ทตฺวา กายสภาวํ ปกาเสตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร นิโยเชสุํ, อปเร อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถสุํ. สา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺตี อนฺตรนฺตรา โยนิโส มนสิกโรนฺตี เอกทิวสํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา ญาณสฺส จ ปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ วลฺลภา ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สฏฺฐิตูริยสหสฺเสหิ ปริจริยมานา อจฺฉราสตสหสฺสปริวุตา มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปมุทา โมทมานา สปริวารา อุยฺยานาทีสุ วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิสฺวา – Entonces, un día, tras acercarse a los monjes que habían terminado su comida y rendirles homenaje, les preguntó así: “Venerable Señor, ¿cómo puede uno liberarse de este sufrimiento que comienza con el nacimiento y demás males?”. Los monjes, otorgándole los refugios y los cinco preceptos, le explicaron la naturaleza del cuerpo y la exhortaron a la atención plena sobre lo repulsivo (paṭikūlamanasikāra); otros monjes impartieron una plática de Dhamma relacionada con la impermanencia y demás características. Ella, guardando la virtud durante dieciséis años y reflexionando sabiamente de vez en cuando, obtuvo un día la oportunidad propicia para escuchar el Dhamma y, debido a la madurez de su conocimiento, tras desarrollar la visión cabal (vipassanā), realizó el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala). Algún tiempo después, al fallecer, renació como una servidora favorita del rey de los dioses, Sakka. Siendo atendida por sesenta mil instrumentos musicales, rodeada por cien mil ninfas celestiales, experimentando una gran prosperidad divina y regocijándose con gran alegría, recorre con su séquito los jardines y otros lugares. El venerable Mahāmoggallāna, viéndola según el método ya mencionado anteriormente, le preguntó: ๑๕๗. 157. ‘‘อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, รมฺเม จิตฺตลตาวเน; สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Como el mismo Sakka, señor de los dioses, en el deleitable bosque de Cittalatā, caminas rodeada de un séquito de mujeres, iluminando todas las direcciones como la estrella Osadhī. ๑๕๘. 158. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Debido a qué acción meritoria tienes tal belleza? ¿Debido a qué te sucede esto aquí, y posees este fruto de tu buena conducta? ¿Debido a qué te surgen todos estos goces que son gratos a tu corazón? ๑๕๙. 159. ‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.84] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; “Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿A qué se debe que tu autoridad sea tan resplandeciente y que tu belleza ilumine todas las direcciones?” —así preguntó el venerable. ๑๖๐. 160. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, explicó la acción de la cual este es el fruto, respondiendo a la pregunta tal como se le formuló. ๑๖๑. 161. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อโหสึ ปรเปสฺสิยา กุเล. Cuando era una humana entre los hombres, fui una sirvienta en casa ajena, empleada para las tareas de otros. ๑๖๒. 162. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน; ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโน. Fui una seguidora laica del Buda Gotama, el de gran fama y visión. En la enseñanza de ese Ser Tal (Tādi), puse mi esfuerzo constante. ๑๖๓. 163. ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ; สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว. Que este cuerpo se destruya si es necesario; no hubo en mí laxitud en el esfuerzo. Seguí los cinco preceptos, el camino seguro y pacífico. ๑๖๔. 164. ‘‘อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต; นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา. Es un camino sin espinas, sin maleza, recto, proclamado por los sabios. Mira el fruto del esfuerzo, tal como lo alcanzó una mujer. ๑๖๕. 165. ‘‘อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโน; สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม. Soy una asistente del rey Sakka, el que ejerce el poder. Sesenta mil instrumentos musicales me despiertan con alegría. ๑๖๖. 166. ‘‘อาลมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย; โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วีณาโมกฺขา จ นาริโย. Ālamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī y Saṃsaya; Pokkhara y Suphassa, y las mujeres [músicas] Vīṇāmokkhā. ๑๖๗. 167. ‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา; อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติ ทารุณี. Nandā y Sunandā, Soṇadinnā y Sucimhitā; Alambusā, Missakesī y Puṇḍarīkā, junto con Ahidāruṇī. ๑๖๘. 168. ‘‘เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี; เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา. Eṇīphassā, Suphassā y Subhaddā la de habla dulce; estas y otras deidades, las más excelentes entre las ninfas, son quienes me despiertan. ๑๖๙. 169. ‘‘ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา; หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส. Esas deidades, acercándose a mí en el momento oportuno, me dicen: 'Ven, bailemos y cantemos; ven, deleitémonos'. ๑๗๐. 170. ‘‘นยิทํ [Pg.85] อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ; อโสกํ นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ. Este gran bosque de los Treinta y Tres, libre de penas, deleitable y placentero, no es para quienes no han realizado méritos; es solo para aquellos que han hecho buenas obras. ๑๗๑. 171. ‘‘สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ; สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ. No hay felicidad para quienes no han realizado méritos, ni en este mundo ni en el más allá; pero para quienes han hecho méritos, hay felicidad tanto en esta vida como en la venidera. ๑๗๒. 172. ‘‘เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ; กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน’’ติ. – เทวตา วิสฺสชฺเชสิ; “Para aquellos que desean la compañía de estos seres, se deben realizar muchas acciones meritorias; pues quienes han hecho méritos se regocijan en el cielo, provistos de toda clase de goces.” —así respondió la deidad. ๑๕๗. ตตฺถ อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ อปิสทฺโท สมฺภาวนายํ, อิวสทฺโท อิการโลปํ กตฺวา วุตฺโต อุปมายํ, ตสฺมา ยถา นาม สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺโถ. สกฺกสมภาโว ติสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เกจิ ‘‘อปีติ นิปาตมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. จิตฺตลตาวเนติ จิตฺตาย นาม เทวธีตาย ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺเต, จิตฺตานํ วา วิจิตฺตปุปฺผผลาทิวิเสสยุตฺตานํ สนฺตานกวลฺลิอาทีนํ ตตฺถ เยภุยฺยตาย จิตฺตลตาวนนฺติ ลทฺธนาเม เทวุยฺยาเน. 157. En este contexto, en la frase “api sakkova devindo”, la palabra “api” se usa en sentido de comparación. La palabra “iva” (como) se presenta con la elisión de la letra “i” (quedando como “va”) para indicar una analogía; por lo tanto, el significado es “como el mismo Sakka, el señor de los dioses”. Esta similitud con Sakka se menciona para mostrar la plenitud del séquito y la prosperidad de esta deidad. Algunos maestros dicen que “api” es solo una partícula decorativa. “Cittalatāvane” se refiere al jardín celestial llamado Cittalatā, que surgió por el poder del mérito de una deidad llamada Cittā; o bien, se llama así porque en ese jardín abundan enredaderas como la Santānakavalli, que están dotadas de flores y frutos extraordinariamente variados (citta). ๑๖๑. ปรเปสฺสิยาติ ปเรสํ กุเล ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ เปสนิยา, ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการีติ อตฺโถ. 161. “Parapessiyā” significa alguien que es enviada para diversas tareas en la casa de otros; es decir, una servidora o alguien que realiza el trabajo para otros. ๑๖๒. ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโนติ ตสฺสา ทาสิยาปิ สมานาย ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต อุปาสิกา หุตฺวา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺติยา กมฺมฏฺฐานญฺจ มนสิ กโรนฺติยา มนสิการานุภาเวน เม มยฺหํ อุปฺปชฺชมาเน สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาเต อิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณสมฺปตฺติยา ตาทิโน สตฺถุ สาสเน ตปฺปริยาปนฺโนเยว สํกิเลสปกฺขโต นิกฺกมเนน ‘‘นิกฺกโม’’ติ ลทฺธนาโม สมฺมาวายาโม อาสิ อโหสิ อุปฺปชฺชิ. 162. 'Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino' significa: para mí, que aun siendo esa sirvienta, me convertí en una seguidora (upāsikā) del Buda, el Bendito, quien posee los cinco ojos de la visión, y mientras protegía la virtud (sīla) y practicaba la meditación (kammaṭṭhāna) durante dieciséis años, surgió (āsi) en mí, por el poder de dicha práctica, el Esfuerzo Correcto (sammāvāyāmo) llamado 'nikkama' (salida o esfuerzo ascendente). Este esfuerzo surgió en la enseñanza (sāsane) del Maestro que posee la cualidad de 'tādi' (ecuanimidad ante lo deseado y lo no deseado), y dicho esfuerzo pertenece precisamente a los treinta y siete factores de la iluminación (bodhipakkhiyadhamma) que permiten salir del lado de las impurezas (saṃkilesapakkhato). ๑๖๓-๔. ตสฺส ปน นิกฺกมสฺส ปุพฺพภาคสฺส ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนนฺติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ [Pg.86] – ยทิปิ เม อยํ กาโย ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, ตตฺถ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อเปกฺขํ อกโรนฺตี เอตฺถ เอตสฺมึ กมฺมฏฺฐานานุโยเค เนว อตฺถิ, เม วีริยสฺส สณฺฐนํ สิถิลีกรณนฺติ วีริยํ สมุตฺเตเชนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสินฺติ. 163-4. Para mostrar la manera en que ocurrió dicho esfuerzo (nikkama) en su fase preliminar (pubbabhāga), se dijo: 'Que mi cuerpo se rompa si es necesario, no habrá aquí un detenimiento'. Su significado es: 'Incluso si este cuerpo mío se rompe o perece, sin tener por ello la más mínima preocupación, en esta aplicación a la meditación no habrá para mí un relajamiento o debilitamiento (saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇaṃ) de la energía'. Así, intensificando su energía, se esforzó en la visión cabal (vipassanā). อิทานิ ตถา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺตี – Ahora, deseando mostrar la cualidad supramundana alcanzada tras haberse esforzado de tal manera en la visión cabal, la deidad dijo: ‘‘สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว; อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต; นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา’’ติ. – อาห; 'El camino de los cinco preceptos es seguro y auspicioso; no tiene espinas, no tiene maleza, es recto y ha sido proclamado por los sabios. Mira el fruto del esfuerzo (nikkama), por el cual incluso una mujer ha llegado a alcanzarlo'. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – โย นิจฺจสีลวเสน สมาทินฺนานํ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ สิกฺขาโกฏฺฐาสานํ อุปนิสฺสยภาเวน ลทฺธตฺตา เตสํ ปริปูริตตฺตา จ สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ สมฺพนฺธีภูโต, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน, ตสฺส สพฺพากาเรน โสตฺถิภาวสมฺปาทนโต สุนฺทรตฺถภาวโต จ โสวตฺถิโก โสตฺถิโก, สํกิเลสธมฺเมหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมปฺปตฺติเหตุตาย จ สิโว, ราคกณฺฏกาทีนํ อภาเวน อกณฺฏโก, กิเลสทิฏฺฐิทุจฺจริตคหนสมุจฺเฉทนโต อคหโน, สพฺพชิมฺหวงฺกกุฏิลภาวาปคมเหตุตาย อุชุ, พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ ปกาสิตตฺตา สพฺภิ ปเวทิโต อริยมคฺโค, ตํ ยถา เยน อุปายภูเตน อิตฺถิกา ทฺวงฺคุลพหลพุทฺธิกาปิ สมานา ปาปุณึ, ตสฺส นิกฺกมสฺส ยถาวุตฺตวีริยสฺส อิทํ ผลํ ปสฺสาติ สกฺกํ อาลปติ. Aquí está el significado resumido: 'El Noble Camino (ariyamaggo), que está relacionado con los cinco preceptos de entrenamiento (sikkhāpada) asumidos mediante la virtud permanente (niccasīla), debido a que se obtiene gracias a ellos como condición de apoyo y a que ellos se perfeccionan en él, se llama 'sovatthiko' o 'sotthiko' porque produce bienestar y un estado excelente en el flujo mental donde surge en todos sus aspectos. Se llama 'sivo' (auspicioso/seguro) por no estar afligido por las impurezas y por ser la causa para alcanzar la seguridad (khema). Es 'akaṇṭako' (sin espinas) por la ausencia de la espina del deseo (rāga) y otras. Es 'agahano' (sin maleza) porque corta de raíz la espesura de las impurezas, los puntos de vista erróneos y la mala conducta. Es 'uju' (recto) por ser la causa de la eliminación de toda torcedura, doblez o fraude. Es 'sabbhi pavedito' porque ha sido proclamado por los hombres de bien, como los Budas. Mira este fruto del esfuerzo (nikkama), que es la energía mencionada anteriormente, mediante el cual una mujer, incluso teniendo una sabiduría considerada limitada (de dos dedos de espesor), pudo alcanzarlo'. Así se dirige ella a Sakka, el rey de los dioses. ๑๖๕. อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโนติ สยํวสีภาเวน วตฺตนโต, ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อตฺตโน วสํ อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ วา วสวตฺตี, ตสฺส วสวตฺติโน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อามนฺตนิกา อาลาปสลฺลาปโยคฺคา, กีฬนกาเล วา เตน อามนฺเตตพฺพา อมฺหิ, นิกฺกมสฺส วีริยสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อาตตวิตตาทิเภเทน ปญฺจ ตูริยงฺคานิ ทฺวาทสหิ ปาณิภาเคหิ เอกโต ปวชฺชมานานิ สฏฺฐิ โหนฺติ, ตานิ ปน สหสฺสมตฺตานิ ปยิรุปาสนวเสน อุปฏฺฐิตานิ สนฺธายาห ‘‘สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม’’ติ. ตตฺถ ปฏิโพธนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ปโพธนํ. 165. 'Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino' significa: debido a que ejerce su voluntad propia sobre los dos mundos celestiales, se le llama 'vasavattī' (el que ejerce control); yo soy una acompañante (āmantanikā) digna de conversar y ser llamada por ese rey de los dioses, Sakka, el que ejerce control, especialmente en los momentos de recreo. La conexión es: 'mira el fruto del esfuerzo (nikkama)'. Se dice 'sesenta mil instrumentos musicales despiertan mi alegría'; esto se refiere a que las cinco clases de instrumentos musicales, divididas en tipos como 'ātata', etc., al ser tocados juntos mediante doce formas de ejecución, se convierten en sesenta, y estos, multiplicados por mil, están presentes para servirla. En ese texto, 'paṭibodhaṃ' significa el despertar del gozo y la felicidad. ๑๖๖-๘. อาลมฺโพติอาทิ [Pg.87] ตูริยวาทกานํ เทวปุตฺตานํ เอกเทสโต นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, ตูริยานํ ปเนตํ นามคฺคหณํ. วีณาโมกฺขาทิกา เทวธีตา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธมิหิตา, นามเมว วา เอตํ. มุทุวาทินีติ มุทุนาว วทตีติ มุทุวาทินี, มุทุกํ อติวิย วาทนสีลา, นามเมว วา. เสยฺยาเสติ เสยฺยตรา. อจฺฉรานนฺติ อจฺฉราสุ สงฺคีเต ปาสํสตรา. ปโพธิกาติ ปโพธนกรา. 166-8. 'Ālambo', etc., dicen algunos que es la mención de los nombres de ciertos hijos de los dioses que tocan los instrumentos, pero en realidad es la mención de los nombres de los instrumentos mismos. 'Vīṇāmokkhā', etc., son deidades femeninas. 'Sucimhitā' significa deidades de sonrisa pura, o es simplemente un nombre propio. 'Muduvādinī' significa que habla con dulzura, o que tiene el hábito de tocar los instrumentos muy suavemente, o es un nombre propio. 'Seyyāse' significa las más excelentes. 'Accharānaṃ' se refiere a las más elogiadas en el canto y la música entre las ninfas celestiales. 'Pabodhikā' significa que son las que provocan el despertar del gozo. ๑๖๙. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อภิภาสนฺตีติ อภิมุขา, อภิรตา วา หุตฺวา ภาสนฺติ. ยถา จ ภาสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส’’ติ วุตฺตํ. 169. 'Kālena' significa en el momento adecuado y oportuno. 'Abhibhāsantī' significa que le hablan estando frente a ella, o que hablan estando sumamente complacidas. Y para mostrar cómo le hablan, se dijo: 'Ea, dancemos y cantemos; ea, deleitémonos contigo'. ๑๗๐. อิทนฺติ อิทํ มยา ลทฺธฏฺฐานํ. อโสกนฺติ อิฏฺฐกนฺตปิยมนาปานํเยว รูปาทีนํ สมฺภวโต วิโสกํ. ตโต เอว สพฺพกาลํ ปโมทสํวทฺธนโต นนฺทนํ. ติทสานํ มหาวนนฺติ ตาวตึสเทวานํ มหนฺตํ มหนียญฺจ อุยฺยานํ. 170. 'Idaṃ' se refiere a este estado o lugar alcanzado por mí. 'Asokaṃ' (sin pesar) significa que es un lugar libre de tristeza debido a la presencia constante de objetos de los sentidos (formas, etc.) que son deseables, placenteros y encantadores. 'Nandana' es aquello que genera delicia porque siempre acrecienta el regocijo. 'Tidasānaṃ mahāvanaṃ' es el gran y venerable jardín de los dioses de Tāvatiṃsa. ๑๗๑. เอวรูปา ทิพฺพสมฺปตฺติ นาม ปุญฺญกมฺมวเสเนวาติ โอทิสฺสกนเยน วตฺวา ปนุ อโนทิสฺสกนเยน ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขํ อกตปุญฺญาน’’นฺติ คาถมาห. 171. 'Tal fortuna celestial ocurre solo por el poder de las acciones meritorias'; habiendo dicho esto de manera específica, la deidad lo mostró luego de manera general mediante el verso: 'La felicidad no es para quienes no han hecho méritos'. ๑๗๒. ปุน อตฺตนา ลทฺธสฺส ทิพฺพฏฺฐานสฺส ปเรหิ สาธารณกามตาวเสน ธมฺมํ กเถนฺตี ‘‘เตสํ สหพฺยกามาน’’นฺติ โอสานคาถมาห. เตสนฺติ ตาวตึสเทวานํ. สหพฺยกามานนฺติ สหภาวํ อิจฺฉนฺเตหิ, กตฺตุอตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. สห วาติ ปวตฺตตีติ สหโว, ตสฺส ภาโว สหพฺยํ ยถา วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ. 172. Nuevamente, deseando enseñar el Dhamma por su deseo de compartir con otros el lugar celestial obtenido por ella misma, pronunció el verso final: 'tesaṃ sahabyakāmānaṃ'. 'Tesaṃ' se refiere a los dioses de Tāvatiṃsa. 'Sahabyakāmānaṃ' significa para aquellos que desean el estado de estar junto a ellos (compañerismo). Aquí la terminación de genitivo tiene sentido de agente. 'Sahabyam' es el estado de ser un compañero (sahavo), tal como 'vīriyam' es el estado de ser un valiente (vīra). เอวํ เถโร เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต ตสฺสา สปริวาราย ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Así, el Venerable Mahā-Moggallāna, después de que la deidad reveló su propia acción meritoria, le enseñó el Dhamma a ella y a su séquito, y regresando del mundo de los dioses, informó de este suceso al Bendito. El Bendito, tomando ese asunto como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses. ทาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Dāsivimāna. ๒. ลขุมาวิมานวณฺณนา 2. Explicación del Lakhumāvimāna. อภิกฺกนฺเตน [Pg.88] วณฺเณนาติ ลขุมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ พาราณสิยํ วิหรนฺเต เกวฏฺฏทฺวารํ นาม พาราณสินครสฺส เอกํ ทฺวารํ, ตสฺส อวิทูเร นิวิฏฺฐคาโมปิ ‘‘เกวฏฺฏทฺวาร’’นฺตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตตฺถ ลขุมา นาม เอกา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา เตน ทฺวาเรน ปวิสนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ เนตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวา เตเนว ปริจเยน สทฺธาย วฑฺฒมานาย อาสนสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ อาสนํ อุปเนติ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปติ. ยญฺจ โอทนกุมฺมาสฑากาทิ อตฺตโน เคเห วิชฺชติ, ตํ ภิกฺขูนํ เทติ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย สมาหิตา หุตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน มหติ วิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปโมทมานา วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉีติ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ – Este relato del Palacio de Lakhumā [comienza con las palabras] 'Con una belleza resplandeciente'. ¿Cuál fue el origen? Mientras el Bienaventurado residía en Bārāṇasī, existía una puerta de la ciudad de Bārāṇasī llamada Kevaṭṭadvāra. Cerca de esa puerta, se encontraba una aldea que también era conocida simplemente como 'Kevaṭṭadvāra'. Allí vivía una mujer llamada Lakhumā, que era devota y poseía sabiduría. Al ver a los monjes que entraban por esa puerta, les rendía homenaje, los invitaba a su casa y les ofrecía una cucharada de limosna. A medida que su fe crecía con esa práctica, mandó construir una sala de alimentación (āsanasāla) y allí ofrecía asientos a los monjes que entraban, y les proveía de agua para beber y para el aseo. Cualquier arroz, gachas o verduras que hubiera en su casa, se los ofrecía a los monjes. Habiendo escuchado el Dhamma en presencia de los monjes, se estableció en los refugios y los preceptos, se volvió concentrada, aprendió el objeto de meditación de la visión cabal (vipassanākammaṭṭhāna) y, esforzándose en la visión cabal, debido a la plenitud de sus condiciones de apoyo, no mucho después se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphale). Posteriormente, al morir, renació en un gran palacio en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales. Allí disfrutaba de la felicidad celestial y deambulaba regocijándose. El venerable Mahāmoggallāna, mientras recorría los reinos celestiales, le preguntó con los versos que comienzan con 'Con una belleza resplandeciente'. Todo lo demás es tal como se ha descrito anteriormente. Por eso se dijo: ๑๗๓. 173. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Deidad, tú que posees una belleza extraordinaria, permaneces iluminando todas las direcciones como la estrella Osadhī. ๑๗๔. 174. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Debido a qué acción meritoria tienes tal belleza? ¿Debido a qué te sucede esto aquí, y posees este fruto de tu buena conducta? ¿Debido a qué te surgen todos estos goces que son gratos a tu corazón? ๑๗๕. 175. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, deidad de gran poder, cuando eras humana, ¿qué mérito hiciste? ¿Por qué tienes este poder resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones? ๑๗๖. 176. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella deidad, complacida al ser interrogada por Moggallāna, explicó la acción de la cual este es el fruto, respondiendo a la pregunta tal como se le formuló. ๑๗๗. 177. ‘‘เกวฏฺฏทฺวารา [Pg.89] นิกฺขมฺม, อหุ มยฺหํ นิเวสนํ; ตตฺถ สญฺจรมานานํ, สาวกานํ มเหสินํ. Venerable monje, en mi vida anterior, mi casa estaba al salir por la puerta de Kevaṭṭa [en Benarés]. Allí, servía a los monjes discípulos del Buda, buscadores de la virtud, que transitaban por ese lugar. ๑๗๘. 178. ‘‘โอทนํ กุมฺมาสํ ฑากํ, โลณโสวีรกญฺจหํ; อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. Con el corazón lleno de fe, ofrecí arroz, pasteles de cebada, verduras y una bebida de gachas saladas a los monjes que eran rectos. ๑๗๙. 179. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ. Observé el Uposatha el día catorce, el quince y el octavo de la quincena, así como el periodo de observancia especial, cumpliendo los ocho preceptos. ๑๘๐. 180. ‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา; สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ. Mantuve la observancia del Uposatha y siempre estuve restringida por la moralidad. Por mi autocontrol y generosidad, ahora habito en esta mansión. ๑๘๑. 181. ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา; เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา. Me abstuve de quitar la vida y fui controlada en el habla falsa. Me mantuve lejos del robo, del adulterio y del consumo de alcohol. ๑๘๒. 182. ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา; อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. Deleitada en los cinco preceptos y conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora laica del Buda Gotama, el de gran fama y visión. ๑๘๓. 183. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a esa acción meritoria tengo tal belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘ลขุมา นาม, ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย. ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ. Y, venerable señor, rinda homenaje con su cabeza a los pies del Bienaventurado en mi nombre, diciendo: 'Venerable señor, la seguidora laica llamada Lakhumā rinde homenaje con su cabeza a los pies del Bienaventurado'. No es sorprendente, venerable señor, que el Bienaventurado me haya declarado en uno de los frutos de la vida monástica. Pues el Bienaventurado la declaró en el fruto de quien ha entrado una vez más en el retorno (Sakadāgāmiphala). Así debe entenderse. ๑๗๗. ตตฺถ เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺมาติ เกวฏฺฏทฺวารโต นิกฺขมนฏฺฐาเน. 177. En esos versos, 'kevaṭṭadvārā nikkhamma' significa en el lugar de salida de la puerta de Kevaṭṭa. ๑๗๘. ฑากนฺติ ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากพฺยญฺชนํ. โลณโสวีรกนฺติ ธญฺญรสาทีหิ พหูหิ สมฺภาเรหิ สมฺปาเทตพฺพํ เอกํ ปานกํ. ‘‘อาจามกญฺชิกโลณูทก’’นฺติปิ วทนฺติ. 178. 'Ḍākanti' se refiere a un guiso de verduras como el taṇḍuleyyaka. 'Loṇasovīrakanti' es una bebida preparada con muchos ingredientes como el jugo de grano y otros; también dicen que es 'agua salada con gachas de arroz fermentadas'. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวสาเน สา เถรสฺส ธมฺมเทสนาย สกทาคามิผลํ ปาปุณิ. เสสํ อุตฺตราวิธาเน วุตฺตนยานุสาเรน เอว เวทิตพฺพํ. Al final de las preguntas y respuestas, ella alcanzó el fruto del que una vez regresa (sakadāgāmiphala) mediante la enseñanza del Dhamma del anciano. El resto debe entenderse según el método explicado en el relato del Palacio de Uttarā. ลขุมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí finaliza el comentario del relato del Palacio de Lakhumā. ๓. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา 3. Comentario del relato del Palacio de la Donante de Gachas (Ācāmadāyikāvimāna) ปิณฺฑาย [Pg.90] เต จรนฺตสฺสาติ อาจามทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อญฺญตรํ กุลํ อหิวาตโรเคน อุปทฺทุตํ อโหสิ. ตตฺถ สพฺเพ ชนา มตา ฐเปตฺวา เอกํ อิตฺถึ. สา เคหํ เคหคตญฺจ สพฺพํ ธนธญฺญํ ฉฑฺเฑตฺวา มรณภยภีตา ภิตฺติฉิทฺเทน ปลาตา อนาถา หุตฺวา ปรเคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิปสฺเส วสติ. ตสฺมึ เคเห มนุสฺสา กรุณายนฺตา อุกฺขลิอาทีสุ อวสิฏฺฐํ ยาคุภตฺตอาจามาทึ ตสฺสา เทนฺติ. สา ตํ ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ. 'Piṇḍāya te carantassāti' [Con las palabras «mientras tú caminas por limosnas»] comienza el relato del Palacio de la Donante de Gachas. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de los Bambúes, en el lugar de alimentación de las ardillas. En aquel tiempo, en Rājagaha, una cierta familia fue afligida por la enfermedad del 'viento de serpiente' (peste). Todos los miembros de la familia murieron, excepto una mujer. Ella, abandonando la casa y todas sus posesiones de grano y riqueza, y atemorizada por el miedo a la muerte, huyó a través de una grieta en la pared. Sin amparo, se dirigió a casa de otros y vivía en la parte trasera de una casa ajena. En esa casa, las personas, sintiendo compasión, le daban las sobras de gachas, arroz y el agua de la cocción del arroz (ācāma) que quedaban en las ollas. Comiendo eso, ella lograba sobrevivir. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐิโต ‘‘กํ นุ โข อหํ อชฺช อาหารปฏิคฺคหเณน อนุคฺคเหสฺสามิ, ทุคฺคติโต จ ทุกฺขโต จ โมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ อิตฺถึ อาสนฺนมรณํ นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ กโตกาสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยิ คเต อตฺตนา ลทฺธํ อาจามํ ทสฺสติ, เตเนว นิมฺมานรติเทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ, เอวํ นิรยูปปตฺติโต โมเจตฺวา หนฺทาหํ อิมิสฺสา สคฺคสมฺปตฺตึ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺสา นิเวสนฏฺฐานาภิมุโข คจฺฉติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท อญฺญาตกเวเสน อเนกรสํ อเนกสูปพฺยญฺชนํ ทิพฺพาหารํ อุปเนสิ. ตํ ญตฺวา เถโร ‘‘โกสิย, ตฺวํ กตกุสโล, กสฺมา เอวํ กโรสิ, มา ทุคฺคตานํ กปณานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปุรโต อฏฺฐาสิ. En ese momento, el venerable Mahākassapa, habiendo entrado en el logro de la cesación (nirodhasamāpatti) durante siete días, surgió de él y pensó: «¿A quién podré favorecer hoy recibiendo su ofrenda de comida? ¿A quién podré liberar de un estado de miseria y del sufrimiento?». Al reflexionar, vio a esa mujer que estaba cerca de la muerte y cuyo karma la conducía hacia el infierno, y pensó: «Cuando yo vaya, ella me ofrecerá el agua de arroz que ha recibido; debido a ese mérito, renacerá en el reino celestial de los dioses que se deleitan en sus creaciones (Nimmānarati). Liberándola así de renacer en el infierno, ahora le procuraré la felicidad celestial». Habiendo resuelto esto, por la mañana temprano, se vistió con su manto interior, tomó su cuenco y su túnica, y se dirigió hacia el lugar donde vivía la mujer. Entonces, Sakka, el señor de los dioses, con una forma disfrazada, le ofreció comida celestial con muchos sabores y diversos guisos. Al reconocerlo, el anciano dijo: «Kosiya (Sakka), tú ya has acumulado méritos. ¿Por qué haces esto? No arrebates el beneficio de los pobres y desvalidos». Habiendo rechazado la oferta, se detuvo frente a la mujer. สา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว เถโร, อิมสฺส ทาตพฺพยุตฺตกํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อิธ นตฺถิ, อิทญฺจ กิลิฏฺฐภาชนคตํ ติณจุณฺณรชานุกิณฺณํ อโลณํ สีตลํ อปฺปรสํ อาจามกญฺชิยมตฺตํ เอทิสสฺส ทาตุํ น อุสฺสหามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห. เถโร เอกปทนิกฺเขปมตฺตํ อปสกฺกิตฺวา อฏฺฐาสิ. เคหวาสิโน มนุสฺสา ภิกฺขํ อุปเนสุํ, เถโร น สมฺปฏิจฺฉติ. สา ทุคฺคติตฺถี ‘‘มเมว อนุคฺคหตฺถาย อิธาคโต, มม สนฺตกเมว ปฏิคฺคเหตุกาโม’’ติ ญตฺวา ปสนฺนมานสา อาทรชาตา ตํ อาจามํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร ตสฺสา ปสาทสํวทฺธนตฺถํ [Pg.91] ภุญฺชนาการํ ทสฺเสสิ, มนุสฺสา อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ อาจามํ ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา โอนีตปตฺตปาณี อนุโมทนํ กตฺวา ตํ ทุคฺคติตฺถึ ‘‘ตฺวํ อิโต ตติเย อตฺตภาเว มม มาตา อโหสี’’ติ วตฺวา คโต. สา เตน เถเร อติปสาทญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสา รตฺติยา ปฐมยาเม กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา กาลกตภาวํ ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข อุปฺปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตาวตึเสสุ อทิสฺวา รตฺติยา มชฺฌิมยาเม อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต – Al ver al venerable [Mahākassapa], ella pensó: “Este es un venerable de gran poder. No hay aquí comida sólida o blanda digna de serle ofrecida. Solo tengo estos restos de arroz (ācāma) en un recipiente sucio, mezclados con polvo y briznas de hierba, sin sal, fríos y de poco sabor; no me atrevo a dar tal cosa a alguien como él”, y dijo: “Por favor, continúe adelante (aticchatha)”. El venerable retrocedió solo el espacio de un paso y se detuvo. Los habitantes de la casa trajeron limosnas, pero el venerable no las aceptó. Aquella mujer pobre comprendió: “Ha venido aquí solo para favorecerme; desea aceptar solo lo que es mío”. Con el corazón lleno de fe y respeto, vertió esos restos de arroz en el cuenco del venerable. Para aumentar su fe, el venerable mostró la intención de comerlos. La gente preparó un asiento. El venerable se sentó allí, comió los restos de arroz, bebió agua, retiró su mano del cuenco, realizó la bendición (anumodana) y le dijo a esa mujer pobre: “En tu tercera existencia previa a esta, fuiste mi madre”, y luego se marchó. Ella, habiendo engendrado una inmensa fe hacia el venerable por esas palabras, murió en la primera vigilia de esa noche y renació en compañía de los devas Nimmānaratī. Entonces, Sakka, el rey de los devas, sabiendo que ella había fallecido, reflexionó: “¿Dónde habrá renacido?”. Al no verla entre los de Tāvatiṃsa, se acercó al venerable Mahākassapa en la vigilia media de la noche y, deseando preguntar por su lugar de renacimiento, dijo: ๑๘๕. 185. ‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต; ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา. Venerable señor, mientras usted caminaba por limosnas, permaneciendo en silencio; una mujer pobre y desamparada, que vivía en casa ajena sin refugio propio. ๑๘๖. 186. ‘‘ยา เต อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ; สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กํ นุ สา ทิสตํ คตา’’ติ. – Aquella que, con fe, le ofreció con sus propias manos el agua de arroz; tras dejar su cuerpo humano, ¿a qué región celestial ha partido ella? ทฺเว คาถา อภาสิ. Recitó estas dos estrofas. ๑๘๕. ตตฺถ ปิณฺฑายาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย. ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโตติ อิทํ ปิณฺฑาย จรณาการทสฺสนํ, อุทฺทิสฺส ติฏฺฐโตติ อตฺโถ. ทลิทฺทาติ ทุคฺคตา. กปณาติ วรากี. ‘‘ทลิทฺทา’’ติ อิมินา ตสฺสา โภคปาริชุญฺญํ ทสฺเสติ, ‘‘กปณา’’ติ อิมินา ญาติปาริชุญฺญํ. ปราคารํ อปสฺสิตาติ ปรเคหํ นิสฺสิตา, ปเรสํ ฆเร พหิปิฏฺฐิฉทนํ นิสฺสาย วสนฺตี. 185. Aquí, 'piṇḍāyāti' significa por el beneficio de la limosna de comida. 'Tuṇhībhūtassa tiṭṭhato' es una expresión que muestra el modo de andar por limosnas; el sentido es: 'permanece esperando por la limosna'. 'Daliddā' significa sumida en la pobreza. 'Kapaṇā' significa desamparada. Con 'daliddā' se muestra la ruina de sus posesiones materiales; con 'kapaṇā', la falta de parientes. 'Parāgāraṃ apassitā' significa que dependía de la casa de otro, viviendo bajo el alero de la parte trasera de las casas ajenas. ๑๘๖. กํ นุ สา ทิสตํ คตาติ ฉสุ กามเทวโลเกสุ อุปฺปชฺชนวเสน กํ นาม ทิสํ คตา. อิติ สกฺโก ‘‘เถเรน ตถา กตานุคฺคหา อุฬาราย ทิพฺพสมฺปตฺติยา ภาคินี, น จ ทิสฺสตี’’ติ เหฏฺฐา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อปสฺสนฺโต สํสยาปนฺโน ปุจฺฉติ. 186. “Kaṃ nu sā disataṃ gatā” significa a cuál de los seis mundos celestiales del deseo ha ido según su renacimiento. Así, Sakka, pensando: “Esa mujer pobre, favorecida de tal modo por el venerable, es ahora partícipe de una excelsa fortuna divina, pero no la veo”, y al no verla en los dos mundos celestiales inferiores, pregunta lleno de duda. อถสฺส เถโร – Entonces el venerable le respondió: ๑๘๗. 187. ‘‘ปิณฺฑาย เม จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต; ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา. Sakka, mientras yo caminaba por limosnas, permaneciendo en silencio; una mujer pobre y desamparada, que vivía en la parte trasera de la casa de otros sin refugio propio. ๑๘๘. 188. ‘‘ยา [Pg.92] เม อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ; สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิปฺปมุตฺตา อิโต จุตา. Aquella que me ofreció con sus propias manos el agua de arroz, con el corazón lleno de fe; tras dejar su cuerpo humano y quedar libre de aquella miseria, al morir de esta existencia humana... ๑๘๙. 189. ‘‘นิมฺมานรติโน นาม, สนฺติ เทวา มหิทฺธิกา; ตตฺถ สา สุขิตา นารี, โมทตาจามทายิกา’’ติ. – Existen dioses de gran poder llamados Nimmānaratī; allí, esa mujer que ofreció el agua de arroz, habiendo alcanzado la felicidad, disfruta plenamente. ปุจฺฉิตนิยาเมเนว ปฏิวจนํ เทนฺโต ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กเถสิ. Dando la respuesta según lo preguntado, declaró el lugar de su renacimiento. ๑๘๘. ตตฺถ วิปฺปมุตฺตาติ ตโต มนุสฺสโทภคฺคิยโต ปรมการุญฺญวุตฺติโต วิปฺปมุตฺตา อปคตา. 188. Aquí, 'vippamuttā' significa liberada y alejada de esa desdicha humana y de ese modo de vida sumamente lamentable. ๑๘๙. โมทตาจามทายิกาติ อาจามมตฺตทายิกา, สาปิ นาม ปญฺจเม กามสคฺเค ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทติ, ปสฺส ตาว เขตฺตสมฺปตฺติผลนฺติ ทสฺเสติ. 189. “Modatācāmadāyikā” significa que incluso habiendo dado solo restos de arroz, esa mujer disfruta de la fortuna divina en el quinto cielo del deseo; muestra: “mira el fruto de la perfección del campo (del receptor)”. ปุน สกฺโก ตสฺสา ทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ตํ โถเมนฺโต – Nuevamente, Sakka, al escuchar la gran eficacia y los grandes beneficios del don de ella, deseando alabarlo, dijo: ๑๙๐. 190. ‘‘อโห ทานํ วรากิยา, กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ; ปราภเตน ทาเนน, อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณา. ¡Oh, qué maravillosa es la ofrenda de esa pobre mujer solitaria, bien establecida en el venerable Kassapa! Con una dádiva obtenida del servicio en casas ajenas, su ofrenda ciertamente ha dado frutos perfectos. ๑๙๑. 191. ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน; นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา; เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ. Incluso si una mujer ejerciera el poder de reina principal de un monarca universal, dotada de toda belleza y favorecida por su esposo; tal posición de reina no vale ni una decimosexta parte del mérito de esta ofrenda de agua de arroz. ๑๙๒. 192. ‘‘สุตํ นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา; สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา; เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ. Cien mil monedas de oro, cien mil caballos, cien mil carros tirados por mulas, y cien mil doncellas ataviadas con pendientes de joyas; todas estas riquezas no valen ni una decimosexta parte del fruto de esta ofrenda de agua de arroz. ๑๙๓. 193. ‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา; สุวณฺณกจฺฉา มิตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา; เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคจฺฉนฺติ โสฬสึ. Cien mil elefantes del Himalaya de colmillos como vigas, crecidos en fuerza y rapidez, con cinchas de oro y ornamentos dorados, de la noble raza Mātanga; todos ellos no valen ni una decimosexta parte del fruto de esta ofrenda de agua de arroz. ๑๙๔. 194. ‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย; เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. – อาห; “Incluso si alguien ejerciera el dominio sobre las cuatro grandes islas; eso no vale ni una dieciseisava parte de esta ofrenda de restos de arroz”. Así dijo. ๑๙๐. ตตฺถ [Pg.93] อโหติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. วรากิยาติ กปณิยา. ปราภเตนาติ ปรโต อานีเตน, ปเรสํ ฆรโต อุจฺฉาจริยาย ลทฺเธนาติ อตฺโถ. ทาเนนาติ ทาตพฺเพน อาจามมตฺเตน เทยฺยธมฺเมน. อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณาติ ทกฺขิณา ทานํ อโห นิปฺผชฺชิตฺถ, อโห มหปฺผลา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา อหุวตฺถาติ อตฺโถ. 190. Aquí, 'aho' es una partícula en sentido de asombro. 'Varākiyā' significa de la mujer desamparada. 'Parābhatena' significa traído de fuera, obtenido de las casas de otros mediante la práctica de buscar sobras. 'Dānenā' se refiere al objeto que debe ser dado, que consiste solo en restos de arroz. 'Ijjhittha vata dakkhiṇā' significa que la ofrenda ciertamente se cumplió con éxito; el sentido es: ¡oh, qué gran fruto, qué gran esplendor y qué gran expansión tuvo! ๑๙๑. อิทานิ ‘‘อิตฺถิรตนาทีนิปิ ตสฺส ทานสฺส สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ น อุเปนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพงฺคกลฺยาณีติ ‘‘นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ เอวํ วุตฺเตหิ สพฺเพหิ องฺเคหิ การเณหิ, สพฺเพหิ วา องฺคปจฺจงฺเคหิ กลฺยาณี โสภนา สุนฺทรา. ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกาติ สามิกสฺส อลามกทสฺสนา สาติสยํ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอตสฺส เอตาย ทินฺนสฺส อาจามทานสฺส ผลํ โสฬสภาคํ กตฺวา ตโต เอกํ ภาคํ ปุน โสฬสภาคํ กตฺวา คหิตภาคสงฺขาตํ โสฬสึ กลํ จกฺกวตฺติรญฺโญ อิตฺถิรตนภาโวปิ นาคฺฆติ นานุโภติ น ปาปุณาติ. ‘‘สุวณฺณสฺส ปญฺจทสธรณํ นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘สตธรณ’’นฺติ อปเร. 191. Ahora, para mostrar que «ni siquiera las reinas enjoyadas llegan a valer una centésima o milésima parte del fruto de esa ofrenda», se dice lo siguiente: «yā mahesittaṃ kāreyyā» (quien pudiera actuar como reina), etc. En este contexto, «sabbaṅgakalyāṇī» significa hermosa en todos sus miembros, es decir, ni muy alta ni muy baja, ni muy delgada ni muy robusta, ni muy oscura ni demasiado clara; poseedora de una belleza que trasciende la humana aunque no alcance la divina; bella, radiante y espléndida en todos sus rasgos corporales. «Bhattu cānomadassikā» significa que posee una apariencia noble y excelente ante su esposo, siendo sumamente atractiva y encantadora. «Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ» significa que si se dividiera el fruto de la ofrenda de agua de arroz (hecha por esta mujer pobre) en dieciséis partes, y una de esas partes se volviera a dividir en dieciséis, ni siquiera la gloria de ser la reina enjoyada de un monarca universal igualaría o alcanzaría esa pequeña fracción. Algunos maestros afirman que un «nikkha» equivale a quince dharanas de oro, mientras que otros dicen que son cien. ๑๙๓. เหมวตาติ หิมวติ ชาตา, เหมวตชาติกา วา. เต หิ มหนฺตา ถามชวสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. อีสาทนฺตาติ รถีสาสทิสทนฺตา, โถกํเยว อวนตทนฺตาติ อตฺโถ. เตน วิสาลกทาฐีภาวํ นิวาเรติ. อุรูฬฺหวาติ ถามชวปรกฺกเมหิ พฺรูหนฺโต, มหนฺตํ ยุทฺธกิจฺจํ วหิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ. สุวณฺณกจฺฉาติ เหมมยคีเวยฺยกปฏิมุกฺกา. กจฺฉสีเสน หิ สพฺพํ หตฺถิโยคฺคํ วทติ. เหมกปฺปนวาสสาติ สุวณฺณขจิตคชตฺถรณกงฺกนาทิหตฺถาลงฺการสมฺปนฺนา. 193. «Hemavatā» se refiere a los elefantes nacidos en el Himalaya o pertenecientes a la raza de los Himalayas. Estos son grandes y están dotados de gran fuerza y rapidez. «Īsādantā» significa que tienen colmillos semejantes al eje de un carro, ligeramente curvados hacia abajo; con este término se descarta que tengan colmillos toscos o excesivamente anchos. «Urūḷhavā» se refiere a aquellos que, por su fuerza, rapidez y perseverancia, son capaces de llevar a cabo grandes proezas en la batalla. «Suvaṇṇakacchā» significa que están adornados con arneses de oro alrededor de sus cuellos y pechos; al mencionar el arnés (kacchā), se hace referencia a todos los ornamentos propios de un elefante de guerra. «Hemakappanavāsasā» significa que están provistos de mantas para elefantes bordadas en oro y otros ornamentos como tobilleras y decoraciones frontales. ๑๙๔. จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรนฺติ ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสริยํ. เตน สตฺตรตนสมุชฺชลํ สกลํ จกฺกวตฺติสิรึ วทติ. ยํ ปเนตฺถ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. 194. «Catunnamapi dīpānaṃ issaraṃ» se refiere a la soberanía sobre las cuatro grandes islas, tales como Jambudīpa, junto con sus dos mil islas menores circundantes. Con estas palabras se describe toda la gloria de un monarca universal, resplandeciente con las siete joyas. Lo que no se detalla aquí debe entenderse según el método explicado anteriormente. อิธ [Pg.94] สกฺเกน เทวราเชน อตฺตนา จ วุตฺตํ สพฺพํ อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. En esta ocasión, el venerable Mahākassapa Thera relató al Bendito todo lo que Sakka, el rey de los dioses, y él mismo habían dicho. El Bendito, tomando ese suceso como origen del discurso (aṭṭhuppatti), enseñó el Dhamma en detalle a la asamblea allí presente. Esa enseñanza resultó de gran beneficio para la multitud. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Ācāmadāyikāvimāna (La Mansión de la Donante de Agua de Arroz). ๔. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา 4. Explicación del Caṇḍālivimāna (La Mansión de la Mujer de Casta Baja). จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานีติ จณฺฑาลิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรนฺโต ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส ตสฺมึเยว นคเร จณฺฑาลาวสเถ วสนฺตึ เอกํ มหลฺลิกํ จณฺฑาลึ ขีณายุกํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ อุปฏฺฐิตํ. โส มหากรุณาย สมุสฺสาหิตมานโส ‘‘สคฺคสํวตฺตนิกํ กมฺมํ กาเรตฺวา เตนสฺสา นิรยูปปตฺตึ นิเสเธตฺวา สคฺเค ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. เตน จ สมเยน สา จณฺฑาลี ทณฺฑํ โอลุพฺภ นครโต นิกฺขมนฺตี ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อภิมุขี หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ตสฺสา คมนํ นิวาเรนฺโต วิย ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตสฺสา จ อายุปริกฺขยํ ภควโต วนฺทนาย ตํ นิโยเชนฺโต – «Caṇḍāli vanda pādāni» se refiere a la historia del Caṇḍālivimāna. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bendito residía en Rājagaha, al amanecer, tras emerger de la meditación de la Gran Compasión y observar el mundo, vio en esa misma ciudad, en el barrio de los caṇḍālas, a una anciana de esa casta cuya vida estaba por extinguirse y que tenía un karma inminente que la conduciría al infierno. Movido por su gran compasión, pensó: «Haciéndole realizar un acto meritorio que conduzca al cielo, evitaré su renacimiento en el infierno y la estableceré en el reino celestial». Con este propósito, entró en Rājagaha para pedir limosna acompañado de una gran comunidad de monjes. En ese momento, la anciana caṇḍālī salía de la ciudad apoyada en un bastón; al ver que el Bendito se acercaba, se detuvo frente a Él. El Bendito también se detuvo ante ella, como para impedirle el paso. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, conociendo la intención del Maestro y el fin inminente de la vida de la mujer, la instó a rendir homenaje al Bendito con estos versos: ๑๙๕. 195. ‘‘จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน; ตเมว อนุกมฺปาย, อฏฺฐาสิ อิสิสตฺตโม. ¡Oh, Caṇḍālī! Rinde homenaje a los pies del glorioso Gotama; el séptimo de los Budas se ha detenido precisamente por compasión hacia ti. ๑๙๖. 196. ‘‘อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ; ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺท, ปริตฺตํ ตว ชีวิต’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาห; Purifica tu mente en el Arahant, en aquel que es ecuánime; rinde homenaje pronto con las manos juntas, pues tu vida es breve. —Así pronunció estas dos estrofas. ๑๙๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ ชาติอาคเตน นาเมน ตํ อาลปติ. วนฺทาติ อภิวาทย. ปาทานีติ สเทวกสฺส โลกสฺส สรณานิ จรณานิ[Pg.95]. ตเมว อนุกมฺปายาติ ตเมว อนุคฺคณฺหนตฺถํ, อปายูปปตฺติโต นิเสเธตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตาปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐาสีติ นครมฺปิ อปวิสิตฺวา ฐิโต. อิสิสตฺตโมติ โลกิยเสกฺขาเสกฺขปจฺเจกพุทฺธอิสีหิ อุตฺตโม อุกฺกฏฺฐตโม, อถ วา พุทฺธอิสีนํ วิปสฺสิอาทีนํ สตฺตโมติ อิสิสตฺตโม. 195. En estos versos, «caṇḍālī» es el apelativo con el que se dirige a ella por su casta. «Vanda» significa rinde homenaje. «Pādāni» se refiere a los pies del Buda, que son el refugio del mundo con sus dioses. «Tameva anukampāya» significa por tu propio bien, con el fin de favorecerte, evitando tu caída en los estados de privación y logrando tu renacimiento en el cielo. «Aṭṭhāsi» indica que el Buda se detuvo antes de entrar en la ciudad. «Isisattamo» significa que es el supremo o el más excelente entre los sabios mundanos, los aprendices, los que ya no necesitan aprender y los Budas Pacceka; o bien, que es el séptimo de los sabios-Budas, contando desde Vipassī en adelante. ๑๙๖. อภิปฺปสาเทหิ มนนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ตว จิตฺตํ ปสาเทหิ. อรหนฺตมฺหิ ตาทินีติ อารกตฺตา กิเลสานํ, เตสํเยว อรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรหนฺเต, อิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺติยา ตาทิมฺหิ. ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทาติ สีฆํเยว ปคฺคหิตอญฺชลิกา หุตฺวา วนฺทสฺสุ. กสฺมาติ เจ? ปริตฺตํ ตว ชีวิตนฺติ, อิทาเนว ภิชฺชนสภาวตฺตา ปริตฺตํ อติอิตฺตรํ. 196. «Abhippasādehi manaṃ» significa purifica tu mente pensando: «El Bendito es el Buda perfectamente iluminado». «Arahantamhi tādinī» se refiere al Bendito como Arahant por estar lejos de las impurezas, por haber destruido a los enemigos (las pasiones), por haber roto los radios de la rueda del Saṃsāra, por ser digno de los requisitos y por no realizar actos malvados en secreto; y como «tādi» por haber alcanzado la ecuanimidad ante lo deseable y lo indeseable. «Khippaṃ pañjalikā vanda» significa rinde homenaje con prontitud alzando tus manos en oración. ¿Por qué? Porque «parittaṃ tava jīvitaṃ», tu vida es exigua y sumamente breve, pues está a punto de extinguirse en este mismo instante. อิติ เถโร คาถาทฺวเยน ภควโต คุเณ ปกิตฺเตนฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ตสฺสา จ ขีณายุกตาวิภาวเนน สํเวเชนฺโต สตฺถุ วนฺทนาย นิโยเชสิ. สา จ ตํ สุตฺวา สํเวคชาตา สตฺถริ ปสนฺนมานสาว หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมานา พุทฺธคตาย ปีติยา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘อลเมตฺตกเมติสฺสา สคฺคูปปตฺติยา’’ติ นครํ ปาวิสิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. อถ นํ เอกา ภนฺตา คาวี ตรุณวจฺฉา ตโต เอว อภิธาวนฺตี สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา – De este modo, el Thera (Moggallāna), alabando las virtudes del Maestro a través de dos versos y permaneciendo en su poder espiritual, la conmovió mostrándole que su vida terminaba y la instó a rendir homenaje al Maestro. Ella, al oír sus palabras, sintió una profunda urgencia espiritual (saṃvega) y, con el corazón lleno de fe en el Maestro, le rindió homenaje con los cinco puntos, permaneciendo luego con las manos juntas y la mente concentrada en el gozo por el Buda. El Bendito, considerando que ese mérito era suficiente para asegurar su renacimiento celestial, entró en la ciudad con los monjes. En ese momento, una vaca joven que tenía un ternero corrió hacia ella y la mató con sus cuernos. Para relatar todo esto, los recitadores de las escrituras (Saṅgītikārā) pronunciaron los siguientes versos: ๑๙๗. 197. ‘‘โจทิตา ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา; จณฺฑาลี วนฺทิ ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. Exhortada por aquel de mente desarrollada, quien porta su último cuerpo (el venerable Moggallāna); la mujer Caṇḍālī rindió homenaje a los pies del glorioso Gotama. ๑๙๘. 198. ‘‘ตเมนํ อวธี คาวี, จณฺฑาลึ ปญฺชลึ ฐิตํ; นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ, อนฺธกาเร ปภงฺกร’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาหํสุ; Mientras ella permanecía con las manos juntas rindiendo homenaje al Buda, el Iluminado que trae la luz al mundo de oscuridad, una vaca la embistió y la mató. —Así dijeron estas dos estrofas. ๑๙๘. ตตฺถ ปญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธนฺติ คเตปิ ภควติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมาหิตา หุตฺวา สมฺมุขา วิย อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานํ [Pg.96] ฐิตํ. อนฺธกาเรติ อวิชฺชนฺธกาเรน สกเลน กิเลสนฺธกาเรน จ อนฺธกาเร โลเก. ปภงฺกรนฺติ ญาโณภาสกรํ. 198. Allí, 'permaneciendo con las manos en oración, rindiendo homenaje al Buda' significa que, incluso después de que el Bienaventurado se hubo ido, ella permaneció con las manos juntas como si estuviera frente a él, con la mente concentrada por el gozo de tener al Buda como objeto. 'En la oscuridad' se refiere al mundo sumido en la oscuridad tanto de la ignorancia como de todos los demás estados de impureza. 'Hacedor de luz' significa el hacedor de la luz de la sabiduría. สา จ ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตทเหว จ สา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ – Y habiendo fallecido de allí, ella renació entre los dioses de Tāvatiṃsa; cien mil ninfas celestiales fueron su séquito. Ese mismo día, ella vino junto con su palacio celestial, descendió de él, se acercó al venerable Mahāmoggallāna y le rinde homenaje. Para mostrar este asunto: ๑๙๙. 199. ‘‘ขีณาสวํ วิคตรชํ อเนชํ, เอกํ อรญฺญมฺหิ รโห นิสินฺนํ; เทวิทฺธิปตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทามิ ตํ วีร มหานุภาว’’นฺติ. – A aquel que ha destruido las impurezas, libre de toda mancha y deseo, sentado a solas en la reclusión del bosque; habiéndome acercado con mis poderes divinos, le rindo homenaje, ¡oh héroe de gran majestad! เทวตา อาห. ตํ เถโร ปุจฺฉิ – Dijo la deidad. El anciano le preguntó: ๒๐๐. 200. ‘‘สุวณฺณวณฺณา ชลิตา มหายสา, วิมานโมรุยฺห อเนกจิตฺตา; ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มม’’นฺติ. De color dorado, radiante y de gran gloria, habiendo descendido de tu mansión con formas diversas, rodeada por un séquito de ninfas celestiales; ¿quién eres tú, bella deidad, que me rindes homenaje? ๒๐๐. ตตฺถ ชลิตาติ อตฺตโน สรีรปฺปภาย วตฺถาภรณาทีนํ โอภาเสน จ ชลนฺตี โชเตนฺตี. มหายสาติ มหาปริวารา. วิมานโมรุยฺหาติ วิมานโต โอรุยฺห. อเนกจิตฺตาติ อเนกวิธจิตฺตตายุตฺตา. สุเภติ สุภคุเณ. มมนฺติ มํ. 200. Allí, 'resplandeciente' significa brillando y reluciendo tanto por el aura de su propio cuerpo como por el resplandor de sus vestiduras y ornamentos. 'De gran renombre' significa que tiene un gran séquito. 'Descendiendo de tu palacio' significa bajando de su propia morada celestial. 'De variados diseños' significa dotada de diversas y asombrosas decoraciones. 'Hermosa' se refiere a estar dotada de hermosas cualidades. 'A mí' significa a mi persona. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา ปุน สา – Habiendo sido interrogada de este modo por el anciano, ella respondió de nuevo: ๒๐๑. 201. ‘‘อหํ ภทฺทนฺเต จณฺฑาลี, ตยา วีเรน เปสิตา; วนฺทึ อรหโต ปาเท, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. Venerable señor, yo era esa mujer de la casta paria. Exhortada por usted, el valiente, rendí homenaje a los pies del Arahant, el glorioso Gotama. ๒๐๒. 202. ‘‘สาหํ วนฺทิตฺวา ปาทานิ, จุตา จณฺฑาลโยนิยา; วิมานํ สพฺพโต ภทฺทํ, อุปปนฺนมฺหิ นนฺทเน. Habiendo rendido homenaje a sus pies, al morir de mi condición de paria, he renacido en el cielo de Nandana, en una mansión espléndida en todo sentido. ๒๐๓. 203. ‘‘อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ, ปุรกฺขตฺวาน ติฏฺฐติ; ตาสาหํ ปวรา เสฏฺฐา, วณฺเณน ยสสายุนา. Cien mil ninfas celestiales me preceden y me rodean; entre ellas soy la más excelente y superior en belleza, gloria y longevidad. ๒๐๔. 204. ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา[Pg.97], สมฺปชานา ปฏิสฺสตา; มุนึ การุณิกํ โลเก, ตํ ภนฺเต วนฺทิตุมาคตา’’ติ. – Habiendo realizado muchas acciones meritorias, plena de sabiduría y atención, he venido, venerable señor, a rendir homenaje al Sabio compasivo de este mundo. —Así habló. จตสฺโส คาถาโย อาห. Dijo estas cuatro estrofas. ๒๐๑-๔. ตตฺถ เปสิตาติ ‘‘จณฺฑาลิ, วนฺท ปาทานี’’ติอาทินา วนฺทนาย อุยฺโยชิตา. ยทิปิ ตํ วนฺทนามยํ ปุญฺญํ ปวตฺติกฺขณวเสน ปริตฺตํ, เขตฺตมหนฺตตาย ปน ผลมหนฺตตาย จ อติวิย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา’’ติ. ตถา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา ปวตฺติกฺขเณ ปญฺญาย สติยา จ วิสทภาวํ สนฺธายาห ‘‘สมฺปชานา ปฏิสฺสตา’’ติ. ปุน – 201-4. Allí, 'instada' significa exhortada a rendir homenaje con las palabras 'caṇḍālī, rinde homenaje a los pies', y así sucesivamente. Aunque ese mérito consistente en la veneración fue pequeño en términos de su duración momentánea, se dice que es 'una que ha realizado abundantes acciones meritorias' debido a la grandeza del campo (el Buda como objeto de ofrenda) y la magnitud de su fruto. Asimismo, refiriéndose a la pureza de la sabiduría y de la atención plena en el momento en que surgía el gozo teniendo al Buda como objeto, dijo: 'plenamente consciente y atenta'. ๒๐๕. 205. ‘‘อิทํ วตฺวาน จณฺฑาลี, กตญฺญู กตเวทินี; วนฺทิตฺวา อรหโต ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. – Habiendo dicho esto, la deidad que antes fue Caṇḍālī, siendo agradecida y reconocida, rindió homenaje a los pies del Arahant Moggallāna y desapareció en ese mismo lugar. คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา. Esta estrofa fue establecida por los recitadores en el Concilio. ๒๐๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ จณฺฑาลีภูตปุพฺพาติ กตฺวา วุตฺตํ, เทวโลเก จ อิทมาจิณฺณํ, ยํ มนุสฺสโลเก นิรุฬฺหสมญฺญาย โวหาโร. เสสํ วุตฺตนยเมว. 205. Allí, el término 'mujer caṇḍālī' se dice considerando que anteriormente ella había nacido en una familia caṇḍālā. En el mundo de los devas es costumbre el uso de nombres que eran conocidos en el mundo humano. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลาโน อิมํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. El venerable Mahāmoggallāna informó de este suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, haciendo de este asunto una ocasión oportuna, enseñó el Dhamma a la asamblea presente; esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina la explicación del Caṇḍālivimāna. ๕. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา 5. Explicación del Bhadditthivimāna นีลา ปีตา จ กาฬา จาติ ภทฺทิตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน กิมิลนคเร โรหโก นาม คหปติปุตฺโต อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลาจารสมฺปนฺโน. ตสฺมึเยว จ นคเร เตน สมานมหาโภเค กุเล เอกา ทาริกา อโหสิ สทฺธา ปสนฺนา [Pg.98] ปกติยาปิ ภทฺทตาย ภทฺทาติ นาเมน. อถ โรหกสฺส มาตาปิตโร ตํ กุมารึ วาเรตฺวา ตาทิเส กาเล ตํ อาเนตฺวา อาวาหวิวาหํ อกํสุ. เต อุโภปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. สา อตฺตโน อาจารสมฺปตฺติยา ‘‘ภทฺทิตฺถี’’ติ ตสฺมึ นคเร ปากฏา ปญฺญาตา อโหสิ. ‘Azules, amarillos y negros’ es el Bhadditthivimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la ciudad de Kimila, vivía el hijo de un banquero llamado Rohaka, quien era creyente, devoto y estaba dotado de buena conducta moral. En esa misma ciudad, en una familia de similar riqueza, vivía una joven que también era creyente y devota, y por su bondad natural, era llamada Bhaddā. Entonces, los padres de Rohaka pidieron la mano de la joven y, en el momento oportuno, la trajeron y celebraron la ceremonia de matrimonio. Ambos vivían en armonía. Debido a la perfección de su conducta, ella se hizo célebre y conocida en esa ciudad como ‘Bhadditthi’. เตน จ สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสตปญฺจสตภิกฺขุปริวารา ชนปทจาริกํ จรนฺตา กิมิลนครํ ปาปุณึสุ. โรหโก เตสํ ตตฺถ คตภาวํ ญตฺวา โสมนสฺสชาโต เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สปริวาเร เต สนฺตปฺเปตฺวา สปุตฺตทาโร เตหิ เทสิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐหนฺโต สรณานิ คณฺหิ, ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิ. ภริยา ปนสฺส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีปาฏิหาริยปกฺเขสุ อุโปสถํ อุปวสิ, วิเสสโต สีลาจารสมฺปนฺนา อโหสิ เทวตาหิ จ อนุกมฺปิตา. ตาย เอว จ เทวตานุกมฺปาย อตฺตโน อุปริ ปติตํ มิจฺฉาปวาทํ นิรํกตฺวา สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสิ. En aquel tiempo, los dos discípulos principales, rodeados cada uno por un séquito de quinientos monjes, llegaron a la ciudad de Kimila mientras viajaban por las provincias. Rohaka, al enterarse de su llegada, se llenó de alegría, se acercó a los ancianos, les rindió homenaje y los invitó para el día siguiente. Al segundo día, tras haber satisfecho a los ancianos y a su séquito con exquisitos alimentos sólidos y blandos, escuchó junto con su esposa e hijos la enseñanza del Dhamma impartida por ellos. Estableciéndose en sus consejos, tomó refugio en las Tres Joyas y asumió los cinco preceptos. Su esposa, por su parte, observaba el precepto del Uposatha en los días octavo, decimocuarto, decimoquinto y durante el período de retiro especial. Ella estaba especialmente dotada de una conducta moral pura y era protegida por las deidades. Debido a esa misma protección de las deidades, tras haber disipado las falsas acusaciones que habían caído sobre ella, su fama se extendió ampliamente en el mundo gracias a la pureza absoluta de su conducta moral. สา หิ สยํ กิมิลนคเร ฐิตา อตฺตโน สามิกสฺส วณิชฺชาวเสน ตกฺกสิลายํ วสนฺตสฺส, อุสฺสวทิวเส สหาเยหิ อุสฺสาหิตสฺส นกฺขตฺตกีฬาจิตฺเต อุปฺปนฺเน ฆรเทวตาย อตฺตโน ทิพฺพานุภาเวน ตํ ตตฺถ เนตฺวา สามิเกน สห โยชิตา เตเนว สมาคเมน ปติฏฺฐิตคพฺภา หุตฺวา เทวตาย กิมิลนครํ ปฏินีตา, อนุกฺกเมน คพฺภินิภาเว ปากเฏ ชาเต สสฺสุอาทีหิ ‘‘อติจารินี’’ติ อาสงฺกิตา, ตาย เอว เทวตาย อตฺตโน อานุภาเวน คงฺคามโหเฆ กิมิลนครํ โอตฺถรนฺเต วิย อุปฏฺฐาปิเต อตฺตโน ปติพฺพตาภาวสํสูจเกน สจฺจาธิฏฺฐานปุพฺพเกน สปเถน วาตเวคสมุฏฺฐิตวีจิชาลํ คงฺคามโหฆํ อตฺตโน อุปริ อาปติตํ อายสฺสญฺจ นิวตฺเตตฺวา, สามิเกน สมาคตาปิ เตน ปุพฺเพ สสฺสุอาทีหิ วิย อาสงฺกิตา ตกฺกสิลายํ เตน ทินฺนํ นามมุทฺทิตํ สญฺญาณญฺจ อปฺเปนฺตี, ตํ อาสงฺกํ นิรํกตฺวา ภตฺตุโน ญาติชนสฺส [Pg.99] จ มหาชนสฺส จ สมฺภาวนียา ชาตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสี’’ติ. Ella misma, mientras residía en la ciudad de Kimila, fue llevada a Takkasila por la deidad del hogar mediante su poder divino cuando su esposo, el adinerado Rohaka —quien vivía allí por negocios—, tuvo el deseo de celebrar un festival tras ser animado por sus amigos. Habiendo sido reunida con su esposo, quedó embarazada a causa de aquel encuentro, y luego la deidad la llevó de regreso a Kimila. Con el tiempo, al hacerse evidente su estado de gravidez, fue sospechada de infidelidad por su suegra y otros allegados. Entonces, esa misma deidad, mediante su poder, hizo aparecer el gran flujo del Ganges como si inundara la ciudad de Kimila. Mediante un juramento precedido por una determinación de la verdad que demostraba su fidelidad conyugal, ella detuvo el gran flujo del río Ganges, cuyas olas se agitaban por la fuerza del viento y caían sobre ella, despejando así el deshonor. Aunque se reunió con su esposo, al ser sospechada por él tal como lo había sido por su suegra, ella le entregó el anillo con su nombre grabado y la señal que él le había dado en Takkasila. Habiendo disipado esa sospecha, se convirtió en una mujer digna de estima para su esposo, sus parientes y el público en general. Por ello se dijo: 'Debido a su conducta moral y comportamiento sumamente puros, su fama se difundió ampliamente por el mundo'. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนา. อถ ภควติ สาวตฺถิโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺเน, เทวปริสาย จ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนาย ภทฺทิตฺถีปิ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย มชฺเฌ ตาย เทวตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต – En otra ocasión, tras fallecer, ella renació en el reino de Tavatimsa. Tiempo después, cuando el Bienaventurado partió de Savatthi hacia el reino de Tavatimsa y se sentó sobre la piedra Pandukambala al pie del árbol Paricchattaka, y mientras la asamblea de deidades se acercaba al Bienaventurado para rendirle homenaje y sentarse a un lado, la diosa Bhadditthi también se acercó, le rindió homenaje y permaneció a un lado. Entonces el Bienaventurado, en medio de la asamblea de deidades y Brahmas congregados de los diez mil sistemas de mundos, le preguntó sobre la acción meritoria realizada por dicha diosa: ๒๐๖. 206. ‘‘นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา; อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ, กิญฺชกฺขปริวาริตา. Con colores azules, amarillos, negros, carmesíes, rojos y blancos; rodeada de flores llenas de polen y fragancia. ๒๐๗. 207. ‘‘มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ, มาลํ ธาเรสิ มุทฺธนิ; นยิเม อญฺเญสุ กาเยส, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส. Llevas sobre tu cabeza una guirnalda de flores de Mandārava; ¡oh sabia deidad!, estos árboles con tales flores no existen en otros planos celestiales. ๒๐๘. 208. ‘‘เกน กายํ อุปปนฺนา, ตาวตึสํ ยสสฺสินี; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – อาห; ¿Por qué acción meritoria has renacido en el plano de Tāvatiṃsa, poseedora de tal gloria? Oh deidad, te lo pregunto: dime, ¿cuál es el fruto de esta acción? —preguntó el monje. ๒๐๖-๗. ตตฺถ นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย, โส นีลา จ ปีตา จาติอาทินา ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต. เตน โอทาตาทิเก อวุตฺตวณฺเณ สงฺคณฺหาติ. อิติ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. จ-สทฺโท วา อวุตฺตตฺถสมุจฺจโย. อถาติ อิติ-สทฺทตฺเถ นิปาโต. อุจฺจาวจานํ วณฺณานนฺติ เอตฺถ อุจฺจาวจานนฺติ วิภตฺติยา อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อุจฺจาวจวณฺณานํ นานาวิธวณฺณานนฺติ อตฺโถ. วณฺณานนฺติ วา วณฺณวนฺตานํ. กิญฺชกฺขปริวาริตาติ กิญฺชกฺเขหิ ปริวาริตานํ. สามิอตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นีลา จ ปีตา จ กาฬา จ มญฺชิฏฺฐา จ โลหิตา จ อถ อญฺเญ โอทาตาทโย จาติ อิเมสํ วเสน อุจฺจาวจวณฺณานํ ตถาภูเตหิเยว กิญฺชกฺเขหิ เกสเรหิ ปริวาริตานํ วิจิตฺตสณฺฐานาทิตาย วา อุจฺจาวจานํ ยถาวุตฺตวณฺณวนฺตานํ มนฺทารวรุกฺขสมฺภูตตาย มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ เตหิ กตํ มาลาคุณํ ตฺวํ เทวเต อตฺตโน สีเส ธาเรสิ ปิฬนฺธสีติ. 206-7. En la frase 'nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā', la partícula 'ca' indica una conjunción de los términos mencionados y debe aplicarse a cada uno. 'Atha' es una partícula que incluye otros colores no especificados, como el blanco. La palabra 'iti' se entiende implícita. O bien, 'ca' indica la conjunción de lo no mencionado y 'atha' actúa con el sentido de 'iti'. En 'uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ', se observa que no hay elisión de la inflexión, significando 'de diversos y variados colores'. 'Vaṇṇānaṃ' se refiere a aquello que posee tales colores. 'Kiñjakkhaparivāritā' significa rodeadas de filamentos. Aquí se usa el caso nominativo con función de genitivo. Lo que se quiere decir es: mediante estos colores —azul, amarillo, negro, carmesí, rojo y otros como el blanco— son de diversos colores; rodeadas de filamentos y anteras, y debido a sus formas variadas, poseen diversos colores; al haber brotado del excelente árbol Mandarava, llevas sobre tu cabeza una guirnalda de flores Mandarava hecha con ellas. ยโต [Pg.100] รุกฺขโต ตานิ ปุปฺผานิ, เตสํ วิเสสวณฺณตาย อนญฺญสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิเมติ ยถาวุตฺตวณฺณสณฺฐานาทิยุตฺตา ปุปฺผวนฺโต รุกฺขา น สนฺตีติ โยชนา. กาเยสูติ เทวนิกาเยสุ. สุเมธเสติ สุนฺทรปญฺเญ. Para mostrar que, debido al color especial de sus flores, estos árboles no se encuentran en otros reinos celestiales, se dijo: 'tales árboles no existen en otros reinos, oh tú de hermosa sabiduría'. Aquí, 'ime' se refiere a los árboles con flores que poseen los colores y formas ya descritos. 'Kāyesu' se refiere a los reinos o asambleas de deidades. 'Sumedhase' significa oh diosa de hermosa sabiduría. ตตฺถ นีลาติ อินฺทนีลมหานีลาทิมณิรตนานํ วเสน นีโลภาสา. ปีตาติ ปุปฺผราคกกฺเกตนปุลกาทิมณิรตนานญฺเจว สิงฺคีสุวณฺณสฺส จ วเสน ปีโตภาสา. กาฬาติ อสฺมกอุปลกาทิมณิรตนานํ วเสน กณฺโหภาสา. มญฺชิฏฺฐาติ โชติรสโคมุตฺตกโคเมทกาทิมณิรตนานํ วเสน มญฺชิฏฺโฐภาสา. โลหิตาติ ปทุมราคโลหิตงฺกปวาฬรตนาทีนํ วเสน โลหิโตภาสา. เกจิ ปน นีลาทิปทานิ ‘‘รุกฺขา’’ติ อิมินา ‘‘นีลา รุกฺขา’’ติอาทินา โยเชตฺวา วทนฺติ. รุกฺขาปิ หิ นีลาทิวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนตฺตา นีลาทิโยคโต นีลาทิโวหารํ ลภนฺตีติ เตหิ ‘‘นีลา…เป… โลหิตา…เป… นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ รุกฺขา สนฺติ สุเมธเสติ, ยโต ตฺวํ อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ กิญฺชกฺขปริวาริตานํ มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ ธาเรสี’’ติ โยชนา กาตพฺพา. ตตฺถ ยถาทิฏฺเฐ วณฺณวิเสสยุตฺเต ปุปฺเผ กิตฺเตตฺวา เตสํ อสาธารณภาวทสฺสเนน รุกฺขานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ปฐมนโย, รุกฺขานํ อสาธารณภาวทสฺสเนน ปุปฺผานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ทุติยนโย. ปฐมนเย วณฺณาทโย สรูเปน คหิตา, ทุติยนเย นิสฺสยมุเขนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. En ese contexto, 'nīlā' significa que tienen un brillo azul debido a gemas como el zafiro. 'Pītā' significa que tienen un brillo amarillo debido al oro y a gemas como el topacio y el crisoberilo. 'Kāḷā' significa que tienen un brillo negro debido a gemas oscuras. 'Mañjiṭṭhā' significa que tienen un brillo carmesí debido a gemas como el granate. 'Lohitā' significa que tienen un brillo rojo debido al rubí y al coral. Algunos maestros vinculan los colores directamente con los árboles, llamándolos 'árboles azules', etc., pues los árboles cubiertos de tales flores reciben ese nombre por asociación. La construcción es: 'Árboles azules... rojos... tales árboles no existen en otros reinos, de los cuales llevas una guirnalda de flores Mandarava de diversos colores'. El primer método describe las flores y luego la exclusividad de los árboles; el segundo resalta la exclusividad de los árboles para indicar la de las flores. En el primero los colores se toman por su forma directa y en el segundo a través de su base; esta es la distinción. ๒๐๘. เกนาติ เกน ปุญฺญกมฺเมน, กายํ ตาวตึสนฺติ โยชนา. ปุจฺฉิตาจิกฺขาติ ปุจฺฉิตา ตฺวํ อาจิกฺข กเถหิ. 208. 'Kenā' se refiere a mediante qué acción meritoria ocurrió el renacimiento en Tavatimsa. 'Pucchitācikkha' significa: habiendo sido preguntada, responde y cuéntanos. เอวํ ภควตา ปุจฺฉิตา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Siendo así interrogada por el Bienaventurado, la diosa respondió con estas estrofas: ๒๐๙. 209. ‘‘ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกา; สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา. Venerable señor, en mi vida pasada en la ciudad de Kimilā, la gente me conocía como la seguidora Bhadditthikā; estaba dotada de fe y virtud, y siempre me deleitaba en la generosidad y el compartir. ๒๑๐. 210. ‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ; อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. Ofrecí vestidos, alimentos, alojamiento y lámparas a los monjes de conducta recta, con un corazón lleno de fe y alegría. ๒๑๑. 211. ‘‘จาตุทฺทสึ [Pg.101] ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ. En el decimocuarto día, en el decimoquinto y en el octavo día del mes lunar, así como en los períodos especiales de observancia, cumplí el Uposatha dotado de ocho factores. ๒๑๒. 212. ‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา; สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ. Observé el Uposatha y siempre estuve restringida por los preceptos; por medio de esa moderación y generosidad, ahora habito en esta mansión celestial. ๒๑๓. 213. ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา; เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา. Me abstuve de quitar la vida y fui cuidadosa en no mentir; me mantuve lejos del robo, de la conducta sexual ilícita y del consumo de alcohol. ๒๑๔. 214. ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา; อุปาสิกา จกฺขุมโต, อปฺปมาทวิหารินี; กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ. Deleitándome en los cinco preceptos y siendo conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora del Visionario (el Buda), viviendo con diligencia; habiendo acumulado méritos y oportunidades, al morir, ahora recorro el cielo de Nandana con mi propia luz radiante. ๒๑๕. 215. ‘‘ภิกฺขู จาหํ ปรมหิตานุกมฺปเก, อโภชยึ ตปสฺสิยุคํ มหามุนึ; กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ. Venerable señor, serví a los monjes que buscan el mayor bienestar y a la pareja de grandes sabios; habiendo acumulado méritos y oportunidades, al morir, ahora recorro el cielo de Nandana con mi propia luz radiante. ๒๑๖. 216. ‘‘อฏฺฐงฺคิกํ อปริมิตํ สุขาวหํ, อุโปสถํ สตตมุปาวสึ อหํ; กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ. “Venerable señor, observé continuamente el Uposatha de ocho factores, que trae una felicidad inconmensurable. Habiendo cumplido con mis deberes y poseyendo méritos realizados, resplandeciente con mi propia luz, deambulo por el jardín Nandana en el cielo de Tāvatiṃsa”. ๒๐๙-๒๑๔. ตตฺถ ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกาติ อาจารสมฺปตฺติยา สจฺจกิริยาย อุพฺพตฺตมานมโหฆนิวตฺตเนน อขณฺฑสีลาติ สญฺชาตนิจฺฉยา ภทฺทา สุนฺทรา อยํ อิตฺถี, ตสฺมา ‘‘ภทฺทิตฺถิกา อุปาสิกา’’ติ จ มํ กิมิลนครวาสิโน ชานึสุ. สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว. 209-214. En ese contexto, las palabras 'me conocieron como Bhadditthikā' significan que me conocieron como la seguidora laica en la ciudad de Kimilā. Debido a su perfección en la conducta y a su acto de verdad, al detener la gran inundación del río Ganges que se desbordaba, tuvo la firme determinación de poseer una virtud inquebrantable; por lo tanto, esta mujer es excelente y bella. Debido a esto, los habitantes de la ciudad de Kimila me conocieron como 'la seguidora laica Bhadditthikā'. El pasaje que comienza con 'dotada de fe y virtud' tiene un significado evidente por lo ya explicado anteriormente. อปิจ ‘‘สทฺธา’’ติ อิมินา สทฺธาธนํ, ‘‘สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ อิมินา จาคธนํ[Pg.102], ‘‘สีเลน สมฺปนฺนา, จตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อิมินา สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนญฺจ, ‘‘อริยสจฺจาน โกวิทา’’ติ อิมินา สุตธนํ ปญฺญาธนญฺจ ทสฺสิตนฺติ สา อตฺตโน สตฺตวิธอริยธนปฏิลาภํ. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ อิมินา ตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อานิสํสํ วิภาเวติ. ตตฺถ กตาวาสาติ นิปฺผาทิตสุจริตาวาสา. สุจริตกมฺมญฺหิ ตทตฺเต อายติญฺจ สุขาวาสเหตุตาย ‘‘สุขวิหารสฺส อาวาโส’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘กตกุสลา’’ติ. Además, con la palabra 'fe' (saddhā) se muestra la riqueza de la fe. Con las palabras 'deliciándose en compartir, ofrecí vestimenta y alimento, morada e iluminación... a los rectos, con una mente llena de fe' se muestra la riqueza de la generosidad. Con las palabras 'dotada de virtud, en el decimocuarto, en el decimoquinto... dedicada a los cinco preceptos' se muestra la riqueza de la virtud, la riqueza del sentido de la vergüenza moral (hiri) y la riqueza del temor al mal (ottappa). Con las palabras 'experta en las Nobles Verdades' se muestra la riqueza del conocimiento (suta) y la riqueza de la sabiduría (paññā). Por lo tanto, ella muestra su logro de las siete clases de riquezas de los nobles (ariya-dhana). Con la frase 'seguidora laica del Poseedor de Visión... recorro el bosque de Nandana' explica los beneficios que se experimentan tanto en la vida presente como en la futura. En ese contexto, 'katāvāsā' significa que ha completado las condiciones para una conducta correcta. Pues la acción de la conducta correcta se llama 'morada de la vida feliz' porque es la causa de una morada feliz tanto en el presente como en el futuro. Por eso dijo: 'habiendo realizado méritos' (katakusalā). ๒๑๕. ปุพฺเพ อนามสิตเขตฺตวิเสสํ อตฺตโน ทานมยํ ปุญฺญํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส อายตนคตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขู จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภิกฺขูติ อนวเสสภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขู. ปรมหิตานุกมฺปเกติ ปรมํ อติวิย ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อนุคฺคาหเก. อโภชยินฺติ ปณีเตน โภชเนน โภเชสึ. ตปสฺสิยุคนฺติ อุตฺตเมน ตปสา สพฺพกิเลสมลํ ตาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตตฺตา ตปสฺสิภูตํ ยุคํ. มหามุนินฺติ ตโต เอว มหาอิสิภูตํ, มหโต วา อตฺตโน วิสยสฺส มหนฺเตเนว ญาเณน มุนนโต ปริจฺฉินฺทนโต มหามุนึ. สพฺพเมตํ ทฺเว อคฺคสาวเก สนฺธาย วทติ. 215. Habiendo hablado previamente de su propio mérito consistente en la generosidad hacia un campo de mérito especial y no ordinario, ahora, para mostrar la culminación de dicho mérito, se dice 'y a los monjes...'. En ese contexto, 'monjes' (bhikkhū) se refiere a aquellos que han destruido las impurezas sin dejar rastro. 'Aquellos que poseen la suprema compasión' (paramahitānukampake) se refiere a quienes favorecen con el bienestar supremo, como el beneficio en la vida presente y otros. 'Alimenté' (abhojayiṃ) significa que les sirvió comida excelente. 'Pareja de ascetas' (tapassiyugaṃ) se refiere a la pareja de discípulos que se han convertido en ascetas por haber quemado y cortado por completo todas las impurezas mediante la práctica suprema. 'Gran Sabio' (mahāmuniṃ) se refiere a aquel que es un gran vidente por esa misma razón, o bien, a un gran sabio por discernir y conocer con una sabiduría vasta su propio y extenso ámbito de conocimiento. Todo esto se dice en referencia a los dos discípulos principales. ๒๑๖. อปริมิตํ สุขาวหนฺติ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา วุตฺตํ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) วจนโต ภควโตปิ วจนปถาตีตปริมาณรหิตสุขนิพฺพตฺตกํ อตฺตโน วา อานุภาเวน อปริมิตสุขาวหํ สุขสฺส อาวหนกํ. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. ตํ ตํ อุโปสถรกฺขณทิวสํ อหาเปตฺวา, ตํ ตํ วา อุโปสถรกฺขณทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา สตตํ วา สพฺพกาลํ สุขาวหนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. 216. La expresión 'que conduce a una felicidad inconmensurable' (aparimitaṃ sukhāvahaṃ) se dice sin omitir la elisión de la nasal. De acuerdo con las palabras del Bienaventurado: 'Monjes, no es fácil alcanzar mediante una explicación la medida de cuán felices son los mundos celestiales', esto produce una felicidad que trasciende el camino de las palabras o que, por su propio poder, trae una felicidad sin límites. 'Constantemente' (satataṃ) significa en todo momento; esto se interpreta como no haber faltado a los respectivos días de observancia del Uposatha, o bien, haber cumplido íntegramente y sin interrupciones los respectivos días de observancia del Uposatha, o que siempre, en todo momento, trae felicidad. El resto es igual a lo que se explicó anteriormente. อถ ภควา มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุวาสีนํ เทวพฺรหฺมสงฺฆานํ ตโย มาเส อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภทฺทิตฺถิวิมานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. สา เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา อโหสีติ. Entonces, el Bienaventurado, después de haber enseñado el Abhidhamma Piṭaka durante tres meses a las huestes de devas y brahmas que habitan en los diez mil sistemas de mundos, encabezados por el joven deva Mātā, regresó al mundo de los hombres y enseñó el Bhadditthivimāna a los monjes. Esa enseñanza fue beneficiosa para la asamblea presente. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Bhadditthivimāna. ๖. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา 6. Comentario al Soṇadinnāvimāna อภิกฺกนฺเตน [Pg.103] วณฺเณนาติ โสณทินฺนาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาฬนฺทายํ โสณทินฺนา นาม เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตี สุวิสุทฺธนิจฺจสีลา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถมฺปิ อุปวสติ. สา ธมฺมสวนสปฺปายํ ปฏิลภิตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริพฺรูหนฺตี โสตาปนฺนา อโหสิ. อถ อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – Con una belleza resplandeciente (abhikkantena vaṇṇena) se refiere al Soṇadinnāvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en Nāḷandā, vivía una seguidora laica llamada Soṇadinnā, quien, dotada de fe y confianza, servía con respeto a los monjes con los cuatro requisitos, mantenía una virtud permanente muy pura y también observaba el Uposatha dotado de los ocho factores. Al haber obtenido la oportunidad adecuada para escuchar el Dhamma y debido a su perfección en las condiciones de apoyo (upanissaya), desarrolló la meditación sobre las Cuatro Nobles Verdades y se convirtió en una entrada en la corriente (sotāpanna). Tiempo después, afectada por una enfermedad, falleció y renació entre los devas de Tāvatiṃsa. El venerable Mahāmoggallāna, al verla— ๒๑๗. 217. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. “Tú que, con una belleza excelsa, permaneces iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana”. ๒๑๘. 218. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué tienes tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí y surgen para ti todos los placeres que son queridos por tu corazón? ๒๑๙. 219. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras un ser humano? ¿Por qué tienes este poder tan brillante y tu belleza ilumina todas las direcciones? อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ. La interrogó con estas tres estrofas. ๒๒๐. 220. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa deidad, con el corazón lleno de alegría al ser interrogada por el venerable Moggallāna, explicó el kamma cuyo fruto es este, respondiendo precisamente a lo que se le preguntó”. ๒๒๑-๒๒๖. ‘‘โสณทินฺนาติ มํ อญฺญํสุ…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. “Me conocían como Soṇadinnā; fui una seguidora laica del glorioso Buda Gotama”. ๒๒๗. 227. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”. เทวตา พฺยากาสิ. ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. Así respondió la deidad. Todo eso es exactamente de la misma manera que se explicó anteriormente. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Palacio de Soṇadinnā. ๗.อุโปสถาวิมานวณฺณนา 7. Comentario sobre el Palacio de Uposathā อภิกฺกนฺเตน [Pg.104] วณฺเณนาติ อุโปสถาวิมานํ. อิธ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ สาเกเต อุโปสถา นาม เอกา อุปาสิกาติ อยเมว วิเสโส, เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ – ‘Con una belleza espléndida...’ se refiere al Palacio de Uposathā. En cuanto al origen de este relato, [el hecho de que] en la ciudad de Sāketa vivía una seguidora laica llamada Uposathā es la única distinción; el resto es similar al relato del Palacio anterior. Por lo tanto, se dijo: ๒๒๙-๒๓๑. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. ‘Con una belleza espléndida... [etc.] ...y tu belleza ilumina todas las direcciones’. ๒๓๒. 232. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. ‘Esa deidad, regocijada... [etc.] ...este es el fruto de tal acción’. ๒๓๓-๒๓๘. ‘‘อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ, สาเกตายํ อุปาสิกา…เป…อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. “Me conocían como Uposathā, una seguidora laica en Sāketa; fui una seguidora laica del Vidente, el glorioso Gotama”. ๒๓๙. 239. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”. เทวตา พฺยากาสิ. ปุน อตฺตโน เอกํ โทสํ ทสฺเสนฺตี – Esa deidad respondió. Deseando mostrar de nuevo una falta propia, dijo: ๒๔๑. 241. ‘‘อภิกฺขณํ นนฺทนํ สุตฺวา, ฉนฺโท เม อุทปชฺชถ; ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย, อุปปนฺนามฺหิ นนฺทนํ. “Venerable de gran poder, habiendo escuchado repetidamente sobre el jardín Nandana, surgió en mí el deseo; habiendo fijado mi mente en ese lugar, he renacido en el jardín Nandana”. ๒๔๒. 242. ‘‘นากาสึ สตฺถุ วจนํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน; หีเน จิตฺตํ ปณิธาย, สามฺหิ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ; “No seguí la palabra del Maestro, el Buda de la estirpe solar; habiendo fijado mi mente en un renacimiento inferior, ahora estoy llena de remordimiento”. Estas dos estrofas pronunció. ๒๓๓. ตตฺถ อุโปสถาติ มํ อญฺญํสูติ ‘‘อุโปสถา’’ติ อิมินา นาเมน มํ มนุสฺสา ชานึสุ. สาเกตายนฺติ สาเกตนคเร. 233. Aquí, ‘los hombres me conocían como Uposathā’ significa que las personas me conocían por este nombre, ‘Uposathā’. ‘En Sāketa’ significa en la ciudad de Sāketa. ๒๔๑. อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. นนฺทนํ สุตฺวาติ ‘‘ตาวตึสภวเน นนฺทนวนํ นาม เอทิสญฺจ เอทิสญฺจา’’ติ ตตฺถ นานาวิธํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ สุตฺวา. ฉนฺโทติ ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญกมฺมสฺส การณภูโต กุสลจฺฉนฺโท, ตตฺรูปปตฺติยา ปตฺถนาภูโต ตณฺหาฉนฺโท วา. อุทปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ตตฺถาติ ตาวตึสภวเน, นนฺทนาปเทเสนปิ หิ ตํ เทวโลกํ วทติ. อุปปนฺนามฺหีติ อุปฺปนฺนา นิพฺพตฺตา อมฺหิ. 241. ‘Frecuentemente’ significa constantemente. ‘Al oír hablar de Nandana’ significa al haber escuchado sobre las diversas formas de esplendor celestial en el reino de los Treinta y Tres, pensando: ‘El jardín Nandana es de tal y tal manera’. ‘Deseo’ se refiere al deseo virtuoso (kusalacchanda) que es la causa de la acción meritoria que produce el renacimiento allí, o bien al deseo basado en el anhelo (taṇhāchanda) que busca renacer en ese lugar. ‘Surgió’ significa que se originó. ‘Allí’ se refiere al reino de los Treinta y Tres; pues al mencionar el nombre del jardín Nandana, se refiere a ese mundo celestial. ‘He renacido’ significa que he surgido, que he nacido. ๒๔๒. นากาสึ [Pg.105] สตฺถุ วจนนฺติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ วณฺเณมี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑) สตฺถารา วุตฺตวจนํ น กรึ, ภเวสุ ฉนฺทราคํ น ปชหินฺติ อตฺโถ. อาทิจฺโจ โคตมโคตฺโต, ภควาปิ โคตมโคตฺโตติ สโคตฺตตาย วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน’’ติ. อถ วา อาทิจฺจสฺส พนฺธุ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตํ ปฏิจฺจ ตสฺส อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อาทิจฺโจ วา พนฺธุ เอตสฺส โอรสปุตฺตภาวโตติ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตถา หิ วุตฺตํ – 242. ‘No seguí las palabras del Maestro’ significa que no obedecí las palabras pronunciadas por el Maestro, tales como: ‘Oh monjes, no elogio la existencia ni siquiera por un instante’; el significado es que no abandoné el deseo y el apego por los mundos de existencia. Dado que el Sol pertenece al linaje Gautama y el Bienaventurado también pertenece al linaje Gautama, se dice ‘del Buda, el Pariente del Sol’ debido a que comparten el mismo linaje. Alternativamente, ‘Pariente del Sol’ significa amigo del Sol; este es el Bienaventurado. ¿Por qué es un pariente? Porque, dependiendo del Bienaventurado, el Sol ha nacido en el nacimiento noble (ariya-jāti); o bien, porque el Bienaventurado tiene al Sol como pariente por ser su hijo de corazón. Por lo tanto, se dice: ‘‘โย อนฺธกาเร ตมสี ปภงฺกโร, เวโรจโน มณฺฑลี อุคฺคเตโช; มา ราหุ คิลี จรมนฺตลิกฺเข, ปชํ มมํ ราหุ ปมุญฺจ สูริย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๑); ‘Aquel que hace la luz en la oscuridad sombría, el que brilla, el disco de gran poder; no permitas, Rāhu, que sea tragado mientras cruza el firmamento. ¡Libera al sol, mi descendencia, Rāhu!’. หีเนติ ลามเก. อตฺตโน ภวาภิรตึ สนฺธาย วทติ. สามฺหีติ สา อมฺหิ. ‘En algo inferior’ significa en algo bajo; habla refiriéndose a su propio deleite en la existencia. El término ‘sāmhi’ debe dividirse en ‘sā amhi’, que significa ‘esa soy yo’. เอวํ ตาย เทวตาย ภวาภิรตินิมิตฺเต อุปฺปนฺนวิปฺปฏิสาเร ปเวทิเต เถโร ภวสฺส ปริจฺฉินฺนายุภาววิภาวนมุเขน อายตึ มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส สมติกฺกโม กาตุํ สุกโร, สพฺพโส ขีณาสวภาโว นาม มหานิสํโสติ จ สมสฺสาเสตุํ – Habiendo expresado así la deidad su arrepentimiento surgido de su deleite en la existencia, el Thera, con el fin de consolarla mostrando la naturaleza finita de la vida en la existencia y explicando que en el futuro, permaneciendo en la condición humana, es fácil lograr la superación del sufrimiento del saṃsāra, y que el estado de quien ha extinguido las impurezas (khīṇāsava) posee grandes beneficios, dijo: ๒๔๓. 243. ‘‘กีว จิรํ วิมานมฺหิ, อิธ วจฺฉสุโปสเถ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, ยทิ ชานาสิ อายุโน’’ติ. – ‘¿Por cuánto tiempo morarás aquí en este palacio, Uposathā? Oh deidad, habiendo sido preguntada, dime, si conoces la duración de tu vida’. คาถมาห. ปุน สา – Así pronunció el verso. De nuevo, ella dijo: ๒๔๔. 244. ‘‘สฏฺฐิ วสฺสสหสฺสานิ, ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย; อิธ ฐตฺวา มหามุนิ, อิโต จุตา คมิสฺสามิ; มนุสฺสานํ สหพฺยต’’นฺติ. – อาห; “Tras permanecer en este reino celestial por sesenta mil años y tres decenas de millones de años, ¡oh Gran Sabio!, cuando fallezca de este estado, iré a la compañía de los seres humanos”. Así habló. ปุน เถโร – De nuevo, el anciano Thera dijo: ๒๔๕. 245. ‘‘มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ, สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา; โสตาปนฺนา วิเสสยิ, ปหีนา ตว ทุคฺคตี’’ติ. – “No temas, Uposathā; el mismo Buda perfectamente iluminado ha declarado tu destino. Eres una que ha entrado en la corriente y has alcanzado la distinción; el renacimiento en estados de sufrimiento ha sido abandonado por ti”. อิมาย คาถาย สมุตฺเตเชสิ. Con esta estrofa, él la animó. ๒๔๓-๔. ตตฺถ [Pg.106] กีว จิรนฺติ กิตฺตกํ อทฺธานํ. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก, อิธ วา วิมานสฺมึ. อายุ โนติ อายุ, โนติ นิปาตมตฺตํ. อายุโน วา จิราจิรภาวํ, อถ วา ยทิ ชานาสิ อายุโนติ อตฺโถ. มหามุนีติ เถรํ อาลปติ. 243-4. Aquí, ‘por cuánto tiempo’ significa qué duración de tiempo. ‘Aquí’ significa en este mundo celestial, o bien en este palacio. ‘Āyu no’ significa la vida; el término ‘no’ es solo una partícula (nipāta). O bien, se refiere a la duración larga o corta de la vida; así, ‘si conoces la duración de la vida’ es el significado. Con ‘Gran Sabio’, se dirige al Thera. ๒๔๕. มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายีติ ภทฺเท อุโปสเถ ตฺวํ มา ภายิ. กสฺมา? ยสฺมา สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา. กินฺติ? โสตาปนฺนา วิเสสยีติ. มคฺคผลสญฺญิตํ วิเสสํ ยาตา อธิคตา, ตสฺมา ปหีนา ตว สพฺพาปิ ทุคฺคตีติ อิมมฺปิ วิเสสํ ยาตาติ วิเสสยิ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 245. ‘No temas, Uposathā’ significa: ‘Noble Uposathā, no tengas miedo’. ¿Por qué? Porque has sido declarada por el Buda perfectamente iluminado. ¿Qué se declaró? ‘Sotāpanna que ha alcanzado la distinción’. Esto significa que ha alcanzado y realizado la distinción conocida como el Sendero y el Fruto; por lo tanto, todos sus renacimientos en estados de miseria han sido abandonados. Debido a que ha llegado a esta distinción, se dice ‘visesayi’ (distinguida). El resto es igual a lo explicado anteriormente. อุโปสถาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Palacio de Uposathā. ๘-๙. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา 8-9. Comentario sobre el Palacio de Niddā y Suniddā อฏฺฐมนวมวิมานานิ ราชคหนิทานานิ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ยถากฺกมํ ‘‘นิทฺทา นาม อุปาสิกา…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… สุนิทฺทา นาม อุปาสิกา’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ ปาฬิ เปยฺยาลวเสน ฐปิตาติ. เตน วุตฺตํ – El octavo y el noveno relato de los palacios tienen su origen en Rājagaha. En cuanto al origen, debe decirse respectivamente: ‘Una seguidora laica llamada Niddā... [etc.] ...del renombrado Gautama. Por eso mi belleza es tal... [etc.] ...una seguidora laica llamada Suniddā’. El resto es exactamente igual a lo explicado anteriormente. Incluso en los versos no hay nada nuevo. De hecho, en algunos manuscritos, el texto Pali se ha dispuesto mediante abreviaciones (peyyāla). Por lo tanto, se dijo: ๒๔๖. 246. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. ‘Con una belleza espléndida... [etc.] ...y tu belleza ilumina todas las direcciones’. ๒๔๗. 247. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa deidad, con el corazón lleno de alegría... este es el fruto de aquel kamma”. ๒๔๘. 248. ‘‘นิทฺทาติ มมํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน. “Los hombres me conocían como Niddā, una seguidora laica en Rājagaha... fui seguidora del glorioso Gotama”. ๒๕๖. 256. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”. ๒๕๘. 258. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “¿Cómo es que con tan excelsa belleza iluminas todas las direcciones?”. ๒๖๑. 261. ‘‘สา [Pg.107] เทวตา อตฺตมนา…เป…. “Esa deidad, complacida en su mente... [etcétera].” ๒๖๒. 262. ‘‘สุนิทฺทาติ มํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน. “Los hombres me conocían como Suniddā, una seguidora laica en Rājagaha... fui seguidora del glorioso Gotama”. ๒๖๘. 268. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión de Niddā y Suniddā ha concluido. ๑๐. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา 10. Explicación de la Primera Mansión de la Donante de Alimentos (Bhikkhādāyikāvimāna). อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อุตฺตรมธุรายํ อญฺญตรา อิตฺถี ขีณายุกา โหติ อปาเย อุปฺปชฺชนารหา. ภควา ปจฺจูสเวลายํ มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ อิตฺถึ อปาเย อุปฺปชฺชนารหํ ทิสฺวา มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ตํ สุคติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม เอโก อทุติโย มธุรํ อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย พหินครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน สมเยน สา อิตฺถี เคเห อาหารํ สมฺปาเทตฺวา เอกมนฺเต ปฏิสาเมตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปิณฺโฑ ลทฺโธ’’ติ วตฺวา ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ จ ภควตา วุตฺเต อลทฺธภาวํ ญตฺวา ฆฏํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามิ, อธิวาเสถา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. สา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต ปเวสนํ อุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ. ภควา เคหํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ สา ภควนฺตํ โภเชสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ โอนีตปตฺตปาณี ตสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อนุโมทนํ สุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหนฺตี นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. สา [Pg.108] กติปยทิวสาติกฺกเมเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – ‘Con una belleza radiante’ se refiere a la Mansión de la Donante de Alimentos. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Sāvatthi, en el bosque de Jetavana. En aquel tiempo, en la ciudad de Uttara Madhurā, una mujer había llegado al fin de su vida y estaba destinada a renacer en un estado de sufrimiento. El Bendito, al salir de su meditación de gran compasión al amanecer y observar el mundo, vio a aquella mujer que merecía renacer en un estado de miseria. Impulsado por su gran compasión y con el deseo de establecerla en un buen destino, partió solo hacia Madhurā. Tras llegar, en el tiempo de la mañana, se ajustó el manto, tomó su cuenco de limosna y entró en la ciudad para pedir alimentos. En ese momento, aquella mujer, tras haber preparado comida en su casa y haberla guardado en un rincón, tomó un cántaro, fue al muelle de agua, se bañó y regresaba a su hogar con el cántaro lleno. Al ver al Bendito en el camino, le preguntó: ‘Señor, ¿habéis recibido ya la limosna?’. Cuando el Bendito respondió: ‘Recibiré’, ella comprendió que aún no la había obtenido. Dejó el cántaro, se acercó al Bendito, le rindió homenaje y le dijo: ‘Señor, yo os ofreceré comida de limosna; por favor, aceptadla’. El Bendito aceptó en silencio. Al ver que el Bendito aceptaba, ella se adelantó, preparó un asiento en un lugar limpio y rociado con agua, y se quedó esperando la entrada del Bendito. El Bendito entró en la casa y se sentó en el asiento preparado. Entonces, ella le sirvió la comida. Una vez que el Bendito terminó su comida y retiró su mano del cuenco, pronunció unas palabras de regocijo (anumodanā) y partió. Ella, al escuchar la enseñanza, experimentó una gran alegría y felicidad, y permaneció allí rindiendo homenaje, manteniendo su mente fija en el Buda hasta que Él desapareció de su vista. A los pocos días de esto, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada de mil ninfas celestiales. El venerable Mahāmoggallāna se dirigió a ella con estos versos: ๒๗๐. 270. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… โอสธี วิย ตารกา. “‘Con una belleza radiante...’ [etcétera] ‘como la estrella de la medicina (Venus)’.” ๒๗๑. 271. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปุจฺฉิ; “‘¿Por qué tienes tal belleza?... tu esplendor ilumina todas las direcciones’. —Así le preguntó con estos versos.” ๒๗๓. 273. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa deidad, complacida en su mente... [así respondió:] ‘este es el fruto de tal acción’.” ๒๗๔. 274. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา,ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก. “Cuando fui un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano”, ๒๗๕. 275. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ ภิกฺขํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. “vi al Buda, libre de pasiones, de apariencia serena y mente límpida; con mis propias manos y con fe, le ofrecí comida de limosna”. ๒๗๖. 276. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Debido a ese kamma meritorio, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones”. เทวตา พฺยากาสิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว. La deidad respondió. Todo lo demás es de significado evidente, pues sigue el método explicado anteriormente. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Primera Mansión de la Donante de Alimentos ha concluido. ๑๑. ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา 11. Explicación de la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos. อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา อญฺญตรํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เคหํ ปเวเสตฺวา โภชนํ อทาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว. ‘Con una belleza radiante’ se refiere a la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha. Allí, una mujer llena de fe vio a un anciano monje que había agotado sus impurezas pidiendo limosna; lo invitó a entrar en su casa y le ofreció comida. Después de un tiempo, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. El resto es idéntico a la mansión precedente. ๒๗๘. 278. ‘‘อภิกฺกนฺเตน [Pg.109] วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “‘Con una belleza radiante...’ [así comienza el verso, concluyendo con] ‘ilumina todas las direcciones’.” ๒๘๑. 281. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. “Esa deidad, con el corazón lleno de alegría... este es el fruto de aquel kamma”. ๒๘๒. 282. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “‘Yo era un ser humano entre los humanos...’ [concluyendo con] ‘mi esplendor ilumina todas las direcciones’.” ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Segunda Mansión de la Donante de Alimentos ha concluido. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en el comentario de las Crónicas de las Mansiones (Vimānavatthu) de la serie de los Comentarios Breves (Khuddaka-aṭṭhakathā) llamado Paramatthadīpanī, เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ทุติยสฺส จิตฺตลตาวคฺคสฺส el segundo capítulo llamado Cittalatāvagga, adornado con once historias, อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. la explicación de su significado ha concluido. ๓. ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค 3. Capítulo del Árbol Pāricchattaka (Pāricchattakavagga) ๑. อุฬารวิมานวณฺณนา 1. Explicación de la Mansión Magnífica (Uḷāravimāna) ปาริจฺฉตฺตกวคฺเค อุฬาโร เต ยโส วณฺโณติ อุฬารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ราชคเห อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อุปฏฺฐากกุเล เอกา ทาริกา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา อโหสิ. สา ยํ ตสฺมึ เคเห ปุเรภตฺตํ ขาทนียโภชนียํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒํ เทติ, อุปฑฺฒํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, อทตฺวา ปน น ภุญฺชติ, ทกฺขิเณยฺเย อปสฺสนฺตีปิ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐกาเล เทติ, ยาจกานมฺปิ เทติเยว. อถสฺสา มาตา ‘‘มม ธีตา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา ตสฺสา ทิคุณํ ภาคํ เทติ. เทนฺตี จ เอกสฺมึ ภาเค ตาย สํวิภาเค กเต ปุน อปรํ เทติ, สา ตโตปิ สํวิภาคํ กโรติเยว. En el capítulo del Pāricchattaka, ‘Magnífica es tu gloria y belleza’ se refiere a la Mansión Magnífica. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Rājagaha, en el bosque de bambú (Veḷuvana), en el lugar donde se alimenta a las ardillas. En aquel tiempo, en una familia de servidores del venerable Mahāmoggallāna en Rājagaha, vivía una joven con una gran disposición para dar, que se deleitaba en compartir. De cualquier alimento o comida deliciosa que se produjera en su casa antes de la comida de la mañana, ella entregaba la mitad de su porción asignada y consumía la otra mitad; de hecho, no comía sin haber dado antes. Incluso si no veía a nadie digno de ofrendas, guardaba su porción para darla cuando los viera; también solía dar a los mendigos. Entonces, su madre, regocijada al pensar ‘mi hija tiene una gran disposición para dar y se deleita en compartir’, le daba una porción doble. Aun cuando le daban esa porción doble, después de que ella compartía una parte, volvía a recibir más, y ella continuaba compartiendo de eso también. เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล ตํ วยปฺปตฺตํ มาตาปิตโร ตสฺมึเยว นคเร อญฺญตรสฺมึ กุเล กุมารสฺส อทํสุ. ตํ ปน กุลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ โหติ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห สปทานํ [Pg.110] ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺสา ทาริกาย สสุรสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สา ทาริกา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘ปวิสถ ภนฺเต’’ติ ปเวเสตฺวา วนฺทิตฺวา สสฺสุยา ฐปิตํ ปูวํ ตํ อปสฺสนฺตี ‘‘ตสฺสา กเถตฺวา อนุโมทาเปสฺสามี’’ติ วิสฺสาเสน คเหตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. ทาริกา ‘‘ตุมฺเหหิ ฐปิตํ ปูวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อทาสิ’’นฺติ สสฺสุยา กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘กินฺนามิทํ ปาคพฺภิยํ, อยํ มม สนฺตกํ อนาปุจฺฉิตฺวาว สมณสฺส อทาสี’’ติ ตํ กฏตฏายมานา โกธาภิภูตา ยุตฺตายุตฺตํ อจินฺเตนฺตี ปุรโต ฐิตํ มุสลขณฺฑํ คเหตฺวา อํสกูเฏ ปหริ. สา สุขุมาลตาย ปริกฺขีณายุกตาย จ เตเนว ปหาเรน พลวทุกฺขาภิภูตา หุตฺวา กติปาเหเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สติปิ อญฺญสฺมึ สุจริตกมฺเม เถรสฺส กตทานเมว สาติสยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา – De esta manera, con el paso del tiempo, cuando alcanzó la edad núbil, sus padres la entregaron en matrimonio a un joven de otra familia en esa misma ciudad de Rājagaha. Sin embargo, esa familia era de visión incorrecta, carecía de fe y no tenía devoción por las Tres Joyas. Entonces, mientras el venerable Mahāmoggallāna realizaba su ronda de limosnas de casa en casa en Rājagaha, se detuvo ante la puerta de la casa del suegro de aquella joven. Al verlo, la joven, con el corazón lleno de devoción, dijo: “Entre, venerable señor”, y habiéndolo hecho entrar y habiéndole rendido homenaje, tomó un pastel que su suegra había guardado. Como no veía a su suegra en ese momento, pensó: “Le informaré después y haré que ella también se regocije con este mérito”, y con confianza lo tomó y se lo ofreció al anciano. El anciano, tras expresar palabras de regocijo (anumodana), se marchó. La joven le dijo a su suegra: “He entregado el pastel que habías guardado al anciano Mahāmoggallāna”. Al oír esto, la suegra exclamó: “¿Qué clase de imprudencia es esta? Sin consultarme, ha dado mi pastel a un asceta”, y crujiendo los dientes y dominada por la ira, sin considerar lo que era apropiado o inapropiado, tomó un mazo de madera que estaba frente a ella y la golpeó en el hombro. Debido a su delicadeza física y a que su tiempo de vida se había agotado, la joven, afligida por un dolor intenso a causa de aquel golpe, murió a los pocos días y renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Aunque poseía otros actos de buena conducta, el don ofrecido al anciano se presentó con especial claridad en su mente al momento de morir. El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método mencionado anteriormente, le preguntó: ๒๘๖. 286. ‘‘อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา; นาริโย นจฺจนฺติ คายนฺติ, เทวปุตฺตา อลงฺกตา. “¡Oh deidad de bella apariencia!, tu gloria y belleza son magníficas, iluminando todas las direcciones. Divinidades femeninas y dioses adornados bailan y cantan para ti”. ๒๘๗. 287. ‘‘โมเทนฺติ ปริวาเรนฺติ, ตว ปูชาย เทวเต; โสวณฺณานิ วิมานานิ, ตวิมานิ สุทสฺสเน. “Te deleitan y te rodean para honrarte, ¡oh deidad! Estos palacios celestiales tuyos, Sudassanā, son de oro puro”. ๒๘๘. 288. ‘‘ตุวํสิ อิสฺสรา เตสํ, สพฺพกามสมิทฺธินี; อภิชาตา มหนฺตาสิ, เทวกาเย ปโมทสิ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – “Eres la soberana de ellos, poseyendo la perfección de todos los deseos; eres noble y grande, y te regocijas en la asamblea de los dioses. ¡Oh deidad!, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué kamma es fruto esto?”. ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. Así le preguntó con estas tres estrofas. ๒๘๖. ตตฺถ ยโสติ ปริวาโร. วณฺโณติ วณฺณนิภา สรีโรภาโส. ‘‘อุฬาโร’’ติ ปน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติ จ วณฺณสมฺปตฺติ จ วุตฺตา โหติ. ตาสุ ‘‘อุฬาโร เต วณฺโณ’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วณฺณสมฺปตฺตึ วิสยวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพา โอภาสเต ทิสา’’ติ วตฺวา ‘‘อุฬาโร เต ยโส’’ติ วุตฺตํ ปริวารสมฺปตฺตึ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นาริโย นจฺจนฺตี’’ติอาทิ [Pg.111] วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาสุ ทิสาสุ วิชฺโชตเต, สพฺพา วา ทิสา โอภาสยเต, วิชฺโชตยตีติ อตฺโถ. ‘‘โอภาสเต’’ติ ปทสฺส ‘‘โอภาสนฺเต’’ติ เกจิ วจนวิปลฺลาเสน อตฺถํ วทนฺติ, เตหิ ‘‘วณฺเณนา’’ติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. วณฺเณนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, วณฺเณน เหตุภูเตนาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพา ทิสา’’ติ จ ชาติวเสน ทิสาสามญฺเญ อเปกฺขิเต วจนวิปลฺลาเสนปิ ปโยชนํ นตฺถิ. นาริโยติ เอตฺถาปิ ‘‘อลงฺกตา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวปุตฺตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน นาริโย เทวปุตฺตา จาติ สมุจฺจโย เวทิตพฺโพ. 286. En este contexto, 'yaso' significa séquito. 'Vaṇṇo' se refiere al esplendor de la complexión o al brillo del cuerpo. Al decirse específicamente 'uḷāro' (magnífico), se indica tanto la excelencia de su séquito como la de su belleza. Entre estas, para mostrar detalladamente la excelencia de la belleza mencionada brevemente en 'uḷāro te vaṇṇo' a través del alcance de su brillo, dijo 'sabbā obhāsate disā' (ilumina todas las direcciones). Y para mostrar detalladamente la excelencia del séquito mencionada en 'uḷāro te yaso' a través de los objetos, dijo 'nāriyo naccanti' (las mujeres danzan), etc. Allí, 'sabbā obhāsate disā' significa que brilla en todas las direcciones o que hace resplandecer todas las direcciones. Algunos maestros explican 'obhāsate' como 'obhāsante' mediante un intercambio de terminación verbal; según ellos, el caso de 'vaṇṇena' debe ser modificado. 'Vaṇṇena' es un instrumental con sentido causal, significando 'debido a su belleza'. En 'sabbā disā', al referirse a la generalidad de las direcciones (este, etc.), no hay necesidad de un cambio de número gramatical. En 'nāriyoti', se debe conectar con la palabra 'alaṅkatā' (adornadas). En 'devaputtā', la partícula 'ca' se entiende aunque esté omitida, por lo que debe entenderse la unión: 'tanto las deidades femeninas como los hijos de los devas'. ๒๘๗. โมเทนฺตีติ ปโมทยนฺติ. ปูชายาติ ปูชนตฺถํ ปูชานิมิตฺตํ วา, นจฺจนฺติ คายนฺตีติ โยชนา. ตวิมานีติ ตว อิมานิ. 287. 'Modentī' significa que deleitan o regocijan. 'Pūjāyā' significa con el propósito de honrar o debido a la adoración; la construcción es que danzan y cantan. 'Tavimānī' se descompone como 'tava imāni' (estas tus mansiones). ๒๘๘. สพฺพกามสมิทฺธินีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, สพฺเพหิ วา ตยา กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ วตฺถูหิ สมิทฺธา. อภิชาตาติ สุชาตา. มหนฺตาสีติ มหตี มหานุภาวา อสิ. เทวกาเย ปโมทสีติ อิมสฺมึ เทวนิกาเย ทิพฺพสมฺปตฺติเหตุเกน ปรเมน ปโมทเนน ปโมทสิ. 288. 'Sabbakāmasamiddhinī' significa provista de todos los cinco placeres sensoriales, o bien, llena de todas las cosas deseadas y anheladas por ti. 'Abhijātā' significa bien nacida. 'Mahantāsi' significa que eres grande, de gran poder sobrenatural. 'Devakāye pamodasi' significa que en esta asamblea de los dioses de Tāvatiṃsa te regocijas con el deleite supremo causado por la fortuna celestial. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ – Preguntada así por el anciano, la deidad respondió a la cuestión de esta manera: ๒๘๙. 289. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; ทุสฺสีลกุเล สุณิสา อโหสึ, อสฺสทฺเธสุ กทริเยสุ อหํ. “Cuando fui un ser humano en el mundo humano, en mi vida anterior, fui nuera en una familia de conducta inmoral, entre personas sin fe y mezquinas”. ๒๙๐. 290. ‘‘สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา; ปิณฺฑาย จรมานสฺส, อปูวํ เต อทาสหํ. “Yo estaba dotada de fe y virtud, siempre deleitándome en la generosidad; a usted, que caminaba por limosna, le ofrecí un pastel cocinado en sartén”. ๒๙๑. 291. ‘‘ตทาหํ สสฺสุยาจิกฺขึ, ‘สมโณ อาคโต อิธ; ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ’. “Entonces le dije a mi suegra: ‘Un asceta ha venido aquí; con mis propias manos y con fe, le he dado un pastel’”. ๒๙๒. 292. ‘‘อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสิ, อวินีตาสิ ตฺวํ วธุ; น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ‘สมณสฺส ททามหํ’. Así la reprendió su suegra: 'Nuera, eres indisciplinada; no quisiste consultarme y dijiste: «yo misma doy al asceta»'. ๒๙๓. 293. ‘‘ตโต [Pg.112] เม สสฺสุ กุปิตา, ปหาสิ มุสเลน มํ; กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ, นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ. Entonces mi suegra, enfurecida, me golpeó con un mazo; me hirió en el hombro y me mató. No pude sobrevivir por mucho tiempo. ๒๙๔. 294. ‘‘อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา; เทวานํ ตาวตึสานํ, อุปปนฺนา สหพฺยตํ. Tras la disolución del cuerpo, liberada de aquel sufrimiento y habiendo fallecido, renací en compañía de los dioses de Tāvatiṃsa. ๒๙๕. 295. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a ese mérito, tengo tal esplendor... y mi resplandor ilumina todas las direcciones. ๒๘๙. ตตฺถ อสฺสทฺเธสูติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ อภาเวน อสฺสทฺเธสุ, ถทฺธมจฺฉริยตาย กทริเยสุ สสฺสุอาทีสุ อหํ สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา อโหสินฺติ โยชนา. 289. Allí, 'assaddhesū' significa entre aquellos que carecen de fe debido a la ausencia de confianza en las Tres Joyas y en la ley del kamma y sus frutos. 'Kadariyesu' se refiere a la suegra y otros parientes que eran mezquinos debido a su egoísmo obstinado. La construcción es: 'A pesar de estar entre ellos, yo estaba dotada de fe y virtud'. ๒๙๐-๑. อปูวนฺติ กปลฺลปูวํ. เตติ นิปาตมตฺตํ. สสฺสุยา อาจิกฺขึ คหิตภาวญาปนตฺถญฺจ อนุโมทนตฺถญฺจาติ อธิปฺปาโย. 290-1. 'Apūvaṃ' se refiere a un pastel frito en una sartén. 'Te' es una partícula enfática. La intención es: 'Se lo informé a mi suegra tanto para darle a conocer el hecho de la ofrenda como para que ella pudiera regocijarse'. ๒๙๒. อิติสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. สมณสฺส ททามหนฺติ อหํ สมณสฺส อปูวํ ททามีติ. ยสฺมา น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ตสฺมา ตฺวํ วธุ อวินีตาสีติ สสฺสุ ปริภาสีติ โยชนา. 292. En 'itissā', la parte 'assā' es una partícula. 'Samaṇassa dadāmahanti' significa 'yo doy el pastel al asceta'. La construcción es: 'Puesto que no quisiste consultarme, tú, nuera, eres una malcriada', así la suegra la reprendió. ๒๙๓. ปหาสีติ ปหริ. กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มนฺติ เอตฺถ กูฏนฺติ อํสกูฏํ วุตฺตํ ปุริมปทโลเปน, กูฏเมว องฺคนฺติ กูฏงฺคํ, ตํ ฉินฺทตีติ กูฏงฺคจฺฉิ. เอวํ โกธาภิภูตา หุตฺวา มํ อวธิ, มม อํสกูฏํ ฉินฺทิ, เตเนว อุปกฺกเมน มตตฺตา มํ มาเรสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิร’’นฺติ. 293. «Pahāsī» significa golpeó. En la frase «Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ», «kūṭa» se refiere a la articulación del hombro (aṃsakūṭa) por la omisión del primer término; el hombro mismo es el miembro (aṅga), por lo tanto, «kūṭaṅga»; aquello que lo rompe es «kūṭaṅgacchi». El significado es: «Habiendo sido así dominada por la ira, me golpeó y me rompió el hombro, y por ese mismo esfuerzo, debido a mi muerte, me mató». Por eso dice: «no pude vivir por mucho tiempo». ๒๙๔. วิปฺปมุตฺตาติ ตโต ทุกฺขโต สุฏฺฐุ มุตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 294. «Vippamuttā» significa completamente liberada de ese sufrimiento. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อุฬารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. El comentario sobre la Mansión Uḷāra ha concluido. ๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา 2. Comentario sobre la Mansión de la Donante de Caña de Azúcar (Ucchudāyikāvimāna) โอภาสยิตฺวา [Pg.113] ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส – อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา, ตงฺขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา, ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา, เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร – «Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ» [Habiendo iluminado la tierra con los dioses] se refiere a la Mansión de la Donante de Caña de Azúcar. ¿Cuál es su origen? Todo, empezando por «El Bienaventurado residía en Rājagaha», es similar a lo relatado en la mansión anterior. Pero esta es la distinción: aquí se dio caña de azúcar; fue golpeada por su suegra con un taburete, murió en ese mismo instante y renació entre los [dioses] Tāvatiṃsa. En esa misma noche, habiendo ido ante el Thera para servirle, iluminando todo el Gijjhakūṭa como la luna y como el sol, después de saludar al Thera, permaneció a un lado con las manos en añjali, rindiendo homenaje. Entonces el Thera [le preguntó]: ๒๙๖. 296. ‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย; สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก. Habiendo iluminado la tierra junto con los cielos, resplandeces como la luna y el sol; por tu gloria, belleza, fama y poder, sobresales como el Gran Brahmā ante los dioses de Tāvatiṃsa junto con su rey Sakka. ๒๙๗. 297. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ; อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ. Te pregunto, tú que llevas guirnaldas de lotos, que estás adornada con joyas y posees una piel como el oro puro; bellamente ataviada y vistiendo ropas excelentes, ¿quién eres tú, hermosa deidad, que me rindes homenaje? ๒๙๘. 298. ‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา; ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ, เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ¿Qué acción realizaste por ti misma en tu vida pasada cuando eras un ser humano? ¿Practicaste bien la generosidad o la moderación en la virtud? ¿Por qué mérito has renacido en este feliz destino con tal renombre? Oh deidad, te lo pregunto, dime: ¿de qué acción es este el fruto? อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. Con estas versos, él le preguntó. ๒๙๖-๗. ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปถวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปถวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห [Pg.114] ‘‘สิริยา’’ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี. 296-7. Allí, «obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ» significa que habiendo iluminado esta superficie de la tierra que ha llegado a ser parte de la región terrestre, junto con el cielo luminoso (devena), debido a que brilla con torrentes de luz que emanan de las laderas del Sineru mezclados con los rayos de la luna y el sol, haciendo que haya un solo resplandor y una sola luz. La construcción es: «iluminando la tierra como la luna y el sol». «Atirocasī» significa que resplandeces superando [a otros]. En cuanto a «por qué, como qué o por quién resplandeces de tal manera», dice «siriyā», etc. Allí, «siriyā» significa con la excelencia especial de la belleza, la fortuna, etc. «Tejasā» significa por su propio poder. «Āveḷinī» significa que tiene adornos para las orejas hechos de flores de gemas. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ – Así interrogada por el Thera, la deidad respondió con estos versos: ๒๙๙. 299. ‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ; ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา. Venerable señor, en aquel entonces usted llegó a esta misma aldea, a nuestra casa, en busca de limosna; entonces, con el corazón lleno de fe y una alegría incomparable, le entregué un trozo de caña de azúcar. ๓๐๐. 300. ‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ; น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ. Después, mi suegra me interrogó: 'Nuera, ¿dónde tiraste la caña de azúcar?'. Yo no la tiré ni tampoco la comí; se la entregué personalmente al monje de mente pacífica. ๓๐๑. 301. ‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ; ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา. '¿Acaso el mando en esta casa es tuyo o es mío?', así me reprendió mi suegra; tomando un taburete, me asestó un golpe. Al fallecer de aquel mundo, morí y me convertí en una deidad. ๓๐๒. 302. ‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา; เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ. Realicé aquella misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del feliz resultado de mi obra; me deleito junto a los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres sensoriales. ๓๐๓. 303. ‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา; เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ. Realicé aquella misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del feliz resultado de mi obra; protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, estoy dotada de los cinco tipos de placeres sensoriales. ๓๐๔. 304. ‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา; เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ. Tal es el inmenso fruto del mérito; mi ofrenda de caña de azúcar ha tenido una gran retribución. Me deleito junto a los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres sensoriales. ๓๐๕. 305. ‘‘เอตาทิสํ [Pg.115] ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา; เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน. Tal es el inmenso fruto del mérito; mi ofrenda de caña de azúcar posee un gran esplendor. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, me regocijo como el de los mil ojos en el bosque de Nandana. ๓๐๖. 306. ‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ; ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ. Venerable señor, habiéndome acercado a usted, quien es compasivo y sabio, le rendí homenaje y le pregunté por su bienestar. Entonces, con el corazón lleno de fe y una alegría incomparable, le entregué aquel trozo de caña de azúcar. ๒๙๙. ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ‘คาโม’ อิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา. 299. Allí, dice «idāni» [ahora] porque se refiere al día inmediatamente anterior; el significado es «recientemente». «Imameva gāmaṃ» [esta misma aldea] lo dice refiriéndose a Rājagaha. Pues se ha dicho: «Incluso una aldea, un pueblo o una ciudad se denomina simplemente “gāma”». Y esta es una forma de acusativo usada en sentido de locativo. «Upāgamī» significa que se acercó. «Atulāyā» significa sin comparación o sin medida. ๓๐๐. อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส วา. 300. «Avākiri» significa quitó, desechó o destruyó. «Santassa» significa de naturaleza noble, con las impurezas (kilesas) calmadas, o que ha alcanzado el sosiego tras el cansancio [de las impurezas]. ๓๐๑. ตุยฺหํ นูติ นุ-สทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส ‘‘มมา’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ ‘‘มม นู’’ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ ‘‘จุตา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ ‘‘กาลกตา’’ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห ‘‘อมฺหิ เทวตา’’ติ. 301. En «tuyhaṃ nu», la partícula «nu» es una palabra invariable utilizada para indicar descontento. Ésta debe aplicarse también a «mamā», interpretándose como «mama nu» [¿acaso es mío?]. «Idaṃ issariyaṃ» lo dice refiriéndose a la autoridad o dominio en el hogar. «Tato cutā» significa fallecida de ese mundo humano. Dado que incluso el apartarse de un lugar donde se estaba se llama «cutā», para distinguir el fallecimiento se dijo «kālakatā» [fallecida]. Y al decir «soy una deidad», muestra que, tras fallecer, no renació en cualquier lugar, sino que alcanzó el estado de deidad. ๓๐๒. ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลญฺหิ อิธ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ [Pg.116] เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ (ที. นิ. ๓.๘๐). อนุโภมิ สกํ ปุญฺญ’’นฺติ (วิ. ว. ๑๓๓) จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตญฺหิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย ‘‘อตฺตนา’’ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน ‘‘อตฺตาน’’นฺติ โยเชตพฺพํ. 302. "Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā" significa que solo esa acción de dar un trozo de caña de azúcar fue la acción meritoria realizada por mí; el sentido es "no conozco otras acciones". "Sukhañca kamma" se refiere tanto a la felicidad como al fruto de la acción (kamma-phala). Aquí, el término "kamma" se utiliza para referirse al fruto de la acción mediante la elisión del término posterior (uttarapada-lopa) o por metonimia de la causa por el efecto (kāraṇopacāra), tal como en pasajes como: "Monjes, debido a la práctica de estados saludables, este mérito crece así" (Digha Nikaya 3.80) y "Disfruto de mi propio mérito" (Vimana Vatthu 133). Alternativamente, "kamma" es un uso del acusativo en el sentido del instrumental, significando "por la acción". O bien, "kamma" significa lo que se origina en la acción, como en el uso convencional. Además, se llama "kamma" porque es algo que debe ser deseado; debido a su naturaleza placentera y deleitable, esa felicidad vinculada al deseo debe ser deseada, por lo tanto, es algo deseable (kamanīya). "Attanā" significa por una misma, debido al estado de vivir bajo su propio control, con autonomía, siendo dueña de sí misma. En la estrofa anterior, "paricārayāmahaṃ attānaṃ", la palabra "attanā" debe conectarse como "attānaṃ" mediante un cambio de caso gramatical (vibhatti-vipariṇāma). ๓๐๓-๕. เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ. 303-5. "Devindaguttā" significa protegida por Sakka, el señor de los devas, o bien protegida como el señor de los devas debido a poseer un gran séquito. "Samappitā" significa bien dotada o plenamente poseedora de algo. "Mahāvipākā" significa de grandes frutos. "Mahājutikā" significa de gran majestad o gran poder; este es el significado. ๓๐๖. ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺย ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. 306. "Tuvaṃ" significa usted. "Anukampakaṃ" significa compasivo. "Viduṃ" significa sabio, alguien que ha alcanzado la cúspide de la perfección de un discípulo. "Upeccā" significa habiéndose acercado. "Vandiṃ" significa que adoró mediante la postración de los cinco puntos. "Kusalañca ārogyaṃ pucchissaṃ" significa que pregunté por su salud y bienestar; la intención es que, con una alegría incomparable, también recordé esta acción meritoria. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Vimana de la Donante de Caña de Azúcar. ๓. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา 3. Comentario sobre el Vimana del Lecho (Pallaṅkavimāna). ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ มณิโสณฺณจิตฺเตติ ปลฺลงฺกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา กุลปเทสาทินา สทิสสฺส ตตฺเถว อญฺญตรสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, สา จ โหติ อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ปติเทวตา สมาทินฺนปญฺจสีลา, อุโปสเถ สกฺกจฺจํ อุโปสถสีลานิ จ รกฺขติ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา – "Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte" se refiere al relato del Vimana del Lecho. ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, en Sāvatthī, la hija de un seguidor laico fue entregada en matrimonio a un joven de una familia similar en esa misma ciudad. Ella no era propensa a la ira, poseía una conducta ética perfecta, era devota a su esposo, observaba los cinco preceptos y protegía con esmero los preceptos del Uposatha en los días de observancia. Tiempo después, al morir, renació entre los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). El venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método ya descrito, le preguntó mediante estas estrofas: ๓๐๗. 307. ‘‘ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ [Pg.117] มณิโสณฺณจิตฺเต, ปุปฺผาภิกิณฺเณ สยเน อุฬาเร; ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา. En este excelente diván adornado con joyas y oro, en un magnífico lecho cubierto de flores, allí te encuentras, oh diosa de gran poder, manifestando diversas transformaciones sobrenaturales. ๓๐๘. 308. ‘‘อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ; เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Y estas ninfas a tu alrededor bailan, cantan y te deleitan. Has alcanzado la perfección divina, oh diosa de gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué tienes este poder tan resplandeciente y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? คาถาหิ ปุจฺฉิ. Así preguntó el monje mediante estas estrofas. สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Ella le respondió con estas estrofas: ๓๐๙. 309. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อฑฺเฒ กุเล สุณิสา อโหสึ; อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ. Cuando era un ser humano entre los hombres, fui nuera en una familia adinerada. No era colérica, era dócil a los deseos de mi esposo y me mantenía diligente en los días de observancia (uposatha). ๓๑๐. 310. ‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ; ทิวา จ รตฺโต จ มนาปจารินี, อหํ ปุเร สีลวตี อโหสึ. Siendo una joven humana sin maldad, con la mente clara, complací a mi esposo; de día y de noche, actuando de forma agradable, fui virtuosa anteriormente. ๓๑๑. 311. ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา อโจริกา, สํสุทฺธกายา สุจิพฺรหฺมจารินี; อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สิกฺขาปเทสุ ปริปูรการินี. Me abstuve de destruir la vida, no fui ladrona, purifiqué mis acciones corporales y mantuve una conducta pura y casta; no bebí intoxicantes ni hablé mentiras, cumpliendo plenamente las reglas de entrenamiento. ๓๑๒. 312. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, ปสนฺนมานสา อหํ. En el decimocuarto y decimoquinto día, así como en el octavo día de la quincena, y durante el periodo de observancia especial, permanecí con la mente llena de fe. ๓๑๓. 313. ‘‘อฏฺฐงฺคุเปตํ [Pg.118] อนุธมฺมจารินี, อุโปสถํ ปีติมนา อุปาวสึ; อิมญฺจ อริยํ อฏฺฐงฺควเรหุเปตํ, สมาทิยิตฺวา กุสลํ สุขุทฺรยํ; ปติมฺหิ กลฺยาณี วสานุวตฺตินี, อโหสึ ปุพฺเพ สุคตสฺส สาวิกา. viviendo en conformidad con el Dhamma, observé el Uposatha dotado de ocho factores con la mente gozosa. Habiendo emprendido este noble Uposatha dotado de los excelentes ocho factores, una acción saludable que trae felicidad, fui una esposa bondadosa y obediente, y anteriormente fui una discípula del Sugata. ๓๑๔. 314. ‘‘เอตาทิสํ กุสลํ ชีวโลเก, กมฺมํ กริตฺวาน วิเสสภาคินี; กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, เทวิทฺธิปตฺตา สุคติมฺหิ อาคตา. Habiendo realizado tal acción meritoria en el mundo de los seres vivos, siendo ahora partícipe de una distinción especial, tras la disolución del cuerpo después de la muerte, he alcanzado el poder divino y he llegado a este destino feliz. ๓๑๕. 315. ‘‘วิมานปาสาทวเร มโนรเม, ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน; สยํปภา เทวคณา รเมนฺติ มํ, ทีฆายุกึ เทววิมานมาคต’’นฺติ. En este excelente y encantador palacio celestial, rodeada por una multitud de ninfas celestiales, brillando con mi propia luz, las huestes divinas me deleitan a mí, que he llegado a este vimana divino para tener una larga vida". ๓๐๗. ตตฺถ ปลฺลงฺกเสฏฺเฐติ ปลฺลงฺกวเร อุตฺตมปลฺลงฺเก. ตํเยวสฺส เสฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มณิโสณฺณจิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชเลหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ วิจิตฺเต ‘‘ตตฺถา’’ติ ‘‘สยเน’’ติ จ วุตฺเต สยิตพฺพฏฺฐานภูเต ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ. 307. En ese contexto, "pallaṅkaseṭṭhe" significa en el lecho excelente, en el trono supremo. Para mostrar esa misma excelencia, se dice "maṇisoṇṇacitte", que significa ornamentado con oro y joyas que resplandecen con redes de rayos de diversas gemas. "Tattha" se refiere al lugar donde uno se recuesta, el cual se ha mencionado como un "lecho" y un "excelente trono". ๓๐๘. เตติ ตุยฺหํ สมนฺตโต. ‘‘ปโมทยนฺตี’’ติ ปทํ ปน อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ปโมทยนฺตีติ วา ปโมทนํ กโรนฺติ, ปโมทนํ ตุยฺหํ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ. 308. La palabra 'te' se refiere a 'para ti'. En relación con el término posterior 'pamodayanti', el caso gramatical debe entenderse como el acusativo 'taṃ'. 'Pamodayanti' significa que causan deleite o generan alegría para ti. ๓๑๐. ทหรา อปาปิกาติ ทหราปิ อปาปิกา. ‘‘ทหราสุ ปาปิกา’’ติ วา ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ‘‘ทหรสฺสาปาปิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, ทหรสฺส สามิกสฺส อปาปิกา, สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาเนน อนติจริยาย จ ภทฺทิกาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสนฺนจิตฺตา’’ติอาทิ. อภิราธยินฺติ อาราเธสึ. รตฺโตติ รตฺติยํ. 310. 'Daharā apāpikā' significa que, aunque era joven, no era malvada. Otra lectura es 'daharāsu pāpikā', con el mismo sentido. También se lee 'daharassāpāpikā', indicando que era buena con su joven esposo, sirviéndole con respeto y sin serle infiel. Por eso se dice 'con el corazón lleno de fe'. 'Abhirādhayiṃ' significa 'complací'. 'Ratto' significa 'en la noche'. ๓๑๑. อโจริกาติ โจริยรหิตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ‘‘วิรตา จ โจริยา’’ติปิ ปาโฐ, เถยฺยโต จ วิรตาติ อตฺโถ[Pg.119]. สํสุทฺธกายาติ ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตตาย สมฺมเทว สุทฺธกายา, ตโต เอว สุจิพฺรหฺมจารินี สามิกโต อญฺญตฺถ อพฺรหฺมจริยาสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ – 311. 'Acorikā' significa libre de robo, es decir, que se abstenía de tomar lo que no le pertenecía. Otra lectura es 'viratā ca coriyā', con el mismo significado. 'Saṃsuddhakāyā' significa que tenía acciones corporales puras; por ello, poseía una conducta casta (sucibrahmacārinī), pues no cabía en ella la conducta impura con nadie más que con su esposo. Así se ha dicho: ‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเหปิ ภริยา นาติกฺกมนฺติ; อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา นิ มิยฺยเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗); «Nosotros no somos infieles a nuestras esposas, ni nuestras esposas nos son infieles a nosotros. Fuera de ellas, practicamos la vida casta; por lo tanto, en nuestra familia, los jóvenes no mueren». อถ วา สุจิพฺรหฺมจารินีติ สุจิโน สุทฺธสฺส พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส อุโปสถสีลสฺส, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วา อนุรูปสฺส ปุพฺพภาคพฺรหฺมจริยสฺส วเสน สุจิพฺรหฺมจารินี. Alternativamente, 'sucibrahmacārinī' se refiere a la observancia de los preceptos puros y excelentes del uposatha, o a la práctica de la vida santa preliminar que es conforme al sendero de los nobles. ๓๑๓. อนุธมฺมจารินีติ อริยานํ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ จรณสีลา. อิมญฺจ อนนฺตรํ วุตฺตํ นิทฺโทสตาย อริยํ, อฏฺฐงฺควเรหิ อฏฺฐหิ อุตฺตมงฺเคหิ อริยตฺตา เอว วา อริยฏฺฐงฺควเรหิ อุเปตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลํ สุขวิปากตาย สุขานิสํสตาย จ สุขุทฺรยํ อุปาวสินฺติ โยชนา. 313. 'Anudhammacārinī' significa alguien que practica la doctrina conforme a la enseñanza de los nobles. La construcción de la frase indica que ella observó este uposatha noble por estar libre de faltas, dotado de los ocho factores excelentes; o noble por ser impecable, dotado de los ocho factores supremos, y saludable por estar libre de aflicción, resultando en felicidad y beneficios que conducen al bienestar. ๓๑๔. วิเสสภาคินีติ วิเสสสฺส ทิพฺพสฺส สมฺปตฺติภวสฺส ภาคินี. สุคติมฺหิ อาคตาติ สุคตึ อาคตา อุปคตา, สุคติมฺหิ วา สุคติยํ ทิพฺพสมฺปตฺติยํ อาคตา. ‘‘สุคติญฺหิ อาคตา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, เหตุอตฺโถ วา, ยสฺมา สุคตึ อาคตา, ตสฺมา วิเสสภาคินีติ โยชนา. 314. 'Visesabhāginī' significa poseedora de una porción de la distinción o excelencia de la prosperidad celestial. 'Sugatimhi āgatā' significa que llegó o alcanzó un destino feliz, o que accedió a la prosperidad celestial en un reino afortunado. Otra lectura es 'sugatiñhi āgatā', donde 'hi' es una partícula o indica causa: 'porque llegó a un destino feliz, por eso posee una porción de distinción'. ๓๑๕. วิมานปาสาทวเรติ วิมาเนสุ อุตฺตมปาสาเท, วิมานสงฺขาเต วา อคฺคปาสาเท, วิมาเน วา วิคตมาเน อปฺปมาเณ มหนฺเต วรปาสาเท ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน สยํปภา ปโมทามิ, ‘‘อมฺหี’’ติ วา ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทีฆายุกินฺติ เหฏฺฐิเมหิ เทเวหิ ทีฆตรายุกตาย ตตฺรูปปนฺเนหิ อนปฺปายุกตาย จ ทีฆายุกึ มํ ยถาวุตฺตํ เทววิมานมาคตํ อุปคตํ เทวคณา รเมนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 315. 'Vimānapāsādavareti' se refiere a un palacio excelente entre los palacios celestiales, o un palacio supremo llamado vimāna; o un palacio inmenso y grandioso sin medida, donde se deleita rodeada por un grupo de ninfas y resplandeciendo con su propia luz. 'Dīghāyukiṃ' se refiere a que el grupo de dioses hace que se deleite ella, quien ha llegado a tal palacio celestial y posee una vida más larga que la de los dioses inferiores y no menor que la de los dioses nacidos allí. El resto es tal como se ha explicado antes. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye la explicación de la historia del Palacio del Diván (Pallaṅkavimāna). ๔. ลตาวิมานวณฺณนา 4. Descripción del Latā-vimāna. ลตา [Pg.120] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตาติ ลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา ลตา นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ปติกุลํ คตา ภตฺตุ สสฺสุสสุรานญฺจ มนาปจารินี ปิยวาทินี ปริชนสฺส สงฺคหกุสลา เคเห กุฏุมฺพภารสฺส นิตฺถรณสมตฺถา อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ทานสํวิภาครตา อขณฺฑปญฺจสีลา อุโปสถรกฺขเณ จ อปฺปมตฺตา อโหสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ลตาตฺเวว นาเมน. อญฺญาปิ ตสฺสา สชฺชา, ปวรา, อจฺจิมตี, สุตาติ จตสฺโส ภคินิโย อเหสุํ. ตา ปญฺจปิ สกฺเกน เทวราเชน อาเนตฺวา นาฏกิตฺถิภาเวน ปริจาริกฏฺฐาเน ฐปิตา. ลตา ปนสฺส นจฺจคีตาทีสุ เฉกตาย อิฏฺฐตรา อโหสิ. «Latā, Sajjā y la diosa Pavarā» es el Latā-vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, la hija de un seguidor laico residente en Sāvatthī, llamada Latā, que era sabia, experta y sagaz, fue a vivir con la familia de su esposo; allí era complaciente con su esposo y con sus suegros, hablaba con palabras amables, era hábil en cuidar del personal doméstico y los seguidores, era capaz de gestionar la carga de las riquezas del hogar, no era propensa a la ira, poseía virtud y buena conducta, se deleitaba en dar y compartir, mantenía los cinco preceptos de forma íntegra y era diligente en la observancia del Uposatha. Ella, tras fallecer tiempo después, renació como hija del gran rey Vessavaṇa con el nombre de Latā. Tenía otras cuatro hermanas: Sajjā, Pavarā, Accimatī y Sutā. Las cinco fueron puestas por Sakka, el rey de los dioses, en la posición de servidoras como bailarinas. Sin embargo, Latā era la más apreciada por él debido a su destreza en la danza, el canto y otras artes. ตาสํ เอกโต สมาคนฺตฺวา สุขนิสชฺชาย นิสินฺนานํ สงฺคีตเนปุญฺญํ ปฏิจฺจ วิวาโท อุปฺปนฺโน. ตา สพฺพาปิ เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘ตาต, กตมา อมฺหากํ นจฺจาทีสุ กุสลา’’ติ? โส เอวมาห ‘‘คจฺฉถ ธีตโร อโนตตฺตทหตีเร เทวสมาคเม สงฺคีตํ ปวตฺเตถ, ตตฺถ โว วิเสโส ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. ตา ตถา อกํสุ. ตตฺถ เทวปุตฺตา ลตาย นจฺจมานาย อตฺตโน สภาเวน ฐาตุํ นาสกฺขึสุ, สญฺชาตปหาสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา นิรนฺตรํ สาธุการํ เทนฺตา อุกฺกุฏฺฐิสทฺเท เจลุกฺเขเป จ ปวตฺเตนฺตา หิมวนฺตํ กมฺปยมานา วิย มหนฺตํ โกลาหลมกํสุ. อิตราสุ ปน นจฺจนฺตีสุ สิสิรกาเล โกกิลา วิย ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ. เอวํ ตตฺถ สงฺคีเต ลตาย วิเสโส ปากโฏ อโหสิ. Cuando ellas se reunieron en un mismo lugar y estaban sentadas cómodamente, surgió una disputa basada en su pericia en las artes musicales. Todas ellas fueron ante el gran rey Vessavaṇa y le preguntaron: «Padre, ¿quién de nosotras es la más experta en la danza y demás artes?». Él les dijo: «Vayan, hijas, a la orilla del lago Anotatta y realicen una actuación musical en la asamblea de los dioses; allí se hará evidente su distinción». Ellas lo hicieron así. Allí, mientras Latā bailaba, los hijos de los dioses no pudieron permanecer en su estado natural; llenos de una gran alegría y con mentes maravilladas, daban exclamaciones de aprobación continuamente, emitían gritos de júbilo y lanzaban sus mantos, causando un gran estruendo como si hicieran temblar al Himavanta. En cambio, cuando las otras bailaban, los dioses permanecían en silencio como los cucos en la estación fría. Así, en aquella actuación musical, la distinción de Latā se hizo evidente. อถ ตาสํ เทวธีตานํ สุตาย เทวธีตาย เอตทโหสิ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อยํ ลตา อมฺเห อภิภุยฺย ติฏฺฐติ วณฺเณน เจว ยสสา จ, ยํนูนาหํ ลตาย กตกมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. สา ตํ ปุจฺฉิ. อิตราปิ ตสฺสา เอตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. ตยิทํ สพฺพํ เวสฺสวณมหาราชา เทวจาริกวเสน อุปคตสฺส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ. เถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉาย มูลการณโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจนฺโต – Entonces, a la diosa Sutā se le ocurrió este pensamiento: «¿Qué acción habrá realizado esta Latā para que, superándonos, destaque tanto en belleza y prestigio? Quizás debería preguntarle a Latā por su acción realizada en el pasado». Ella le preguntó. La otra le respondió sobre este asunto. El gran rey Vessavaṇa le relató todo esto al venerable Mahā Moggallāna, quien se había acercado en el curso de sus viajes por el mundo celestial. El Anciano, con el fin de informar al Bienaventurado desde el origen del asunto mediante su pregunta, dijo: ๓๑๖. 316. ‘‘ลตา [Pg.121] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตา, อจฺจิมตี ราชวรสฺส สิรีมโต; สุตา จ รญฺโญ เวสฺสวณสฺส ธีตา, ราชีมตี ธมฺมคุเณหิ โสภถ. Las diosas Latā, Sajjā, Pavarā y Accimatī, hijas del glorioso y sabio Rey Vessavaṇa, el gran rey de los cuatro cuadrantes, así como la diosa Sutā, servidora de Sakka; estas deidades, poseedoras de esplendor y gran sabiduría, resplandecieron por sus virtudes conforme al Dhamma. ๓๑๗. 317. ‘‘ปญฺเจตฺถ นาริโย อาคมํสุ นฺหายิตุํ, สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ; ตา ตตฺถ นฺหายิตฺวา รเมตฺวา เทวตา, นจฺจิตฺวา คายิตฺวา สุตา ลตํ พฺรวิ. Cinco diosas vinieron aquí a bañarse al río auspicioso de aguas frías y lleno de lotos que fluye del lago Anavatatta. Tras bañarse allí y deleitarse, después de haber danzado y cantado, la diosa llamada Sutā le habló a la diosa Latā. ๓๑๘. 318. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินิ, อาเวฬินิ กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ; ติมิรตมฺพกฺขิ นเภว โสภเน, ทีฆายุกี เกน กโต ยโส ตว. Te pregunto, tú que llevas guirnaldas de lotos y ornamentos en las orejas, cuya piel resplandece como el oro puro; de ojos oscuros con matices rojizos, radiante como el cielo, ¡oh longeva!, ¿por qué mérito se ha producido tu gloria? ๓๑๙. 319. ‘‘เกนาสิ ภทฺเท ปติโน ปิยตรา, วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสุ รูปโต; ปทกฺขิณา นจฺจนคีตวาทิเต, อาจิกฺข โน ตฺวํ นรนาริปุจฺฉิตา’’ติ. – ¡Oh noble dama!, ¿por qué eres la más amada por tu esposo? ¿Por qué eres especialmente bella en tu apariencia física? ¿Por qué eres tan diestra en la danza, el canto y la música? Dinos, tú que eres buscada por seres celestiales. สุตาย ปุจฺฉา. La pregunta de Sutā. ๓๒๐. 320. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุฬารโภเค กุเล สุณิสา อโหสึ; อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ. Cuando era un ser humano entre los hombres, fui nuera en una familia de gran riqueza. No era colérica, seguía la voluntad de mi esposo y era diligente en la observancia de los días de Uposatha. ๓๒๑. 321. ‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ; สเทวรํ สสฺสสุรํ สทาสกํ, อภิราธยึ ตมฺหิ กโต ยโส มม. Siendo una joven humana, libre de maldad y con el corazón sereno, complací a mi esposo; también complací a mi cuñado, a mis suegros y a los sirvientes. Debido a eso se ha producido mi gloria. ๓๒๒. 322. ‘‘สาหํ เตน กุสเลน กมฺมุนา, จตุพฺภิ ฐาเนหิ วิเสสมชฺฌคา; อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ. Debido a esa acción meritoria, he alcanzado la distinción en cuatro aspectos; disfruto de una larga vida, belleza, felicidad y fortaleza, además de un gran deleite y placer. ๓๒๓. 323. ‘‘สุตํ [Pg.122] นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตา, ยํ โน อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน; ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตา. ¿Habéis escuchado lo que dice Latā? Ella ha respondido a lo que le preguntamos. Ciertamente, para nosotras las mujeres, el esposo es nuestro refugio especial y nuestra deidad suprema. ๓๒๔. 324. ‘‘ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพา, ปติพฺพตา ยตฺถ ภวนฺติ อิตฺถิโย; ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวา สพฺพา, ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตา. Practiquemos todas nuestra obligación hacia nuestros esposos, por lo cual las mujeres son llamadas esposas devotas. Al practicar todas nuestro deber hacia ellos, obtendremos lo que Latā nos ha relatado. ๓๒๕. 325. ‘‘สีโห ยถา ปพฺพตสานุโคจโร, มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวา; ปสยฺห หนฺตฺวา อิตเร จตุปฺปเท, ขุทฺเท มิเค ขาทติ มํสโภชโน. Así como un león que merodea por las laderas de las montañas, habitando en la gran montaña, domina y mata a otros pequeños cuadrúpedos para alimentarse de su carne. ๓๒๖. 326. ‘‘ตเถว สทฺธา อิธ อริยสาวิกา, ภตฺตารํ นิสฺสาย ปตึ อนุพฺพตา; โกธํ วธิตฺวา อภิภุยฺย มจฺฉรํ, สคฺคมฺหิ สา โมทติ ธมฺมจารินี’’ติ. – De la misma manera, la fiel discípula de los nobles, dependiendo de su esposo y siendo obediente a él, tras destruir la ira y vencer el egoísmo, siendo una practicante del Dhamma, se regocija en el cielo. ลตาย วิสฺสชฺชนนฺติ อาห. Latā dijo esto como respuesta a Sutā. ๓๑๖. ตตฺถ ลตา จ สชฺชา ปวรา อจฺจิมตี สุตาติ ตาสํ นามํ. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ราชวรสฺสาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วรสฺส เสฏฺฐสฺส เทวราชสฺส. สกฺกสฺส ปริจาริกาติ อธิปฺปาโย. รญฺโญติ มหาราชสฺส. เตนาห ‘‘เวสฺสวณสฺส ธีตา’’ติ, อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, วจนวิปลฺลาโส วา, ธีตโรติ อตฺโถ. ราชติ วิชฺโชตตีติ ราชี, ราชีติ มตา ปญฺญาตา ราชีมตี, อิทํ ตาสํ สพฺพาสํ วิเสสนํ. นามเมว เอตํ เอกิสฺสา เทวตายาติ เกจิ, เตสํ มเตน ‘‘ปวรา’’ติ สพฺพาสํ วิเสสนเมว. ธมฺมคุเณหีติ ธมฺมิเยหิ ธมฺมโต อนเปเตหิ คุเณหิ, ยถาภุจฺจคุเณหีติ อตฺโถ. โสภถาติ วิโรจถ. 316. Allí, 'Latā, Sajjā, Pavarā, Acchimatī y Sutā' son sus nombres. La palabra 'ca' tiene el sentido de conjunción. 'Rājavarassā' se refiere al excelente y supremo entre los cuatro grandes reyes, el rey de los deidades, Sakka; el sentido es que son sus servidoras. 'Rañño' se refiere al gran rey Vessavaṇa. Por eso se dice: 'hijas de Vessavaṇa'; este término debe aplicarse a cada una individualmente, o es una variación gramatical con el sentido de 'hijas'. 'Rājī' significa que brilla o resplandece; 'Rājīmatī' significa aquella que es conocida como Rājī por su gran sabiduría; este término es un calificativo para todas ellas. Algunos dicen que este es simplemente el nombre de una de las deidades; según su opinión, 'pavarā' (excelente) es el calificativo para todas ellas. 'Dhammaguṇehī' significa con virtudes conformes al Dhamma, virtudes que no se apartan de la ley; el sentido es con virtudes auténticas. 'Sobhatha' significa resplandecer o ser bellas. ๓๑๗. ปญฺเจตฺถ นาริโยติ ปญฺจ ยถาวุตฺตนามา เทวธีตโร เอตฺถ อิมสฺมึ หิมวนฺตปเทเส. สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทินฺติ อโนตตฺตทหโต นิกฺขนฺตนทิมุขํ สนฺธาย วทติ. นจฺจิตฺวา คายิตฺวาติ ปิตุ เวสฺสวณสฺส [Pg.123] อาณาย เทวสมาคเม ตาหิ กตสฺส นจฺจคีตสฺส วเสน วุตฺตํ. สุตา ลตํ พฺรวีติ สุตา เทวธีตา ลตํ อตฺตโน ภคินึ กเถสิ. ‘‘สุตา ลตํ พฺรวุ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สุตา ธีตโร เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ลตํ กเถสุนฺติ อตฺโถ. 317. 'Pañcettha nāriyo' se refiere a las cinco hijas de los deidades con los nombres antes mencionados presentes en esta región del Himavanta. Con respecto a 'la corriente de aguas frías llena de lotos, el río auspicioso', se refiere a la desembocadura del río que fluye desde el lago Anotatta. Las palabras 'habiendo bailado y cantado' se dicen en virtud de la danza y el canto realizados por ellas en la asamblea de los deidades por orden de su padre, Vessavaṇa. 'Sutā lataṃ bravīti' significa que la deidad llamada Sutā habló a su propia hermana mayor, Latā. También se lee 'Sutā lataṃ bravuṃ', que significa que las hijas de Vessavaṇa hablaron a Latā. ๓๑๘. ติมิรตมฺพกฺขีติ นิจุลเกสรภาสสทิเสหิ ตมฺพราชีหิ สมนฺนาคตกฺขิ. นเภว โสภเนติ นภํ วิย โสภมาเน, สรทสมเย อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ นภํ วิย สุวิสุทฺธงฺคปจฺจงฺคตาย วิราชมาเนติ อตฺโถ. อถ วา นเภวาติ นเภ เอว, สมุจฺจยตฺโถ เอว-สทฺโท, อากาสฏฺฐวิมาเนสุ หิมวนฺตยุคนฺธราทิภูมิปฏิพทฺธฏฺฐาเนสุ จาติ สพฺพตฺเถว โสภมาเนติ อตฺโถ. เกน กโตติ เกน กีทิเสน ปุญฺเญน นิพฺพตฺติโต. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ กิตฺติสทฺโท จ. กิตฺติสทฺทคฺคหเณน จ กิตฺติสทฺทเหตุภูตา คุณา คยฺหนฺติ. 318. 'Timiratambakkhī' significa poseer ojos dotados de líneas rojizas similares al color del polen de la flor de Nicula. 'Nabheva sobhane' significa resplandeciente como el cielo; el sentido es que brilla debido a la pureza extrema de sus miembros corporales, como el cielo en la estación otoñal, libre de impurezas como nubes o neblina. Alternativamente, 'nabheva' significa 'en el mismo cielo'; la palabra 'eva' tiene un sentido conjuntivo, indicando que ella resplandece en todas partes: tanto en los palacios celestiales situados en el espacio como en los lugares vinculados a la tierra como el Himavanta o el monte Yugandhara. 'Kena kato' significa por qué clase de mérito fue producido. 'Yaso' se refiere a la abundancia de séquito y a la fama. Al mencionar la fama (kittisadda), también se incluyen las virtudes que son la causa de dicha fama. ๓๑๙. ปติโน ปิยตราติ สามิโน ปิยตรา สามิวลฺลภา. เตนสฺสา สุภคตํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโตติ รูปสมฺปตฺติยา วิสิฏฺฐา อุตฺตมา กลฺยาณิตรา สุนฺทรตรา, อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต’’ติ จ ปฐนฺติ. ปทกฺขิณาติ ปกาเรหิ, วิเสเสน วา ทกฺขิณา กุสลา. นจฺจนคีตวาทิเตติ เอตฺถ นจฺจนาติ วิภตฺติโลโป กโต, นจฺเจ จ คีเต จ วาทิเต จาติ อตฺโถ. นรนาริปุจฺฉิตาติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ ‘‘กหํ ลตา, กึ กโรติ ลตา’’ติ รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สิปฺปทสฺสนตฺถญฺจ ปุจฺฉิตา. 319. 'Patino piyatarā' significa la más amada por el esposo, la favorita del señor. Con estas palabras se muestra su condición de agraciada. 'Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato' significa que, debido a la perfección de su forma física, ella es especialmente excelente, superior y sumamente bella; 'assū' es solo una partícula decorativa. También se lee 'visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato'. 'Padakkhiṇā' significa hábil en diversos aspectos o especialmente diestra. En 'naccagītavāditeti', se ha omitido la terminación de caso en 'nacca'; el sentido es tanto en la danza, como en el canto y la música instrumental. 'Naranāripucchitā' significa que fue interrogada por hijos e hijas de deidades diciendo: '¿Dónde está Latā? ¿Qué está haciendo Latā?', tanto para contemplar su belleza como para observar su destreza en las artes. ๓๒๑. นิจฺจํ กาเยน อสํสฏฺฐตาย เทโว วิย รเมติ, ทุติโย วโรติ วา เทวโร, ภตฺตุ กนิฏฺฐภาตา, สห เทวเรนาติ สเทวรํ. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, สห สสุเรหีติ สสฺสสุรํ. สห ทาเสหิ ทาสีหิ จาติ สทาสกํ ปติมาภิราธยินฺติ สมฺพนฺโธ. ตมฺหิ กโตติ ตมฺหิ กุเล, กาเล วา สุณิสากาเล กโต ยโส ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญสฺส นิพฺพตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. มมาติ อิทํ ‘‘กโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘มยา’’ติ ปริณาเมตพฺพํ. 321. Debido a no estar asociada físicamente de forma constante, deleita como un dios; por eso se llama 'devaro' [cuñado], o bien es el 'segundo excelente'. Es el hermano menor del esposo. 'Sadevaraṃ' significa junto con el cuñado. 'Sassū' (suegra) y 'sasuro' (suegro) son 'sasurā'; 'sasassusassūraṃ' significa junto con la suegra y el suegro. 'Sadāsakaṃ' significa junto con los sirvientes y sirvientas; la construcción es 'complació al esposo junto con todos ellos'. 'Tamhi kato' significa en esa familia próspera, o en aquel tiempo cuando era nuera; el sentido es que ella realizó el mérito que produce tal fama o prosperidad. La palabra 'mama' debe entenderse como 'mayā' (por mí), en relación con el verbo 'kato'. ๓๒๒. จตุพฺภิ [Pg.124] ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ, จตูสุ วา ฐาเนสุ นิมิตฺตภูเตสุ. วิเสสมชฺฌคาติ อญฺญาหิ อติสยํ อธิคตา. อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจาติ ‘‘จตูหิ ฐาเนหี’’ติ วุตฺตานํ สรูปโต ทสฺสนํ. อายุอาทโย เอว หิสฺสา อญฺญาหิ วิสิฏฺฐสภาวตาย วิเสสา ตสฺสา ตถา สมฺภาวนาวเสน คเหตพฺพตาย เหตุภาวโต ‘‘ฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ. วิเสสมชฺฌคา. กีทิสํ? อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขญฺจ พลญฺจาติ โยชนา. 322. 'Catubbhi ṭhānehī' significa por cuatro razones, o debido a cuatro causas condicionantes. 'Visesamajjhagā' significa que alcanzó una distinción superior a la de otras deidades. 'Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca' es la exposición detallada de las causas mencionadas como 'por cuatro aspectos'. De hecho, la longevidad y los demás aspectos son 'distinciones' debido a su naturaleza superior en comparación con otras deidades; también se denominan 'ṭhāna' (aspectos/causas) porque son el fundamento de su excelencia. 'Visesamajjhagā' (alcanzó la distinción). ¿Qué clase de distinción? La construcción es: alcanzó la longevidad, la belleza, la felicidad y la fuerza. ๓๒๓. สุตํ นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา อมฺหากํ เชฏฺฐภคินี ยํ ภาสติ, ตํ ตุมฺเหหิ สุตํ นุ กึ อสุต’’นฺติ อิตรา ติสฺโส ภคินิโย ปุจฺฉติ. ยํ โนติ ยํ อมฺหากํ สํสยิตํ. โนติ นิปาตมตฺตํ, ปุน โนติ อมฺหากํ, อวธารเณ วา ‘‘น โน สมํ อตฺถี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย, เตน อกิตฺตยิเยว, อวิปรีตํ พฺยากาสิเยวาติ อตฺโถ. ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตาติ อนตฺถโต ปาลนโต ปติโน สามิกา นา อมฺหากํ นารีนํ อิตฺถีนํ วิสิฏฺฐา คติ จ ตาสํ ปฏิสรณญฺจ, ตาสํ มาตุคามานํ สรณโต ปวรา อุตฺตมา เทวตา จ สมฺมเทว อาราธิตา สมฺปติ อายติญฺจ หิตสุขาวหาติ อตฺโถ. 323. En la frase 'Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti', se refiere a que nuestra hermana mayor, Latā, está hablando. Las otras tres hermanas preguntan: '¿Habéis oído lo que ella dice, o no lo habéis oído?'. La expresión 'yaṃ no' se refiere a lo que era dudoso para nosotras. 'No' es una mera partícula, o bien significa 'para nosotras' en un sentido enfático, similar a 'na no samaṃ atthi' (no hay nada igual para nosotros). Por lo tanto, ella ha declarado y explicado esto sin error. En cuanto a 'Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti', significa que el esposo (patino), al ser quien protege contra lo que no es beneficioso, es el señor (sāmika). Para nosotras las mujeres, él es el destino superior y el refugio. Debido a que es el refugio de las mujeres, es considerado la deidad suprema (pavarā devatā), a quien se debe complacer plenamente, pues trae bienestar y felicidad tanto en el presente como en el futuro. ๓๒๔. ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพาติ สพฺพาว มยํ ปตีสุ อตฺตโน สามิเกสุ ปุพฺพุฏฺฐานาทิกํ จริตพฺพธมฺมํ ปจราม. ยตฺถาติ ยํ นิมิตฺตํ, ยสฺมึ วา ปตีสุ จริตพฺพธมฺเม จริยมาเน อิตฺถิโย ปติพฺพตา นาม ภวนฺติ. ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา ยํ สมฺปตฺตึ เอตรหิ ลภตีติ ภาสติ, ตํ สมฺปตฺตึ ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวาติ ลภิสฺสาม. 324. 'Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā' significa que todas nosotras practicamos los deberes que corresponden hacia nuestros esposos, tales como levantarse antes que ellos. 'Yatthā' se refiere al motivo o a los deberes que, al ser practicados hacia los esposos, hacen que las mujeres sean llamadas 'esposas devotas' (patibbatā). 'Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti' indica que esta Latā dice que ahora disfruta de tal prosperidad; nosotras también obtendremos esa misma prosperidad al practicar con respeto los deberes hacia nuestros esposos. ๓๒๕. ปพฺพตสานุโคจโรติ ปพฺพตวนสณฺฑจารี. มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวาติ มหึ ธาเรตีติ มหินฺธรนามกํ ปพฺพตํ อจลํ อาวสิตฺวา อธิวสิตฺวา, ตตฺถ วสนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อาวสิตฺวา’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. ขุทฺเทติ พลวเสนนิหีเน ปมาณโต ปน มหนฺเต หตฺถิอาทิเกปิ มิเค โส หนฺติเยว. 325. 'Pabbatasānugocaro' se refiere a aquel que frecuenta los matorrales y bosques de las montañas. En 'mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti', 'mahindhara' significa 'el que sostiene la tierra', es decir, la montaña. 'Āvasitvā' significa habitar o residir allí. Gramaticalmente, aunque se usa el caso acusativo (upayogavacana), el sentido es locativo (bhummatthe) debido al verbo 'āvasitvā'. 'Pasayhā' significa tras dominar o subyugar. 'Khuddeti' indica que, mediante la fuerza, el león mata incluso a animales que son físicamente grandes, como los elefantes, a pesar de ser inferiores en poder en comparación con él. ๓๒๖. ตเถวาติ [Pg.125] คาถาย อยํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถโยชนา – ยถา สีโห อตฺตโน นิวาสโคจรฏฺฐานภูตํ ปพฺพตํ นิสฺสาย วสนฺโต อตฺตโน ยถิจฺฉิตมตฺถํ สาเธติ, เอวเมว สา สทฺธา ปสนฺนา อริยสาวิกา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภรณโต โปสนโต ภตฺตารํ ปตึ สามิกํ นิสฺสาย วสนฺตี สพฺพตฺถาปิ ปติอนุกูลตาสงฺขาเตน วเตน ตํ อนุพฺพตา ปริชนาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ โกธํ วธิตฺวา ปชหิตฺวา ปริคฺคหวตฺถูสุ อุปฺปชฺชนกํ มจฺเฉรํ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อนุปฺปาเทตฺวา ปติพฺพตาธมฺมสฺส จ อุปาสิกาธมฺมสฺส จ สมฺมเทว จรณโต ธมฺมจารินี สา สคฺคมฺหิ เทวโลเก โมทติ, ปโมทํ อาปชฺชตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 326. En el verso que comienza con 'Tathevā', se establece la siguiente conexión de significado mediante una comparación: así como un león, apoyándose en la montaña que es su morada y territorio, logra sus objetivos según su deseo, del mismo modo, esa mujer, una discípula noble (ariyasāvikā) llena de fe y confianza, apoyándose en su esposo que la mantiene proveyéndole sustento y vestido, cumple sus deberes con una conducta de obediencia hacia él en todo momento. Habiendo eliminado el enojo que pudiera surgir hacia los sirvientes y otros, y habiendo dominado y evitado la tacañería respecto a las posesiones, ella es una practicante del Dhamma (dhammacārinī) por cumplir perfectamente tanto el deber de una esposa devota como el de una seguidora laica (upāsikā). Tal mujer se regocija y alcanza la felicidad en el mundo celestial (devaloke). El resto del texto se entiende de la misma manera que lo ya explicado. ลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Latāvimāna (la Mansión de Latā). ๕. คุตฺติลวิมานวณฺณนา 5. Comentario sobre el Guttilavimāna. สตฺตตนฺตึ สุมธุรนฺติ คุตฺติลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ราชคเห วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ ฉตฺตึสาย วิมาเนสุ ฉตฺตึส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา พฺยากรึสุ. อถ เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ วตฺวา เถเรน ยาจิโต อตีตํ อตฺตโน คุตฺติลาจริยํ กเถสิ. 'Sattatantiṃ sumadhuranti' se refiere a la Mansión de Guttila. ¿Cuál es su origen? Mientras el Bienaventurado residía en Rājagaha, el venerable Mahāmoggallāna, realizando su viaje por los cielos de la manera anteriormente descrita, llegó a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Allí, vio treinta y seis mansiones alineadas, donde treinta y seis deidades femeninas, cada una rodeada por mil ninfas celestiales, disfrutaban de una gran gloria divina. Siguiendo el orden, les preguntó sobre sus acciones meritorias pasadas mediante tres versos que comienzan con 'abhikkantena vaṇṇena'. Inmediatamente después de la pregunta, ellas respondieron comenzando con 'vatthuttamadāyikā nārī' (yo fui una mujer que dio excelentes dones). Luego, el anciano regresó al mundo humano y le informó de este asunto al Bienaventurado. Al oírlo, el Bienaventurado dijo: 'Moggallāna, estas deidades no solo te respondieron así a ti; en el pasado, cuando yo les pregunté, respondieron exactamente de la misma manera'. Tras ser solicitado por el anciano, el Buda relató su propia historia pasada como el maestro Guttila. อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต คนฺธพฺพกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คนฺธพฺพสิปฺเป ปริโยทาตสิปฺปตาย ติมฺพรุนารทสทิโส สพฺพทิสาสุ ปากโฏ ปญฺญาตา อาจริโย อโหสิ นาเมน [Pg.126] คุตฺติโล นาม. โส อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสสิ. ตสฺส สิปฺปนิปฺผตฺตึ สุตฺวา อุชฺเชนิวาสี มุสิโล นาม คนฺธพฺโพ อุปคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ อาห. คุตฺติลาจริโย ตํ โอโลเกตฺวา ลกฺขณกุสลตาย ‘‘อยํ ปุริโส วิสมชฺฌาสโย กกฺขโฬ ผรุโส อกตญฺญู ภวิสฺสติ, น สงฺคเหตพฺโพ’’ติ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ โอกาสํ นากาสิ. โส ตสฺส มาตาปิตโร ปยิรุปาสิตฺวา เตหิ ยาจาเปสิ. คุตฺติลาจริโย มาตาปิตูหิ นิปฺปีฬิยมาโน ‘‘ครุวจนํ อลงฺฆนีย’’นฺติ ตสฺส สิปฺปํ ปฏฺฐเปตฺวา วิคตมจฺฉริยตาย การุณิกตาย จ อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา อนวเสสโต สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ. En el pasado, mientras Brahmadatta reinaba en Bārāṇasī, el Bodhisatta nació en una familia de músicos (gandhabba). Se convirtió en un maestro llamado Guttila, famoso en todas las direcciones y conocido por su maestría absoluta en el arte del laúd, comparada con la del dios Timbaru. Él cuidaba de sus padres ancianos y ciegos. Un músico llamado Musila, residente de Ujjenī, al oír sobre su maestría, se acercó, le rindió homenaje y se quedó a un lado. Cuando se le preguntó: '¿Por qué has venido?', respondió: 'He venido para aprender el arte bajo su tutela'. El maestro Guttila, al observarlo y gracias a su conocimiento en la lectura de rasgos (lakkhaṇa), pensó: 'Este hombre tiene intenciones retorcidas, es cruel, rudo e ingrato; no debe ser aceptado', y no le dio permiso para aprender. Musila entonces sirvió a los padres de Guttila y les pidió que intercedieran por él. Guttila, presionado por sus padres y considerando que las palabras de los mayores no deben ser desobedecidas, comenzó a enseñarle el arte. Debido a su falta de egoísmo y su compasión, le enseñó todo el arte sin guardarse ningún secreto (sin el 'puño del maestro'). โสปิ เมธาวิตาย ปุพฺเพกตปริจยตาย อกุสีตตาย จ น จิรสฺเสว ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ พาราณสี ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ, ยํนูนาหํ อิธ สราชิกาย ปริสาย สิปฺปํ ทสฺเสยฺยํ, เอวาหํ อาจริยโตปิ ชมฺพุทีเป ปากโฏ ปญฺญาโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส อาจริยสฺส อาโรเจสิ ‘‘อหํ รญฺโญ ปุรโต สิปฺปํ ทสฺเสตุกาโม, ราชานํ มํ ทสฺเสถา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มม สนฺติเก อุคฺคหิตสิปฺโป ปติฏฺฐํ ลภตู’’ติ กรุณายมาโน ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘มหาราช อิมสฺส เม อนฺเตวาสิกสฺส วีณาย ปคุณตํ ปสฺสถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส วีณาวาทนํ สุตฺวา ปริตุฏฺโฐ ตํ คนฺตุกามํ นิวาเรตฺวา ‘‘มเมว สนฺติเก วส, อาจริยสฺส ทินฺนโกฏฺฐาสโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามี’’ติ อาห. มุสิโล ‘‘นาหํ อาจริยโต หายามิ, สมเมว เทถา’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘มา เอวํ ภณิ, อาจริโย นาม มหนฺโต, อุปฑฺฒเมว ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม จ อาจริยสฺส จ สิปฺปํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส มม จ คุตฺติลาจริยสฺส จ ราชงฺคเณ สิปฺปทสฺสนํ ภวิสฺสติ, ตํ ปสฺสิตุกามา ปสฺสนฺตู’’ติ ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต อุคฺโฆเสสิ. Él (Musila), debido a su sabiduría, a su práctica previa y a su diligencia, en poco tiempo se convirtió en un maestro consumado en su arte y pensó: «Esta ciudad de Benarés es la principal de Jambudīpa. Sería excelente si pudiera mostrar mi arte aquí, ante una asamblea que incluya al rey; así me volveré más famoso y reconocido en Jambudīpa que incluso mi propio maestro». Entonces, informó a su maestro: «Deseo mostrar mi arte ante el rey; por favor, presentadme ante el soberano». El Bodhisatta, movido por la compasión y pensando: «Que este joven, que ha aprendido el arte bajo mi tutela, obtenga un medio de sustento», lo llevó ante el rey y le dijo: «Gran rey, observad la destreza en el laúd de este discípulo mío». El rey aceptó diciendo: «Muy bien», y tras escuchar su interpretación, quedó complacido. Para evitar que se marchara a otro lugar, le dijo: «Quédate conmigo; te daré la mitad de la remuneración que recibe tu maestro». Musila respondió: «No soy inferior a mi maestro; dadme la misma cantidad que a él». Cuando el rey le replicó: «No hables así, el maestro es una figura eminente; solo te daré la mitad», Musila dijo: «Entonces, ved el arte de mi maestro y el mío», y saliendo del palacio real, fue de lugar en lugar proclamando: «En el séptimo día a partir de hoy, habrá una exhibición de arte en el patio real entre el maestro Guttila y yo; que vengan a verlo quienes así lo deseen». มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ ตรุโณ ถามวา, อหํ ปน ชิณฺโณ ทุพฺพโล, ยทิ ปน เม ปราชโย ภเวยฺย, มตํ เม ชีวิตา เสยฺยํ, ตสฺมา [Pg.127] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ คโต มรณภยตชฺชิโต ปฏินิวตฺติ. ปุน มริตุกาโม หุตฺวา คนฺตฺวา ปุนปิ มรณภเยน ปฏินิวตฺติ. เอวํ คมนาคมนํ กโรนฺตสฺส ตํ ฐานํ วิคตติณํ อโหสิ. อถ เทวราชา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิสฺสมานรูโป อากาเส ฐตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, กึ กโรสี’’ติ. มหาสตฺโต – Al escuchar esto, el Bodhisatta pensó: «Este joven es fuerte y vigoroso, mientras que yo soy anciano y débil. Si llegara a ser derrotado, la muerte me sería mejor que la vida; por lo tanto, entraré en el bosque y me quitaré la vida ahorcándome». Fue al bosque, pero atormentado por el miedo a la muerte, regresó. Una vez más, deseando morir, volvió al bosque, y de nuevo regresó por temor a la muerte. De tanto ir y venir, aquel lugar quedó despojado de hierba. Entonces, el rey de los devas (Sakka), acercándose al Bodhisatta con una forma visible y permaneciendo en el aire, le habló así: «Maestro, ¿qué estáis haciendo?». El Bodhisatta respondió: ๓๒๗. 327. ‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ, รามเณยฺยํ อวาจยึ; โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ, สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. – «Enseñé el arte de las siete cuerdas, sumamente dulce y encantador; ahora él me desafía en la arena. Oh, Kosiya, sed mi refugio». อตฺตโน จิตฺตทุกฺขํ ปเวเทสิ. Así manifestó la aflicción de su corazón. ตสฺสตฺโถ – อหํ เทวราช มุสิลํ นาม อนฺเตวาสิกํ สตฺตนฺนํ ตนฺตีนํ อตฺถิตาย ฉชฺชาทิสตฺตวิธสรทีปนโต จ สตฺตตนฺตึ, ตํ วิสยํ กตฺวา ยถารหํ ทฺวาวีสติยา สุติเภทานํ อหาปนโต สุฏฺฐุ มธุรนฺติ สุมธุรํ, ยถาธิคตานํ สมปญฺญาสาย มุจฺฉนานํ ปริพฺยตฺตตาย สรสฺส จ วีณาย จ อญฺญมญฺญสํสนฺทเนน สุณนฺตานํ อติวิย มโนรมภาวโต รามเณยฺยํ, สรคตาทิวิภาคโต ฉชฺชาทิจตุพฺพิธํ คนฺธพฺพํ อหาเปตฺวา คนฺธพฺพสิปฺปํ อวาจยินฺติ วาเจสึ อุคฺคณฺหาเปสึ สิกฺขาเปสึ. โส มุสิโล อนฺเตวาสี สมาโน มํ อตฺตโน อาจริยํ รงฺคมฺหิ รงฺคมณฺฑเล อวฺเหติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิเสสํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏิยติ, ‘‘เอหิ สิปฺปํ ทสฺเสหี’’ติ มํ อาจิกฺขิ, ตสฺส เม ตฺวํ โกสิย เทวราช สรณํ อวสฺสโย โหหีติ. El significado es: «Oh, rey de los devas, a este discípulo llamado Musila le enseñé la ciencia de la música (gandhabbasippa) sin omitir nada. Le enseñé el arte de las siete cuerdas, llamado así por tener siete cuerdas y por manifestar los siete tonos fundamentales (chaḍja, etc.). Lo hice sumamente dulce (sumadhura) porque no carece de la perfección de los veintidós microtonos (srutis) según corresponde, y encantador (rāmaṇeyya) por la claridad de las cincuenta modulaciones (mūrcchanas) aprendidas, y por la armonía perfecta entre el canto y el sonido del laúd, que resulta extremadamente deleitable para quienes lo escuchan. Siendo mi discípulo, ese Musila me desafía a mí, su propio maestro, en la arena pública; por soberbia me confronta para demostrar su superioridad diciendo: “Ven, muestra tu arte”. Por ello, oh Kosiya, rey de los devas, sed mi amparo y refugio». ตํ สุตฺวา สกฺโก เทวราชา ‘‘มา ภายิ อาจริย, อหํ เต สรณํ ปรายณ’’นฺติ ทสฺเสนฺโต – Al escuchar esto, Sakka, el rey de los devas, mostrándose como su protector, dijo: «No temáis, maestro, yo seré vuestro refugio y amparo». ๓๒๘. 328. ‘‘อหํ เต สรณํ โหมิ, อหมาจริยปูชโก; น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส, สิสฺสมาจริย เชสฺสสี’’ติ. – «Yo seré vuestro refugio, pues soy un venerador de los maestros; vuestro discípulo no os vencerá, sino que vos, maestro, venceréis al discípulo». อาห. สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ ปุริมตฺตภาเว มหาสตฺโต อาจริโย อโหสิ. เตนาห ‘‘อหมาจริยปูชโก’’ติ. อหํ อาจริยานํ ปูชโก, น มุสิโล วิย ยุคคฺคาหี, มาทิเสสุ อนฺเตวาสิเกสุ ฐิเตสุ ตาทิสสฺส อาจริยสฺส กถํ ปราชโย, ตสฺมา น ตํ ชยิสฺสติ [Pg.128] สิสฺโส, อญฺญทตฺถุ สิสฺสํ มุสิลํ อาจริย ตฺวเมว ชยิสฺสสิ, โส ปน ปราชิโต วินาสํ ปาปุณิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ สตฺตเม ทิวเส สากจฺฉามณฺฑลํ อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห วิสฺสตฺถา วาเทถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา คโต. Así habló. Se dice que en una existencia anterior del rey de los devas Sakka, el Bodhisatta había sido su maestro; por eso dijo: «Soy un venerador de los maestros». El sentido es: «Yo soy alguien que honra a los maestros, no como Musila, que busca competir arrogantemente con su igual. Estando presentes discípulos como yo, ¿cómo podría haber derrota para un maestro como vos? Por lo tanto, el discípulo no os vencerá; por el contrario, vos mismo venceréis al discípulo Musila, y él, tras ser derrotado, perecerá». Habiendo dicho esto, lo consoló diciendo: «En el séptimo día asistiré a la asamblea del concurso; tocad con total confianza», y luego se marchó. สตฺตเม ปน ทิวเส ราชา สปริวาโร ราชสภายํ นิสีทิ. คุตฺติลาจริโย จ มุสิโล จ สิปฺปทสฺสนตฺถํ สชฺชา หุตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธาสเน นิสีทิตฺวา วีณา วาทยึสุ. สกฺโก อาคนฺตฺวา อนฺตลิกฺเข อฏฺฐาสิ. ตํ มหาสตฺโตว ปสฺสติ, อิตเร ปน น ปสฺสนฺติ. ปริสา ทฺวินฺนมฺปิ วาทเน สมจิตฺตา อโหสิ. สกฺโก คุตฺติลํ ‘‘เอกํ ตนฺตึ ฉินฺทา’’ติ อาห. ฉินฺนายปิ ตนฺติยา วีณา ตเถว มธุรนิคฺโฆสา อโหสิ. เอวํ ‘‘ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ, ฉฏฺฐํ, สตฺตมํ ฉินฺทา’’ติ อาห, ตาสุ ฉินฺนาสุปิ วีณา มธุรนิคฺโฆสาว อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มุสิโล ปราชิตภูตรูโป ปตฺตกฺขนฺโธ อโหสิ, ปริสา หฏฺฐตุฏฺฐา เจลุกฺเขเป กโรนฺตี คุตฺติลสฺส สาธุการมทาสิ. ราชา มุสิลํ สภาย นีหราเปสิ, มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต มุสิลํ ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. En el séptimo día, el rey se sentó en la asamblea real con su séquito. El maestro Guttila y Musila, preparados para la exhibición de su arte, se acercaron, saludaron al rey y se sentaron en sus respectivos asientos asignados para tocar sus laúdes. Sakka llegó y permaneció en el firmamento; solo el Bodhisatta podía verlo, los demás no. La asamblea tenía el mismo aprecio por la ejecución de ambos. Entonces, Sakka le dijo a Guttila: «Rompe una cuerda». Aunque la cuerda fue rota, el sonido del laúd siguió siendo tan dulce como antes. Así, Sakka le indicó: «Rompe la segunda, la tercera, la cuarta, la quinta, la sexta y la séptima cuerda»; e incluso con todas las cuerdas rotas, el laúd seguía emitiendo un sonido sumamente melodioso. Al ver esto, Musila, con la apariencia de un derrotado, quedó con los hombros caídos y desanimado. La multitud, regocijada y complacida, lanzó sus mantos al aire y aclamó a Guttila. El rey hizo expulsar a Musila de la asamblea, y la muchedumbre, golpeándolo con terrones, palos y otros objetos, le quitó la vida allí mismo. สกฺโก เทวานมินฺโท มหาปุริเสน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตํ เทวตา ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘มหาราช, มยํ คุตฺติลาจริยํ ปสฺสิสฺสาม, สาธุ โน ตํ อิธาเนตฺวา ทสฺเสหี’’ติ อาหํสุ. สกฺโก เทวานํ วจนํ สุตฺวา มาตลึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เวชยนฺตรเถน อมฺหากํ คุตฺติลาจริยํ อาเนหิ, เทวตา ตํ ทสฺสนกามา’’ติ, โส ตถา อกาสิ. สกฺโก มหาสตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, วีณํ วาทย, เทวตา โสตุกามา’’ติ. ‘‘มยํ สิปฺปูปชีวิโน, เวตเนน วินา สิปฺปํ น ทสฺเสมา’’ติ. ‘‘กีทิสํ ปน เวตนํ อิจฺฉสี’’ติ. ‘‘นาญฺเญน เม เวตเนน กิจฺจํ อตฺถิ, อิมาสํ ปน เทวตานํ อตฺตนา อตฺตนา ปุพฺเพกตกุสลกถนเมว เม เวตนํ โหตู’’ติ อาห. ตา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ มหาสตฺโต ปาเฏกฺกํ ตาหิ ตทา ปฏิลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน ตสฺสา เหตุภูตํ ปุริมตฺตภาเว กตํ สุจริตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉิ. ตาปิ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา [Pg.129] นารี’’ติอาทินา ยถา เอตรหิ เถรสฺส, เอวเมว ตสฺส พฺยากรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลฺลาน ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ. Sakka, el rey de los dioses, después de haber intercambiado palabras de regocijo con el Gran Ser (el Bodhisatta Guttila), regresó al mundo de los devas. Las deidades le preguntaron: ‘Gran Rey, ¿adónde has ido?’. Al escuchar lo ocurrido, dijeron: ‘Gran Rey, deseamos ver al maestro Guttila; por favor, tráelo aquí a este reino de Tāvatiṃsa y muéstranoslo’. Sakka, al oír las palabras de los devas, ordenó a Mātali: ‘Ve, trae a nuestro maestro Guttila en el carruaje Vejayanta; las deidades desean verlo’. Él así lo hizo. Sakka, tras intercambiar palabras de regocijo con el Gran Ser, le dijo: ‘Maestro, toca el laúd; las deidades desean escucharte’. Guttila respondió: ‘Nosotros vivimos de nuestro arte; no mostramos nuestra destreza sin una remuneración’. Sakka preguntó: ‘¿Qué clase de remuneración deseas?’. Él dijo: ‘No tengo necesidad de ninguna otra recompensa; que mi pago sea que cada una de estas deidades relate por sí misma las acciones meritorias que realizó en el pasado’. Ellas aceptaron diciendo: ‘Está bien’. Entonces, el Gran Ser, con el fin de conocer la prosperidad que habían obtenido, les preguntó sobre las buenas acciones realizadas en sus vidas anteriores que fueron la causa de ello, tal como el Venerable Mahāmoggallāna suele preguntar, empleando los versos que comienzan con: ‘Con una belleza radiante...’. Y ellas le respondieron de la misma manera que ahora le responden al Thera, comenzando con: ‘Una mujer que da las mejores vestiduras...’. Por eso se dice: ‘Moggallāna, aquellas deidades no solo respondieron así al ser interrogadas por ti; de hecho, en el pasado, cuando yo las interrogué, también respondieron exactamente de la misma manera’. ตา กิร อิตฺถิโย กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกํสุ. ตตฺถ เอกา อิตฺถี วตฺถํ อทาสิ, เอกา สุมนมาลํ, เอกา คนฺธํ, เอกา อุฬารานิ ผลานิ, เอกา อุจฺฉุรสํ, เอกา ภควโต เจติเย คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ อทาสิ, เอกา อุโปสถํ อุปวสิ, เอกา อุปกฏฺฐาย เวลาย นาวาย ภุญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อุทกํ อทาสิ, เอกา โกธนานํ สสฺสุสสุรานํ อกฺโกธนา อุปฏฺฐานํ อกาสิ, เอกา ทาสี หุตฺวา อตนฺทิตาจารา อโหสิ, เอโก ปิณฺฑจาริกสฺส ภิกฺขุโน ขีรภตฺตํ อทาสิ, เอกา ผาณิตํ อทาสิ, เอกา อุจฺฉุขณฺฑํ อทาสิ, เอกา ติมฺพรุสกํ อทาสิ, เอกา กกฺการิกํ อทาสิ, เอกา เอฬาลุกํ อทาสิ, เอกา วลฺลิผลํ อทาสิ, เอกา ผารุสกํ อทาสิ, เอกา องฺคารกปลฺลํ อทาสิ, เอกา สากมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา ปุปฺผกมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา มูลกลาปํ อทาสิ, เอกา นิมฺพมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา กญฺชิกํ อทาสิ, เอกา ติลปิญฺญากํ อทาสิ, เอกา กายพนฺธนํ อทาสิ, เอกา อํสพทฺธกํ อทาสิ, เอกา อาโยคปฏฺฏํ อทาสิ, เอกา วิธูปนํ, เอกา ตาลวณฺฏํ, เอกา โมรหตฺถํ, เอกา ฉตฺตํ, เอกา อุปาหนํ, เอกา ปูวํ, เอกา โมทกํ, เอกา สกฺขลิกํ อทาสิ. ตา เอเกกา อจฺฉราสหสฺสปริวารา ปหติยา เทวิทฺธิยา วิราชมานา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตา คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตา ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา อตฺตนา อตฺตนา กตกุสลํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. Se dice que aquellas mujeres, cuando vivían como seres humanos en el tiempo del Buda Completamente Iluminado Kassapa, realizaron diversos actos meritorios. Entre ellas, una mujer dio una vestidura, otra dio una guirnalda de jazmines, otra dio perfume, otra dio frutos excelentes, otra dio jugo de caña de azúcar, otra dio una ofrenda de perfume con la marca de los cinco dedos en la estupa del Bendito, otra observó el Uposatha, otra dio agua a un monje que comía cuando se acercaba la hora del mediodía, otra sirvió sin ira a sus suegros que eran iracundos, otra siendo sirvienta fue diligente en su conducta, otra dio arroz con leche a un monje que andaba en busca de limosna, otra dio melaza sólida, otra dio un trozo de caña de azúcar, otra dio un fruto de ébano, otra dio un pepino, otra dio un melón, otra dio una calabaza, otra dio un fruto de phārusaka, otra dio un cuenco de brasas, otra dio un puñado de vegetales, otra dio un puñado de flores, otra dio un manojo de raíces, otra dio un puñado de hojas de nim, otra dio gachas de arroz fermentadas, otra dio un pastel de sésamo con aceite, otra dio un cinturón, otra dio una banda para el hombro, otra dio una correa de meditación, otra dio un abanico cuadrado, otra dio un abanico de hoja de palma, otra dio un abanico de plumas de pavo real, otra dio un parasol, otra dio sandalias, otra dio un pastel, otra dio un dulce y otra dio un pastel de azúcar. Cada una de ellas, rodeada por mil ninfas celestiales y resplandeciendo con su propio poder divino, renació en el reino de Tāvatiṃsa como servidora de Sakka, el rey de los dioses. Al ser interrogadas por el maestro Guttila, relataron en orden sus propios méritos realizados, comenzando con: ‘Una mujer que da las mejores vestiduras...’. ๓๒๙. 329. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. ¡Oh diosa de gran poder!, tú que estás aquí con una belleza radiante, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana. ๓๓๐. 330. ‘‘เกน [Pg.130] เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué mérito posees tal belleza? ¿Por qué prosperas aquí en el cielo de Tāvatiṃsa? ¿Y por qué surgen para ti todos estos goces que son gratos a tu corazón? ๓๓๑. 331. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, diosa de gran poder, ¿qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Por qué posees este poder tan resplandeciente y por qué tu belleza ilumina todas las direcciones? ๓๓๒. 332. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา; ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquella diosa, complacida al ser interrogada por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era este fruto. ๓๓๓. 333. ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ; เอวํ ปิยรูปทายิกา มนาปํ, ทิพฺพํ สา ลภเต อุเปจฺจ ฐานํ. ‘La mujer que da las mejores vestiduras es suprema entre hombres y mujeres; habiendo dado aquello que es agradable, ella obtiene un lugar celestial placentero al llegar allí.’ ๓๓๔. 334. ‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมิ; อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ. ‘Mira mi mansión; soy una ninfa celestial capaz de cambiar de forma a voluntad. Soy la principal entre mil ninfas; mira el fruto de mis méritos.’ ๓๓๕. 335. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a tal mérito poseo esta belleza; por ello prospero aquí, y por ello surgen para mí todos estos goces que son gratos a mi corazón. ๓๓๖. 336. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Le respondo, venerable monje de gran poder, sobre el mérito que realicé cuando era un ser humano. Debido a ello poseo este poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones. (ยถา จ เอตฺถ, เอวํ อุปริ สพฺพวิมาเนสุ วิตฺถาเรตพฺพํ.) (Y así como se detalla aquí, debe expandirse para todas las mansiones celestiales subsiguientes.) ๓๔๑. 341. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป…. ‘La mujer que da las mejores flores es suprema entre hombres y mujeres... (continuar como antes).’ ๓๔๙. 349. ‘‘คนฺธุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป…. ‘La mujer que da los mejores perfumes es suprema entre hombres y mujeres... (continuar como antes).’ ๓๕๗. 357. ‘‘ผลุตฺตมทายิกา นารี…เป…. ‘La mujer que da los mejores frutos... (continuar como antes).’ ๓๖๕. 365. ‘‘รสุตฺตมทายิกา นารี…เป…. ‘La mujer que da los mejores sabores... (continuar como antes).’ ๓๗๓. 373. ‘‘คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ [Pg.131] อหมทาสึ,กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ…เป…. ‘Yo di una ofrenda de perfume con la marca de los cinco dedos en la estupa del Bendito Kassapa... (continuar como antes).’ ๓๘๑. 381. ‘‘ภิกฺขู จ อหํ ภิกฺขุนิโย จ, อทฺทสาสึ ปนฺถปฏิปนฺเน; เตสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เอกูโปสถํ อุปวสิสฺสํ. ‘Vi a monjes y monjas que caminaban por la senda; habiendo escuchado el Dhamma de ellos, observé el Uposatha por un día.’ ๓๘๒. 382. ‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ…เป…. Mira mi palacio celestial... (etc.) ๓๘๙. 389. ‘‘อุทเก ฐิตา อุทกมทาสึ, ภิกฺขุโน จิตฺเตน วิปฺปสนฺเนน…เป…. ‘Estando en el agua, di agua a un monje con la mente llena de fe... (continuar como antes).’ ๓๙๗. 397. ‘‘สสฺสุญฺจาหํ สสุรญฺจ, จณฺฑิเก โกธเน จ ผรุเส จ; อนุสูยิกา อุปฏฺฐาสึ, อปฺปมตฺตา สเกน สีเลน…เป…. ‘A mi suegra y mi suegro, que eran feroces, iracundos y rudos, los serví sin envidia, siendo diligente en mi propia virtud... (continuar como antes).’ ๔๐๕. 405. ‘‘ปรกมฺมกรี อาสึ, อตฺเถนาตนฺทิตา ทาสี; อกฺโกธนานติมานินี, สํวิภาคินี กกสฺส ภาคสฺส…เป…. ‘Fui una trabajadora para otros, una sirvienta diligente en mis tareas; sin ira y sin orgullo excesivo, compartí mi propia porción... (continuar como antes).’ ๔๑๓. 413. ‘‘ขีโรทนํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส; เอวํ กริตฺวา กมฺมํ, สุคตึ อุปปชฺช โมทามิ…เป…. ‘Di arroz con leche a un monje que andaba en busca de limosna; habiendo hecho tal acción, renací en un buen destino y me regocijo... (continuar como antes).’ ๔๒๑. 421. ‘‘ผาณิตํ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí melaza... (etc.) ๔๒๙. 429. ‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกํ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí un trozo de caña de azúcar... (etc.) ๔๓๗. 437. ‘‘ติมฺพรุสกํ อหมทาสึ…เป…. “Yo di un fruto de timbarusaka... (etcétera)”. ๔๔๕. 445. ‘‘กกฺการิกํ อหมทาสึ…เป…. “Yo di un pepino pequeño... (etcétera)”. ๔๕๓. 453. ‘‘เอฬาลุกํ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí un pepino... (etc.) ๔๖๑. 461. ‘‘วลฺลิผลํ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí una calabaza... (etc.) ๔๖๙. 469. ‘‘ผารุสกํ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí una fruta phārusaka... (etc.) ๔๗๗. 477. ‘‘หตฺถปฺปตาปกํ อหมทาสึ…เป…. “Yo di un brasero para calentar las manos... (etcétera)”. ๔๘๕. 485. ‘‘สากมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí un puñado de vegetales... (etc.) ๔๙๓. 493. ‘‘ปุปฺผกมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí un puñado de flores... (etc.) ๕๐๑. 501. ‘‘มูลกํ [Pg.132] อหมทาสึ…เป…. Yo ofrecí una raíz de loto... (etc.) ๕๐๙. ‘‘นิมฺพมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป…. 509. Yo ofrecí un puñado de hojas de nim... (etc.) ๕๑๗. ‘‘อมฺพกญฺชิกํ อหมทาสึ…เป…. 517. “Yo di gacha ácida de mango... (etcétera)”. ๕๒๕. ‘‘โทณินิมฺมชฺชนึ อหมทาสึ…เป…. 525. “Yo di una torta de residuos de sésamo... (etcétera)”. ๕๓๓. ‘‘กายพนฺธนํ อหมทาสึ…เป…. 533. Yo ofrecí un cinturón... (etc.) ๕๔๑. ‘‘อํสพทฺธกํ อหมทาสึ…เป…. 541. Yo ofrecí una banda para el hombro... (etc.) ๕๔๙. ‘‘อาโยคปฏฺฏํ อหมทาสึ…เป…. 549. Yo ofrecí una banda de meditación (āyogapaṭṭa)... (pe)... ๕๕๗. ‘‘วิธูปนํ อหมทาสึ…เป…. 557. “Yo di un abanico cuadrado... (etcétera)”. ๕๖๕. ‘‘ตาลวณฺฏํ อหมทาสึ…เป…. 565. “Yo di un abanico de hoja de palma... (etcétera)”. ๕๗๓. ‘‘โมรหตฺถํ อหมทาสึ…เป…. 573. “Yo di un espantamoscas de plumas de pavo real... (etcétera)”. ๕๘๑. ‘‘ฉตฺตํ อหมทาสึ…เป…. 581. Yo ofrecí un parasol... (pe)... ๕๘๙. ‘‘อุปาหนํ อหมทาสึ…เป…. 589. Yo ofrecí sandalias... (pe)... ๕๙๗. ‘‘ปูวํ อหมทาสึ…เป…. 597. Yo ofrecí un pastel... (pe)... ๖๐๕. ‘‘โมทกํ อหมทาสึ…เป…. 605. Yo ofrecí un dulce (modaka)... (pe)... ๖๑๓. ‘‘สกฺขลิกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส…เป…. 613. Yo ofrecí un dulce de azúcar (sakkhali) a un monje que andaba en busca de limosna... (pe)... ๖๑๔. 614. ‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมึ; อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ. Mira este palacio de aquella que fui; yo soy una ninfa celestial (accharā) capaz de manifestar cualquier forma a voluntad. Soy la más excelente de entre mil ninfas. ¡Mira el fruto de mis méritos! ๖๑๕. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 615. Debido a tal mérito poseo esta belleza... (pe)... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. เอวํ มหาสตฺโต ตาหิ เทวตาหิ กตสุจริเต พฺยากเต ตุฏฺฐมานโส สมฺโมทนํ กโรนฺโต อตฺตโน จ สุจริตจรเณ ยุตฺตปยุตฺตตํ วิวฏฺฏชฺฌาสยตญฺจ ปเวเทนฺโต อาห – Así, habiendo explicado aquellas deidades las buenas acciones que realizaron, el Gran Ser, con el corazón complacido y expresando regocijo, declarando su propia dedicación a la práctica de las buenas acciones y su aspiración hacia la liberación del ciclo de renacimientos, dijo: ๖๑๗. 617. ‘‘สฺวาคตํ [Pg.133] วต เม อชฺช, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ; ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย, อจฺฉรา กามวณฺณินิโย. “¡Ciertamente, qué bienvenida para mí hoy! Un hermoso amanecer y un buen despertar, pues he visto a las deidades, a las ninfas celestiales que cambian de forma a voluntad”. ๖๑๘. 618. ‘‘อิมาสาหํ ธมฺมํ สุตฺวา, กาหามิ กุสลํ พหุํ; ทาเนน สมจริยาย, สญฺญเมน ทเมน จ; สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ. Habiendo escuchado el Dhamma de estas [deidades], realizaré muchos méritos; mediante la generosidad, la conducta recta, el autocontrol y la disciplina; así iré a aquel lugar [el Nirvana] donde, habiendo llegado, no se afligen. ๓๓๓. ตตฺถ วตฺถุตฺตมทายิกาติ วตฺถานํ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ, วตฺเถสุ วา พหูสุ อุจฺจินิตฺวา คหิตํ อุกฺกํสคตํ ปวรํ โกฏิภูตํ วตฺถํ วตฺถุตฺตมํ, ตสฺส ทายิกา. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปิยรูปทายิกาติ ปิยสภาวสฺส ปิยชาติกสฺส จ วตฺถุโน ทายิกา. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ทิพฺพนฺติ ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพํ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา เจเตตฺวา, ‘‘เอทิสํ ลเภยฺย’’นฺติ ปกปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. ฐานนฺติ วิมานาทิกํ ฐานํ, อิสฺสริยํ วา. ‘‘มนาปา’’ติปิ ปาโฐ, อญฺเญสํ มนวฑฺฒนกา หุตฺวาติ อตฺโถ. 333. En este verso, 'vatthuttamadāyikā' se refiere a la donante de las mejores vestiduras, ya sea la prenda más excelente o una prenda superior elegida entre muchas. El mismo método de interpretación debe aplicarse a 'pupphuttamadāyikā', etc. 'Piyarūpadāyikā' significa la donante de objetos de naturaleza o tipo agradable. 'Manāpaṃ' significa lo que deleita el corazón. 'Dibbaṃ' significa celestial, por haber surgido en el reino de los dioses. 'Upeccā' significa habiéndose acercado o habiendo reflexionado, con el pensamiento: 'que obtenga tal felicidad'. 'Ṭhānaṃ' se refiere a un lugar como un palacio celestial o a la posición de autoridad. También existe la lectura 'manāpā', que significa deleitar el corazón de los demás. ๓๓๔. ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากนฺติ วตฺถุตฺตมทานสฺส นาม อิทมีทิสํ ผลํ ปสฺสาติ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺตึ สมฺภาเวนฺตี วทติ. 334. 'Mira el fruto de los méritos': ella habla mostrando la prosperidad celestial obtenida por sí misma, diciendo: 'Mira este fruto de la donación de las mejores vestiduras'. ๓๔๑. ปุปฺผุตฺตมทายิกาติ รตนตฺตยปูชาวเสน ปุปฺผุตฺตมทายิกา, ตถา คนฺธุตฺตมทายิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปุปฺผุตฺตมํ สุมนปุปฺผาทิ, คนฺธุตฺตมํ จนฺทนคนฺธาทิ, ผลุตฺตมํ ปนสผลาทิ, รสุตฺตมํ โครสสปฺปิอาทิ เวทิตพฺพํ. 341. 'Pupphuttamadāyikā' se refiere a quien ofrece las mejores flores mediante la adoración a las Tres Joyas; del mismo modo debe entenderse 'gandhuttamadāyikā' (la donante de los mejores aromas). Al respecto, las flores como el jazmín se consideran las mejores flores; los aromas como el sándalo son los mejores aromas; los frutos como la jaca son los mejores frutos; y las esencias lácteas como el ghee son los mejores sabores. ๓๗๓. คนฺธปญฺจงฺคุลิกนฺติ คนฺเธน ปญฺจงฺคุลิกทานํ. กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหีติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป. 373. 'Gandhapañcaṅgulikaṃ' se refiere a la ofrenda de la marca de los cinco dedos con perfume. 'Kassapassa bhagavato thūpamhi' significa en la estupa de oro de una legua del Buda Kassapa. ๓๘๑. ปนฺถปฏิปนฺเนติ มคฺคํ คจฺฉนฺเต. เอกูโปสถนฺติ เอกทิวสํ อุโปสถวาสํ. 381. 'Panthapaṭipanne' se refiere a los monjes que van por el camino. 'Ekūposathaṃ' significa observar el Uposatha por un solo día. ๓๘๙. อุทกมทาสินฺติ มุขวิกฺขาลนตฺถํ ปิวนตฺถญฺจ อุทกํ ปานียํ อทาสึ. 389. 'Udakamadāsiṃ' significa que ofrecí agua potable, tanto para enjuagarse la boca como para beber. ๓๙๗. จณฺฑิเกติ จณฺเฑ. อนุสูยิกาติ อุสูยา รหิตา. 397. 'Caṇḍike' significa a los que son rudos o irascibles. 'Anusūyikā' significa estar libre de envidia. ๔๐๕. ปรกมฺมกรีติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการินี. อตฺเถนาติ อตฺถกิจฺเจน. สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺสาติ อตฺถิกานํ อตฺตนา ปฏิลทฺธภาคสฺส สํวิภชนสีลา. 405. 'Parakammakarī' significa servidora de los demás en sus diversas tareas. 'Atthena' significa mediante actos o deberes beneficiosos. 'Saṃvibhāginī sakassa bhāgassa' significa alguien que tiene el hábito de compartir con los necesitados la porción que ha recibido. ๔๑๓. ขีโรทนนฺติ [Pg.134] ขีรสมฺมิสฺสํ โอทนํ, ขีเรน สทฺธึ โอทนํ วา. 413. 'Khīrodanaṃ' significa arroz cocido mezclado con leche, o arroz junto con leche. ๔๓๗. ติมฺพรุสกนฺติ ติณฺฑุกผลํ. ติปุสสทิสา เอกา วลฺลิชาติ ติมฺพรุสํ, ตสฺส ผลํ ติมฺพรุสกนฺติ วทนฺติ. 437. 'Timbarusakaṃ' se refiere al fruto tinduka. Algunos dicen que es el fruto de una variedad de enredadera dulce similar al pepino. ๔๔๕. กกฺการิกนฺติ ขุทฺทเกฬาลุกํ, ติปุสนฺติ จ วทนฺติ. 445. 'Kakkārikaṃ' se refiere a un pepino pequeño, también llamado tipusa. ๔๗๗. หตฺถปฺปตาปกนฺติ มนฺทามุขึ. 477. 'Hatthappatāpakaṃ' se refiere a un pequeño brasero portátil para calentar las manos. ๕๑๗. อมฺพกญฺชิกนฺติ อมฺพิลกญฺชิกํ. 517. 'Ambakañjikaṃ' se refiere a una gacha de arroz agria. ๕๒๕. โทณินิมฺมชฺชนินฺติ สเตลํ ติลปิญฺญากํ. 525. 'Doṇinimmajjanī' significa una pasta de sésamo con aceite. ๕๕๗. วิธูปนนฺติ จตุรสฺสพีชนึ. 557. 'Vidhūpanaṃ' se refiere a un abanico de cuatro esquinas. ๕๖๕. ตาลวณฺฏนฺติ ตาลปตฺเตหิ กตมณฺฑลพีชนึ. 565. 'Tālavaṇṭaṃ' se refiere a un abanico redondo hecho con hojas de palma. ๕๗๓. โมรหตฺถนฺติ มยูรปิญฺเฉ หิ กตํ มกสพีชนึ. 573. 'Morahattaṃ' se refiere a un espantamoscas hecho de plumas de pavo real. ๖๑๗. สฺวาคตํ วต เมติ มยฺหํ อิธาคมนํ โสภนํ วต อโห สุนฺทรํ. อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช มยฺหํ รตฺติยา สุฏฺฐุ ปภาตํ สมฺมเทว วิภายนํ ชาตํ, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ อุฏฺฐิตํ. กึ การณาติ อาห ‘‘ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย’’ติอาทิ. 617. '¡Qué afortunada es mi llegada aquí!': ciertamente, mi llegada a este reino de los treinta y tres es hermosa y excelente. 'Hoy es un despertar radiante': hoy, mi noche ha aclarado perfectamente y mi despertar del lecho ha sido auspicioso. ¿Por qué razón? Por lo que dice a continuación: 'Porque he visto a las deidades'. ๖๑๘. ธมฺมํ สุตฺวาติ กมฺมผลสฺส ปจฺจกฺขกรณวเสน ตุมฺเหหิ กตํ กุสลํ ธมฺมํ สุตฺวา. กาหามีติ กริสฺสามิ. สมจริยายาติ กายสมาจาริกสฺส สุจริตสฺส จรเณน. สญฺญเมนาติ สีลสํวเรน. ทเมนาติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทเมน. อิทานิ ตสฺส กุสลสฺส อตฺตโน โลกสฺส จ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ วุตฺตํ. 618. 'Habiendo escuchado el Dhamma' (dhammaṃ sutvā) significa habiendo escuchado el Dhamma saludable realizado por vosotras, mediante la realización directa del fruto del karma. 'Haré' (kāhāmi) significa que actuaré. 'Por medio de una conducta equilibrada' (samacariyāya) significa mediante la práctica de la buena conducta corporal. 'Por el autocontrol' (saññamena) significa mediante la restricción de la virtud (sīla). 'Por el dominio' (damena) significa mediante el dominio de las facultades sensoriales, siendo la mente la sexta. Ahora, para mostrar el estado de apoyo para la cesación del ciclo de nacimientos (vivaṭṭa) tanto para sí mismo como para el mundo a partir de ese mérito, se dice: 'Yo iré allí, donde habiendo ido, no se sufre'. เอวมยํ ยทิปิ วตฺถุตฺตมทายิกาวิมานาทิวเสน ฉตฺตึสวิมานสงฺคหา เทสนา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส วิย คุตฺติลาจริยสฺสาปิ วิภาวนวเสน ปวตฺตาติ ‘‘คุตฺติลวิมาน’’นฺตฺเวว สงฺคหํ อารุฬฺหา, วิมานานิ ปน อิตฺถิปฏิพทฺธานีติ อิตฺถิวิมาเนเยว สงฺคหิตานิ. ตา ปน อิตฺถิโย [Pg.135] กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล ยถาวุตฺตธมฺมจรเณ อปราปรุปฺปนฺนเจตนาวเสน ทุติยตฺตภาวโต ปฏฺฐาย เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก เอว สํสรนฺติโย อมฺหากมฺปิ ภควโต กาเล ตาวตึสภวเนเยว นิพฺพตฺตา, อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา กมฺมสริกฺขตาย คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตกาเล วิย พฺยากรึสูติ ทฏฺฐพฺพา. De esta manera, aunque esta enseñanza —que comprende treinta y seis historias de mansiones celestiales (vimāna) por medio de la 'Donante de las mejores vestiduras' y otras— se manifestó para el maestro Guttila con el propósito de revelar la verdad, al igual que ocurrió con el venerable Mahāmoggallāna, fue incluida en el Gran Concilio bajo el nombre de 'Guttila-vimāna'. Sin embargo, debido a que las mansiones están relacionadas con mujeres, fueron recopiladas en el 'Itthivimāna' (Mansiones de las Mujeres). Esas mujeres, en la época del Buda Kassapa, el poseedor de los diez poderes, mediante la práctica del Dhamma antes mencionada y por el poder de la intención (cetanā) surgida sucesivamente, desde su segunda existencia y durante todo el intervalo entre dos Budas, transmigraron únicamente en el mundo celestial. Habiendo renacido precisamente en el mundo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) en la época de nuestro Bienaventurado, fueron interrogadas por el venerable Mahāmoggallāna y respondieron de la misma manera que cuando fueron interrogadas por el maestro Guttila, debido a la similitud de sus acciones pasadas. Así debe entenderse. คุตฺติลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Guttila Vimāna. ๖. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา 6. Comentario sobre el Daddalla Vimāna. ททฺทลฺลมานา วณฺเณนาติ ททฺทลฺลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาลกคามเก อายสฺมโต เรวตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ทฺเว ธีตโร อเหสุํ, เอกา ภทฺทา นาม, อิตรา สุภทฺทา นาม. ตาสุ ภทฺทา ปติกุลํ คตา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา วญฺฌา จ อโหสิ. สา สามิกํ อาห ‘‘มม กนิฏฺฐา สุภทฺทา นาม อตฺถิ, ตํ อาเนหิ, สจสฺสา ปุตฺโต ภเวยฺย, โส มมปิ ปุตฺโต สิยา, อยญฺจ กุลวํโส น นสฺเสยฺยา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ. 'Resplandeciente en belleza' (daddallamānā vaṇṇena) se refiere al Daddalla Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la aldea de Nālaka, un cierto jefe de familia que era servidor del venerable monje Revata tenía dos hijas: una llamada Bhaddā y la otra llamada Subhaddā. De ellas, Bhaddā fue a vivir con la familia de su esposo; era fiel, devota, dotada de sabiduría, pero era estéril. Ella le dijo a su esposo: 'Tengo una hermana menor llamada Subhaddā; tráela. Si ella tuviera un hijo, él sería también mi hijo, y así el linaje de la familia no se extinguiría'. Él aceptó diciendo 'está bien' y así lo hizo. อถ ภทฺทา สุภทฺทํ โอวทิ ‘‘สุภทฺเท, ทานสํวิภาครตา ธมฺมจริยาย อปฺปมตฺตา โหหิ, เอวํ เต ทิฏฺฐธมฺมิโก สมฺปรายิโก จ อตฺโถ หตฺถคโต เอว โหตี’’ติ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชมานา เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ อตฺตฏฺฐมํ นิมนฺเตสิ. เถโร สุภทฺทาย ปุญฺญูปจยํ อากงฺขนฺโต สงฺฆุทฺเทสวเสน สตฺต ภิกฺขู คเหตฺวา ตสฺสา เคหํ อคมาสิ. สา ปสนฺนจิตฺตา อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ เต จ ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. ภทฺทา ปน ปุคฺคเลสุ ทานานิ ทตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. Entonces Bhadda aconsejó a Subhadda: “Subhadda, deléitate en la generosidad y el compartir, y sé diligente en la práctica del Dhamma. Así, el beneficio en esta vida presente y en la vida futura estará ciertamente al alcance de tu mano”. Ella, siguiendo su consejo y practicando de la manera mencionada, un día invitó al venerable Revata Thera junto con otros siete monjes (siendo él el octavo). El Thera, deseando el incremento de los méritos de Subhadda, llevó a siete monjes en representación del Sangha y fue a su casa. Ella, con el corazón lleno de fe, sirvió con sus propias manos comida excelente, tanto sólida como blanda, al venerable Revata y a los monjes. El Thera realizó la bendición y se marchó. Más tarde, al morir, ella renació en compañía de los dioses Nimmānaratī. Bhadda, por su parte, habiendo dado ofrendas a individuos específicos, renació como servidora de Sakka, el rey de los dioses. อถ สุภทฺทา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘เกน นุ โข อหํ ปุญฺเญน อิธูปปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺตี ‘‘ภทฺทาย โอวาเท ฐตฺวา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย [Pg.136] อิมํ สมฺปตฺตึ สมฺปตฺตา, ภทฺทา นุ โข กหํ นิพฺพตฺตา’’ติ โอโลเกนฺตี ตํ สกฺกสฺส ปริจาริกาภาเวน นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา อนุกมฺปมานา ตสฺสา วิมานํ ปาวิสิ. อถ นํ ภทฺทา – Entonces Subhadda, reflexionando sobre su propia prosperidad, pensó: “¿Debido a qué mérito habré renacido aquí?”. Al reflexionar, comprendió: “He alcanzado esta prosperidad por haber seguido el consejo de Bhadda y haber hecho una ofrenda dirigida al Sangha. ¿Dónde habrá renacido Bhadda?”. Al observar, la vio renacida como servidora de Sakka y, movida por la compasión, entró en su palacio celestial. Entonces Bhadda le preguntó: ๖๑๙. 619. ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณน, ยสสา จ ยสสฺสินี; สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจสิ. Resplandeciente por tu belleza y gloriosa por tu séquito; superas en belleza a todos los dioses de Tāvatiṃsa. ๖๒๐. 620. ‘‘ทสฺสนํ นาภิชานามิ, อิทํ ปฐมทสฺสนํ; กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มม’’นฺติ. – No recuerdo haberte visto antes, esta es la primera vez. ¿De qué hueste celestial has venido y me hablas llamándome por mi nombre, Bhaddā? ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺสา – Con estas dos estrofas le preguntó. Y ella le respondió: ๖๒๑. 621. ‘‘อหํ ภทฺเท สุภทฺทาสึ, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว; สหภริยา จ เต อาสึ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา. Oh Bhaddā, en mi existencia humana previa yo era Subhaddā. Fui tu co-esposa y también tu hermana menor. ๖๒๒. 622. ‘‘สา อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา; นิมฺมานรตีนํ เทวานํ, อุปปนฺนา สหพฺยต’’นฺติ. – ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ; “Esa yo, tras la disolución del cuerpo, liberada de aquel estado humano y fallecida, he renacido en compañía de los dioses Nimmānaratī”. Respondió a la pregunta con estos dos versos. ๖๑๙-๒๐. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา. ทสฺสนํ นาภิชานามีติ อิโต ปุพฺเพ ตว ทสฺสนํ นาภิชานามิ, ตฺวํ มยา น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ. กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมนฺติ กตรเทวนิกายโต อาคนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท’’ติ นาเมน มํ อาลปสิ. 619-20. Allí, “vaṇṇena” significa por la plenitud de la belleza y demás. “Dassanaṃ nābhijānāmi” significa: “Antes de este momento no tenía conocimiento de haberte visto; no te había visto antes”. Por eso dice: “Esta es la primera vez que te veo”. “Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamaṃ” significa: “¿De qué orden de dioses vienes para llamarme por mi nombre, ‘Bhadda’?”. ๖๒๑. อหํ ภทฺเทติ เอตฺถ ภทฺเทติ อาลปนํ. สุภทฺทาสินฺติ อหํ สุภทฺทา นาม ตว ภคินี กนิฏฺฐิกา อาสึ อโหสึ, ตตฺถ ปุพฺเพ มานุสเก ภเว สหภริยา สมานภริยา เต ตยา เอกสฺเสว ภริยา, ตว ปติโน เอว ภริยา, อาสินฺติ อตฺโถ. ปุน ภทฺทา – 621. En la expresión “Ahaṃ bhadde”, la palabra “bhadde” es un vocativo. “Subhaddāsiṃ” significa: “Yo fui tu hermana menor llamada Subhadda”. Allí, “en la existencia humana anterior”, “sahabhariyā” significa que tenían el mismo esposo; ella fue la esposa del mismo marido que tú, de tu propio esposo. ๖๒๓. 623. ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา, เต เทเว ยนฺติ ปาณิโน; เยสํ ตฺวํ กิตฺตยิสฺสสิ, สุภทฺเท ชาติมตฺตโน. “Los seres que han realizado abundantes méritos van hacia esos dioses; tú, Subhaddā, nos has relatado tu propio renacimiento en medio de ellos.” ๖๒๔. 624. ‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา อนุสาสิตา; กีทิเสเนว ทาเนน, สุพฺพเตน ยสสฺสินี. “Entonces, ¿por qué causa, o por quién fuiste instruida? ¿Con qué tipo de don o con qué buena conducta te has vuelto tan gloriosa?” ๖๒๕. 625. ‘‘ยสํ [Pg.137] เอตาทิสํ ปตฺตา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – “Diosa, habiendo alcanzado tal gloria y obtenido una distinción tan vasta, te pregunto: dime de qué acción es este el fruto.” ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. ปุน สุภทฺทา – Con estas tres estrofas preguntó. De nuevo Subhadda respondió: ๖๒๖. 626. ‘‘อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ, ยํ ทานํ อททํ ปุเร; ทกฺขิเณยฺยสฺส สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. “En mi vida anterior, con fe en mi corazón y por mis propias manos, ofrecí ocho limosnas de comida como don al Sangha, que es digno de ofrendas.” ๖๒๗. 627. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Debido a esa acción meritoria, tal es mi belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones.” พฺยากาสิ. Ella respondió. ๖๒๓. ตตฺถ ปหูตกตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺตีติ ปหูตกตกลฺยาณา มหาปุญฺญา เต นิมฺมานรติโน เทเว ยนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน คจฺฉนฺติ ปาณิโน สตฺตา, เยสํ นิมฺมานรตีนํ เทวานํ อนฺตเร ตฺวํ อตฺตโน ชาตึ กิตฺตยิสฺสสิ กเถสีติ โยชนา. 623. Allí, “pahūtakatakalyāṇā te deve yanti” significa que los seres con grandes méritos renacen entre los dioses Nimmānaratī. La construcción es: “entre esos dioses Nimmānaratī tú relatas tu propio nacimiento”. ๖๒๔. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กีทิเสเนวาติ เอวสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, กีทิเสน จาติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ. สุพฺพเตนาติ สุนฺทเรน วเตน, สุวิสุทฺเธน สีเลนาติ อตฺโถ. 624. “Kena vaṇṇena” significa por qué causa. “Kīdiseneva”: la palabra “eva” tiene un sentido conjuntivo, significando “y de qué clase”. “Subbatenā” significa por una conducta excelente, por una virtud muy pura. ๖๒๖. อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานีติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนปิณฺฑปาเต สนฺธาย วทติ. อททนฺติ อทาสึ. 626. “Aṭṭheva piṇḍapātāni” se refiere a las limosnas de comida entregadas a ocho monjes. “Adadaṃ” significa “yo di”. เอวํ สุภทฺทาย กถิเต ปุน ภทฺทา – Tras lo dicho por Subhadda, de nuevo Bhadda preguntó: ๖๒๙. 629. ‘‘อหํ ตยา พหุตเร ภิกฺขู, สญฺญเต พฺรหฺมจารโย; ตปฺเปสึ อนฺนปาเนน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. “Subhaddā, en mi vida anterior, habiendo tenido un corazón lleno de fe, satisfice con mis propias manos, con comida y bebida, a muchos más monjes que tú, que eran autocontrolados y vivían la vida santa.” ๖๓๐. 630. ‘‘ตยา พหุตรํ ทตฺวา, หีนกายูปคา อหํ; กถํ ตฺวํ อปฺปตรํ ทตฺวา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – “Habiendo dado mucho más que tú, he renacido en un estado inferior. ¿Por qué razón tú, habiendo dado menos que yo, has obtenido una distinción tan vasta? Diosa, te pregunto: dime de qué acción es este el fruto.” ปุจฺฉิ. ตตฺถ ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ปุน สุภทฺทา – Así preguntó. Allí, “tayā” es un instrumental con valor de ablativo. De nuevo Subhadda respondió: ๖๓๑. 631. ‘‘มโนภาวนีโย [Pg.138] ภิกฺขุ, สนฺทิฏฺโฐ เม ปุเร อหุ; ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ. “Hermana Bhaddā, en mi vida anterior, el monje llamado Revata, quien desarrolla el corazón, era mi amigo de confianza; a él, junto con otros siete, lo invité a una comida.” ๖๓๒. 632. ‘‘โส เม อตฺถปุเรกฺขาโร, อนุกมฺปาย เรวโต; สงฺเฆ เทหีติ มํโวจ, ตสฺสาหํ วจนํ กรึ. “Ese venerable Revata, buscando mi bienestar y por compasión, me dijo: ‘Subhaddā, ofrece esto al Sangha’. Yo seguí sus palabras.” ๖๓๓. 633. ‘‘สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา, อปฺปเมยฺเย ปติฏฺฐิตา; ปุคฺคเลสุ ตยา ทินฺนํ, น ตํ ตว มหปฺผล’’นฺติ. – “Esa ofrenda, dirigida al Sangha y establecida en el Sangha de cualidades inconmensurables, produjo gran fruto. Lo que tú diste a individuos no fue de tan gran fruto para ti.” อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. Así relató la acción realizada por ella misma. ๖๓๑. ตตฺถ มโนภาวนีโยติ มนวฑฺฒนโก อุฬารคุณตาย สมฺภาวนีโย. สนฺทิฏฺโฐติ นิมนฺตนวเสน โพธิโต กถิโต. เตนาห ‘‘ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐม’’นฺติ, ตํ มโนภาวนียํ อยฺยํ เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ ภตฺเตน อหํ นิมนฺเตสึ. 631. Allí, “manobhāvanīyo” significa aquel que hace crecer la mente, digno de ser honrado por sus nobles cualidades. “Sandiṭṭho” significa que fue informado mediante una invitación. Por eso dijo: “Invité a ese venerable Revata, de mente cultivada, junto con otros siete, para una comida”. ๖๓๒-๓. โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ โส อยฺโย เรวโต ทานสฺส มหปฺผลภาวกรเณน มม อตฺถปุเรกฺขาโร หิเตสี. สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ‘‘ยทิ ตฺวํ สุภทฺเท อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทาตุกามา, ยสฺมา ปุคฺคลคตาย ทกฺขิณาย สงฺฆคตา เอว ทกฺขิณา มหปฺผลตรา, ตสฺมา สงฺเฆ เทหิ, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทหี’’ติ มํ อภาสิ. ตนฺติ ตํ ทานํ. 632-3. Sobre la frase 'Él es quien busca mi bienestar' (So me atthapurekkhāro): ese Venerable Revata, al hacer que la ofrenda fuera de gran fruto, buscó mi bienestar y deseó mi beneficio. Sobre la frase 'Da al Sangha', me dijo (Saṅghe dehīti maṃ avocā): 'Subhaddā, si tú deseas dar a ocho monjes, dado que una ofrenda entregada al Sangha es de mayor fruto que una entregada a un individuo, por lo tanto, da al Sangha; ofrece la donación dedicada al Sangha'. Así me habló. 'Esa' (taṃ) se refiere a esa ofrenda. เอวํ สุภทฺทาย วุตฺเต ภทฺทา ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉนฺตี อุตฺตริ จ ตถา ปฏิปชฺชิตุกามา – Habiendo dicho esto Subhaddā, Bhaddā, aceptando ese asunto y deseando además practicar de la misma manera— ๖๓๔. 634. ‘‘อิทาเนวาหํ ชานามิ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ; สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา; สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ. – Pronunció la estrofa: 'Solo ahora comprendo que lo entregado al Sangha es de gran fruto; yo, habiendo regresado al estado humano, siendo generosa y libre de tacañería, daré ofrendas al Sangha, diligente, una y otra vez'. คาถมาห. สุภทฺทา ปน อตฺตโน เทวโลกเมว คตา. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺเพ เทเว ตาวตึเส อตฺตโน สรีโรภาเสน อภิภุยฺย วิโรจมานํ สุภทฺทํ เทวธีตรํ ทิสฺวา ตญฺจ ตาสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ตาวเทว จ สุภทฺทาย อนฺตรหิตาย ตํ ‘‘อยํ นามา’’ติ อชานนฺโต – Sin embargo, Subhaddā regresó a su propio mundo celestial. Entonces Sakka, el señor de los dioses, al ver a la deidad Subhaddā resplandeciendo y superando a todos los dioses de Tāvatiṃsa con el aura de su cuerpo, y habiendo escuchado esa conversación entre ellas, y en el momento en que Subhaddā desapareció, no sabiendo quién era ella por su nombre— ๖๓๕. 635. ‘‘กา [Pg.139] เอสา เทวตา ภทฺเท, ตยา มนฺตยเต สห; สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจตี’’ติ. – ¿Quién es esta deidad, Bhaddā, que conversa contigo? Supera a todos los dioses de Tāvatiṃsa en su belleza resplandeciente. ภทฺทํ ปุจฺฉิ. สาปิสฺส – Le preguntó a Bhaddā. Ella a él— ๖๓๖. 636. ‘‘มนุสฺสภูตา เทวินฺท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว; สหภริยา จ เม อาสิ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา,สงฺเฆ ทานานิ ทตฺวาน, กตปุญฺญา วิโรจตี’’ติ. – Relató: 'Cuando era humana, oh señor de los dioses, en una existencia humana anterior, ella era mi compañera de hogar y mi hermana menor; habiendo dado ofrendas al Sangha, habiendo realizado méritos, ahora resplandece'. กเถสิ. อถ สกฺโก ตสฺสา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ – Entonces Sakka, mostrando el estado de gran fruto de la ofrenda entregada al Sangha, le explicó el Dhamma. Por eso se dijo— ๖๓๗. 637. ‘‘ธมฺเมน ปุพฺเพ ภคินี, ตยา ภทฺเท วิโรจติ; ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ. “Hermana Bhaddā, por la rectitud, tú brillas menos que ella, porque ella estableció su ofrenda en el Sangha de cualidades inconmensurables.” ๖๓๘. 638. ‘‘ปุจฺฉิโต หิ มยา พุทฺโธ, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต; วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ. “En efecto, yo le pregunté al Buda, mientras residía en el monte Gijjhakūṭa, sobre el fruto de la generosidad y dónde la ofrenda dada produce gran fruto.” ๖๓๙. 639. ‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ. “Le pregunté: ‘Señor, para los seres humanos que ofrecen sacrificios, que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que conducen al renacimiento, ¿dónde la ofrenda dada produce gran fruto?’” ๖๔๐. 640. ‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชานํ กมฺมผลํ สกํ; วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ. “El Buda, conociendo el resultado de las acciones de cada uno, me respondió sobre el fruto de la generosidad y dónde la ofrenda dada produce gran fruto.” ๖๔๑. 641. ‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา; เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต. “Los cuatro que están en el Sendero y los cuatro que están en el Fruto; este es el Sangha recto, dotado de sabiduría, virtud y concentración.” ๖๔๒. 642. ‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ. “Para los seres humanos que ofrecen sacrificios, que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que conducen al renacimiento, lo que se da al Sangha produce gran fruto.” ๖๔๓. 643. ‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร; เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ. “Este Sangha es vasto y excelso; es inconmensurable como el océano. Estos son los mejores discípulos del Héroe Humano, portadores de luz que proclaman el Dhamma.” ๖๔๔. 644. ‘‘เตสํ [Pg.140] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ; สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา. “Aquellos que ofrecen dones dedicados al Sangha han dado bien, han sacrificado bien y han adorado bien. Esa ofrenda establecida en el Sangha es de gran fruto y es elogiada por los Conocedores del Mundo.” ๖๔๕. 645. ‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก; วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ. “Aquellos que en el mundo viven recordando tal sacrificio, habiendo surgido en ellos el gozo espiritual y habiendo eliminado la mancha de la tacañería con su raíz, llegan al estado celestial sin ser censurados.” ๖๓๗. ตตฺถ ธมฺเมนาติ การเณน ญาเยน วา. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อิทานิ ตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ วุตฺตการณํ ทสฺเสตุํ ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวสฺส อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลวิเสสสฺส จ วเสน ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. 637. Allí, 'por la justicia' (dhammena) significa por una causa o por el método correcto. 'Por ti' (tayā) es un término instrumental con sentido de ablativo. Ahora, para mostrar la causa mencionada como 'por la justicia', se dijo: 'que ella depositó su ofrenda en el Sangha, que es inconmensurable'. 'En el inconmensurable' (appameyyeti) se refiere a aquello que es imposible de medir debido al poder de sus virtudes y a la excelencia del fruto de las acciones meritorias realizadas hacia él. ๖๓๘-๙. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต สมฺมุขา จ สุโต, สมฺมุขา จ ปฏิคฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยชมานานนฺติ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินนฺติ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ปุญฺญผลํ อากงฺขนฺตานํ สตฺตานํ. โอปธิกนฺติ อุปธิ นาม ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณสีลํ, อุปธิปโยชนนฺติ วา โอปธิกํ, อตฺตภาวชนกํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกํ. 638-9. Y para mostrar que este significado fue escuchado y recibido directamente de la presencia del Bienaventurado, dijo 'fue consultado', etc. Allí, 'de los que realizan sacrificios' (yajamānānaṃ) significa de los que dan. 'Para los seres que buscan mérito' (puññapekkhāna pāṇinaṃ) es una designación hecha omitiendo el sonido nasal, refiriéndose a los seres que anhelan el fruto del mérito. 'Que conducen a una base' (opadhikaṃ): en este contexto, 'upadhi' se refiere a los agregados (khandhas); se llama 'opadhika' porque tiene la naturaleza de producir los agregados, o porque tiene a los agregados como su propósito; se refiere al mérito que genera la existencia individual y otorga resultados tanto en el renacimiento como en el curso de la vida. ๖๔๐. ชานํ กมฺมผลํ สกนฺติ สตฺตานํ สกํ สกํ ยถาสกํ ปุญฺญํ ปุญฺญผลญฺจ หตฺถตเล อามลกํ วิย ชานนฺโต. สกนฺติ วา ยการสฺส กการํ กตฺวา วุตฺตํ, สยํ อตฺตนาติ อตฺโถ. 640. 'Conociendo el fruto del kamma como propio' (jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ): el Buddha conoce el mérito de cada ser y el fruto de ese kamma como si fuera una fruta de mirabolano (āmalaka) en la palma de su mano. O bien, 'propio' (sakaṃ) se dice habiendo cambiado la letra 'y' por 'k', significando 'él mismo por sí mismo'. ๖๔๑. ปฏิปนฺนาติ ปฏิปชฺชมานา, มคฺคฏฺฐาติ อตฺโถ. อุชุภูโตติ อุชุปฏิปตฺติยา อุชุภาวํ ปตฺโต ทกฺขิเณยฺโย ชาโต. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย สีเลน จ สมาหิโต, ทิฏฺฐิสีลสมฺปนฺโน อริยาย ทิฏฺฐิยา อริเยน สีเลน จ สมนฺนาคโต. เตนาปิสฺส ปรมตฺถสงฺฆภาวเมว วิภาเวติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สงฺฆฏิตตฺตา หิ สงฺโฆ[Pg.141]. อถ วา สมาหิตํ สมาธิ, ปญฺญา สีลํ สมาหิตญฺจ อสฺส อตฺถีติ ปญฺญาสีลสมาหิโต. เตนสฺส สีลาทิธมฺมกฺขนฺธตฺตยสมฺปนฺนตาย อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ วิภาเวติ. 641. 'Los que están en el camino' (paṭipannā) significa aquellos que están practicando, es decir, los que están establecidos en los senderos (maggaṭṭha). 'Recto' (ujubhūto) significa aquel que, mediante la práctica recta, ha alcanzado la rectitud y se ha vuelto digno de ofrendas. 'Dotado de sabiduría y virtud' (paññāsīlasamāhito) significa aquel que posee sabiduría y virtud, dotado de visión recta y conducta ética, provisto de la visión noble y la virtud noble. Con esa expresión, también aclara la naturaleza del Sangha en el sentido último (paramatthasaṅgha). Pues se llama 'Sangha' por estar unido en la igualdad de visión y virtud. Alternativamente, 'samāhita' es la concentración (samādhi); aquel que posee sabiduría, virtud y concentración es 'paññāsīlasamāhito'. Con este término, aclara su condición de ser el campo supremo para las ofrendas por estar dotado de los tres grupos de cualidades: virtud, concentración y sabiduría. ๖๔๓. วิปุโล มหคฺคโตติ คุเณหิ มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, ตโต เอว อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลเวปุลฺลเหตุตาย วิปุโล. อุทธีว สาคโรติ ยถา อุทกํ เอตฺถ ธียตีติ ‘‘อุทธี’’ติ ลทฺธนาโม สาคโร, ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’’ติอาทินา อุทกโต อปฺปเมยฺโย, เอวเมส คุณโตติ อตฺโถ. เอเต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ นิปาโต, เอเต เอว เสฏฺฐาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ – 643. 'Vasto y sublime' (vipulo mahaggato): se llama 'sublime' (mahaggato) porque ha alcanzado la grandeza por sus virtudes; por esa misma razón es 'vasto' (vipulo), al ser la causa de la amplitud y grandeza de los frutos de las buenas acciones realizadas hacia él. 'Como el gran océano' (udadhīva sāgaro): así como el mar recibe el nombre de 'udadhi' porque en él se contienen las aguas, y es inconmensurable en términos de agua mediante medidas como 'tantos recipientes de agua', etc., de la misma manera este Sangha es inconmensurable en términos de virtudes. 'Ciertamente estos' (ete hi): la palabra 'hi' se usa como una partícula de énfasis; el significado es 'ciertamente estos son los mejores'. Pues esto fue dicho— ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒). 'Monjes, de entre todos los grupos o comunidades que existen, el Sangha de discípulos del Tathāgata es declarado el supremo entre ellos'. นรวีรสาวกาติ นเรสุ วีริยสมฺปนฺนสฺส นรสฺส สาวกา. ปภงฺกราติ โลกสฺส ญาณาโลกกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตีติ ธมฺมํ อุทฺทิสนฺติ. กถํ? ธมฺมสามินา หิ ธมฺมปชฺโชโต อริยสงฺเฆ ฐปิโต. «Discípulos del Héroe entre los hombres» se refiere a los discípulos del hombre dotado de energía entre los seres humanos [el Buddha]. «Hacedores de luz» significa aquellos que crean la luz de la sabiduría para el mundo. «Quienes señalan el Dhamma» significa que indican la enseñanza. ¿Cómo es así? Pues el Señor del Dhamma ha depositado la lámpara del Dhamma en la Noble Sangha. ๖๔๔. เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานนฺติ เย สตฺตา อริยสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สมฺมุติสงฺเฆ อนฺตมโส โคตฺรภุปุคฺคเลสุปิ ทานํ ททนฺติ, ตํ ทานํ สํวิภาควเสน ทินฺนมฺปิ สุทินฺนํ, อาหุนปาหุนวเสน หุตมฺปิ สุหุตํ, มหายาควเสน ยิฏฺฐมฺปิ สุยิฏฺฐเมว โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ, โลกวิทูหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ มหปฺผลตรํ วทามิ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เว ยชตํ มุขํ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๗๔; มหาว. ๓๐๐). อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) จ อาทินา มหปฺผลตา วณฺณิตา ปสตฺถา โถมิตาติ อตฺโถ. 644. «Quienes dan una ofrenda dirigida a la Sangha» significa aquellos seres que, con la intención puesta en la Noble Sangha, entregan una dádiva a la Sangha convencional, incluso si es solo a individuos que están en el umbral del linaje noble (gotrabhū). Debido a la naturaleza de la distribución de la ofrenda, esa dádiva se considera «bien dada»; debido a la naturaleza de lo que se ha preparado y ofrecido, se considera «bien ofrendada»; y debido a la magnitud del sacrificio, es ciertamente «bien sacrificada». ¿Por qué? Porque esa ofrenda dirigida y establecida en la Sangha es de gran fruto, según lo elogiado por el Conocedor del Mundo. Pues los Perfectos Budas, los conocedores del mundo, han elogiado, alabado y ensalzado su gran fruto diciendo: «Ananda, de ninguna manera digo que una ofrenda dirigida a una persona individual sea de mayor fruto que una ofrenda dirigida a la Sangha. Para quienes desean mérito, la Sangha es ciertamente el principal objeto de sacrificio, el campo de mérito insuperable para el mundo». ๖๔๕. อีทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ เอตาทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อตฺตนา กตํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ชาตโสมนสฺสา. วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ [Pg.142] สมูลนฺติ มจฺเฉรเมว จิตฺตสฺส มลินภาวกรณโต มจฺเฉรมลํ, อถ วา มจฺเฉรญฺจ อญฺญํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจาติ มจฺเฉรมลํ. ตญฺจ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาวิปลฺลาสาทีหิ สห มูเลหีติ สมูลํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วิกฺขมฺเภตฺวา อนินฺทิตฺวา สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 645. «Recordando tal sacrificio» significa rememorar la ofrenda realizada por uno mismo dirigida a tal Sangha. «Nacidos con alegría» significa poseedores de un regocijo surgido. «Habiendo eliminado la mancha de la tacañería junto con su raíz»: se llama «mancha de tacañería» porque la tacañería misma causa la impureza de la mente; o bien, es la mancha compuesta por la tacañería y otras impurezas como la envidia, la codicia y el odio. «Con su raíz» significa junto con las causas fundamentales como la ignorancia, la duda y las percepciones erróneas. La construcción es: habiendo eliminado, suprimido y descartado esto, llegan a la morada celestial sin ser censurados [por los sabios]. El resto debe entenderse según lo explicado anteriormente. อิมํ ปน สพฺพํ ปวตฺตึ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณนา’’ติอาทินา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ, อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. Sakka, el señor de los devas, relató todo este suceso al venerable Mahāmoggallāna, comenzando con los versos: «Resplandeciente con su belleza...». El venerable Mahāmoggallāna se lo informó al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese relato como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el Comentario al Daddalla-vimāna. ๗. เปสวตีวิมานวณฺณนา 7. Comentario al Pesavatī-vimāna ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ เปสวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน มคเธสุ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติมหาสารกุเล เปสวตี นาม กุลสุณฺหา อโหสิ. สา กิร กสฺสปสฺส ภควโต โยชนิเก กนกถูเป กยิรมาเน ทาริกา หุตฺวา มาตรา สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิเม, อมฺม, กโรนฺตี’’ติ? ‘‘เจติยํ กาตุํ สุวณฺณิฏฺฐกา กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ทาริกา ปสนฺนมานสา มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, มม คีวาย อิทํ โสวณฺณมยํ ขุทฺทกปิฬนฺธนํ อตฺถิ, อิมาหํ เจติยตฺถาย เทมี’’ติ. มาตา ‘‘สาธุ เทหี’’ติ วตฺวา ตํ คีวโต โอมุญฺจิตฺวา สุวณฺณการสฺส หตฺเถ อทาสิ ‘‘อิทํ อิมาย ทาริกาย ปริจฺจชิตํ, อิมมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อิฏฺฐกํ กโรหี’’ติ. สุวณฺณกาโร ตถา อกาสิ. สา ทาริกา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สุคติยํเยว อปราปรํ สํสรนฺตี อมฺหากํ ภควโต กาเล นาลกคาเม นิพฺพตฺตา อนุกฺกเมน ทฺวาทสวสฺสิกา ชาตา. «Cubierto con redes de cristal, plata y oro» se refiere al Pesavatī-vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en la aldea de Nālaka, en Magadha, vivía una nuera de una familia de grandes hacendados llamada Pesavatī. Se cuenta que, cuando se estaba construyendo la estupa de oro de una legua de extensión para el Bienaventurado Kassapa, ella era una niña y, habiendo ido al lugar de la estupa con su madre, le preguntó: «Madre, ¿qué están haciendo estas personas?». Ella respondió: «Están fabricando ladrillos de oro para construir una estupa». Al oír esto, la niña, con la mente llena de fe, dijo a su madre: «Madre, tengo este pequeño adorno de oro en mi cuello; lo daré para la estupa». La madre dijo: «Muy bien, dalo», y quitándoselo del cuello, se lo dio a un orfebre diciendo: «Esto ha sido donado por esta niña; inclúyelo también para hacer un ladrillo». El orfebre así lo hizo. Tras morir tiempo después, esa niña renació en el mundo celestial debido a ese acto meritorio y, transcurriendo de una existencia a otra en estados felices, nació en la aldea de Nālaka en la época de nuestro Bienaventurado, llegando gradualmente a la edad de doce años. สา เอกทิวสํ มาตรา เปสิตํ มูลํ คเหตฺวา เตลตฺถาย อญฺญตรํ อาปณํ อคมาสิ. ตสฺมิญฺจ อาปเณ อญฺญตโร กุฏุมฺพิยปุตฺโต ปิตรา [Pg.143] นิทหิตฺวา ฐปิตํ พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ มุตฺตามณิรตนานิ จ คเหตุํ อุทฺธรนฺโต อาปณิโก กมฺมพเลน กถลปาสาณสกฺขรรูเปน อุปฏฺฐหนฺตานิ ทิสฺวา ตโต เอกเทสํ ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วเสน หิรญฺญสุวณฺณาทิ ภวิสฺสตี’’ติ วีมํสิตุํ ราสึ กตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ สา ทาริกา ทิสฺวา ‘‘กสฺมา อาปเณ รตนานิ เอวํ ฐปิตานิ, นนุ นาม สมฺมเทว ปฏิสาเมตพฺพานี’’ติ อาห. อาปณิโก ตํ สุตฺวา ‘‘มหาปุญฺญา อยํ ทาริกา, อิมิสฺสา วเสน สพฺพมิทํ หิรญฺญาทิ เอว หุตฺวา อมฺหากํ วินิโยคํ คมิสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ ทาริกํ มยฺหํ ปุตฺตสฺสตฺถาย เทหี’’ติ วาเรตฺวา พหุธนํ ทตฺวา อาวาหวิวาหํ กตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. อถสฺสา สีลาจารํ ญตฺวา ภณฺฑาคารํ วิวริตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ปสฺสสี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘หิรญฺญสุวณฺณมณิเมว ราสิกตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอตานิ อมฺหากํ กมฺมพเลน อนฺตรธายนฺตานิ ตว ปุญฺญวิเสเสน ปุน วิเสสานิ ชาตานิ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห สพฺพํ ตฺวํเยว วิจาเรหิ, ตยา ทินฺนเมว มยํ ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา ตโต ปภุติ ตํ ‘‘เปสวตี’’ติ โวหรึสุ. Un día, enviada por su madre con dinero para comprar aceite, fue a una tienda. En esa tienda, el hijo de un hacendado estaba extrayendo una gran cantidad de oro, plata, perlas y gemas preciosas que su padre había enterrado. Sin embargo, debido al poder del kamma de los demás, el tendero veía estos tesoros como trozos de vasijas rotas, piedras y grava. Al ver esto, el tendero pensó en poner a prueba una parte de ellos, creyendo: «Por el mérito de alguien, esto se convertirá en oro y plata», y formó un montón con ellos. Entonces, la niña, al verlo, dijo: «¿Por qué se han dejado estas gemas así en la tienda? ¿Acaso no deberían guardarse adecuadamente?». Al oír esto, el tendero pensó: «Esta niña tiene un gran mérito. Gracias a ella, todo esto se convertirá en oro y otros tesoros y estará a nuestra disposición. La tomaré [para mi hijo]». Fue a casa de la madre de la niña, pidió su mano para su hijo y, tras entregar una gran dote, celebró la boda y la llevó a su casa. Luego, tras observar su virtuosa conducta, abrió el almacén y le preguntó: «¿Qué ves aquí?». Cuando ella respondió: «Veo montones de oro, plata y gemas», él le dijo: «Estas cosas desaparecían para nosotros por nuestro kamma, pero por tu mérito especial han vuelto a aparecer. Por lo tanto, a partir de hoy, tú misma administrarás todo en esta casa; nosotros disfrutaremos solo de lo que tú nos des». Desde ese momento, la llamaron «Pesavatī». เตน จ สมเยน อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อตฺตโน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘มยฺหํ มาตุยา รูปสาริพฺราหฺมณิยา โปสาวนิกมูลํ ทตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปรินิพฺพานํ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ อาณาย มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อเนเกหิ ถุติสหสฺเสหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยาติกฺกมา อภิมุโขว อปกฺกมิตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารา นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมสฺสาเสตฺวา จตสฺโสปิ ปริสา นิวตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน นาลกคามํ ปตฺวา มาตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺจูสสมเย ชาโตวรเก ปรินิพฺพายิ. ปรินิพฺพุตสฺส จสฺส สรีรสกฺการกรณวเสน เทวา เจว มนุสฺสา จ สตฺตาหํ วีตินาเมสุํ, อครุจนฺทนาทีหิ หตฺถสตุพฺเพธํ จิตกมกํสุ. En aquel tiempo, el Venerable General del Dhamma [Sāriputta], habiendo comprendido que sus formaciones vitales se habían agotado, pensó: 'Habiendo pagado la deuda por haberme criado a mi madre, la brāhmaṇī Rūpasārī, alcanzaré el Parinibbāna'. Acercándose al Bienaventurado, solicitó permiso para el Parinibbāna. Por orden del Maestro, realizó un gran milagro, alabó al Bienaventurado con miles de versos de elogio y, tras retirarse manteniendo siempre el rostro hacia Él hasta salir de su campo visual, le rindió homenaje nuevamente. Rodeado por la comunidad de monjes, salió del monasterio, dio consejos a la comunidad, consoló al Venerable Ānanda y, llegando gradualmente a su aldea natal de Nālaka, estableció a su madre en el fruto de la entrada en la corriente. En el momento del alba, en la cámara donde nació, alcanzó el Parinibbāna. Debido a las honras fúnebres de aquel que había alcanzado el Parinibbāna, tanto dioses como humanos pasaron siete días [en ceremonias] y construyeron una pira de cien codos de altura con maderas de áloe, sándalo y otras maderas preciosas. เปสวตีปิ เถรสฺส ปรินิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘คนฺตา ปูเชสฺสามี’’ติ สุวณฺณปุปฺเผหิ คนฺธชาเตหิ จ ปูริตานิ จงฺโกฏกานิ คาหาเปตฺวา คนฺตุกามา [Pg.144] สสุรํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘ตฺวํ ครุภารา, ตตฺถ จ มหาชนสมฺมทฺโท, ปุปฺผคนฺธานิ เปเสตฺวา อิเธว โหหี’’ติ วุตฺตาปิ สทฺธาชาตา ‘‘ยทิปิ เม ตตฺถ ชีวิตนฺตราโย สิยา, คนฺตาว ปูชาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ตํ วจนํ อคฺคเหตฺวา สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เถรํ ปูเชตุํ อาคตานํ ราชปริสานํ หตฺถี มตฺโต หุตฺวา ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. ตํ ทิสฺวา มรณภยภีเตสุ มนุสฺเสสุ ปลายนฺเตสุ ชนสมฺมทฺเทน ปติตํ เปสวตึ มหาชโน อกฺกมิตฺวา มาเรสิ. สา ปูชาสกฺการํ กตฺวา เถรคตาย สทฺธาย สมฺปนฺนจิตฺตา เอว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. Pesavatī también, habiendo oído sobre el Parinibbāna del Thera, pensando: 'Iré y le rendiré homenaje', hizo llevar cestas llenas de flores de oro y fragancias. Deseando ir, pidió permiso a su suegro, quien le dijo: 'Estás en un estado avanzado de embarazo y allí habrá una gran multitud; envía las flores y fragancias y quédate aquí'. A pesar de lo dicho, movida por la fe, pensó: 'Incluso si mi vida corriera peligro allí, iré de todos modos y realizaré la ofrenda'. Sin hacer caso a aquellas palabras, fue allí con su séquito, realizó la ofrenda con flores y fragancias y permaneció con las manos en añjali. En ese momento, un elefante del séquito real que había venido a honrar al Thera se volvió furioso y se acercó a ese lugar. Al verlo, la gente, temiendo por su vida, huyó; en medio del tumulto de la multitud, Pesavatī cayó al suelo y fue pisoteada hasta la muerte por la muchedumbre. Ella, habiendo realizado la ofrenda con el corazón lleno de fe hacia el Thera, tras morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa, rodeada por mil ninfas celestiales. สา ตาวเทว อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กีทิเสน นุ โข ปุญฺเญน มยา เอสา ลทฺธา’’ติ, ตสฺสา เหตุํ อุปธาเรนฺตี เถรํ อุทฺทิสฺส กตํ ปูชาสกฺการํ ทิสฺวา, รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนมานสา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา สุมหติยา เทวิทฺธิยา จนฺโท วิย จ สูริโย วิย จ ทส ทิสา โอภาสยมานา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต สมีเป นิสินฺโน ภควนฺตํ เอวมาห ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา อิมิสฺสา เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ อายสฺมา วงฺคีโส ตาย เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุกาโม ปฐมํ ตาวสฺสา วิมานํ สํวณฺเณนฺโต อาห – Ella, inmediatamente después, al observar su propia prosperidad divina, reflexionó: '¿Por qué tipo de mérito he obtenido esto?'. Al discernir la causa, vio la ofrenda realizada en honor al Thera. Con el corazón rebosante de fe en las Tres Joyas, para rendir homenaje al Maestro, rodeada por mil ninfas y con su cuerpo adornado con ornamentos que pesaban tanto como sesenta carretas, llegó con un gran poder divino, iluminando las diez direcciones como la luna y el sol, junto con su palacio celestial. Descendiendo del palacio, rindió homenaje al Bienaventurado y permaneció allí con las manos en añjali. En ese momento, el Venerable Vaṅgīsa, sentado cerca del Bienaventurado, le dijo: 'Bienaventurado, me parece oportuno preguntar a esta deidad por su acción realizada'. El Bienaventurado respondió: 'Pregúntale, Vaṅgīsa'. Entonces, el Venerable Vaṅgīsa, deseando preguntar a la deidad por su mérito pasado, primero elogió su palacio celestial diciendo: ๖๔๖. 646. ‘‘ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ, วิวิธจิตฺรตลมทฺทสํ สุรมฺมํ; พฺยมฺหํ สุนิมฺมิตํ โตรณูปปนฺนํ, รุจกุปกิณฺณมิทํ สุภํ วิมานํ. “Diosa gloriosa, he visto este hermoso palacio tuyo, cubierto con redes de cristal, plata y oro, con suelos de diversos colores, muy deleitable, bien construido por el mérito, provisto de portales, esparcido con arenas doradas y radiante.” ๖๔๗. 647. ‘‘ภาติ จ ทส ทิสา นเภว สุริโย, สรเท ตโมนุโท สหสฺสรํสี; ตถา ตปติ มิทํ ตว วิมานํ, ชลมิว ธูมสิโข นิเส นภคฺเค. “Resplandece en las diez direcciones como el sol en el cielo, como el de mil rayos que ahuyenta la oscuridad en la estación de otoño; así brilla este palacio tuyo, como una hoguera ardiente en el cielo nocturno.” ๖๔๘. 648. ‘‘มุสตีว [Pg.145] นยนํ สเตรตาว, อากาเส ฐปิตมิทํ มนุญฺญํ; วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ, อิทฺธํ อินฺทปุรํ ยถา ตเวทํ. “Deslumbra los ojos como el relámpago, este palacio encantador situado en el espacio; resuena con los sonidos de laúdes, tambores, címbalos y aplausos. Este palacio tuyo es próspero como la ciudad de Indra.” ๖๔๙. 649. ‘‘ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ, โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ; สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา, วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ. “Aquí hay lotos paduma, kumuda, uppala y kuvalaya; también hay flores yodhika, bandhuka y nojaka. Hay árboles sāla florecidos y asokas en flor; este palacio está impregnado de las fragancias de diversos árboles excelentes.” ๖๕๐. 650. ‘‘สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา, กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ; มณิชาลสทิสา ยสสฺสินี, รมฺมา โปกฺขรณี อุปฏฺฐิตา เต. “Rodeado de árboles saḷala, labuja y bhujaka, con enredaderas bien florecidas y colgantes; una hermosa piscina con redes que parecen de gemas está situada cerca de ti, gloriosa diosa.” ๖๕๑. 651. ‘‘อุทกรุหา จ เยตฺถิ ปุปฺผชาตา, ถลชา เย จ สนฺติ รุกฺขชาตา; มานุสกามานุสฺสกา จ ทิพฺพา, สพฺเพ ตุยฺหํ นิเวสนมฺหิ ชาตา. “Todas las flores que nacen en el agua y los árboles que crecen en la tierra, ya sean humanos, no humanos o divinos, todos han nacido cerca de tu morada.” ๖๕๒. 652. ‘‘กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา; ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิฬารปมฺเห’’ติ. “Diosa de pestañas hermosas como las de una vaca, ¿de qué autocontrol y dominio es este el fruto? ¿Por qué fruto de qué acción has renacido aquí? ¿Cómo obtuviste este palacio? Responde a mis preguntas en orden.” ๖๔๖. ตตฺถ ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ ผลิกมณีหิ รชตเหมชาเลหิ จ ฉาทิตํ, ผลิกมณิมยาหิ ภิตฺตีหิ รชตเหมมเยหิ ชาเลหิ จ สมนฺตโต เหฏฺฐา จ อุปริ จ ฉาทิตํ, วิวิธวณฺณานํ วิจิตฺตสนฺนิเวสานญฺจ ตลานํ ภูมีนํ วเสน วิวิธจิตฺรตลํ อทฺทสํ ปสฺสึ. สุรมฺมนฺติ สุฏฺฐุ รมณียํ. วิหริตุกามา วสนฺติ เอตฺถาติ พฺยมฺหํ, ภวนํ. โตรณูปปนฺนนฺติ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺเตน สตฺตรตนมเยน โตรเณน อุเปตํ. โตรณนฺติ วา ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทสฺส นามํ, เตน จ อเนกภูมเกน [Pg.146] วิจิตฺตากาเรน ตํ วิมานํ อุเปตํ. รุจกุปติณฺณนฺติ สุวณฺณวาลิกาหิ โอกิณฺณงฺคณํ. วาลิกสทิสา หิ สุวณฺณขณฺฑา รุจา นาม, รุจเมว รุจกนฺติ วุตฺตํ. สุภนฺติ โสภติ, สุฏฺฐุ ภาตีติ วา สุภํ. วิมานนฺติ วิสิฏฺฐมานํ, ปมาณโต มหนฺตนฺติ อตฺโถ. 646. Allí, 'phalikarajatahemajālachannanti' significa cubierto por paredes de cristal y redes de plata y oro; cubierto por todos lados, arriba y abajo, por muros hechos de gemas de cristal y redes de oro y plata. 'Vividhacitratalaṃ' significa que vi un palacio de superficies variadas y maravillosas debido a los diferentes colores y a la disposición de los suelos y niveles. 'Surammaṃ' significa sumamente encantador. 'Byamhaṃ' se refiere a una estancia o morada donde residen aquellos que desean habitar allí. 'Toraṇūpapannanti' significa dotado de un arco hecho de las siete joyas, decorado con diversos trabajos de guirnaldas, etc. O bien, 'toraṇa' es el nombre de un pabellón en la puerta del palacio, y el palacio está dotado de tal estructura de varios niveles y forma maravillosa. 'Rucakupatiṇṇanti' significa con el patio esparcido con arena de oro. Pues los fragmentos de oro similares a la arena se llaman 'rucā', y a 'rucā' se le denomina 'rucakā'. 'Subhaṃ' significa que es bello o que resplandece intensamente. 'Vimāna' significa una medida especial (visiṭṭhamānaṃ), en el sentido de que es grande en magnitud. ๖๔๗. ภาตีติ โชตติ อุชฺชลติ. นเภว สุริโยติ อากาเส อาทิจฺโจ วิย. สรเทติ สรทสมเย. ตโมนุโทติ อนฺธการวิทฺธํสโน. ตถา ตปติ มิทนฺติ ยถา สรทกาเล สหสฺสรํสี สูริโย, ตถา ตปติ ทิพฺพติ อิทํ ตว วิมานํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ชลมิว ธูมสิโขติ ชลนฺโต อคฺคิ วิย. อคฺคิ หิ ตสฺส อคฺคโต ธูโม ปญฺญายตีติ ‘‘ธูมสิโข ธูมเกตู’’ติ จ วุจฺจติ. นิเสติ นิสติ, รตฺติยนฺติ อตฺโถ. นภคฺเคติ นภโกฏฺฐาเส, อากาสปเทเสติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นคคฺเค’’ติ วา ปาโฐ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อิทํ ตว วิมานนฺติ โยชนา. 647. 'Bhātī' significa que brilla o resplandece. 'Nabheva suriyo' significa como el sol en el cielo. 'Sarade' significa en la estación de otoño. 'Tamonudo' significa el que disipa la oscuridad. 'Tathā tapati midaṃ' significa que, así como en la estación de otoño el sol de mil rayos brilla, así resplandece y brilla esta mansión tuya; la letra 'm' es un conector fonético (padasandhikaro). 'Jalamiva dhūmasikho' significa como el fuego ardiente. Pues del fuego se dice 'dhūmasikho' (cresta de humo) o 'dhūmaketu' porque el humo se percibe desde su parte superior. 'Nise' proviene de 'nisati', que significa en la noche. 'Nabhagge' significa en una sección del cielo, en una región del espacio; este es el sentido. O bien, existe la lectura 'nagagge', que significa en la cima de una montaña. 'Idaṃ tava vimānaṃ' (esta es tu mansión) completa la conexión gramatical. ๖๔๘. มุสตีว นยนนฺติ อติวิย อตฺตโน ปภสฺสรตาย ปฏิหนนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ อเทนฺตํ โอโลเกนฺตานํ จกฺขุํ มุสติ วิย. เตนาห ‘‘สเตรตาวา’’ติ, วิชฺชุลตา วิยาติ อตฺโถ. วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐนฺติ มหตีอาทิวีณานํ เภริอาทิปฏหานํ หตฺถตาฬกํสตาฬานญฺจ สทฺเทหิ โฆสิตํ เอกนินฺนาทํ. อิทฺธนฺติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ สมิทฺธํ. อินฺทปุรํ ยถาติ สุทสฺสนนครํ วิย. 648. 'Musatīva nayanaṃ' significa que parece robar la vista de quienes la miran, debido a su extrema luminosidad que impide el acto de ver al golpear fuertemente el sentido de la vista. Por eso dice: 'sateratāvā', que significa como un relámpago. 'Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ' significa que resuena con los sonidos de laúdes como el Mahatī, de tambores grandes y otros instrumentos de percusión, y del batir de palmas y platillos de bronce; un solo sonido vibrante. 'Iddhaṃ' significa próspera, llena de hijos e hijas de dioses y de gloria celestial. 'Indapuraṃ yathā' significa como la ciudad de Sudassana de Sakka. ๖๔๙. ปทุมานิ จ กุมุทานิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยนฺติ เอกตฺตวเสน วุตฺตํ. อตฺถีติ วจนํ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปทุมคฺคหเณน ปุณฺฑรีกมฺปิ คหิตํ, กุมุทคฺคหเณน เสตรตฺตเภทานิ สพฺพานิ กุมุทานิ, อุปฺปลคฺคหเณน รตฺตอุปฺปลํ สพฺพา วา อุปฺปลชาติ, กุวลยคฺคหเณน นีลุปฺปลเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺตีติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, โยธิกพนฺธุชีวกอโนชกรุกฺขา จ สนฺตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘อโนชกาปิ สนฺตี’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘อโนชกาปีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกาติ สาลา กุสุมิตา ปุปฺผิตา อโสกาติ โยเชตพฺพํ[Pg.147]. วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทนฺติ นานาวิธานํ อุตฺตมรุกฺขานํ โสภเนหิ คนฺเธหิ เสวิตํ ปริภาวิตํ อิทํ เต วิมานนฺติ อตฺโถ. 649. 'Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca' se menciona en forma colectiva (como un compuesto en singular). El término 'atthi' (existen) debe conectarse después de transformarlo adecuadamente. Allí, con la mención de 'paduma' se incluye también el 'puṇḍarīka' (loto blanco); con 'kumuda' se incluyen todos los lirios de agua, ya sean blancos o rojos; con 'uppala' se incluye el loto rojo o todas las especies de lotos; con 'kuvalaya' debe entenderse que se toma específicamente el loto azul (nīluppala). En 'yodhikabandhukanojakā ca santi', la partícula 'ca' es un mero expletivo; el sentido es que hay árboles yodhikā, bandhujīvaka y anojakā. Algunos, leyendo 'anojakāpi santi', dicen que el significado es 'también hay flores anojakā'. En 'sālakusumitapupphitā asoka', debe conectarse como: hay árboles sala y árboles asoka cubiertos de flores y en plena floración. 'Vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ' significa que esta mansión tuya está impregnada y perfumada por las hermosas fragancias de diversos árboles excelentes. ๖๕๐. สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตาติ ตีเร ฐิเตหิ สฬเลหิ ลพุเชหิ ภุชกรุกฺเขหิ จ สหิตา. ภุชโก นาม เอโก สุคนฺธรุกฺโข เทวโลเก จ คนฺธมาทเน จ อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ วทนฺติ. กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหีติ กุสเกหิ ตาลนาฬิเกราทีหิ ติณชาตีหิ โอลมฺพมานาหิ สนฺตานกวลฺลิอาทีหิ สุฏฺฐุ กุสุมิตลตาหิ จ สํยุตฺตาติ โยชนา. มณิชาลสทิสาติ มณิชาลสทิสชลา. ‘‘มณิชลสทิสา’’ติปิ ปาฬิ, มณิสทิสชลาติ อตฺโถ. ยสสฺสินีติ เทวตาย อาลปนํ. อุปฏฺฐิตา เตติ ยถาวุตฺตคุณา รมณียา โปกฺขรณี ตว วิมานสมีเป ฐิตา. 650. 'Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā' significa acompañada de árboles saḷala (pino), labuja y bhujaka situados en la orilla. Dicen que el bhujaka es un árbol fragante que existe en el mundo de los devas y en el monte Gandhamādana, pero no en otros lugares. 'Kusakasuphullitalatāvalambinīhi' se refiere a la conexión con plantas como la palmera y el cocotero (denominadas aquí 'kusaka' o tipos de hierbas) y con enredaderas colgantes como la santānaka, que están profusamente florecidas. 'Maṇijālasadisā' significa con aguas que parecen una red de joyas. También existe la lectura 'maṇijalasadisā', que significa con aguas de color similar a la gema esmeralda. 'Yasassinī' es un vocativo para dirigirse a la deidad. 'Upaṭṭhitā te' significa que el estanque encantador, con las cualidades antes mencionadas, está situado cerca de tu mansión. ๖๕๑. อุทกรุหาติ ยถาวุตฺเต ปทุมาทิเก สนฺธาย วทติ. เยตฺถีติ เย อตฺถิ. ถลชาติ โยธิกาทิกา. เย จ สนฺตีติ เย อญฺเญปิ รุกฺขชาตา ปุปฺผูปคา จ ผลูปคา จ, เตปิ ตว วิมานสมีเป สนฺติเยว. 651. Con 'udakaruhā' se refiere a las flores antes mencionadas, como los lotos y otros. En 'yetthi', se debe dividir como 'ye atthi' (los que hay). 'Thalajā' se refiere a las especies terrestres como la yodhikā y otras. 'Ye ca santi' significa que también existen otros tipos de árboles, tanto los que tienen flores como los que tienen frutos, cerca de tu mansión. ๖๕๒. กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโกติ กายสํยมาทีสุ กีทิสสฺส สํยมสฺส, อินฺทฺริยทมนาทีสุ กีทิสสฺส ทมสฺส อยํ วิปาโก. เกนาสีติ อญฺญเมว อุปปตฺตินิพฺพตฺตกํ, อญฺญํ อุปโภคสุขนิพฺพตฺตกํ โหตีติ ‘‘เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมาน’’นฺติ อาห. ตตฺถ กมฺมผเลนาติ กมฺมผเลน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธนาติ วจนเสโส, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ตทนุปทํ อวจาสีติ ตํ กมฺมํ มยา วุตฺตปทสฺส อนุปทํ อนุรูปปทํ กตฺวา กเถยฺยาสิ. อฬารปมฺเหติ พหลสํหตปขุเม, โคปขุเมติ อธิปฺปาโย. 652. 'Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko' significa: ¿de qué tipo de restricción en la conducta corporal y de qué tipo de autocontrol de los sentidos es este el fruto? 'Kenāsi' indica que el karma que produce el renacimiento es uno, y el karma que produce el disfrute de los placeres como la mansión es otro; por eso, tras decir '¿por qué fruto de karma has nacido aquí?', dice de nuevo '¿y cómo obtuviste esta mansión?'. En ese pasaje, 'kammaphalena' implica: 'por el fruto del karma que ha comenzado a madurar'; y este es un uso del caso instrumental para indicar una característica. 'Tadanupadaṃ avacāsi' significa: 'deberías responder a esa acción empleando palabras que correspondan a lo que he preguntado'. 'Aḷārapamhe' significa con pestañas densas y compactas, con el sentido de poseer pestañas como las de un ternero. อถ เทวตา อาห – Entonces la deidad dijo: ๖๕๓. 653. ‘‘ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, โกญฺจมยูรจโกร สงฺฆจริตํ; ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ, ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ. “Señor, cómo obtuve este palacio, frecuentado por bandadas de garzas, pavos reales y cacerolas; donde habitan aves acuáticas divinas y gansos reales, y resuena con el canto de patos, karandavas y cuclillos.” ๖๕๔. 654. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา[Pg.148], ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺตํ; ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, ตํ เต ปเวทยามิ สุโณหิ ภนฺเต. “Con diversos grupos de árboles frutales y flores, con árboles pāṭalī, jambu y asoka. Cómo obtuve este palacio, se lo declararé a usted, Señor; por favor, escuche.” ๖๕๕. 655. ‘‘มคธวรปุรตฺถิเมน, นาลกคาโม นาม อตฺถิ ภนฺเต; ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสา, เปสวตีติ ตตฺถ ชานึสุ มมํ. Venerable señor, al este de la noble región de Magadha existe una aldea llamada Nālaka. En una vida anterior, yo fui allí una nuera en la familia de un hacendado; allí la gente me conocía como Pesavatī. ๖๕๖. 656. ‘‘สาหมปจิตตฺถธมฺมกุสลํ, เทวมนุสฺสปูชิตํ มหนฺตํ; อุปติสฺสํ นิพฺพุตมปฺปเมยฺยํ, มุทิตมนา กุสุเมหิ อพฺภุกิรึ. Con la mente llena de gozo, esparcí flores sobre el venerable Upatissa, quien es hábil en la doctrina y en lo que es beneficioso, venerado por dioses y hombres, poseedor de grandes virtudes, sereno e inconmensurable. ๖๕๗. 657. ‘‘ปรมคติคตญฺจ ปูชยิตฺวา, อนฺติมเทหธรํ อิสึ อุฬารํ; ปหาย มานุสกํ สมุสฺสยํ, ติทสคตา อิธ มาวสามิ ฐาน’’นฺติ. Habiendo honrado al noble sabio que había alcanzado la meta suprema y portaba su último cuerpo, abandoné el cuerpo humano y, habiendo llegado al cielo de los Treinta y Tres, ahora habito aquí en esta morada. ๖๕๓. ตตฺถ โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตนฺติ สารสสิขณฺฑิกุมฺภการกุกฺกุฏคเณหิ ตตฺถ ตตฺถ วิจริตํ. ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณนฺติ อุทเก ปิลวิตฺวา วิจรณโต ‘‘ปิลวา’’ติ ลทฺธนาเมหิ อุทกสกุเณหิ หํสราเชหิ จ ตหึ ตหึ วิจริตํ. ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตนฺติ การณฺฑเวหิ กาทมฺเพหิ โกกิเลหิ อญฺเญหิ จ ทิเชหิ อภินาทิตํ. 653. Allí, 'koñcamayūracakorasaṅghacaritaṃ' significa frecuentado en diversos lugares por grupos de garzas, pavos reales, aves kumbhakāra y gallos. 'Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ' significa recorrido en diversos lugares por aves acuáticas llamadas 'pilavā' (porque se desplazan flotando en el agua) y por cisnes reales. 'Dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ' significa resonante por el canto de ánades, patos kādamba, cucos y otras aves. ๖๕๔. นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธาติ นานาวิธสาขาปสาขวนฺตา นานาปุปฺผรุกฺขา นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขา, เตหิ วิวิธํ จิตฺตาการํ วิจิตฺตสนฺนิเวสํ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘วิวิธ’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘วิวิธา’’ติ วุตฺตํ. สนฺตานกาติ หิ กามวลฺลิโย, นานาวิธปุปฺผรุกฺขา จ วิวิธา เอตฺถ สนฺติ[Pg.149], เตหิ วา วิวิธนฺติ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. เตหิ ‘‘ปุปฺผรุกฺขา สนฺตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปุปฺผรุกฺขา’’ติ วา อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ปุปฺผรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. 654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhā significa: que tiene diversos tipos de ramas y sub-ramas, y diversos árboles florales; las enredaderas santānaka y los diversos árboles florales. Con tales enredaderas santānaka y árboles florales, posee una apariencia variada y una disposición maravillosa; por tanto, se dice que es 'variada con diversas enredaderas santānaka y árboles florales'. Aunque debería decirse 'vividhaṃ' (en singular neutro), se dice 'vividhā' (en plural femenino). Las santānakā son enredaderas divinas anheladas por los devas. En este palacio celestial existen estas diversas enredaderas santānaka y diversos tipos de árboles florales; o bien, es variado debido a ellos. Algunos autores leen 'nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ'. En ese caso, debe conectarse trayendo la frase 'puppharukkhā santi' (existen árboles florales). Existen árboles florales que poseen árboles de Pāṭali, Jambú y Asoka, y que tienen una disposición variada con diversas enredaderas santānaka y flores. Alternativamente, la palabra 'puppharukkhā' es una designación sin terminación de caso (avibhattika-niddesa), significando 'puppharukkhaṃ'. ๖๕๕. มคธวรปุรตฺถิเมนาติ มคธวเร ปุรตฺถิเมน, อภิสมฺโพธิฏฺฐานตาย อุตฺตเม มคธรฏฺเฐ ปุรตฺถิมทิสาย. ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสาติ ปุพฺเพ อหํ ตสฺมึ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติกุเล สุณิสา สุณฺหา อโหสึ. 655. Magadhavarapuratthimena significa: hacia el este de la excelente región de Magadha; en la dirección oriental del noble país de Magadha, por ser el lugar de la Iluminación Suprema. Tattha ahosiṃ pure suṇisā significa: en mi existencia anterior, yo era nuera en una familia de jefes de hogar en aquella aldea de Nālaka. ๖๕๖. สาติ สยํ. อตฺเถ จ ธมฺเม จ กุสโลติ อตฺถธมฺมกุสโล, ภควา. อปจิโต อตฺถธมฺมกุสโล เอเตนาติ อปจิตตฺถธมฺมกุสโล, ธมฺมเสนาปติ, ตํ. อปจิตํ วา อปจโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ อวสิฏฺฐอตฺถธมฺเม จ กุสลํ, อปจิเต วา ปูชนีเย อตฺเถ ธมฺเม นิโรเธ มคฺเค จ กุสลํ. มหนฺเตหิ อุฬาเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. กุสุเมหีติ รตนมเยหิ อิตเรหิ จ กุสุเมหิ. 656. Sāti significa excesivamente. Aquel que es experto tanto en los significados (attha) como en las enseñanzas (dhamma) es 'atthadhammakusalo', es decir, el Bienaventurado. Aquel por quien el Bienaventurado, experto en el significado y la doctrina, es honrado (apacito), es 'apacitatthadhammakusalo', refiriéndose al General del Dhamma (Sariputta). O bien, 'apacita' se refiere a la destrucción del ciclo de renacimientos, es decir, el Nibbāna; y es experto en el significado y la doctrina restantes de ese Nibbāna. O también, es experto en las realidades dignas de veneración (pūjanīye), como la verdad de la cesación (nirodha) y la verdad del camino (magga). 'Mahantaṃ' (grande) se dice por estar dotado de grandes y excelsas cualidades como el conjunto de la virtud (sīlakkhandha), etc. Kusumehi significa: con flores hechas de gemas y también con otros tipos de flores. ๖๕๗. ปรมคติคตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺตํ. สมุสฺสยนฺติ สรีรํ. ติทสคตาติ ติทสภวนํ คตา, ตาวตึสํ เทวนิกายํ อุปปนฺนา. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก. อาวสามิ ฐานนฺติ อิมํ วิมานํ อธิวสามิ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 657. Paramagatigataṃ significa: que ha alcanzado el Nibbāna sin residuo (anupādisesa-nibbāna). Samussayaṃ significa: el cuerpo físico. Tidasagatā significa: que han ido a la morada de los Treinta y Tres, habiendo renacido en la asamblea de los devas de Tāvatiṃsa. Idha significa: en este mundo celestial. Āvasāmi ṭhānaṃ significa: habito en este palacio celestial (vimāna). El resto es tal como se ha explicado anteriormente. เอวํ อายสฺมตา วงฺคีเสน เทวตาย จ กถิตกถามคฺคํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. De esta manera, el Bienaventurado, tomando como punto de partida (aṭṭhuppatti) el curso de la conversación sostenida entre el venerable Vaṅgīsa y la deidad, enseñó el Dhamma extensamente a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó beneficiosa para la gran multitud. เปสวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario al Pesavatī-vimāna. ๘. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา 8. Comentario al Mallikā-vimāna ปีตวตฺเถ [Pg.150] ปีตธเชติ มลฺลิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนมาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลราชูนํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสเวลายํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ เทวมนุสฺเสหิ ตสฺส สรีรปูชาย กยิรมานาย ตทา กุสินารายํ วสมานา พนฺธุลมลฺลสฺส ภริยา มลฺลราชปุตฺตี มลฺลิกา นาม อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย ปสาธนสทิสํ อตฺตโน มหาลตาปสาธนํ คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตฺวา อญฺญญฺจ พหุํ คนฺธมาลาทึ คเหตฺวา ภควโต สรีรํ ปูเชสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน มลฺลิกาวตฺถุ ธมฺมปทวณฺณนายํ อาคตเมว. Pītavatthe pītadhaje se refiere al Mallikā-vimāna. ¿Cuál es su origen? Habiendo cumplido los deberes de un Buda, desde el primer sermón del Dhammacakka hasta la conversión del asceta errante Subhadda, cuando el Bienaventurado, el Protector del Mundo, se extinguió en el elemento del Nibbāna sin residuo bajo los árboles gemelos de Sāla en el bosque de Sāla de los reyes Malla, en Upavattana de Kusinārā, al amanecer del día de luna llena de Visākha; mientras los devas y humanos realizaban la adoración de su cuerpo físico, vivía en Kusinārā una seguidora (upāsikā) llamada Mallikā, hija de los reyes Malla y esposa de Bandhula Malla. Llena de fe y devoción, lavó con agua perfumada su gran ornamento Mahālatā —similar al de la gran seguidora Visākhā—, lo frotó con una tela blanca fina y, tomando muchas otras ofrendas como incienso y flores, adoró el cuerpo del Bienaventurado. Este es el resumen del asunto; la historia detallada de Mallikā aparece en el comentario del Dhammapada. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, เตน ปูชานุภาเวน อสฺสา อญฺเญหิ อสาธารณา อุฬารา ทิพฺพสมฺปตฺติ อโหสิ. วตฺถาลงฺการวิมานานิ สตฺตรตนสมุชฺชลานิ วิเสสโต สิงฺคีสุวณฺโณภาสานิ อติวิย ปภสฺสรานิ สพฺพา ทิสา อาสิญฺจมานาว สุวณฺณรสธาราปิญฺชรา กโรนฺติ. อถายสฺมา นารโท เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา อุปคญฺฉิ. สา ตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. โส ตํ – Posteriormente, al fallecer, ella renació entre los devas de Tāvatiṃsa. Por el poder de aquella ofrenda de joyas, obtuvo una gloria celestial excelsa y extraordinaria, no compartida por otras deidades. Sus vestiduras, ornamentos y palacio brillaban con el esplendor de las siete joyas, especialmente con el fulgor del oro puro (siṅgī-suvaṇṇa), siendo sumamente radiantes; emitían rayos de color dorado como si derramaran corrientes de oro fundido en todas las direcciones. Entonces, el venerable Nārada, mientras recorría los mundos celestiales, la vio y se acercó. Al verlo, ella le rindió homenaje y permaneció de pie con las manos juntas en gesto de reverencia. Él le preguntó con versos que comienzan con 'Pītavatthe': ๖๕๘. 658. ‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต; ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสิ. «Vestida de amarillo, con estandartes amarillos, adornada con ornamentos amarillos; con vestiduras superiores amarillas y suaves, resplandeces incluso sin estar [específicamente] enjoyada». ๖๕๙. 659. ‘‘กา กมฺพุกายูรธเร, กญฺจนาเวฬภูสิเต; เหมชาลกสญฺฉนฺเน, นานารตนมาลินี. «¿Quién eres tú, que llevas brazaletes y armlets de oro, adornada con aretes de oro, cubierta con una red de oro y con guirnaldas de diversas joyas?» ๖๖๐. 660. ‘‘โสวณฺณมยา โลหิตงฺคมยา จ, มุตฺตามยา เวฬุริยมยา จ; มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตา. «[Tus guirnaldas] están hechas de oro, de rubíes, de perlas y de lapislázuli; de masāragalla junto con rubíes, y son maravillosas con gemas parecidas a los ojos de una paloma». ๖๖๑. 661. ‘‘โกจิ [Pg.151] โกจิ เอตฺถ มยูรสุสฺสโร, หํสสฺสรญฺโญ กรวีกสุสฺสโร; เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. «En ellas, algunas tienen el dulce sonido del pavo real, otras el sonido del cisne y otras el sonido del cuckú karavīka. El sonido que emiten es de una naturaleza melodiosa, como el de una orquesta de cinco instrumentos bien ejecutada». ๖๖๒. 662. ‘‘รโถ จ เต สุโภ วคฺคุ, นานารตนจิตฺติโต; นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ, สุวิภตฺโตว โสภติ. Tu carruaje es hermoso y encantador, adornado con diversas joyas; resplandece con elementos de variados colores bellamente distribuidos. ๖๖๓. 663. ‘‘ตสฺมึ รเถ กญฺจนพิมฺพวณฺเณ, ยา ตฺวํ ฐิตา ภาสสิมํ ปเทสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ปุจฺฉิ; ¡Oh diosa de tez dorada!, tú que, de pie en ese carruaje, iluminas toda esta región; te pregunto, respóndeme: ¿de qué acción es este el fruto? ๖๕๘. ตตฺถ ปีตวตฺเถติ ปริสุทฺธจามีกรปภสฺสรตาย ปีโตภาสนิวาสเน. ปีตธเชติ วิมานทฺวาเร รเถ จ สมุสฺสิตเหมมยวิปุลเกตุภาวโต ปีโตภาสธเช. ปีตาลงฺการภูสิเตติ ปีโตภาเสหิ อาภรเณหิ อลงฺกเต. สติปิ อลงฺการานํ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิจิตฺตภาเว ตาทิสสุจริตวิเสสนิพฺพตฺตตาย ปน สุปริสุทฺธจามีกรมรีจิชาลวิชฺโชติตตฺตา วิเสสโต ปีตนิภาสานิ ตสฺสา อาภรณานิ อเหสุํ. ปีตนฺตราหีติ ปีตวณฺเณหิ อุตฺตริเยหิ. ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) นิวาสเน อนฺตรสทฺโท อาคโต, อิธ ปน ‘‘อนฺตรสาฏกา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตริเย ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานนฺติ ปริยายสทฺทา เอเต. วคฺคูหีติ โสภเนหิ สณฺหมฏฺเฐหิ. อปิฬนฺธาว โสภสีติ ตฺวํ อิเมหิ อลงฺกาเรหิ อนลงฺกตาปิ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยาว โสภสิ. เต ปน อลงฺการา ตว สรีรํ ปตฺวา โสภนฺติ, ตสฺมา อนลงฺกตาปิ ตฺวํ อลงฺกตสทิสีติ อธิปฺปาโย. 658. En estos versos: 'De vestiduras amarillas' significa que viste ropas de resplandor dorado, como el oro Cāmīkara puro. 'De estandartes amarillos' se refiere a poseer amplias banderas de oro erigidas en las puertas del palacio y en el carruaje. 'Adornada con ornamentos amarillos' significa que su cuerpo está decorado con joyas de brillo dorado; aunque posee diversas joyas relucientes con redes de rayos multicolores, debido a sus acciones meritorias específicas, sus adornos brillan especialmente con el resplandor del oro purísimo. 'Con mantos amarillos' alude a sus prendas superiores de color dorado. El término 'antara' se usa aquí para referirse a la prenda superior (uttariya), similar a su uso en otras expresiones pali. 'Vaggūhi' significa hermosos y delicados. 'Brillas incluso sin adornos' significa que, aun sin estas joyas, resplandeces por la perfección de tu propia belleza física; no obstante, esos adornos embellecen tu cuerpo al entrar en contacto con él, por lo que, incluso sin ellos, pareces estar adornada. ๖๕๙. กา กมฺพุกายูรธเรติ กา ตฺวํ กตรเทวนิกายปริยาปนฺนา สุวณฺณมยปริหารกธเร, สุวณฺณมยเกยูรธเร วา. กมฺพุปริหารกนฺติ จ หตฺถาลงฺการวิเสโส วุจฺจติ, กายูรนฺติ ภุชาลงฺการวิเสโส. อถ วา กมฺพูติ สุวณฺณํ, ตสฺมา กมฺพุกายูรธเร สุวณฺณมยพาหาภรณธเรติ [Pg.152] อตฺโถ. กญฺจนาเวฬภูสิเตติ กญฺจนมยาเวฬปิฬนฺธนภูสิเต. เหมชาลกสญฺฉนฺเนติ รตนปริสิพฺพิเตน เหมมเยน ชาลเกน ฉาทิตสรีเร. นานารตนมาลินีติ นกฺขตฺตมาลาย วิย กาฬปกฺขรตฺติยํ สีเส ปฏิมุกฺกาหิ วิวิธาหิ รตนาวลีหิ นานารตนมาลินี กา ตฺวนฺติ ปุจฺฉติ. 659. En el pasaje '¿Quién es la que lleva brazaletes y pulseras?', pregunta a qué asamblea de dioses pertenece. Se refiere a quien porta brazaletes de oro o pulseras de oro. Los adornos para las manos se llaman 'kambu-parihāraka' y los de los brazos 'kāyūra'. Alternativamente, 'kambu' significa oro, por lo que 'kambukāyūradhare' significa portar adornos de oro en los brazos. 'Adornada con guirnaldas de oro' significa llevar flores de oro en las orejas. 'Cubierta con una red de oro' se refiere a que su cuerpo está cubierto por una fina red hecha de hilos de oro y joyas. 'Con guirnaldas de diversas joyas' describe cómo, al igual que el brillo de las constelaciones en una noche de luna nueva, porta en su cabeza hileras de joyas auténticas y variadas. Así pregunta: '¿Qué clase de diosa eres?'. ๖๖๐. โสวณฺณมยาติอาทิ ยาหิ รตนมาลาหิ สา เทวตา นานารตนมาลินีติ วุตฺตา, ตาสํ ทสฺสนํ. ตตฺถ โสวณฺณมยาติ สิงฺคีสุวณฺณมยา มาลา. โลหิตงฺคมยาติ ปทุมราคาทิรตฺตมณิมยา. มสารคลฺลาติ มสารคลฺลมณิมยา. สหโลหิตงฺคาติ โลหิตงฺคมณิมยาหิ สทฺธึ กพรมณิมยา เจว โลหิตงฺคสงฺขาตรตฺตมณิมยา จาติ อตฺโถ. ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตาติ ปาเรวตกฺขิสทิเสหิ มณีหิ ยถาวุตฺตมณีหิ จ สงฺขตจิตฺตภาวา อิมา ตว เกสหตฺเถ รตนมาลาติ อธิปฺปาโย. 660. La frase 'Hechas de oro, etc.' describe las guirnaldas de joyas por las cuales la diosa es llamada 'poseedora de guirnaldas de diversas joyas'. Allí, 'hechas de oro' se refiere a flores hechas de oro Siṅgī puro. 'Hechas de rubíes' son flores de piedras rojas como el Padumarāga. 'De Masāragalla' son las hechas de gemas del monte Masāra. 'Junto con rubíes' significa que las guirnaldas tienen tanto piedras moteadas como gemas rojas conocidas como Lohitaṅga. 'Adornadas con gemas como ojos de paloma' significa que estas guirnaldas de joyas en su cabello están exquisitamente compuestas con gemas parecidas a los ojos de una paloma y otras piedras preciosas mencionadas. ๖๖๑. โกจิ โกจีติ เอกจฺโจ เอกจฺโจ. เอตฺถาติ เอเตสุ มาลาทาเมสุ. มยูรสุสฺสโรติ มยูโร วิย สุนฺทรนาโท. หํสสฺสรญฺโญติ หํสสฺสโร อญฺโญ, หํสสทิสสฺสโร อปโร. กรวีกสุสฺสโรติ กรวีโก วิย โสภนสฺสโร. เตสํ มาลาทามานํ ยถา มยูรสฺสโร, หํสสฺสโร, กรวีกสฺสโร, เอวํ วคฺคุรูโป มธุรากาโร สโร สุยฺยติ. กิมิว? ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. ยถา กุสเลน วาทิเต ปญฺจงฺคิเก ตูริเย, เอวํ เตสํ สโร สุยฺยติ, วคฺคุรูโปติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ อุปโยควจนํ. 661. 'Cada una' significa algunas de las guirnaldas de flores. 'Con el dulce sonido de un pavo real' significa que emiten un sonido melodioso como el de un pavo real. 'Otro tiene el sonido de un cisne' se refiere a otra guirnalda cuyo sonido es como el de un cisne. 'Con el dulce sonido de un karavīka' significa que tiene un sonido tan hermoso como el del ave karavīka. De esas guirnaldas se escucha un sonido de naturaleza dulce y melodiosa, tal como se escuchan los sonidos de pavos reales, cisnes y aves karavīka. ¿Cómo qué? Como el sonido de un conjunto musical de cinco instrumentos tocado por un experto; así de dulce se oye el sonido de esas guirnaldas. ๖๖๒. นานาวณฺณาหิ ธาตูหีติ อเนกรูปาหิ อกฺขจกฺกอีสาทิอวยวธาตูหิ. สุวิภตฺโตว โสภตีติ อวยวานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตปฺปมาณตาย วิภตฺติวิภาคสมฺปตฺติยา จ สุวิภตฺโตว หุตฺวา วิราชติ. อถ วา สุวิภตฺโตวาติ เกวลํ กมฺมนิพฺพตฺโตปิ สุสิกฺขิเตน สิปฺปาจริเยน วิภตฺโตว วิรจิโต วิย โสภตีติ อตฺโถ. 662. 'Con elementos de diversos colores' (nānāvaṇṇāhi dhātūhīti) se refiere a las partes constituyentes de múltiples formas, tales como el eje, las ruedas y el timón del carruaje. 'Brilla por estar bien proporcionado' (suvibhattova sobhatīti) significa que resplandece por estar bien dividido debido a la proporción adecuada de sus partes entre sí y a la perfección en la distribución de sus secciones. Alternativamente, 'suvibhatto' significa que, aunque ha surgido únicamente por el resultado del kamma, brilla como si hubiera sido diseñado y fabricado por un maestro artesano experto en su oficio; tal es el significado. ๖๖๓. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ สาติสยํ ปีโตภาสตาย กญฺจนพิมฺพกสทิเส ตสฺมึ รเถ. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ วา ตสฺสา เทวตาย อาลปนํ[Pg.153], คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ชาติหิงฺคุลกรเสน มชฺชิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตกญฺจนปฏิมาสทิเสติ อตฺโถ. ภาสสิมํ ปเทสนฺติ อิมํ สกลมฺปิ ภูมิปเทสํ ภาสยสิ วิชฺโชตยสิ. 663. 'Con el color de una imagen de oro' (kañcanabimbavaṇṇeti) se refiere a aquel carruaje que, por su excesivo resplandor amarillo, es semejante a una efigie de oro. O bien, 'kañcanabimbavaṇṇe' es un vocativo dirigido a la deidad; significa que ella posee un color similar al de una estatua de oro que ha sido lavada con agua perfumada, pulida con esencia de bermellón puro y frotada con un paño de lino fino. 'Iluminas esta región' (bhāsasimaṃ padesanti) significa que haces brillar y resplandecer todo este lugar de la tierra. เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สาปิ เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Habiendo sido interrogada de esta manera por el Thera, esa deidad respondió con estos versos: ๖๖๔. 664. ‘‘โสวณฺณชาลํ มณิโสณฺณจิตฺติตํ, มุตฺตาจิตํ เหมชาเลน ฉนฺนํ; ปรินิพฺพุเต โคตเม อปฺปเมยฺเย, ปสนฺนจิตฺตา อหมาภิโรปยึ. Con el corazón lleno de fe, ofrendé una red de oro puro, adornada con joyas y oro, entretejida con perlas y cubierta por una malla dorada, al incomparable Buda Gotama tras su Parinibbāna. ๖๖๕. 665. ‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ; อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ. Por haber realizado esa acción meritoria elogiada por el Buda, ahora me regocijo, libre de penas, feliz y sin tribulaciones. ๖๖๔. ตตฺถ โสวณฺณชาลนฺติ สรีรปฺปมาเณน กตํ สุวณฺณมยํ ชาลํ. มณิโสณฺณจิตฺติตนฺติ สีสาทิฏฺฐาเนสุ สีสูปคคีวูปคาทิอาภรณวเสน นานาวิเธหิ มณีหิ จ สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ. มุตฺตาจิตนฺติ อนฺตรนฺตรา อาพทฺธาหิ มุตฺตาวลีหิ อาจิตํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ เหมมเยน ปภาชาเลน ฉนฺนํ. ตญฺหิ นานาวิเธหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ มุตฺตาวลีหิ อาจิตมฺปิ สุปริสุทฺธสฺส รตฺตสุวณฺณสฺเสว เยภุยฺยตาย ทิวากรกิรณสมฺผสฺสโต อติวิย ปภสฺสเรน เหมมเยน ปภาชาเลน สญฺฉาทิตํ เอโกภาสํ หุตฺวา กญฺจนาทาสํ วิย ติฏฺฐติ. ปรินิพฺพุเตติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต. โคตเมติ ภควนฺตํ โคตฺเตน นิทฺทิสติ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวโต ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. ปสนฺนจิตฺตาติ กมฺมผลวิสยาย พุทฺธารมฺมณาย จ สทฺธาย ปสนฺนมานสา. อภิโรปยินฺติ ปูชาวเสน สรีเร โรเปสึ ปฏิมุญฺจึ. 664. En este comentario, 'sovaṇṇajālaṃ' (red de oro) se refiere a una red hecha de oro puro, confeccionada para ajustarse a las proporciones del cuerpo del Buda. 'Maṇisoṇṇacittitaṃ' (ornamentado con gemas y oro) significa que en diversas partes, como la cabeza y el cuello, ha sido decorado con diversas clases de gemas y oro, funcionando como ornamentos para la cabeza y el cuello. 'Muttācitaṃ' (estrellado con perlas) significa adornado con hileras de perlas atadas a intervalos. 'Hemajālena channaṃ' (cubierto por una red de oro) significa cubierto por una red de resplandor de color dorado. Pues, ciertamente, aunque ese ornamento de red de oro esté decorado con gemas y oro de varios tipos y adornado con hileras de perlas, debido a la predominancia del oro rojo purísimo y al contacto con los rayos del sol, brilla intensamente como una red de luz dorada, permaneciendo como un espejo de oro con un resplandor uniforme. 'Parinibbute' (tras el Parinirvana) se refiere a haber alcanzado el Parinirvana en el elemento del Nibbana sin residuo de los agregados. Con el nombre 'Gotama', se refiere al Bienaventurado por su linaje. 'Appameyya' (inconmensurable) significa aquel cuyas cualidades y poder espiritual no pueden ser medidos. 'Pasannacittā' (con el corazón purificado) significa que poseen una mente clara y llena de fe, tanto en el objeto de la ley del Kamma y sus frutos como en las cualidades del Buda. 'Abhiropayiṃ' (ofrecieron) significa que colocaron u ofrecieron [las guirnaldas] sobre el cuerpo [de la estupa] como un acto de adoración. ๖๖๕. ตาหนฺติ ตํ อหํ. กุสลนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลํ. พุทฺธวณฺณิตนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔) สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสตฺถํ. อเปตโสกาติ โสกเหตูนํ โภคพฺยสนาทีนํ อภาเวน อปคตโสกา. เตน จิตฺตทุกฺขาภาวมาห. สุขิตาติ [Pg.154] สญฺชาตสุขา สุขปฺปตฺตา. เอเตน สรีรทุกฺขาภาวํ วทติ. จิตฺตทุกฺขาภาเวน จสฺสา ปโมทาปตฺติ, สรีรทุกฺขาภาเวน อโรคตา. เตนาห ‘‘สมฺปโมทามนามยา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อยญฺจ อตฺโถ ตทา อตฺตนา เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล อายสฺมตา นารเทน ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรจิโต, เต จ ตํ ตเถว สงฺคหํ อาโรปยึสูติ. 665. En la expresión 'tāhaṃ', debe desglosarse como 'taṃ ahaṃ' (a esa acción, yo). 'Kusala' (meritorio/saludable) se denomina así en el sentido de cortar o erradicar aquello que es despreciable (lo perjudicial). 'Buddhavaṇṇitaṃ' (elogiado por el Buda) significa aquello alabado por el Buda Correctamente Iluminado en pasajes como: 'Monjes, de todos los seres, ya sean sin pies o de dos pies...'. 'Apetasokā' (libres de dolor) significa que carecen de aflicción debido a la ausencia de causas de sufrimiento como la pérdida de riqueza; con este término se indica la ausencia de sufrimiento mental. 'Sukhitā' (felices) significa que poseen felicidad y han alcanzado el bienestar; con esto se describe la ausencia de sufrimiento físico. Debido a la ausencia de sufrimiento mental, ella experimenta deleite (pamoda); debido a la ausencia de sufrimiento físico, posee salud (arogatā). Por ello se dice: 'sampamodāmanāmayā' (regocijándose y libre de enfermedad). El resto es tal como se ha explicado anteriormente. Este significado fue relatado en aquel entonces por el venerable Nārada, según lo conversado por él mismo y la deidad, a los recitadores del Dhamma en el momento del Concilio, y ellos incorporaron el relato de la Mansión de Mallikā en el canon de la misma manera. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre la Mansión de Mallikā. ๙. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา 9. Comentario sobre la Mansión de Visālakkhi กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขีติ วิสาลกฺขิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควตา สรีรธาตุโย คเหตฺวา ราชคเห ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี เอกา มาลาการธีตา สุนนฺทา นาม อุปาสิกา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา ปิตุํ เคหโต เปสิตํ พหุํ มาลญฺจ คนฺธญฺจ เปเสตฺวา เทวสิกํ เจติเย ปูชํ กาเรสิ, อุโปสถทิวเสสุ ปน สยเมว คนฺตฺวา ปูชํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อเถกทิวสํ สา สกฺเกน เทวานมินฺเทน สห จิตฺตลตาวนํ ปาวิสิ. ตตฺถ จ อญฺญาสํ เทวตานํ ปภา ปุปฺผาทีนํ ปภาหิ ปฏิหตา หุตฺวา วิจิตฺตวณฺณา โหติ, สุนนฺทาย ปน ปภา ตาหิ อนภิภูตา สภาเวเนว อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา ตาย กตสุจริตํ ญาตุกาโม อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – La historia comienza con 'Kā nāma tvaṃ visālakkhī'. ¿Cuál es el origen de este relato? Tras el Parinirvana del Bienaventurado, el rey Ajātasattu tomó la porción de las reliquias corporales del Buda que le correspondía y erigió una estupa en Rājagaha realizando grandes ofrendas. En esa época, vivía en Rājagaha una noble seguidora llamada Sunandā, hija de un fabricante de guirnaldas, quien era una Sotāpanna (una que ha entrado en la corriente). Ella enviaba diariamente muchas flores y perfumes desde la casa de su padre para que se ofrecieran en la estupa; sin embargo, en los días de Uposatha, ella misma iba en persona a realizar la ofrenda. Posteriormente, afligida por una enfermedad, falleció y renació como servidora del rey de los dioses, Sakka. Un día, ella entró en el bosque Cittalatā junto con Sakka, el señor de los dioses. Allí, el resplandor de las otras deidades se mezclaba con el brillo de las flores y demás, tornándose de colores variados; pero el resplandor de Sunandā permanecía inalterado por aquellos colores, manteniendo su propia naturaleza. Al ver esto, Sakka, el rey de los dioses, deseando conocer las buenas acciones que ella había realizado en el pasado, le preguntó con estos versos: ๖๖๖. 666. ‘‘กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขิ, รมฺเม จิตฺตลตาวเน; สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา. ¿Quién eres tú, oh diosa de ojos grandes y hermosos, que recorres por doquier el encantador bosque de Cittalatā rodeada por un séquito de ninfas? ๖๖๗. 667. ‘‘ยทา เทวา ตาวตึสา, ปวิสนฺติ อิมํ วนํ; สโยคฺคา สรถา สพฺเพ, จิตฺรา โหนฺติ อิธาคตา. Cuando los dioses de Tāvatiṃsa entran en este bosque, todos ellos, llegando con sus cabalgaduras y carruajes, adquieren una apariencia resplandeciente. ๖๖๘. 668. ‘‘ตุยฺหญฺจ [Pg.155] อิธ ปตฺตาย, อุยฺยาเน วิจรนฺติยา; กาเย น ทิสฺสตี จิตฺตํ, เกน รูปํ ตเวทิสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. Sin embargo, en ti que has llegado aquí y paseas por el jardín, no se ve tal cambio en tu cuerpo. ¿Debido a qué acción meritoria es tu apariencia así? ¡Oh diosa!, te pregunto, dime: ¿de qué acción es este el fruto? ๖๖๖. ตตฺถ กา นาม ตฺวนฺติ ปุริมตฺตภาเว กา นาม กีทิสี นาม ตฺวํ, ยตฺถ กเตน สุจริเตน อยํ เต อีทิสี อานุภาวสมฺปตฺติ อโหสีติ อธิปฺปาโย. วิสาลกฺขีติ วิปุลโลจเน. 666. En esos versos, 'kā nāma tvaṃ' significa: ¿quién eras y cómo eras en tu existencia anterior? El sentido es: ¿por qué buena acción realizada allí tienes ahora esta abundancia de poder espiritual? 'Visālakkhī' significa aquella de ojos amplios y hermosos. ๖๖๗. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อิมํ วนนฺติ อิมํ จิตฺตลตานามกํ อุปวนํ. จิตฺรา โหนฺตีติ อิมสฺมึ จิตฺตลตาวเน วิจิตฺตปภาสํสคฺเคน อตฺตโน สรีรวตฺถาลงฺการาทีนํ ปกติโอภาสโตปิ วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา วิจิตฺราการา โหนฺติ. อิธาคตาติ อิธ อาคตา สมฺปตฺตา, อิธ วา อาคมนเหตุ. 667. 'Yadā' significa en qué momento. 'Imaṃ vanaṃ' se refiere a este bosque-parque llamado Cittalatā. 'Citrā honti' significa que en este bosque Cittalatā, debido a la mezcla de diversos resplandores, los cuerpos, vestimentas y ornamentos de los dioses adquieren una apariencia variada y superior a su brillo natural. 'Idhāgatā' significa al llegar a este lugar, o debido a haber venido aquí. ๖๖๘. อิธ ปตฺตายาติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตาย อุปคตาย. เกน รูปํ ตเวทิสนฺติ เกน การเณน ตว รูปํ สรีรํ เอทิสํ เอวรูปํ, จิตฺตลตาวนสฺส ปภํ อภิภวนฺตํ ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาโย. 668. 'Idha pattāya' significa a quien ha llegado o se ha acercado a este lugar. 'Kena rūpaṃ tavedisaṃ' significa: ¿por qué razón tu cuerpo tiene tal forma que permanece superando el resplandor del bosque Cittalatā? Ese es el significado. เอวํ สกฺเกน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Habiendo sido interrogada de esta manera por Sakka, la deidad respondió con estos versos: ๖๖๙. 669. ‘‘เยน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม; อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ตํ สุโณหิ ปุรินฺทท. ¡Oh Señor de los Dioses!, escucha la acción por la cual mi apariencia, mi destino renacido, mi poder psíquico y mi majestad son de esta naturaleza, ¡oh Purindada! ๖๗๐. 670. ‘‘อหํ ราชคเห รมฺเม, สุนนฺทา นามุปาสิกา; สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา. En el encantador Rājagaha, yo fui una seguidora laica llamada Sunandā. Estaba dotada de fe y virtud, y siempre me deleitaba en compartir y dar limosnas. ๖๗๑. 671. ‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ; อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. Con un corazón lleno de fe, ofrecí vestiduras, alimentos, moradas y lámparas de aceite a los monjes de conducta recta. ๖๗๒. 672. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ. En los días decimocuarto, decimoquinto y octavo de la quincena lunar, así como en los días de observancia especial, cumplí con los ocho preceptos. ๖๗๓. 673. ‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา; สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ. Observé el Uposatha siempre restringida por la virtud; debido a ese autocontrol y a mi generosidad, ahora habito en este palacio celestial. ๖๗๔. 674. ‘‘ปาณาติปาตา [Pg.156] วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา; เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา. Me abstuve de quitar la vida y fui cuidadosa de no mentir. Me mantuve alejada del robo, del adulterio y del consumo de embriagantes. ๖๗๕. 675. ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา; อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน. Deleitándome en los cinco preceptos y siendo conocedora de las Nobles Verdades, fui una seguidora laica del glorioso Buda Gotama, el Poseedor de la Visión. ๖๗๖. 676. ‘‘ตสฺสา เม ญาติกุลา ทาสี, สทา มาลาภิหารติ; ตาหํ ภควโต ถูเป, สพฺพเมวาภิโรปยึ. En mi hogar familiar siempre traían flores; todas ellas las ofrendaba en la estupa del Bienaventurado. ๖๗๗. 677. ‘‘อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปนํ; ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. En los días de Uposatha, yo misma iba y, con mis propias manos y llena de fe, ofrendaba flores, incienso y ungüentos en la estupa. ๖๗๘. 678. ‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม; อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ยํ มาลํ อภิโรปยึ. ¡Oh Señor de los Dioses!, por esa acción de haber ofrendado flores, es que mi apariencia, mi destino renacido, mi poder psíquico y mi majestad son tales. ๖๗๙. 679. ‘‘ยญฺจ สีลวตี อาสึ, น ตํ ตาว วิปจฺจติ; อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิย’’นฺติ. ¡Oh Señor de los Dioses!, aunque fui virtuosa, esa virtud aún no ha dado todo su fruto; mi anhelo es llegar a ser una 'Sakadāgāmī' (una que retorna una sola vez). ๖๖๙. ตตฺถ คตีติ อยํ เทวคติ, นิพฺพตฺติ วา. อิทฺธีติ อยํ เทวิทฺธิ, อธิปฺปายสมิชฺฌนํ วา. อานุภาโวติ ปภาโว. ปุรินฺททาติ สกฺกํ อาลปติ. โส หิ ปุเร ทานํ อทาสีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ. 669. En ese pasaje, 'destino' (gati) se refiere a este destino celestial o renacimiento. 'Poder psíquico' (iddhi) se refiere a este poder celestial o al cumplimiento de los propios deseos. 'Majestad' (ānubhāva) significa esplendor. Con la palabra 'Purindada', se dirige a Sakka. Ciertamente, se le llama 'Purindada' porque en el pasado solía dar limosnas (pure dānaṃ adāsi). ๖๗๖. ญาติกุลาติ ปิตุ เคหํ สนฺธาย วทติ. สทา มาลาภิหารตีติ สทา สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส ญาติกุลโต ทาสิยา ปุปฺผํ มยฺหํ อภิหรียติ. สพฺพเมวาภิโรปยินฺติ มยฺหํ ปิฬนฺธนตฺถาย ปิตุเคหโต อาหฏํ มาลํ อญฺญญฺจ คนฺธาทึ สพฺพเมว อตฺตนา อปริภุญฺชิตฺวา ภควโต ถูเป ปูชนวเสน อภิโรปยึ ปูชํ กาเรสึ. 676. 'De la familia de los parientes' (ñātikulā) se refiere a la casa de su padre. 'Siempre se me traían guirnaldas' significa que en todo momento, día tras día, una esclava me traía flores desde la casa de mi padre. 'Lo ofrecí todo' significa que, sin haber usado para mí misma ninguna de las guirnaldas u otras fragancias traídas de la casa de mi padre para mi adorno, las ofreció todas en la estupa del Bendito por medio de la adoración; ella misma realizó la ofrenda. ๖๗๗-๘. อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวาติ อุโปสถทิวเส อหเมว ถูปฏฺฐานํ คนฺตฺวา. ยํ มาลํ อภิโรปยินฺติ ยํ ตทา ภควโต ถูเป มาลาคนฺธาภิโรปนํ กตํ, เตน กมฺเมนาติ โยชนา. 677-8. 'Y habiendo ido yo misma en el día de Uposatha' significa que en el día de Uposatha ella misma fue al lugar donde se encontraba la estupa. 'La guirnalda que ofrecí' se refiere al acto de ofrecer guirnaldas y fragancias en la estupa del Bendito realizado en aquel momento; 'por esa acción' es la conexión sintáctica. ๖๗๙. น ตํ ตาว วิปจฺจตีติ ยํ สีลวตี อาสึ, ตํ สีลรกฺขณํ ตํ รกฺขิตํ สีลํ ปูชามยปุญฺญสฺส พลวภาเวน อลทฺโธกาสํ น ตาว วิปจฺจติ[Pg.157], น วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, อปรสฺมึเยว อตฺตภาเว ตสฺส วิปาโกติ อตฺโถ. อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยนฺติ ‘‘กถํ นุ โข อหํ สกทาคามินี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา จ เม เทวินฺท, อริยธมฺมวิสยาว, น ภววิเสสวิสยา. สา ปน สปฺปิมณฺฑํ อิจฺฉโต ทธิโต ปจิตํ วิย อนิปฺผาทินีติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 679. 'Eso aún no ha dado su fruto' significa que la práctica de la moralidad (Sīla) que ella mantuvo no ha dado su fruto todavía por no haber encontrado la oportunidad, debido a la gran fuerza del mérito proveniente de la adoración en la estupa; no ha comenzado a madurar, sino que su fruto aparecerá en una existencia posterior. Este es el significado. 'Pero mi anhelo, oh Señor de los dioses, es ser una que retorna una sola vez' significa: '¿Cómo podría convertirme en una Sakadāgāmī?'. Este anhelo, oh Señor de los dioses, tiene como objeto el Noble Dhamma y no un renacimiento específico en los mundos de existencia. Muestra que ese anhelo no se produce de forma inmediata, tal como el ghee purificado se produce a partir de la cuajada cocida. El resto es tal como ya se ha explicado. อิมํ ปน อตฺถํ สกฺโก เทวานมินฺโท อตฺตนา จ ตาย เทวธีตาย จ วุตฺตนิยาเมเนว อายสฺมโต วงฺคีสตฺเถรสฺส อาโรเจสิ. อายสฺมา วงฺคีโส สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ มหาเถรานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตเถว สงฺคีตึ อาโรปยึสูติ. Sakka, el señor de los dioses, relató este significado al venerable Vaṅgīsa, tal como fue expresado por él mismo y por aquella hija de los dioses. El venerable Vaṅgīsa, en el momento del Concilio (Saṅgīti), lo relató a los Grandes Theras que compilaron el Dhamma, y esos Theras incorporaron ese significado al Concilio exactamente como fue relatado por él. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre la historia de la Mansión de Visālakkhi. ๑๐. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา 10. Comentario sobre la Mansión del Árbol Pāricchattaka ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, อตฺตโน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา นานาวิราควณฺณานิ วตฺถานิ คนฺธทามมาลาทามานิ จ โอลมฺเพตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ. อถ ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เทววิมานํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ มณฺฑปํ ปวิสิตฺวา สหสฺสรํสี วิย อณฺณวกุจฺฉึ โอภาสยมาโน ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อุปาสโก คนฺธปุปฺผธูมทีเปหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ. 'En el Pāricchattaka, el Koviḷāra' se refiere a la Mansión del Árbol Pāricchattaka. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, un seguidor laico de Sāvatthī se acercó al Bendito y lo invitó para la comida del día siguiente. Preparó un gran pabellón cerca de la puerta de su casa, lo rodeó con cortinas, colocó un dosel en la parte superior, levantó banderas y estandartes, y colgó telas de varios colores hermosos junto con guirnaldas de fragancias y flores. En un lugar que había sido rociado con agua y barrido, dispuso los asientos e informó al Bendito que era el momento. Entonces el Bendito, habiéndose vestido por la mañana y tomando su cuenco y mantos, entró en el pabellón, que estaba adornado y preparado como una mansión celestial, y se sentó en el asiento dispuesto, iluminando el lugar como el sol de mil rayos ilumina el interior del océano. El seguidor laico honró al Bendito con fragancias, flores, incienso y lámparas. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กฏฺฐหาริกา อิตฺถี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ อโสกรุกฺขํ ทิสฺวา สปลฺลวงฺกุรานิ ปิณฺฑีกตานิ พหูนิ อโสกปุปฺผานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี, ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อาสนสฺส สมนฺตโต เตหิ ปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ สนฺถรนฺตี, ภควโต ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา [Pg.158] ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นมสฺสมานา อคมาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวารา เยภุยฺเยน นนฺทนวเน นจฺจนฺตี คายนฺตี ปาริจฺฉตฺตกมาลา คนฺเถนฺตี ปโมทมานา กีฬนฺตี สุขํ อนุภวติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – En ese mismo momento, una mujer que recogía leña vio un árbol Asoka en plena floración en el bosque de Andhavana. Tomó muchas flores de Asoka que estaban en racimos junto con brotes tiernos y, mientras regresaba, vio al Bendito sentado en el pabellón. Con el corazón lleno de fe, esparció un lecho de flores alrededor del asiento, hizo una ofrenda al Bendito, le rindió homenaje, lo rodeó tres veces por la derecha y se marchó saludando con respeto. Posteriormente, al morir, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Estaba rodeada por mil ninfas celestiales y, por lo general, disfruta de la felicidad en el jardín de Nandana, bailando, cantando, tejiendo guirnaldas de flores de Pāricchattaka y regocijándose en el juego. Entonces el venerable Mahāmoggallāna, viajando por las moradas celestiales según el método ya descrito, fue al reino de Tāvatiṃsa, la vio y le preguntó sobre la acción que había realizado mediante estos versos: ๖๘๐. 680. ‘‘ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร, รมณีเย มโนรเม; ทิพฺพมาลํ คนฺถมานา, คายนฺตี สมฺปโมทสิ. ¡Oh diosa! Entre los árboles Pāricchattaka y Koviḷāra, deliciosos y placenteros al corazón; mientras tejes una guirnalda divina y cantas, te regocijas plenamente. ๖๘๑. 681. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา. Mientras bailas, oh diosa, de todos tus miembros emanan sonidos divinos, agradables al oído y placenteros al corazón. ๖๘๒. 682. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา. Mientras bailas, oh diosa, de todos tus miembros se difunden fragancias divinas, aromas puros y placenteros al corazón. ๖๘๓. 683. ‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. Al mover tu cuerpo, el sonido de los ornamentos en tus trenzas se escucha como el de una orquesta musical de cinco instrumentos. ๖๘๔. 684. ‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. Tus diademas de joyas, sacudidas y vibradas por la suave brisa, producen un sonido que se escucha como el de una orquesta musical de cinco instrumentos. ๖๘๕. 685. ‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา; วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา. La guirnalda sobre tu cabeza posee un aroma puro y placentero al corazón; su fragancia divina se difunde en todas las direcciones como el árbol Mañjūsaka. ๖๘๖. 686. ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. Percibes ese aroma puro y ves esta forma divina; oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto? ๖๘๐. ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกนามเก โกวิฬารปุปฺเผ อาทาย ทิพฺพมาลํ คนฺถมานาติ โยชนา. ยญฺหิ โลกิยา ‘‘ปาริชาต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ มาคธภาสาย ‘‘ปาริจฺฉตฺตก’’นฺติ วุจฺจติ. โกวิฬาโรติ จ โกวิฬารชาติโก, โส จ มนุสฺสโลเกปิ เทวโลเกปิ โกวิฬาโร, ตสฺสาปิ ชาตีติ วทนฺติ. 680. En ese pasaje, 'en el Pāricchattaka, el Koviḷāra' se refiere a tomar las flores del árbol Koviḷāra llamado Pāricchattaka para tejer una guirnalda celestial. Pues lo que los sabios del mundo llaman 'Pārijāta', en el idioma de Magadha se llama 'Pāricchattaka'. 'Koviḷāra' significa que pertenece a la especie Koviḷāra; y ese árbol se llama Koviḷāra tanto en el mundo humano como en el mundo de los dioses. Dicen que tal es su especie. ๖๘๑. ตสฺสา [Pg.159] ปน เทวตาย นจฺจนกาเล องฺคภารวเสน สรีรโต จ ปิฬนฺธนโต จ อติวิย มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, คนฺโธ สทา สพฺพา ทิสาปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานายา’’ติอาทิ. ตตฺถ สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา, สวนสฺส วา หิตา, กณฺณสุขาติ อตฺโถ. 681. Sin embargo, en el momento de la danza de esa deidad, debido al peso de los ornamentos en sus extremidades y cuerpo, emana un sonido sumamente dulce tanto de su cuerpo como de sus adornos; su fragancia siempre permanece difundida por todas las direcciones. Por eso se dijo: ‘tassā te naccamānāyā’ (cuando tú danzas), etc. En ese pasaje, ‘savanīyā’ significa aptos para ser escuchados, o bien, beneficiosos para el oído, placenteros al oído; tal es el significado. ๖๘๓. วิวตฺตมานา กาเยนาติ ตว กาเยน สรีเรน ปริวตฺตมาเนน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนาติ ยานิ เต เกสเวณีสุ ปิฬนฺธนานิ, วิภตฺติโลโป เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา. 683. ‘Vivattamānā kāyena’ significa con tu cuerpo o forma física girando de un lado a otro; esta es una forma instrumental en el sentido de una cualidad característica (itthambhūtalakkhaṇa). ‘Yā veṇīsu piḷandhanā’ se refiere a aquellos ornamentos que están en tus trenzas de cabello; aquí debe entenderse que hay una elisión de la terminación de caso (vibhattilopo) o un intercambio de género (liṅgavipallāso). ๖๘๔. วฏํสกาติ รตนมยา กณฺณิกา วฏํสกาติ อตฺโถ. วาตธุตาติ มนฺเทน มาลุเตน ธูปยมานา. วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ วาเตน สมนฺตโต วิเสสโต กมฺปิตา จลิตา. อถ วา วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ อวาเตริตาปิ วาเตริตาปิ เย เต วฏํสกา กมฺปิตา, เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโสติ อตฺถโยชนา. 684. ‘Vaṭaṃsakā’ se refiere a los adornos para las orejas con piezas centrales hechas de gemas; tal es el significado. ‘Vātadhutā’ significa movidos por una brisa suave. ‘Vātena sampakampitā’ significa sacudidos o movidos por el viento desde todas las direcciones, de manera especial. O bien, la construcción ‘vaṭaṃsakā vātadhutā vātena sampakampitā’ indica que incluso cuando no son movidos por el viento, esos adornos se mueven como si el viento soplara, y se escucha su resonancia melodiosa; tal es la conexión del significado. ๖๘๕. วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพาติ ตสฺสา เต สิรสฺมึ ทิพฺพมาลาย คนฺโธ วายติ สพฺพา ทิสา. ยถา กึ? รุกฺโข มญฺชูสโก ยถาติ, ยถา นาม มญฺชูสโก รุกฺโข สุปุปฺผิโต อตฺตโน คนฺเธน พหูนิ โยชนานิ ผรมาโน สพฺพา ทิสา วายติ, เอวํ ตว สิรสฺมึ ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ อตฺโถ. โส กิร รุกฺโข คนฺธมาทเน ปจฺเจกพุทฺธานํ อุโปสถกรณมณฺฑลมาฬกมชฺเฌ ติฏฺฐติ. ยตฺตกานิ เทวโลเก จ มนุสฺสโลเก จ สุรภิกุสุมานิ, ตานิ ตสฺส สาขคฺเคสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เตน โส อติวิย สุคนฺโธ โหติ. เอวํ ตาย เทวตาย ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา’’ติ. 685. ‘Vāti gandho disā sabbā’ significa que la fragancia de la guirnalda celestial sobre la cabeza de esa deidad perfuma todas las direcciones. ¿Como qué? ‘Rukkho mañjūsako yathā’, tal como el árbol llamado Mañjūsaka, cuando está en plena floración, perfuma todas las direcciones difundiendo su aroma por muchas leguas (yojanas), del mismo modo la fragancia de la guirnalda de flores que llevas en tu cabeza perfuma todas las direcciones; tal es el significado. Se dice que ese árbol se encuentra en el monte Gandhamādana, en medio del pabellón circular donde los Paccekabuddhas realizan el Uposatha. Todas las flores de fragancia excelente que existen tanto en el mundo de los devas como en el mundo de los humanos aparecen en las puntas de las ramas de ese árbol Mañjūsaka. Por lo tanto, dicho árbol posee un aroma extraordinario. Del mismo modo es la fragancia de las flores que usa esa deidad. Por eso se dijo: ‘Como el árbol Mañjūsaka’. ๖๘๖. ยทิปิ ตสฺส สคฺคสฺส ฉผสฺสายตนิกภาวโต สพฺพานิปิ ตตฺถ อารมฺมณานิ ปิยรูปานิเยว, คนฺธรูปานํ ปน สวิเสสานํ ตสฺสา เทวตาย ลาภิภาวโต ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุส’’นฺติ วุตฺตํ. 686. Aunque en ese cielo, debido a la naturaleza de las seis esferas de los sentidos (chaphassāyatanika), todos los objetos allí son intrínsecamente placenteros, se dijo: ‘hueles esa fragancia pura y ves esa forma no humana’, debido al hecho de que esa deidad posee específicamente tales objetos visuales y olfativos de distinción. อถ [Pg.160] เทวตา ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Entonces, la deidad respondió mediante dos versos: ๖๘๗. 687. ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺตํ, วณฺณคนฺเธน สํยุตํ; อโสกปุปฺผมาลาหํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ. En una vida anterior, ofrecí al Buddha una guirnalda de flores de Asoka, radiante, resplandeciente y dotada de color y fragancia. ๖๘๘. 688. ‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ; อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ. Habiendo realizado esa acción meritoria elogiada por el Buddha, me encuentro libre de penas, feliz y sana, regocijándome plenamente. ๖๘๗. ตตฺถ สุโธตปวาฬสงฺฆาตสนฺนิภสฺส กิญฺชกฺขเกสรสมุทาเยน ภาณุรํสิชาลสฺส วิย อโสกปุปฺผุตฺตมสฺส ตทา อุปฏฺฐิตตํ สนฺธายาห ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺต’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 687. Allí, con respecto a la excelencia de las flores de Asoka que en aquel momento se le presentaron al Venerable, que eran similares a un conjunto de corales bien lavados y que por la multitud de sus estambres y filamentos parecían una red de rayos brillantes, se dijo: ‘pabhassaraṃ accimantaṃ’ (resplandeciente, radiante). El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตโน สุจริตกมฺเม กถิเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตํ ปวตฺตึ กเถสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Después de esto, cuando la deidad hubo relatado su buena acción al Venerable Mahāmoggallāna, este le enseñó el Dhamma a ella y a su séquito. Luego, regresando del mundo celestial al mundo de los humanos, le relató lo sucedido al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando aquel evento como punto de partida, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí reunida; esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. Aquí termina la historia. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. El comentario sobre la Mansión del Árbol de Coral (Pāricchattakavimānavaṇṇanā) ha terminado. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en la explicación de los significados de las Historias de las Mansiones del Comentario del Khuddaka Nikāya, el Paramatthadīpanī, ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ตติยสฺส ปาริจฺฉตฺตกวคฺคสฺส el tercer capítulo, el Pāricchattakavagga, adornado con diez historias, อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ha finalizado su comentario. ๔. มญฺชิฏฺฐกวคฺโค 4. Capítulo de Mañjiṭṭhaka ๑. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา 1. Explicación de la Mansión de Mañjiṭṭhaka มญฺชิฏฺฐกวคฺเค มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ มญฺชิฏฺฐกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อนนฺตรวิมาเน วุตฺตนเยเนว มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กุลทาสี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ คเหตฺวา หีเรหิ [Pg.161] อาวุณิตฺวา วฏํสเก กตฺวา ปุน พหูนิ มุตฺตปุปฺผานิ อคฺคปุปฺผานิ จ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐา. ตสฺมึ มณฺฑเป ยุคนฺธรปพฺพตกุจฺฉึ โอภาสยมานํ พาลสูริยํ วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสินฺนํ, ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชนฺตี วฏํสกานิ อาสนสฺส สมนฺตโต ฐเปตฺวา อิตรานิ จ ปุปฺผานิ โอกิริตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตตฺถ ตสฺสา รตฺตผลิกมยํ วิมานํ, ตสฺส จ ปุรโต สุวณฺณวาลุกาสนฺถตภูมิภาคํ มหนฺตํ สาลวนํ ปาตุรโหสิ. สา ยทา วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สาลวนํ ปวิสติ, ตทา สาลสาขา โอนมิตฺวา ตสฺสา อุปริ กุสุมานิ โอกิรนฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ – En el capítulo de Mañjiṭṭhaka, la historia de la mansión comienza con ‘mañjiṭṭhake vimānasmiṃ’. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. Allí, un seguidor (upāsaka), tras invitar al Bienaventurado, preparó un pabellón de la manera descrita en la historia anterior, y habiendo honrado al Maestro allí sentado, le ofreció donaciones. En aquel tiempo, una sirvienta de una familia noble vio un árbol Sāla en plena floración en el bosque Andhavana; tomó flores de allí, las ensartó con fibras de corteza y fabricó adornos para la cabeza. Luego, habiendo recolectado muchas más flores caídas y flores frescas, entró en la ciudad. Al ver al Bienaventurado sentado en el pabellón, iluminando el interior del monte Yugandhara como el sol naciente y emitiendo rayos de seis colores, con el corazón lleno de fe, lo honró con esas flores, colocando los adornos de flores alrededor de su asiento y esparciendo las demás flores. Le rindió homenaje con respeto, circunvalándolo tres veces por la derecha y se marchó. Posteriormente, al morir, renació en el reino de los treinta y tres dioses (Tāvatiṃsa). Allí, para ella surgió una mansión hecha de cristal rojo (rattaphalika) y frente a ella, un terreno cubierto de arena dorada y un vasto bosque de árboles Sāla. Siempre que ella salía de su mansión y entraba en el bosque de Sālas, las ramas se inclinaban y derramaban flores sobre ella. El Venerable Mahāmoggallāna, acercándose a ella de la misma manera descrita anteriormente, le preguntó sobre sus acciones pasadas con estos versos: ๖๘๙. 689. ‘‘มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ, โสณฺณวาลุกสนฺถเต; ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน, รมสิ สุปฺปวาทิเต. “En tu mansión de color rojo carmesí, con el suelo cubierto de arena dorada, te deleitas con la música de los cinco tipos de instrumentos bien ejecutados. ๖๙๐. 690. ‘‘ตมฺหา วิมานา โอรุยฺห, นิมฺมิตา รตนามยา; โอคาหสิ สาลวนํ, ปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ. “Descendiendo de esa mansión creada y hecha de gemas, entras en el bosque de árboles Sāla, que florece en todas las estaciones. ๖๙๑. 691. ‘‘ยสฺส ยสฺเสว สาลสฺส, มูเล ติฏฺฐสิ เทวเต; โส โส มุญฺจติ ปุปฺผานิ, โอนมิตฺวา ทุมุตฺตโม. Al pie de cualquier árbol Sāla donde te detengas, oh diosa, ese árbol supremo se inclina y deja caer sus flores. ๖๙๒. 692. ‘‘วาเตริตํ สาลวนํ, อาธุตํ ทิชเสวิตํ; วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา. “El bosque de Sālas es movido por el viento, agitado y habitado por aves; su fragancia perfuma todas las direcciones como el árbol Mañjūsaka. ๖๙๓. 693. ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. Percibes ese aroma puro y ves esta forma divina; oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto? ๖๘๙. ตตฺถ มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ รตฺตผลิกมเย วิมาเน. สินฺทุวารกณวีรมกุลสทิสวณฺณญฺหิ ‘‘มญฺชิฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. โสณฺณวาลุกสนฺถเตติ สมนฺตโต วิปฺปกิณฺณาหิ สุวณฺณวาลุกาหิ สนฺถตภูมิภาเค. รมสิ สุปฺปวาทิเตติ สุฏฺฐุ ปวาทิเตน ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน อภิรมสิ. 689. En ese contexto, 'mañjiṭṭhake vimānasmiṃ' significa en una mansión hecha de cristal rojo. Se dice 'mañjiṭṭhaka' por el color similar a los capullos de Sinduvāra o de adelfa roja. 'sovaṇṇavālukasanthate' se refiere a un terreno cubierto de arenas de oro esparcidas por doquier. 'ramasi suppavādite' significa que te deleitas con la orquesta de cinco instrumentos bien ejecutada. ๖๙๐. นิมิตฺตา [Pg.162] รตนามยาติ ตว สุจริตสิปฺปินา อภินิมฺมิตา รตนมยา วิมานา. โอคาหสีติ ปวิสสิ. สพฺพกาลิกนฺติ สพฺพกาเล สุขํ สพฺพอุตุสปฺปายํ, สพฺพกาเล ปุปฺผนกํ วา. 690. 'nimmitā ratanāmayā' significa mansiones hechas de joyas creadas por la destreza de tus acciones meritorias. 'ogāhasi' significa que entras. 'sabbakālikaṃ' significa placentero en todo momento, adecuado para todas las estaciones o que florece siempre. ๖๙๒. วาเตริตนฺติ ยถา ปุปฺผานิ โอกิรนฺติ, เอวํ วาเตน อีริตํ จลิตํ. อาธุตนฺติ มนฺเทน มาลุเตน สณิกสณิกํ วิธูปยมานํ. ทิชเสวิตนฺติ มยูรโกกิลาทิสกุณสงฺเฆหิ อุปเสวิตํ. 692. 'vāteritaṃ' significa movido o agitado por el viento para que las flores caigan. 'ādhutaṃ' significa suavemente abanicado por una brisa ligera. 'dijasevitaṃ' significa frecuentado por bandadas de aves como pavos reales, garzas y cuclillos. เอวํ เถเรน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Así, habiendo sido interrogada por el anciano, esa deidad le respondió con estos versos: ๖๙๔. 694. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อยิรกุเล อหุํ; พุทฺธํ นิสินฺนํ ทิสฺวาน, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ. Cuando era un ser humano, fui una sirvienta en casa de mi señor. Al ver al Buddha sentado en un pabellón, le ofrecí flores de Sāla esparciéndolas sobre él. ๖๙๕. 695. ‘‘วฏํสกญฺจ สุกตํ, สาลปุปฺผมยํ อหํ; พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. Con el corazón lleno de fe, ofrecí con mis propias manos al Buddha un adorno de cabeza bien elaborado, hecho de flores de Sāla. ๖๙๖. 696. ‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ; อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ. Habiendo realizado esa acción meritoria elogiada por el Buddha, me encuentro libre de penas, feliz y sana, regocijándome plenamente. ๖๙๔-๕. ตตฺถ อยิรกุเลติ อยฺยกุเล, สามิกเคเหติ อตฺโถ. อหุนฺติ อโหสึ. โอกิรินฺติ ปุปฺเผหิ วิปฺปกิรึ. อุปนาเมสินฺติ ปูชาวเสน อุปนาเมสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 694-5. En esos versos, 'en la casa de los señores' (ayirakule) significa en la casa del amo o en el hogar del esposo. 'Fui' (ahuṃ) significa que existí. 'Esparcí' (okiriṃ) significa que desparramé flores. 'Ofrecí' (upanāmesiṃ) significa que presenté la ofrenda por medio de la adoración. El resto de las palabras tiene el mismo sentido que el método ya explicado anteriormente. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Entonces, el Venerable Mahā Moggallāna, después de haber enseñado el Dhamma a esa deidad y a su séquito, regresó al mundo de los hombres e informó al Bienaventurado sobre aquel asunto. El Bienaventurado, tomando ese incidente como punto de partida, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí reunida. La enseñanza resultó provechosa para el mundo, incluyendo a los dioses. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión Purpúrea ha terminado. ๒. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา 2. Explicación de la Mansión Resplandeciente (Pabhassaravimāna) ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ [Pg.163] ปภสฺสรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺเสกา ธีตา สทฺธา ปสนฺนา, สาปิ เถเร ครุจิตฺตีการพหุลา โหติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ กุลํ อุปสงฺกมิ. สา เถรํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สุมนมาลาย ปูเชตฺวา มธุรํ คุฬผาณิตํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ, เถโร อนุโมทิตุกาโม นิสีทิ. สา ฆราวาสสฺส พหุกิจฺจตาย อโนกาสตํ ปเวเทตฺวา ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตทเหว จ สา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – La mansión resplandeciente comienza con 'Pabhassaravaravaṇṇanibhe'. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha. En aquel tiempo, en Rājagaha, un seguidor laico tenía una fe profunda en el Venerable Mahā Moggallāna. Él tenía una hija que también era devota y fiel, y ella mostraba gran respeto y veneración hacia el anciano. Un día, mientras el Venerable Mahā Moggallāna recorría Rājagaha en busca de limosna, llegó a la casa de esa familia. Ella, al ver al anciano, se llenó de gozo, preparó un asiento y, cuando el anciano se sentó, lo adoró con una guirnalda de jazmines y vertió melaza dulce en el cuenco del anciano. El anciano se quedó sentado con el deseo de expresar su agradecimiento. Ella le explicó que no tenía oportunidad de escuchar el Dhamma debido a las muchas tareas del hogar y, tras decirle: 'Escucharé el Dhamma otro día', saludó al anciano y lo despidió. Ese mismo día, ella falleció y renació entre los dioses de los Treinta y Tres. El Venerable Mahā Moggallāna se acercó a ella y le preguntó con estos versos: ๖๙๗. 697. ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ, สุรตฺตวตฺถวสเน; มหิทฺธิเก จนฺทนรุจิรคตฺเต,กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ. ¡Oh diosa de espléndida y radiante belleza!, vestida con ropajes de un rojo intenso, de gran poder, con miembros bellamente ungidos con sándalo; tú, la hermosa, ¿quién eres que me saludas? ๖๙๘. 698. ‘‘ปลฺลงฺโก จ เต มหคฺโฆ, นานารตนจิตฺติโต รุจิโร; ยตฺถ ตฺวํ นิสินฺนา วิโรจสิ, เทวราชาริว นนฺทเน วเน. Tu diván es muy costoso, embellecido con diversas joyas y placentero, donde te sientas resplandeciente como el rey de los dioses en el bosque de Nandana. ๖๙๙. 699. ‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรี ภทฺเท, กิสฺส กมฺมสฺส วิปากํ; อนุโภสิ เทวโลกสฺมึ, เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข; กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. ¿Qué buena conducta practicaste en el pasado, oh bendita diosa? ¿De qué acción disfrutas el resultado en el mundo celestial? Oh diosa, habiendo sido interrogada, dime: ¿de qué acción es este el fruto? ๖๙๗. ตตฺถ ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ นิภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, วณฺโณว นิภา วณฺณนิภา, อติวิย โอภาสนโต ปภสฺสรา ฉวิโทสาภาเวน วรา อุตฺตมา วณฺณนิภา เอติสฺสาติ ปภสฺสรวรวณฺณนิภา. อามนฺตนวเสน ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ’’ติ วุตฺตํ. สุรตฺตวตฺถวสเนติ สุฏฺฐุ รตฺตวตฺถนิวตฺเถ. จนฺทนรุจิรคตฺเตติ จนฺทนานุลิตฺตํ วิย รุจิรคตฺเต, โคสีตจนฺทเนน พหลตรานุลิตฺตํ วิย สุรตฺตมนุญฺญสรีราวยเวติ อตฺโถ, จนฺทนานุเลเปน วา รุจิรคตฺเต. 697. En esos versos, 'pabhassaravaravaṇṇanibhe' se analiza así: 'nibhā' es aquello que brilla o resplandece; el color mismo es el brillo, por eso es 'vaṇṇanibhā'. Debido a su intenso fulgor es 'pabhassarā' (resplandeciente). Por la ausencia de defectos en la piel es 'varā' (excelente). Aquella que posee este brillo de color excelente es 'pabhassaravaravaṇṇanibhā'. Se dice 'pabhassaravaravaṇṇanibhe' como vocativo. 'Surattavatthavasane' significa vestida con ropas de un color rojo intenso. 'Candanaruciragatte' significa que sus miembros son hermosos como si estuvieran ungidos con sándalo; el sentido es que sus partes del cuerpo son de un rojo sano y agradables, como si estuvieran densamente ungidas con sándalo de Gosīta; o bien, que sus miembros son muy hermosos debido a la aplicación de ungüento de sándalo. เอวํ [Pg.164] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Así, habiendo sido interrogada por el anciano, la deidad le respondió con estos versos: ๗๐๐. 700. ‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, มาลํ ผาณิตญฺจ อททํ ภนฺเต; ตสฺส กมฺมสฺสิทํ วิปากํ, อนุโภมิ เทวโลกสฺมึ. Venerable señor, le entregué una guirnalda y melaza mientras usted caminaba por limosna. Disfruto de este resultado de aquella acción en el mundo celestial. ๗๐๑. 701. ‘‘โหติ จ เม อนุตาโป, อปรทฺธํ ทุกฺขิตญฺจ เม ภนฺเต; สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน. Y siento arrepentimiento y aflicción por mi falta, venerable señor, pues no escuché el Dhamma bien enseñado por el Rey del Dhamma. ๗๐๒. 702. ‘‘ตํ ตํ วทามิ ภทฺทนฺเต, ยสฺส เม อนุกมฺปิโย โกจิ; ธมฺเมสุ ตํ สมาทเปถ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน. Por ello le digo, venerable señor: si hay alguien a quien deba mostrar compasión, establézcalo en las enseñanzas; que escuchen el Dhamma bien enseñado por el Rey del Dhamma. ๗๐๓. 703. ‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน; เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา. Aquellos que tienen fe en el Buddha, en el Dhamma y en la Joya de la Sangha, me superan en longevidad, fama y esplendor. ๗๐๔. 704. ‘‘ปตาเปน วณฺเณน อุตฺตริตรา, อญฺเญ มหิทฺธิกตรา มยา เทวา’’ติ. Otros dioses, de gran poder, me exceden en majestad y resplandor; ellos están profundamente devotos a las Tres Joyas. ๗๐๐. ตตฺถ มาลนฺติ สุมนปุปฺผํ. ผาณิตนฺติ อุจฺฉุรสํ คเหตฺวา กตผาณิตํ. 700. En esos versos, 'mālaṃ' se refiere a la flor de jazmín. 'Phāṇitaṃ' se refiere a la melaza hecha a partir del jugo de la caña de azúcar. ๗๐๑. อนุตาโปติ วิปฺปฏิสาโร. ตสฺส การณมาห ‘‘อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต’’ติ. อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสิ’’นฺติ, สา อหํ ตทา ตว เทเสตุกามสฺส ธมฺมํ น สุณึ. กีทิสํ? สุเทสิตํ ธมฺมราเชนาติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาทิกลฺยาณาทิตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ สฺวาขาตนฺติ อตฺโถ. 701. 'Anutāpo' significa remordimiento o pesar. Expresó la causa de ello diciendo: 'He fallado y estoy afligida, Señor'. Ahora muestra ese fallo en su forma específica con las palabras 'Yo no escuché el Dhamma', queriendo decir: yo no escuché el Dhamma de labios de usted cuando en aquel entonces deseaba enseñármelo. ¿De qué clase? 'Bien enseñado por el Rey del Dhamma' significa que ha sido correctamente proclamado por el Completamente Iluminado, siendo excelente en su inicio y otros aspectos, y por conducir definitivamente a la liberación del sufrimiento. ๗๐๒. ตนฺติ ตสฺมา ธมฺมราเชน สุเทสิตตฺตา อสวนสฺส จ มาทิสานํ อนุตาปเหตุภาวโต. ตนฺติ ตุวํ, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ยสฺสาติ โย อสฺส. อนุกมฺปิโยติ อนุกมฺปิตพฺโพ. โกจีติ โย โกจิ. ธมฺเมสูติ สีลาทิธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺเม หี’’ติ วา ปาโฐ, สาสนธมฺเมติ อตฺโถ. หีติ นิปาตมตฺตํ, วจนวิปลฺลาโส วา. ตนฺติ อนุกมฺปิตพฺพปุคฺคลํ. สุเทสิตนฺติ สุฏฺฐุ เทสิตํ. 702. «Tanti» se refiere a que, por haber sido la enseñanza tan bien expuesta por el Rey del Dhamma, el hecho de no haberla escuchado se convierte en una causa de remordimiento para personas de mi condición. «Tanti» también tiene el sentido de «a ti» o «para ti». «Yassā» se descompone en «yo assa» (quienquiera que sea para él). «Anukampiyo» significa «alguien que debe ser tratado con compasión». «Kocī» significa «cualquiera». «Dhammesū» significa «en las enseñanzas como la virtud (sīla), etc.». Existe también la lectura «dhamme hī», que significa «en la doctrina de la enseñanza (sāsanadhamma)». «Hi» es simplemente una partícula o puede indicar un intercambio de número gramatical. «Tanti» se refiere a la persona digna de compasión. «Sudesitaṃ» significa «muy bien enseñado». ๗๐๓-๔. เต มํ อติวิโรจนฺตีติ เต รตนตฺตเย ปสนฺนา เทวปุตฺตา มํ อติกฺกมิตฺวา วิโรจนฺติ. ปตาเปนาติ เตชสา อานุภาเวน. อญฺเญติ [Pg.165] เย อญฺเญ. มยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. วณฺเณน อุตฺตริตรา มหิทฺธิกตรา จ เทวา, เต รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนาเยวาติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 703-4. «Te maṃ ativirocanti» significa que aquellos hijos de los devas, que poseen una fe serena en las Tres Joyas, resplandecen superándome. «Patāpena» significa «por su poder o esplendor». «Aññe» se refiere a «aquellos otros devas». «Mayā» es una forma instrumental utilizada con el sentido de ablativo (en comparación conmigo). El texto muestra que los devas que son superiores en apariencia y poseen un poder extraordinario son precisamente aquellos que tienen una fe profunda en las Tres Joyas. El resto de la explicación sigue el método ya expuesto. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Pabhassara Vimāna ha finalizado. ๓. นาควิมานวณฺณนา 3. Explicación del Nāga Vimāna. อลงฺกตา มณิกญฺจนาจิตนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิวาสินี เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา สีลาจารสมฺปนฺนา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วตฺถยุคํ วายาเปตฺวา สุปริโธตํ การาเปตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอวมาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต ภควา, อิมํ วตฺถยุคํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตสฺสา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ อคมาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปิยา อโหสิ วลฺลภา ยสุตฺตรา นาม นาเมน. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน เหมชาลสญฺฉนฺโน กุญฺชรวโร นิพฺพตฺติ, ตสฺส จ ขนฺเธ มณิมโย มณฺฑโป, มชฺเฌ สุปญฺญตฺตรตนปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ, ทฺวีสุ ทนฺเตสุ จสฺส กมลกุวลยุชฺชลา รมณียา ทฺเว โปกฺขรณิโย ปาตุรเหสุํ. ตตฺถ ปทุมกณฺณิกาสุ ฐิตา เทวธีตา ปคฺคหิตปญฺจงฺคิกตูริยา นจฺจนฺติ เจว คายนฺติ จ. «Adornada, cubierta de joyas y oro» se refiere al Nāga Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Isipatana, en el Parque de los Venados, cerca de Benarés. En aquel tiempo, una seguidora (upāsikā) que vivía en Benarés, llena de fe y devoción, y dotada de virtud y buena conducta, mandó tejer un par de telas específicamente para el Bienaventurado. Tras hacerlas lavar meticulosamente, se acercó, las depositó a los pies del Bienaventurado y dijo: «Señor, que el Bienaventurado acepte este par de telas por compasión hacia mí; que esto sea para mi bienestar y felicidad por largo tiempo». El Bienaventurado las aceptó y, percibiendo que ella poseía las condiciones espirituales necesarias (upanissaya) para alcanzar los senderos y frutos, le enseñó el Dhamma. Al concluir la enseñanza, ella se estableció en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpattiphala), rindió homenaje al Bienaventurado, realizó la circunvalación respetuosa y regresó a su hogar. Poco tiempo después, falleció y renació en el reino de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) como Yasuttarā, la querida y favorecida consorte del rey de los devas, Sakka. Por el poder de su mérito, surgió para ella un noble elefante cubierto con una red de oro; sobre el lomo del elefante apareció un pabellón hecho de gemas, y en su centro, un trono de joyas bien dispuesto. En sus dos colmillos surgieron dos hermosos estanques de aguas cristalinas, resplandecientes con lotos rojos y blancos. Allí, sobre los cálices de los lotos, se encontraban ninfas celestiales que, portando los cinco tipos de instrumentos musicales, bailaban y cantaban. สตฺถา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ สา เทวตา อตฺตนา อนุภุยฺยมานํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ‘‘สตฺถุ วตฺถยุคทานการณ’’นฺติ ญตฺวา สญฺชาตโสมนสฺสา ภควติ ปสาทพหุมานา วนฺทิตุกามา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา หตฺถิกฺขนฺธวรคตา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตโต โอตริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – El Maestro, tras residir en Benarés el tiempo que consideró oportuno, partió en peregrinación hacia Sāvatthī. Al llegar gradualmente a Sāvatthī, el Bienaventurado permaneció allí, en el Bosque de Jeta (Jetavana), el monasterio de Anāthapiṇḍika. Entonces, aquella deidad, al observar la gloria celestial que disfrutaba y al investigar su causa, comprendió: «Esto es el resultado de la ofrenda del par de telas al Maestro». Llena de júbilo y con inmensa devoción hacia el Bienaventurado, deseando rendirle homenaje, llegó en medio de la noche montada sobre el lomo de su noble elefante surcando el aire. Tras descender del elefante, saludó al Bienaventurado y, con las manos juntas en señal de respeto (añjali), permaneció a un lado. El venerable Vaṅgīsa, con la autorización del Bienaventurado, le preguntó con estos versos: ๗๐๕. 705. ‘‘อลงฺกตา [Pg.166] มณิกญฺจนาจิตํ, โสวณฺณชาลจิตํ มหนฺตํ; อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข. Oh diosa de gran poder, adornada con todos los ornamentos, has venido aquí por el aire, sentada sobre un noble elefante, de gran tamaño, bien aparejado y cubierto con redes de oro y gemas. ๗๐๖. 706. ‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา; ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปภิชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย. En los dos colmillos del elefante se han creado estanques de lotos de agua cristalina, donde los lotos están en plena floración. Entre los lotos suenan orquestas musicales y estas hermosas ninfas bailan y cantan. ๗๐๗. 707. ‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Oh diosa de gran poder, has alcanzado la gloria celestial. Cuando eras humana, ¿qué mérito hiciste? ¿Por qué tienes este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones? ๗๐๕. ตตฺถ อลงฺกตาติ สพฺพาภรณวิภูสิตา. มณิกญฺจนาจิตนฺติ เตหิ ทิพฺพมาเนหิ มณิสุวณฺเณหิ อาจิตํ. โสวณฺณชาลจิตนฺติ เหมชาลสญฺฉนฺนํ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. สุกปฺปิตนฺติ คมนสนฺนาหวเสน สุฏฺฐุ สนฺนทฺธํ. เวหายสนฺติ เวหายสภูเต หตฺถิปิฏฺเฐ. อนฺตลิกฺเขติ อากาเส, ‘‘อลงฺกตมณิกญฺจนาจิต’’นฺติปิ ปาโฐ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เทวเต, ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา อลงฺกตมณิกญฺจนาจิตํ, อติวิย ทิพฺพมาเนหิ มณีหิ กญฺจเนหิ จ อลงฺกรณวเสน ขจิตํ, เหมชาเลหิ กุมฺภาลงฺการาทิเภเทหิ หตฺถาลงฺกาเรหิ จิตํ อามุตฺตํ มหนฺตํ อติวิย พฺรหนฺตํ อุตฺตมํ คชํ อารุยฺห หตฺถิปิฏฺฐิยา นิสินฺนา อากาเสเนว อิธ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคตาติ. 705. Aquí, «alaṅkatā» significa «adornada con todos los ornamentos celestiales». «Maṇikañcanācitanti» significa que está cubierto de aquellas gemas y oro celestiales que brillan intensamente. «Sovaṇṇajālacitanti» significa «cubierto por una red de oro». «Mahantanti» significa «de cuerpo vasto». «Sukappitanti» significa «perfectamente aparejado para el movimiento». «Vehāyasanti» se refiere al lomo del elefante que se eleva en el aire. «Antalikkhe» significa «en el cielo». También existe la lectura «alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ». El significado resumido es el siguiente: «¡Oh deidad!, tú, adornada con todas las galas, montada sobre un noble elefante inmenso y supremo, decorado con redes de oro y diversos ornamentos frontales, has venido por el aire hasta nuestra presencia sentada sobre su lomo». ๗๐๖. นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตาติ เอราวณสฺส วิย นาคราชสฺส อิมสฺส ทฺวีสุ ทนฺเตสุ ทฺเว โปกฺขรณิโย สุจริตสิปฺปินา สุฏฺฐุ วิรจิตา. ตูริยคณาติ ปญฺจงฺคิกตูริยสมูหา. ปภิชฺชเรติ ทฺวาทสนฺนํ ลยเภทานํ วเสน ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ‘‘ปวชฺชเร’’ติ จ ปฐนฺติ, ปกาเรหิ วาทียนฺตีติ อตฺโถ. 706. «Nāgassa dantesu duvesu nimmitā» significa que, al igual que los del rey de los elefantes Erāvaṇa, en los dos colmillos de este elefante, el arte de las buenas acciones (sucarita-sippa) ha creado perfectamente dos estanques. «Tūriyagaṇā» se refiere a los conjuntos de instrumentos musicales de cinco tipos. «Pabhijjare» significa que los sonidos se dividen o modulan según las doce variedades de ritmo. Otros textos dicen «pavajjare», que significa «suenan de diversas maneras». เอวํ [Pg.167] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ – Así interrogada por el anciano, la deidad respondió con estos versos: ๗๐๘. 708. ‘‘พาราณสิยํ อุปสงฺกมิตฺวา, พุทฺธสฺสหํ วตฺถยุคํ อทาสึ; ปาทานิ วนฺทิตฺวา ฉมา นิสีทึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ. «Habiéndome acercado al Buda en Benarés, le ofrecí un par de telas; tras honrar sus pies, me senté en el suelo y, llena de gozo, realicé el saludo respetuoso». ๗๐๙. 709. ‘‘พุทฺโธ จ เม กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ; อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตํ, มคฺคํ อเทสยิ ยโต วิชานิสํ. «El Buda, cuya piel es como el oro, me enseñó el origen y el carácter transitorio del sufrimiento; me enseñó el elemento incondicionado, la cesación eterna del sufrimiento y el Camino, gracias al cual alcancé el conocimiento». ๗๑๐. 710. ‘‘อปฺปายุกี กาลกตา ตโต จุตา, อุปปนฺนา ติทสคณํ ยสสฺสินี; สกฺกสฺสหํ อญฺญตรา ปชาปติ, ยสุตฺตรา นาม ทิสาสุ วิสฺสุตา’’ติ. Siendo de corta vida, morí y partí de allí, renaciendo en la hueste de los Treinta y Tres como una diosa famosa. Soy una de las esposas de Sakka, conocida en todas las direcciones con el nombre de Yasuttarā. ๗๐๘-๙. ตตฺถ ฉมาติ ภูมิยํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา. ยโตติ ยโต สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนโต. วิชานิสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ. 708-9. En ese contexto, 'chamā' significa en la tierra. 'vittā' significa con el corazón gozoso. 'yato' significa debido a la enseñanza del Dhamma del Maestro. 'vijāniṃ' significa que comprendí las Cuatro Nobles Verdades. ๗๑๐. อปฺปายุกีติ ‘‘อีทิสํ นาม อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา น ตยา เอตสฺมึ ทุกฺขพหุเล มนุสฺสตฺตภาเว เอวํ ฐาตพฺพ’’นฺติ สญฺชาตาภิสนฺธินา วิย ปริกฺขยํ คเตน กมฺมุนา อปฺปายุกา สมานา. อญฺญตรา ปชาปตีติ โสฬสสหสฺสานํ มเหสีนํ อญฺญตรา. ทิสาสุ วิสฺสุตาติ ทฺวีสุ เทวโลเกสุ สพฺพทิสาสุ ปากฏา ปญฺญาตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 710. 'Appāyukī' significa que, por un kamma que provocó el agotamiento de la vida, ella tuvo una vida corta; como si hubiera surgido el pensamiento: 'Habiendo realizado un mérito tan grandioso, no deberías permanecer tanto tiempo en esta existencia humana llena de sufrimiento'. 'Aññatarā pajāpatī' significa una entre las dieciséis mil reinas. 'Disāsu vissutā' significa conocida y célebre en todas las direcciones en los dos mundos celestiales. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Crónica de la Mansión del Elefante (Nāgavimāna) ha concluido. ๔. อโลมวิมานวณฺณนา 4. Explicación de la Mansión de Alomā อภิกฺกนฺเตน [Pg.168] วณฺเณนาติ อโลมวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย วิหรนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺเถกา อโลมา นาม ทุคฺคติตฺถี ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อญฺญํ ทาตพฺพํ อปสฺสนฺตี ‘‘อีทิสมฺปิ ภควโต ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริภินฺนวณฺณํ อโลณํ สุกฺขกุมฺมาสํ อุปเนสิ, ภควา ปฏิคฺคเหสิ. สา ตํ ทานํ อารมฺมณํ กตฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทสิ, สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – 'Abhikkantena vaṇṇena' se refiere a la Mansión de Alomā. ¿Cuál fue su origen? Mientras el Bienaventurado residía en el Parque de los Ciervos, en Isipatana, cerca de Bārāṇasī, se vistió por la mañana, tomó su cuenco y mantos, y entró en Bārāṇasī para pedir limosna. Allí, una mujer pobre llamada Alomā, al ver al Bienaventurado con el corazón lleno de fe y no viendo otra cosa que pudiera ofrecer, pensó: 'Incluso si se le da algo como esto al Bienaventurado, será de gran beneficio para mí', y le ofreció un pastel de cebada seco, sin sal y de apariencia deteriorada. El Bienaventurado lo aceptó. Ella, tomando esa ofrenda como objeto de reflexión, sintió una gran alegría. Más tarde, al morir, renació en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna la saludó diciendo: ๗๑๑. 711. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 'Con una belleza resplandeciente... y tu tez ilumina todas las direcciones'. ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ – Así le preguntó. Ella también le respondió, y para mostrar dicha respuesta, se dice: ๗๑๔. 714. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ; 'Esa deidad, regocijada... este es el fruto de tal acción'; así se describe. ๗๑๕. 715. ‘‘อหญฺจ พาราณสิยํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน; อทาสึ สุกฺขกุมฺมาสํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. Oh monje de gran poder, en la ciudad de Benarés, con un corazón devoto, ofrecí con mis propias manos una torta de cebada seca al Buddha, el pariente del Sol. ๗๑๖. 716. ‘‘สุกฺขาย อโลณิกาย จ, ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา; อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ. Observa el fruto de ese trozo de pastel de cebada, seco y sin sal. Al verme a mí, llamada Aloma, feliz y próspera, ¿quién que desee su propio bienestar no realizaría actos meritorios? ๗๑๗. 717. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a ese mérito, tal belleza ha nacido en mí, y mi esplendor ilumina todas las direcciones. ๗๑๖. ตตฺถ อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวาติ อโลมมฺปิ นาม สุกฺขกุมฺมาสมตฺตํ ทตฺวา เอวํ ทิพฺพสุเขน สุขิตํ ทิสฺวา. โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ โก นาม อตฺตโน หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 716. Aquí, 'viendo a Alomā feliz' significa ver a quien, llamada Alomā, habiendo dado solo un pastel de cebada seco, ha alcanzado tal felicidad celestial. '¿Quién no realizaría méritos?' significa ¿quién que desee su propio bienestar y felicidad dejaría de hacer méritos? El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อโลมวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión de Alomā ha concluido. ๕. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา 5. Explicación de la Mansión de la Donante de Caldo de Arroz Fermentado อภิกฺกนฺเตน [Pg.169] วณฺเณนาติ กญฺชิกทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน จ สมเยน ภควโต กุจฺฉิยํ วาตโรโค อุปฺปชฺชิ. ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท, ปิณฺฑาย จริตฺวา มยฺหํ เภสชฺชตฺถํ กญฺชิกํ อาหรา’’ติ. ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา มหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากเวชฺชสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เวชฺชสฺส ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘กีทิเสน โว, ภนฺเต, เภสชฺเชน อตฺโถ’’ติ. สา กิร พุทฺธิสมฺปนฺนา ‘‘เภสชฺเชน ปโยชเน สติ เถโร อิธาคจฺฉติ, น ภิกฺขตฺถ’’นฺติ สลฺลกฺเขสิ. ‘‘กญฺชิเกนา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘น ยิทํ เภสชฺชํ มยฺหํ อยฺยสฺส, ตถา เหส ภควโต ปตฺโต, หนฺทาหํ โลกนาถสฺส อนุจฺฉวิกํ กญฺชิกํ สมฺปาเทมี’’ติ โสมนสฺสชาตา สญฺชาตพหุมานา พทรยูเสน ยาคุํ สมฺปาเทตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญญฺจ โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา เปเสสิ. ตํ ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโต โส อาพาโธ วูปสมิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี โมทติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวาเรน วิจรนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – 'Abhikkantena vaṇṇena' se refiere a la Mansión de la Donante de Caldo de Arroz Fermentado. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Andhakavinda. En aquel tiempo, surgió una dolencia de aire en el vientre del Bienaventurado. El Bienaventurado se dirigió al venerable Ānanda diciendo: 'Ve, Ānanda, recorre en busca de limosna y tráeme caldo de arroz fermentado para mi medicina'. 'Muy bien, venerable Señor', respondió el venerable Ānanda al Bienaventurado, y tomando el cuenco que había sido ofrecido por los cuatro Grandes Reyes, se detuvo ante la puerta de la casa de su médico de cabecera. Al verlo, la esposa del médico salió a recibirlo, le rindió homenaje, tomó el cuenco y le preguntó al Thera: 'Venerable Señor, ¿qué clase de medicina necesita usted?'. Se dice que ella, dotada de gran sabiduría, reflexionó: 'Si hay necesidad de medicina, el Thera viene aquí, no viene por comida ordinaria'. Al decirle 'caldo de arroz fermentado', pensó: 'Esta medicina no es para mi señor el Thera; ciertamente este es el cuenco del Bienaventurado. ¡Ea! Prepararé ahora un caldo adecuado para el Protector del Mundo'. Con el corazón rebosante de alegría y gran respeto, preparó una papilla con jugo de azufaifa, llenó el cuenco y, acompañándola de otros alimentos, la envió. Tan pronto como el Bienaventurado la consumió, su dolencia se calmó. Más tarde, al morir, ella renació en el cielo de los Treinta y Tres y disfrutó de una gran prosperidad celestial. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, al verla rodeada de mil ninfas, le preguntó sobre su acción meritoria con estos versos: ๗๑๙. 719. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน …เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 'Con una belleza resplandeciente... y tu tez ilumina todas las direcciones'. สาปิ พฺยากาสิ. Ella también le respondió. ๗๒๑. 721. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 'Esa deidad, regocijada... este es el fruto de tal acción'. ๗๒๓. 723. ‘‘อหํ อนฺธกวินฺทมฺหิ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน; อทาสึ โกลสมฺปากํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตํ. Señor, en Andhakavinda, ofrecí al Buddha, el pariente del Sol, una sopa agria cocinada con jugo de azofaifa y sazonada con aceite. ๗๒๔. 724. ‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ; อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. Con un corazón profundamente devoto, entregué en las manos del venerable monje para el Recto, el Buddha, esa sopa agria mezclada con pimienta larga, ajo y comino. ๗๒๕. 725. ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน; นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา; เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ. Aquella mujer de belleza perfecta en todos sus miembros, agradable a la vista de su esposo, que fuera la reina principal de un monarca universal, no valdría ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria. ๗๒๖. 726. ‘‘สตํ [Pg.170] นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา; สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา; เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ. Cien mil lingotes de oro, cien mil caballos, cien mil carros tirados por mulas y cien mil doncellas adornadas con pendientes de joyas; todos ellos no valen ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria. ๗๒๗. 727. ‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา; สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา,เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ. Cien mil elefantes del Himalaya, de la casta Matanga, con colmillos curvos y gran fuerza, adornados con cinchas y ornamentos de oro; ni siquiera ellos valen una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria. ๗๒๘. 728. ‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย; เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. Incluso si un rey ejerciera soberanía sobre los cuatro grandes continentes, no alcanzaría ni una decimosexta parte del fruto de esa ofrenda de sopa agria. ๗๒๓-๔. ตตฺถ อทาสึ โกลสมฺปาปกํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตนฺติ พทรโมทกกสาเว จตุคุโณทกสโมทิเต ปาเกน จตุตฺถภาคาวสิฏฺฐํ ยาคุํ ปจิตฺวา ตํ ติกฏุกอชโมทหิงฺคุชีรกลสุณาทีหิ กฏุกภณฺเฑหิ อภิสงฺขริตฺวา สุธูปิตํ กตฺวา ลามญฺชคนฺธํ คาหาเปตฺวา ปสนฺนจิตฺเตน ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา สตฺถารํ อุทฺทิสิตฺวา อทาสึ, เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐเปสินฺติ ทสฺเสติ. เตนาห – 723-4. En ese pasaje, 'adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ' significa: habiendo cocinado una gacha en una decocción de harina de azufaifa con cuatro partes de agua hasta que quedó reducida a una cuarta parte, habiéndola sazonado con ingredientes picantes como las tres sustancias picantes, jengibre, asafétida, comino, ajo y otros, habiéndola ahumado bien y perfumado con la fragancia de lāmañja, con el corazón lleno de fe, la vertió en el cuenco del Bienaventurado. Muestra que la ofreció dedicándola al Maestro, poniéndola en manos del venerable Thera [Ananda]. Por eso se dice: ‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ; อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ. “Mezclado con pimienta y ajo, y con raíces de lāmañjaka, lo ofrecí al Recto con un corazón de pura fe”. เสสํ วุตฺตนยเมว. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. เอวํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตนา สมุปจิตสุจริตกมฺเม อาวิกเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Así, el venerable Mahāmoggallāna, después de que aquella deidad revelara las acciones meritorias que ella misma había acumulado, enseñó el Dhamma a ella y a su séquito, regresó al mundo de los hombres y relató el suceso al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando ese asunto como origen de la enseñanza, predicó el Dhamma en medio de las cuatro asambleas. Esa enseñanza fue provechosa para la gran multitud. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Concluye el comentario sobre la Mansión de la Donante de Gacha. ๖. วิหารวิมานวณฺณนา 6. Comentario sobre la Mansión del Monasterio (Vihāravimāna) อภิกฺกนฺเตน [Pg.171] วณฺเณนาติ วิหารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน วิสาขา มหาอุปาสิกา อญฺญตรสฺมึ อุสฺสวทิวเส อุยฺยาเน วิจรณตฺถํ สหายิกาหิ ปริชเนน จ อุสฺสาหิตา สุนฺหาตานุลิตฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ ปริวาริตา มหนฺเตน อิสฺสริเยน มหตา ปริจฺเฉเทน เคหโต นิกฺขมฺม อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ ‘‘พาลทาริกาย วิย กึ เม โมฆกีฬิเตน, หนฺทาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ มโนภาวนีเย จ อยฺเย วนฺทิสฺสามิ, ธมฺมญฺจ โสสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐตฺวา มหาลตาปิฬนฺธนํ โอมุญฺจิตฺวา ตํ ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ. “Con belleza resplandeciente...” se refiere a la Mansión del Monasterio. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, la gran seguidora Visākhā, un día de festival, fue instigada por sus amigas y su séquito a ir al parque para divertirse; habiéndose bañado y ungido bien, después de haber disfrutado de una excelente comida, se puso el gran ornamento de la enredadera (mahālatā) y, rodeada por unas quinientas amigas, con gran pompa y un gran séquito, salió de su casa hacia el parque. Mientras iba, pensó: “¿De qué me sirve este juego inútil, como el de una niña pequeña? ¡Ea! Iré al monasterio para rendir homenaje al Bienaventurado y a los venerables monjes que inspiran serenidad, y para escuchar el Dhamma”. Fue al monasterio, se detuvo a un lado, se quitó el gran ornamento de la enredadera, lo puso en manos de su criada, rindió homenaje al Bienaventurado y se sentó a un lado. El Bienaventurado le enseñó el Dhamma. สา ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา มโนภาวนีเย จ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา วิหารโต นิกฺขมิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ทาสึ อาห ‘‘หนฺท เช อาภรณํ ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ. สา ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตฺวา วิหาเร ฐเปตฺวา ตหํ ตหํ วิจริตฺวา คมนกาเล วิสฺสริตฺวา คตตฺตา ‘‘วิสฺสริตํ มยา, ติฏฺฐ อยฺเย อาหริสฺสามี’’ติ นิวตฺติตุกามา อโหสิ. วิสาขา ‘‘สเจ เช วิหาเร ฐเปตฺวา วิสฺสริตํ, ตสฺส วิหารสฺเสว อตฺถาย ตํ ปริจฺจชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทนฺตี ‘‘วิหารํ, ภนฺเต, กาเรสฺสามิ, อธิวาเสตุ เม ภควา อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. Después de escuchar el Dhamma, rendir homenaje al Bienaventurado, rodearlo por la derecha y saludar a los monjes que inspiran serenidad, salió del monasterio. Tras caminar un poco, le dijo a su criada: “Ea, muchacha, trae el ornamento, me lo pondré”. La criada, habiéndolo hecho un fardo y atado, lo había dejado en el monasterio y, tras deambular por diversos lugares, al momento de partir lo había olvidado. Al darse cuenta, dijo: “Se me ha olvidado, espere, señora, iré a buscarlo”, y quiso regresar. Visākhā dijo: “Si lo has olvidado habiéndolo dejado en el monasterio, lo donaré para el beneficio de ese mismo monasterio”. Fue al monasterio, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y, expresando su intención, dijo: “Señor, haré construir un monasterio; que el Bienaventurado acepte por compasión hacia mí”. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio. สา ตํ ปิฬนฺธนํ สตสหสฺสาธิกนวโกฏิอคฺฆนกํ วิสฺสชฺเชตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน นวกมฺมาธิฏฺฐายเกน สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภตุลาโคปานสิกณฺณิกทฺวารพาหวาตปาน โสปานาทิเคหาวยวํ มโนหรํ สุวิกปฺปิตกฏฺฐกมฺมรมณียํ สุปริกมฺมกตสุธากมฺมํ มนุญฺญํ สุวิรจิตมาลากมฺมลตากมฺมาทิจิตฺตกมฺมวิจิตฺตํ สุปรินิฏฺฐิตมณิกุฏฺฏิม สทิสภูมิตลํ เทววิมานสทิสํ เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสฺส ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.172] จ วสนานุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปาสาทํ ตสฺส ปริวารปาสาทสหสฺสญฺจ เตสํ ปริวารภาเวน กุฏิมณฺฑปจงฺกมนาทีนิ จ กาเรนฺตี นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ. ปรินิฏฺฐิเต จ วิหาเร นวเหว หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ กาเรนฺตี ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ สทฺธึ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ตสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหายิกา อาห ‘‘อิมํ เอวรูปํ ปาสาทํ กาเรนฺติยา ยํ มยา ปุญฺญํ ปสุตํ, ตํ อนุโมทถ, ปตฺติทานํ โว ทมฺมี’’ติ. ‘‘อโห สาธุ อโห สาธู’’ติ ปสนฺนจิตฺตา สพฺพาปิ อนุโมทึสุ. Ella vendió aquel ornamento, que valía nueve millones y cien mil monedas, y bajo la supervisión del venerable Mahāmoggallāna como encargado de la construcción, mandó construir una gran mansión (pāsāda) adecuada para la residencia del Buda Bienaventurado y de la comunidad de monjes. Estaba adornada con mil cámaras —quinientas en la planta baja y quinientas en la planta superior— y contaba con partes bien distribuidas: paredes, pilares, vigas, cabios, cúpula, marcos de puertas, ventanas, escaleras, etc. Era encantadora, con un hermoso trabajo en madera, un agradable acabado en estuco, y estaba embellecida con pinturas de guirnaldas y enredaderas. El suelo era similar a un pavimento de piedras preciosas, pareciendo una mansión celestial. También hizo construir mil mansiones auxiliares, así como pabellones con celdas y senderos para caminar. Terminó el monasterio en nueve meses. Al completarse, realizó una ceremonia de dedicación que costó nueve millones de monedas; subió a la mansión con sus quinientas amigas y, al ver la magnificencia de la misma, llena de gozo, les dijo: “Regocíjense por el mérito que he acumulado al construir esta mansión; les comparto el fruto de esta donación”. Todas, con el corazón lleno de fe, exclamaron: “¡Oh, excelente! ¡Oh, excelente!”, y se regocijaron. ตตฺถ อญฺญตรา อุปาสิกา วิเสสโต ตํ ปตฺติทานํ มนสากาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน อเนกกูฏาคารปาการอุยฺยานโปกฺขรณิอาทิปฏิมณฺฑิตํ โสฬสโยชนายามวิตฺถารพฺเพธํ อตฺตโน ปภาย โยชนสตํ ผรนฺตํ อากาสจารึ มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ. สา คจฺฉนฺตีปิ อจฺฉราสหสฺสปริวารา สห วิมาเนน คจฺฉติ. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา วิปุลปริจฺจาคตาย สทฺธาสมฺปตฺติยา จ นิมฺมานรตีสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุนิมฺมิตเทวราชสฺส อคฺคมเหสิภาวํ สมฺปาปุณิ. อถายสฺมา อนุรุทฺโธ เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ วิสาขาย สหายิกํ ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา – Entre ellas, una seguidora en particular prestó atención con su mente a ese mérito compartido. Poco después, al morir, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa. Por el poder de su mérito, apareció para ella una gran mansión que se desplazaba por el aire, de dieciséis leguas de largo, ancho y alto, adornada con numerosas habitaciones con techos puntiagudos, muros, jardines y estanques de loto, que con su propio resplandor cubría cien leguas. Incluso cuando se desplazaba, iba con su mansión rodeada por mil ninfas celestiales. Por su parte, la gran seguidora Visākhā, debido a su inmensa generosidad y perfección en la fe, renació en el reino de Nimmānaratī como la reina principal del rey de los dioses Sunimmita. En aquel tiempo, el venerable Anuruddha, en su viaje por los mundos celestiales, vio a aquella amiga de Visākhā que había renacido en la morada de Tāvatiṃsa y le dijo: ๗๒๙. 729. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. Diosa de gran poder, tú que permaneces con una belleza radiante, iluminando todas las direcciones como la estrella de la mañana. ๗๓๐. 730. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา. Mientras danzas, de todos tus miembros emanan sonidos celestiales, melodiosos y encantadores al corazón. ๗๓๑. 731. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา. Mientras danzas, de todos tus miembros se difunden fragancias celestiales, puras y deleitables. ๗๓๒. 732. ‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. Al girar tu cuerpo mientras danzas, el sonido de los ornamentos en tus trenzas se escucha como la música de una orquesta de cinco instrumentos. ๗๓๓. 733. ‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. Tus guirnaldas y adornos, movidos y agitados por el viento, producen un sonido armonioso, tal como el de una orquesta de cinco instrumentos. ๗๓๔. 734. ‘‘ยาปิ [Pg.173] เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา; วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา. La guirnalda sobre tu cabeza, pura y encantadora, difunde su fragancia por todas las direcciones, tal como el árbol celestial Mañjūsaka. ๗๓๕. 735. ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – Percibes esa fragancia pura y posees una forma sobrehumana. Dime, oh diosa, al ser interrogada: ¿de qué acción meritoria es este el fruto? อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส เอวํ พฺยากาสิ – Con estos versos, el monje le preguntó. Ella también le respondió de la siguiente manera: ๗๓๖. 736. ‘‘สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ; ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทึ, ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมตํ. Señor, en Sāvatthi, mi amiga Visākhā construyó un gran monasterio para la Sangha. Con fe en ese lugar, me regocijé al ver esa querida mansión y su generosa renuncia. ๗๓๗. 737. ‘‘ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนาย, ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ; สมนฺตโต โสฬสโยชนานิ, เวหายสํ คจฺฉติ อิทฺธิยา มม. Solo por ese acto puro de regocijo, he obtenido este maravilloso palacio digno de verse. Mide dieciséis yojanas a la redonda y se desplaza por el aire gracias al poder de mi mérito. ๗๓๘. 738. ‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา; ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา สตโยชนํ. Mis moradas con techos puntiagudos, bien distribuidas y proporcionadas, brillan intensamente, iluminando cien yojanas a la redonda. ๗๓๙. 739. ‘‘โปกฺขรญฺโญ จ เม เอตฺถ, ปุถุโลมนิเสวิตา; อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา. Aquí tengo estanques de lotos, habitados por multitud de peces, con aguas cristalinas y puras, y lechos cubiertos de arena de oro. ๗๔๐. 740. ‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา; สุรภี สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาลุเตริตา. Cubiertos por diversos lotos rojos y blancos, difunden fragancias agradables y dulces, transportadas por la brisa. ๗๔๑. 741. ‘‘ชมฺพุโย ปนสา ตาลา, นาฬิเกรวนานิ จ; อนฺโตนิเวสเน ชาตา, นานารุกฺขา อโรปิมา. Árboles de jambul, de jackfruit, palmeras y bosques de cocoteros crecen cerca de mi morada; diversos árboles que no fueron plantados difunden sus dulces aromas. ๗๔๒. 742. ‘‘นานาตูริยสงฺฆุฏฺฐํ, อจฺฉราคณโฆสิตํ; โยปิ มํ สุปิเน ปสฺเส, โสปิ วิตฺโต สิยา นโร. Este palacio resuena con diversos instrumentos y las voces de coros de ninfas celestiales. Incluso quien viera este lugar en sueños se sentiría lleno de alegría. ๗๔๓. 743. ‘‘เอตาทิสํ อพฺภุตทสฺสเนยฺยํ, วิมานํ สพฺพโส ปภํ; มม กมฺเม หิ นิพฺพตฺตํ, อลํ ปุญฺญานิ กาตเว’’ติ. Este palacio de belleza asombrosa, resplandeciente en todas direcciones, ha surgido por mis buenas acciones; por lo tanto, es muy conveniente realizar actos meritorios. ๗๓๖. ตตฺถ [Pg.174] สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารนฺติ ภนฺเต อนุรุทฺธ, สาวตฺถิยา สมีเป ปาจีนปสฺเส มยฺหํ มม สกฺขี สหายิกา วิสาขา มหาอุปาสิกา อาคตาคตํ จาตุทฺทิสํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส นวหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน ปุพฺพารามํ นาม มหนฺตํ วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทินฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตปริโยสิเต สงฺฆสฺส นิยฺยาทิยมาเน ตาย กเต ปตฺติทาเน ‘‘อโห ฐาเน วต ปริจฺจาโค กโต’’ติ ปสนฺนา รตนตฺตเย กมฺมผเล จ สญฺชาตปสาทา อหํ อนุโมทึ. วตฺถุวเสน ตสฺสา อนุโมทนาย อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมต’’นฺติ อาห. สหสฺสคพฺภํ อติวิย รมณียํ เทววิมานสทิสํ ตญฺจ อคารํ มหนฺตํ ปาสาทํ ปิยญฺจ เม พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตาทิสํ มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ ทิสฺวา อนุโมทินฺติ โยชนา. 736. En el verso 'Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante...': Venerable Anuruddha, cerca de Sāvatthī, en el lado oriental, mi amiga y compañera, la gran seguidora Visākhā, hizo construir un gran monasterio llamado Pubbārāma para la comunidad de monjes de las cuatro direcciones, gastando nueve koṭis de riqueza. 'Tatthappasannā ahamānumodiṃ' significa que cuando se completó la construcción y se entregó a la Sangha, ella compartió el mérito; yo, con fe en las Tres Joyas y en el fruto de las acciones, me regocijé diciendo: '¡Oh, qué excelente generosidad se ha realizado!'. Para mostrar la grandeza de ese regocijo a través del objeto de la donación, dijo: 'viendo este edificio que me era tan querido'. La conexión es: viendo ese gran palacio de mil habitaciones, sumamente encantador como una mansión celestial, y viendo tal gran renuncia de riqueza para la Sangha encabezada por el Buddha, me regocijé. ๗๓๗. ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนายาติ ยถาวุตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาภาเวน สุทฺธาย เกวลาย อนุโมทนาเยว. ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยนฺติ มยฺหํ ปุพฺเพ อีทิสสฺส อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ สมนฺตภทฺทกภาเวน อติวิย สุรูปตาย จ ทสฺสเนยฺยํ อิมํ วิมานํ ลทฺธํ อธิคตํ. เอวํ ตสฺส วิมานสฺส อภิรูปตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปมาณมหตฺตํ ปภาวมหตฺตํ อุปโภควตฺถุมหตฺตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สมนฺตโต โสฬสโยชนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทฺธิยา มมาติ มม ปุญฺญิทฺธิยา. 737. 'Tāyeva me suddhanumodanāyā' se refiere a aquel regocijo puro y simple, sin que yo misma hubiera realizado la renuncia del objeto a donar. 'Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ' significa que obtuve esta mansión de apariencia maravillosa, nunca antes vista, por su perfección y gran belleza. Habiendo mostrado así la belleza de la mansión, para mostrar ahora su gran magnitud en tamaño, esplendor y objetos de disfrute, dijo 'dieciséis leguas a la redonda', etc. 'Iddhiyā mama' significa por el poder de mis méritos. ๗๓๙. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. ปุถุโลมนิเสวิตาติ ทิพฺพมจฺเฉหิ อุปเสวิตา. 739. 'Pokkharañño' significa estanques de lotos. 'Puthulomanisevitā' significa que son frecuentados por peces celestiales. ๗๔๐. นานาปทุมสญฺฉนฺนาติ สตปตฺตสหสฺสปตฺตาทิเภเทหิ นานาวิเธหิ รตฺตปทุเมหิ รตฺตกมเลหิ จ สญฺฉาทิตา. ปุณฺฑรีกสโมตตาติ นานาวิเธหิ เสตกมเลหิ สมนฺตโต อวตตา, นานารุกฺขา อโรปิมา สุรภี สมฺปวายนฺตีติ โยชนา. 740. 'Nānāpadumasañchannā' significa cubiertos por diversas clases de lotos rojos de cien o mil pétalos. 'Puṇḍarīkasamotatā' significa rodeados por todos lados de diversos tipos de lotos blancos. La conexión con 'nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti' es que diversos árboles que no fueron plantados emiten fragancias deliciosas. ๗๔๒. โสปีติ โส สุปินทสฺสาวีปิ. วิตฺโตติ ตุฏฺโฐ. 742. 'Sopī' se refiere incluso a quien la viera en sueños. 'Vitto' significa complacido o satisfecho. ๗๔๓. สพฺพโส [Pg.175] ปภนฺติ สมนฺตโต โอภาสมานํ. กมฺเม หีติ กมฺมนิมิตฺตํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. เจตนานํ วา อปราปรุปฺปตฺติยา พหุภาวโต ‘‘กมฺเมหี’’ติ วุตฺตํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กาตเวติ กาตุํ. 743. 'Sabbaso pabhaṃ' significa resplandeciente por todas partes. 'Kamme hī' significa debido a la causa de las acciones; 'hī' es una partícula. Alternativamente, se usa el plural 'kammehī' por la multiplicidad de las voluntades que surgen sucesivamente. 'Alaṃ' significa adecuado o suficiente. 'Kātaveti' significa para ser realizado. อิทานิ เถโร วิสาขาย นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กถาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห – Ahora, el monje, deseando que ella describiera el lugar de renacimiento de Visākhā, dijo este verso: ๗๔๔. 744. ‘‘ตาเยว เต สุทฺธนุโมทนาย,ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ; ยา เจว สา ทานมทาสิ นารี,ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. Solo por ese puro regocijo has obtenido este maravilloso palacio. Dime ahora el destino de aquella mujer que ofreció el don: ¿dónde ha renacido ella? ๗๔๔. ตตฺถ ยา เจว สา ทานมทาสิ นารีติ ยสฺส ทานสฺส อนุโมทนาย ตฺวํ อีทิสํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ, ตํ ทานํ ยา เจว สา นารี อทาสีติ วิสาขํ มหาอุปาสิกํ สนฺธาย วทติ. ตาย เอว เทวตาย ตสฺสา สมฺปตฺตึ กถาเปตุกาโม อาห ‘‘ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. ตสฺสา คตินฺติ ตาย นิพฺพตฺตเทวคตึ. 744. En el verso 'yā ceva sā dānamadāsi nārī', se refiere a la gran seguidora Visākhā, por cuyo regocijo en su donación tú obtuviste tal prosperidad. Deseando que la deidad misma declarara el estado de Visākhā, dijo: 'dime su destino, ¿dónde ha renacido?'. 'Tassā gatiṃ' significa el destino celestial donde ha renacido. อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺตี อาห – Ahora, mostrando el asunto por el cual el monje preguntó, ella dijo: ๗๔๕. 745. ‘‘ยา สา อหุ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ; วิญฺญาตธมฺมา สา อทาสิ ทานํ, อุปฺปนฺนา นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ. Señor, aquella que fue mi amiga y construyó el gran monasterio para la Sangha, habiendo comprendido el Dhamma, ofreció su don y ha renacido entre los dioses Nimmānaratī. ๗๔๖. 746. ‘‘ปชาปตี ตสฺส สุนิมฺมิตสฺส,อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสา; ยเมตํ ปุจฺฉสิ ‘กุหึ อุปฺปนฺนา สา’ติ,ตํ เต วิยากาสึ อนญฺญถา อห’’นฺติ. Ella es la consorte del rey de los dioses Sunimmita; el fruto de sus acciones es inconcebible. Te he respondido con la verdad a lo que me has preguntado sobre dónde ha renacido. ๗๔๕. ตตฺถ วิญฺญาตธมฺมาติ วิญฺญาตสาสนธมฺมา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ. 745. En ese contexto, 'viññātadhammā' significa que ha comprendido la doctrina de la enseñanza, es decir, que ha penetrado la verdad de las Cuatro Nobles Verdades. ๗๔๖. สุนิมฺมิตสฺสาติ สุนิมฺมิตสฺส เทวราชสฺส. อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสาติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ตสฺสา มม สขิยา นิพฺพานรตีสุ [Pg.176] นิพฺพตฺตาย กมฺมวิปาโก ปุญฺญกมฺมสฺส วิปากภูตา ทิพฺพสมฺปตฺติ อจินฺติยา อปฺปเมยฺยาติ อตฺโถ. อนญฺญถาติ อวิปรีตํ ยถาสภาวโต. กถํ ปนายํ ตสฺสา สมฺปตฺตึ อญฺญาสีติ? สุภทฺทา วิย ภทฺทาย, วิสาขาปิ เทวธีตา อิมิสฺสา สนฺติกํ อคมาสิ. 746. «Sunimmitassāti» se refiere al rey de los dioses Sunimmita. En la expresión «acintiyo kammavipāka tassāti», se realiza la indicación mediante la elisión de la terminación flexiva (vibhattilopa). El significado es: el fruto de la acción (kammavipāka) de aquella amiga mía, nacida en el reino de los dioses Nimmānarati —es decir, la prosperidad celestial que es el resultado de sus actos meritorios— es inconcebible (acintiyā) e inconmensurable (appameyyā). «Anaññathāti» significa de manera no errónea, de acuerdo con su verdadera naturaleza. ¿Cómo supo ella de la prosperidad de Visākhā? Al igual que la diosa Subhaddā supo de Bhaddā, la diosa Visākhā también acudió a la presencia de esta diosa. อิทานิ เทวธีตา เถรํ อญฺเญสมฺปิ ทานสมาทปเน นิโยเชนฺตี อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ – Ahora, la diosa, instando al Thera a que otros también se establezcan en la práctica de la generosidad (dāna), proclamó el Dhamma mediante estos versos: ๗๔๗. 747. ‘‘เตนหญฺเญปิ สมาทเปถ, สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา; ธมฺมญฺจ สุณาถ ปสนฺนมานสา, สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ. Por esta razón, exhortad también a otros a la generosidad; ofreced con alegría dones a la Sangha. Escuchad el Dhamma con mentes devotas, pues el nacimiento como ser humano es extremadamente difícil de obtener. ๗๔๘. 748. ‘‘ยํ มคฺคํ มคฺคาธิปตี อเทสยิ, พฺรหฺมสฺสโร กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ; สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา, มหปฺผลา ยตฺถ ภวนฺติ ทกฺขิณา. Ofreced con alegría dones a la Sangha, donde las ofrendas producen grandes frutos siguiendo el camino que enseñó el Señor del Sendero, aquel de voz sublime y piel dorada como el oro. ๗๔๙. 749. ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา, จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ; เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา, เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ. Estas ocho personas, alabadas por los sabios, constituyen cuatro pares; ellos son los discípulos del Sugata dignos de ofrendas, y lo que se les entrega produce grandes frutos. ๗๕๐. 750. ‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา; เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต. Hay cuatro que están en el camino y cuatro que están establecidos en el fruto; esta es la Sangha que es recta, dotada de sabiduría, virtud y concentración. ๗๕๑. 751. ‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ. Para los seres humanos que realizan ofrendas, para los seres que buscan el mérito y realizan acciones meritorias que producen renacimiento, lo que se da a la Sangha tiene un gran fruto. ๗๕๒. 752. ‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร; เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ. Ciertamente, esta Sangha es vasta y noble, es inconmensurable como el océano; estos son los mejores, los discípulos del Héroe entre los hombres, hacedores de luz que proclaman el Dhamma. ๗๕๓. 753. ‘‘เตสํ [Pg.177] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ; สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา. Para quienes ofrecen una donación dedicada a la Sangha, su ofrenda es algo bien dado, bien sacrificado y bien honrado; esa ofrenda establecida en la Sangha es alabada por los Conocedores del Mundo como de gran fruto. ๗๕๔. 754. ‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก; วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ. Recordando tal sacrificio, aquellos que andan por el mundo con alegría, habiendo eliminado la mancha de la tacañería junto con su raíz, llegan al reino celestial libres de reproche. ๗๔๗. ตตฺถ เตนหญฺเญปีติ เตนหิ อญฺเญปิ. เตนาติ จ เตน การเณน, หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘สมาทเปถา’’ติ วตฺวา สมาทปนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วชฺชิตํ มนุสฺสภาวํ สนฺธายาห ‘‘สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ’’ติ. ตตฺถ อฏฺฐ อกฺขณา นาม ตโย อปายา อรูปา อสญฺญสตฺตา ปจฺจนฺตเทโส อินฺทฺริยานํ เวกลฺลํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกตา อปาตุภาโว พุทฺธสฺสาติ. 747. En ese contexto, «tenahaññepīti» debe dividirse como «tena hi aññe pi». «Tenāti» significa por esa causa o razón; «hīti» es una mera partícula. Tras decir «animad», se añade «entregad ofrendas a la Sangha» para mostrar el modo de la exhortación. Dijo «el haber obtenido el nacimiento humano es algo muy difícil de lograr» refiriéndose a la existencia humana libre de los ocho momentos inoportunos (akkhaṇa). En ese contexto, los llamados momentos inoportunos son: los tres estados de privación (infiernos, reino animal y mundo de los fantasmas hambrientos), los reinos inmateriales, los seres inconscientes, las regiones fronterizas, la deficiencia de los órganos de los sentidos, poseer puntos de vista erróneos fijos y la no aparición de un Buddha. ๗๔๘. ยํ มคฺคนฺติ ยํ เขตฺตวิเสเส กตํ ทานํ, ตํ เอกนฺเตน สุคติสมฺปาปนโต สุคติคามิมคฺคํ อปายมคฺคโต ชคฺฆมคฺคาทิโต จ อติวิย เสฏฺฐภาเวน มคฺคาธิปนฺติ กตฺวา. ทานมฺปิ หิ สทฺธาหิริโย วิย ‘‘เทวโลกคามิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ยถาห – 748. «Yaṃ maggaṃ» se refiere a que la donación realizada en un campo especial (de mérito), debido a que conduce infaliblemente a un buen destino (sugati), constituye el camino que lleva al buen destino. Se denomina «maggādhipa» (superior a los caminos) por ser inmensamente superior al camino hacia los estados de privación o a los senderos físicos. Pues el dāna, al igual que la fe y el pudor moral, se denomina «camino hacia el mundo de los dioses». Como se ha dicho: ‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ, ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา; เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ, เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.(อ. นิ. ๘.๓๒; กถา. ๔๘๐); «La fe, el pudor moral y la generosidad meritoria son cualidades seguidas por los hombres de bien. A este camino lo llaman divino; por él se llega al mundo de los dioses». ‘‘มคฺคาธิปตี’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺส อริยมคฺเคน สเทวกสฺส โลกสฺส อธิปติภูโต สตฺถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถาติอาทินา ปุนปิ ทกฺขิเณยฺเยสุ ทานสํวิภาเค นิโยเชนฺตี อาห. Alternativamente, existe la lectura «maggādhipatī», cuyo sentido debe entenderse como: el Maestro que, mediante el Camino Noble, es el señor del mundo con sus dioses. Con las palabras «entregad ofrendas a la Sangha», insta de nuevo a la generosidad y el reparto de bienes hacia quienes son dignos de ofrendas. ๗๔๙. อิทานิ [Pg.178] ตํ ทกฺขิเณยฺยํ อริยสงฺฆํ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เยติ อนิยมิตนิทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสฺสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคโต. เตสญฺหิ จมฺปกพกุลกุสุมาทีนํ วิย สหชาตวณฺณคนฺธาทโย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปาสํสิยา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ. เต ปน สงฺเขปโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. เตติ ปุพฺเพ อนิยมโต อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา ทสฺสนํ. เต หิ สพฺเพปิ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพเทยฺยธมฺมสงฺขาตํ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา คุณวิเสสโยเคน ทานสฺส มหปฺผลภาวสาธนโต. สุคตสฺส สาวกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ตํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ สาวกา. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสฺส สาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา มหปฺผลานิ โหนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐). 749. Ahora, para mostrar específicamente la naturaleza de la Sangha de los Nobles digna de ofrendas, pronunció el verso: «Aquellas ocho personas elogiadas por los sabios...». Allí, «ye» es un pronombre indefinido. «Puggalā» se refiere a los seres. «Aṭṭha» es el número que define su cantidad. Ellos son ocho: cuatro que practican el camino y cuatro establecidos en el fruto. «Sataṃ pasatthā» significa elogiados por los hombres de bien (sappurisa), como los Buddhas, Paccekabuddhas y sus discípulos, y por otros dioses y humanos. ¿Por qué? Debido a su posesión de virtudes como la moralidad, que surgen simultáneamente (con el sendero noble). Así como las flores de campaka, bakula o jazmín poseen color y fragancia naturales, estos ocho individuos poseen virtudes innatas como la moralidad y la concentración. Por ello, al igual que las flores dotadas de fragancia y color, son queridos, agradables y dignos de elogio para los sabios, tanto dioses como humanos. Por eso se dijo: «Aquellas ocho personas elogiadas por los sabios». En resumen, constituyen cuatro pares: el que está en el camino de la entrada en la corriente y el que está en su fruto es un par; y así sucesivamente hasta el camino y fruto del estado de Arahat. Por eso dijo: «constituyen estos cuatro pares... ellos son dignos de ofrendas». «Te» (ellos) especifica y señala a los mencionados anteriormente de forma general. Todos ellos, confiando en la ley de la acción y su fruto, son dignos de la dakkhiṇā (ofrenda noble), que consiste en objetos que deben ser donados. Son dignos de ofrendas (dakkhiṇeyyā) porque, debido a su especial excelencia en virtudes, hacen que la donación sea de gran fruto. «Sugatassa sāvakā» significa que son discípulos del Sugata porque escuchan el Dhamma al final de la enseñanza del Sammāsambuddha y nacen con el nacimiento noble. «Etesu dinnāni mahapphalānīti» significa que las donaciones, incluso si son pequeñas, entregadas a estos discípulos del Sugata son de gran fruto debido a la pureza del receptor. Por eso el Bienaventurado dijo: «Monjes, de cualquier comunidad o grupo que exista, la Sangha de discípulos del Tathāgata se declara la mejor». ๗๕๐. จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. 750. Las palabras «Cuatro que practican el camino...» tienen el mismo significado que se ha explicado anteriormente. อิธ ปน อายสฺมา อนุรุทฺโธ อตฺตนา เทวตาย จ วุตฺตมตฺถํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Aquí, el venerable Anuruddha, habiendo regresado al mundo humano, informó al Bendito sobre lo que él mismo y la deidad habían hablado. El Bendito, tomando ese asunto como el origen de la historia, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza resultó provechosa para la multitud. วิหารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Vihāravimāna. ๗. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา 7. Comentario sobre el Caturitthivimāna. อภิกฺกนฺเตน [Pg.179] วณฺเณนาติ จตุริตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. โส ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ จตูสุ วิมาเนสุ จตสฺโส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต – «Con una belleza resplandeciente...» es la historia del Caturitthivimāna. ¿Cuál fue su origen? Mientras el Bendito residía en Sāvatthī, el venerable Mahāmoggallāna, viajando por el mundo celestial según el método mencionado anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Allí vio, en cuatro mansiones situadas sucesivamente, a cuatro deidades femeninas, cada una rodeada por mil ninfas celestiales, disfrutando de la prosperidad divina. Deseando preguntarles por las buenas acciones realizadas por ellas en el pasado, dijo: ๗๕๕. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 755. «Con una belleza resplandeciente... (pe)... tu belleza ilumina todas las direcciones». อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. ตํ ทสฺเสตุํ – Con estos versos preguntó sucesivamente. Ellas también, inmediatamente después de su pregunta, respondieron en orden. Para mostrar esto: ๗๕๘. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – 758. «Esa deidad, con el corazón regocijado... (pe)... este es el fruto de esa acción». อยํ คาถา วุตฺตา. Este verso fue dicho. ตา กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอสิกานามเก รฏฺเฐ ปณฺณกเต นาม นคเร กุลเคเห นิพฺพตฺตา วยปฺปตฺตา ตสฺมึเยว นคเร ปติกุลํ คตา สมคฺควาสํ วสนฺติ. ตาสุ เอกา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อินฺทีวรกลาปํ อทาสิ, อปรา อญฺญสฺส นีลุปฺปลหตฺถกํ อทาสิ, อปรา ปทุมหตฺถกํ อทาสิ, อปรา สุมนมกุฬานิ อทาสิ. ตา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตึสุ, ตาสํ อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ตา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อปราปรํ ตตฺเถว สํสรนฺติโย อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺเถว อุปฺปนฺนา วุตฺตนเยน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา. ตาสุ เอกา อตฺตนา กตํ ปุพฺพกมฺมํ เถรสฺส กเถนฺตี – Se dice que en la época del Bendito Kassapa, ellas nacieron en familias nobles en la ciudad llamada Paṇṇakata, en el reino de Esika. Al alcanzar la madurez, fueron a las casas de sus maridos en esa misma ciudad y vivieron en armonía. Entre ellas, una mujer, al ver a un monje que iba a pedir limosna, con el corazón lleno de fe, le ofreció un ramo de flores indīvara. Otra dio a otro monje un puñado de lotos azules (nīluppala). Otra dio un puñado de lotos (paduma). Otra dio capullos de jazmín (sumana). Al morir tiempo después, renacieron en el reino de Tāvatiṃsa, y cada una tuvo un séquito de mil ninfas. Habiendo disfrutado allí de la prosperidad divina durante toda su vida, tras fallecer allí y debido al remanente del resultado de esa misma acción, transmigraron repetidamente en ese mismo reino de Tāvatiṃsa; y en esta época del surgimiento del Buda, nacieron allí mismo. Siendo preguntadas por el venerable Mahāmoggallāna según el método mencionado, una de ellas, queriendo explicar al anciano su propia acción meritoria del pasado, dijo: ๗๕๙. 759. ‘‘อินฺทีวรานํ [Pg.180] หตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส; เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม. «Yo di un puñado de flores indīvara a un monje que caminaba por limosna; en la encantadora y excelente ciudad de Paṇṇakata, en las tierras altas de Esika». ๗๖๐. 760. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. อาห. อปรา – Dijo. Otra: ๗๖๖. 766. ‘‘นีลุปฺปลหตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส; เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม. Entregué un puñado de lotos azules a un monje que andaba en busca de limosna, en el terreno elevado de los Esikas, en la hermosa y noble ciudad de Paṇṇakata. ๗๖๗. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 767. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. อาห. อปรา – Dijo. Otra: ๗๗๓. 773. ‘‘โอทาตมูลกํ หริตปตฺตํ, อุทกสฺมึ สเร ชาตํ อหมทาสึ; ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ; นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม. «Yo di un loto de raíz blanca y hojas verdes, nacido en un lago de agua, a un monje que caminaba por limosna, en las tierras altas de Esika; en la encantadora y excelente ciudad de Paṇṇakata». ๗๗๔. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 774. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. อาห. อปรา – Dijo. Otra: ๗๘๐. 780. ‘‘อหํ สุมนา สุมนสฺส สุมนมกุฬานิ, ทนฺตวณฺณานิ อหมทาสึ; ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ; นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม. Yo, llamada Sumanā, entregué capullos de jazmín blancos como el marfil a un monje de mente serena que andaba en busca de limosna, en el terreno elevado de los Esikas, en la hermosa y noble ciudad de Paṇṇakata. ๗๘๑. ‘‘เตน [Pg.181] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – 781. Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. อาห. Dijo. ๗๕๙. ตตฺถ อินฺทีวรานํ หตฺถกนฺติ อุทฺทาลกปุปฺผหตฺถํ วาตฆาตกปุปฺผกลาปํ. เอสิกานนฺติ เอสิการฏฺฐสฺส. อุณฺณตสฺมึ นครวเรติ อุณฺณเต ภูมิปเทเส นิวิฏฺเฐ เมโฆทรํ ลิหนฺเตหิ วิย อจฺจุคฺคเตหิ ปาสาทกูฏาคาราทีหิ อุณฺณเต อุตฺตมนคเร. ปณฺณกเตติ เอวํนามเก นคเร. 759. Allí, «indīvarānaṃ hatthakaṃ» significa un ramo de flores de uddālaka o un manojo de flores de vātaghātaka. «Esikānaṃ» se refiere al reino de Esika. «Uṇṇatasmiṃ nagaravare» significa en una excelente ciudad situada en un terreno elevado, con palacios y edificios con techos puntiagudos tan altos que parecen lamer el interior de las nubes. «Paṇṇakate» significa en la ciudad de ese nombre. ๗๖๖. นีลุปฺปลหตฺถกนฺติ กุวลยกลาปํ. 766. «Nīluppalahatthakaṃ» significa un ramo de lotos azules (kuvalaya). ๗๗๓. โอทาตมูลกนฺติ เสตมูลํ, ภิสมูลานํ ธวลตาย วุตฺตํ, ปทุมกลาปํ สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘หริตปตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ หริตปตฺตนฺติ นีลปตฺตํ. อวิชหิตมกุฬปตฺตสฺส หิ ปทุมสฺส พาหิรปตฺตานิ หริตวณฺณานิ เอว โหนฺติ. อุทกสฺมึ สเร ชาตนฺติ สเร อุทกมฺหิ ชาตํ, สโรรุหนฺติ อตฺโถ. 773. «Odātamūlakant» significa de raíz blanca; se dice así por la blancura de las raíces de loto (bhisamūla), refiriéndose a un ramo de lotos (paduma). Por eso dijo «haritapattaṃ», etc. Allí, «haritapattaṃ» significa de hojas verde oscuro. En verdad, las hojas exteriores de un loto cuyos pétalos del capullo aún no se han abierto son precisamente de color verde oscuro. «Udakasmiṃ sare jātaṃ» significa nacido en el agua de un lago; el sentido es «nacido en un lago» (saroruha). ๗๘๐. สุมนาติ เอวํนามา. สุมนสฺสาติ สุนฺทรจิตฺตสฺส. สุมนมกุฬานีติ ชาติสุมนปุปฺผมกุฬานิ. ทนฺตวณฺณานีติ สชฺชุกํ อุลฺลิขิตหตฺถิทนฺตสทิสวณฺณานิ. 780. «Sumanā» es el nombre de la mujer. «Sumanassa» significa de mente noble. «Sumanamakuḷāni» son capullos de flores de jazmín (jātisumana). «Dantavaṇṇāni» significa de un color similar al marfil de elefante recién tallado. เอวํ ตาหิ อตฺตนา กตกมฺเม กถิเต เถโร ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. สจฺจปริโยสาเน สา สพฺพาปิ สหปริวารา โสตาปนฺนา อเหสุํ. เถโร ตํ ปวตฺตึ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ. Así, cuando ellas relataron sus propias acciones pasadas, el anciano les dio una enseñanza gradual y reveló las Verdades. Al final de la enseñanza de las Verdades, todas ellas, junto con sus séquitos, se convirtieron en personas que han entrado en la corriente (sotāpanna). El anciano, regresando al mundo humano, informó de este suceso al Bendito. El Bendito, tomando ese asunto como el origen de la historia, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza del Dhamma resultó provechosa para la multitud. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Caturitthivimāna. ๘. อมฺพวิมานวณฺณนา 8. Comentario sobre el Ambavimāna. ทิพฺพํ [Pg.182] เต อมฺพวนํ รมฺมนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรา อุปาสิกา อาวาสทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ฉนฺทชาตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอวมาห ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอกํ อาวาสํ กาเรตุกามา, อิจฺฉามิ ตาทิสํ โอกาสํ, อาจิกฺขตู’’ติ. ภควา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ภิกฺขู ตสฺสา โอกาสํ ทสฺเสสุํ. สา ตตฺถ รมณียํ อาวาสํ กาเรตฺวา ตสฺส สมนฺตโต อมฺพรุกฺเข โรเปสิ. โส อาวาโส สมนฺตโต อมฺพปนฺตีหิ ปริกฺขิตฺโต ฉายูทกสมฺปนฺโน มุตฺตาชาลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาโค อติวิย มโนหโร อโหสิ. สา ตํ วิหารํ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ปุปฺผทามคนฺธทามาทีหิ จ เทววิมานํ วิย อลงฺกริตฺวา เตลปทีปํ อาโรเปตฺวา อมฺพรุกฺเข จ อหเตหิ วตฺเถหิ เวเฐตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ. Esta historia del Vimāna de los Mangos comienza con las palabras: 'Tu celestial y encantador bosque de mangos...'. Su origen es este: El Bienaventurado residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, una seguidora laica en Sāvatthī, habiendo escuchado sobre los grandes frutos y beneficios de ofrecer una morada, se llenó de fe. Saludó al Bienaventurado y dijo: 'Señor, deseo construir un monasterio; desearía que se me indicara un lugar adecuado'. El Bienaventurado ordenó a los monjes, y ellos le mostraron un lugar. Ella construyó allí una morada encantadora y plantó árboles de mango a su alrededor. El monasterio estaba rodeado por hileras de mangos, provisto de sombra y agua, con el suelo cubierto de arena blanca como una red de perlas, siendo sumamente cautivador. Ella decoró el monasterio con telas de diversos colores y guirnaldas de flores y perfumes, como un palacio celestial. Encendió lámparas de aceite, envolvió los árboles de mango con telas nuevas y lo entregó a la Saṅgha. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺสา มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ อมฺพวนปริกฺขิตฺตํ. สา ตตฺถ อจฺฉราคณปริวาริตา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Tiempo después, ella falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Allí se le manifestó un gran palacio rodeado de un bosque de mangos. Rodeada por una multitud de ninfas celestiales, disfrutaba de la gloria divina. El venerable Mahāmoggallāna se le acercó y le preguntó con estos versos: ๗๘๓. 783. ‘‘ทิพฺพํ เต อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก; นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต. Tu divino bosque de mangos es encantador; aquí hay un gran palacio que resuena con diversos instrumentos musicales y con las voces de un coro de ninfas. ๗๘๔. 784. ‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา; ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต. Una lámpara arde aquí siempre; este gran palacio hecho de oro está rodeado por todas partes de árboles que tienen vestidos como frutos. ๗๘๕. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 785. ¿Por qué acción meritoria es tu belleza tal... y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones? ๗๘๗. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 787. Aquella deidad, regocijada... explicó de qué acción es fruto este resultado. ๗๘๘. 788. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก; วิหารํ สงฺฆสฺส กาเรสึ, อมฺเพหิ ปริวาริตํ. Cuando era un ser humano entre los hombres, en mi vida anterior en el mundo humano, hice construir un monasterio para la Sangha, el cual estaba rodeado de árboles de mango. ๗๘๙. 789. ‘‘ปริโยสิเต [Pg.183] วิหาเร, กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเห; อมฺเพหิ ฉาทยิตฺวาน, กตฺวา ทุสฺสมเย ผเล. Una vez terminado el monasterio, al realizar la ceremonia de ofrenda, lo cubrí con mangos y dispuse frutos consistentes en vestiduras. ๗๙๐. 790. ‘‘ปทีปํ ตตฺถ ชาเลตฺวา, โภชยิตฺวา คณุตฺตมํ; นิยฺยาเทสึ ตํ สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ. Habiendo encendido lámparas allí y alimentado a la suprema comunidad, con el corazón lleno de fe, entregué ese monasterio a la Sangha con mis propias manos. ๗๙๑. 791. ‘‘เตน เม อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก; นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต. Debido a eso, mi bosque de mangos es encantador; aquí hay un gran palacio que resuena con diversos instrumentos musicales y con las voces de un coro de ninfas. ๗๙๒. 792. ‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา; ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต. Una lámpara arde aquí siempre; mi gran palacio de oro está rodeado por todas partes de árboles que tienen vestidos como frutos. ๗๙๓. 793. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Debido a esa acción, tal es mi belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones. สา เทวตา พฺยากาสิ. Así respondió la deidad. ๗๘๓. ตตฺถ มหลฺลโกติ มหนฺโต อายามวิตฺถาเรหิ อุพฺเพเธน จ วิปุโล, อุฬารตโมติ อตฺโถ. อจฺฉราคณโฆสิโตติ ตํ ปโมทิตุํ สงฺคีติวเสน เจว ปิยสลฺลาปวเสน จ อจฺฉราสงฺเฆน สมุคฺโฆสิโต. 783. En esos versos, 'mahallako' significa grande, extenso en longitud, anchura y altura; es decir, extremadamente noble. 'Accharāgaṇaghositoti' significa que para deleitarla, la multitud de ninfas resuena mediante el canto y la conversación amable. ๗๘๔. ปทีโป เจตฺถ ชลตีติ สูริยรสฺมิสมุชฺชลกิรณวิตาโน รตนปฺปทีโป จ เอตฺถ เอตสฺมึ ปาสาเท อภิชลติ. ทุสฺสผเลหีติ ทุสฺสานิ ผลานิ เอเตสนฺติ ทุสฺสผลา. เตหิ สมุคฺคิริยมานทิพฺพวตฺเถหีติ อตฺโถ. 784. 'Padīpo cettha jalatīti': en este palacio brilla una lámpara de joyas, con un dosel de rayos resplandecientes como los del sol. 'Dussaphalehīti': se llaman así porque tienen telas como frutos. Significa que de ellos emanan vestiduras celestiales. ๗๘๙. กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเหติ กตปริโยสิตสฺส วิหารสฺส มเห ปูชาย กรียมานาย จ. กตฺวา ทุสฺสมเย ผเลติ ทุสฺเสเยว เตสํ อมฺพานํ ผลํ กตฺวา. 789. 'Kārente niṭṭhite maheti': durante la celebración realizada al concluir la construcción del monasterio. 'Katvā dussamaye phaleti': convirtiendo las telas en los propios frutos de los mangos. ๗๙๐. คณุตฺตมนฺติ คณานํ อุตฺตมํ ภควโต สาวกสงฺฆํ. นิยฺยาเทสินฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปสึ, อทาสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 790. 'Gaṇuttamanti': la Saṅgha de los discípulos del Bienaventurado, que es suprema entre los grupos de seres. 'Niyyādesinti': significa que lo entregó o lo ofreció. El resto se entiende según el método ya explicado. อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Concluye el comentario sobre el Ambavimāna. ๙. ปีตวิมานวณฺณนา 9. Comentario sobre el Pītavimāna. ปีตวตฺเถ [Pg.184] ปีตธเชติ ปีตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควโต สรีรธาตุโย คเหตฺวา ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี อญฺญตรา อุปาสิกา ปาโตว กตสรีรปฏิชคฺคนา ‘‘สตฺถุ ถูปํ ปูเชสฺสามี’’ติ ยถาลทฺธานิ จตฺตาริ โกสาตกีปุปฺผานิ คเหตฺวา สทฺธาเวเคน สมุสฺสาหิตมานสา มคฺคปริสฺสยํ อนุปธาเรตฺวาว ถูปาภิมุขี คจฺฉติ. อถ นํ ตรุณวจฺฉา คาวี อภิธาวนฺตี เวเคน อาปติตฺวา สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สา ตาวเทว ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตนฺตี สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุยฺยานกีฬาย คจฺฉนฺตสฺส ปริวารภูตานํ อฑฺฒติยานํ นาฏกโกฏีนํ มชฺเฌ อตฺตโน สรีรปภาย ตา สพฺพา อภิภวนฺตี สห รเถน ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา วิมฺหิตจิตฺโต อจฺฉริยพฺภุตชาโต ‘‘กีทิเสน นุ โข โอฬาริเกน กมฺมุนา อยํ เอทิสึ สุมหตึ เทวิทฺธิมุปาคตา’’ติ ตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – La historia del Vimāna Amarillo comienza con las palabras: 'Vestida de amarillo, con estandartes amarillos...'. Su origen es este: Tras el Parinibbāna del Bienaventurado, el rey Ajātasattu tomó la parte de las reliquias que le correspondió, erigió una estupa y realizó una ceremonia de adoración. Una seguidora laica en Rājagaha, habiéndose aseado temprano por la mañana, pensó: 'Rendiré culto a la estupa del Maestro'. Tomó cuatro flores de kosātakī que había obtenido y, con la mente impulsada por la fuerza de la fe, sin advertir el peligro en el camino, se dirigió hacia la estupa. Entonces, una vaca con un ternero joven corrió hacia ella velozmente, la embistió con sus cuernos y le causó la muerte. Ella renació de inmediato en el reino de Tāvatiṃsa. Mientras Sakka, el rey de los dioses, salía para divertirse en los jardines, ella se manifestó junto con su carruaje en medio de su inmenso séquito de millones de ninfas celestiales, superándolas a todas con el resplandor de su cuerpo. Al verla, Sakka, asombrado, se preguntó: '¿Por qué acción tan grandiosa habrá alcanzado este inmenso poder divino?', y le preguntó con estos versos: ๗๙๕. 795. ‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต; ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเค, ปีตอุปฺปลมาลินี. Tú, que tienes vestiduras doradas, estandartes dorados, que estás adornada con ornamentos de oro, con el cuerpo ungido con sándalo de color dorado y que llevas una guirnalda de lotos amarillos. ๗๙๖. 796. ‘‘ปีตปาสาทสยเน, ปีตาสเน ปีตภาชเน; ปีตฉตฺเต ปีตรเถ, ปีตสฺเส ปีตพีชเน. Con un lecho en un palacio de oro, un asiento de oro, vasijas de oro, una sombrilla dorada, un carruaje de oro, caballos de color dorado y un abanico de oro. ๗๙๗. 797. ‘‘กึ กมฺมมกรี ภทฺเท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. ¿Qué acción meritoria realizaste, noble dama, en tu anterior existencia humana? Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es fruto este resultado? สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Ella respondió a Sakka con estos versos: ๗๙๘. 798. ‘‘โกสาตกี นาม ลตตฺถิ ภนฺเต, ติตฺติกา อนภิจฺฉิตา; ตสฺสา จตฺตาริ ปุปฺผานิ, ถูปํ อภิหรึ อหํ. Señor, existe una enredadera llamada Kosātakī, amarga y no deseada por la gente; tomé cuatro de sus flores y las llevé como ofrenda a la estupa. ๗๙๙. 799. ‘‘สตฺถุ สรีรมุทฺทิสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา; นาสฺส มคฺคํ อเวกฺขิสฺสํ, น ตคฺคมนสา สตี. Con el corazón lleno de fe, dedicada a las reliquias del Maestro, no presté atención al camino ni estuve atenta a la dirección de donde venían los animales. ๘๐๐. 800. ‘‘ตโต [Pg.185] มํ อวธี คาวี, ถูปํ อปตฺตมานสํ; ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ, ภิยฺโย นูน อิโต สิยา. Entonces, una vaca me mató antes de que llegara a la estupa; si hubiera podido completar plenamente esa acción meritoria, mi prosperidad sería seguramente mucho mayor que esta. ๘๐๑. 801. ‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, มฆวา เทวกุญฺชร; ปหาย มานุสํ เทหํ, ตว สหพฺยมาคตา’’ติ. Por esa acción, oh Señor de los dioses, Maghavā, el más excelente entre los devas, habiendo abandonado el cuerpo humano, he llegado a tu compañía. ๗๙๕-๖. ตตฺถ ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเคติ สุวณฺณวณฺเณน จนฺทเนน อนุลิตฺตสรีเร. ปีตปาสาทสยเนติ สพฺพโสวณฺณมเยน ปาสาเทน สุวณฺณปริกฺขิตฺเตหิ สยเนหิ จ สมนฺนาคเต. เอวํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา อุปริ จ ปีตสทฺเทน สุวณฺณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 795-6. En ese pasaje, 'pītacandanalittaṅge' (con los miembros ungidos con sándalo amarillo) significa que tiene el cuerpo ungido con sándalo que posee un color similar al del oro. 'Pītapāsādasayaneti' (en una mansión y lecho amarillos) significa que está provista de una mansión hecha enteramente de oro y de lechos cubiertos de oro. Del mismo modo, en todos los casos, tanto abajo como arriba, debe entenderse que mediante la palabra 'pīta' (amarillo) se quiere decir solamente oro. ๗๙๘. ลตตฺถีติ ลตา อตฺถิ. ภนฺเตติ สกฺกํ เทวราชานํ คารเวน อาลปติ. อนภิจฺฉิตาติ น อภิกงฺขิตา. 798. En la expresión 'latatthīti', debe hacerse la división silábica como 'latā atthi' (hay una enredadera). Con la palabra 'bhante', se dirige con respeto a Sakka, el rey de los dioses. 'Anabhicchitāti' significa que no fue deseada o codiciada. ๗๙๙. สรีรนฺติ สรีรภูตํ ธาตุํ. อวยเว จายํ สมุทายโวหาโร ยถา ‘‘ปโฏ ฑฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. อสฺสาติ โครูปสฺส. มคฺคนฺติ อาคมนมคฺคํ. น อเวกฺขิสฺสนฺติ น โอโลกยึ. กสฺมา? น ตคฺคมนสา สตีติ, ตสฺสํ คาวิยํ คตมนา ฐปิตมนา น โหนฺตี, อญฺญทตฺถุ ภควโต ถูปคตมนา เอว สมานาติ อตฺโถ. ‘‘ตทงฺคมนสา สตี’’ติ จ ปาโฐ, ตทงฺเค ตสฺส ภควโต ธาตุยา องฺเค มโน เอติสฺสาติ ตทงฺคมนสา. เอวํภูตา อหํ ตทา ตสฺสา มคฺคํ นาเวกฺขิสฺสนฺติ ทสฺเสติ. 799. 'Sarīranti' se refiere a la reliquia que es una parte constituyente del cuerpo. Este es un uso de un término colectivo para referirse a una parte, como cuando se dice: 'la tela se quemó' o 'el océano fue visto'. 'Assāti' se refiere al grupo de vacas. 'Magganti' se refiere al camino por donde venían. 'Na avekkhissanti' significa 'no miré'. ¿Por qué? 'Na taggamanasā satīti' significa que su mente no estaba puesta ni fijada en esa vaca; al contrario, su mente estaba puesta únicamente en la estupa del Bendito, y por eso no miró. Este es el significado. También existe la lectura 'tadaṅgamanasā satī', que significa que su mente estaba en ese objeto, es decir, en la reliquia del Bendito; por ello se llama 'tadaṅgamanasā'. Siendo así, ella explica: 'en aquel momento, no miré el camino de esa vaca'. ๘๐๐. ถูปํ อปตฺตมานสนฺติ ถูปํ เจติยํ อสมฺปตฺตอชฺฌาสยํ, มนสิ ภโวติ หิ มานโส, อชฺฌาสโย มโนรโถ. ‘‘ถูปํ อุปคนฺตฺวา ปุปฺเผหิ ปูเชสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนมโนรถสฺส อสมฺปุณฺณตาย เอวํ วุตฺตํ. ถูปํ เจติยํ ปน ปุปฺเผหิ ปูชนจิตฺตํ สิทฺธเมว, เยน สา เทวโลเก อุปฺปนฺน. ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยนฺติ ตญฺเจ อหํ อภิสญฺจิเนยฺยํ, ปุปฺผปูชเนน หิ ปุญฺญํ อหํ ถูปํ อภิคนฺตฺวา ยถาธิปฺปายํ ปูชเนน สมฺมเทว จิเนยฺยํ อุปจิเนยฺยนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นูน อิโต สิยาติ อิโต ยถาลทฺธสมฺปตฺติโตปิ ภิยฺโย อุปริ อุตฺตริตรา สมฺปตฺติ สิยาติ มญฺเญติ อตฺโถ. 800. 'Thūpaṃ apattamānasanti' significa que su intención aún no había llegado a la estupa o cetiya; puesto que lo que surge en la mente se llama 'mānasa' (intención), es decir, su anhelo o propósito. Se dice así porque su propósito de 'ir a la estupa y adorar con flores' no se había completado. Sin embargo, su pensamiento de adorar la estupa con flores ya estaba plenamente consumado, razón por la cual nació en el mundo celestial. 'Tañcāhaṃ abhisañceyyanti' significa: 'si yo hubiera podido acumular ese mérito'. Es decir, si hubiera llegado personalmente a la estupa y hubiera podido acumular plenamente el mérito mediante la adoración con flores según mi deseo. 'Bhiyyo nūna ito siyā' significa: 'pienso que, a partir de esto, podría haber una prosperidad aún más superior y excelsa que la riqueza ya obtenida'. ๘๐๑. มฆวา [Pg.186] เทวกุญฺชราติ อาลปนํ. ตตฺถ เทวกุญฺชราติ สพฺพพลปรกฺกมาทิวิเสเสหิ เทเวสุ กุญฺชรสทิโส. สหพฺยนฺติ สหภาวํ. 801. 'Maghavā devakuñjarāti' es un vocativo. Allí, 'devakuñjara' significa que es como un gran elefante entre los dioses debido a sus cualidades especiales, como toda su fuerza y valor. 'Sahabyanti' significa el estado de estar juntos (compañerismo). ๘๐๒. 802. ‘‘อิทํ สุตฺวา ติทสาธิปติ, มฆวา เทวกุญฺชโร; ตาวตึเส ปสาเทนฺโต, มาตลึ เอตทพฺรวี’’ติ. – “Habiendo escuchado esto, el soberano de los treinta y tres, Maghava, el elefante de los dioses; inspirando fe en los Tāvatiṃsa, le dijo esto a Mātali:”. อิทํ ธมฺมสงฺคาหกวจนํ. ตโต สกฺโก มาตลิปมุขสฺส เทวคณสฺส อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ – Estas son palabras de los recolectores del Dhamma (dhammasaṅgāhaka). Entonces Sakka enseñó el Dhamma a la asamblea de dioses, encabezada por Mātali, con estos cinco versos: ๘๐๓. 803. ‘‘ปสฺส มาตลิ อจฺเฉรํ, จิตฺตํ กมฺมผลํ อิทํ; อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ. Mira, Mātali, qué maravilloso y asombroso es este fruto de la acción; incluso una pequeña ofrenda realizada se convierte en un mérito de gran fruto. ๘๐๔. 804. ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา; ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก. Cuando el corazón está lleno de fe, no existe tal cosa como una ofrenda pequeña hacia el Tathāgata, el Completamente Iluminado, o hacia sus discípulos. ๘๐๕. 805. ‘‘เอหิ มาตลิ อมฺเหปิ, ภิยฺโย ภิยฺโย มเหมเส; ตถาคตสฺส ธาตุโย, สุโข ปุญฺญานมุจฺจโย. “¡Ven, Mātali! Nosotros también veneremos grandemente las reliquias del Tathāgata. La acumulación de méritos es la causa de la felicidad”. ๘๐๖. 806. ‘‘ติฏฺฐนฺเต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิตฺเต สมํ ผลํ; เจโตปณิธิเหตุหิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ. “Ya sea ante el Buda en vida o ante sus reliquias tras su parinibbana, si la mente es igualmente devota, el fruto es el mismo. Debido a la correcta resolución de la mente, los seres se dirigen a un destino feliz”. ๘๐๗. 807. ‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา; ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา’’ติ. “Ciertamente, los Tathāgatas surgen para el beneficio de muchos seres. Al realizar actos de honor hacia ellos, los donantes renacen en los mundos celestiales”. ๘๐๒. ตตฺถ ปสาเทนฺโตติ ปสนฺเน กโรนฺโต, รตนตฺตเย สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ. 802. En ese pasaje, 'pasādentoti' significa hacer que se regocijen o tengan fe, produciendo confianza en la Triple Joya. ๘๐๓. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ อจินฺเตยฺยํ. กมฺมผลนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารตฺเตปิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ อุฬารสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ เอตฺถ กตนฺติ การวเสน สกฺการวเสน อายตเน วินิยุตฺตํ. เทยฺยนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ. ปุญฺญนฺติ ตถาปวตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ. 803. 'Cittanti' significa variado o inconcebible. 'Kammaphalanti': la conexión es 'mira el fruto de una acción meritoria grandiosa', que surge debido a la excelencia del campo (khetta) y a la excelencia de la mente (citta), a pesar de que el objeto ofrecido no sea majestuoso. En la frase 'appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti', 'kataṃ' significa lo que se ofrece con respeto y honor en el lugar adecuado. 'Deyyaṃ' se refiere al objeto que debe ser dado. 'Puññaṃ' se refiere a la acción meritoria realizada de tal manera. ๘๐๔. อิทานิ [Pg.187] ยตฺถ อปฺปกมฺปิ กตํ ปุญฺญํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหี’’ติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 804. Ahora, para mostrar y hacer evidente que incluso un pequeño mérito realizado puede tener un gran fruto, dijo el verso: 'Natthi citte pasannamhī'. Este es fácil de comprender. ๘๐๕-๖. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. มเหมเสติ มหามเส ปูชามเส. เจโตปณิธิเหตุ หีติ อตฺตโน จิตฺตสฺส สมฺมเทว ฐปนนิมิตฺตํ, อตฺตสมฺมาปณิธาเนนาติ อตฺโถ. เตนาห ภควา – 805-6. 'Amhepīti' significa 'nosotros también'. 'Mahemaseti' significa 'adoremos' o 'veneremos'. 'Cetopaṇidhihetu hī' significa debido a la causa de establecer correctamente la propia mente; es decir, mediante la correcta dirección de uno mismo. Por eso, el Bendito dijo: ‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา; สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๓); “Ni la madre, ni el padre, ni ningún otro pariente pueden hacer tanto; una mente bien dirigida puede hacer por uno mucho más bien que eso”. เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก เทวานมินฺโท อุยฺยานกีฬาย อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา อตฺตนา อภิณฺหํ ปูชเนยฺยฏฺฐานภูเต จูฬามณิเจติเย สตฺตาหํ ปูชํ อกาสิ. อถ อปเรน สมเยน เทวจาริกํ คตสฺส อายสฺมโต นารทตฺเถรสฺส ตํ ปวตฺตึ คาถาเหว กเถสิ, เถโร ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต ตถา นํ สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ. Habiendo dicho esto, Sakka, el rey de los dioses, abandonó su interés por los juegos en el jardín y, regresando de aquel mismo lugar, él mismo realizó una adoración durante siete días en la estupa Cūḷāmaṇi, que es un lugar digno de veneración constante. Posteriormente, en otra ocasión, le relató este suceso a través de versos al venerable monje Nārada, quien había ido en un viaje celestial. El anciano Nārada informó a los recolectores del Dhamma, y ellos incluyeron esta historia de la Mansión (Vimāna) en el canon (Saṅgaha). Así debe entenderse el final. ปีตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la Mansión Amarilla (Pītavimāna). ๑๐. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา 10. Comentario sobre la Mansión de la Caña de Azúcar (Ucchuvimāna) โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุวิมานํ. ตํ เหฏฺฐา อุจฺฉุวิมาเนน ปาฬิโต จ อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว. เกวลํ ตตฺถ สสฺสุ สุณิสํ ปีฐเกน ปหริตฺวา มาเรสิ, อิธ ปน เลฑฺฑุนาติ อยเมว วิเสโส. วตฺถุโน ปน ภินฺนตฺตา อุภยมฺปิ วิสุํเยว สงฺคหํ อารุฬฺหนฺติ เวทิตพฺพํ. La historia que comienza con 'Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti' es la de la Mansión de la Caña de Azúcar. Esta es similar a la Mansión de la Caña de Azúcar mencionada anteriormente, tanto en el texto Pali como en las circunstancias de su origen. La única diferencia es que, en aquella, la suegra mató a la nuera golpeándola con un pequeño taburete, mientras que en esta la mató arrojándole un terrón de tierra o piedra. Esta es la distinción. Debido a que las historias son diferentes, debe entenderse que ambas versiones del texto Pali fueron incluidas por separado en el canon. ๘๐๘. 808. ‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย; สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก. “Iluminando la tierra junto con los cielos, resplandeces como el sol y la luna. Con tu gloria, belleza, fama y poder, sobresales como Brahma entre los dioses de Tāvatiṃsa junto con Sakka”. ๘๐๙. 809. ‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.188] ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ; อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ. “Te pregunto, oh deidad que llevas guirnaldas de lotos, adornos florales, con una piel que brilla como el oro puro, bellamente adornada y vestida con finas ropas: ¿Quién eres tú, hermosa deidad, que me rindes homenaje?” ๘๑๐. 810. ‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา; ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสญฺญมํ, เกนุปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – “¿Qué acción meritoria realizaste por ti misma anteriormente, cuando eras un ser humano en una vida pasada? ¿Fue una generosidad bien practicada o la restricción de la conducta moral? ¿Por qué acción has nacido en este destino feliz con tal gloria? Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es este el fruto?” อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – El venerable Mahāmoggallāna Thera le preguntó así. Entonces, la deidad respondió con estos versos: ๘๑๑. 811. ‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ; ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา. “Venerable Señor, usted vino a nuestra casa en esta misma aldea para pedir limosna. Entonces, con la mente llena de fe y con una alegría incomparable, le ofrecí un trozo de caña de azúcar”. ๘๑๒. 812. ‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ; น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ. “Después, mi suegra me interrogó: ‘Nuera, ¿dónde tiraste la caña de azúcar?’. Yo le respondí: ‘Señora, no la tiré ni me la comí; se la ofrecí personalmente a un monje de mente serena’”. ๘๑๓. 813. ‘‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม’, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ; เลฑฺฑุํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา. “‘¿Acaso tienes tú la autoridad en esta casa o la tengo yo?’, así me reprendió mi suegra. Tomando un terrón, me golpeó. Habiendo muerto tras ese suceso, he renacido como una deidad”. ๘๑๔. 814. ‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา; เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ. “Realicé esa misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del resultado de esa acción que trae felicidad. Me deleito junto con los dioses y me regocijo con los cinco tipos de placeres celestiales”. ๘๑๕. 815. ‘‘ตเทว [Pg.189] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา; เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ. “Realicé esa misma acción meritoria y ahora disfruto por mí misma del resultado de esa acción que trae felicidad. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, disfruto plenamente de los cinco placeres celestiales”. ๘๑๖. 816. ‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา; เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ. “Tal es el fruto abundante de mi mérito; la ofrenda de la caña de azúcar ha tenido un gran resultado. Me deleito junto con los dioses y me regocijo con los cinco placeres celestiales”. ๘๑๗. 817. ‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา; เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน. “Tal es el fruto abundante de mi mérito; mi ofrenda de caña de azúcar es de gran esplendor. Protegida por el señor de los dioses y guardada por los de Tāvatiṃsa, me regocijo como Sakka, el de los mil ojos, en el jardín de Nandana”. ๘๑๘. 818. ‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ; ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ. “Venerable Señor, acercándome a usted, sabio y compasivo, le rendí homenaje y le pregunté por su bienestar. Luego, con la mente llena de fe y una alegría incomparable, le ofrecí un trozo de caña de azúcar”. เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ. El resto es exactamente igual a lo que se ha dicho anteriormente. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Ucchu Vimāna (La Mansión de la Caña de Azúcar). ๑๑. วนฺทนวิมานวณฺณนา 11. Comentario sobre el Vandanā Vimāna (La Mansión de la Postración) อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ วนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺส คามสฺส มชฺเฌน อติกฺกมนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เต ภิกฺขู ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สญฺชาตคารวพหุมานา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาว ทสฺสนูปจารา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ[Pg.190]. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. อถ นํ ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – La historia que comienza con ‘Abhikkantena vaṇṇena’ es el Vandanā Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el monasterio de Anāthapiṇḍika en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, muchos monjes, habiendo pasado el retiro de la temporada de lluvias en un pequeño asentamiento rural, tras finalizar el retiro y realizar la ceremonia de Pavāraṇā, guardaron sus alojamientos y, tomando sus cuencos y mantos, partieron hacia Sāvatthī con el propósito de ver al Bienaventurado. Al pasar por el centro de cierta aldea, una mujer los vio y, con el corazón lleno de fe y habiendo surgido en ella un gran respeto y veneración, les rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades. Elevando sus manos en saludo (añjali) sobre su cabeza, permaneció allí observándolos con ojos serenos y llenos de fe mientras estuvieran a la vista. Algún tiempo después, ella falleció y renació entre los Treinta y Tres. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó a ella, quien disfrutaba de la gloria celestial allí, con estos versos: ๘๑๙. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 819. “Con una belleza resplandeciente... (pe)... y tu tez ilumina todas las direcciones”. ๘๒๒. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 822. “Esa deidad, regocijada... (pe)... de qué acción es este el fruto”. ๘๒๓. 823. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต; ปาทานิ วนฺทิตฺวา มนํ ปสาทยึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ. “Cuando yo era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes virtuosos, les rendí homenaje a sus pies con el corazón lleno de fe. Con alegría, realicé el saludo con las manos juntas”. ๘๒๔. 824. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – “Debido a eso, tengo tal belleza... (pe)... y mi tez ilumina todas las direcciones”. อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ. Ella respondió con estos versos. ๘๒๓. ตตฺถ สมเณติ สมิตปาเป. สีลวนฺเตติ สีลคุณยุตฺเต. มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สาธุรูปา วติเม อยฺยา ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน’’ติ เตสํ คุเณ อารพฺภ จิตฺตํ ปสาเทสึ. วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสชาตา อหํ วนฺทึ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ปสาทวิกสิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ อิเมสํ สตฺตานํ พหูปการํ, ปเคว วนฺทนาติ. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 823. Aquí, ‘samaṇe’ significa aquellos que han calmado el mal. ‘Sīlavante’ significa dotados de la cualidad de la virtud. ‘Manaṃ pasādayiṃ’ significa que purificó su mente basándose en sus cualidades, pensando: ‘¡Cuán excelentes son estos venerables, practicantes del Dhamma, practicantes de la rectitud, practicantes de la vida santa!’. ‘Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ’ significa que, estando satisfecha y habiendo surgido en ella la alegría, les rindió homenaje. Pensó: ‘Incluso el mero acto de ver a estos monjes amables con ojos abiertos por la fe es de gran beneficio para los seres; ¡cuánto más lo será rendirles homenaje!’. Por eso se dice: ‘Tena metādiso vaṇṇo’, etc. El resto es tal como se ha explicado antes. วนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Vandanā Vimāna. ๑๒. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา 12. Comentario sobre el Rajjumālā Vimāna อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ รชฺชุมาลาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน คยาคามเก อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตา ตสฺมึเยว คาเม เอกสฺส พฺราหฺมณกุมารสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คตา, ตสฺมึ เคเห อิสฺสริยํ วตฺเตนฺตี ติฏฺฐติ. สา [Pg.191] ตสฺมึ เคเห ทาสิยา ธีตรํ ทิสฺวา น สหติ. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย โกเธน ตฏตฏายมานา อกฺโกสติ ปริภาสติ, ขฏกญฺจสฺสา เทติ. ยทา ปน สา วยปฺปตฺติยา กิจฺจสมตฺถา ชาตา, ตทา นํ ชณฺณุกปฺปรมุฏฺฐีหิ ปหรเตว ยถา ตํ ปุริมชาตีสุ พทฺธาฆาตา. La historia que comienza con ‘Abhikkantena vaṇṇena’ es el Rajjumālā Vimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en la aldea de Gayā, la hija de cierto brahmán, habiendo sido entregada a un joven brahmán en esa misma aldea, fue a vivir a la casa de su esposo y permaneció allí ejerciendo autoridad en ese hogar. Ella, al ver a la hija de una sirvienta en esa casa, no podía soportarla. Desde el momento en que la vio, se enfurecía de rabia, la insultaba, la amenazaba y la golpeaba con el puño cerrado. Cuando esa joven alcanzó la edad en que podía realizar las tareas domésticas, la golpeaba con las rodillas, los codos y los puños, tal como corresponde a alguien que mantiene un antiguo rencor de vidas pasadas. สา กิร ทาสี กสฺสปทสพลสฺส กาเล ตสฺสา สามินี อโหสิ, อิตรา ทาสี. สา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ มุฏฺฐิอาทีหิ จ อภิณฺหํ อภิหนติ. สา เตน นิพฺพินฺนา ยถาพลํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ‘‘อนาคเต อหํ สามินี หุตฺวา อิมิสฺสา อุปริ อิสฺสริยํ วตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. อถ สา ทาสี ตโต จุตา อปราปรํ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วุตฺตนเยน คยาคามเก พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คตา, อิตราปิ ตสฺสา ทาสี อโหสิ. เอวํ พทฺธาฆาตตาย สา ตํ วิเหเฐติ. Se dice que esa sirvienta, en el tiempo del Buda Kassapa, el poseedor de los diez poderes, fue la ama de la otra mujer, quien entonces era la sirvienta. Ella solía golpearla frecuentemente con terrones, palos, puños y demás. Aquella sirvienta, hastiada por ese trato, habiendo realizado méritos como la generosidad según su capacidad, formuló una aspiración: ‘En el futuro, que yo sea la señora y pueda ejercer autoridad sobre esta mujer’. Así, habiendo fallecido de aquella existencia y transcurrido a través del saṃsāra, nació en una familia de brahmanes en la aldea de Gayā en esta actual era búdica, tal como se ha dicho, y fue a la casa de su esposo; la otra mujer también nació como su sirvienta. De este modo, debido a ese antiguo rencor, ella la atormentaba. เอวํ วิเหเฐนฺตี อการเณเนว เกเสสุ คเหตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ สุหตํ หนิ. สา นฺหาปิตสาลํ คนฺตฺวา ขุรมุณฺฑํ กาเรตฺวา อคมาสิ. สามินี ‘‘กึ เช ทุฏฺฐทาสิ มุณฺฑนมตฺเตน ตว วิปฺปโมกฺโข’’ติ รชฺชุํ สีเส พนฺธิตฺวา ตตฺถ นํ คเหตฺวา โอณเมตฺวา ฆาเตติ, ตสฺสา ตญฺจ รชฺชุํ อปเนตุํ น เทติ. ตโต ปฏฺฐาย ทาสิยา ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ นามํ อโหสิ. De esta manera, la nuera del brahmán, acosándola sin ningún motivo, la agarró por el cabello y la golpeó severamente con manos y pies. Ella fue a la peluquería, se hizo afeitar la cabeza con una navaja y regresó. La señora dijo: ‘¡Oye, esclava malvada! ¿Acaso por el solo hecho de afeitarte la cabeza habrá liberación para ti?’, y atándole una cuerda en la cabeza, la sujetó por ella, la inclinó y la golpeó; no le permitía quitarse esa cuerda. Desde entonces, el nombre de la esclava fue ‘Rajjumālā’ (la de la guirnalda de cuerdas). อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต รชฺชุมาลาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ, ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ ทิสฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. รชฺชุมาลาปิ โข ทิวเส ทิวเส ตาย ตถา วิเหฐิยมานา ‘‘กึ เม อิมินา ทุชฺชีวิเตนา’’ติ นิพฺพินฺนรูปา ชีวิเต มริตุกามา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี วิย เคหโต นิกฺขนฺตา อนุกฺกเมน วนํ ปวิสิตฺวา ภควโต นิสินฺนรุกฺขสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺส รุกฺขสฺส สาขาย รชฺชุํ พนฺธิตฺวา ปาสํ กตฺวา อุพฺพนฺธิตุกามา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี อทฺทส ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ. ทิสฺวา พุทฺธคารเวน อากฑฺฒิยมานหทยา [Pg.192] ‘‘กึ นุ โข ภควา มาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ, ยมหํ สุตฺวา อิโต ทุชฺชีวิตโต มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. Un día, al amanecer, el Maestro salió de la absorción de la gran compasión y, observando el mundo, vio la condición para el fruto de entrar en la corriente de Rajjumālā y el establecimiento en los refugios y preceptos de aquella mujer brahmán. Entró en el bosque y se sentó al pie de un árbol, emitiendo los rayos de Buda de seis colores. Rajjumālā, siendo atormentada así día tras día por aquella mujer, pensó: ‘¿De qué me sirve esta vida miserable?’. Hastiada de la vida y deseando morir, tomó un cántaro y salió de la casa como si fuera al lugar de agua; habiendo entrado gradualmente en el bosque, no lejos del árbol donde estaba sentado el Bienaventurado, ató una cuerda a la rama de un árbol, hizo un lazo y, deseando ahorcarse, miró hacia aquí y allá; entonces vio al Bienaventurado allí sentado, inspirador, sereno, habiendo alcanzado la suprema paz y autocontrol, emitiendo los rayos de Buda de seis colores. Al verlo, con el corazón atraído por la reverencia hacia el Buda, pensó: ‘¿Acaso el Bienaventurado enseñará el Dhamma incluso a personas como yo, escuchando el cual pueda liberarme de esta vida miserable?’. อถ ภควา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา อมเตน วิย อภิสิตฺตา ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺสา ภควา อนุปุพฺพิกถานุปุพฺพกํ จตุสจฺจกถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ‘‘วฏฺฏติ เอตฺตโก รชฺชุมาลาย อนุคฺคโห, อิทาเนสา เกนจิ อปฺปธํสิยา ชาตา’’ติ อรญฺญโต นิกฺขมิตฺวา คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. รชฺชุมาลาปิ อตฺตานํ วินิปาเตตุํ อภพฺพตาย ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย จ ‘‘พฺราหฺมณี มํ หนตุ วา วิเหเฐตุ วา ยํ วา ตํ วา กโรตู’’ติ ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. สามิโก เคหทฺวาเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ อชฺช อุทกติตฺถํ คตา จิรายิตฺวา อาคตา, มุขวณฺโณ จ เต อติวิย วิปฺปสนฺโน, ตฺวญฺจ อญฺเญน อากาเรน อุปฏฺฐาสิ, กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. Entonces el Bienaventurado, conociendo el curso de sus pensamientos, la llamó diciendo: ‘¡Rajjumālā!’. Ella, al oír eso, como si hubiera sido rociada con el néctar de la inmortalidad, invadida por una alegría incesante, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y se quedó a un lado. El Bienaventurado le dio una enseñanza gradual seguida de la enseñanza de las Cuatro Nobles Verdades, y ella se estableció en el fruto de entrar en la corriente. El Maestro, considerando que esta ayuda era suficiente para Rajjumālā y que ahora nadie podría dañarla, salió del bosque y se sentó al pie de otro árbol cerca de la aldea. Rajjumālā, debido a su incapacidad para quitarse la vida y por estar dotada de paciencia, amor y compasión, pensó: ‘Que la mujer brahmán me mate o me atormente, o que haga lo que quiera’, y tomando agua con el cántaro, regresó a casa. El dueño de la casa, parado en la puerta, al verla, le preguntó: ‘Hoy fuiste al lugar de agua y has tardado mucho en volver. El color de tu rostro es sumamente radiante y te presentas con una apariencia diferente. ¿A qué se debe esto?’. Ella le relató lo sucedido. พฺราหฺมโณ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รชฺชุมาลาย อุปริ ‘‘ตยา น กิญฺจิ กาตพฺพ’’นฺติ สุณิสาย วตฺวา ตุฏฺฐมานโส สีฆตรํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สาทเรน กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สุณิสาปิสฺส อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. คยาคามวาสิโนปิ พฺราหฺมณคหปติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อปฺเปกจฺเจ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, อปฺเปกจฺเจ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. El brahmán, al oír sus palabras, se alegró. Fue a la casa y le dijo a su nuera: ‘No debes hacerle nada a Rajjumālā’. Con el corazón satisfecho, fue rápidamente ante el Maestro, le rindió homenaje y, tras intercambiar saludos cordiales, invitó al Maestro, lo llevó a su propia casa y lo atendió con excelente comida dura y blanda. Cuando el Bienaventurado terminó de comer y retiró su mano del cuenco, el brahmán se acercó y se sentó a un lado; su nuera también se acercó, le rindió homenaje y se sentó a un lado. Los brahmanes y dueños de casa residentes en la aldea de Gayā, al oír lo ocurrido, también se acercaron al Bienaventurado; algunos le rindieron homenaje y se sentaron a un lado, otros intercambiaron palabras de cortesía y se sentaron a un lado. สตฺถา รชฺชุมาลาย ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิตฺถารโต กเถตฺวา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณี จ มหาชโน จ ตตฺถ สนฺนิปติโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. สตฺถา อาสนา อุฏฺฐหิตฺวา สาวตฺถิเมว อคมาสิ. พฺราหฺมโณ รชฺชุมาลํ ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺส สุณิสา รชฺชุมาลํ ปิยจกฺขูหิ โอโลเกนฺตี ยาวชีวํ มนาเปเนว สิเนเหน ปริหริ. รชฺชุมาลา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร [Pg.193] อโหสิ. สา สฏฺฐิสกฏภารปฺปมาเณหิ ทิพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา อจฺฉราสหสฺสปริวุตฺตา นนฺทนวนาทีสุ มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา ปมุทิตมนา วิจรติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ คโต ตํ มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน มหติยา เทวิทฺธิยา วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. El Maestro relató detalladamente las acciones realizadas en vidas pasadas por Rajjumālā y por aquella mujer brahmán, y enseñó el Dhamma adecuado para la asamblea presente. Al oír el Dhamma, tanto la mujer brahmán como la gran multitud allí reunida se establecieron en los refugios y en los preceptos. El Maestro se levantó de su asiento y regresó a Sāvatthi. El brahmán puso a Rajjumālā en la posición de hija. Su nuera, mirando a Rajjumālā con ojos de afecto, la cuidó con amor y deleite por el resto de su vida. Posteriormente, Rajjumālā falleció y renació entre los dioses de Tāvatiṃsa, teniendo un séquito de mil ninfas. Con su cuerpo adornado con ornamentos divinos equivalentes al peso de sesenta carros, rodeada por mil ninfas, ella pasea por el bosque de Nandana y otros lugares, disfrutando de la gran gloria divina con el corazón lleno de gozo. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, al verla resplandeciente con gran poder y esplendor divino, le preguntó sobre la acción meritoria realizada por ella con estos versos. ๘๒๖. 826. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต; หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺห, นจฺจสิ สุปฺปวาทิเต. ‘Con una belleza espléndida, tú que estás ahí, oh deidad; moviendo manos y pies, bailas al compás de la música bien ejecutada.’ ๘๒๗. 827. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา. “Mientras bailas, de cada uno de tus miembros emanan sonidos celestiales, agradables de escuchar y encantadores al corazón”. ๘๒๘. 828. ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส; ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา. “Mientras bailas, de cada uno de tus miembros se difunden fragancias celestiales, aromas puros y encantadores”. ๘๒๙. 829. ‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. “Mientras giras tu cuerpo, los ornamentos de tus trenzas emiten un sonido como el de una orquesta de cinco instrumentos musicales”. ๘๓๐. 830. ‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา; เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา. “Tus guirnaldas de la cabeza, movidas y agitadas por la brisa, emiten un sonido como el de una orquesta de cinco instrumentos musicales”. ๘๓๑. 831. ‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา; วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา. “La guirnalda de tu cabeza, de fragancia pura y encantadora, difunde su aroma en todas las direcciones, tal como el árbol celestial Mañjūsaka”. ๘๓๒. 832. ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ; เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. “Se percibe esa fragancia pura y se contempla tu forma sobrehumana. Oh deidad, habiéndote preguntado, dime: ¿de qué acción es este el fruto?” ๘๒๖. ตตฺถ หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺหาติ หตฺเถ จ ปาเท จ วิวิเธหิ อากาเรหิ คเหตฺวา, ปุปฺผมุฏฺฐิปุปฺผญฺชลิอาทิเภทสฺส สาขาภินยสฺส ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ หตฺเถ, จ, สมปาทาทีนมฺปิ ฐานวิเสสานํ ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ ปาเท จ อุปาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. จ-สทฺเทน สาขาภินยํ สงฺคณฺหาติ. นจฺจสีติ นฏสิ. ยา ตฺวนฺติ ยา วุตฺตนยวเสน นจฺจํ กโรสีติ อตฺโถ. สุปฺปวาทิเตติ สุนฺทเร ปวชฺชเน สติ ตว นจฺจสฺส อนุรูปวเสน วีณาวํสมุทิงฺคตาฬาทิเก วาทิยมาเน, ปญฺจงฺคิเก ตูริเย ปคฺคยฺหมาเนติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐาวิมาเน วุตฺตนยเมว. 826. “En ese pasaje, ‘moviendo manos y pies’ significa mover las manos y los pies de diversas maneras; mostrando gestos con las manos como el de ofrecer flores con las palmas juntas o abiertas, y mostrando diversas posiciones de los pies. La palabra ‘ca’ incluye otros gestos corporales. ‘Bailas’ significa que ejecutas la danza. ‘Cuando se toca bien’ significa cuando se tocan armoniosamente laúdes, flautas, tambores y címbalos, acompañando tu danza con una orquesta de cinco tipos de instrumentos. El resto es igual a lo explicado anteriormente”. เอวํ [Pg.194] เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Habiendo sido interrogada de esta manera por el anciano Mahā-Moggallāna, esa deidad explicó su nacimiento previo y demás mediante estas estrofas: ๘๓๓. 833. ‘‘ทาสี อหํ ปุเร อาสึ, คยายํ พฺราหฺมณสฺสหํ; อปฺปปุญฺญา อลกฺขิกา, รชฺชุมาลาติ มํ วิทุํ. “Anteriormente, en Gayā, yo era la sirvienta de un brahmán; tenía poco mérito y era desafortunada. La gente me conocía allí por el nombre de Rajjumālā”. ๘๓๔. 834. ‘‘อกฺโกสานํ วธานญฺจ, ตชฺชนาย จ อุคฺคตา; กุฏํ คเหตฺวา นิกฺขมฺม, อคญฺฉึ อุทหาริยา. “Abrumada por los insultos, los golpes y las amenazas, tomé un cántaro y salí de la casa como si fuera a buscar agua”. ๘๓๕. 835. ‘‘วิปเถ กุฏํ นิกฺขิปิตฺวา, วนสณฺฑํ อุปาคมึ; ‘อิเธวาหํ มริสฺสามิ, โก อตฺโถ ชีวิเตน เม’. “Dejé el cántaro en un lugar apartado y me adentré en la espesura del bosque pensando: ‘Moriré aquí mismo, ¿qué sentido tiene para mí seguir viviendo?’”. ๘๓๖. 836. ‘‘ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวาน, อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเป; ตโต ทิสา วิโลเกสึ, ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต’. “Habiendo hecho un lazo firme y habiéndolo colgado de la rama de un árbol, miré entonces en todas las direcciones: ‘¿Hay alguien acaso que habite en este bosque?’.” ๘๓๗. 837. ‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สพฺพโลกหิตํ มุนึ; นิสินฺนํ รุกฺขมูลสฺมึ, ฌายนฺตํ อกุโตภยํ. “Allí vi al Plenamente Despierto, el sabio que busca el bienestar de todo el mundo, sentado al pie de un árbol, meditando, libre de todo temor.” ๘๓๘. 838. ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน; ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต, มนุสฺโส อุทาหุ เทวตา’. “En mí surgió una conmoción espiritual (saṃvega), asombrosa y erizadora; pensé: ‘¿Quién es este que habita en el bosque? ¿Un ser humano o una deidad?’.” ๘๓๙. 839. ‘‘ปาสาทิกํ ปสาทนียํ, วนา นิพฺพนมาคตํ; ทิสฺวา มโน เม ปสีทิ, นายํ ยาทิสกีทิโส. “Al verlo tan sereno e inspirador, que habiendo salido de la selva de las deficiencias alcanzó el Nibbāna, mi mente se llenó de fe: ‘Este no es un hombre cualquiera’.” ๘๔๐. 840. ‘‘คุตฺตินฺทฺริโย ฌานรโต, อพหิคฺคตมานโส; หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อยํ ภวิสฺสติ. “Con los sentidos protegidos, deleitándose en la meditación, con la mente no dirigida hacia afuera, dedicado al bienestar de todo el mundo; este debe ser el Buddha.” ๘๔๑. 841. ‘‘ภยเภรโว ทุราสโท, สีโหว คุหมสฺสิโต; ทุลฺลภายํ ทสฺสนาย, ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา. “Imponente y difícil de abordar, como un león en su cueva; verlo es algo difícil de obtener, como la flor del árbol Udumbara.” ๘๔๒. 842. ‘‘โส มํ มุทูหิ วาจาหิ, อาลปิตฺวา ตถาคโต; รชฺชุมาเลติ มํโวจ, สรณํ คจฺฉ ตถาคตํ. “Aquel Tathāgata, llamándome con palabras amables, me dijo: ‘Rajjumālā, busca refugio en el Tathāgata’.” ๘๔๓. 843. ‘‘ตาหํ [Pg.195] คิรํ สุณิตฺวาน, เนลํ อตฺถวตึ สุจึ; สณฺหํ มุทุญฺจ วคฺคุญฺจ, สพฺพโสกาปนูทนํ. “Habiendo escuchado esas palabras impecables, significativas, puras, suaves, dulces y melodiosas, que eliminan todo pesar, mi mente se regocijó.” ๘๔๔. 844. ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา, ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ; หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, อนุสาสิ ตถาคโต. “Sabiendo que mi mente estaba preparada, llena de fe y purificada, el Tathāgata, dedicado al bienestar de todo el mundo, me instruyó.” ๘๔๕. 845. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจ, อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโว; ทุกฺขนิโรโธ มคฺโค จ, อญฺชโส อมโตคโธ. “‘Esto es el sufrimiento’, me dijo; ‘este es el origen del sufrimiento, el cese del sufrimiento y el camino, la senda directa que conduce a lo Inmortal’.” ๘๔๖. 846. ‘‘อนุกมฺปกสฺส กุสลสฺส, โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตา; อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ. “Permaneciendo en la instrucción de aquel compasivo y sabio, alcancé la paz inmortal, el Nibbāna, el estado inamovible.” ๘๔๗. 847. ‘‘สาหํ อวฏฺฐิตาเปมา, ทสฺสเน อวิกมฺปินี; มูลชาตาย สทฺธาย, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา. “Con un amor firme y una visión inamovible, a través de una fe arraigada, soy una verdadera hija del Buddha, nacida de su corazón.” ๘๔๘. 848. ‘‘สาหํ รมามิ กีฬามิ, โมทามิ อกุโตภยา; ทิพฺพมาลํ ธารยามิ, ปิวามิ มธุมทฺทวํ. “Yo disfruto, juego y me regocijo sin temor a nada; porto guirnaldas divinas y bebo el néctar dulce y suave.” ๘๔๙. 849. ‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม; อาฬมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย. “Sesenta mil instrumentos musicales me deleitan: los tambores Āḷamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī y Saṃsaya”. ๘๕๐. 850. ‘‘โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วิณาโมกฺขา จ นาริโย; นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา. “Y también los tambores Pokkhara y Suphassa; y las ninfas celestiales Veṇāmokkhā, Nandā, Sunandā, Soṇadinnā y Sucimhitā”. ๘๕๑. 851. ‘‘อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติทารุณี; เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี. Alambusā, Missakesī, Puṇḍarīkā y Atidāruṇī; Eṇīphassā, Suphassā, Subhaddā y la de voz suave, Muduvādinī. ๘๕๒. 852. ‘‘เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา; ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา. Estas y otras ninfas divinas, las mejores entre las doncellas celestiales, despiertan mi alegría; ellas, acercándose a mí en el momento oportuno, me hablaron. ๘๕๓. 853. ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส; นยิทํ อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ. “Ea, dancemos y cantemos; ea, te deleitaremos”. Ciertamente, este deleite no es para quienes no han realizado méritos; esto es solo para quienes han realizado méritos. ๘๕๔. 854. ‘‘อโสกํ [Pg.196] นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ; สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ. Este gran bosque de los treinta y tres dioses es libre de penas, deleitable y hermoso; la felicidad no existe para quienes no han realizado méritos, ni en este mundo ni en el más allá. ๘๕๕. 855. ‘‘สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ; เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ; กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน. La felicidad es para quienes han realizado méritos, tanto en este mundo como en el más allá; aquellos que desean la compañía de tales dioses deben realizar abundantes actos meritorios. Pues quienes han realizado méritos se regocijan en el cielo, provistos de todos los placeres. ๘๕๖. 856. ‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา; ทกฺขิเณยฺยา มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตานมากรา; ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺเค โมทนฺติ ทายกา’’ติ. “¡Ciertamente, los Tathāgatas aparecen para el bienestar de muchos! Son dignos de ofrendas para los hombres, fuentes de campos de mérito donde, habiendo realizado actos de generosidad, los donantes se regocijan en el cielo.” ๘๓๓. ตตฺถ ทาสี อหํ ปุเร อาสินฺติ ปุเร ปุริมชาติยํ อหํ อนฺโตชาตา ทาสี อโหสึ. ตตฺถ กสฺสาติ อาห ‘‘คยายํ พฺราหฺมณสฺสห’’นฺติ, คยานามเก คาเม อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส. หนฺติ นิปาตมตฺตํ. อปฺปปุญฺญาติ มนฺทภาคฺยา อปุญฺญา. อลกฺขิกาติ นิสฺสิริกา กาลกณฺณี. รชฺชุมาลาติ มํ วิทุนฺติ, เกเส คเหตฺวา อากฑฺฒนปริกฑฺฒนทุกฺเขน มุณฺฑเก กเต ปุนปิ ตทตฺถเมว สีเส ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตรชฺชุกุณฺฑลกวเสน ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ มํ มนุสฺสา ชานึสุ. 833. Allí, ‘En el pasado fui una sirvienta’ (dāsī ahaṃ pure āsiṃ) significa que en la existencia previa fui una sirvienta nacida en la casa. Respecto a ‘de quién’, dice: ‘de un brahmán en Gayā’ (gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ), es decir, de cierto brahmán en el pueblo llamado Gayā. ‘Haṃ’ es una mera partícula. ‘Con poco mérito’ (appapuññā) significa de escasa fortuna y sin méritos. ‘Desdichada’ (alakkhikā) significa sin esplendor, una persona de mala suerte. ‘Me conocían como Rajjumālā’ (rajjumālāti maṃ viduṃ) significa que los hombres me conocían con ese nombre porque, debido al sufrimiento de ser arrastrada de aquí para allá siendo tomada por los cabellos, una vez que me raparon la cabeza, me ataron firmemente una cuerda a la cabeza para seguir arrastrándome. ๘๓๔. วธานนฺติ ตาฬนานํ. ตชฺชนายาติ ภยสํตชฺชเนน. อุคฺคตาติ อุคฺคตาย โทมนสฺสุปฺปตฺติยา. อุทหาริยาติ อุทกหาริกา, อุทกํ อาหรนฺตี วิย หุตฺวาติ อธิปฺปาโย. 834. ‘Golpes’ (vadhānaṃ) significa azotes. ‘Amenazas’ (tajjanāya) significa por medio de la intimidación con el miedo. ‘Abrumada’ (uggatā) significa surgida por la aparición de la aflicción mental. ‘Como quien va a buscar agua’ (udahāriyā) significa actuando como una portadora de agua, como si estuviera trayendo agua; este es el sentido. ๘๓๕. วิปเถติ อปเถ, มคฺคโต อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. กฺวตฺโถติ โก อตฺโถ. โสเยว วา ปาโฐ. 835. “Vipathe” significa fuera del camino, habiéndose desviado de la senda. “Kvattho” significa “¿qué utilidad tiene?”. Alternativamente, existe esa misma lectura. ๘๓๖. ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ พนฺธนปาสํ ถิรํ อจฺฉิชฺชนกํ กตฺวา. อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเปติ วิฏเป ลคฺคนวเสน ปาทเป รุกฺเข ขิปิตฺวา. ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ อิมํ วนํ ปวิสนวเสน อสฺสิโต นุ โข โกจิ อตฺถิ, ยโต เม มรณนฺตราโย สิยาติ อธิปฺปาโย. 836. “Habiendo hecho un lazo firme” significa habiendo confeccionado una soga de atar fuerte e irrompible. “Colgándose de un árbol” significa arrojándola sobre un árbol, colgándola de una rama. “Entonces miré a todas las direcciones: ¿habrá alguien en el bosque?” expresa el deseo de saber si habría alguien que hubiese entrado en el bosque que pudiera evitar su muerte; este es el significado. ๘๓๗. สมฺพุทฺธนฺติอาทิ [Pg.197] ตทา ตสฺสา ตาทิเส นิจฺฉเย อสติปิ สภาววเสน วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – สยเมว สมฺมเทว จ สพฺพสฺสาปิ พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา สมฺพุทฺธํ, มหากรุณาโยเคน หีนาทิเภทภินฺนสฺส สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เอกนฺตหิตตฺตา สพฺพโลกหิตํ, อุภยโลกํ มุนนโต มุนึ, นิสชฺชาวเสน กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ฐานา จาวนาภาเวน จ นิสินฺนํ, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนฺตํ, โพธิมูเลเยว ภยเหตูนํ สมุจฺฉินฺนตฺตา กุโตจิปิ ภยาภาวโต อกุโตภยนฺติ เวทิตพฺพํ. 837. “Al plenamente despierto”, etc., fue dicho según la naturaleza de ella en aquel momento, aunque no tuviera todavía tal firme decisión. Su significado es: “Sambuddha” es el plenamente despierto por haber comprendido por sí mismo y correctamente todo lo que debe ser comprendido. “Sabbalokahita” es el beneficio de todo el mundo por estar dedicado exclusivamente al bienestar de todos los seres, sin distinción, mediante su gran compasión. “Muni” es el sabio por conocer ambos mundos. “Nisinna” es sentado, por no moverse de su estado debido a la ausencia de perturbaciones de las impurezas. “Jhāyanta” es meditando mediante la contemplación del objeto y de las características de la realidad. “Akutobhaya” es el que no teme de ninguna parte, por haber erradicado totalmente las causas del miedo al pie del árbol Bodhi; así debe entenderse. ๘๓๘. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โส ตสฺสา ภควโต ทสฺสเนน อุปฺปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค’’ติ. 838. “Saṃvega” es el conocimiento acompañado de urgencia espiritual y temor; este surgió en ella al ver al Bienaventurado. Por eso dijo: “en mí surgió la urgencia espiritual”. ๘๓๙. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตาย สมนฺตปาสาทิกาย อตฺตโน สรีรโสภาสมฺปตฺติยา รูปกายทสฺสนพฺยาวฏสฺส ชนสฺส สาธุภาวโต ปสาทสํวฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ปสาทนียนฺติ ทสพล-จตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิก-พุทฺธธมฺมปภุติอปริมาณคุณสมนฺนาคตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติยา สริกฺขกชนสฺส ปสีทิตพฺพยุตฺตํ, ปาสาทิกนฺติ อตฺโถ. วนาติ กิเลสวนโต อปกฺกมิตฺวา. นิพฺพนมาคตนฺติ นิตฺตณฺหภาวํ นิพฺพานเมว อุปคตํ อธิคตํ. ยาทิสกีทิโสติ โย วา โส วา, ปจุรชโนติ อตฺโถ. 839. “Pāsādika” significa que inspira devoción; debido a la perfección de la belleza de su cuerpo, adornado con las treinta y dos marcas del gran hombre, las ochenta marcas menores, el aura de una braza y la corona de luz, acrecienta la fe de las personas dedicadas a contemplar su forma física. “Pasādanīya” significa digno de fe debido a la perfección de su cuerpo del Dhamma, dotado de cualidades inconmensurables como los diez poderes, las cuatro intrepideces, los seis conocimientos extraordinarios y las dieciocho cualidades búdicas; es inspirador de devoción para quienes son aptos para ello. “Vanā” significa habiéndose alejado del bosque de las impurezas. “Nibbanamāgata” significa que ha alcanzado el Nirvana, es decir, el estado libre de sed o deseo. “Yādisakīdiso” se refiere a cualquier persona, la gente común. ๘๔๐-๔๑. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อคฺคมคฺคโคปนาย โคปิตตฺตา คุตฺตินฺทฺริโย. อคฺคผลชฺฌานาภิรติยา ฌานรโต. ตโต เอว พหิภูเตหิ รูปาทิอารมฺมเณหิ อปกฺกมิตฺวา วิสยชฺฌตฺเต นิพฺพาเน จ โอคาฬฺหจิตฺตตาย อพหิคฺคตมานโส. มิจฺฉาคาหโมจนภเยน วิปลฺลาสวนฺเตหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกหิ ภายิตพฺพโต เตสญฺจ ภยชนนโต ภยเภรโว. ปโยคาสยวิปนฺเนหิ อนุปคมนียโต จ เกนจิปิ อนาสาทนียโต จ ทุราสโท. ทุลฺลภายนฺติ ทุลฺลโภ อยํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุมฺปิ. ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถาติ ยถา นาม อุทุมฺพเร ภวํ ปุปฺผํ ทุลฺลภทสฺสนํ, กทาจิเทว ภเวยฺย, น วา ภเวยฺย, เอวํ อีทิสสฺส อุตฺตมปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ. 840-41. “Guttindriyo” es quien tiene los sentidos protegidos por haberlos resguardado mediante el camino supremo. “Jhānarato” es el que se deleita en la meditación del fruto supremo. Debido a ello, es “abahiggatamānaso” (de mente no externalizada), por haberse apartado de los objetos externos y tener la mente inmersa en el Nirvana. “Bhayabheravo” significa que es temible para quienes poseen puntos de vista erróneos y perversiones, por el temor que les infunde. “Durāsado” significa difícil de asediar por ser inalcanzable para quienes han fallado en su propósito y por ser imperturbable. “Dullabhāyaṃ” significa que él es difícil de encontrar. “Dassanāya” significa incluso para llegar a verlo. “Como la flor del udumbara” significa que así como la flor del árbol udumbara es de visión muy difícil y rara vez ocurre, de igual modo es difícil de ver a una persona superior de tal naturaleza. ๘๔๒. โส [Pg.198] ตถาคโต มุทูหิ วาจาหิ สณฺหาย วาจาย ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ มํ อาลปิตฺวา อามนฺเตตฺวา สรณํ คจฺฉ ตถาคตนฺติ ‘‘ตถา อาคโต’’ติอาทินา ตถาคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณํ คจฺฉาติ มํ อโวจ อภาสีติ โยชนา. 842. Ese Tathāgata, llamándome con palabras suaves y delicadas, diciendo: “¡Rajjumālā!”, me habló diciendo: “Busca refugio en el Tathāgata”, queriendo decir: “ve por refugio al Buda plenamente despierto que ha venido de la misma manera que los budas anteriores”; esta es la conexión gramatical. ๘๔๓-๔. ตาหนฺติ ตํ อหํ. คิรนฺติ วาจํ. เนลนฺติ นิทฺโทสํ. อตฺถวตินฺติ อตฺถยุตฺตํ สาตฺถํ, เอกนฺตหิตํ วา. วจีโสเจยฺยตาย สุจึ. อกกฺขฬตาย สณฺหํ. เวเนยฺยานํ มุทุภาวกรตฺตา มุทุ. สวนียภาเวน วคฺคุํ. สพฺพโสกาปนูทนนฺติ ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปชฺชนกสฺส สพฺพสฺสาปิ โสกสฺส วิโนทนํ คิรํ สุตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา อโหสินฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ ทานกถํ อาทึ กตฺวา อุสฺสกฺกิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ วิภาวนวเสน ปวตฺติตํ ภควโต อนุปุพฺพิกถํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา’’ติอาทิ. 843-4. “Tāhaṃ” es “a él, yo”. “Giraṃ” es la palabra. “Nelaṃ” es sin tacha. “Atthavatiṃ” significa dotada de sentido y provecho, o exclusivamente beneficiosa. “Suciṃ” es pura por la excelencia de su lenguaje. “Saṇhaṃ” es tersa por no ser ruda. “Mudu” es suave por ablandar el corazón de los seres. “Vagguṃ” es melodiosa. “Sabbasokāpanūdanaṃ” es la palabra que disipa todo el pesar nacido de la pérdida de parientes y otras desgracias; al oírla, su corazón se llenó de fe. Esto se refiere a la instrucción gradual del Bienaventurado, que comenzó con la enseñanza sobre la generosidad y culminó mostrando los beneficios de la renuncia. Por eso dijo: “viendo que mi mente estaba lista”, etc. ตตฺถ กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ, เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ, ภาวนากมฺมสฺส โยคฺคจิตฺตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ปสนฺนํ สุทฺธมานส’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ปสนฺน’’นฺติ อิมินา อสฺสทฺธิยาปคมมาห, ‘‘สุทฺธมานส’’นฺติ อิมินา กามจฺฉนฺทาทิอปคมเนน มุทุจิตฺตตํ อุทคฺคจิตฺตตญฺจ ทสฺเสติ. อนุสาสีติ โอวทิ, สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สห อุปาเยน ปวตฺตินิวตฺติโย อุปทิสีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. อนุสาสิตาการทสฺสนญฺเหตํ. Allí, “kallacitta” es la mente manejable; habiéndose eliminado las impurezas mentales como la falta de fe mediante la enseñanza previa, la mente se vuelve apta para la enseñanza superior; es la mente preparada para la meditación. Por eso dijo: “con la mente clara y pura”. Con “clara” indica la ausencia de duda; con “mente pura” muestra la suavidad y el júbilo mental debido a la ausencia del deseo sensual. “Anusāsī” significa que la instruyó; junto con la enseñanza fundamental del Dhamma, le indicó el surgimiento y el cese de las cosas. Por eso dijo: “esto es el sufrimiento”, etc., mostrando así la forma en que fue instruida. ๘๔๕. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ อิทํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ พาธกสภาวตฺตา กุจฺฉิกํ หุตฺวา ตุจฺฉสภาวตฺตา ตถตฺตา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ มยฺหํ อภาสิ. อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ อามตณฺหาทิเภทา ตณฺหา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว อุปฺปตฺติ เหตุ สมุทโย อริยสจฺจนฺติ. ทุกฺขนิโรโธติ ทุกฺขสฺส สนฺติภาโว อสงฺขตธาตุ นิโรโธ อริยสจฺจนฺติ. อนฺตทฺวยสฺส ปริวชฺชนโต อญฺชโส นิพฺพานคามินิปฏิปทาภาวโต อมโตคโธ มคฺโค อริยสจฺจนฺติ มํ อโวจาติ สมฺพนฺโธ. 845. En ese pasaje, “me dijo: esto es el sufrimiento” significa: “este conjunto de fenómenos de los tres planos de existencia, excluyendo la sed, por su naturaleza opresiva y despreciable, es la Noble Verdad del Sufrimiento”. “Este es el origen del sufrimiento” significa que esta sed, en sus diversas formas, es la causa y el origen de dicho sufrimiento, la Noble Verdad del Origen. “El cese del sufrimiento” es la Noble Verdad del Cese, el elemento incondicionado de paz. “El camino” es la Noble Verdad del Camino que conduce al Nirvana, el sendero recto que evita los dos extremos; así me lo dijo; tal es la conexión de los términos. ๘๔๖. กุสลสฺสาติ [Pg.199] โอวาททาเน เวเนยฺยทมเน เฉกสฺส, อปฺปมาทปฏิปตฺติยา วา มตฺถกปฺปตฺติยา อนวชฺชสฺส. โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตาติ ยถาวุตฺเต โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา สจฺจปฏิเวเธน อหํ ปติฏฺฐิตา. เตนาห ‘‘อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุต’’นฺติ, อิทํ โอวาเท ปติฏฺฐานสฺส การณวจนํ. ยา นิจฺจตาย มรณาภาวโต อมตํ, สพฺพทุกฺขวูปสมตาย สนฺตึ, อธิคตานํ อจวนเหตุตาย อจฺจุตํ นิพฺพานํ ปทํ อชฺฌคา อธิคญฺฉิ, สา เอกํเสน สตฺถุ โอวาเท ปติฏฺฐิตา นามาติ. 846. «Del hábil» (kusalassa) se refiere a quien es diestro en dar consejos y en domar a quienes deben ser domados, o a quien es irreprochable por haber alcanzado la cúspide de la práctica de la diligencia. «Estoy establecida en el consejo» (ovādamhi ahaṃ ṭhitā) significa: estoy firme en la instrucción mencionada anteriormente, habiendo completado los tres entrenamientos y comprendido las Cuatro Nobles Verdades. Por eso se dijo: «Alcancé lo Inmortal, la paz, el estado de Nibbana, lo inamovible». Estas son palabras que muestran la causa de estar establecida en el consejo. Aquella que ha alcanzado el estado de Nibbana —que es «inmortal» por ser eterno y carecer de muerte, «paz» por el cese de todo sufrimiento, e «inamovible» por ser la causa de la no desviación de los estados alcanzados— se dice que está verdaderamente establecida en el consejo del Maestro. ๘๔๗. อวฏฺฐิตาเปมาติ ทฬฺหภตฺตี รตนตฺตเย นิจฺจลปสาทสิเนหา. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเน อวิกมฺปินี, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอตสฺมึ สมฺมาทสฺสเน อจลา เกนจิ อจาลนียา. เกน ปเนตํ อวิกมฺปนนฺติ อาห ‘‘มูลชาตาย สทฺธายา’’ติ. อยํ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรห’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗; อ. นิ. ๙.๒๗) สมฺมาสมฺพุทฺเธ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺมา’ติอาทินา ตสฺส ธมฺเม, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา ตสฺส สงฺเฆ จ สจฺจาภิสมยสงฺขาเตน มูเลน ชาตมูลา สทฺธา, ตาย อหํ อวิกมฺปินีติ ทสฺเสติ. ตโต เอว ธีตา พุทฺธสฺส โอรสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย โอรสปุตฺตี. 847. «De afecto firme» (avaṭṭhitāpemā) significa tener una devoción sólida y un afecto de fe inamovible en las Tres Joyas. ¿Por qué? Porque ella es «inquebrantable en su visión» (dassane avikampinī), estando firme en la visión correcta de que «el Bienaventurado es el Buda perfectamente iluminado, el Dhamma está bien expuesto y el Sangha ha practicado rectamente», siendo inamovible por cualquier causa. Preguntándose quién posee este estado inquebrantable, se dice: «con fe nacida de una raíz» (mūlajātāya saddhāyā). Esto muestra que ella es inquebrantable a través de esa fe cuya raíz es la comprensión de las verdades (saccābhisamaya), manifestada en las cualidades del Buda como «Él es el Bienaventurado, el Arahat...», en las cualidades de Su Dhamma y en las cualidades de Su Sangha. Por eso mismo, es una «hija legítima del Buda» (dhītā buddhassa orasā), por ser una hija de su propio pecho, nacida de la noble casta generada por el esfuerzo del Buda. ๘๔๘. สาหํ รมามีติ สา อหํ ตทา อริยาย ชาติยา อิทานิ เทวูปปตฺติยา อาคตา มคฺครติยา ผลรติยา จ รมามิ, กามคุณรติยา กีฬามิ, อุภเยนาปิ โมทามิ. อตฺตานุวาทภยาทีนํ อปคตตฺตา อกุโตภยา. มธุมทฺทวนฺติ มธุสงฺขาตํ มทฺทวกรํ, นจฺจนคายนกาเลสุ สรีรสฺส สรสฺส จ มุทุภาวาวหํ คนฺธปานํ สนฺธาย วทติ.‘‘มธุมาทว’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อาทวํ ยาวทวํ ยาวเทว ทวตฺถํ มธุรํ ปิวามีติ อตฺโถ. 848. «Yo me regocijo» (sāhaṃ ramāmi) significa que yo, habiendo llegado a este estado mediante el nacimiento noble en aquel entonces y ahora por el renacimiento celestial, me regocijo en el deleite del Sendero y el deleite del Fruto, juego con el deleite de los placeres sensoriales y me alegro por ambos. «Sin temor de ninguna parte» (akutobhayā) por estar lejos del temor al autorreproche y otros. «Dulce y suave» (madhumaddavaṃ) se refiere a una bebida fragante infundida con perfumes que aporta suavidad al cuerpo y a la voz durante el canto y la danza; habla refiriéndose a una bebida aromática. También se lee «madhumādavaṃ», que significa «bebo una bebida dulce para el deleite y la diversión». ๘๔๙. ปุญฺญกฺเขตฺตานมากราติ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตภูตานํ อริยานํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยสงฺฆสฺส อากรา อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ตถาคตา. ยถาติ ยสฺมึ ปุญฺญกฺเขตฺเต. เสสํ วุตฺตนยเมว. 849. «Mina de campos de mérito» (puññakkhettānamākarā) significa que los Tathagatas son el lugar de origen o surgimiento del Noble Sangha, compuesto por quienes se establecen en los Senderos y Frutos, quienes son campos de mérito para el mundo de los seres, incluidos los devas. «Donde» (yattha) se refiere a en qué campo de mérito. El resto sigue el mismo método ya explicado. อถายสฺมา [Pg.200] มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ ปวตฺติตํ อิมํ กถาสลฺลาปํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Luego, el venerable Mahāmoggallāna, habiendo regresado al mundo de los hombres, relató al Bienaventurado esta conversación que había ocurrido entre él y la deidad. El Bienaventurado, tomando ese asunto como ocasión, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Rajjumālā Vimāna ha terminado. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en la Paramatthadīpanī, el comentario del Khuddaka-Nikāya sobre las Historias de las Mansiones (Vimānavatthu): ทฺวาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส จตุตฺถสฺส มญฺชิฏฺฐกวคฺคสฺส Del cuarto vagga, el Vagga Mañjiṭṭhaka, que está adornado con doce historias, อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. la explicación del significado ha concluido. นิฏฺฐิตา จ อิตฺถิวิมานวณฺณนา. Y así concluye la explicación de las Mansiones de las Mujeres. ๒. ปุริสวิมานํ 2. Mansiones de los Hombres ๕. มหารถวคฺโค 5. Vagga del Gran Carro (Mahārathavagga) ๑. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา 1. Explicación del Maṇḍūkadevaputtavimāna มหารถวคฺเค [Pg.201] โก เม วนฺทติ ปาทานีติ มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. โส ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยพนฺธเว สตฺเต โวโลเกนฺโต อทฺทส ‘‘อชฺช มยิ สายนฺหสมเย ธมฺมํ เทเสนฺเต เอโก มณฺฑูโก มม สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปรูปกฺกเมน มริตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหตา เทวปริวาเรน มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคมิสฺสติ, ตตฺถ พหูนํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จมฺปานครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา, ภิกฺขูนํ สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คเตสุ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน ทิวสภาคํ เขเปตฺวา, สายนฺหสมเย จตูสุ ปริสาสุ สนฺนิปติตาสุ สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน โปกฺขรณิตีเร ธมฺมสภามณฺฑปํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต อฉมฺภีตเกสรสีโห วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน อนุปมาย พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสตุํ อารภิ. En el Mahārathavagga, la historia que comienza con ‘¿Quién me rinde homenaje a mis pies?’ es el Maṇḍūkadevaputtavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Campā, a orillas del estanque Gaggarā. Al amanecer, tras haber entrado y salido de la absorción de la Gran Compasión —lo cual es la práctica habitual de los Budas—, observó a los seres capaces de ser guiados y vio: ‘Hoy, mientras enseño el Dhamma por la tarde, un sapo, captando la señal de mi voz, morirá por el esfuerzo de otro y nacerá en el mundo de los devas. Vendrá con un gran séquito celestial ante la vista de la gran multitud, y allí ocurrirá la realización de las verdades para muchos’. Habiendo visto esto, por la mañana se vistió, tomó su cuenco y manto y entró en la ciudad de Campā para pedir limosna junto con una gran comunidad de monjes. Tras facilitar la obtención de limosna para los monjes y terminar su comida, regresó al monasterio. Después de que los monjes cumplieron sus deberes y se retiraron a sus respectivos lugares de descanso diurno, él entró en la cabaña perfumada (gandhakuṭi) y pasó el resto del día en la felicidad de la absorción del Fruto. Por la tarde, cuando las cuatro asambleas se habían reunido, salió de la fragante cabaña perfumada y, mediante un milagro apropiado para ese momento, entró en el pabellón de enseñanza a orillas del estanque. Sentado en el noble asiento de Buda decorado, comenzó a enseñar el Dhamma con la incomparable gracia de un Buda y su inconcebible poder búdico, emitiendo su voz de Brahma dotada de ocho cualidades, como un león de melena impávida que ruge sobre una superficie de piedra de cinabrio. ตสฺมิญฺจ ขเณ เอโก มณฺฑูโก โปกฺขรณิโต อาคนฺตฺวา ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสญฺญาย สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปริสปริยนฺเต นิปชฺชิ. อเถโก วจฺฉปาโล ตํ ปเทสํ อาคโต สตฺถารํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ ปริสญฺจ ปรเมน อุปสเมน ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา ตคฺคตมานโส ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต มณฺฑูกํ อโนโลเกตฺวา ตสฺส สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ธมฺมสญฺญาย ปสนฺนจิตฺโต ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ [Pg.202] วิย ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘กุโต นุ โข อิธ อหํ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปุริมชาตึ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ นาม อิธ อุปฺปชฺชึ, อีทิสญฺจ สมฺปตฺตึ ปฏิลภึ, กึ นุ โข กมฺมํ อกาสิ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต อญฺญํ น อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา, มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหตา ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน อุปสงฺกมิตฺวา, ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ชานนฺโตว มหาชนสฺส กมฺมผลํ พุทฺธานุภาวญฺจ ปจฺจกฺขํ กาตุํ – En ese momento, una pequeña rana salió del estanque y, con la percepción del Dhamma pensando 'esto que se enseña es el Dhamma', se postró al borde de la asamblea captando la señal en la voz del Buda. Entonces, un vaquero llegó a ese lugar y, viendo al Maestro enseñando el Dhamma y a la asamblea escuchando con suprema calma, se quedó apoyado en su bastón con la mente absorta; sin ver a la rana, se detuvo presionando su cabeza con el bastón. Ella, con el corazón devoto por la percepción del Dhamma, murió en ese mismo instante y renació en el reino de Tāvatiṃsa en un palacio de oro de doce leguas. Como quien despierta del sueño, al verse rodeado por un grupo de ninfas celestiales, reflexionó: '¿De dónde he muerto para nacer aquí?'. Al contemplar su vida anterior, vio: 'Incluso alguien como yo ha nacido aquí y ha obtenido tal prosperidad. ¿Qué acción meritoria realicé?'. Al investigar, no encontró otra acción que haber captado la señal en la voz del Bienaventurado. Inmediatamente regresó junto con su palacio celestial, descendió de él y, ante la vista de la gran multitud, se acercó con un gran séquito y un majestuoso poder divino; después de postrarse con su cabeza a los pies del Bienaventurado, permaneció rindiendo homenaje con las manos en oración. Entonces el Bienaventurado, aun sabiéndolo, para hacer evidentes ante la gran multitud el fruto de la acción y el poder de los Budas, le preguntó: ๘๕๗. 857. ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. – '¿Quién es este que adora mis pies, resplandeciendo con tal poder y gloria, e iluminando todas las direcciones con una belleza suprema?' ปุจฺฉิ. ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขมนุสฺสาทีสุ โก, กตโมติ อตฺโถ. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา อีทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน สุนฺทเรน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน, สรีรวณฺณนิภายาติ อตฺโถ. Preguntó. Allí, 'ko' significa quién de entre los devas, nagas, yakkhas, humanos, etc. 'Me' significa mis. 'Pādāni' significa los pies. 'Iddhiyā' significa con este tipo de poder divino. 'Yasasā' significa con este tipo de séquito y distinción. 'Jalaṃ' significa resplandeciente. 'Abhikkantena' significa sumamente encantador, agradable y excelente. 'Vaṇṇenā' significa con el color de la piel, con el brillo de la complexión corporal; este es el significado. อถ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อาวิ กโรนฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Entonces el hijo de los devas, revelando su existencia anterior y demás hechos, respondió con estos versos: ๘๕๘. 858. ‘‘มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร; ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธี วจฺฉปาลโก. «En mi vida anterior fui un sapo, habitante del agua; mientras escuchaba Tu Dhamma, un pastor de vacas me mató». ๘๕๙. 859. ‘‘มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส, อิทฺธึ ปสฺส ยสญฺจ เม; อานุภาวญฺจ เม ปสฺส, วณฺณํ ปสฺส ชุติญฺจ เม. «¡Oh, Gotama! Mira mi poder y mi gloria obtenidos por un momento de fe en el corazón; mira mi esplendor, mira mi complexión y mi resplandor». ๘๖๐. 860. ‘‘เย จ เต ทีฆมทฺธานํ, ธมฺมํ อสฺโสสุํ โคตม; ปตฺตา เต อจลฏฺฐานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ. «Aquellos que escucharon el Dhamma expuesto por Ti durante mucho tiempo, ¡oh Gotama!, ellos ciertamente alcanzan el estado inamovible donde, habiendo llegado, no sufren». ๘๕๘. ตตฺถ ปุเรติ ปุริมชาติยํ. อุทเกติ อิทํ ตทา อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. อุทเก มณฺฑูโกติ เอเตน อุทฺธุมายิกาทิกสฺส ถเล [Pg.203] มณฺฑูกสฺส นิวตฺตนํ กตํ โหติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, ฆาเสสนฏฺฐานํ. วาริ อุทกํ โคจโร เอตสฺสาติ วาริโคจโร. อุทกจารีปิ หิ โกจิ กจฺฉปาทิ อวาริโคจโรปิ โหตีติ ‘‘วาริโคจโร’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺสาติ พฺรหฺมสฺสเรน กรวีกรุตมญฺชุนา เทเสนฺตสฺส ตว ธมฺมํ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ สเร นิมิตฺตคฺคาหวเสน สุณนฺตสฺส, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อวธี วจฺฉปาลโกติ วจฺเฉ รกฺขนฺโต โคปาลทารโก มม สมีปํ อาคนฺตฺวา ทณฺฑโมลุพฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺโต มม สีเส ทณฺฑํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา มํ มาเรสิ. 858. Allí, 'pure' significa en la vida anterior. 'Udake' indica el lugar de su nacimiento en aquel entonces. Con 'una rana en el agua' se indica la exclusión de ser una rana que habita en la tierra, como las que están hinchadas, etc. 'Gocaro' significa el lugar donde los animales se mueven o buscan alimento; así, 'vārigocaro' significa que su área de vida es el agua. Se dice específicamente 'vārigocaro' porque algunos seres como las tortugas, aunque se mueven en el agua, no tienen allí su área de alimentación exclusiva. 'Tava dhammaṃ suṇantassa' significa que mientras escuchaba el Dhamma que tú enseñabas con voz de Brahma, melodiosa como el canto del ave Karavika, captando la señal en el sonido con la idea de que 'esto que se enseña es el Dhamma'; aquí el caso genitivo debe entenderse en sentido de una acción concurrente sin reparar en el peligro. 'Avadhī vacchapālakoti' significa que el joven vaquero que cuidaba a los terneros llegó cerca de mí y, mientras permanecía apoyado en su bastón, presionó fuertemente mi cabeza con el bastón y me mató. ๘๕๙. มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺสาติ ตว ธมฺเม มุหุตฺตมตฺตํ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตปสาทสฺส เหตุภูตสฺส อิทฺธินฺติ สมิทฺธึ, ทิพฺพวิภูตินฺติ อตฺโถ. ยสนฺติ ปริวารํ. อานุภาวนฺติ กามวณฺณิตาทิทิพฺพานุภาวํ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณสมฺปตฺตึ. ชุตินฺติ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณสมตฺถํ ปภาวิเสสํ. 859. 'Muhuttaṃ cittapasādassa' significa debido a la devoción mental surgida por tan solo un momento hacia tu Dhamma. 'Iddhiṃ' significa la perfección o el esplendor divino. 'Yasaṃ' significa el séquito. 'Ānubhāvaṃ' significa el poder divino, como la capacidad de manifestar formas deseadas. 'Vaṇṇaṃ' significa la excelencia de la complexión corporal. 'Jutiṃ' significa el resplandor especial capaz de impregnar doce leguas. ๘๖๐. เยติ เย สตฺตา. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. ทีฆมทฺธานนฺติ พหุเวลํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. อจลฏฺฐานนฺติ นิพฺพานํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โคตม ภควา อหํ วิย อิตฺตรเมว กาลํ อสุณิตฺวา เย ปน กตปุญฺญา จิรํ กาลํ ตว ธมฺมํ อสฺโสสุํ โสตุํ ลภึสุ, เต ทีฆรตฺตํ สํสารพฺยสนาภิภูตา อิเม สตฺตา ยตฺถ คนฺตฺวา น โสเจยฺยุํ, ตํ อโสกํ สสฺสตภาเวน อจลํ สนฺติปทํ ปตฺตา เอว, น เตสํ ตสฺส ปตฺติยา อนฺตราโยติ. 860. 'Ye' significa aquellos seres. La palabra 'ca' se usa para enfatizar la distinción. 'Te' se refiere a ti. 'Dīghamaddhānaṃ' significa por mucho tiempo. 'Assosuṃ' significa escucharon. Con 'Gotama', se dirige al Bienaventurado por su linaje. 'Acalaṭṭhānaṃ' significa el Nibbāna. Este es el significado aquí: 'Oh Bienaventurado Gotama, si yo, habiendo escuchado por un tiempo tan breve, he obtenido esto, aquellos que han realizado méritos y han escuchado tu Dhamma por largo tiempo, esos seres que han estado abrumados por los sufrimientos del saṃsāra durante mucho tiempo, al llegar a aquel lugar donde no se sufre, habrán alcanzado ciertamente ese estado de paz inamovible por su naturaleza eterna, y no hay obstáculo para que lo alcancen'. อถสฺส ภควา สมฺปตฺตปริสาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อญฺชลึ กตฺวา สห ปริวาเรน เทวโลกเมว คโตติ. Entonces el Bienaventurado, viendo la madurez de las condiciones necesarias tanto del hijo de los devas como de la asamblea presente, enseñó el Dhamma en detalle. Al final de la enseñanza, ese hijo de los devas se estableció en el fruto de entrar en la corriente (sotāpatti-phala), y hubo una comprensión de las verdades para ochenta y cuatro mil seres vivos. El hijo de los devas, habiendo rendido homenaje al Bienaventurado, lo rodeó tres veces por la derecha, saludó a la Sangha de monjes con las manos juntas y regresó al mundo celestial junto con su séquito. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la historia del hijo de los devas Maṇḍūka ha terminado. ๒. เรวตีวิมานวณฺณนา 2. Explicación de la historia de Revatīvimāna. อุฏฺเฐหิ [Pg.204] เรวเต สุปาปธมฺเมติ เรวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิยํ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส กุลสฺส ปุตฺโต นนฺทิโย นาม อุปาสโก อโหสิ สทฺธาสมฺปนฺโน ทายโก ทานปติ สงฺฆุปฏฺฐาโก. อถสฺส มาตาปิตโร สมฺมุขเคหโต มาตุลธีตรํ เรวตึ นาม กญฺญํ อาเนตุกามา อเหสุํ. สา ปน อสฺสทฺธา อทานสีลา, นนฺทิโย ตํ น อิจฺฉิ. ตสฺส มาตา เรวตึ อาห ‘‘อมฺม, ตฺวํ อิมํ เคหํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ หริเตน โคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปหิ, อาธารเก ฐเปหิ, ภิกฺขูนํ อาคตกาเล วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ธมกรเณน ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา ภุตฺตกาเล ปตฺตานิ โธวาหิ, เอวํ เม ปุตฺตสฺส อาราธิกา ภวิสฺสสี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. อถ นํ ‘‘โอวาทกฺขมา ชาตา’’ติ ปุตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต ทิวสํ ฐเปตฺวา อาวาหํ กรึสุ. «Levántate, Revatī...» es el Revatīvimāna. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía cerca de Benarés, en el Bosque de los Ciervos de Isipatana. En aquel tiempo, en Benarés, vivía el hijo de una familia dotada de fe, un upāsaka llamado Nandiya, quien era devoto, generoso, un gran donante y servidor de la Sangha. Entonces, sus padres desearon traer como esposa a una joven llamada Revatī, hija de su tío materno, que vivía en una casa cercana. Sin embargo, ella carecía de fe y no tenía el hábito de la generosidad; por ello, Nandiya no la deseaba. La madre de Nandiya le dijo a Revatī: «Querida, ven a nuestra casa y limpia con estiércol de vaca fresco el lugar de estancia de la Sangha de monjes, prepara los asientos y coloca los soportes para los cuencos. Cuando lleguen los monjes, ríndeles homenaje, toma sus cuencos, invítalos a sentarse, filtra el agua con el colador y, tras la comida, lava sus cuencos. Si actúas así, serás del agrado de mi hijo». Ella así lo hizo. Entonces, la madre informó a su hijo que Revatī se había vuelto obediente y, habiendo él aceptado diciendo «está bien», fijaron el día y celebraron la boda. อถ นํ นนฺทิโย อาห ‘‘สเจ ภิกฺขุสงฺฆํ มาตาปิตโร จ เม อุปฏฺฐหิสฺสสิ, เอวํ อิมสฺมึ เคเห วสิตุํ ลภิสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กิญฺจิ กาลํ สทฺธา วิย หุตฺวา ภตฺตารํ อนวตฺเตนฺตี ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ. นนฺทิยสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. เคเห สพฺพิสฺสริยํ ตสฺสา เอว อโหสิ. นนฺทิโยปิ มหาทานปติ หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐเปสิ, กปณทฺธิกาทีนมฺปิ เคหทฺวาเร ปากวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อิสิปตนมหาวิหาเร จตูหิ คพฺเภหิ ปฏิมณฺฑิตํ จตุสาลํ กาเรตฺวา มญฺจปีฐาทีนิ อตฺถราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตถาคตสฺส หตฺเถ ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ, สห ทกฺขิโณทกทาเนน ตาวตึสภวเน อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิโก โยชนสตุพฺเพโธ สตฺตรตนมโย อจฺฉราคณสหสฺสสงฺฆุฏฺโฐ ทิพฺพปาสาโท อุคฺคญฺฉิ. Entonces Nandiya le dijo: «Si sirves a la Sangha de monjes y a mis padres, podrás vivir en esta casa; sé diligente». Ella aceptó diciendo «está bien» y, fingiendo devoción por un tiempo y siguiendo la voluntad de su esposo, dio a luz a dos hijos. Al fallecer los padres de Nandiya, toda la autoridad del hogar quedó en manos de ella. Nandiya, convertido en un gran donante, estableció ofrendas regulares para la Sangha de monjes y también comida preparada en la puerta de su casa para los necesitados y viajeros. Habiendo hecho construir en el gran monasterio de Isipatana una sala de cuatro estancias adornada con cuatro cámaras, y habiendo dispuesto camas, bancos y otros mobiliarios, ofreció una gran donación a la Sangha de monjes encabezada por el Buda. Al verter el agua de la donación en las manos del Tathāgata, entregó la ofrenda. Simultáneamente con este acto, surgió en el reino de Tāvatiṃsa un palacio celestial de doce leguas de extensión en todo su contorno y cien leguas de altura, hecho de las siete joyas y resonando con las voces de miles de ninfas celestiales. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ปาสาทํ ทิสฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ อาคเต เทวปุตฺเต ปุจฺฉิ ‘‘กสฺสายํ ปาสาโท’’ติ? ‘‘อิมสฺส[Pg.205], ภนฺเต, ปาสาทสฺส สามิโก มนุสฺสโลเก พาราณสิยํ นนฺทิโย นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต สงฺฆสฺส อิสิปตนมหาวิหาเร จตุสาลํ กาเรสิ, ตสฺสายํ นิพฺพตฺโต ปาสาโท’’ติ อาหํสุ. ปาสาเท นิพฺพตฺตเทวจฺฉราโยปิ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยํ พาราณสิยํ นนฺทิยสฺส นาม อุปาสกสฺส ปริจาริกา ภวิตุํ อิธ นิพฺพตฺตา, ตสฺส เอวํ วเทถ ‘‘ตุยฺหํ ปริจาริกา ภวิตุํ นิพฺพตฺตา, เทวตาโย ตยิ จิรายนฺเต อุกฺกณฺฐิตา, เทวโลกสมฺปตฺติ นาม มตฺติกาภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนสฺส คหณํ วิย อติมนาป’นฺติ วตฺวา อิธาคมนตฺถาย ตสฺส วเทถา’’ติ อาหํสุ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สหสา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘นิพฺพตฺตติ นุ โข, ภนฺเต, กตปุญฺญานํ มนุสฺสโลเก ฐิตานํเยว ทิพฺพสมฺปตฺตี’’ติ? ‘‘นนุ เต, โมคฺคลฺลาน, นนฺทิยสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา, กสฺมา มํ ปุจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตตี’’ติ. อถสฺส สตฺถา ‘‘ยถา จิรํ วิปฺปวสิตฺวา อาคตํ ปุริสํ มิตฺตพนฺธวา อภินนฺทนฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เอวํ กตปุญฺญํ ปุคฺคลํ อิโต ปรโลกํ คตํ สกานิ ปุญฺญานิ สมฺปตฺติหตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต – Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, vio aquel palacio y preguntó a los hijos de los devas que acudieron a rendirle homenaje: «¿De quién es este palacio?». Ellos respondieron: «Venerable señor, el dueño de este palacio es el hijo de un hacendado llamado Nandiya, de Benarés en el mundo humano, quien hizo construir una sala de cuatro estancias en el gran monasterio de Isipatana; para él ha surgido este palacio». Incluso las ninfas celestiales nacidas allí, tras saludar al venerable, le dijeron: «Venerable señor, hemos nacido aquí para ser servidoras del upāsaka Nandiya. Por favor, dígale: 'Tus servidoras han nacido; las deidades están ansiosas por tu tardanza. La excelencia del mundo celestial es tan placentera como tomar un recipiente de oro tras romper uno de arcilla'. Dígale esto para que venga aquí». El venerable aceptó y, regresando prontamente al mundo humano, preguntó al Bienaventurado en medio de las cuatro asambleas: «Venerable señor, ¿surge acaso la excelencia celestial para los hacedores de méritos mientras aún permanecen en el mundo humano?». «Moggallāna, ¿no has visto tú mismo la excelencia celestial de Nandiya en el mundo de los devas? ¿Por qué me lo preguntas?». «Así es, venerable señor, ha surgido». Entonces el Maestro, mostrando que así como los amigos y parientes reciben con alegría a un hombre que regresa tras una larga ausencia, así los propios méritos reciben con manos de prosperidad a la persona virtuosa que parte de este mundo al más allá, recitó estos versos: ๘๖๑. 861. ‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ; ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคตํ. «A un hombre que ha estado ausente por mucho tiempo y regresa sano y sano desde lejos, sus parientes, amigos y seres queridos le dan la bienvenida a su llegada». ๘๖๒. 862. ‘‘ตเถว กตปุญฺญมฺปิ, อสฺมา โลกา ปรํ คตํ; ปุญฺญานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปิยํ ญาตีว อาคต’’นฺติ. – คาถา อภาสิ; «De la misma manera, las acciones meritorias reciben a quien ha hecho el bien al pasar de este mundo al otro, tal como los parientes reciben a un ser querido que regresa». —Así pronunció estas estrofas. นนฺทิโย ตํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ เทติ, ปุญฺญานิ กโรติ, โส วณิชฺชาย คจฺฉนฺโต เรวตึ อาห ‘‘ภทฺเท, มยา ปฏฺฐปิตํ สงฺฆสฺส ทานํ อนาถานํ ปากวตฺตญฺจ ตฺวํ อปฺปมตฺตา ปวตฺเตยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โส ปวาสคโตปิ ยตฺถ ยตฺถ วาสํ กปฺเปติ, ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขูนํ อนาถานญฺจ ยถาวิภวํ ทานํ เทติเยว. ตสฺส อนุกมฺปาย ขีณาสวา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ทานํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เรวตี ปน ตสฺมึ คเต กติปาหเมว ทานํ ปวตฺเตตฺวา อนาถานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิ, ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ อทาสิ[Pg.206]. ภิกฺขูนํ ภุตฺตฏฺฐาเน อตฺตนา ภุตฺตาวเสสานิ สิตฺถานิ มจฺฉมํสขณฺฑมิสฺสกานิ จลกฏฺฐิกานิ จ ปกิริตฺวา มนุสฺสานํ ทสฺเสติ ‘‘ปสฺสถ สมณานํ กมฺมํ, สทฺธาเทยฺยํ นาม เอวํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ. Nandiya, al escuchar aquella enseñanza, incrementó aún más sus donaciones y obras meritorias. Al partir en un viaje de negocios, le encargó a Revatī: «Querida, mantén con diligencia la caridad que he establecido para la Sangha y el suministro de comida para los desamparados». Ella aceptó, pero tras su partida, mantuvo las donaciones solo por unos pocos días y luego cortó el suministro de comida para los pobres. A los monjes les daba solo arroz partido con un caldo agrio. Además, en el lugar donde los monjes comían, ella esparcía sobras de su propia comida, granos de arroz mezclados con trozos de pescado y carne, y huesos desechados, diciendo a la gente para difamarlos: «Ved la conducta de estos ascetas; así desperdician lo que se les da con fe». อถ นนฺทิโย โวหารกสิทฺธิ ยถาลาโภ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เรวตึ เคหโต นีหริตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา นิจฺจภตฺตํ อนาถภตฺตญฺจ สมฺมเทว ปวตฺเตสิ, อตฺตโน สหาเยหิ อุปนีตํ เรวตึ ฆาสจฺฉาทนปรมตาย ฐเปสิ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อตฺตโน วิมาเนเยว นิพฺพตฺติ. เรวตี ปน สพฺพํ ทานํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิเมสํ วเสน มยฺหํ ลาภสกฺกาโร ปริหายี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสนฺตี ปริภาสนฺตี วิจรติ. อถ เวสฺสวโณ ทฺเว ยกฺเข อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, พาราณสินคเร อุคฺโฆสถ ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เรวตี ชีวนฺตีเยว นิรเย ปกฺขิปียตี’ติ’’. ตํ สุตฺวา มหาชโน สํเวคชาโต ภีตตสิโต อโหสิ. Entonces Nandiya, habiendo regresado tras el éxito de su negocio y con las ganancias obtenidas, al oír lo sucedido, expulsó a Revatī de la casa y entró en ella. Al segundo día, después de realizar una gran ofrenda a la comunidad de monjes encabezada por el Buddha, estableció debidamente tanto una provisión constante de alimentos como alimentos para los desamparados. Por mediación de sus amigos, mantuvo a Revatī solo con lo mínimo necesario para comida y vestido. Algún tiempo después, al fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa precisamente en su propia mansión celestial. Revatī, por su parte, tras haber interrumpido todas las donaciones, andaba de un lado a otro insultando y reprendiendo a la comunidad de monjes, pensando: «Debido a ellos, mis ganancias y honores han disminuido». Entonces, Vessavaṇa ordenó a dos yakkhas: «Id, amigos, y proclamad en la ciudad de Bārāṇasī: 'A partir de hoy, en el séptimo día, Revatī será arrojada al infierno estando aún viva'». Al oír esto, la gente se llenó de consternación y se sintió aterrorizada. อถ เรวตี ปน ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ทฺวารํ ถเกตฺวา นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส ตสฺสา ปาปกมฺมสญฺโจทิเตน เวสฺสวเณน รญฺญา อาณตฺตา ชลิตกปิลเกสมสฺสุกา จิปิฏวิรูปนาสิกา ปริณตทาฐา โลหิตกฺขา สชลธรสมานวณฺณา อติวิย ภยานกรูปา ทฺเว ยกฺขา อุปคนฺตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เรวเต, สุปาปธมฺเม’’ติอาทีนิ วทนฺตา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ‘‘มหาชโน ปสฺสตู’’ติ สกลนคเร วีถิโต วีถึ ปริพฺภมาเปตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยสฺส วิมานํ สมฺปตฺติญฺจสฺสา ทสฺเสตฺวา ตํ วิลปนฺตึเยว อุสฺสทนิรยสมีปํ ปาเปสุํ. ตํ ยมปุริสา อุสฺสทนิรเย ขิปึสุ. เตนาห – Entonces Revatī subió al palacio, cerró la puerta y se sentó. Al séptimo día, impulsados por el mal kamma de ella, dos yakkhas de aspecto sumamente aterrador —con cabellos y barbas llameantes, narices chatas y deformes, colmillos curvos, ojos rojos y una complexión oscura como una nube de tormenta—, enviados por el rey Vessavaṇa, se acercaron a ella. Diciéndole: «¡Levántate, Revatī, de naturaleza muy malvada!», y agarrándola cada uno por un brazo, la hicieron desfilar de calle en calle por toda la ciudad para que la multitud la viera. Luego, elevándose por el aire, la llevaron al reino de Tāvatiṃsa, le mostraron la mansión y la prosperidad de Nandiya y, mientras ella se lamentaba amargamente, la condujeron a las proximidades del infierno Ussada. Allí, los agentes de Yama la arrojaron al infierno Ussada. Por eso se dijo: ๘๖๓. 863. ‘‘อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม, อปารุตทฺวาเร อทานสีเล; เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา, สมปฺปิตา เนรยิกา ทุเขนา’’ติ. «¡Levántate, Revati, de conducta muy malvada! Tú, que tienes abierta la puerta de los estados de privación y careces de generosidad. Te llevaremos a donde los desdichados seres infernales gimen, sumidos en el sufrimiento». ตตฺถ [Pg.207] อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, น ทาเนส ปาสาโท ตํ นิรยภยโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา สีฆํ อุฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉาหีติ อตฺโถ. เรวเตติ ตํ นาเมน อาลปติ. สุปาปธมฺเมติอาทินา อุฏฺฐานสฺส การณํ วทติ. ยสฺมา ตฺวํ อริยานํ อกฺโกสนปริภาสนาทินา สุฏฺฏุ ลามกปาปธมฺมา, ยสฺมา จ อปารุตํ ทฺวารํ นิรยสฺส ตว ปเวสนตฺถํ, ตสฺมา อุฏฺเฐหีติ. อทานสีเลติ กสฺสจิ กิญฺจิ น ทานสีเล กทริเย มจฺฉรินี, อิทมฺปิ อุฏฺฐานสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา ทานสีลานํ อมจฺฉรีนํ ตว สามิกสทิสานํ สุคติยํ นิวาโส, ตาทิสานํ ปน อทานสีลานํ มจฺฉรีนํ นิรเย นิวาโส, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, มุหุตฺตมตฺตมฺปิ ตว อิธ ฐาตุํ น ทสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตาติ ทุกฺขคตตฺตา ทุคฺคตา. เนรยิกาติ นิรยทุกฺเขน สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ยสฺมึ นิรเย ถุนนฺติ, ยาว ปาปกมฺมํ น พฺยนฺติ โหติ, ตาว นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา นิตฺถุนนฺติ, ตตฺถ ตํ เนสฺสาม นยิสฺสาม ขิปิสฺสามาติ โยชนา. En esos versos, 'uṭṭhehī' significa 'levántate'; este palacio no puede protegerte del miedo al infierno, por lo tanto, levántate rápido y ven: ese es el significado. Con 'Revate', se dirige a ella por su nombre. Con 'supāpadhamme' y las palabras siguientes, se expresa la razón para que se levante. Debido a que posees una conducta extremadamente vil y malvada por insultar y reprender a los Nobles, y porque la puerta del infierno está abierta para tu entrada, por eso dice 'levántate'. 'Adānasīle' se refiere a quien no tiene el hábito de dar nada a nadie, siendo tacaña y envidiosa; esto también es una declaración de la causa para su partida. Debido a que para aquellos de naturaleza generosa y sin envidia, como tu esposo, hay una morada en un destino feliz, pero para las mujeres viles como tú, sin generosidad y envidiosas, hay una morada en el infierno, por eso dice 'levántate'; el sentido es: 'no te permitiremos permanecer aquí ni un solo momento'. 'Yattha thunanti duggatā' significa los desdichados que han ido a un destino de sufrimiento. 'Nerayikā' son los seres del infierno que, estando sumidos y unidos al sufrimiento infernal, gimen en ese infierno; mientras su mal kamma no se agote, gimen sin poder salir. La construcción es: 'allí te llevaremos, te conduciremos y te arrojaremos'. ๘๖๔. 864. ‘‘อิจฺเจว วตฺวาน ยมสฺส ทูตา, เต ทฺเว ยกฺขา โลหิตกฺขา พฺรหนฺตา; ปจฺเจกพาหาสุ คเหตฺวา เรวตํ, ปกฺกามยุํ เทวคณสฺส สนฺติเก’’ติ. – «Habiendo hablado así, los mensajeros de Yama, esos dos yakkhas de ojos rojos y enormes, tomando a Revatī cada uno por un brazo, partieron hacia la presencia de la multitud de devas». อิทํ สงฺคีติการวจนํ. Esta es la declaración de los recitadores de la compilación. ตตฺถ อิจฺเจว วตฺวานาติ อิติ เอว ‘‘อุฏฺเฐหี’’ติอาทินา วตฺวา, วจนสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ยมสฺส ทูตาติ อปฺปฏิเสธนิยตสฺส ยมสฺส รญฺโญ ทูตสทิสา. เวสฺสวเณน หิ เต เปสิตา. ตถา หิ เต ตาวตึสภวนํ นยึสุ. เกจิ ‘‘น ยมสฺส ทูตา’’ติ น-การํ ‘‘ยมสฺสา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘เวสฺสวณสฺส ทูตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. น หิ น ยมทูตตาย เวสฺสวณสฺส ทูตาติ สิชฺฌติ. ยชนฺติ ตตฺถ พลึ อุปหรนฺตีติ ยกฺขา. โลหิตกฺขาติ รตฺตนยนา. ยกฺขานญฺหิ เนตฺตานิ อติโลหิตานิ โหนฺติ. พฺรหนฺตาติ มหนฺตา. ปจฺเจกพาหาสูติ เอโก เอกพาหายํ, อิตโร อิตรพาหายนฺติ ปจฺเจกํ พาหาสุ. เรวตนฺติ เรวตึ. เรวตาติปิ ตสฺสา นามเมว. ตถา หิ ‘‘เรวเต’’ติ [Pg.208] วุตฺตํ. ปกฺกามยุนฺติ ปกฺกาเมสุํ, อุปเนสุนฺติ อตฺโถ. เทวคณสฺสาติ ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆสฺส. Allí, «habiendo hablado así» (icceva vatvānā) significa habiendo dicho «¡levántate!» y otras palabras; el sentido es que ocurrió inmediatamente después de hablar. «Mensajeros de Yama» (yamassa dūtā) se refiere a quienes son como mensajeros enviados por el rey Yama, aquel cuya voluntad no puede ser impedida. Pues ellos fueron enviados por Vessavaṇa. Por eso mismo la llevaron a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Algunos dicen «no mensajeros de Yama» (na yamassa dūtā), uniendo la partícula 'na' con 'yamassa' para significar «mensajeros de Vessavaṇa», pero eso no es adecuado. ¿Por qué? Porque el hecho de no ser mensajero de Yama no establece que uno sea mensajero de Vessavaṇa. Se llaman «Yakkhas» porque son seres a los que se les ofrecen sacrificios (bali). «De ojos rojos» (lohitakkhā) significa que tienen los ojos de un color rojo intenso; en verdad, los ojos de los yakkhas son muy rojos. «Grandes» (brahantā) significa que tienen cuerpos enormes. «En cada brazo» (paccekabāhāsū) significa que un yakka la agarró por un brazo y el otro por el otro brazo. «A Revati» (revatanti) se refiere a la mujer llamada Revatī; «Revatā» es también su nombre, por eso se dice «¡oh, Revati!». «Se la llevaron» (pakkāmayuṃ) significa que la condujeron. «Del grupo de los devas» (devagaṇassa) se refiere a la asamblea de los dioses en la morada de los Treinta y Tres. เอวํ เตหิ ยกฺเขหิ ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยวิมานสฺส อวิทูเร ฐปิตา เรวตี ตํ สูริยมณฺฑลสทิสํ อติวิย ปภสฺสรํ ทิสฺวา – Habiendo sido llevada así por esos yakkhas a la morada de los Treinta y Tres y situada cerca de la mansión de Nandiya, Revati vio aquella mansión extremadamente resplandeciente, semejante al disco solar, y dijo: ๘๖๕. 865. ‘‘อาทิจฺจวณฺณํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, พฺยมฺหํ สุภํ กญฺจนชาลฉนฺนํ; กสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สุริยสฺส รํสีริว โชตมานํ. «Esta mansión de color solar, encantadora, radiante, hermosa, cubierta con redes de oro y llena de gente, que brilla como los rayos del sol, ¿de quién es?» ๘๖๖. 866. ‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ; ตํ ทิสฺสติ สุริยสมานวณฺณํ, โก โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. – «Multitudes de mujeres con sus cuerpos ungidos con esencia de sándalo embellecen la mansión por ambos lados, por dentro y por fuera; se ve con un color semejante al del sol. ¿Quién es aquel que, habiendo alcanzado el cielo, se regocija en esta mansión?» เต ยกฺเข ปุจฺฉิ. เตปิ ตสฺสา – Preguntó a los yakkhas. Ellos también le respondieron: ๘๖๗. 867. ‘‘พาราณสิยํ นนฺทิโย นามาสิ, อุปาสโก อมจฺฉรี ทานปติ วทญฺญู; ตสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สูริยสฺส รํสีริว โชตมานํ. «En Benarés hubo un seguidor laico llamado Nandiya, generoso, señor de la dadivosidad, bondadoso y desinteresado. Esta es su mansión, llena de gente y brillando como los rayos del sol». ๘๖๘. 868. ‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ; ตํ ทิสฺสติ สูริยสมานวณฺณํ, โส โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. – «Multitudes de mujeres con sus cuerpos ungidos con esencia de sándalo embellecen la mansión por ambos lados; se ve con un color semejante al del sol. Es él, Nandiya, quien, habiendo alcanzado el cielo, se regocija en esta mansión». อาจิกฺขึสุ. Así le informaron. ๘๖๘. ตตฺถ จนฺทนสารลิตฺตาติ สารภูเตน จนฺทนคนฺเธน อนุลิตฺตสรีรา. อุภโต วิมานนฺติ วิมานํ อุภโต อนฺโต เจว พหิ จ สงฺคีตาทีหิ อุเปจฺจ โสภยนฺติ. 868. En ese contexto, 'candanasāralittā' significa que sus cuerpos estaban ungidos con la esencia de la fragancia de sándalo. 'Ubhato vimānaṃ' se refiere a que la mansión celestial resplandece por ambos lados, tanto por dentro como por fuera, debido a la música y otros deleites. อถ [Pg.209] เรวตี – Entonces Revatī dijo — ๘๖๙. 869. ‘‘นนฺทิยสฺสาหํ ภริยา, อคารินี สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา; ภตฺตุ วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ, น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายา’’ติ. – «Yo soy la esposa de Nandiya, la señora que gobernaba toda su casa. Ahora me regocijaré en la mansión de mi esposo; no deseo ver el infierno». อาห. ตตฺถ อคารินีติ เคหสามินี. ‘‘ภริยา สคามินี’’ติปิ ปฐนฺติ, ภริยา สหคามินีติ อตฺโถ. สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตูติ มม ภตฺตุ นนฺทิยสฺส สพฺพกุฏุมฺพิกสฺส อิสฺสรา สามินี อโหสึ, ตสฺมา อิทานิปิ วิมาเน อิสฺสรา ภวิสฺสามีติ อาห. วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหนฺติ เอวํ ปโลเภตุเมว หิ ตํ เต ตตฺถ เนสุํ. น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายาติ ยํ ปน นิรยํ มํ ตุมฺเห เนตุกามา, ตํ นิรยํ ทสฺสนายปิ น ปตฺถเย, กุโต ปวิสิตุนฺติ วทติ. Dijo esto. Allí, 'agārinī' significa la señora de la casa. Algunos leen 'bhariyā sagāminī', que tiene el sentido de la esposa que acompaña al esposo. 'Sabbakulassa issarā bhattū' significa: 'Fui la señora y dueña de toda la propiedad de mi esposo Nandiya; por lo tanto, incluso ahora seré la soberana en su mansión'. Dijo esto, pues aquellos [yakshas] la llevaron allí precisamente para tentarla con esas palabras: 'Me regocijaré ahora en la mansión'. 'Na patthaye nirayaṃ dassanāya' significa: 'Incluso ver ese infierno al cual ustedes desean llevarme, no lo deseo; ¿cómo podría entonces querer entrar en él?'. เอวํ วทนฺติเมว ‘‘ตฺวํ ตํ ปตฺเถหิ วา มา วา, กึ ตว ปตฺถนายา’’ติ นิรยสมีปํ เนตฺวา – A ella, que hablaba de ese modo, le dijeron: «Ya sea que lo desees o no, ¿qué importa tu deseo?», y llevándola cerca del infierno — ๘๗๐. 870. ‘‘เอโส เต นิรโย สุปาปธมฺเม, ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก; น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยต’’นฺติ. – Dijeron esta estrofa: «Este es tu infierno, oh tú de naturaleza malvada; no realizaste méritos en el mundo de los vivos. Pues aquel que es avaro, propenso a la ira y de conducta pecaminosa, no alcanza la compañía de quienes ascienden al cielo». คาถมาหํสุ. ตสฺสตฺโถ – เอโส ตว นิรโย, ตยา ทีฆรตฺตํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตพฺพฏฺฐานภูโต. กสฺมา? ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก, ยสฺมา มนุสฺสโลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ตยา ปุญฺญํ นาม น กตํ, เอวํ อกตปุญฺโญ ปน ตาทิโส สตฺโต มจฺฉรี อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหนลกฺขเณน มจฺฉเรน สมนฺนาคโต, ปเรสํ โรสุปฺปาทเนน โรสโก, โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมงฺคีภาวโต ปาปธมฺโม สคฺคูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ สหภาวํ น ลภตีติ โยชนา. El significado es: este es tu infierno, el lugar donde deberás experimentar un gran sufrimiento durante mucho tiempo. ¿Por qué? Porque no realizaste méritos en el mundo de los vivos; ya que en el mundo de los hombres no hiciste ni la más mínima acción meritoria. La conexión de las palabras es: un ser de tal naturaleza, que no ha hecho méritos, que es avaro (poseyendo la característica de ocultar su propia riqueza), que provoca la ira de los demás y que es de naturaleza pecaminosa por estar lleno de estados impuros como la codicia, no obtiene la convivencia o el estado de compañía con los devas que han ido al cielo. เอวํ ปน วตฺวา เต ทฺเว ยกฺขา ตตฺเถวนฺตรธายึสุ. ตํสทิเส ปน ทฺเว นิรยปาเล สํสวเก นาม คูถนิรเย ปกฺขิปิตุํ อากฑฺฒนฺเต ปสฺสิตฺวา – Habiendo hablado así, esos dos yakshas desaparecieron en ese mismo lugar. Entonces, al ver a otros dos guardianes del infierno similares a ellos que la arrastraban para arrojarla al infierno de excrementos llamado Saṃsavaka — ๘๗๑. 871. ‘‘กึ [Pg.210] นุ คูถญฺจ มุตฺตญฺจ, อสุจิ ปฏิทิสฺสติ; ทุคฺคนฺธํ กิมิทํ มีฬฺหํ, กิเมตํ อุปวายตี’’ติ. – Ella preguntó sobre ese infierno: «¿Qué es esto que parece excremento y orina, una inmundicia? ¿Qué es este fétido olor a estiércol que emana?». ตํ นิรยํ ปุจฺฉิ. Preguntó sobre ese infierno. ๘๗๒. 872. ‘‘เอส สํสวโก นาม, คมฺภีโร สตโปริโส; ยตฺถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. – «Este es el infierno llamado Saṃsavaka, profundo, de cien estaturas humanas de profundidad; allí serás cocida durante miles de años, ¡oh Revati!» ตสฺมึ กถิเต ตตฺถ อตฺตโน นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉนฺตี – Cuando se le dijo esto, ella, deseando preguntar por la acción que fue la causa de su nacimiento allí — ๘๗๓. 873. ‘‘กึ นุ กาเยน วาจาย, มนสา ทุกฺกฏํ กตํ; เกน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส’’ติ. – อาห; Dijo: «¿Qué mal se cometió con el cuerpo, la palabra o la mente? ¿Por qué se ha obtenido este Saṃsavaka, profundo como la altura de cien hombres?». ๘๗๔. 874. ‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพเก; มุสาวาเทน วญฺเจสิ, ตํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติ. – «Engañaste con mentiras a los ascetas, a los brahmines y también a otros mendicantes; ese acto malvado fue cometido por ti». ตสฺสา ตํ กมฺมํ กเถตฺวา ปุน เต – Habiéndole explicado esa acción suya, ellos nuevamente — ๘๗๕. 875. ‘‘เตน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส; ตตฺเถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. – Dijeron: «Por eso se ha obtenido este Saṃsavaka, profundo como la altura de cien hombres; allí, Revatī, te cocinarás durante miles de años». อาหํสุ. ตตฺถ สํสวโก นามาติ นิจฺจกาลํ คูถมุตฺตาทิอสุจิสฺส สํสวนโต ปคฺฆรณโต สํสวโก นาม. En ese contexto, el nombre 'Saṃsavaka' se debe a que constantemente fluyen y destilan sustancias impuras como el excremento y la orina. น เกวลํ ตุยฺหํ อิธ สํสวกลาโภ เอว, อถ โข เอตฺถ อเนกานิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา อุตฺติณฺณาย หตฺถจฺเฉทาทิลาโภปีติ ทสฺเสตุํ – No solo te espera el sufrimiento en Saṃsavaka, sino que, tras haberte cocinado allí por muchos miles de años y al salir de ese lugar, también experimentarás el dolor de que te corten las manos y otras partes; para mostrar esto — ๘๗๖. 876. ‘‘หตฺเถปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ ปาเท, กณฺเณปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ นาสํ; อโถปิ กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. – Dijeron: «También cortan las manos y los pies, cortan las orejas y la nariz; además, bandadas de cuervos se reúnen y, en conjunto, te devoran mientras te agitas de dolor». ตตฺถ ลทฺธพฺพการณํ อาหํสุ. ตตฺถ กาโกฬคณาติ กากสงฺฆา. เต กิรสฺสา ติคาวุตปฺปมาเณ สรีเร อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ ปติตฺวา ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ สุนิสิตคฺเคหิ อโยมเยหิ มุขตุณฺเฑหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ขาทนฺติ, มํสํ คหิตคหิตฏฺฐาเน กมฺมพเลน [Pg.211] ปูรเตว. เตนาห ‘‘กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. Allí explicaron la causa del sufrimiento que se ha de recibir. 'Kākoḷagaṇā' se refiere a las bandadas de cuervos. Se dice que cientos y miles de esas aves descienden sobre su cuerpo, el cual tiene una dimensión de tres gāvutas, y la picotean y devoran con picos de hierro, extremadamente afilados y del tamaño de troncos de palmera. La carne vuelve a crecer en cada lugar donde ha sido arrancada debido al poder del kamma. Por eso se dice: 'bandadas de cuervos se reúnen y, en conjunto, te devoran mientras te agitas de dolor'. ปุน สา มนุสฺสโลกํ ปจฺจานยนาย ยาจนาทิวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปิ. เตน วุตฺตํ – Nuevamente, ella suplicó de diversas maneras con el fin de ser llevada de regreso al mundo humano. Por eso se dice — ๘๗๗. 877. ‘‘สาธุ โข มํ ปฏิเนถ, กาหามิ กุสลํ พหุํ; ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ; ยํ กตฺวา สุขิตา โหนฺติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปเร’’ติ. «Por favor, llevadme de vuelta; haré muchos méritos mediante la generosidad, la vida recta, el autocontrol y el dominio de los sentidos; aquello que, una vez hecho, trae felicidad y no produce arrepentimiento posterior». ปุน นิรยปาลา – Nuevamente los guardianes del infierno — ๘๗๘. 878. ‘‘ปุเร ตุวํ ปมชฺชิตฺวา, อิทานิ ปริเทวสิ; สยํ กตานํ กมฺมานํ, วิปากํ อนุโภสฺสสี’’ติ. – Dijeron: «Antes fuiste negligente, y ahora te lamentas; experimentarás el fruto de las acciones realizadas por ti misma». อาหํสุ. ปุน สา อาห – De nuevo ella dijo — ๘๗๙. 879. ‘‘โก เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, คนฺตฺวาน ปุฏฺโฐ เม เอวํ วเทยฺย; นิกฺขิตฺตทณฺเฑสุ ททาถ ทานํ, อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ; น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยตํ. «¿Quién, yendo del mundo de los devas al mundo de los hombres, diría esto si se le preguntara por mí?: 'Dad donativos a quienes han abandonado el castigo, ofreced ropa, lecho, comida y bebida; pues el avaro, el iracundo y el de mala conducta no alcanzan la compañía de los que van al cielo'. ๘๘๐. 880. ‘‘สาหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ; วทญฺญู สีลสมฺปนฺนา, กาหามิ กุสลํ พหุํ; ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ. «Ciertamente, si salgo de aquí y obtengo una matriz humana, seré generosa, virtuosa y realizaré mucho mérito a través de la generosidad, la conducta recta, el autocontrol y la disciplina». ๘๘๑. 881. ‘‘อารามานิ จ โรปิสฺสํ, ทุคฺเค สงฺกมานิ จ; ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา. «Plantaré arboledas de flores y frutos, y construiré puentes en lugares difíciles de transitar; también dispondré lugares para beber y pozos de agua con una mente llena de fe». ๘๘๒. 882. ‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี; ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ. «En el decimocuarto día, en el decimoquinto día y en el octavo día de la quincena lunar, y durante la quincena de observancia especial, observaré los ocho factores del Uposatha». ๘๘๓. 883. ‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา; น จ ทาเน ปมชฺชิสฺสํ, สามํ ทิฏฺฐมิทํ มยา’’ติ. «Observaré el Uposatha, siempre restringida en la virtud; y no descuidaré la generosidad. He visto este resultado del infierno por mí misma». ๘๘๔. 884. ‘‘อิจฺเจวํ [Pg.212] วิปฺปลปนฺตึ, ผนฺทมานํ ตโต ตโต; ขิปึสุ นิรเย โฆเร, อุทฺธํปาทํ อวํสิร’’นฺติ. – "Así, lamentándose de esa manera y temblando de pavor, los guardianes del infierno agarraron a Revati por los pies hacia arriba y con la cabeza hacia abajo, y la arrojaron al terrible infierno desde diversos lugares." อิทํ สงฺคีติการวจนํ. ปุน สา – Estas son las palabras de los recitadores del concilio. Nuevamente, ella — ๘๘๕. 885. ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี อโหสึ, ปริภาสิกา สมณพฺราหฺมณานํ; วิตเถน จ สามิกํ วญฺจยิตฺวา, ปจฺจามหํ นิรเย โฆรรูเป’’ติ. – "En el pasado fui tacaña e insultaba a los ascetas y brahmanas; habiendo engañado a mi esposo Nandiya con falsedades, ahora sufro en este infierno de aspecto aterrador." โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’’ติ คาถา นิรเย นิพฺพตฺตาย วุตฺตา, อิตรา อนิพฺพตฺตาย เอวาติ เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. Pronunció la estrofa final. En ese contexto, debe entenderse que la estrofa 'Ahaṃ pure maccharinī' fue dicha cuando ya había renacido en el infierno, mientras que las otras fueron dichas antes de renacer allí. El resto es de fácil comprensión. ภิกฺขู เรวติยา ยกฺเขหิ คเหตฺวา นีตภาวํ ภควโต อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา อาทิโต ปฏฺฐาย อิมํ วตฺถุํ กเถตฺวา อุปริ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. กามญฺเจตํ เรวตีปฏิพทฺธาย กถาย เยภุยฺยภาวโต ‘‘เรวตีวิมาน’’นฺติ โวหรียติ, ยสฺมา ปน เรวตี วิมานเทวตา น โหติ, นนฺทิยสฺส ปน เทวปุตฺตสฺส วิมานาทิสมฺปตฺติปฏิสํยุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา ปุริสวิมาเนสฺเวว สงฺคหํ อาโรปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. Los monjes informaron al Bienaventurado sobre el hecho de que Revatī había sido capturada y llevada por los yakkhas. Al oír esto, el Bienaventurado, comenzando desde el principio, relató esta historia y enseñó el Dhamma en detalle; al final de la enseñanza, muchos alcanzaron el fruto de la entrada en la corriente y otros logros. Aunque este relato se conoce comúnmente como 'Revatī-vimāna' (La mansión de Revatī) debido a que trata mayormente sobre ella, puesto que Revatī no es una deidad de la mansión, sino que esto se refiere a la excelencia de la mansión del hijo de los devas Nandiya, debe entenderse que fue incluido dentro de las Historias de Mansiones de Varones (Purisavimāna). เรวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario a la Historia de la Mansión de Revatī. ๓. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา 3. Comentario a la Historia de la Mansión del joven Chatta โย วทตํ ปวโร มนุเชสูติ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน เสตพฺยายํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส กิจฺฉาลทฺโธ ปุตฺโต ฉตฺโต นาม พฺราหฺมณมาณโว อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต ปิตรา เปสิโต อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก เมธาวิตาย อนลสตาย จ น จิเรเนว มนฺเต วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา พฺราหฺมณสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โส อาจริยํ อภิวาเทตฺวา ‘‘มยา ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ [Pg.213] สิกฺขิตํ, กึ โว ครุทกฺขิณํ เทมี’’ติ อาห. อาจริโย ‘‘ครุทกฺขิณา นาม อนฺเตวาสิกสฺส วิภวานุรูปา, กหาปณสหสฺสมาเนหี’’ติ อาห. ฉตฺตมาณโว อาจริยํ อภิวาเทตฺวา เสตพฺยํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปิตุ อาโรเจตฺวา ‘‘เทถ เม ทาตพฺพยุตฺตกํ, อชฺเชว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, อชฺช วิกาโล, สฺเว คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา กหาปเณ นีหริตฺวา ภณฺฑิกํ พนฺธาเปตฺวา ฐเปสุํ. โจรา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ฉตฺตมาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ วนคหเน นิลีนา อจฺฉึสุ ‘‘มาณวํ มาเรตฺวา กหาปเณ คณฺหิสฺสามา’’ติ. «Yo vadataṃ pavaro manujesū» es la Historia de la Mansión del joven Chatta. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en el bosque Jeta, en Sāvatthī. En aquel tiempo, en la ciudad de Setabya, vivía un joven brahmán llamado Chatta, el hijo obtenido con dificultad de cierto brahmán. Al alcanzar la mayoría de edad, fue enviado por su padre a Ukkaṭṭha, donde estudió bajo el brahmán Pokkharasāti. Debido a su inteligencia y diligencia, en poco tiempo aprendió los mantras y las ramas del conocimiento, logrando la maestría en las artes brahmánicas. Él saludó respetuosamente a su maestro y le dijo: «He aprendido el arte bajo su tutela, ¿qué honorarios de maestro debo entregarle?». El maestro respondió: «Los honorarios del maestro dependen de la fortuna del discípulo; trae mil kahāpaṇas». El joven Chatta saludó al maestro, regresó a Setabya, saludó a sus padres y, siendo recibido con alegría y cortesía, explicó el motivo de su regreso a su padre y dijo: «Entréguenme lo que sea apropiado dar; regresaré tras entregarlo hoy mismo». Sus padres le dijeron: «Hijo, hoy ya es tarde, partirás mañana», y sacando los kahāpaṇas, hicieron un fardo y lo guardaron. Unos ladrones, al enterarse de esto, se escondieron en una espesa selva en el camino del joven Chatta, pensando: «Mataremos al joven y tomaremos los kahāpaṇas». ภควา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ฉตฺตมาณวกสฺส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ, โจเรหิ มาริตสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตึ, ตโต สห วิมาเนน อาคตสฺส ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปฐมตรเมว คนฺตฺวา มาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. มาณโว อาจริยธนํ คเหตฺวา เสตพฺยโต อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ภควตา วุตฺโต ‘‘อุกฺกฏฺฐํ, โภ โคตม, คมิสฺสามิ มยฺหํ อาจริยสฺส โปกฺขรสาติสฺส ครุทกฺขิณํ ทาตุ’’นฺติ อาห. อถ ภควา ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, มาณว, ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘นาหํ ชานามิ, กิมตฺถิยานิ ปเนตานิ กีทิสานิ จา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทมีทิส’’นฺติ สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จ ผลานิสํสํ วิภาเวตฺวา ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตาว, มาณวก, สรณคมนวิธิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘สาธุ อุคฺคณฺหิสฺสามิ, กเถถ ภนฺเต ภควา’’ติ เตน ยาจิโต ตสฺส รุจิยา อนุรูปํ คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ ทสฺเสนฺโต – Al amanecer, el Bienaventurado, surgiendo de la meditación de la gran compasión y observando el mundo, vio el establecimiento del joven Chatta en los refugios y los preceptos, su renacimiento en el mundo celestial tras ser asesinado por los ladrones, y la comprensión del Dhamma por parte de la multitud congregada cuando él regresara junto con su mansión. Habiendo visto esto, partió de antemano y se sentó al pie de un árbol en la ruta del joven. El joven, llevando el dinero para su maestro y dirigiéndose desde Setabya hacia Ukkaṭṭha, vio al Bienaventurado sentado en el camino, se acercó y se detuvo. Cuando el Bienaventurado le preguntó: «¿A dónde irás?», él respondió: «Iré a Ukkaṭṭha, señor Gotama, para entregar los honorarios a mi maestro Pokkharasāti». Entonces el Bienaventurado dijo: «¿Conoces tú, joven, los tres refugios y los cinco preceptos?». Ante su respuesta: «No los conozco, ¿cuál es su propósito y cómo son?», el Bienaventurado le explicó: «Esto es así», detallando los beneficios de ir por refugio y de la observancia de los preceptos. Luego le dijo: «Aprende primero, joven, el método para ir por refugio». Habiendo solicitado el joven: «Bien, los aprenderé, enséñeme, Señor», el Bienaventurado, conforme a su inclinación y mediante versos, le mostró el método para ir por refugio: ๘๘๖. 886. ‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ; ปารคโต พลวีริยสมงฺคี, ตํ สุคตํ สรณตฺถมุเปหิ. "Aquel que es el más excelente entre los hombres al hablar, el Sabio del clan Sakya, el Bienaventurado que ha cumplido con todos sus deberes, que ha cruzado a la otra orilla y posee fuerza y valor; busca refugio en ese Sugata para liberarte del sufrimiento." ๘๘๗. 887. ‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ[Pg.214], ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ; มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหิ. "A la Enseñanza que es el desapasionamiento del deseo, libre de anhelos, sin penas, incondicionada, no repulsiva, dulce, bien practicada y bien analizada; busca refugio en toda esta Enseñanza para liberarte del sufrimiento." ๘๘๘. 888. ‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ; อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. – "Donde dicen que lo que se da produce gran fruto, en los cuatro pares de hombres puros, estos ocho individuos que ven la Verdad; busca refugio en esta Comunidad para liberarte del sufrimiento." ติสฺโส คาถาโย อภาสิ. Así pronunció estas tres estrofas. ๘๘๖. ตตฺถ โยติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วทตนฺติ วทนฺตานํ. ปวโรติ เสฏฺโฐ, กถิกานํ อุตฺตโม วาทีวโรติ อตฺโถ. มนุเชสูติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ภควา ปน เทวมนุสฺสานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ ปวโรเยว, ภควโต จ จริมภเว มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนตาย วุตฺตํ ‘‘มนุเชสู’’ติ. เตเนวาห ‘‘สกฺยมุนี’’ติ. สกฺยกุลปฺปสุตตาย สกฺโย, กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคตโต อนวเสสสฺส จ เญยฺยสฺส มุนนโต มุนิ จาติ สกฺยมุนิ. ภาคฺยวนฺตตาทีหิ จตูหิ การเณหิ ภควา. จตูหิ มคฺเคหิ กาตพฺพสฺส ปริญฺญาทิปเภทสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา กตกิจฺโจ. ปารํ สกฺกายสฺส ปรตีรํ นิพฺพานํ คโต สยมฺภุญาเณน อธิคโตติ ปารคโต. อสทิเสน กายพเลน, อนญฺญสาธารเณน ญาณพเลน, จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริเยน จ สมนฺนาคตตฺตา พลวีริยสมงฺคี. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทิตตฺตา สุคโต. ตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตฺตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ, อชฺช ปฏฺฐาย อหิตนิวตฺตเนน หิตสํวฑฺฒเนน ‘‘อยํ เม ภควา สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณํ คติ ปฏิสรณ’’นฺติ ภช เสว, เอวํ ชานาหิ วา พุชฺฌสฺสูติ อตฺโถ. 886. En este contexto, la palabra 'yo' (quienquiera) es un término indefinido; su determinación debe entenderse mediante la palabra 'taṃ' (a ese). 'Vadataṃ' significa de entre los que proclaman. 'Pavaro' significa el más excelente, el supremo entre los oradores, el más noble entre los que declaran una doctrina; este es el significado. 'Manujesu' (entre los seres humanos) es una designación de superioridad, similar a 'maestro de dioses y humanos'. Sin embargo, el Bendito es supremo incluso sobre los dioses, los humanos, los brahmas y sobre todos los seres sintientes en general; se dice 'manujesu' debido a que nació entre los hombres en su existencia final. Por esta misma razón se dice 'Sakyamunī'. Se le llama 'Sakya' por nacer en el clan de los Sakyas; y es 'Muni' (Sabio) por estar dotado de la perfección del cuerpo (kāyamoneyya), etc., y por conocer exhaustivamente todo lo que debe ser conocido (ñeyya); por tanto, es 'Sakyamuni'. Es el 'Bhagavā' (Bendito) por cuatro razones, comenzando por poseer las seis glorias (bhāgyavantatā). Se le llama 'Katakicco' (Aquel que ha cumplido su tarea) por haber realizado y completado las dieciséis funciones que deben hacerse mediante los cuatro senderos, tales como la comprensión plena (pariññā), etc. Es 'Pāragato' porque ha llegado al Nibbāna, que es la otra orilla más allá del devenir (sakkāya), habiéndolo alcanzado mediante su conocimiento de omnisciencia (sayambhūñāṇa). Es 'Balavīrasamaṅgī' (poseedor de fuerza y energía) por estar dotado de una fuerza corporal incomparable, de una fuerza de conocimiento no compartida por otros, y del esfuerzo de los cuatro tipos de esfuerzo supremo (sammappadhāna). Es 'Sugato' por poseer una marcha sublime, por haber llegado al lugar excelente (Nibbāna), por haber ido correctamente y por haber hablado correctamente. Acude a ese Sugato, el Buda Completamente Iluminado, con el propósito de refugio, como protección, como amparo final y como salvación del sufrimiento de los estados de miseria y del ciclo de renacimientos. Desde hoy en adelante, para alejar lo perjudicial y aumentar lo beneficioso, cultívalo y sírvelo pensando: 'Este Bendito es mi refugio, mi guardia, mi refugio secreto, mi destino final, mi norte y mi amparo'. Así debe entenderse el significado. ๘๘๗. ราควิราคนฺติ อริยมคฺคมาห. เตน หิ อริยา อนาทิกาลภาวิตมฺปิ ราคํ วิรชฺเชนฺติ. อเนชมโสกนฺติ อริยผลํ. ตญฺหิ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อวสิฏฺฐานญฺจ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต [Pg.215] ‘‘อเนชํ อโสก’’นฺติ จ วุจฺจติ. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสน. ธมฺมนฺติ วา ปรมตฺถธมฺมํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ, น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. ตเทว นิพฺพานํ. นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูลนฺติ อปฺปฏิกูลํ. สวนเวลายํ อุปปริกฺขณเวลายํ ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต นิปุณภาวโต จ ปคุณํ. วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน กุสลาทิวเสน อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทติ. เตเนว หิสฺส อาปาถกาเล วิย วิมทฺทนกาเลปิ กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาย ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมนฺติ ยถาวปฏิปชฺชนฺเต อปายทุกฺขปาตโต ธารณตฺเถน ธมฺมํ, อิทํ จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยถาวปฏิปตฺติยา อปายทุกฺขปาตโต ธาเรติ เอว. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว วิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตธมฺมสฺส ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห. 887. 'Rāgavirāga' (desapasionamiento) se refiere al Noble Sendero. En verdad, mediante ese sendero, los nobles (ariyas) eliminan el apasionamiento cultivado durante un tiempo sin comienzo. 'Anejamasoka' se refiere al Fruto Noble (ariyaphala). Ciertamente, se llama 'aneja' (sin agitación) y 'asoka' (sin pesar) porque apacigua completamente la sed conocida como agitación (ejā) y las demás impurezas que son causas de pesar. 'Dhamma' se refiere a la realidad intrínseca (sabhāvadhamma). En efecto, este Dhamma que debe ser captado según su propia naturaleza es lo que comprende el sendero, el fruto y el Nibbāna; no debe entenderse en el sentido de una designación conceptual como el Dhamma de estudio (pariyatti). O bien, 'Dhamma' se refiere a la verdad última (paramatthadhamma), es decir, el Nibbāna. Se llama 'asaṅkhata' (incondicionado) porque no ha sido fabricado o condicionado por causas que se reúnen y actúan conjuntamente; esto es el Nibbāna mismo. Es 'appaṭikūla' (no repulsivo) porque en él no existe absolutamente nada que sea desagradable. Se llama 'madhura' (dulce) porque es deseable en todo momento: al escucharlo, al reflexionarlo y al practicarlo. Es 'paguṇa' (dominado/fluido) por haber sido puesto en movimiento mediante la perfección del don de la elocuencia (paṭibhānasampadā), la cual se apoya en el conocimiento de omnisciencia, siendo bien manifestado y sutil. Es 'suvibhatta' (bien analizado) debido a que el significado que debe ser analizado ha sido correctamente clasificado mediante los agregados (khandhas), etc., lo saludable (kusala), etc., y los encabezamientos (uddesa), etc. Con estos tres términos se refiere exclusivamente al Dhamma de estudio (pariyatti). Por esta razón se dice 'imaṃ' (este), para mostrar que es evidente para ambas partes: tanto para el que habla como para el que escucha, tanto al momento de su encuentro como al momento de su análisis. Se llama 'Dhamma' en el sentido de que sostiene (dhāraṇa) a quienes practican correctamente para que no caigan en el sufrimiento de los estados de miseria (apāya); este es un término general aplicable a los cuatro tipos de Dhamma. Pues incluso el Dhamma de estudio, con solo establecerse en los refugios y en los preceptos mediante la práctica correcta, sostiene ciertamente para no caer en el sufrimiento de los estados de miseria. Debe considerarse que esta misma historia del Vimāna es prueba de este significado. Mostrando el Dhamma anteriormente mencionado como algo evidente ante el joven, dijo nuevamente 'imaṃ'. ๘๘๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ อริยสงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ. ทินฺน มหปฺผลนฺติ คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป กโต. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุชฺฌเนน สุจีสุ ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๖๐) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. อฏฺฐาติ มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐสุ ยุคเฬ อกตฺวา วิสุํ วิสุํ คหเณน อฏฺฐ ปุคฺคลา. คาถาสุขตฺถเมว เจตฺถ ‘‘ปุคฺคล ธมฺมทสา’’ติ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส. ธมฺมทสาติ จตุสจฺจธมฺมสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนกา. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาเวน สงฺฆํ. 888. 'Yattha' significa en la Noble Comunidad (Ariya Saṅgha). 'Dinnaṃ' se refiere a lo que ha sido generosamente entregado, como comida y otros objetos donables. En 'dinna mahapphalaṃ' se realizó la elisión del sonido nasal por la métrica del verso. 'Sucīsu' (entre los puros) se refiere a los cuatro pares de personas mencionados como 'el que ha alcanzado el fruto de la entrada en la corriente, el que practica para la realización del fruto de la entrada en la corriente', etc., debido a su purificación total de las impurezas de los deficiencias. 'Aṭṭha' (ocho) se refiere a ocho individuos al tomarlos por separado, sin agruparlos como pares de los que están en el sendero y los que están en el fruto. Aquí, la designación 'puggala dhammadasā' usa una vocal corta solo por la métrica del verso. 'Dhammadasā' son quienes ven directamente la verdad de las cuatro nobles verdades y el elemento del Nibbāna. 'Saṅgha' se refiere a la comunidad constituida por la unión en la visión y en la conducta ética. เอวํ ภควตา ตีหิ คาถาหิ สรณคุณสนฺทสฺสเนน สทฺธึ สรณคมนวิธิมฺหิ วุตฺเต มาณโว ตํตํสรณคุณานุสฺสรณมุเขน สรณคมนวิธิโน อตฺตโน หทเย ฐปิตภาวํ วิภาเวนฺโต ตสฺสา ตสฺสา คาถาย [Pg.216] อนนฺตรํ ‘‘โย วทตํ ปวโร’’ติอาทินา ตํ ตํ คาถํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ฐิตสฺส ปญฺจ สิกฺขาปทานิ สรูปโต ผลานิสํสโต จ วิภาเวตฺวา เตสํ สมาทานวิธึ กเถสิ. โส ตมฺปิ สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘หนฺทาหํ ภควา คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา รตนตฺตยคุณํ อนุสฺสรนฺโต ตํเยว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ภควาปิ ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตกํ กุสลํ เทวโลกูปปตฺติยา’’ติ เชตวนเมว อคมาสิ. Así, cuando el Bendito hubo expuesto el método para tomar refugio junto con la explicación de las cualidades de los tres refugios mediante tres versos, el joven (māṇava), manifestando que el método de toma de refugio había quedado establecido en su corazón a través de la rememoración de las cualidades de cada refugio, recitó a continuación de cada verso del Buda las estrofas que comienzan con 'yo vadataṃ pavaro', etc. Habiendo recitado así, el Bendito le explicó los cinco preceptos (sikkhāpadas) detallando tanto su naturaleza como sus beneficios, y le enseñó el modo de asumirlos. El joven, habiéndolos grabado bien en su mente con el corazón lleno de fe, dijo: 'Bien, oh Bendito, ahora me marcharé', y partió por su camino rememorando constantemente las virtudes de la Triple Joya. El Bendito, considerando: 'Este mérito que ha realizado es suficiente para su renacimiento en el mundo celestial', regresó directamente al monasterio de Jetavana. มาณวสฺส ปน ปสนฺนจิตฺตสฺส รตนตฺตยคุณํ สลฺลกฺขณวเสน ‘‘สรณํ อุเปมี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทตาย สรเณสุ จ, ภควตา วุตฺตนเยน ปญฺจนฺนํ สีลานํ อธิฏฺฐาเนน สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตสฺส เตเนว นเยน รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺเสว คจฺฉนฺตสฺส โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. โส เต อคเณตฺวา รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺโตเยว คจฺฉติ. ตญฺเจโก โจโร คุมฺพนฺตรํ อุปนิสฺสาย ฐิโต วิสปีเตน สเรน สหสาว วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา กหาปณภณฺฑิกํ คเหตฺวา อตฺตโน สหาเยหิ สทฺธึ ปกฺกามิ. มาณโว ปน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย อจฺฉราสหสฺสปริวุโต สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, ตสฺส วิมานสฺส อาภา สาติเรกานิ วีสติโยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. Sin embargo, para el joven (Chatta), que poseía una mente llena de fe y devoción, y que mediante la reflexión atenta en las virtudes de la Triple Joya había generado el pensamiento de 'me acojo al refugio' estableciéndose en los refugios, y habiendo asumido los cinco preceptos según el método enseñado por el Bienaventurado, permanecía firme en la moralidad. Mientras caminaba recordando precisamente de esa manera las virtudes de la Triple Joya, unos ladrones lo asaltaron en el camino. Él, sin prestarles atención, continuó su camino reflexionando únicamente en las cualidades de las Tres Joyas. Entonces, un ladrón que estaba al acecho escondido entre unos arbustos, le disparó repentinamente con una flecha envenenada, causándole la muerte. Tras arrebatarle el fardo que contenía mil monedas, el ladrón huyó con sus compañeros. El joven, por su parte, tras fallecer, renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro de treinta leguas de extensión, como quien despierta de un sueño, rodeado de mil ninfas celestiales y con su cuerpo adornado con ornamentos equivalentes a sesenta cargas de carretas; el resplandor de su mansión se extendía por más de veinte leguas. อถ มาณวํ กาลกตํ ทิสฺวา เสตพฺยคามวาสิโน มนุสฺสา เสตพฺยํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ อุกฺกฏฺฐคามวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส กเถสุํ. ตํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร ญาติมิตฺตา พฺราหฺมโณ จ โปกฺขรสาติ สปริวารา อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ปเทสํ อคมํสุ, เยภุยฺเยน เสตพฺยวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐวาสิโน จ อิจฺฉานงฺคลวาสิโน จ สนฺนิปตึสุ, มหาสมาคโม อโหสิ. อถ มาณวสฺส มาตาปิตโร มคฺคสฺส อวิทูเร จิตกํ สชฺเชตฺวา สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. Entonces, al ver al joven fallecido, los habitantes del pueblo de Setabya fueron a la ciudad de Setabya y se lo informaron a sus padres, mientras que los habitantes del pueblo de Ukkaṭṭha fueron a la ciudad de Ukkaṭṭha y se lo contaron al brahmán Pokkharasāti. Al oír aquella noticia, sus padres, parientes y amigos, junto con el brahmán Pokkharasāti y su séquito, con los rostros bañados en lágrimas y llorando, se dirigieron a aquel lugar. La gran mayoría de los habitantes de Setabya, Ukkaṭṭha e Icchānaṅgala se congregaron allí, resultando en una gran asamblea. Entonces, los padres del joven prepararon una pira funeraria cerca del camino y comenzaron a realizar los ritos funerarios para el cuerpo. อถ ภควา จินฺเตสิ ‘‘มยิ คเต ฉตฺตมาณโว มํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสติ, อาคตญฺจ ตํ กตกมฺมํ กถาเปนฺโต กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาเรตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ตํ ปเทสํ อุปคนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล [Pg.217] นิสีทิ ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. อถ ฉตฺตมาณวเทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺโต สรณคมนญฺจ สีลสมาทานญฺจ ทิสฺวา, วิมฺหยชาโต ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน ‘‘อิทาเนวาหํ คนฺตฺวา ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิสฺสามิ, รตนตฺตยคุเณ จ มหาชนสฺส ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ กตญฺญุตํ นิสฺสาย สกลํ ตํ อรญฺญปเทสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต, สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห มหตา ปริวาเรน สทฺธึ ทิสฺสมานรูโป อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปตนฺโต อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘โก นุ โข อยํ เทโว วา พฺรหฺมา วา’’ติ อจฺฉริยพฺภุตชาโต อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. ภควา เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปากฏํ กาตุํ – En ese momento, el Bienaventurado reflexionó: «Cuando yo llegue, el joven Chatta vendrá a rendirme homenaje. Mientras él relata las buenas acciones que realizó, yo haré que los frutos del kamma sean evidentes y enseñaré el Dhamma; de este modo, habrá una gran realización del Dhamma para la multitud». Habiendo pensado esto, se dirigió a aquel lugar junto con una gran comunidad de monjes y se sentó al pie de un árbol, emitiendo los rayos de buda de seis colores. Entonces, el joven Chatta, convertido ahora en un hijo de los devas, contemplando su propia prosperidad celestial y reflexionando sobre la causa de dicha fortuna, vio su acto de ir a los refugios y su asunción de los preceptos. Lleno de asombro y con una profunda devoción y respeto surgidos hacia el Bienaventurado, pensó: «Iré ahora mismo a rendir homenaje al Bienaventurado y a la comunidad de monjes, y haré manifiestas las virtudes de la Triple Joya ante la multitud». Basado en su gratitud, iluminando toda aquella región boscosa con una luz uniforme, llegó junto con su mansión celestial, descendió de ella y, con una forma visible y un gran séquito, se acercó y se postró con su cabeza a los pies del Bienaventurado. Tras saludarlo con respeto y con las manos en anjali, se detuvo a un lado. Al verlo, la multitud se llenó de asombro y maravilla, preguntándose: «¿Quién será este, un deva o un Brahma?», y se acercaron rodeando al Bienaventurado. El Bienaventurado, para hacer manifiesto el acto meritorio realizado por él y su resultado, interrogó a aquel hijo de los devas diciendo: ๘๘๙. 889. ‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส; ยถา อตุลมิทํ มหปฺปภาสํ, โก นุ ตฺวํ ติทิวา มหึ อุปาคา. "Ni el sol brilla así en el cielo, ni la luna ni la estrella Phussa resplandecen como este resplandor incomparable; ¿quién eres tú que has descendido desde el reino celestial a esta tierra nuestra?" ๘๙๐. 890. ‘‘ฉินฺทติ รํสี ปภงฺกรสฺส, สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา; รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ, ปริสุทฺธํ วิมลํ สุภํ วิมานํ. "Este palacio puro, inmaculado y hermoso eclipsa los rayos del sol; su luz se extiende por más de veinte leguas y convierte la noche en día." ๘๙๑. 891. ‘‘พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกํ, โวกิณฺณํ กุสุเมหิ เนกจิตฺตํ; อรชวิรชเหมชาลฉนฺนํ, อากาเส ตปติ ยถาปิ สูริโย. "Lleno de muchos lotos rojos y maravillosos lotos blancos, adornado con diversas flores, cubierto por una red de oro pura y libre de polvo, este palacio tuyo brilla en el cielo como el mismo sol." ๘๙๒. 892. ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหิ, อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหิ; กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหิ, ปริปูรํ คคนํว ตารกาหิ. "Lleno de ninfas celestiales con vestiduras rojas y amarillas, con fragancias de aloe, piyangu y sándalo, y pieles delicadas que brillan como el oro, es como el firmamento lleno de estrellas." ๘๙๓. 893. ‘‘นรนาริโย [Pg.218] พหุเกตฺถเนกวณฺณา, กุสุมวิภูสิตาภรเณตฺถ สุมนา; อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภึ, ตปนิยวิตตา สุวณฺณฉนฺนา. "Aquí hay muchos seres celestiales gozosos, adornados con flores de diversos colores, con cuerpos cubiertos de oro y cabellos envueltos en ornamentos; fragancias exquisitas se esparcen, movidas por la brisa." ๘๙๔. 894. ‘‘กิสฺส สํยมสฺส อยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺโน; ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิ อิคฺฆ ปุฏฺโฐ’’ติ. – "¿De qué autocontrol es este el resultado? ¿Por el fruto de qué acción meritoria has renacido aquí? ¿Y por qué razón obtuviste este palacio? Te lo pregunto, oh deidad, respóndeme según corresponda." ตํ เทวปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิ. Así interrogó (el Bienaventurado) a aquel hijo de los devas. ๘๘๖. ตตฺถ ตปตีติ ทิปฺปติ. นเภติ อากาเส. ผุสฺโสติ ผุสฺสตารกา. อตุลนฺติ อนุปมํ, อปฺปมาณํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ ตว วิมานํ อนุปมํ อปฺปมาณํ ปภสฺสรภาเวน ตโต เอว มหปฺปภาสํ อากาเส ทิปฺปติ, น ตถา ตารกรูปานิ ทิปฺปนฺติ, น จนฺโท, ตานิ ตาว ติฏฺฐนฺตุ, นาปิ สูริโย ทิปฺปติ, เอวํภูโต โก นุ ตฺวํ เทวโลกโต อิมํ ภูมิปเทสํ อุปคโต, ตํ ปากฏํ กตฺวา อิมสฺส มหาชนสฺส กเถหีติ. 886. En esos versos, 'tapati' significa brilla o resplandece. 'Nabhe' significa en el cielo. 'Phusso' se refiere a la constelación o estrella Phussa. 'Atulaṃ' significa incomparable o inconmensurable. El significado es este: del mismo modo que esta mansión tuya, debido a su naturaleza radiante, es incomparable e inconmensurable y brilla en el cielo con gran resplandor, de tal manera que ni las estrellas ni la luna brillan así —dejando a estas de lado, ni siquiera el sol brilla de tal modo—; siendo poseedor de tal gloria, ¿quién eres tú que has venido desde el mundo celestial a este lugar de la tierra? Hazlo manifiesto y cuéntalo a esta multitud. ๘๙๐. ฉินฺทตีติ วิจฺฉินฺทติ, ปวตฺติตุํ อเทนฺโต ปฏิหนตีติ อตฺโถ. รํสีติ รสฺมิโย. ปภงฺกรสฺสาติ สูริยสฺส. ตสฺส จ วิมานสฺส ปภา สมนฺตโต ปญฺจวีสติ โยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา’’ติ. รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรตีติ อตฺตโน ปภาย อนฺธการํ วิธมนฺตํ รตฺติภาคมฺปิ ทิวสภาคํ วิย กโรติ. ปริสมนฺตโต อนฺโต เจว พหิ จ สุทฺธตาย ปริสุทฺธํ. สพฺพโส มลาภาเวน วิมลํ. สุนฺทรตาย สุภํ. 890. 'Chindati' significa que corta o interrumpe; el sentido es que no permite que la luz (del sol) prevalezca, sino que la repele. 'Raṃsī' son los rayos. 'Pabhaṅkarassa' se refiere al sol. El resplandor de dicha mansión se mantiene difundido por veinticinco leguas a la redonda; por ello se dice 'su resplandor supera las veinte leguas'. 'Convierte incluso la noche en día' significa que, al disipar la oscuridad con su propio brillo, hace que el tiempo de la noche sea como el del día. 'Totalmente pura' significa pura por su limpieza tanto por dentro como por fuera. 'Inmaculada' por la ausencia total de suciedad. 'Hermosa' por su excelencia y bondad. ๘๙๑. พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกนฺติ พหุวิธรตฺตกมลญฺเจว วิจิตฺตวณฺณเสตกมลญฺจ. เสตกมลํ ปทุมํ, รตฺตกมลํ ปุณฺฑรีกนฺติ วทนฺติ. โวกิณฺณํ กุสุเมหีติ อญฺเญหิ จ นานาวิเธหิ ปุปฺเผหิ สโมกิณฺณํ. เนกจิตฺตนฺติ [Pg.219] มาลากมฺมลตากมฺมาทินานาวิธวิจิตฺตํ. อรชวิรชเหมชาลฉนฺนนฺติ สยํ อปคตรชํ วิรเชน นิทฺโทเสน กญฺจนชาเลน ฉาทิตํ. 891. "Bahupadumavicitrapuṇḍarīka" se refiere a una gran variedad de lotos rojos y a lotos blancos de hermosos colores. Dicen que el loto blanco se llama "paduma" y el loto rojo "puṇḍarīka". "Vokiṇṇaṃ kusumehi" significa esparcido con otros diversos tipos de flores. "Nekacitta" significa adornado con diversas decoraciones, como guirnaldas y motivos de enredaderas. "Arajavirajahemajālachanna" significa que está cubierto por una red de oro pura, impecable y libre de impurezas. ๘๙๒. รตฺตมฺพรปีตวาสสาหีติ รตฺตวตฺถาหิ เจว ปีตวตฺถาหิ จ. เอกา หิ รตฺตํ ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ปีตํ อุตฺตริยํ กโรติ, อปรา ปีตํ นิวาเสตฺวา รตฺตํ อุตฺตริยํ กโรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหี’’ติ. อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหีติ อครุคนฺเธน ปิยงฺคุมาลาหิ จนฺทนคนฺเธหิ จ อุสฺสทาหิ, อุสฺสนฺนทิพฺพาครุคนฺธาทิกาหีติ อตฺโถ. กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหีติ กนกสทิสสุขุมจฺฉวีหิ. ปริปูรนฺติ ตหํ ตหํ วิจรนฺตีหิ สงฺคีติปสุตาหิ จ ปริปุณฺณํ. 892. "Rattambarapītavāsasāhi" significa con vestiduras rojas y amarillas. En verdad, una diosa, habiéndose vestido con una tela divina roja, usa una tela amarilla como prenda superior; otra, habiéndose vestido con una tela divina amarilla, usa una tela roja como prenda superior. A eso se refiere "rattambarapītavāsasāhi". "Agarupiyaṅgucandanussadāhi" se refiere a aquellas que tienen abundantes y supremas fragancias de incienso de madera de agar, guirnaldas de flores de piyaṅgu y aromas de sándalo; este es el significado. "Kañcanatanusannibhattacāhi" se refiere a aquellas que tienen una piel delicada similar al oro. "Paripūra" significa que el lugar está lleno de diosas que andan por aquí y por allá, dedicadas al canto. ๘๙๓. พหุเกตฺถาติ พหุกา เอตฺถ. อเนกวณฺณาติ นานารูปา. กุสมวิภูสิตาภรณาติ วิเสสโต สุรภิวายนตฺถํ ทิพฺพกุสุเมหิ อลงฺกตทิพฺพาภรณา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิมาเน. สุมนาติ สุนฺทรมนา ปมุทิตจิตฺตา. อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภินฺติ อนิเลน ปมุญฺจิตคนฺธานํ ปุปฺผานํ วายุนา วิมุตฺตปตฺตปุฏํ วิย วิพนฺธตาย วิกสิตตาย จ สุคนฺธํ ปวายนฺติ. ‘‘อนิลปธูปิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, วาเตน มนฺทํ อาวุยฺหมานา เหมมยปุปฺผาติ อตฺโถ. กนกจีรกาทีหิ เวณิอาทีสุ โอตตตาย ตปนิยวิตตา. เยภุยฺเยน กญฺจนาภรเณหิ อจฺฉาทิตสรีรตาย สุวณฺณฉนฺนา. นรนาริโยติ เทวปุตฺตา เทวธีตโร จ พหุกา เอตฺถ ตว วิมาเนติ ทสฺเสติ. 893. "Bahukettha" significa que hay muchos aquí. "Anekavaṇṇā" significa de diversas formas y colores. "Kusamavibhūsitābharaṇā" se refiere a adornos divinos decorados con flores divinas, especialmente para difundir una fragancia agradable. "Ettha" significa en esta mansión celestial (vimāna). "Sumanā" significa de mente noble y corazón alegre. "Anilapamuñcitā pavanti surabhi" significa que difunden un aroma agradable debido a que el viento libera la fragancia de las flores, como si el viento abriera los pétalos y los capullos. También se lee "anilapadhūpitā", que significa flores hechas de oro que son mecidas suavemente por el viento; este es el significado. "Tapaniyavitatā" significa cubiertas con hilos de oro y adornos similares en el cabello y otras partes. "Suvaṇṇachannā" significa que sus cuerpos están cubiertos mayormente por adornos de oro. "Naranāriyo" muestra que en esta mansión tuya hay muchos hijos e hijas de dioses. ๘๙๔. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต อิมสฺส มหาชนสฺส กมฺมผลปจฺจกฺขภาวายาติ อธิปฺปาโย. 894. "Iṅgha" es una partícula (nipāta) usada en el sentido de exhortación. "Puṭṭho" significa interrogado. El significado es: "Tú, habiendo sido interrogado, responde a esta multitud para que la realidad del fruto del kamma se haga evidente". ตโต เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Entonces el hijo de los dioses respondió con estas estrofas: ๘๙๕. 895. ‘‘สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวน, สตฺถานุสาสิ อนุกมฺปมาโน; ตว รตนวรสฺส ธมฺมํ สุตฺวา, กริสฺสามีติ จ พฺรวิตฺถ ฉตฺโต. "Habiéndose encontrado conmigo espontáneamente en este camino, el Maestro me instruyó por compasión; habiendo escuchado la Enseñanza de Vos, el más excelente de los tesoros, yo, Chatta, dije que la practicaría." ๘๙๖. 896. ‘‘ชินวรปวรํ [Pg.220] อุเปหิ สรณํ, ธมฺมญฺจาปิ ตเถว ภิกฺขุสงฺฆํ; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "Ve por refugio al Buda, el más excelente de los Vencedores; ve por refugio a la Enseñanza y también a la comunidad de monjes; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๘๙๗. 897. ‘‘มา จ ปาณวธํ วิวิธํ จรสฺสุ อสุจึ,น หิ ปาเณสุ อสญฺญตํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "No cometas actos impuros de matar diversos seres vivos; los sabios no elogian la falta de autocontrol hacia los seres; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๘๙๘. 898. ‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตมฺปิ, อาทาตพฺพมมญฺญิโถ อทินฺนํ; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "Ni siquiera pienses en tomar lo que no te ha sido dado, aquello que es propiedad protegida de otros; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๘๙๙. 899. ‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตาโย, ปรภริยา อคมา อนริยเมตํ; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "No vayas hacia las esposas ajenas protegidas por otros, pues esto es una conducta innoble; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๙๐๐. 900. ‘‘มา จ วิตถํ อญฺญถา อภาณิ, น หิ มุสาวาทํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "No hables falsedades ni digas mentiras, pues los sabios no elogian el falso discurso; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๙๐๑. 901. ‘‘เยน จ ปุริสสฺส อเปติ สญฺญา, ตํ มชฺชํ ปริวชฺชยสฺสุ สพฺพํ; โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ. "Evita todo embriagante por el cual la consciencia del hombre se pierde; al principio dije que no lo sabía, Señor, pero después seguí vuestras palabras tal como fueron dichas." ๙๐๒. 902. ‘‘สฺวาหํ อิธ ปญฺจ สิกฺขา กริตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวา ตถาคตสฺส ธมฺเม; ทฺเวปถมคมาสึ โจรมชฺเฌ, เต มํ ตตฺถ วธึสุ โภคเหตุ. "Habiendo yo asumido los cinco preceptos aquí y practicado las enseñanzas del Tathagata, emprendí mi viaje por un camino donde, entre ladrones, ellos me mataron por mis pertenencias." ๙๐๓. 903. ‘‘เอตฺตกมิทํ [Pg.221] อนุสฺสรามิ กุสลํ, ตโต ปรํ น เม วิชฺชติ อญฺญํ; เตน สุจริเตน กมฺมุนาหํ, อุปฺปนฺโน ติทิเวสุ กามกามี. "Solo recuerdo este acto meritorio, no poseo otro más que este; por esa acción de buena conducta, he renacido en el cielo de los treinta y tres, disfrutando de los placeres deseados." ๙๐๔. 904. ‘‘ปสฺส ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส, อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา วิปากํ; ชลมิว ยสสา สเมกฺขมานา, พหุกามํ ปิหยนฺติ หีนกมฺมา. "Ved el fruto de la práctica de la Enseñanza y del autocontrol de tan solo un momento; muchos seres de acciones inferiores me miran con admiración y anhelan alcanzar este esplendor." ๙๐๕. 905. ‘‘ปสฺส กติปยาย เทสนาย, สุคติญฺจมฺหิ คโต สุขญฺจ ปตฺโต; เย จ เต สตตํ สุณนฺติ ธมฺมํ, มญฺเญ เต อมตํ ผุสนฺติ เขมํ. "Ved el fruto de tan breve enseñanza: he llegado a un buen destino y alcanzado la felicidad; creo que aquellos que escuchan la Enseñanza constantemente alcanzan el estado inmortal y seguro." ๙๐๖. 906. ‘‘อปฺปมฺปิ กตํ มหาวิปากํ, วิปุลํ โหติ ตถาคตสฺส ธมฺเม; ปสฺส กตปุญฺญตาย ฉตฺโต, โอภาเสติ ปถวึ ยถาปิ สูริโย. "Incluso un poco de mérito realizado en la enseñanza del Tathagata produce un gran resultado y un fruto abundante; ved a Chatta, quien por su mérito realizado ilumina la tierra como el mismo sol." ๙๐๗. 907. ‘‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม, อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ; เต มยํ ปุนเรว ลทฺธ มานุสตฺตํ, ปฏิปนฺนา วิหเรมุ สีลวนฺโต. "¿Qué es este mérito? ¿Cómo debemos practicarlo? Así conversan algunos al encontrarse; nosotros, habiendo obtenido de nuevo la existencia humana, viviremos practicando las virtudes y poseyendo moralidad." ๙๐๘. 908. ‘‘พหุกาโร อนุกมฺปโก จ สตฺถา, อิติ เม สติ อคมา ทิวา ทิวสฺส; สฺวาหํ อุปคโตมฺหิ สจฺจนามํ, อนุกมฺปสฺสุ ปุนปิ สุเณมฺห ธมฺมํ. "El Maestro fue de gran ayuda y compasivo conmigo; por eso, habiendo sido asesinado por ladrones al mediodía, he venido ante Vos, cuyo nombre es Verdad; tened compasión de mí, que deseo escuchar vuestra Enseñanza de nuevo." ๙๐๙. 909. ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ, ภวราคานุสยญฺจ ปหาย โมหํ; น จ เต ปุน มุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ, ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา’’ติ. "Aquellos que aquí abandonan el deseo por los placeres sensoriales y el engaño, habiendo dejado atrás la tendencia latente al deseo por la existencia, no regresan a la matriz, pues han alcanzado la paz suprema del Nirvana." ๘๙๕. ตตฺถ [Pg.222] สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวนาติ อิธ อิมสฺมึ ปเถ มหามคฺเค สยเมว อุปคเตน มาณเวน พฺราหฺมณกุมาเรน สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหมนุสาสนโต สตฺถา ภควา, ตฺวํ ยํ มาณวํ ยถาธมฺมํ อนุสาสิ อนุกมฺปมาโน อนุคฺคณฺหนฺโต, ตว รตนวรสฺส อคฺครตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา อิติ เอวํ กริสฺสามิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิสฺสามีติ, โส ฉตฺโต ฉตฺตนามโก มาณโว พฺรวิตฺถ กเถสีติ ปทโยชนา. 895. En cuanto a "sayamidha pathe samecca māṇavena": significa habiéndose encontrado en este gran camino con el joven brahmán que se acercó por su propia voluntad. El "Maestro" es el Bendito, porque enseña a los seres según sea apropiado para su beneficio tanto en esta vida como en la futura. Tú, el Buda, por compasión y con el deseo de favorecer al joven Chatta, lo instruiste de acuerdo con el Dhamma. Habiendo escuchado ese Dhamma de ti, el Buda Perfectamente Iluminado, el Tesoro Supremo, el joven llamado Chatta dijo: "Así lo haré", queriendo decir "practicaré tal como se me ha instruido". Esta es la conexión de las palabras. ๘๙๖. เอวํ ยถาปุจฺฉิตํ กมฺมํ การณโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต วิภาคโต จ ทสฺเสนฺโต สตฺถารา สมาทปิตภาวํ อตฺตนา จ ตตฺถ ปจฺฉา ปติฏฺฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชินวรปวร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเตติ ภนฺเต ภควา ‘‘สรณคมนํ ชานาสี’’ติ ตยา วุตฺโต ‘‘โน’’ติ น ‘‘ชานามี’’ติ ปฐมํ อโวจํ อหํ. ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสินฺติ ปจฺฉา ตยา วุตฺตํ กถํ ปริวตฺเตนฺโต ตว วจนํ ตเถว อกาสึ ปฏิปชฺชึ, ตีณิปิ สรณานิ อุปคจฺฉินฺติ อตฺโถ. 896. Habiendo mostrado así el mérito (kamma) cuestionado a través de su causa, ahora, para mostrar ese mérito por su propia naturaleza y por su análisis, así como el hecho de haber sido exhortado por el Maestro y su posterior establecimiento personal en él, pronunció el verso que comienza con 'Jinavarapavara'. En ese contexto, 'Primero dije que no, Señor' (notipaṭhamaṃ avocāhaṃ bhante) significa: 'Señor, cuando Usted me preguntó: ¿Conoces el ir por refugio?, primero le respondí: No, queriendo decir: No lo sé'. 'Después cumplí Tu palabra tal como fue dicha' (pacchā te vacanaṃ tatheva akāsiṃ) significa que después, siguiendo las palabras que Usted pronunció, cumplí y practiqué según Su instrucción, y llegué a los tres refugios. ๘๙๗. วิวิธนฺติ อุจฺจาวจํ, อปฺปสาวชฺชํ มหาสาวชฺชญฺจาติ อตฺโถ. มา จรสฺสูติ มา อกาสิ. อสุจินฺติ กิเลสาสุจิมิสฺสตาย น สุจึ. ปาเณสุ อสญฺญตนฺติ ปาณฆาตโต อวิรตํ. น หิ อวณฺณยึสูติ น หิ วณฺณยนฺติ. ปจฺจูปฺปนฺนกาลตฺเถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํ. อถ วา ‘‘อวณฺณยึสู’’ติ เอกเทเสน สกลสฺส กาลสฺส อุปลกฺขณํ, ตสฺมา ยถา น วณฺณยึสุ อตีตมทฺธานํ, เอวํ เอตรหิปิ น วณฺณยนฺติ, อนาคเตปิ น วณฺณยิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. 897. 'Vividha' significa diverso, tanto de pequeña como de gran falta. 'No actúes' (mā carassu) significa 'no lo hagas'. 'Impuro' (asuci) significa que no es puro por estar mezclado con la impureza de las impurezas (kilesas). 'No restringido ante los seres vivos' (pāṇesu asaññataṃ) significa no abstenerse de quitar la vida. 'Ciertamente no elogiaron' (na hi avaṇṇayiṃsū) significa que no elogian. Pues aquí, esta expresión en tiempo pasado tiene el sentido del tiempo presente. O bien, 'avaṇṇayiṃsū' es una indicación de todo el tiempo a través de una parte; por lo tanto, significa que así como no elogiaron en el pasado, tampoco elogian en el presente, ni elogiarán en el futuro. ๘๙๘-๙๐๐. ปรชนสฺส รกฺขิตนฺติ ปรปริคฺคหิตวตฺถุ. เตนาห ‘‘อทินฺน’’นฺติ. มา อคมาติ มา อชฺฌาจริ. วิตถนฺติ อตถํ, มุสาติ อตฺโถ. อญฺญถาติ อญฺญถาว, วิตถสญฺญี เอวํ วิตถนฺติ ชานนฺโต เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ. 898-900. 'Protegido por otros' (parajanassa rakkhitaṃ) se refiere a objetos poseídos por otros. Por eso dice 'lo no dado' (adinnaṃ). 'No vayas' (mā agamā) significa 'no transgredas'. 'Falso' (vitathaṃ) significa lo que no es real, es decir, una mentira. 'De otra manera' (aññathā) significa de un modo distinto; teniendo la percepción de lo falso, sabiendo que es falso, significa: 'no hables así'. ๙๐๑. เยนาติ [Pg.223] เยน มชฺเชน, ปีเตนาติ อธิปฺปาโย. อเปตีติ วิคจฺฉติ. สญฺญาติ ธมฺมสญฺญา, โลกสญฺญา เอว วา. สพฺพนฺติ อนวเสสํ, พีชโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. 901. 'Por el cual' (yena) se refiere al licor por el cual, al ser bebido (pītena), es el sentido. 'Se aleja' (apeti) significa que desaparece. 'Percepción' (saññā) es la percepción del Dhamma, o bien, la percepción mundana. 'Todo' (sabbaṃ) significa sin excepción, comenzando desde la semilla. ๙๐๒. สฺวาหนฺติ โส ตทา ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. อิธ อิมสฺมึ มคฺคปเทเส, อิมสฺมึ วา ตว สาสเน. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’’ติ. ปญฺจ สิกฺขาติ ปญฺจ สีลานิ. กริตฺวาติ อาทิยิตฺวา, อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ. ทฺเวปถนฺติ ทฺวินฺนํ คามสีมานํ เวมชฺฌภูตํ ปถํ, สีมนฺตริกปถนฺติ อตฺโถ. เตติ เต โจรา. ตตฺถาติ สีมนฺตริกมคฺเค. โภคเหตูติ อามิสกิญฺจิกฺขนิมิตฺตํ. 902. 'Ese yo' (svāhaṃ) se refiere a aquel yo que en aquel tiempo era el joven Chatta. 'Aquí' (idha) significa en este tramo del camino, o bien, en esta enseñanza Tuya. Por eso dice 'en el Dhamma del Tathāgata'. 'Cinco entrenamientos' (pañca sikkhā) son los cinco preceptos. 'Habiendo hecho' (karitvā) significa habiendo tomado y habiendo emprendido. 'Camino entre dos' (dvepathaṃ) significa el camino que está en medio de los límites de dos aldeas; es decir, el camino en el espacio entre fronteras. 'Ellos' (te) son aquellos ladrones. 'Allí' (tattha) significa en el camino entre fronteras. 'Por causa de riquezas' (bhogahetu) significa por motivo de alguna ganancia material. ๙๐๓. ตโตติ ยถาวุตฺตกุสลโต ปรํ อุปริ อญฺญํ กุสลํ น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ, ยมหํ อนุสฺสเรยฺยนฺติ อตฺโถ. กามกามีติ ยถิจฺฉิตกามคุณสมงฺคี. 903. A partir de eso (tato) significa que, más allá o por encima de ese mérito (kusala) antes mencionado, no existe ni se encuentra otro mérito que yo pueda recordar. 'Deseoso de placeres' (kāmakāmī) se refiere a quien posee los hilos de los placeres sensoriales según su deseo. ๙๐๔. ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺสาติ ขณมุหุตฺตมตฺตํ ปวตฺตสีลสฺส. อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยาติ ยถาธิคตสฺส ผลสฺส อนุรูปธมฺมํ ปฏิปชฺชมานสฺส ภควา ปสฺส, ตุยฺหํ โอวาทธมฺมสฺส วา อนุรูปาย ธมฺมปฏิปตฺติยา วุตฺตนิยาเมเนว สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จาติ อตฺโถ. ชลมิว ยสสาติ อิทฺธิยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ ชลนฺตํ วิย. สเมกฺขมานาติ ปสฺสนฺตา. พหุกาติ พหโว. ปิหยนฺตีติ ‘‘กถํ นุ โข มยํ เอทิสา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺเถนฺติ. หีนกมฺมาติ มม สมฺปตฺติโต นิหีนโภคา. 904. 'De aquel que tuvo restricción por un momento' (khaṇamuhuttasaññamass) se refiere a la virtud que duró apenas un instante. 'Por la práctica conforme al Dhamma' (anudhammappaṭipattiyā) significa: oh Bendito, observa a aquel que practica el Dhamma apropiado para el fruto alcanzado; o bien, se refiere a la práctica del Dhamma conforme a Tu enseñanza, según el método explicado de ir por refugio y emprender los preceptos. 'Brillando con gloria' (jalamiva yasasā) es como alguien que resplandece por su poder y la excelencia de su séquito. 'Observando' (samekkhamānā) significa mirando. 'Muchos' (bahukā) son numerosas deidades. 'Anhelan' (pihayanti) significa que desean, diciendo: '¿Cómo podríamos nosotros llegar a ser así?'. 'De acciones inferiores' (hīnakammā) son aquellos cuyos goces son menores comparados con mi prosperidad. ๙๐๕. กติปยายาติ อปฺปิกาย. เยติ เย ภิกฺขู เจว อุปาสกาทโย จ. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. สตตนฺติ ทิวเส ทิวเส. 905. 'Por unos pocos' (katipayāya) significa por una pequeña cantidad. 'Quienes' (ye) se refiere a los monjes y también a los laicos, etc. La palabra 'ca' tiene un sentido de distinción. 'Te' (tava) significa Tuyos. 'Constantemente' (satataṃ) significa día tras día. ๙๐๖. วิปุลนฺติ อุฬารผลํ วิปุลานุภาวํ. ตถาคตสฺส ธมฺเมติ ตถาคตสฺส สาสเน โอวาเท ฐตฺวา กตนฺติ โยชนา. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน วุตฺตเมวตฺถํ อตฺตุทฺเทสิกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปสฺสาติ ภควนฺตํ วทติ, อตฺตานเมว วา อญฺญํ วิย จ กตฺวา วทติ. 906. 'Abundante' (vipulaṃ) significa un fruto grandioso y un poder extenso. 'En el Dhamma del Tathāgata' se vincula con lo que se hace permaneciendo en la enseñanza e instrucción del Tathāgata. De este modo, mostrando el mismo significado que fue dicho de manera general, ahora lo muestra en relación consigo mismo diciendo el verso que comienza con 'Mira' (passa). Allí, al decir 'mira', se dirige al Bendito, o bien, habla de sí mismo como si fuera otra persona. ๙๐๗. กิมิทํ [Pg.224] กุสลํ กิมาจเรมาติ กุสลํ นาเมตํ กึสภาวํ กีทิสํ, กถํ วา ตํ อาจเรยฺยาม. อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺตีติ เอวเมเก สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ปถวึ ปริวตฺเตนฺตา วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺตา วิย จ สุทุกฺกรํ กตฺวา มนฺตยนฺติ วิจาเรนฺติ, มยํ ปน อกิจฺเฉเนว ปุนปิ กุสลํ อาจเรยฺยามาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘มย’’นฺติอาทิ. 907. '¿Qué es este mérito? ¿Qué deberíamos practicar?' significa ¿cuál es la naturaleza de este llamado mérito?, ¿cómo es?, ¿o cómo deberíamos practicarlo? 'Así, algunos reuniéndose deliberan' significa que algunos, habiéndose reunido, deliberan y reflexionan haciendo algo sumamente difícil, como si estuvieran volteando la tierra o levantando el monte Sineru; pero el sentido es: 'nosotros, sin embargo, sin dificultad alguna, practicaríamos el mérito de nuevo'. Por esta razón dijo el verso que comienza con 'Nosotros' (mayaṃ). ๙๐๘. พหุกาโรติ พหูปกาโร, มหาอุปกาโร วา. อนุกมฺปโกติ การุณิโก. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิตีติ เอวํ, ภควโต อตฺตนิ ปฏิปนฺนาการํ สนฺธาย วทติ. เม สตีติ มยิ สติ วิชฺชมาเน, โจเรหิ อวธิเต เอวาติ อตฺโถ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสปิ ทิวา, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. สฺวาหนฺติ โส ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. สจฺจนามนฺติ ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินาเมหิ อวิตถนามํ ภูตตฺถนามํ. อนุกมฺปสฺสูติ อนุคฺคณฺหาหิ. ปุนปีติ ภิยฺโยปิ สุเณมุ, ตว ธมฺมํ สุเณยฺยามเยวาติ อตฺโถ. 908. 'De gran ayuda' (bahukāro) significa de mucho beneficio o de gran utilidad. 'Compasivo' (anukampako) significa misericordioso. La letra 'ma' es una conjunción eufónica. 'Así' (iti) se dice refiriéndose al modo en que el Bendito actuó hacia él. 'Estando yo' (me sati) significa mientras yo todavía estaba vivo, justo antes de ser asesinado por ladrones. 'En el pleno día' (divā divassa) significa durante el día del mismo día, es decir, en el momento del día. 'Ese yo' (svāhaṃ) es aquel yo que era el joven Chatta. 'De nombre verdadero' (saccanāmaṃ) significa que tiene un nombre que no falla y un nombre basado en la realidad, mediante nombres como 'Bendito, Noble y Perfectamente Iluminado'. 'Ten compasión' (anukampassu) significa 'favoréceme'. 'De nuevo' (punapi) significa 'escuchemos aún más', es decir, 'ciertamente escucharíamos Tu Dhamma'. เอวํ เทวปุตฺโต สพฺพเมตํ กตญฺญุตาภาเว ฐตฺวา สตฺถุ ปยิรุปาสเน จ ธมฺมสฺสวเน จ อติตฺติเมว ทีเปนฺโต วทติ. ภควา เทวปุตฺตสฺส จ ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. อถ เนสํ อลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต เจว มาตาปิตโร จสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ, มหโต จ ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. Así, el hijo de los devas, establecido en un estado de gratitud, habló manifestando su insaciabilidad tanto en el servicio al Maestro como en la escucha del Dhamma. El Bendito, habiendo observado la inclinación del hijo de los devas y de la asamblea allí reunida, impartió el discurso gradual (anupubbīkatha). Luego, sabiendo que sus mentes estaban preparadas, reveló la enseñanza del Dhamma que es propia de los Budas (sāmukkaṃsika). Al concluir la enseñanza, tanto el hijo de los devas como sus padres se establecieron en el fruto de la entrada en la corriente (sotāpatti), y hubo una realización del Dhamma para una gran multitud de personas. ๙๐๙. ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต เทวปุตฺโต อุปริมคฺเคสุ อตฺตโน ครุจิตฺตีการํ, ตทธิคมสฺส จ มหานิสํสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราค’’นฺติ ปริโยสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เย อิธ อิมสฺมึ สาสเน ฐิตา ปชหนฺติ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทนฺติ กามราคํ, น จ เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. เย จ ปน ปหาย โมหํ สพฺพโส สมุคฺฆาเตตฺวา ภวราคานุสยญฺจ ปชหนฺติ, เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยนฺติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กสฺมา? ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา, เต หิ อุตฺตมปุริสา อนุปาทิเสสาย [Pg.225] นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ คตา เอวํ อิเธว สพฺพเวทยิตานํ สพฺพปริฬาหานํ พฺยนฺติภาเวน สีติภูตา. 909. Establecido en el primer fruto, el hijo de un deva, manifestando su propio respeto hacia los senderos superiores y el gran beneficio de alcanzarlos, pronunció el verso final: 'Quienes aquí abandonan el deseo sensual...'. Su significado es: quienes, situados en esta Enseñanza, abandonan, es decir, extirpan sin residuo el deseo sensual, no vuelven a entrar en un vientre materno debido a que los grilletes que pertenecen al mundo inferior (orambhāgiya-saṃyojana) han sido erradicados. Y quienes, habiendo abandonado el engaño, habiéndolo arrancado por completo y abandonado también la tendencia latente al deseo por la existencia, no hace falta decir que no vuelven a entrar en un vientre materno. ¿Por qué? Porque han alcanzado el Nibbāna final y se han vuelto frescos (sītibhūtā); pues esos hombres supremos han alcanzado el Parinibbāna mediante el elemento del Nibbāna sin residuo de apego (anupādisesa-nibbānadhātu), habiéndose vuelto así frescos en esta misma vida por la extinción de todos los sentimientos y todas las aflicciones. อิติ เทวปุตฺโต อตฺตโน อริยโสตสมาปนฺนภาวํ ปเวเทนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนาย กูฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปจิตึ ทสฺเสตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เทวโลกเมว คโต, สตฺถาปิ อุฏฺฐายาสนา คโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มาณวสฺส ปน มาตาปิตโร พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สพฺโพ จ มหาชโน ภควนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. ภควา เชตวนํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย อิมํ วิมานํ วิตฺถารโต กเถสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Así, el hijo del deva, anunciando su estado de haber alcanzado la corriente de los nobles (ariya-sotasamāpanna), habiendo llevado la enseñanza hasta su culminación en el elemento del Nibbāna sin residuo, rindió homenaje al Bienaventurado, realizó la circunvalación hacia la derecha, mostró su respeto a la comunidad de monjes, pidió permiso a sus padres y regresó al mundo de los devas. El Maestro también se levantó de su asiento y se marchó junto con la comunidad de monjes. Por su parte, los padres del joven, el brahmán Pokkharasāti y toda la multitud, habiendo seguido al Bienaventurado, regresaron. El Bienaventurado, habiendo llegado a Jetavana, expuso en detalle esta historia de la mansión (vimāna) ante la asamblea reunida. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la Mansión del Joven Chatta (Chattamāṇavaka-vimāna). ๔. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา 4. Comentario sobre la Mansión del que dio Sopa de Cangrejo (Kakkaṭakarasadāyaka-vimāna). อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ กกฺกฏกรสทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก กณฺณสูเลน ปีฬิโต อกลฺลสรีรตาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ, เวชฺเชหิ วุตฺตวิธินา เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิ. โส ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถสฺส ภควา ‘‘กกฺกฏกรสโภชนํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา อาห ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขุ มคธเขตฺเต ปิณฺฑาย จราหี’’ติ. 'Esta mansión de elevados pilares de joyas' es la Mansión del que dio Sopa de Cangrejo. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Bambú (Veḷuvana), en Rājagaha. En aquel tiempo, cierto monje que había emprendido la visión cabal (vipassanā), afligido por un dolor de oídos, no podía esforzarse en la visión cabal debido a su mala salud. A pesar de que los médicos le aplicaron medicinas según el método prescrito, la enfermedad no cesaba. Él informó de este asunto al Bienaventurado. Entonces el Bienaventurado, sabiendo que 'el alimento con sopa de cangrejo es adecuado', le dijo: 'Ve, monje, y recorre en busca de limosnas los campos de Magadha'. โส ภิกฺขุ ‘‘ทีฆทสฺสินา อทฺธา กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มคธเขตฺตํ คนฺตฺวา อญฺญตรสฺส เขตฺตปาลสฺส กุฏิยา ทฺวาเร ปิณฺฑาย อฏฺฐาสิ. โส จ เขตฺตปาโล กกฺกฏกรสํ สมฺปาเทตฺวา ภตฺตญฺจ ปจิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน เถรํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา กุฏิกายํ นิสีทาเปตฺวา กกฺกฏกรสภตฺตํ อทาสิ. เถรสฺส ตํ ภตฺตํ โถกํ ภุตฺตสฺสเยว กณฺณสูลํ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย อโหสิ[Pg.226]. โส สปฺปายาหารวเสน จิตฺตผาสุกํ ลภิตฺวา วิปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อภินินฺนาเมนฺโต อปริโยสิเตเยว โภชเน อนวเสสโต อาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย เขตฺตปาลํ อาห ‘‘อุปาสก, ตว ปิณฺฑปาตโภชเนน มยฺหํ โรโค วูปสนฺโต, กายจิตฺตํ กลฺลํ ชาตํ, ตฺวมฺปิ อิมสฺส ปุญฺญสฺส ผเลน วิคตกายจิตฺตทุกฺโข ภวิสฺสสี’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. Aquel monje, pensando: 'Ciertamente, el que ve a lo lejos (el Buda) debe haber visto algún beneficio', y aceptando las palabras del Bienaventurado diciendo: 'Está bien, venerable señor', rindió homenaje al Bienaventurado, tomó su cuenco y sus mantos, fue a los campos de Magadha y se detuvo para pedir limosna a la puerta de la cabaña de cierto guardián de campos. Aquel guardián de campos, habiendo preparado sopa de cangrejo y cocinado arroz, se había sentado pensando: 'Comeré después de descansar un poco'. Al ver al anciano (thera), tomó su cuenco, lo hizo sentar en la pequeña cabaña y le ofreció el arroz con sopa de cangrejo. Tan pronto como el anciano hubo comido un poco de ese alimento, su dolor de oídos cesó; se sintió como si se hubiera bañado con cien cántaros de agua. Gracias al alimento adecuado, obtuvo bienestar mental y, dirigiendo su mente por medio de la visión cabal, antes incluso de terminar su comida, agotó las impurezas (āsava) sin residuo alguno, se estableció en el estado de Arhat y dijo al guardián del campo: 'Upāsaka (devoto), por tu ofrenda de limosna mi enfermedad ha cesado y mi cuerpo y mente están sanos. Tú también, por el fruto de este mérito, estarás libre de sufrimientos físicos y mentales'. Tras decir esto y realizar la bendición (anumodanā), partió. เขตฺตปาโล อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก มณิถมฺเภ กนกวิมาเน สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิเต เวฬุริยมยคพฺเภ นิพฺพตฺติ, ทฺวาเร จสฺส ยถูปจิตกมฺมสํสูจโก มุตฺตาสิกฺกาคโต สุวณฺณกกฺกฏโก โอลมฺพมาโน อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตตฺถ คโต ตํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Tiempo después, el guardián del campo falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa en una mansión de oro adornada con setecientas cámaras con techos puntiagudos, con habitaciones de berilo y pilares de joyas que medían doce leguas (yojanas). En su puerta, indicando claramente la acción (kamma) acumulada, se encontraba un cangrejo de oro colgado de una red de perlas. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método mencionado anteriormente, lo vio y le preguntó con estos versos: ๙๑๐. 910. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. "Este elevado palacio con columnas de gemas mide doce leguas a la redonda; tiene setecientas hermosas y espaciosas habitaciones con techos puntiagudos, con columnas de lapislázuli y suelos resplandecientes." ๙๑๑. 911. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. "Allí resides, bebes y comes; arpas divinas emiten sonidos melodiosos, hay cinco tipos de placeres sensoriales divinos y ninfas adornadas con oro danzan allí." ๙๑๒. 912. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. "¿Por qué tienes tal color? ¿Por qué esta gloria se cumple para ti aquí? ¿Y por qué surgen para ti todas las riquezas que son gratas a tu corazón?" ๙๑๓. 913. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Te pregunto, oh deidad de gran poder, ¿qué mérito hiciste cuando eras humano? ¿Por qué posees este poder resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones?" โสปิสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ – Aquel hijo de los devas le respondió; para mostrar esto: ๙๑๔. 914. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ; «Aquel hijo de los devas, complacido al ser interrogado por Moggallana, habiéndosele planteado la pregunta, explicó de qué acción era este fruto» —se dice. ๙๑๕. 915. ‘‘สติสมุปฺปาทกโร[Pg.227], ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต; นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส, โสภติ ทสปาทโก. «Un cangrejo que despierta la atención plena está situado en la puerta; hecho de oro y con diez patas, resplandece hermosamente. ๙๑๖. 916. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a esa acción, mi esplendor es tal; debido a ello, aquí soy bendecido y surgen para mí todos los placeres que son gratos a mi corazón. ๙๑๗. 917. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมกาสิ ปุญฺญํ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que realicé cuando era un ser humano. Por ello poseo tal poder radiante y mi esplendor ilumina todas las direcciones». ๙๑๐. ตตฺถ อุจฺจนฺติ อจฺจุคฺคตํ. มณิถูณนฺติ ปทุมราคาทิมณิมยถมฺภํ. สมนฺตโตติ จตูสุปิ ปสฺเสสุ. รุจกตฺถตาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ สุวณฺณผลเกหิ อตฺถตา. 910. En este contexto, 'ucca' significa muy elevado. 'Maṇithūṇa' se refiere a pilares hechos de joyas como el rubí. 'Samantato' significa en los cuatro costados. 'Rucakatthatā' se refiere a estar cubierto con placas de oro en cada nivel del suelo. ๙๑๑. ปิวสิ ขาทสิ จาติ กาเลน กาลํ อุปยุชฺชมานํ คนฺธปานํ สุธาโภชนญฺจ สนฺธาย วทติ. ปวทนฺตีติ ปวชฺชนฺติ. ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจาติ ทิพฺพา รสา อนปฺปกา ปญฺจ กามคุณา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว วิมาเน สํวิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สุวณฺณฉนฺนาติ เหมาภรณวิภูสิตา. 911. Las palabras 'pivasi khādasi cā' (bebes y comes) se dicen en referencia al consumo periódico de bebidas aromáticas y alimentos celestiales (sudhābhojana). 'Pavadantī' significa que resuenan. 'Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcā' significa que en este palacio tuyo se encuentran los cinco placeres de los sentidos con sabores divinos e incalculables. 'Suvaṇṇachannā' significa adornada con ornamentos de oro. ๙๑๕. สติสมุปฺปาทกโรติ สตุปฺปาทกโร, เยน ปุญฺญกมฺเมน อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มยา ลทฺธา, ตตฺถ สตุปฺปาทสฺส การโก, ‘‘กกฺกฏกรสทาเนน อยํ ตยา สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ เอวํ สตุปฺปาทํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺสาติ ชาตรูเปน สิทฺโธ ชาตรูปมโย. เอกเมกสฺมึ ปสฺเส ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ทส ปาทา เอตสฺสาติ ทสปาทโก ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต โสภติ. โส เอว มม ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสานํ มเหสีนํ วิภาเวติ, น เอตฺถ มยา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 915. 'Satisamuppādakaro' es aquel que produce el surgimiento del recuerdo; se refiere a que el mérito por el cual obtuvo esta excelencia divina actúa como causa para que surja el recuerdo de dicha acción meritoria. Significa: 'A través de la ofrenda de caldo de cangrejo, has obtenido esta excelencia'. 'Niṭṭhito jātarūpassā' significa hecho de oro, compuesto de oro. El cangrejo tiene diez patas, cinco a cada lado, por lo que se llama 'dasapādako'. Este cangrejo de oro situado en la puerta del palacio embellece el lugar y manifiesta la acción meritoria de tiempos pasados del deva a los grandes sabios (mahesīnaṃ). El sentido es que no hay nada más que deba decir al respecto. Por eso dijo: 'Por eso mi apariencia es tal...'. El resto es igual a lo explicado anteriormente. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre el Kakkaṭakarasadāyakavimāna (La Mansión del Donante de Caldo de Cangrejo). ๕. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา 5. Comentario sobre el Dvārapālakavimāna (La Mansión del Guardián de la Puerta). อุจฺจมิทํ [Pg.228] มณิถูณนฺติ ทฺวารปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ สงฺฆสฺส เทติ. ตสฺส ปน เคหํ ปริยนฺเต ฐิตํ โจรภเยน เยภุยฺเยน ปิหิตทฺวารเมว โหติ. ภิกฺขู คนฺตฺวา กทาจิ ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา ภตฺตํ อลทฺธาว ปฏิคจฺฉนฺติ. อุปาสโก ภริยํ อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อยฺยานํ สกฺกจฺจํ ภิกฺขา ทียตี’’ติ? สา อาห ‘‘เอเกสุ ทิวเสสุ อยฺยา นาคมึสู’’ติ. ‘‘กึ การณ’’นฺติ? ‘‘ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา มญฺเญ’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา เอกํ ปุริสํ ทฺวารปาลํ กตฺวา ฐเปสิ ‘‘ตฺวํ อชฺชโต ปฏฺฐาย ทฺวารํ รกฺขนฺโต นิสีท, ยทา จ อยฺยา อาคมิสฺสนฺติ, ตทา เต ปเวเสตฺวา ปวิฏฺฐานํ เนสํ ปตฺตปฏิคฺคหณอาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ ยุตฺตปยุตฺตํ ชานาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตถา กโรนฺโต ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสทฺโธ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ, สกฺกจฺจํ ภิกฺขู อุปฏฺฐหิ. ¿Cuál es el origen de 'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' (Esta elevada mansión de pilares de gemas)? El Buddha residía en Veḷuvana, Rājagaha. En aquel tiempo, un upāsaka ofrecía cuatro raciones diarias constantes (niccabhatta) de comida al Saṅgha. Sin embargo, su casa solía estar con la puerta cerrada por temor a los ladrones. Los monjes, al encontrar la puerta cerrada, a veces regresaban sin recibir comida. El upāsaka le preguntó a su esposa: 'Querida, ¿se les ofrece limosna a los venerables con respeto?'. Ella respondió: 'En ciertos días, los venerables no vinieron'. '¿Cuál es la razón?', preguntó él. 'Supongo que es porque la puerta estaba cerrada', dijo ella. Al oír esto, el upāsaka se conmovió (saṃvega) y designó a un hombre como guardián de la puerta, ordenándole: 'A partir de hoy, siéntate a vigilar la puerta. Cuando vengan los venerables, hazlos entrar y encárgate de todo lo necesario para ellos: recibir sus cuencos, preparar los asientos, etc.'. El hombre aceptó y, mientras servía a los monjes, escuchó el Dhamma, desarrolló fe en los frutos de las acciones, se estableció en los refugios y los preceptos, y sirvió a los monjes con devoción. อปรภาเค นิจฺจภตฺตทายโก อุปาสโก กาลํ กตฺวา ยาเมสุ นิพฺพตฺติ. ทฺวารปาโล ปน สกฺกจฺจํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปรสฺส ปริจฺจาเค เวยฺยาวจฺจกรเณน อนุโมทเนน จ ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานนฺติอาทิ สพฺพํ กกฺกฏกวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนคาถา เอวมาคตา – Posteriormente, el upāsaka que donaba las comidas falleció y renació en el reino de Yāma. El guardián de la puerta, habiendo servido diligentemente a los monjes y mediante el servicio (veyyāvaccakaraṇa) y el regocijo (anumodana) en la generosidad de otro, renació en el reino de Tāvatiṃsa. Todo lo relativo a su mansión de oro de doce yojanas de extensión debe entenderse según lo explicado en el Kakkaṭakavimāna. Las estrofas de pregunta y respuesta aparecen de la siguiente manera: ๙๑๘. 918. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. «Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce yojanas de circunferencia; tiene setecientas cámaras espaciosas con columnas de lapislázuli, hermosas y recubiertas con suelos radiantes. ๙๑๙. 919. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. Allí permaneces, bebes y comes; los laúdes celestiales suenan con dulce melodía. Aquí se encuentran los cinco tipos de placeres sensuales con sabores divinos, y las ninfas celestiales, adornadas con oro, danzan. ๙๒๐. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 920. «¿Por qué causa es tu esplendor así... (pe)... y tu belleza ilumina todas las direcciones?». ๙๒๒. ‘‘โส [Pg.229] เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 922. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto». ๙๒๓. 923. ‘‘ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ, วาจาภิคีตํ มนสา ปวตฺติตํ; เอตฺตาวตา ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต. «Mi vida celestial es de mil años; surgió de lo expresado con palabras y de lo cultivado en la mente. Por este mérito, quien ha realizado tales obras permanecerá en el mundo celestial, dotado de placeres divinos. ๙๒๔. 924. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones». ๙๒๓. ตตฺถ ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายูติ ยสฺมึ เทวนิกาเย สยํ อุปฺปนฺโน, เตสํ ตาวตึสเทวานํ อายุปฺปมาณเมว วทติ. เตสญฺหิ มนุสฺสานํ คณนาย วสฺสสตํ เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโก มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน สหสฺสสํวจฺฉรานิ อายุ, ตํ มนุสฺสานํ คณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. วาจาภิคีตนฺติ วาจาย อภิคีตํ, ‘‘อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺตํ, อิธ นิสีทถา’’ติอาทินา, ‘‘กึ อยฺยานํ สรีรสฺส อาโรคฺยํ, กึ วสนฏฺฐานํ ผาสุก’’นฺติอาทินา ปฏิสนฺถารวเสน จ วาจาย กถิตมตฺตํ. มนสา ปวตฺติตนฺติ ‘‘อิเม อยฺยา เปสลา พฺรหฺมจาริโน ธมฺมจาริโน’’ติอาทินา จิตฺเตน ปวตฺติตํ ปสาทมตฺตํ, น ปน มม สนฺตกํ กิญฺจิ ปริจฺจตฺตํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เอวํ กถนมตฺเตน ปสาทมตฺเตนปิ. ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโมติ กตปุญฺโญ นาม หุตฺวา เทวโลเก ฐสฺสติ จิรํ ปวตฺติสฺสติ, ติฏฺฐนฺโต จ ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคีภูโต ตสฺมึ เทวนิกาเย เทวานํ วลญฺชนิยาเมเนว ทิพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูโต สมนฺนาคโต หุตฺวา อินฺทฺริยานิ ปริจาเรนฺโต วิหรตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 923. Aquí, 'vassasahassamāyū' se refiere a la duración de la vida de los devas de Tāvatiṃsa, el reino donde él renació. Según el cómputo humano, cien años equivalen a un día y una noche de esos devas. Treinta de esos días forman un mes, y doce meses forman un año. Mil de esos años constituyen la vida de esos devas, lo cual equivale a treinta y seis millones de años según el conteo humano. 'Vācābhigītaṃ' significa lo expresado con palabras amables como: 'Vengan, venerables, el asiento está preparado, siéntense aquí', o preguntar por su salud y comodidad. 'Manasā pavattitaṃ' se refiere al mero estado de devoción surgido en la mente pensando: 'Estos venerables son virtuosos, practicantes de la vida santa, cumplidores del Dhamma', indicando que no hubo una entrega material de bienes propios. 'Ettāvatā ṭhassati puññakammo' significa que habiendo realizado tal mérito, permanecerá en el mundo celestial por largo tiempo; mientras permanezca allí, disfrutará de los cinco placeres sensoriales divinos de la misma manera que los otros devas de ese reino, deleitando sus facultades sensoriales. El resto es igual a lo ya explicado. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre la Mansión del Guardián de la Puerta. ๖. ปฐมกรณียวิมานวณฺณนา 6. Comentario sobre la Primera Mansión de los Deberes (Paṭhamakaraṇīyavimāna). อุจฺจมิทํ [Pg.230] มณิถูณนฺติ กรณียวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก อุปาสโก นฺหาโนปกรณานิ คเหตฺวา อจิรวตึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘ภนฺเต เกน นิมนฺติตา’’ติ. ภควา ตุณฺหี อโหสิ. โส เกนจิ อนิมนฺติตภาวํ ญตฺวา อาห ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ภตฺตํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. โส ภควนฺตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา พุทฺธารหํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ – Esta historia, que comienza con 'Uccamidaṃ maṇithūṇanti', es la del Karaṇīyavimāna (la mansión de lo que debe hacerse). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, un seguidor laico que vivía en Sāvatthī, habiendo tomado sus utensilios de baño, fue al río Aciravatī. Tras bañarse, mientras regresaba, vio al Bienaventurado entrando en Sāvatthī para pedir limosna. Acercándose, le rindió homenaje y le preguntó: 'Señor, ¿ha sido invitado por alguien?'. El Bienaventurado permaneció en silencio. Al comprender que no había sido invitado por nadie, dijo: 'Señor, que el Bienaventurado acepte mi comida por compasión'. El Bienaventurado aceptó mediante el silencio. Aquel hombre llevó al Bienaventurado a su propia casa, preparó un asiento digno de un Buda, hizo que el Bienaventurado se sentara allí y lo satisfizo con excelentes alimentos y bebidas. El Bienaventurado, habiendo terminado Su comida, ofreció palabras de regocijo al donante y partió. El resto es similar al relato de la mansión inmediatamente anterior. Por eso se dijo — ๙๒๖. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป… นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. 926. «Esta mansión de pilares de gemas es elevada... (pe)... y las ninfas celestiales, adornadas con oro, danzan». ๙๒๘. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 928. ‘¿Debido a qué tienes tal apariencia?… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’. ๙๓๐. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 930. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto». ๙๓๑. 931. ‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา; สมฺมคฺคเตสุ พุทฺเธสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ. ‘Los méritos deben ser realizados por el sabio que comprende; hacia los Budas que han practicado rectamente, allí donde lo que se da produce un gran fruto.’ ๙๓๑. 931. ‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ, อรญฺญา คามมาคโต; กตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ. ‘Ciertamente, para mi beneficio el Buda vino del bosque a la aldea; habiendo purificado mi mente en aquel lugar, he llegado a Tāvatiṃsa.’ ๙๓๓. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 933. ‘Debido a esto tengo tal apariencia… [se repite] …y mi belleza ilumina todas las direcciones?’. ๙๓๑. ตตฺถ ปณฺฑิเตนาติ สปฺปญฺเญน. วิชานตาติ อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺเตน. สมฺมคฺคเตสูติ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ, พุทฺเธสูติ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ. 931. En ese contexto, 'por el sabio' significa por aquel que posee sabiduría. 'Por el que conoce' significa por quien conoce lo que le beneficia o le perjudica. 'Entre los que han alcanzado el camino recto' significa entre aquellos que practican correctamente; 'en los Budas' significa en los Perfectos Budas. ๙๓๒. อตฺถายาติ [Pg.231] หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. อรญฺญาติ วิหารโต, เชตวนํ สนฺธาย วทติ. ตาวตึสูปโคติ ตาวตึสเทวกายํ, ตาวตึสภวนํ วา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคโต. เสสํ วุตฺตนยเมว. 932. 'Para el beneficio' significa para el bienestar o para el crecimiento. 'Del bosque' se refiere al monasterio, dicho en relación con Jetavana. 'Llegado a Tavatimsa' significa que ha llegado al grupo de los devas de Tavatimsa o al reino de Tavatimsa por medio del renacimiento. El resto debe entenderse según el método ya explicado. กรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la historia de la Mansión Karaṇīya ha terminado. ๗. ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา 7. Explicación de la Segunda Mansión Karaṇīya. สตฺตมวิมานํ ฉฏฺฐวิมานสทิสํ. เกวลํ ตตฺถ อุปาสเกน ภควโต อาหาโร ทินฺโน, อิธ อญฺญตรสฺส เถรสฺส. เอสํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ – La séptima historia de la mansión es similar a la sexta. La única diferencia es que allí el seguidor laico ofreció alimento y bebida al Bienaventurado, mientras que aquí fueron ofrecidos a un cierto monje anciano (thera). El resto es tal como se ha descrito anteriormente. Por eso se dijo — ๙๓๕. 935. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. «Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce yojanas de circunferencia; tiene setecientas cámaras espaciosas con columnas de lapislázuli, hermosas y recubiertas con suelos radiantes. ๙๓๖. 936. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. Allí permaneces, bebes y comes; los laúdes celestiales suenan con dulce melodía. Aquí se encuentran los cinco tipos de placeres sensuales con sabores divinos, y las ninfas celestiales, adornadas con oro, danzan. ๙๓๗. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ. 937. ‘¿Debido a qué tienes tal apariencia?… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’. ๙๓๘. 938. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto». ๙๔๐. 940. ‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา; สมฺมคฺคเตสุ ภิกฺขูสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ. «Las obras meritorias deben ser realizadas por el sabio que discierne; entre los monjes que practican rectamente, aquello que se entrega rinde un gran fruto. ๙๔๑. 941. ‘‘อตฺถาย [Pg.232] วต เม ภิกฺขุ, อรญฺญา คามมาคโต; ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ. Ciertamente, el monje vino del bosque a la aldea para mi beneficio; habiendo purificado mi mente en él, llegué a Tavatimsa. ๙๔๒. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. 942. Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones». ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la segunda historia de la Mansión Karaṇīya ha terminado. ๘. ปฐมสูจิวิมานวณฺณนา 8. Explicación de la Primera Mansión de la Aguja (Sūcivimāna). อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ, อตฺโถ จ โหติ สูจิยา. โส ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต กมฺมารสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา กมฺมาโร อาห ‘‘เกน, ภนฺเต, อตฺโถ’’ติ? ‘‘จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถิ, สูจิยา อตฺโถ’’ติ. กมฺมาโร ปสนฺนมานโส กตปริโยสิตา ทฺเว สูจิโย ทตฺวา ‘‘ปุนปิ, ภนฺเต, สูจิยา อตฺเถ สติ มม อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. อถ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวปุตฺตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Esta historia de 'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' es la del Sūcivimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el bosque de bambú (Veḷuvana), cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, el venerable Sāriputta tenía que realizar un trabajo en sus mantos y necesitaba una aguja. Mientras caminaba por limosna en Rājagaha, se detuvo ante la puerta de la casa de un herrero. Al verlo, el herrero preguntó: 'Señor, ¿qué es lo que necesita?'. 'Tengo un trabajo que hacer en mi manto y necesito una aguja', respondió. El herrero, con el corazón lleno de fe, le entregó dos agujas que ya estaban terminadas y dijo: 'Señor, si vuelve a necesitar una aguja, por favor hágamelo saber'. Tras decir esto, le rindió homenaje con las cinco partes del cuerpo. El monje anciano le ofreció palabras de regocijo y partió. Posteriormente, el herrero falleció y renació entre los dioses de Tāvatiṃsa. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, preguntó a ese hijo de los dioses con estos versos — ๙๔๔. 944. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. ‘Esta mansión de elevados pilares enjoyados… [se repite] …y tu belleza ilumina todas las direcciones?’. ๙๔๘. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 948. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto. Oh monje de gran poder, el fruto del objeto que se ofrece no es meramente igual a la ofrenda misma; por el contrario, el fruto es mucho más vasto que aquello que se dio». ๙๔๙. 949. ‘‘ยํ ททาติ น ตํ โหติ, ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย; สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย. «Lo que uno da no queda en eso; lo que sea que uno dé, ese acto de dar es excelente. Si se entrega una aguja, incluso ese regalo de una aguja resulta excelente. ๙๕๐. 950. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones». ๙๔๙. ตตฺถ [Pg.233] ยํ ททาตีติ ยาทิสํ เทยฺยธมฺมํ ททาติ. น ตํ โหตีติ ตสฺส ตาทิสเมว ผลํ น โหติ. อถ โข เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ ตโต วิปุลตรํ อุฬารตรเมว ผลํ โหติ. ตสฺมา ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโยติ ยํกิญฺจิเทว วิชฺชมานํ ทชฺชา ทเทยฺย, ตญฺเจว ตเทว เสยฺโย, ยสฺส กสฺสจิ อนวชฺชสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานเมว เสยฺโย, กสฺมา? มยา หิ สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย, สูจิทานเมว มยฺหํ เสยฺยํ ชาตํ, ยโต อยมีทิสี สมฺปตฺติ ลทฺธาติ อธิปฺปาโย. 949. En esos versos, 'yaṃ dadāti' se refiere a cualquier objeto que se ofrezca como regalo. 'Na taṃ hotīti' significa que el fruto no es de la misma naturaleza que el objeto dado. Al contrario, debido a la perfección del campo (el receptor) y a la pureza de la intención, el fruto es mucho más amplio y grandioso que el objeto mismo. Por lo tanto, 'yañceva dajjā tañceva seyyoti' significa que cualquier cosa que esté disponible y se ofrezca, ese acto de dar es excelente; el acto de dar cualquier objeto lícito es superior. ¿Por qué? Porque 'al haber dado una aguja, la aguja misma fue lo mejor', es decir, el acto de dar la aguja se convirtió en algo superior para mí, pues a partir de ese regalo se ha obtenido esta clase de prosperidad celestial. Este es el significado. สูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la historia de la Mansión de la Aguja ha terminado. ๙. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา 9. Explicación de la Segunda Mansión de la Aguja. อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ทุติยสูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี เอโก ตุนฺนการโก วิหารเปกฺขโก หุตฺวา เวฬุวนํ คโต. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เวฬุวเน กตสูจิยา จีวรํ สิพฺพนฺตํ ทิสฺวา สูจิฆเรน สทฺธึ สูจิโย อทาสิ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. «Esta es la columna de gemas elevada...», esta es la historia de la segunda mansión de la aguja (Dutiyasūcivimāna). ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el bosque de Veluvana, cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, un sastre que vivía en Rājagaha, deseando visitar el monasterio, fue a Veluvana. Allí, en Veluvana, vio a un monje cosiendo un manto con una aguja hecha por el propio sastre y le ofreció varias agujas junto con un estuche para agujas. Todo lo demás es tal como se ha descrito anteriormente. ๙๕๒. 952. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; «Esta mansión de pilares de gemas es elevada... (pe)... y tu belleza ilumina todas las direcciones» —así preguntó. ๙๕๖. 956. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. «Aquel hijo de los devas, complacido... (pe)... [explicó] de qué acción era este fruto». ๙๕๗. 957. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ปุริมชาติยา มนุสฺสโลเก. «En mi vida anterior, en el mundo de los hombres, yo era un ser humano entre los seres humanos. ๙๕๘. 958. ‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ; ตสฺส อทาสหํ สูจึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ. Vi a un monje libre de impurezas, sereno y puro; con la mente llena de fe, le entregué una aguja con mis propias manos. ๙๕๙. 959. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a esa acción, mi esplendor es tal... (pe)... y mi belleza ilumina todas las direcciones». ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. Todo eso es exactamente como se ha explicado anteriormente. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre la segunda mansión de la aguja. ๑๐. ปฐมนาควิมานวณฺณนา 10. Comentario sobre la primera mansión del elefante. สุสุกฺกขนฺธํ [Pg.234] อภิรุยฺห นาคนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ สพฺพเสตํ มหนฺตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ทิพฺพานุภาเวน อากาเสน คจฺฉนฺตํ, สพฺพา ทิสา จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาสยมานํ. ทิสฺวา เยน โส เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ. อถ โส เทวปุตฺโต ตโต โอรุยฺห อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ เถโร – «Habiendo montado el elefante de lomo muy blanco...», esta es la historia de la mansión del elefante (Nāgavimāna). ¿Cuál fue su origen? El Buddha residía en el monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthi. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales de la manera descrita anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Allí vio a un hijo de los devas que, montado sobre un gran elefante celestial completamente blanco, se desplazaba por el aire con un gran séquito y un magnífico poder celestial, iluminando todas las direcciones como la luna o el sol. Al verlo, se acercó a donde estaba el hijo de los devas. Entonces, aquel hijo de los devas descendió del elefante, rindió homenaje al venerable Mahāmoggallāna y permaneció de pie con las manos juntas en señal de respeto. Entonces el anciano — ๙๖๑. 961. ‘‘สุสุกฺกขนฺธํ อภิรุยฺห นาคํ, อกาจินํ ทนฺตึ พลึ มหาชวํ; อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข. «Habiendo montado un elefante de lomo muy blanco, impecable, colmilludo, fuerte y veloz; habiendo subido a este noble elefante bien equipado, has venido aquí a través de los cielos, por el firmamento». ๙๖๒. 962. ‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา; ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปวชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย. ‘‘En los dos colmillos de tu elefante, se han manifestado estanques de agua cristalina y lotos en plena floración; sobre los lotos, resuenan conjuntos musicales y estas encantadoras ninfas celestiales bailan y cantan’’. ๙๖๓. 963. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ‘‘Has alcanzado el poder divino y posees un gran esplendor. ¿Qué mérito realizaste cuando eras un ser humano? ¿Debido a qué mérito tienes un poder tan radiante y tu belleza ilumina todas las direcciones?’’. ตสฺส สมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. Preguntó sobre la acción realizada en el pasado mediante el elogio de sus logros actuales. ๙๖๑. ตตฺถ สุสุกฺกขนฺธนฺติ สุฏฺฐุ เสตขนฺธํ. กิญฺจาปิ ตสฺส นาคสฺส จตฺตาโร ปาทา, วตฺถิโกสํ, มุขปฺปเทโส, อุโภ กณฺณา, วาลธีติ เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา สพฺโพ กาโย เสโตว, ขนฺธปฺปเทสสฺส ปน สาติสยํ ธวลตรตาย วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกขนฺธ’’นฺติ. นาคนฺติ ทิพฺพํ หตฺถินาคํ. อกาจินนฺติ นิทฺโทสํ[Pg.235], สพลลวงฺกติลกาทิฉวิโทสวิรหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาชานีย’’นฺติปิ ปาฬิ, อาชานียลกฺขณูเปตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตินฺติ วิปุลรุจิรทนฺตวนฺตํ. พลินฺติ พลวนฺตํ มหาพลํ. มหาชวนฺติ อติชวํ สีฆคามึ. ปุน อภิรุยฺหาติ เอตฺถ อนุนาสิกโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อภิรุยฺหํ อาโรหนียนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 961. En este contexto, «susukkakhandhaṃ» significa de lomo o cuello extremadamente blanco. Aunque las cuatro patas, la zona del prepucio, la región facial, ambas orejas y la cola de ese elefante eran blancas, se dice «susukkakhandha» porque la zona del lomo era excepcionalmente más blanca que el resto. «Nāgaṃ» se refiere al elefante celestial. «Akācinaṃ» significa impecable, libre de defectos en la piel como manchas o pecas. También existe la lectura «ājānīyaṃ», que significa dotado de las características de un elefante de raza noble. «Dantiṃ» significa poseedor de colmillos amplios y hermosos. «Baliṃ» significa fuerte, de gran poder. «Mahājavaṃ» significa de gran velocidad, que se desplaza rápidamente. De nuevo, en la palabra «abhiruyha», debe entenderse que hay una elisión de la nasal (anunāsika); el significado es que es digno de ser montado. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. เอวํ ปน เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ กเถนฺโต – Así, el hijo de los devas, siendo interrogado por el anciano, deseando relatar la acción meritoria realizada por él mismo — ๙๖๕. 965. ‘‘อฏฺเฐว มุตฺตปุปฺผานิ, กสฺสปสฺส มเหสิโน; ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ. ‘‘Con mente devota y con mis propias manos, ofrecí exactamente ocho flores caídas en la estupa del Bendito Kassapa, el Gran Sabio’’. ๙๖๖. 966. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ; «Debido a ello, tengo tal belleza... pe... y mi resplandor ilumina todas las direcciones». —Así lo explicó mediante estas estrofas. ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป วณฺฏโต มุจฺจิตฺวา คจฺฉมูเล ปติตานิ อฏฺฐ มุตฺตปุปฺผานิ ลภิตฺวา ตานิ คเหตฺวา ปูชนวเสน ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อภิโรเปสึ ปูเชสึ. Este es el significado: en el pasado, habiendo encontrado ocho flores que se habían desprendido de sus tallos y caído al pie del árbol en la estupa de oro de un yojana de altura del Buddha Kassapa, el Completamente Iluminado, las tomé y, con la mente llena de fe por el acto de adoración, las ofrecí y rendí culto. อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต โยชนิเก กนกถูเป จ การิเต สปริวาโร กิกี กาสิราชา จ นาครา จ เนคมา จ ชานปทา จ ทิวเส ทิวเส ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ. เตสุ ตถา กโรนฺเตสุ ปุปฺผานิ มหคฺฆานิ ทุลฺลภานิ จ อเหสุํ. อเถโก อุปาสโก มาลาการวีถิยํ วิจริตฺวา เอกเมเกน กหาปเณน เอกเมกมฺปิ ปุปฺผํ อลภนฺโต อฏฺฐ กหาปณานิ คเหตฺวา ปุปฺผารามํ คนฺตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหิ กหาปเณหิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถยฺโย ปุปฺผานิ, สมฺมเทว อุปธาเรตฺวา โอจินิตฺวา ทินฺนานี’’ติ. ‘‘อหํ โอโลเกตฺวา คณฺหามี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อารามํ ปวิสิตฺวา คเวสาหี’’ติ. โส ปวิสิตฺวา คเวสนฺโต ปติตานิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘คณฺห, ตาต, กหาปณานี’’ติ. ‘‘ตว ปุญฺเญน ลทฺธานิ, นาหํ กหาปณานิ คณฺหามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นาหํ มุธา ปุปฺผานิ คเหตฺวา ภควโต ปูชํ กริสฺสามี’’ติ กหาปณานิ ตสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ [Pg.236] คนฺตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ปูชํ อกาสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุนปิ เทวโลเก, ปุนปิ เทวโลเกติ เอวํ อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตาวตึเสสุเยว อุปฺปชฺชิ. ตํ สนฺธาย เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺต’’นฺติอาทิ. Se dice que en el pasado, tras el parinibbāna del Buddha Kassapa y la construcción de la estupa de oro de un yojana, el rey Kikī de Kāsī con su séquito, los ciudadanos, los comerciantes y la gente del campo realizaban ofrendas de flores diariamente. Mientras ellos hacían esto, las flores se volvieron muy costosas y difíciles de obtener. Entonces, un devoto laico, tras recorrer la calle de los floristas y no encontrar ni una sola flor por un kahāpaṇa cada una, tomó ocho kahāpaṇas y fue al jardín de flores, diciendo al florista: «Dame ocho flores por estos ocho kahāpaṇas». El florista respondió: «No hay flores, señor; han sido buscadas y recolectadas cuidadosamente para ser entregadas». El hombre dijo: «Yo mismo buscaré y las tomaré». El florista respondió: «Si es así, entra al jardín y busca». Al entrar y buscar, encontró ocho flores caídas y le dijo al florista: «Toma, querido, los kahāpaṇas». El florista dijo: «Has obtenido las flores por tu propio mérito, no aceptaré los kahāpaṇas». El otro respondió: «No quiero hacer una ofrenda al Bienaventurado tomando las flores gratis», dejó los kahāpaṇas ante él, tomó las flores, fue al recinto de la estupa y, con la mente llena de fe, realizó la ofrenda. Tras morir tiempo después, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa, permaneciendo allí hasta el fin de su vida, y renaciendo una y otra vez en el mundo celestial por el remanente del fruto de esa misma acción. En esta era del surgimiento de nuestro Buddha, nació nuevamente en Tāvatiṃsa. Refiriéndose a ese hecho, se dijo anteriormente: «Allí vio a un hijo de los devas...», etc. ตํ ปเนตํ ปวตฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Habiendo regresado al mundo de los hombres, el venerable Mahāmoggallāna informó al Bienaventurado sobre este suceso. El Bienaventurado, tomando este asunto como el origen de la historia (aṭṭhuppatti), enseñó el Dhamma detalladamente a la asamblea allí reunida. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud de personas. นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Nāgavimāna. ๑๑. ทุติยนาควิมานวณฺณนา 11. Comentario del Segundo Nāgavimāna. มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺหาติ ทุติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐิโต อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทิยิตฺวา ปุเรภตฺตํ อตฺตโน วิภวานุรูปํ ภิกฺขูนํ ทานานิ ทตฺวา สยํ ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺโถ สุทฺธุตฺตราสงฺโค ปจฺฉาภตฺตํ เยภุยฺเยน อฏฺฐ ปานานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. เอวํ โส สกฺกจฺจํ ทานมยํ สีลมยญฺจ พหุํ สุจริตํ อุปจินิตฺวา อิโต จุโต ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺโพ หตฺถินาโค ปาตุรโหสิ. โส ตํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน กาเลน กาลํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ. El segundo Nāgavimāna comienza con las palabras: “Habiendo montado al gran elefante” (Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, vivía en Rājagaha un cierto devoto laico lleno de fe y devoción, establecido en los cinco preceptos. En los días de Uposatha, tomaba los preceptos de Uposatha y, antes del mediodía, ofrecía limosnas a los monjes según sus medios. Habiendo comido él mismo y vestido con ropas limpias y un manto superior limpio, por la tarde solía llevar generalmente ocho tipos de bebidas al monasterio, las entregaba a la comunidad de monjes, se acercaba al Bienaventurado y escuchaba el Dhamma. De esta manera, habiendo acumulado mucha conducta meritoria consistente en generosidad y moralidad, al morir de este mundo renació entre los dioses de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Por el poder de su mérito, se le manifestó un gran elefante divino completamente blanco. Montando aquel elefante, con un gran séquito y gran poder divino, solía ir de vez en cuando a recrearse en los jardines. อเถกทิวสํ กตญฺญุตาย โจทิยมาโน อฑฺฒรตฺติสมเย ตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหตา ปริวาเรน ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.237]. ตํ ภควโต สมีเป ฐิโต อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Entonces, un día, impulsado por el sentido de la gratitud, a medianoche montó aquel elefante divino y, con un gran séquito, pensando: “Rendiré homenaje al Bienaventurado”, descendió del mundo de los dioses e iluminó por completo el Bosque de Bambú. Bajando del lomo del elefante, se acercó al Bienaventurado, le rindió homenaje y, con las manos en gesto de reverencia (añjali), permaneció a un lado. El venerable Vaṅgīsa, que estaba cerca del Bienaventurado, con el permiso de este, le preguntó con estas estrofas: ๙๖๘. 968. ‘‘มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ; วนา วนํ อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขโต; โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา. ‘‘Montando un gran elefante, un noble corcel completamente blanco, recorres de bosque en bosque rodeado por un grupo de ninfas; iluminando todas las direcciones como la estrella matutina’’. ๙๖๙. 969. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. ‘‘¿Debido a qué mérito tienes tal belleza... y tu esplendor ilumina todas las direcciones?’’. ตตฺถา ปุจฺฉิโต โสปิ ตสฺส คาถาหิ เอว พฺยากาสิ. Habiendo sido interrogado de esta manera, él también respondió al venerable Vaṅgīsa con estrofas así: ๙๗๑. 971. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, วงฺคีเสเนว ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. ‘‘Ese hijo de los devas, complacido al ser interrogado por el Venerable Vangīsa, respondió a la pregunta planteada sobre de qué acción era este fruto’’. ๙๗๒. 972. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อุปาสโก จกฺขุมโต อโหสึ; ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ. ‘‘Cuando era un ser humano entre los hombres, fui un seguidor laico del Poseedor de Visión. Me abstuve de quitar la vida y evité tomar lo que no me pertenecía en este mundo’’. ๙๗๓. 973. ‘‘อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ ตุฏฺโฐ อโหสึ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. ‘‘No bebí alcohol ni proferí falsedades; me mantuve satisfecho con mi propia esposa. Con mente clara y devota, ofrecí respetuosamente abundantes alimentos y bebidas’’. ๙๗๔. 974. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. ‘‘Debido a ese mérito tengo tal belleza... y mi esplendor ilumina todas las direcciones’’, así respondió. ตตฺถ อปุพฺพํ นตฺถิ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. En estas estrofas no hay palabras nuevas; el resto es como se ha explicado anteriormente. ทุติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Segundo Nāgavimāna. ๑๒. ตติยนาควิมานวณฺณนา 12. Comentario del Tercer Nāgavimāna. โก [Pg.238] นุ ทิพฺเพน ยาเนนาติ ตติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ตโย ขีณาสวตฺเถรา คามกาวาเส วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามา’’ติ ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรสฺมึ คามเก มิจฺฉาทิฏฺฐิกพฺราหฺมณสฺส อุจฺฉุเขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุจฺฉุปาลํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, สกฺกา อชฺช ราชคหํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, อิโต อฑฺฒโยชเน ราชคหํ, อิเธว วสิตฺวา สฺเว คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘อตฺเถตฺถ โกจิ วสนโยคฺโค อาวาโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อหํ ปน โว วสนฏฺฐานํ ชานิสฺสามี’’ติ. เถรา อธิวาเสสุํ. El tercer Nāgavimāna comienza con “¿Quién es este con un vehículo divino?” (Ko nu dibbena yānena). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú, en el lugar donde se alimenta a las ardillas (Kalandakanivāpa). En aquel tiempo, tres ancianos monjes que habían extinguido las impurezas (khīṇāsava) pasaron el retiro de las lluvias en un asentamiento rural. Habiendo terminado el retiro y realizado la ceremonia de Pavāraṇā, pensando: “Rendiremos homenaje al Bienaventurado”, se dirigieron hacia Rājagaha. Por el camino, al atardecer, llegaron cerca de un campo de caña de azúcar perteneciente a un brahmán de visión errónea en una cierta aldea y preguntaron al guardián del campo: “Amigo, ¿es posible llegar hoy a Rājagaha?”. Él dijo: “Venerables señores, no es posible; Rājagaha está a media yojana de aquí. Quédense aquí mismo y partan mañana”. Ellos preguntaron: “¿Hay aquí algún alojamiento adecuado para hospedarse?”. Él respondió: “No lo hay, señores, pero yo les buscaré un lugar donde quedarse”. Los ancianos aceptaron. โส อุจฺฉูสุเยว ยถาฐิเตสุ สาขามณฺฑปากาเรน ทณฺฑกานิ พนฺธิตฺวา อุจฺฉุปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา ปลาลํ อตฺถริตฺวา เอกสฺส เถรสฺส อทาสิ, ทุติยสฺส เถรสฺส ตีหิ อุจฺฉูหิ ทณฺฑกสงฺเขเปน พนฺธิตฺวา ติเณน ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา จ ติณสนฺถรํ กตฺวา อทาสิ, อิตรสฺส อตฺตโน กุฏิยํ ทฺเว ตโย ทณฺฑเก สาขาโย จ นีหริตฺวา จีวเรน ปฏิจฺฉาเทนฺโต จีวรกุฏึ กตฺวา อทาสิ. เต ตตฺถ วสึสุ. อถ วิภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทตฺวา สห อุจฺฉุรเสน ภตฺตํ อทาสิ. เตสํ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คจฺฉนฺตานํ เอเกกํ อุจฺฉุํ อทาสิ ‘‘มยฺหํ ภาโค ภวิสฺสตี’’ติ. โส โถกํ มคฺคํ เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนฺโต อตฺตโน เวยฺยาวจฺจญฺจ ทานญฺจ อารพฺภ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิวตฺติ. Él ató varas en forma de un pabellón de ramas sobre las mismas plantas de caña de azúcar tal como estaban, las cubrió con hojas de caña y, habiendo esparcido paja debajo, se lo dio a un anciano. Para el segundo anciano, ató tres cañas de azúcar en forma de trípode, las cubrió con hierba y, habiendo hecho un lecho de hierba debajo, se lo dio. Para el otro, sacó dos o tres varas y ramas de su propia choza y, cubriéndolo con un manto monástico (cīvara), fabricó una choza de mantos y se la dio. Ellos residieron allí. Al amanecer, habiendo cocinado comida temprano y habiendo ofrecido palillos de dientes y agua para el rostro, les ofreció la comida junto con jugo de caña de azúcar. Mientras ellos partían tras haber comido y expresado su regocijo (anumodana), les dio una caña de azúcar a cada uno pensando: “Esto también será mi parte de mérito”. Habiendo acompañado a los ancianos un trecho del camino, al regresar, experimentó una intensa alegría y felicidad debido a su servicio y generosidad. เขตฺตสามิโก ปน คจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏิปเถน อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘กุโต โว อุจฺฉุ ลทฺธา’’ติ? ‘‘อุจฺฉุปาลเกน ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ กุปิโต อนตฺตมโน ตฏตฏายมาโน โกธาภิภูโต ตสฺส ปิฏฺฐิโต อุปธาวิตฺวา มุคฺคเรน ตํ ปหรนฺโต เอกปฺปหาเรเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. โส อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมเมว อนุสฺสรนฺโต กาลํ กตฺวา สุธมฺมาเทวสภายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺพวรวารโณ นิพฺพตฺติ. Sin embargo, el brahmán dueño del campo, que venía en dirección opuesta a los monjes que partían, les preguntó: “¿De dónde han obtenido caña de azúcar?”. Ellos respondieron: “Fueron dadas por el guardián del campo”. Al oír esto, el brahmán se enfureció y, disgustado, rechinando los dientes y dominado por la ira, corrió tras el hombre y, golpeándolo con un mazo, le quitó la vida de un solo golpe. Él, recordando precisamente las acciones meritorias que había realizado, al morir renació en la asamblea de los dioses Sudhammā. Por el poder de su mérito, surgió para él un gran y noble elefante divino completamente blanco. อุจฺฉุปาลกสฺส [Pg.239] มรณํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร เจว ญาติมิตฺตา จ อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ฐานํ อคมํสุ, สพฺเพ จ คามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตตฺรสฺส มาตาปิตโร สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส เทวปุตฺโต ตํ ทิพฺพหตฺถึ อภิรุหิตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน ปวชฺชมาเนน มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตาย ปริสาย ทิสฺสมานรูโป อากาเส อฏฺฐาสิ. อถ นํ ตตฺถ ปณฺฑิตชาติโก ปุริโส อิมาหิ คาถาหิ เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ – Tras escuchar sobre la muerte del guardián del campo de caña de azúcar, sus padres, así como sus parientes y amigos, con los rostros bañados en lágrimas y llorando, se dirigieron a ese lugar, y todos los habitantes de la aldea se congregaron allí. En ese momento, sus padres comenzaron a realizar los ritos funerarios para el cuerpo. En ese instante, aquel hijo de los devas, montando aquel elefante celestial y rodeado por músicos celestiales, acompañado por una orquesta de cinco tipos de instrumentos y un gran séquito, con gran poder divino, descendió del mundo de los devas y apareció ante la multitud presente en el aire. Entonces, un hombre de naturaleza sabia le preguntó sobre el acto meritorio realizado por él con estas estrofas: ๙๗๖. 976. ‘‘โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน, สพฺพเสเตน หตฺถินา; ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส, อนฺตลิกฺเข มหียติ. ‘‘¿Quién es este que viene en un vehículo divino, en un elefante completamente blanco, mientras el sonido de instrumentos musicales resuena en el aire en su honor?’’. ๙๗๗. 977. ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท; อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. ‘‘¿Eres un deva, un gandhabba, o quizás Sakka, el dador de antaño? Al no conocerte, te preguntamos: ¿cómo podemos saber quién eres?’’. โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ – Él también le respondió sobre este asunto con estas estrofas: ๙๗๘. 978. ‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท; สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อห’’นฺติ. ‘‘No soy un deva, ni un gandhabba, ni tampoco Sakka, el dador de antaño. Soy uno de los devas conocidos como Sudhammā’’, así respondió. ๙๗๙. 979. ‘‘ปุจฺฉาม เทวํ สุธมฺมํ, ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ; กึ กตฺวา มานุเส กมฺมํ, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ – ปุนปิ ปุจฺฉิ; «Preguntamos al deva Sudhammā, habiendo hecho un saludo respetuoso con las palmas de las manos: ¿Qué acción realizada como humano permite renacer entre los Sudhammā?» —preguntó de nuevo. ๙๘๐. 980. ‘‘อุจฺฉาคารํ ติณาคารํ, วตฺถาคารญฺจ โย ทเท; ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ. – ปุนปิ พฺยากาสิ; ‘‘Quien ofrece una morada de caña de azúcar, de paja o de tela; habiendo dado cualquiera de estas tres, renace entre los devas Sudhammā’’. Así respondió de nuevo. ๙๗๖. ตตฺถ ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโสติ ตาฬิตปญฺจงฺคิตทิพฺพตูริยนิคฺโฆโส อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวชฺชมานทิพฺพตูริยสทฺโท. อนฺตลิกฺเข มหียตีติ อากาเส ฐตฺวา อากาสฏฺเฐเนว มหตา ปริวาเรน ปูชียติ. 976. En ese pasaje, «tūriyatāḷitanigghoso» se refiere al sonido de los cinco tipos de instrumentos celestiales que se tocan en su honor. «Antalikkhe mahīyatī» significa que, permaneciendo en el aire, es honrado por un gran séquito allí mismo en el espacio. ๙๗๗. เทวตา [Pg.240] นุสีติ เทวตา นุ อสิ, กึ นุ ตฺวํ เทโวสีติ อตฺโถ. คนฺธพฺโพติ คนฺธพฺพกายิกเทโว อสีติ อตฺโถ. อทุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ อุทาหุ ปุเร ททาตีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วิสฺสุโต สกฺโก นุสิ, อถ สกฺโก เทวราชา อสีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สติปิ สกฺกคนฺธพฺพานํ เทวภาเว เตสํ วิสุํ คหิตตฺตา โคพลิพทฺธญาเยน ตทญฺญเทววาจโก เทวสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. 977. En «devatā nusī», se debe dividir como «devatā nu asi», que significa «¿acaso eres un deva?». «Gandhabbo» significa «¿eres un deva perteneciente a la hueste de los gandhabbas?». «Adu sakko purindado» significa «¿o bien eres Sakka, conocido como Purindada por dar (dāna) en el pasado (pure)?», o «¿eres Sakka, el rey de los devas?». Además, en esta pregunta, aunque Sakka y los gandhabbas son por naturaleza devas, al haber sido mencionados por separado, el término «deva» debe entenderse, según la regla del buey y el toro (gobalibaddhañāya), como referente a los demás devas distintos de ellos. ๙๗๘. อถ เทวปุตฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉาสภาเคน โหตี’’ติ เตหิ ปุจฺฉิตํ เทวคนฺธพฺพสกฺกภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นมฺหิ เทโวติ ตยา อาสงฺกิโต โย โกจิ เทโว น โหมิ น คนฺธพฺโพ น สกฺโก, อปิจ โข สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อหํ, สุธมฺมา เทวตา นาม ตาวตึสเทวนิกายสฺเสว อญฺญตรเทวนิกาโย. โส กิร อุจฺฉุปาโล เตสํ เทวานํ สมฺปตฺตึ สุตฺวา ปเคว ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย ฐิโตติ เกจิ วทนฺติ. 978. Entonces, el hijo de los devas, considerando que «una respuesta debe ser acorde con la pregunta», negó ser un deva genérico, un gandhabba o Sakka para declarar su identidad, diciendo «namhi devo na gandhabbo», etc. Allí, «namhi devo» significa «no soy ningún deva ordinario sobre el que tengas dudas, ni un gandhabba, ni Sakka; más bien, soy uno de los devas llamados Sudhammā». Los llamados devas Sudhammā son una de las clases de la asamblea de devas de Tāvatiṃsa. Algunos maestros dicen que aquel Ucchupāla, habiendo oído antes sobre la prosperidad de esos devas, había dirigido su mente hacia allí y permaneció firme en ese propósito. ๙๗๙. ปุถุนฺติ มหนฺตํ, ปริปุณฺณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกฺกจฺจกิริยาทีปนตฺถญฺเหตํ วุตฺตํ. 979. «Puthuṃ» significa de manera grande y completa. Esto se dice para indicar que la acción se realizó con respeto y esmero. ๙๘๐. สุธมฺมาเทวยานํ ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต กกณฺฏกนิมิตฺตํ วทนฺโต วิย ทิฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา อตฺตนา กตปุญฺญํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อุจฺฉาคาร’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวาติ ยทิปิ มยา ตีณิ อคารานิ ทินฺนานิ, ตีสุ ปน อญฺญตเรนาติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌตีติ นยคฺคาเหน เทวปุตฺโต เอวมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 980. Al ser preguntado sobre la hueste de los devas Sudhammā, el hijo de los devas, como quien describe el color de un camaleón, tomó lo que era visible para la multitud y, deseando declarar el mérito realizado por sí mismo, pronunció la estrofa que comienza con «ucchāgāraṃ». Allí, «tiṇṇam aññataraṃ datvā» indica que, por el método de aplicación general, el hijo de los devas dijo: «aunque yo di tres tipos de chozas, este resultado se logra incluso habiendo dado cualquiera de las tres». El resto es fácil de comprender. เอวํ โส เตน ปุจฺฉิ ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา รตนตฺตยคุณํ ปกาเสนฺโต มาตาปิตูหิ สทฺธึ สมฺโมทนํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. มนุสฺสา เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ สญฺชาตปสาทพหุมานา พหุํ ทานูปกรณํ สชฺเชตฺวา สกฏานํ ปูเรตฺวา เวฬุวนํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ ตํ ปวตฺตึ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ตเถว วตฺวา ตเมว อตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา [Pg.241] วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตฺวา เต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. เต จ ปติฏฺฐิตสทฺธา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คามํ อุปคนฺตฺวา อุจฺฉุปาลสฺส มตฏฺฐาเน วิหารํ การยึสูติ. Habiendo respondido así a lo preguntado por aquel hombre, manifestando las cualidades de las Tres Joyas y conversando alegremente con sus padres, regresó al mundo de los devas. Los hombres, al oír las palabras del hijo de los devas, llenos de fe y gran respeto por el Bienaventurado y la comunidad de monjes, prepararon abundantes ofrendas, llenaron carretas y se dirigieron a Veḷuvana. Allí ofrecieron una gran donación a la Sangha encabezada por el Buddha e informaron al Maestro sobre lo sucedido. El Maestro relató esa misma conversación de preguntas y respuestas y, tomando ese evento como punto de partida, enseñó el Dhamma en detalle, estableciéndolos en los Refugios y en los Preceptos. Ellos, con su fe establecida, habiendo rendido homenaje al Bienaventurado, regresaron a su aldea y construyeron un monasterio en el lugar donde el guardián de la caña de azúcar había fallecido. ตติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del tercer relato, el Nāga Vimāna. ๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา 13. Comentario del Cūḷarathavimāna ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ‘‘สุชาโต’’ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ. Esta es la historia de Cūḷarathavimāna, que comienza con las palabras: 'Daḷhadhammā nisārassa'. ¿Cuál es su origen? Tras el Parinibbāna del Bienaventurado, una vez realizada la distribución de las reliquias y habiéndose erigido estupas para el Maestro en diversos lugares, los grandes discípulos elegidos para el concilio del Dhamma, encabezados por el venerable Mahākassapa, residían en diversos lugares junto a sus respectivos séquitos antes del inicio del retiro de lluvias, por consideración hacia aquellos seres capaces de ser guiados (veneyya). En aquel tiempo, el venerable Mahākaccāyana residía en un paraje boscoso de una región fronteriza. En esa misma época, en la ciudad de Potali, en el reino de Assaka, reinaba el rey Assaka. El hijo de su reina principal, un joven llamado Sujāta de unos dieciséis años, fue desterrado del reino por su padre debido a la insistencia de la reina menor. Habiendo entrado en el bosque, vivía allí dependiendo de los cazadores. Se dice que, en el pasado, Sujāta se había ordenado en la dispensación del Bienaventurado Kassapa y, establecido meramente en la virtud (sīla), falleció como un hombre común (puthujjana), renaciendo en el cielo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). Tras permanecer allí hasta el fin de su vida y transitar por diversos estados afortunados, renació en esta era búdica, treinta años después de la iluminación del Bienaventurado, en el vientre de la reina consorte del rey Assaka, en el reino de Assaka; se le dio el nombre de 'Sujāta'. Él creció rodeado de un gran séquito. ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ‘‘ภทฺเท, ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ[Pg.242]. ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสลิ, มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห ‘‘เทว, ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา’’ติ. ราชา ‘‘อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา ‘‘อนุชานาหิ, เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี’’ติ วุตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ. ‘‘มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี’’ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ. เกวลํ ‘‘เทว, อรญฺญํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา’’ติ วตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. Tras la muerte de su madre, el rey elevó a otra princesa al rango de reina consorte. Con el tiempo, ella también dio a luz a un hijo. El rey, complacido al ver al niño, le concedió un deseo diciendo: 'Querida, pide el deseo que quieras'. Ella aceptó la oferta y la guardó para después. Cuando el príncipe Sujāta alcanzó los dieciséis años, ella le dijo al rey: 'Señor, cuando nació mi hijo, usted, con el corazón lleno de gozo, me concedió un deseo; concédamelo ahora'. El rey respondió: 'Pídelo, reina'. Ella dijo: 'Entregue el reino a mi hijo'. El rey la rechazó diciendo: '¡Fuera, mujer vil! ¿Cómo puedes decir tal cosa estando vivo mi hijo mayor Sujāta, que es como un hijo de los dioses?'. Sin embargo, la reina insistió una y otra vez y, al no encontrar paz mental, un día le dijo: 'Señor, si usted se mantiene firme en la verdad, concédamelo ahora'. El rey, lamentándose y pensando: 'Sin reflexionar le concedí un deseo a esta mujer, y ahora ella pide esto', mandó llamar al príncipe Sujāta, le explicó la situación y derramó lágrimas. El príncipe, al ver a su padre tan afligido y lleno de pesadumbre, también lloró y dijo: 'Señor, concédame permiso, me iré a otra parte'. Al oír esto, el rey dijo: 'Mandaré construir otra ciudad para ti, vive allí', pero el príncipe no lo aceptó. El rey dijo entonces: 'Te enviaré con los reyes que son mis aliados', pero tampoco lo permitió. Simplemente dijo: 'Señor, me iré al bosque'. El rey abrazó a su hijo, lo besó en la cabeza y lo despidió diciendo: 'Tras mi fallecimiento, regresa aquí y establécete en el reino'. โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต. ตสฺส สมณกาเล สหายวโร เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส ‘‘อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต – Habiendo entrado en el bosque y viviendo con los cazadores, un día salió de caza. Una deidad, que había sido su gran amigo en tiempos de su vida como monje, deseando su bienestar, tomó la forma de un ciervo para atraerlo. Corriendo, llegó cerca de la morada del venerable Mahākaccāyana y allí desapareció. El príncipe, pensando: 'Atraparé a este ciervo ahora mismo', corrió tras él y, al llegar al lugar de residencia del Thera y no ver al ciervo, vio al Thera sentado fuera de su choza de hojas (paṇṇasālā). Se detuvo cerca de él, apoyándose en el extremo de su arco. El Thera lo observó y, conociendo toda su historia desde el principio, deseó favorecerlo y, actuando como si no supiera nada para entablar conversación, le preguntó: ๙๘๑. 981. ‘‘ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส, ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ; ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ, อทุ ลุทฺโท วเนจโร’’ติ. – 'Apoyado en un arco fuerte, de madera de duramen, te encuentras aquí; ¿eres un noble guerrero, un príncipe, o quizás un cazador morador del bosque?'. ปุจฺฉิ. ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส [Pg.243] ธนุํ, สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร. Así le preguntó. En ese pasaje, 'daḷhadhammā' significa un arco fuerte. Se denomina arco fuerte a aquel que tiene una potencia de dos mil unidades. Se dice que tiene tal potencia cuando, al tensar la cuerda y colgar de ella un peso de puntas de hierro y otros objetos, el arco puede levantarse del suelo hasta la medida de una flecha sosteniéndolo solo por el astil. 'Nisārassa' significa un arco hecho de una madera de duramen excelente y superior. 'Olubbha' significa apoyándose firmemente. 'Rājañño' se refiere a un príncipe real. 'Vanecaro' es quien deambula por el bosque. อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต – Entonces, dándose a conocer a sí mismo, el príncipe dijo: ๙๘๒. 982. ‘‘อสฺสกาธิปติสฺสาหํ, ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร; นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ, สุชาโต อิติ มํ วิทู. 'Venerable señor, soy el hijo del soberano de Assaka, un morador del bosque; monje, le digo mi nombre: me conocen como Sujāta. ๙๘๓. 983. ‘‘มิเค คเวสมาโนหํ, โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ; มิคํ ตญฺเจว นาทฺทกฺขึ, ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อห’’นฺติ. – ‘‘Venerable, mientras buscaba animales y me adentraba en el gran bosque, no vi al ciervo que buscaba, pero al verlo a usted, me detuve’’. อาห. ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาลปติ. มิเค คเวสมาโนติ มิคสูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ. Así habló. Allí, 'assakādhipatissā' significa del rey Assaka, el soberano del reino de Assaka. Con la palabra 'bhikkhu', se dirige al Thera. 'Mige gavesamāno' significa que estaba buscando animales como ciervos o jabalíes, es decir, que andaba de caza. ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต – Al oír esto, el Thera, entablando una conversación cordial con él, le dijo: ๙๘๔. 984. ‘‘สฺวาคตํ เต มหาปุญฺญ, อโถ เต อทุราคตํ; เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต. 'Bienvenido seas, tú de gran mérito, tu llegada no ha sido en vano; toma de esta agua y lávate los pies. ๙๘๕. 985. ‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา; ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา, สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา’’ติ. – อาห; ‘‘Príncipe, esta agua para beber es fría, traída de un desfiladero de la montaña. Bebe de ella y siéntate sobre esta alfombra de hierba’’. ๙๘๔. ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ, เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺสชนนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธุนาคต’’นฺติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ. 984. Allí, 'adurāgataṃ' significa exento de una mala venida. Oh príncipe de gran mérito, tu venida aquí es una buena venida; no hay en ti ni el más mínimo rastro de una mala venida, pues genera alegría y felicidad tanto para ti como para mí. Este es el significado. También existe la lectura 'adhunāgata', que significa una venida en este momento. ๙๘๕. สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ. 985. 'Sentarse sobre una estera' (santhatasmiṃ upāvisa) significa no sentarse directamente sobre el suelo, sino sentarse sobre un lecho de hierba determinado. ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห – Entonces, el príncipe, aceptando las palabras de cortesía del Thera, dijo: ๙๘๖. 986. ‘‘กลฺยาณี วต เต วาจา, สวนียา มหามุนิ; เนลา อตฺถวตี วคฺคุ, มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ. «Ciertamente, tus palabras son hermosas y dignas de ser escuchadas, oh gran sabio; son impecables, provechosas y dulces, pues hablas habiendo comprendido bien el significado.» ๙๘๗. 987. ‘‘กา [Pg.244] เต รติ วเน วิหรโต, อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ; ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา, อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส’’ติ. ‘‘¡Oh, noble entre los sabios! ¿Qué deleite encuentras viviendo en el bosque? Responde a mi pregunta. Habiendo escuchado el camino de tus palabras, practicaremos el conjunto de enseñanzas que conducen al bienestar’’. ๙๘๖. ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานิตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ. 986. Allí, 'kalyāṇī' significa bella y noble. 'Savanīyā' significa digna de ser oída. 'Nelā' significa libre de faltas. 'Atthavatī' significa dotada de beneficio, provista de bienestar tanto para esta vida como para las futuras. 'Vaggū' significa dulce. 'Mantvā' significa habiendo conocido y discernido con sabiduría. 'Atthaṃ' significa aquello que no se aparta del beneficio y que trae bienestar absoluto. ๙๘๗. อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต ‘‘วจนปถ’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส. 987. 'Isinisabha' significa noble entre los sabios, semejante a un corcel de raza. 'Vacanapatha' se refiere a las palabras; pues la palabra misma se denomina 'sendero de palabras' por ser el medio para alcanzar el beneficio. 'Atthadhammapadaṃ samācaremase' significa que practicaremos el conjunto de cualidades, como la virtud (sīla), que traen beneficio tanto en este mundo como en el más allá. อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต – Ahora, el Thera, expresando su propia práctica correcta, la cual era apropiada para el príncipe, dijo: ๙๘๘. 988. ‘‘อหึสา สพฺพปาณีนํ, กุมารมฺหาก รุจฺจติ; เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ. «Oh príncipe, nos complace la no violencia hacia todos los seres vivos, y la abstención del robo, de la conducta sexual ilícita y del consumo de embriagantes.» ๙๘๙. 989. ‘‘อารติ สมจริยา จ, พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา; ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา’’ติ. – อาห; ‘‘La abstención del mal, la conducta justa, el vasto conocimiento y la gratitud son virtudes que nos complacen. Quienes las practican son dignos de elogio en esta misma vida; estas son las cualidades que deben ser alabadas’’. ๙๘๙. ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา. 989. Allí, 'ārati samacariyā ca' significa la abstención y el alejamiento de los estados perjudiciales antes mencionados, y la práctica de una conducta equilibrada como la rectitud física. 'Bāhusaccaṃ' se refiere al gran conocimiento de las escrituras. 'Kataññutā' es el reconocimiento del beneficio que otros nos han brindado. 'Pāsaṃsā' significa que deben ser elogiados por personas de noble cuna que buscan el bienestar. 'Dhammā ete' se refiere a estas enseñanzas mencionadas, como la no violencia. 'Pasaṃsiyā' significa que deben ser elogiadas por los sabios. เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต ‘‘ปญฺจมาสมตฺตเมวา’’ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห – Así, el Thera, tras haberle hablado de la práctica correcta apropiada, observó con el conocimiento del futuro las formaciones vitales del príncipe y vio que solo viviría cinco meses. Al ver esto, para inspirarle urgencia espiritual (saṃvega) y establecerlo firmemente en la práctica correcta, pronunció este verso: ๙๙๐. 990. ‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ; ราชปุตฺต วิชานาหิ, อตฺตานํ ปริโมจยา’’ติ. «Tu muerte está cerca, ocurrirá en menos de cinco meses. Oh príncipe, sé consciente de esto y libera tu propio ser.» ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ. Allí, 'libera tu propio ser' (attānaṃ parimocaya) significa libérate a ti mismo del sufrimiento de los estados de privación. ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห – Entonces, el príncipe, preguntando por el medio para su propia liberación, dijo: ๙๙๑. 991. ‘‘กตมํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา, กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ; กาย วา ปน วิชฺชาย, ภเวยฺยํ อชรามโร’’ติ. «¿A qué región debo ir? ¿Qué acción o qué esfuerzo humano debo realizar? ¿O mediante qué conocimiento podría yo volverme libre de la vejez y de la muerte?» ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ. Allí, 'katamaṃ svāhaṃ' se descompone en 'katamaṃ su ahaṃ', que significa '¿cuál precisamente?'. En 'kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ', se debe entender el término omitido 'habiendo realizado'. 'Porisaṃ' significa el deber o esfuerzo humano. ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ – Entonces, el Thera, para enseñarle el Dhamma, pronunció estos versos: ๙๙๒. 992. ‘‘น วิชฺชเต โส ปเทโส, กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ; ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ, ราชปุตฺตาชรามโร. ‘‘Príncipe, no existe lugar alguno, ni acción, ni conocimiento, ni esfuerzo humano mediante el cual un mortal pueda evitar la vejez y la muerte’’. ๙๙๓. 993. ‘‘มหทฺธนา มหาโภคา, รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา; ปหูตธนธญฺญาเส, เตปิ โน อชรามรา. ‘‘Incluso los gobernantes de grandes riquezas, inmensos goces y vastos reinos, poseedores de abundantes tesoros y granos; ni siquiera ellos están libres de la vejez y la muerte’’. ๙๙๔. 994. ‘‘ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา, สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน; เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา, วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา. ‘‘Si has oído de los hijos de Andhakaveṇḍu, valientes, heroicos y capaces de abatir a sus enemigos; ellos también, al llegar al término de su vida, perecieron a pesar de ser tan estables como los astros’’. ๙๙๕. 995. ‘‘ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา, สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา; เอเต จญฺเญ จ ชาติยา, เตปิ โน อชรามรา. ‘‘Nobles, brahmanes, comerciantes, trabajadores, parias y barrenderos; estos y otros, cualquiera sea su nacimiento, ninguno está libre de la vejez y la muerte’’. ๙๙๖. 996. ‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ; เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย, เตปิ โน อชรามรา. ‘‘Aquellos que recitan los mantras y poseen las seis ramas del conocimiento ideado por los sabios; estos y otros que poseen tal saber, tampoco están libres de la vejez y la muerte’’. ๙๙๗. 997. ‘‘อิสโย จาปิ เย สนฺตา, สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน; สรีรํ เตปิ กาเลน, วิชหนฺติ ตปสฺสิโน. ‘‘Incluso los sabios que son pacíficos, de mente controlada y dedicados a la práctica ascética; incluso esos ascetas deben abandonar su cuerpo cuando llega el momento de la muerte’’. ๙๙๘. 998. ‘‘ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต, กตกิจฺจา อนาสวา; นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ, ปุญฺญปาปปริกฺขยา’’ติ. ‘‘Incluso los Arahants, de mente desarrollada, que han cumplido su tarea y están libres de impurezas; ellos también dejan este cuerpo al agotarse los efectos del mérito y el demérito’’. ๙๙๒. ตตฺถ [Pg.246] ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ. 992. Allí, 'donde habiendo ido' (yattha gantvā) significa que al llegar a cierto lugar y emplear alguna acción, conocimiento o esfuerzo humano, ya sea mediante el esfuerzo físico u otros medios, uno pudiera alcanzar el estado de estar libre de la vejez y de la muerte. ๙๙๓. เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรามราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ. 993. 'Mahaddhanā' se refiere a quienes poseen gran riqueza, habiendo acumulado al menos cien millones. 'Mahābhogā' son quienes tienen grandes goces, con gastos diarios inmensos. 'Raṭṭhavanto' significa dueños de un reino, aquellos que gobiernan territorios de muchas leguas (yojanas). 'Khattiyā' son los de casta noble. 'Pahūtadhanadhaññāse' significa poseer grandes provisiones de tesoros y granos, suficientes para mantenerse a sí mismos y a su séquito por siete u ocho años. 'Tepi no ajarāmarā' significa que ellos también están sujetos a la vejez y a la muerte; ni siquiera la gran riqueza puede evitar que la vejez y la muerte caigan sobre ellos. ๙๙๔. อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ. 994. 'Andhakaveṇḍuputtā' son conocidos como los hijos de Andhakaveṇḍu. 'Sūrā' significa dotados de poder. 'Vīrā' significa llenos de energía. 'Vikkantappahārino' son aquellos que, debido a su heroísmo, superan las fuerzas enemigas y golpean con gran poder. 'Viddhastā' significa que perecieron. 'Sassatīsamā' significa que, aunque su linaje era tan duradero como el sol y la luna a través de las generaciones, ellos también pertenecían a una estirpe que no perdura para siempre. ๙๙๕. ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. 995. 'Jātiyā' se refiere a su casta o nacimiento; el significado es que incluso una casta superior no puede evitar que la vejez y la muerte afecten a estos seres. ๙๙๖. มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติสตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ. 996. "Mantanti" se refiere a los Vedas. "Chaḷaṅga" significa que posee seis miembros o disciplinas, a saber: Kalpa (rituales), Vyākaraṇa (gramática), Nirutti (exégesis), Sikkhā (fonética), Chandovicitis (métrica) y Jotisa (astronomía). "Brahmacintitanti" significa aquello que ha sido concebido por los nobles sabios (rishis) como Aṭṭhaka y otros, y percibido con el ojo de la sabiduría. ๙๙๗. สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา. 997. "Santa" se refiere a quienes han apaciguado sus acciones de cuerpo y palabra. "Saññatatta" significa aquellos que poseen una mente restringida o controlada. "Tapassino" se refiere a quienes están dedicados a las prácticas que consumen las impurezas (kilesas). อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต – Ahora el príncipe, expresando lo que debe hacerse por su parte: ๙๙๙. 999. ‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ; นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. – "Bien dichas y llenas de significado son tus estrofas, oh Gran Sabio; he sido convencido por la excelencia de la enseñanza (Dhamma), sé tú mi refugio". อาห[Pg.247]. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน. Así dijo. En este contexto, "nijjhattomhi" significa: "He sido llevado a comprender a través de la esencia de la sabiduría del Dhamma; he alcanzado el conocimiento". "Subhaṭṭhenāti" significa: "Por medio de lo que ha sido bien expuesto". ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ – Entonces el Thera (anciano), deseando instruirlo, pronunció esta estrofa: ๑๐๐๐. 1000. ‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ตเมว สรณํ วช; สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ, ยมหํ สรณํ คโต’’ติ. ‘‘Príncipe, no me busques a mí como tu refugio; ve a refugiarte en Aquel en quien yo mismo me he refugiado: el hijo de los Sakyas, el Gran Héroe’’. ตโต ราชกุมาโร อาห – Entonces el príncipe dijo: ๑๐๐๑. 1001. ‘‘กตรสฺมึ โส ชนปเท, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส; อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. ‘‘Venerable, ¿en qué país reside vuestro Maestro? Yo también iré a ver al Conquistador, a esa persona sin igual’’. ปุน เถโร อาห – De nuevo el Thera dijo: ๑๐๐๒. 1002. ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท, โอกฺกากกุลสมฺภโว; ตตฺถาสิ ปุริสาชญฺโญ, โส จ โข ปรินิพฺพุโต’’ติ. ‘‘En el país del este residía el Buda, nacido del linaje de Okkāka, noble entre los hombres; pero allí, en verdad, Él ha entrado ya en el Parinibbāna’’. ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท’’ติ. Al respecto, se dijo "en el país del este" porque, desde el lugar donde el Thera estaba sentado, dicha región se encontraba hacia la parte oriental del Majjhimadesa (País Central). เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ – Así, el príncipe, habiendo escuchado la enseñanza del Dhamma del Thera, con el corazón lleno de fe, se estableció en los refugios y en los preceptos. Por ello se dijo: ๑๐๐๓. 1003. ‘‘สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส; โยชนานิ สหสฺสานิ, คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ. ‘‘Venerable, si vuestro Maestro el Buda estuviera aún presente, viajaría miles de yojanas para servirle y honrarle’’. ๑๐๐๔. 1004. ‘‘ยโต จ โข ปรินิพฺพุโต, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส; นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ, คจฺฉามิ สรณํ อหํ. ‘‘Puesto que vuestro Maestro ha entrado en el Parinibbāna, voy a refugiarme en ese Gran Héroe, aunque ya se haya extinguido’’. ๑๐๐๕. 1005. ‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ; สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ. "Busco refugio en el Buddha, y también en el insuperable Dhamma; busco refugio en el Sangha del Maestro de hombres y dioses". ๑๐๐๖. 1006. ‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ; อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. "Me abstengo de inmediato de quitar la vida, evito tomar lo que no me es dado en este mundo; no consumo embriagantes ni hablo con falsedad, y me mantengo satisfecho con mi propia esposa". เอวํ [Pg.248] ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห ‘‘ราชกุมาร, ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ ภเวยฺยาสี’’ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุมฺเหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุ นครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ. Al príncipe, así establecido en los refugios y los preceptos, el Thera le dijo: "Príncipe, no tienes necesidad de vivir aquí en el bosque; tu vida no será larga, pues morirás dentro de cinco meses. Por lo tanto, regresa con tu padre, realiza actos meritorios como la generosidad (dāna) y asegúrate un renacimiento en los cielos". Habiendo dicho esto, le entregó reliquias que tenía consigo y lo despidió. Al partir, el príncipe dijo: "Señor, iré por vuestra palabra, pero por compasión hacia mí, debéis venir también allí (a Potana)". Sabiendo que el Thera aceptaba, le rindió homenaje, lo circundó respetuosamente y partió hacia la ciudad de su padre. Al llegar, entró en el parque real e informó al rey de su llegada. ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร ‘‘เทว, มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุมฺเห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ. Al oír esto, el rey, con su séquito, fue al parque, abrazó al príncipe y, tras llevarlo al palacio, deseó coronarlo. El príncipe dijo: "Majestad, mi vida es breve; dentro de cuatro meses me sobrevendrá la muerte. ¿De qué me sirve el reino? Apoyándome en vos, solo realizaré méritos". Luego, le habló de las virtudes del Thera y del poder de las Tres Joyas. Al escuchar esto, el rey se conmovió profundamente (saṃvega) y, con fe en las Tres Joyas y en el Thera, mandó construir un gran monasterio y envió un mensajero al Venerable Mahākaccāyana. El Thera, para favorecer al rey y a la multitud, acudió. El rey salió a su encuentro desde lejos, lo condujo al monasterio, lo atendió con los cuatro requisitos y se estableció en los refugios y preceptos. El príncipe, por su parte, habiendo asumido los preceptos, sirvió con respeto al Thera y a los monjes, practicó la generosidad y escuchó el Dhamma. Al cabo de cuatro meses, falleció y renació en el reino de Tāvatiṃsa. Por el poder de sus méritos, surgió para él un carruaje de siete joyas de siete yojanas de extensión, y miles de ninfas celestiales formaron su séquito. ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย ‘‘คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา [Pg.249] ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – El rey realizó las honras fúnebres del príncipe, ofreció una gran donación a la comunidad de monjes (Sangha) y rindió culto a la estupa; allí se reunió una gran multitud. El Thera también llegó a ese lugar con su séquito. Entonces, el joven deidad (devaputta), al contemplar las acciones meritorias que había realizado y movido por la gratitud, pensó: "Iré a rendir homenaje al Thera y haré manifiestas las virtudes de la Dispensación (Sāsana)". Montado en su carruaje celestial y con su gran séquito, se hizo visible, descendió del carruaje, rindió homenaje a los pies del Thera y, tras conversar amablemente con su padre, se detuvo con las manos en posición de reverencia (añjali). El Thera le interrogó con estas estrofas: ๑๐๐๗. 1007. ‘‘สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ, ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ; ตถาปกาโร ตวายํ มหารโถ, สมนฺตโต โยชนสตฺตมายโต. "Como el sol de mil rayos y gran esplendor, que brilla iluminando las direcciones mientras recorre el firmamento; así de magnífico es este gran carruaje tuyo, que se extiende por siete yojanas a la redonda". ๑๐๐๘. 1008. ‘‘สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ, อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต; เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา. "Cubierto por todas partes con láminas de oro, decorado en su frente con perlas y gemas; franjas de oro y de plata embellecen esta obra bien construida de lapislázuli (veḷuriya)". ๑๐๐๙. 1009. ‘‘สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ, ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ; ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม มโนชวา. "La parte frontal está hecha de lapislázuli y el yugo está decorado con rubíes; adornados con oro y plata, estos caballos veloces como la mente lucen esplendorosos". ๑๐๑๐. 1010. ‘‘โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต, เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน; ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺต โกวิทํ, กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร’’ติ. «Tú permaneces de pie en el carro de oro, como el señor de los dioses con su vehículo de mil caballos. Te pregunto a ti, sabio y de gran fama: ¿cómo obtuviste esta magnífica gloria?» ๑๐๐๗. ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย ‘‘สหสฺสรํสี’’ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ตวายนฺติ ตว อยํ. 1007. En este contexto, 'sahassaraṃsī' se refiere al sol, llamado así por poseer más de mil rayos. 'Yathāmahappabho' significa una mansión celestial con un esplendor acorde a su gran magnitud. Del mismo modo que no hay círculo de luz comparable al gran disco solar, así es su brillo, que permanece iluminando los tres grandes continentes en un solo instante. 'Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti' significa la forma en que brilla y resplandece mientras se desplaza y recorre las direcciones en el firmamento. 'Tathāpakāro' indica que posee tal apariencia. 'Tavāyanti' se divide en 'tava ayaṃ' (esto es tuyo). ๑๐๐๘. สุวณฺณปฏฺเฏหีติ [Pg.250] สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา’’ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ. 1008. 'Suvaṇṇapaṭṭehī' significa con láminas hechas de oro. 'Samantamotthaṭo' significa cubierto por todas partes. 'Urassā': el término 'uro' se refiere a la parte frontal de ese carro; también dice que 'uro' es la base del eje del carro. 'Lekhā' son grabados de guirnaldas y enredaderas hechos de lapis lazuli. Debido a que estos grabados son visibles tanto en las láminas de oro como en las de plata, se dice 'de oro y de plata'. 'Sobhentī' significa que embellecen el carro. ๑๐๐๙. สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ. 1009. 'Sīsaṃ' es la cabeza o el extremo superior del eje del carro. 'Veḷuriyassa nimmitaṃ' significa creado con lapis lazuli; el sentido es que está hecho de la piedra preciosa conocida como lapis lazuli. 'Lohitakāyā' significa con rubíes (lohitaka-maṇi) o con cualquier gema de color rojo. 'Yuttā' significa unidas; o bien, 'yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca' significa que las correas o adornos están hechos de oro y plata, es decir, están bien elaborados. ๑๐๑๐. อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, รถาโรหเน วา เฉกํ. อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย. 1010. 'Adhiṭṭhito' significa establecido habiendo superado todo este lugar mediante su propio poder divino. 'Sahassavāhano' significa que tiene un carro uncido con mil caballos; el sentido es como el de Sakka, el Señor de los Dioses, cuyo carro es tirado por mil caballos purasangre. 'Yasavantā' es un vocativo que significa '¡Oh, tú, el de gran gloria!'. 'Kovidaṃ' significa alguien que posee un conocimiento experto o que es diestro en montar el carro. 'Ayaṃ uḷāro' significa que esta magnífica y gran gloria ha sido obtenida por ti. เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Preguntado de esta manera por el Thera, el hijo del deva respondió con estos versos: ๑๐๑๑. 1011. ‘‘สุชาโต นามหํ ภนฺเต, ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ; ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย, สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ. 'Señor, en mi vida anterior yo era un príncipe llamado Sujata. Y usted, por compasión hacia mí, me estableció en la observancia de la virtud del autocontrol.' ๑๐๑๒. 1012. ‘‘ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา, สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน; อิมํ สุชาต ปูเชหิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ. 'Habiendo conocido que mi vida se agotaba, me dio una reliquia del Maestro, diciendo: Sujata, rinde culto a esta reliquia; esto será para tu beneficio.' ๑๐๑๓. 1013. ‘‘ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ, ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต; ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ. 'Habiendo honrado esa reliquia con perfumes y guirnaldas, esforzándome correctamente, al abandonar el cuerpo humano, he renacido en el reino celestial de Nandana.' ๑๐๑๔. 1014. ‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต; รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. 'En el deleitoso bosque de Nandana, lleno de diversas bandadas de aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales con danzas y cantos.' ๑๐๑๒-๓. ตตฺถ [Pg.251] สรีรนฺตี สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ. 1012-3. Allí, «sarīraṃ» se refiere a la reliquia del cuerpo. «Hehitī» significa que será. «Samuyyutoto» significa bien aplicado, es decir, que se ha esforzado con gran diligencia. เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมกถํ กเถสิ. สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ. Habiendo explicado el asunto preguntado por el Thera, el hijo del deva saludó al Thera, realizó la circunvalación, pidió permiso a su padre y, subiendo al carro, regresó al mundo de los devas. El Thera, tomando este suceso como origen del relato, impartió un discurso del Dhamma en detalle a la asamblea presente. Ese discurso del Dhamma fue de gran provecho para la multitud. Después, el Thera relató todo el asunto a los recopiladores del Dhamma durante el Concilio, tal como lo habían hablado él mismo y aquel hijo del deva, y ellos lo incluyeron en la colección de la misma manera. จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la Historia del Pequeño Carro Celestial (Cūḷarathavimāna). ๑๔. มหารถวิมานวณฺณนา 14. Comentario sobre la Historia del Gran Carro Celestial (Mahārathavimāna) สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภนฺติ มหารถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวเน โคปาลสฺส นาม เทวปุตฺตสฺส อตฺตโน วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สหสฺสยุตฺตํ มหนฺตํ ทิพฺพรถํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานกีฬนตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส อวิทูเร ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา รถโต โอรุยฺห อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. «Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ» se refiere a la historia del Gran Carro Celestial. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Jetavana, en Sāvatthi. En aquel tiempo, el venerable Mahā-Moggallāna, mientras realizaba su viaje por los cielos según el método mencionado anteriormente, apareció cerca del hijo de un deva llamado Gopāla, quien salía de su propio palacio en el reino de Tāvatiṃsa, montado en un gran carro celestial tirado por mil caballos, con un gran séquito y un inmenso poder divino, para divertirse en los jardines. Al ver al venerable Mahā-Moggallāna, el hijo del deva, lleno de gran respeto y reverencia, descendió rápidamente de su carro, se acercó, lo saludó con la postración de los cinco puntos y permaneció de pie con las palmas de las manos unidas sobre su cabeza. ตสฺสิทํ ปุพฺพกมฺมํ – โส กิร วิปสฺสึ ภควนฺตํ สุวณฺณมาลาย ปูเชตฺวา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน มยฺหํ ภเว ภเว โสวณฺณมยา อุรจฺฉทมาลา นิพฺพตฺตตู’’ติ กตปณิธานาย อเนกกปฺเปสุ สุคตีสุเยว สํสรนฺติยา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตาย ยถาปณิธานํ สุวณฺณมาลาลาเภน ‘‘อุรจฺฉทมาลา’’ติ ลทฺธนามาย เทวกญฺญาสทิสาย ราชธีตาย อาจริโย โคปาโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปสฺส ภควโต อสทิสทานาทีนิ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกภาเวน อตฺตานํ ราชธีตรญฺจ อุทฺทิสฺส สตฺถารา เทสิตํ [Pg.252] ธมฺมํ สุตฺวาปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ยถูปจิตปุญฺญานุภาเวน ตาวตึเสสุ โยชนสติเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อเนกโกฏิอจฺฉราปริวาโร อโหสิ, สตฺตรตนมโย จสฺส สหสฺสยุตฺโต สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺโต สินิทฺธมธุรนิคฺโฆโส อตฺตโน ปภาสมุทเยน อวหสนฺโต วิย ทิวงฺกรมณฺฑลํ ทิพฺโพ อาชญฺญรโถ นิพฺพตฺติ. Esta fue su acción meritoria anterior: se dice que tras haber honrado al Bienaventurado Vipassi con una guirnalda de oro y haber hecho el voto: «Por el poder de este mérito, que en cada existencia nazca con un ornamento pectoral de oro», transcurrió por estados felices durante muchos eones. En la época del Bienaventurado Kassapa, renació como un brahmán llamado Gopāla, quien fue el maestro de la princesa Uracchadamālā (llamada así por haber obtenido una guirnalda de oro según su voto), hija del rey Kiki de Kāsī. Tras realizar grandes ofrendas inigualables al Bienaventurado Kassapa y a su Saṅgha, aunque escuchó el Dhamma predicado por el Maestro, no pudo alcanzar los frutos superiores debido a que sus facultades aún no estaban maduras. Al morir como una persona común, por el poder del mérito acumulado, renació en el reino de Tāvatiṃsa en un palacio de oro de cien leguas de extensión. Poseía un séquito de muchos millones de ninfas celestiales y un carro celestial tirado por mil caballos de pura sangre, adornado con paredes bellamente detalladas, con un sonido suave y melodioso, que por su resplandor parecía burlarse del disco solar. โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ยถาวุตฺตสมฺปตฺติวิภโว โคปาโล เอว นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตาวตึเสสุเยว นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสี’’ติ. Después de haber disfrutado de la prosperidad celestial allí durante toda su vida, y habiendo transigido repetidamente sólo entre los mundos celestiales, en este tiempo en que surgió nuestro Buda, por el remanente del resultado de esa misma acción meritoria, renació de nuevo en el cielo Tāvatiṃsa como el hijo de un deva llamado Gopāla, poseyendo la prosperidad y riqueza mencionadas anteriormente. Con referencia a este hecho, se dice: "En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna... [pe]... permaneció con las manos unidas sobre su cabeza". เอวํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตํ ตํ เทวปุตฺตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Al hijo del deva que se encontraba allí de pie habiéndosele acercado así, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estas estrofas: ๑๐๑๕. 1015. ‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ, อารุยฺหิมํ สนฺทนํ เนกจิตฺตํ; อุยฺยานภูมึ อภิโต อนุกฺกมํ, ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว. "Habiendo subido a este hermoso carro de variados diseños, uncido a mil caballos como vehículo; recorres los alrededores del jardín del placer, brillando como Vāsavo, el señor de los seres y dador de limosnas del pasado. ๑๐๑๖. 1016. ‘‘โสวณฺณมยา เต รถกุพฺพรา อุโภ, ผเลหิ อํเสหิ อตีว สงฺคตา; สุชาตคุมฺพา นรวีรนิฏฺฐิตา, วิโรจติ ปนฺนรเสว จนฺโท. "Tus dos varas del carro son de oro, perfectamente ensambladas por sus extremos y lados; con soportes bien formados y terminados por héroes entre los hombres, brilla como la luna en el día decimoquinto. ๑๐๑๗. 1017. ‘‘สุวณฺณชาลาวตโต รโถ อยํ, พหูหิ นานารตเนหิ จิตฺติโต; สุนนฺทิโฆโส จ สุภสฺสโร จ, วิโรจตี จามรหตฺถพาหุภิ. "Este carro está cubierto con redes de oro, adornado con muchas y diversas joyas; posee un sonido agradable y una voz hermosa, y resplandece con los brazos de las deidades que agitan abanicos de cola de yak. ๑๐๑๘. 1018. ‘‘อิมา [Pg.253] จ นาภฺโย มนสาภินิมฺมิตา, รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา; อิมา จ นาภฺโย สตราชิจิตฺติตา, สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร. "Estos cubos de las ruedas, creados por el pensamiento, adornan el centro entre los radios del carro; estos cubos están embellecidos con cientos de franjas y resplandecen como el relámpago en el cielo. ๑๐๑๙. 1019. ‘‘อเนกจิตฺตาวตโต รโถ อยํ, ปุถู จ เนมี จ สหสฺสรํสิโก; เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. "Este carro está cubierto con muchos diseños, con llantas anchas y miles de rayos; se escucha su sonido armonioso, como el de un conjunto musical de cinco instrumentos cuando es ejecutado. ๑๐๒๐. 1020. ‘‘สิรสฺมึ จิตฺตํ มณิจนฺทกปฺปิตํ, สทา วิสุทฺธํ รุจิรํ ปภสฺสรํ; สุวณฺณราชีหิ อตีว สงฺคตํ, เวฬุริยราชีว อตีว โสภติ. "En la parte superior hay un diseño variado con gemas en forma de discos lunares, siempre puro, encantador y resplandeciente; muy bien conjuntado con franjas de oro, brilla intensamente como franjas de lapislázuli. ๑๐๒๑. 1021. ‘‘อิเม จ วาฬี มณิจนฺทกปฺปิตา, อาโรหกมฺพู สุชวา พฺรหูปมา; พฺรหา มหนฺตา พลิโน มหาชวา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร. "Y estos caballos con hermosas colas y adornos de gemas lunares, de gran porte y rapidez, semejantes a Brahma; majestuosos, grandes, poderosos y veloces, conociendo tu mente, se mueven exactamente según tu deseo. ๑๐๒๒. 1022. ‘‘อิเม จ สพฺเพ สหิตา จตุกฺกมา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร; สมํ วหนฺตี มุทุกา อนุทฺธตา, อาโมทมานา ตุรคานมุตฺตมา. "Todos ellos, sincronizados y avanzando con paso firme, conociendo tu mente, se mueven exactamente según tu deseo; tirando del carro uniformemente, suaves y sin agitación, estos excelentes caballos parecen regocijarse. ๑๐๒๓. 1023. ‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปตนฺติ จมฺพเร, อพฺภุทฺธุนนฺตา สุกเต ปิฬนฺธเน; เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. "Sacuden sus crines, saltan y se desplazan por el aire, haciendo sonar sus bien elaborados ornamentos; se escucha su sonido armonioso, como el de un conjunto musical de cinco instrumentos cuando es ejecutado. ๑๐๒๔. 1024. ‘‘รถสฺส โฆโส อปิฬนฺธนาน จ, ขุรสฺส นาโท อภิหึสนาย จ; โฆโส สุวคฺคู สมิตสฺส สุยฺยติ, คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน. "El sonido del carro y de los ornamentos, el estrépito de los cascos sin causar daño; se escucha un sonido muy armonioso y calmado, como la música de los Gandhabba en el bosque de Chitralata. ๑๐๒๕. 1025. ‘‘รเถ [Pg.254] ฐิตาตา มิคมนฺทโลจนา, อาฬารปมฺหา หสิตา ปิยํวทา; เวฬุริยชาลาวตตา ตนุจฺฉวา, สเทว คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา. "De pie en el carro están aquellas de ojos como los de una cría de ciervo, de hermosas pestañas, risueñas y de dulces palabras; cubiertas con redes de lapislázuli, de piel fina, y siempre adoradas por los mejores Gandhabba y deidades. ๑๐๒๖. 1026. ‘‘ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา, วิสาลเนตฺตา อภิรตฺตโลจนา; กุเล สุชาตา สุตนู สุจิมฺหิตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา. "Ellas, vestidas con ropas de un rojo intenso y amarillo, de ojos grandes y hermosos; nacidas en familias nobles, de cuerpos esbeltos y bellas sonrisas, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote. ๑๐๒๗. 1027. ‘‘ตา กมฺพุเกยูรธรา สุวาสสา, สุมชฺฌิมา อูรุถนูปปนฺนา; วฏฺฏงฺคุลิโย สุมุขา สุทสฺสนา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา. "Ellas, que llevan brazaletes de oro y hermosas vestiduras, de cintura fina y formas perfectas; de dedos torneados y rostros bellos y agradables de ver, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote. ๑๐๒๘. 1028. ‘‘อญฺญา สุเวณี สุสุ มิสฺสเกสิโย, สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จ; อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา. "Otras, con hermosas trenzas, jóvenes y con cabellos adornados con flores y joyas, resplandecientes por sus variados adornos; devotas y deleitadas en tu corazón, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote. ๑๐๒๙. 1029. ‘‘อาเวฬินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา; อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา. "Luciendo guirnaldas y adornos como pétalos de loto y nenúfar, engalanadas y perfumadas con la esencia de sándalo; devotas y deleitadas en tu corazón, permanecen en el carro con las manos unidas en señal de respeto, asistiéndote. ๑๐๓๐. 1030. ‘‘ตา มาลินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา; อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา. 'Esas ninfas portando guirnaldas, cubiertas de lotos y lirios, adornadas y ungidas con esencia de sándalo, devotas y complaciendo tu corazón, permanecen en el carro con las manos en gesto de reverencia, atendiéndote.' ๑๐๓๑. 1031. ‘‘กณฺเฐสุ เต ยานิ ปิฬนฺธนานิ, หตฺเถสุ ปาเทสุ ตเถว สีเส; โอภาสยนฺตี ทส สพฺพโส ทิสา, อพฺภุทฺทยํ สารทิโกว ภาณุมา. "Los ornamentos que llevas en tu cuello, en tus manos, en tus pies y asimismo en tu cabeza; iluminan por completo las diez direcciones, como el sol de otoño al elevarse. ๑๐๓๒. 1032. ‘‘วาตสฺส [Pg.255] เวเคน จ สมฺปกมฺปิตา, ภุเชสุ มาลา อปิฬนฺธนานิ จ; มุญฺจนฺติ โฆสํ รุจิรํ สุจึ สุภํ, สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปํ. "Agitados por la fuerza del viento, las guirnaldas en tus brazos y los ornamentos; emiten un sonido encantador, puro y hermoso, que merece ser escuchado por todos los sabios. ๑๐๓๓. 1033. ‘‘อุยฺยานภูมฺยา จ ทุวทฺธโต ฐิตา, รถา จ นาคา ตูริยานิ จ สโร; ตเมว เทวินฺท ปโมทยนฺติ, วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภิ. "Y situados a ambos lados del terreno del jardín, los carros, los elefantes y el sonido de los instrumentos; te deleitan, oh señor de los devas, tal como una viña (laúd) cuando es tocada por manos expertas. ๑๐๓๔. 1034. ‘‘อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ; ปวชฺชมานาสุ อตีว อจฺฉรา, ภมนฺติ กญฺญา ปทุเมสุ สิกฺขิตา. "Ante estas muchas viñas de sonidos melodiosos y formas encantadoras que despiertan el gozo en el corazón; mientras son ejecutadas, las ninfas celestiales expertas se mueven con gracia como flores de loto. ๑๐๓๕. 1035. ‘‘ยทา จ คีตานิ จ วาทิตานิ จ, นจฺจานิ จิมานิ สเมนฺติ เอกโต; อเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา, โอภาสยนฺตี อุภโต วริตฺถิโย. "Cuando las canciones, la música y estas danzas se armonizan juntas; entonces aquí danzan las ninfas celestiales, estas mujeres excelentes que iluminan ambos lados. ๑๐๓๖. 1036. ‘‘โส โมทสิ ตูริยคณปฺปโพธโน, มหียมาโน วชิราวุโธริว; อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ. "Tú te regocijas, despertado por el conjunto de instrumentos musicales, siendo honrado como aquel que porta el rayo (Sakka); ante estas muchas viñas de sonidos melodiosos y formas encantadoras que despiertan el gozo en el corazón. ๑๐๓๗. 1037. ‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูโต ปุริมาย ชาติยา; อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสิ, กํ ธมฺมจริยํ วตมาภิโรจยิ. ¿Qué acción realizaste tú mismo en el pasado, cuando eras un ser humano en una existencia anterior? ¿Qué tipo de Uposatha observaste, o de qué práctica del Dhamma y voto te complaciste? ๑๐๓๘. 1038. ‘‘นยีทมปฺปสฺส กตสฺส กมฺมุโน, ปุพฺเพ สุจิณฺณสฺส อุโปสถสฺส วา; อิทฺธานุภาโว วิปุโล อยํ ตว, ยํ เทวสงฺฆํ อภิโรจเส ภุสํ. "Este gran poder e influencia tuya no es por una pequeña acción realizada, ni por un Uposatha mal observado en el pasado; tú te complaces inmensamente en medio de esta asamblea de devas. ๑๐๓๙. 1039. ‘‘ทานสฺส [Pg.256] เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน; อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. '¿Es este el fruto de tu generosidad, o bien de tu virtud, o bien de tu acto de reverencia? Respóndeme, pues te lo pregunto.' ๑๐๑๕. ตตฺถ สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺเสน ยุตฺตํ, สหสฺสํ วา ยุตฺตํ โยชิตํ เอตสฺมินฺติ สหสฺสยุตฺตํ. กสฺส ปเนตํ สหสฺสนฺติ? ‘‘หยวาหน’’นฺติ อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา หยานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. หยา วาหนํ เอตสฺสาติ หยวาหนํ. เกจิ ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตหยวาหน’’นฺติ อนุนาสิกโลปํ เอกเมว สมาสปทํ กตฺวา วณฺเณนฺติ, เอตสฺมึ ปกฺเข หยวาหนํ วิย วาหนนฺติ อตฺโถ ยุชฺชติ. หยวาหนสหสฺสยุตฺตํ ยุตฺตหยวาหนสหสฺสนฺติ หิ อตฺโถ. อปเร ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺสทิพฺพาชญฺญยุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สนฺทนนฺติ รถํ. เนกจิตฺตนฺติ อเนกจิตฺตํ นานาวิธวิจิตฺตวนฺตํ. อุยฺยานภูมึ อภิโตติ อุยฺยานภูมิยา สมีเป. ‘‘อภิโต’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุยฺยานภูมฺยา’’ติปิ ปฐนฺติ, เต สทฺทนยมฺปิ อนุปธาเรนฺตา ปฐนฺติ. อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสีติ สมฺพนฺโธ. 1015. Allí, 'sahassayuttaṃ' significa uncido con mil caballos. El sentido es que en este carro hay mil caballos uncidos. Si se pregunta '¿mil de qué?', se entiende que son mil caballos, dado que a continuación se menciona 'hayavāhana'. 'Hayavāhana' es aquel que tiene caballos como vehículo. Algunos explican 'sahassayuttahayavāhana' como un solo compuesto, significando que el carro tiene mil caballos purasangre. 'Sandanaṃ' se refiere al carro. 'Nekacittaṃ' significa con múltiples decoraciones variadas. 'Uyyānabhūmiṃ abhito' significa cerca del terreno del jardín. 'Anukkamaṃ' significa que, mientras se desplaza, brilla como Sakka (Vāsavo), el señor de los seres, quien en el pasado practicó la generosidad. ๑๐๑๖. โสวณฺณมยาติ สุวณฺณมยา. เตติ ตว. รถกุพฺพรา อุโภติ รถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกา. โย หิ รถสฺส โสภนตฺถญฺเจว อุปริ ฐิตานํ คุตฺตตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกากาเรน ปริกฺเขโป กรียติ, ตสฺส ปุริมภาเค อุโภสุ ปสฺเสสุ ยาว รถีสา, ตาว หตฺเถหิ คหณโยคฺโค รถสฺส อวยววิเสโส, อิธ โส เอว กุพฺพโรติ อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘อุโภ’’ติ. อญฺญตฺถ ปน รถีสา กุพฺพโรติ วุจฺจติ. ผเลหีติ รถูปตฺถมฺภสฺส ทกฺขิณวามเภเทหิ ทฺวีหิ ผเลหิ, ปริยนฺตาเวตฺถ ผลาติ วุตฺตา. อํเสหีติ กุพฺพรผเล ปติฏฺฐิเตหิ เหฏฺฐิมอํเสหิ. อตีว สงฺคตาติ อติวิย สุฏฺฐุ สงฺคตา สุผสฺสิตา นิพฺพิวรา. อิทญฺจ สิปฺปิวิรจิเต กิตฺติมรเถ ลพฺภมานวิเสสํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. โส ปน อโปริสตาย อกิตฺติโม สยํชาโต เกนจิ อฆฏิโตเยว. สุชาตคุมฺพาติ สุสณฺฐิตถมฺภกสมุทายา. เย หิ เวทิกาย นิรนฺตรํ ฐิตา สุสณฺฐิตฆฏกาทิอวยววิเสสวนฺโต ถมฺภกสมุทายา, เตสํ [Pg.257] วเสเนวํ วุตฺตํ ‘‘สุชาตคุมฺพา’’ติ. นรวีรนิฏฺฐิตาติ สิปฺปาจริเยหิ นิฏฺฐาปิตสทิสา. สิปฺปาจริยา หิ อตฺตโน สรีรเขทํ อจินฺเตตฺวา วีริยพเลน สิปฺปสฺส สุฏฺฐุ วิจารณโต นเรสุ วีริยวนฺโตติ อิธ ‘‘นรวีรา’’ติ วุตฺตา. นรวีราติ วา เทวปุตฺตสฺส อาลปนํ. นิฏฺฐิตาติ ปริโยสิตา ปริปุณฺณโสภาติสยา. ‘‘นรวีรนิมฺมิตา’’ติ วา ปาโฐ, นเรสุ ธิติสมฺปนฺเนหิ นิมฺมิตสทิสาติ อตฺโถ. เอวํวิธกุพฺพรตาย อยํ ตว รโถ วิโรจติ. กึ วิย? ปนฺนรเสว จนฺโท, สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ ปริปุณฺณกาเล จนฺทิมา วิย. 1016. 'Sovaṇṇamayā' significa hechas de oro. 'Te' significa tuyas. 'Rathakubbarā ubho' se refiere a las barandillas a ambos lados del carro. Éstas se colocan para embellecer el carro y proteger a quienes están en él; en su parte frontal, hasta el eje, hay una parte del carro adecuada para sujetarse con las manos; aquí, ese elemento específico es lo que se entiende por 'kubbara'. Por eso se dice 'ambas'. En otros contextos, el eje mismo se llama 'kubbara'. 'Phalehī' se refiere a los dos extremos de la estructura del carro. 'Aṃsehi' son las partes inferiores en los extremos de las barandillas. 'Atīva saṅgatā' significa extremadamente bien unidas y sin fisuras. Esto se dice comparándolo con un carro artificial de perfecta artesanía. Sin embargo, ese carro surgió por el propio karma. 'Sujātagumbā' se refiere a los pilares bien dispuestos de las barandillas. 'Naravīraniṭṭhitā' significa que parecen terminadas por maestros artesanos. 'Naravīra' puede ser también un vocativo para el dios. 'Niṭṭhitā' significa de belleza perfecta. Así, este carro tuyo brilla como la luna llena en el decimoquinto día. ๑๐๑๗. สุวณฺณชาลาวตโตติ สุวณฺณชาลเกหิ อวตโต ฉาทิโต. ‘‘สุวณฺณชาลาวิตโต’’ติปิ ปาโฐ, ควจฺฉิโตติ อตฺโถ. พหูหีติ อเนเกหิ. นานารตเนหีติ ปทุมราคผุสฺสราคาทินานาวิธรตเนหิ. สุนนฺทิโฆโสติ สุฏฺฐุ นนฺทิตพฺพโฆโส, สวนียมธุรนินฺนาโทติ อตฺโถ. สุนนฺทิโฆโสติ วา สุฏฺฐุ กตนนฺทิโฆโส, นจฺจนาทีนํ ทสฺสนาทีสุ ปวตฺติตสาธุการสทฺทาทิวเสน กตปโมทนินฺนาโทติ อตฺโถ, ‘‘กาเลน กาลํ อาสีวาทนวเสน สุฏฺฐุ ปยุตฺตนนฺทิโฆโส’’ติ จ วทนฺติ. สุภสฺสโรติ สุฏฺฐุ อติวิย โอภาสนสภาโว, ตตฺถ วา ปวตฺตมานานํ เทวตานํ โสภเนน คีตวาทิตสฺสเรน สุภสฺสโร. จามรหตฺถพาหุภีติ จามรหตฺถยุตฺตพาหูหิ อิโต จิโต จ พีชยมาน จามรกลาเปหิ เทวตานํ ภุเชหิ, ตถาภูตาหิ เทวตาหิ วา วิโรจติ. 1017. 'Suvaṇṇajālāvatato' significa cubierto con redes de oro. 'Bahūhi' significa con muchos. 'Nānāratanehi' con diversas gemas como rubíes y topacios. 'Sunandighoso' significa que tiene un sonido muy agradable al oído. O bien, que produce sonidos de regocijo cuando se observan las danzas. 'Subhassaro' significa que brilla intensamente o que es resonante por el hermoso sonido de los cantos de las deidades. 'Cāmarahatthabāhubhi' significa que resplandece por los brazos de las deidades que agitan abanicos de cola de yak. ๑๐๑๘. นาภฺโยติ รถจกฺกานํ นาภิโย. มนสาภินิมฺมิตาติ ‘‘อิเม อีทิสา โหนฺตู’’ติ จิตฺเตน นิมฺมิตสทิสา. รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตาติ รถสฺส ปาทานํ รถจกฺกานํ อนฺเตน เนมินา นานารตนสมุชฺชเลน อรานํ เวมชฺเฌน จ มณฺฑิตา. สตราชิจิตฺติตาติ อเนกวณฺณาหิ อเนกสตาหิ ราชีหิ เลขาหิ จิตฺติตา วิจิตฺตภาวํ คตา. สเตรตา วิชฺชุริวาติ สเตรตสงฺขาตวิชฺชุลตา วิย ปภาสเร วิชฺโชตนฺติ. 1018. "Nābhyo" se refiere a los cubos de las ruedas del carro. "Manasābhinimmitā" significa que parecen haber sido creados por el pensamiento, mediante la resolución mental: "Que estos sean de tal manera". "Rathassa pādantaramajjhabhūsitā" indica que están adornados en el espacio entre las ruedas (pies) del carro, embellecidos por la llanta que brilla con diversos tesoros y por la parte media de los radios. "Satarājicittitā" significa que están diversificados y vueltos variopintos por cientos de líneas de múltiples colores. "Sateratā vijjuriva" significa que resplandecen y brillan como multitud de relámpagos. ๑๐๑๙. อเนกจิตฺตาวตโตติ [Pg.258] อเนเกหิ มาลากมฺมาทิจิตฺเตหิ อวตโต สโมกิณฺโณ. ‘‘อเนกจิตฺตาวิตโต’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ ปน ทีฆกรณํ. ปุถู จ เนมี จาติ ปุถุลเนมิ จ, เอโก จ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สหสฺสรํสิโกติ อเนกสหสฺสรํสิโก. ‘‘สหสฺสรํสิโย’’ติปิ ปาฬิ. อปเร ปน ‘‘นตา รํสิโย’’ติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ นตาติ อชิยธนุทณฺฑโก วิย โอณตา เนมิปฺปเทสา. สหสฺสรํสิโยติ สูริยมณฺฑลํ วิย วิปฺผุรนฺตกิรณชาลา. เตสนฺติ โอลมฺพมานกิงฺกิณิกชาลานํ เนมิปฺปเทสานํ. 1019. "Anekacittāvatato" significa cubierto o entretejido con numerosos diseños variados, tales como guirnaldas y otros motivos ornamentales. También se lee "anekacittāvitato", que tiene el mismo significado, empleando la vocal larga por razones métricas. "Puthū ca nemī ca" se refiere a la llanta ancha y de gran tamaño; el término "ca" es una mera partícula. "Sahassaraṃsiko" significa que posee miles de rayos de luz. También existe la lectura "sahassaraṃsiyo". Otros maestros leen "natā raṃsiyo", donde "natā" indica que las secciones de la llanta están curvadas como el arco de un cuerno de cabra. "Sahassaraṃsiyo" describe una red de rayos radiantes similar al disco solar. "Tesaṃ" se refiere a aquellas secciones de la llanta de las que cuelgan redes de pequeñas campanillas. ๑๐๒๐. สิรสฺมินฺติ สีเส, รถสฺส สีเสติ อตฺโถ. สิโร วา อสฺมึ รเถ. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ. มณิจนฺทกปฺปิตนฺติ มณิมยมณฺฑลานุวิทฺธํ จนฺทมณฺฑลสทิเสน มณินา อนุวิทฺธํ. รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ อิมินา ตสฺส จนฺทมณฺฑลสทิสตํเยว วิภาเวติ, สทา วิสุทฺธนฺติ อิมินา ปนสฺส จนฺทมณฺฑลโตปิ วิเสสํ ทสฺเสติ. สุวณฺณราชีหีติ อนฺตรนฺตรา วฏฺฏากาเรน สณฺฐิตาหิ สุวณฺณเลขาหิ. สงฺคตนฺติ สหิตํ. เวฬุริยราชีวาติ อนฺตรนฺตรา สุวณฺณราชีหิ ขจิตมณิมณฺฑลตฺตา เวฬุริยราชีหิ วิย โสภติ. ‘‘เวฬุริยราชีหี’’ติ จ ปฐนฺติ. 1020. "Sirasminti" significa en la parte superior o cabeza del carro. "Cittanti" significa exquisitamente variado. "Maṇicandakappitanti" indica que está incrustado con círculos de gemas, como si estuviera adornado con discos lunares hechos de piedras preciosas. Con la frase "ruciraṃ pabhassaraṃ" se ilustra su semejanza con el disco de la luna, mientras que con "sadā visuddhaṃ" se muestra su superioridad incluso sobre la luna. "Suvaṇṇarājīhī" se refiere a las líneas de oro dispuestas en formas circulares. "Saṅgataṃ" significa bien ensamblado y armonioso. "Veḷuriyarājīvā" indica que resplandece como si tuviera vetas de lapislázuli debido a los círculos de gemas incrustados con oro; también se encuentra la lectura "veḷuriyarājīhī". ๑๐๒๑. วาฬีติ วาฬวนฺโต สมฺปนฺนวาฬธิโน, อสฺเส สนฺธาย วทติ. ‘‘วาชี’’ติ วา ปาโฐ. มณิจนฺทกปฺปิตาติ จามโรลมฺพนฏฺฐาเนสุ มณิมยจนฺทกานุวิทฺธา. อาโรหกมฺพูติ อุจฺจา เจว ตทนุรูปปริณาหา จ, อาโรหปริณาหสมฺปนฺนาติ อตฺโถ. สุชวาติ สุนฺทรชวา ชววนฺโต มหาชวา, โสภนคติกาติ อตฺโถ. พฺรหูปมาติ พฺรหา วิย ปมินิตพฺพา, อตฺตโน ปมาณโต อธิกา วิย ปญฺญายนฺตาติ อตฺโถ. พฺรหาติ วุฑฺฒา ปวฑฺฒสพฺพงฺคปจฺจงฺคา. มหนฺตาติ มหานุภาวา มหิทฺธิกา. พลิโนติ สรีรพเลน จ อุสฺสาหพเลน จ พลวนฺโต. มหาชวาติ สีฆเวคา. มโน ตวญฺญายาติ ตว จิตฺตํ ญตฺวา. ตเถวาติ จิตฺตานุรูปเมว. สึสเรติ สํสปฺปเร, ปวตฺตเรติ อตฺโถ. 1021. "Vāḷī" se refiere a los caballos que poseen colas magníficas. También se lee "vājī". "Maṇicandakappitā" indica que en los lugares donde cuelgan los espantamoscas (cāmaras), hay incrustaciones de círculos de gemas. "Ārohakambū" significa que son altos y de una circunferencia proporcionada a su altura, es decir, caballos de complexión perfecta. "Sujavā" significa que poseen una velocidad excelente, una gran rapidez y un andar hermoso. "Brahūpamā" significa que son comparables a Brahma, pareciendo más grandes de lo que su medida natural sugiere. "Brahā" indica que están plenamente desarrollados en todos sus miembros. "Mahantā" significa que poseen un gran poder y facultades extraordinarias. "Balinoti" significa fuertes, tanto en fuerza física como en persistencia. "Mahājavā" significa rápidos como el viento. "Mano tavaññāyā" significa conociendo tu mente. "Tathevā" significa que actúan de acuerdo con tu voluntad. "Siṃsareti" (o sabbare) significa que avanzan o se mueven con fluidez. ๑๐๒๒. อิเมติ ยถาวุตฺตอสฺเส สนฺธายาห. สพฺเพติ สหสฺสมตฺตาปิ. สหิตาติ สมานชวตาย สมานคมนตาย จ คติยํ สหิตา, อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกคมนาติ อตฺโถ. จตูหิ ปาเทหิ กมนฺติ [Pg.259] คจฺฉนฺตีติ จตุกฺกมา. สมํ วหนฺตีติ ‘‘สหิตา’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. มุทุกาติ มุทุสภาวา, ภทฺรา อาชานียาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุทฺธตา’’ติ, อุทฺธตรหิตา โขภํ อกโรนฺตาติ อตฺโถ. อาโมทมานาติ ปโมทมานา, อขฬุงฺกตาย อญฺญมญฺญํ รถิกาทีนญฺจ ตุฏฺฐึ ปเวทยนฺตาติ อตฺโถ. 1022. "Ime" se dice en referencia a los caballos antes descritos. "Sabbe" incluye a todos ellos, incluso si fueran mil. "Sahitā" significa unidos en velocidad y en el modo de andar, avanzando juntos sin que ninguno se adelante o se atrase. Se llaman "catukkamā" porque avanzan con sus cuatro patas. La frase "samaṃ vahantī" aclara el significado de "sahitā" (portar uniformemente). "Mudukā" significa de naturaleza dócil y noble, como caballos de pura raza. Por eso se dice "anuddhatā", que significa que no están agitados y no causan sacudidas. "Āmodamānā" significa que avanzan con gozo, manifestando su deleite mutuo y hacia el auriga debido a su falta de aspereza. ๑๐๒๓. ธุนนฺตีติ จามรภารํ เกสรภารํ วาลธิญฺจ วิธุนนฺติ. วคฺคนฺตีติ กทาจิ ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา วคฺคเนน คมเนน คจฺฉนฺติ. ปตนฺตีติ กทาจิ ปวตฺตนฺติ, ลงฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ปฺลวนฺตี’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. อพฺภุทฺธุนนฺตาติ กมฺมสิปฺปินา สุกเต สุฏฺฐุ นิมฺมิเต ขุทฺทกฆณฺฏาทิอสฺสาลงฺกาเร อภิอุทฺธุนนฺตา อธิกํ อุทฺธุนนฺตา. เตสนฺติ เตสํ ปิฬนฺธนานํ. 1023. "Dhunantī" significa que sacuden la carga de sus espantamoscas, sus crines y sus colas. "Vaggantī" significa que avanzan con un paso rítmico, colocando una pata tras otra en un movimiento coordinado. "Patantī" o "pavattantī" significa que a veces saltan o brincan. También algunos leen "plavantī", con el mismo sentido. "Abbhuddhunantā" significa que sacuden intensamente los ornamentos de los caballos, como las pequeñas campanillas, que han sido perfectamente creados por el arte del kamma. "Tesanti" se refiere a esos ornamentos. ๑๐๒๔. รถสฺส โฆโสติ ยถาวุตฺโต รถนิคฺโฆโส. อปิฬนฺธนาน จาติ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปิฬนฺธนานํ อาภรณานํ. อปิฬนฺธนนฺติ จ อาภรณปริยาโยติ วา วทนฺติ, รถสฺสานํ อาภรณานญฺจโฆโสติ อตฺโถ. ขุรสฺสนาโทติ ตุรงฺคานํ ขุรนิปาตสทฺโท. กิญฺจาปิ อสฺสา อากาเสน คจฺฉนฺติ, มธุรสฺส ปน ขุรนิปาตสทฺทสฺส อุปลทฺธิเหตุภูเตน กมฺมุนา เตสํ ขุรนิกฺเขเป ขุรนิกฺเขเป ปฏิฆาโต ลพฺภตีติ วทนฺติ. อภิหึสนาย จาติ อสฺสานํ อธิกหึสเนน จ, อนฺตรนฺตรา อสฺเสหิ ปวตฺติตเหสเนน จาติ อตฺโถ. ‘‘อภิเหสนาย จา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. สมิตสฺสาติ สมุทิตสฺส ทิพฺพชนสฺส โฆโส จ สุวคฺคุ สุมธุรํ สุยฺยติ. กึ วิยาติ อาห ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน’’ติ, จิตฺรลตาวเน คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย. ตูริยสนฺนิสฺสิโต หิ สทฺโท ‘‘ตูริยานี’’ติ วุตฺโต นิสฺสยโวหาเรน. ‘‘คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน’’ติ จ ปาโฐ, ‘‘ตูริยานญฺจ’’อิติ อนุนาสิกํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อปเร ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน’’ติ ปฐนฺติ. 1024. "Rathassa ghoso" es el sonido del carro antes mencionado. En "apiḷandhanānañca", el prefijo "a" es una partícula; se refiere al sonido de los ornamentos. También se dice que "apiḷandhana" es un sinónimo de adorno, significando el sonido del carro y de los ornamentos de los caballos. "Khurassanādo" es el ruido producido por el impacto de los cascos de los corceles; se dice que, aunque los caballos viajen por el aire, debido al kamma que produce ese dulce sonido, se percibe el impacto en cada paso. "Abhihiṃsanāya ca" se refiere tanto al sonido del esfuerzo de los caballos como a sus relinchos ocasionales; algunos leen "abhihesanāya". "Samitassā" indica que el sonido de la asamblea divina reunida es sumamente melodioso y dulce. Para responder a cómo suena, se dice "gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane", como los instrumentos de cinco tipos de los hijos de los Gandharvas en el bosque Citralata. El sonido asociado a los instrumentos se denomina aquí "tūriyāni" por metonimia. Existen variaciones en la lectura como "vicitrapavane". ๑๐๒๕. รเถ ฐิตาตาติ รเถ ฐิตา เอตา. มิคมนฺทโลจนาติ มิคจฺฉาปิกานํ วิย มุทุสินิทฺธทิฏฺฐินิปาตา. อาฬารปมฺหาติ พหลสงฺคตปขุมา, โคปขุมาติ อตฺโถ. หสิตาติ ปหสิตา, ปหํสิตมุขาติ อตฺโถ[Pg.260]. ปิยํวทาติ ปิยวาทินิโย. เวฬุริยชาลาวตตาติ เวฬุริยมณิมเยน ชาเลน ฉาทิตสรีรา. ตนุจฺฉวาติ สุขุมจฺฉวิโย. สเทวาติ สทา เอว สพฺพกาลเมว. คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตาติ คนฺธพฺพเทวตาหิ เจว อปราหิ จ อคฺคเทวตาหิ ลทฺธปูชา. 1025. "Rathe ṭhitā" se refiere a estas deidades femeninas que están en tu carro. "Migamandalocanā" significa que tienen una mirada suave y radiante como la de las crías de ciervo. "Āḷārapamhā" describe pestañas densas y bien formadas, similares a las de un ternero. "Hasitā" significa que son sonrientes y de rostro alegre. "Piyaṃvadā" significa que hablan con palabras afectuosas. "Veḷuriyajālāvatatā" indica que sus cuerpos están cubiertos por redes hechas de gemas de lapislázuli. "Tanucchavā" significa que poseen una piel delicada y fina. "Sadevā" significa siempre, en todo momento. "Gandhabbasūraggapūjitā" significa que son honradas tanto por los Gandharvas como por otras deidades superiores. ๑๐๒๖. ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสาติ รชนียรูปา จ รตฺตปีตวตฺถา จ. อภิรตฺตโลจนาติ วิเสสโต รตฺตราชีหิ อุปโสภิตนยนา. กุเล สุชาตาติ สินฺธวกุเล สุชาตา วิสิฏฺฐเทวนิกาเย สมฺภวา. สุตนูติ สุนฺทรสรีรา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธสิตกรณา. 1026. "Tā rattarattambarapītavāsasā" significa que poseen formas encantadoras y visten ropajes rojos y amarillos. "Abhirattalocanā" indica que sus ojos están bellamente adornados con líneas rojizas. "Kule sujātā" significa bien nacidas en el linaje divino de los Sindhus o surgidas en distinguidas asambleas celestiales. "Sutanū" significa que tienen cuerpos hermosos. "Sucimhitā" significa que poseen una sonrisa pura y radiante. ๑๐๒๗. ตา กมฺพุเกยูรธราติ สุวณฺณมยเกยูรธรา. สุมชฺฌิมาติ วิลคฺคมชฺฌา. อูรุถนูปปนฺนาติ สมฺปนฺนอูรุถนา, กทลิกฺขนฺธสทิสอูรุ เจว สมุคฺคสทิสถนา จ. วฏฺฏงฺคุลิโยติ อนุปุพฺพโต วฏฺฏงฺคุลิโย. สุมุขาติ สุนฺทรมุขา, ปมุทิตมุขา วา. สุทสฺสนาติ ทสฺสนียา. 1027. Aquellas doncellas celestiales que portan brazaletes de oro puro; de cinturas esbeltas y elegantes; poseedoras de muslos y pechos perfectos, con muslos similares a troncos de banano y pechos firmes y redondeados; de dedos redondeados y proporcionalmente formados; de rostros hermosos y alegres; de apariencia sumamente agradable a la vista. ๑๐๒๘. อญฺญาติ เอกจฺจา. สุเวณีติ สุนฺทรเกสเวณิโย. สุสูติ ทหรา. มิสฺสเกสิโยติ รตฺตมาลาทีหิ มิสฺสิตเกสวฏฺฏิโย. กถํ? สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จาติ, สมํ อญฺญมญฺญสทิสํ นานาวิภตฺติวเสน วิภตฺตาหิ สุวณฺณจีราทิขจิตาหิ อินฺทนีลมณิอาทโย วิย ปภสฺสราหิ เกสวฏฺฏีหิ มิสฺสิตเกสิโยติ โยชนา. อนุพฺพตาติ อนุกูลกิริยา. ตาติ อจฺฉราโย. 1028. Otras ninfas son algunas que poseen hermosas trenzas; son jóvenes y de cabellos adornados con guirnaldas rojas y otros ornamentos. ¿De qué manera? Con mechones de cabello resplandecientes, similares a los zafiros, entrelazados con hilos de oro y distribuidos armoniosamente entre sí; a ellas se refiere como ninfas de cabellos ornamentados. Son de conducta dócil y gestos favorables. Aquellas son, en efecto, las ninfas celestiales. ๑๐๒๙. จนฺทนสารโวสิตาติ สารภูเตน ทิพฺพจนฺทเนน อุลฺลิตฺตา วิจฺฉุริตา. 1029. 'Ungidas con esencia de sándalo' significa que están untadas y recubiertas con la esencia del sándalo celestial más puro. ๑๐๓๑. กณฺเฐสูติอาทินา คีวูปคหตฺถูปคปาทูปคสีสูปคาทิอาภรณานิ ทสฺเสติ. โอภาสยนฺตีติ กณฺเฐสุ ยานิ ปิฬนฺธนานิ, เตหิ โอภาสยนฺตีติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อพฺภุทฺทยนฺติ อภิอุคฺคจฺฉนฺโต, ‘‘อพฺภุทฺทส’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สารทิโกติ สรทกาลิโก. ภาณุมาติ สูริโย. โส หิ อพฺภาทิโทสวิรเหน ทสปิ ทิสา สุฏฺฐุ โอภาเสติ. 1031. Con la expresión 'en los cuellos', etc., el texto muestra los diversos ornamentos para el cuello, las manos, los pies, la cabeza, entre otros. 'Resplandeciendo' indica que brillan a través de los adornos que llevan en sus cuellos; la misma interpretación se aplica a las demás partes del cuerpo. 'Ascendiendo' se refiere a lo que surge o sale (como el sol); existe también la lectura 'abbhuddasa', con el mismo significado. 'Otoñal' significa propio de la estación de otoño. 'El radiante' es el sol, el cual, al estar libre de impurezas como las nubes, resplandece plenamente en las diez direcciones. ๑๐๓๒. วาตสฺส เวเคน จาติ มนุญฺญคนฺธูปหารํ สทฺทูปหารญฺจ กโรนฺเตน อุปหรนฺเตน วิย วายนฺเตน วาตสฺส เวเคน รถตุรงฺคเวเคน จ. มุญฺจนฺตีติ [Pg.261] วิสฺสชฺเชนฺติ. รุจิรนฺติ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย อุปรูปริ รุจิทายกํ. สุจินฺติ สุทฺธํ อสํสฏฺฐํ. สุภนฺติ มนุญฺญํ. สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปนฺติ สพฺเพหิปิ วิญฺญุชาติเกหิ คนฺธพฺพสมยญฺญูหิ โสตพฺพํ สวนียํ อุตฺตมสภาวํ โฆสํ มุญฺจนฺตีติ โยชนา. 1032. 'Y por la fuerza del viento' se refiere tanto a la fuerza del viento que sopla como si ofreciera una ofrenda de fragancias y sonidos agradables, como a la velocidad de los carros y caballos. 'Emiten' significa que liberan sonidos. 'Encantador' se refiere a aquello que produce deleite de manera continua, similar a los cinco tipos de instrumentos musicales. 'Puro' significa limpio y sin mácula. 'Bello' significa agradable. 'De una forma que debe ser oída por todos los sabios' significa que emiten un sonido de naturaleza sublime, digno de ser escuchado por todos los expertos conocedores del arte de la música celestial (gandhabba). ๑๐๓๓. อุยฺยานภูมฺยาติ อุยฺยานภูมิยํ. ทุวทฺธโตติ ทฺวีหิ อทฺธปสฺเสหิ. ‘‘ทุภโต จ ฐิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. รถาติ รเถ. นาคาติ นาเค. อุปโยคตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. สโรติ รถนาคตูริยานิ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺโต สโร. เทวินฺทาติ เทวปุตฺตํ อาลปติ. วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภีติ ยถา วีณา สมฺมเทว โยชิเตหิ โทณิปตฺตพาหุทณฺเฑหิ ตํตํมุจฺฉนานุรูปํ อวฏฺฐิเตหิ วาทิยมานา สุณนฺตํ ชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺติ. สุสิกฺขิตภาเวน โปกฺขรภาวํ สุนฺทรภาวํ ปตฺเตหิ วีณาวาทกสฺส หตฺเถหิ ปวาทิตา วีณา ยถา มหาชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺตีติ. 1033. 'En el terreno del parque' significa en el lugar destinado al parque. 'Desde ambos flancos' significa desde los dos costados, izquierdo y derecho; también se lee 'dubhato ca ṭhitā', con el mismo sentido. 'Carros' y 'elefantes' se interpretan aquí en caso acusativo como objetos directos. 'Sonido' es aquel que surge a partir de los carros, elefantes e instrumentos musicales. Con el término 'Rey de los Devas', el monje se dirige al hijo de los devas. 'Como un laúd por sus componentes' significa que así como un laúd, cuando es tocado con sus piezas —caja, brazo y cuerdas— correctamente ajustadas según la melodía, deleita a quienes lo escuchan; del mismo modo, los carros y demás deleitan con su propio sonido. Así como un laúd tocado por las manos de un músico experto, que ha alcanzado la excelencia y belleza en su arte, deleita a la multitud; de igual manera, los carros y demás deleitan a la gran multitud con su sonido. ๑๐๓๔. อิมาสุ วีณาสูติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – อิมาสุ อุชุโกฏิวงฺกพฺรหตีนนฺทินีติสรอาทิเภทาสุ พหูสุ วีณาสุ สินิทฺธมธุรสฺสรตาย วคฺคูสุ ตโต เอว มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ หทยงฺคมํ หทยหารินึ ปีตึ ปีตินิมิตฺตํ ปวชฺชมานาสุ ปวาทิยมานาสุ อจฺฉรา เทวกญฺญา ปีติเวคุกฺขิตฺตตาย อตฺตโน สุสิกฺขิตตาย จ ทิพฺพปทุเมสุ ภมนฺติ นจฺจํ ทสฺเสนฺติโย สญฺจรนฺติ. 1034. En el verso 'en estos laúdes', el significado resumido es el siguiente: entre estos numerosos laúdes de diversos tipos, tales como el de punta recta, el curvo, el grande (brahatī), el nandinī y el de tres cuerdas, que poseen sonidos suaves y dulces y son, por tanto, encantadores; cuando estos instrumentos emiten una alegría que cautiva el corazón, las ninfas celestiales, impulsadas por el éxtasis y su propia destreza, se desplazan y danzan sobre lotos celestiales, mostrando su baile. ๑๐๓๕. อิมานีติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อิมานิ คีตานิ, อิมานิ วาทิตานิ, อิมานิ นจฺจานิ จา’’ติ. สเมนฺติ เอกโตติ เอกชฺฌํ สมรสานิ โหนฺติ. อถ วา สเมนฺติ เอกโตติ เอกโต เอกชฺฌํ สมานิ สมรสานิ กโรนฺติ, ตนฺติสฺสรํ คีตสฺสเรน, คีตสฺสรญฺจ ตนฺติสฺสเรน สํสนฺทนฺติโย นจฺจเนน ยถาธิคเต หสฺสาทิรเส อปริหาเปนฺติโย สเมนฺติ สมาเนนฺตีติ อตฺโถ. อตฺเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา โอภาสยนฺตีติ เอวํ คีตาทีนิ สมรเส กโรนฺติโย อถ อญฺญา เอกจฺจา อจฺฉรา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว รเถ นจฺจนฺติ, อถ อญฺญา วริตฺถิโย อุตฺตมิตฺถิโย นจฺจํ ปสฺสนฺติโย อตฺตโน สรีโรภาเสน เจว วตฺถาภรณโอภาเสน จ เอตฺถ [Pg.262] เอตสฺมึ ปเทเส อุภโต ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทสปิ ทิสา เกวลํ โอภาสยนฺติ วิชฺโชตยนฺตีติ อตฺโถ. 1035. La palabra 'estos' debe aplicarse individualmente: 'estos cantos, estas músicas instrumentales y estas danzas'. 'Se armonizan en uno' significa que actúan de manera conjunta con un mismo propósito o sabor. O bien, significa que realizan sus funciones unificadamente; el sonido de las cuerdas armoniza con el canto, y el del canto con las cuerdas, coordinándose con la danza sin permitir que se pierdan los sentimientos de alegría y otros (rasas) obtenidos, llevándolos a la perfección. 'Aquí danzan, aquí las ninfas resplandecen' significa que mientras algunas armonizan los cantos y demás artes, otras ninfas danzan aquí, en tu carro, y otras ninfas excelentes, mientras observan la danza, iluminan y hacen brillar las diez direcciones en este lugar, a ambos flancos, tanto con el aura de sus cuerpos como con el resplandor de sus vestiduras y ornamentos. ๑๐๓๖. โสติ โส ตฺวํ เอวํภูโต. ตูริยคณปฺปโพธโนติ ทิพฺพตูริยสมูเหน กตปีติปโพธโน. มหียมาโนติ ปูชียมาโน. วชิราวุโธริวาติ อินฺโท วิย. 1036. 'Él' se refiere a ti, que posees tales atributos. 'Despertado por el conjunto de instrumentos' significa que tu regocijo es provocado por el grupo de instrumentos musicales celestiales. 'Siendo honrado' significa ser objeto de adoración. 'Como el del arma de rayo' significa como el propio dios Indra. ๑๐๓๗. อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสีติ อญฺเญหิปิ อุโปสโถ อุปวสียติ, ตฺวํ กํ วา กีทิสํ นาม อุโปสถํ อุปวสีติ ปุจฺฉติ. ธมฺมจริยนฺติ ทานาทิปุญฺญปฏิปตฺตึ. วตนฺติ วตสมาทานํ. อภิโรจยีติ อภิโรเจสิ, รุจฺจิตฺวา ปูเรสีติ อตฺโถ. ‘‘อภิราธยี’’ติปิ ปาโฐ, สาเธสิ นิปฺผาเทสีติ อตฺโถ. 1037. '¿Qué Uposatha observaste?' pregunta qué tipo de observancia del Uposatha cumpliste, pues otros también lo practican. 'Práctica del Dhamma' se refiere a la ejecución de méritos como la generosidad y otras virtudes. 'Voto' se refiere a la asunción de compromisos espirituales. '¿Te deleitaste?' significa si tuviste complacencia en ello y lo completaste. Existe también la lectura 'abhirādhayī', que significa si lograste realizarlo o perfeccionarlo. ๑๐๓๘. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิทํ วา ผลนฺติ อธิปฺปาโย. อภิโรจเสติ อภิภวิตฺวา วิชฺโชตสิ. 1038. La palabra 'idaṃ' es una partícula enfática; o bien, se refiere a 'este fruto'. 'Resplandeces' significa que brillas intensamente tras haber superado otros resplandores. เอวํ มหาเถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ – Habiendo sido interrogado de esta manera por el Gran Thera, el hijo de los devas explicó el asunto. Por lo cual se dijo: ๑๐๔๐. 1040. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. Ese hijo de los devas, complacido por haber sido interrogado por Moggallāna, respondió a la pregunta planteada sobre de qué acción era fruto esto. ๑๐๔๑. 1041. ‘‘ชิตินฺทฺริยํ พุทฺธมโนมนิกฺกมํ, นรุตฺตมํ กสฺสปมคฺคปุคฺคลํ; อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารํ, เทวาติเทวํ สตปุญฺญลกฺขณํ. Al Buda de sentidos controlados, de esfuerzo incansable y supremo, al mejor de los hombres, el ser supremo Kassapa; a aquel que abre la puerta de lo Inmortal, Dios por encima de los dioses, poseedor de las marcas de cien méritos. ๑๐๔๒. 1042. ‘‘ตมทฺทสํ กุญฺชรโมฆติณฺณํ, สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสํ; ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโน, ตเมว ทิสฺวาน สุภาสิตทฺธชํ. A él vi, noble como un elefante, que cruzó la inundación de las pasiones, con una apariencia similar a una imagen de oro purísimo. Al verlo, mi mente se volvió pura al instante; solo por ver a aquel Buda, cuyo estandarte es la palabra bien dicha. ๑๐๔๓. 1043. ‘‘ตมนฺนปานํ อถวาปิ จีวรํ, สุจึ ปณีตํ รสสา อุเปตํ; ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหิ สเก นิเวสเน, ปติฏฺฐเปสึ ส อสงฺคมานโส. Aquella comida y bebida, o también túnicas, puras, excelentes y dotadas de buen sabor, las ofrecí en mi propia casa adornada con guirnaldas de flores a aquel Bendito Kassapa, con una mente libre de apegos. ๑๐๔๔. 1044. ‘‘ตมนฺนปาเนน [Pg.263] จ จีวเรน จ, ขชฺเชน โภชฺเชน จ สายเนน จ; สนฺตปฺปยิตฺวา ทฺวิปทานมุตฺตมํ, โส สคฺคโส เทวปุเร รมามหํ. Habiendo satisfecho a aquel, el más excelente de los seres de dos pies, con comida y bebida, con túnicas, y con alimentos sólidos, blandos y sabrosos, yo ahora me deleito en la ciudad de los devas, en las regiones celestiales. ๑๐๔๕. 1045. ‘‘เอเตนุปาเยน อิมํ นิรคฺคฬํ, ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธํ; ปหายหํ มานุสกํ สมุสฺสยํ, อินฺทูปโม เทวปุเร รมามหํ. Por este medio, habiendo ofrecido este sacrificio de tres tipos de pureza y sin obstáculos, tras abandonar el cuerpo humano, me deleito en la ciudad de los devas, semejante al propio Indra. ๑๐๔๖. 1046. ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ปณีตรูปํ อติกงฺขตา มุนิ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ พหุํ สุสงฺขตํ, ปติฏฺฐเปตพฺพมสงฺคมานเส. Aquel que desea larga vida, belleza, felicidad y fuerza en una forma excelente, ¡oh sabio!, debe ofrecer abundante comida y bebida correctamente preparada, manteniendo la mente libre de apegos. ๑๐๔๗. 1047. ‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, พุทฺเธน เสฏฺโฐ ว สโม ว วิชฺชติ; อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต, ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ. Ni en este mundo ni en el otro se encuentra nadie superior o igual al Buda. Él ha alcanzado el estado de receptor supremo de ofrendas entre aquellos que merecen ser agasajados, para los seres que buscan méritos y desean frutos abundantes. ๑๐๔๑. ตตฺถ ชิตินฺทฺริยนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ โพธิมูเลเยว อคฺคมคฺเคน ชิตตฺตา นิพฺพิเสวนภาวสฺส กตตฺตา ชิตินฺทฺริยํ. อภิญฺเญยฺยาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาวโต อนวเสสโต อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ. ปุริปุณฺณวีริยตาย อโนมนิกฺกมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตสฺส วีริยสฺส จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสฺส จ ปาริปูริยาติ อตฺโถ. นรุตฺตมนฺติ นรานํ อุตฺตมํ ทฺวิปทุตฺตมํ. กสฺสปนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน วทติ. อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารนฺติ โกณาคมนสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหานครสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ วิวรนฺตํ. เทวาติเทวนฺติ สพฺเพสมฺปิ เทวานํ อติเทวํ. สตปุญฺญลกฺขณนฺติ อเนกสตปุญฺญวเสน นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ. 1041. Allí, 'jitindriya' significa que por haber conquistado los sentidos, siendo el sexto la mente, al pie del árbol Bodhi mediante el sendero supremo del Arhat, y por haber realizado el estado de pureza total, posee los sentidos conquistados. Se le llama 'Buddha' por haber comprendido plenamente, sin excepción, lo que debe ser conocido con conocimiento superior. 'Anomanikkamaṃ' se refiere a su esfuerzo firme y undiminished, por poseer una energía plena y haber perfeccionado los cuatro factores del esfuerzo y los cuatro esfuerzos correctos. 'Naruttamaṃ' significa el supremo entre los hombres, el superior entre los seres de dos pies. Con 'Kassapaṃ', se refiere al Bienaventurado por su nombre de linaje. 'Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ' significa que abre el sendero noble, que es como la puerta a la gran ciudad del Nibbāna, la cual había permanecido cerrada desde la desaparición de la enseñanza del Bienaventurado Koṇāgamana. 'Devātidevaṃ' significa el dios que sobrepasa a todos los dioses. 'Satapuññalakkhaṇanti' significa que posee las marcas de un gran hombre, surgidas por el poder de cientos de méritos. ๑๐๔๒. กุญฺชรนฺติ กิเลสปฏิสตฺตุนิมฺมทฺทเนน กุญฺชรสทิสํ, มหานาคนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ สํสารมโหฆสฺส ตริตตฺตา โอฆติณฺณํ. สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสนฺติ [Pg.264] สิงฺคีสุวณฺณชมฺพุนทสุวณฺณรูปสทิสํ, กญฺจนสนฺนิภตฺตจนฺติ อตฺโถ. ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโนติ ตํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ขิปฺปํ ตาวเทว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ปสาทวเสน กิเลสมลาปคมเนน สุจิมโน วิสุทฺธมโน อโหสึ, ตญฺจ โข ตเมว ทิสฺวาน ตํ ทิสฺวา เอว. สุภาสิตทฺธชนฺติ ธมฺมทฺธชํ. 1042. 'Kuñjaraṃ' significa semejante a un noble elefante, por haber aplastado a los enemigos que son las impurezas; este es el significado de 'gran Nāga'. 'Oghatiṇṇaṃ' significa que ha cruzado los cuatro torrentes y el gran torrente del saṃsāra. 'Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ' significa semejante a una imagen de oro puro del río Jambu; su piel tiene el color del oro refinado. 'Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano' significa que, habiendo visto al Buda Kassapa, el Sammasambuddha, inmediatamente en ese momento, por el poder de la fe y pensando 'el Bienaventurado es el Sammasambuddha', su mente se volvió pura y libre de las manchas de las impurezas; esto sucedió precisamente al verlo. 'Subhāsitaddhajaṃ' significa que tiene el Dhamma como su estandarte. ๑๐๔๓. ตมนฺนปานนฺติ ตมฺหิ ภควติ อนฺนญฺจ ปานญฺจ. อถวาปิ จีวรนฺติ อถ จีวรมฺปิ. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ สาทุรสํ, อุฬารนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหีติ คนฺถิเตหิ จ อคนฺถิเกหิ จ ปุปฺเผหิ โอลมฺพนวเสน สนฺถรณวเสน จ อภิกิณฺเณ. ปติฏฺฐเปสินฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. อสงฺคมานโสติ กตฺถจิ อลคฺคจิตฺโต โส อหนฺติ โยชนา. 1043. 'Tamannapānaṃ' significa a ese Bienaventurado, comida y bebida. O también, 'cīvaraṃ' significa mantos. 'Rasasā upetaṃ' significa dotado de sabor, de sabor excelente y noble. 'Pupphābhikiṇṇamhī' significa cubierto con flores, ya sea en guirnaldas o sueltas, colgadas o esparcidas. 'Patiṭṭhapesim' significa que presenté, que doné. 'Asaṅgamānaso' se refiere a la interpretación: 'yo era aquel con la mente desapegada de cualquier objeto'. ๑๐๔๔. สคฺคโสติ อปราปรูปปตฺติวเสน สคฺเค สคฺเค, ตตฺถาปิ จ เทวปุเร สุทสฺสนมหานคเร. รมามีติ กีฬามิ โมทามิ. 1044. 'Saggaso' significa en sucesivas existencias celestiales, y allí mismo, en la gran ciudad de Sudassana en el reino de los dioses. 'Ramāmī' significa que juego y me regocijo. ๑๐๔๕. เอเตนุปาเยนาติ โคปาลพฺราหฺมณกาเล สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปภควโต ยถา อสทิสทานํ อทาสึ, เอเตน อุปาเยน. อิมํ นิรคฺคฬํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธนฺติ อนาวฏทฺวารตาย มุตฺตจาคตาย จ นิรคฺคฬํ, ตีสุปิ กาเลสุ ตีหิ ทฺวาเรหิ กรณการาปนานุสฺสรณวิธีหิ สมฺปนฺนตาย ติวิธํ, ตตฺถ สํกิเลสาภาเวน วิสุทฺธํ อปริมิตธนปริจฺจาคภาเวน มหาจาคตาย ยญฺญํ ยชิตฺวา, มหาทานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ทานํ จิรกตมฺปิ เขตฺตวตฺถุจิตฺตานํ อุฬารตาย อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรเณน อตฺตโน ปากฏํ อาสนฺนํ ปจฺจกฺขํ วิย อุปฏฺฐิตํ คเหตฺวา อาห ‘‘อิม’’นฺติ. 1045. 'Etenupāyena' significa: de la misma manera que en el tiempo del brahmán Gopāla ofrecí una donación incomparable al Bienaventurado Kassapa junto con su asamblea de discípulos, por este medio. 'Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti': 'niraggaḷaṃ' por ser una puerta abierta y por la generosidad liberada; 'tividhaṃ' por estar dotado de los métodos de realizar, hacer realizar y recordar con las tres puertas en los tres tiempos. Allí, 'visuddhaṃ' significa libre de impurezas y por la renuncia a una riqueza ilimitada. Habiendo realizado el sacrificio, es decir, habiendo dado una gran donación. Aunque esa donación se hizo hace mucho tiempo, debido a la nobleza del campo de mérito, el objeto y la intención, al recordarla repetidamente, se presenta ante él con claridad, como si estuviera presente ante sus ojos; por eso dijo 'este' (imaṃ). ๑๐๔๖. เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ เถรสฺส กเถตฺวา อิทานิ ตาทิสาย สมฺปตฺติยา ปเรปิ ปติฏฺฐาเปตุกามตํ ตถาคเต จ อุตฺตมํ อตฺตโน ปสาทพหุมานํ ปเวเทนฺโต ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ อภิกงฺขตาติ อิจฺฉนฺเตน. มุนีติ เถรํ อาลปติ. 1046. Habiendo relatado así el hijo de los dioses su propia acción meritoria al venerable monje, deseando ahora que otros también se establezcan en tal prosperidad, y expresando su suprema fe y gran respeto por el Tathāgata, pronunció los dos versos que comienzan con 'āyuñca vaṇṇañca'. Allí, 'atikaṅkhatā' significa por aquel que desea. Con 'muni', se dirige al monje. ๑๐๔๗. นยิมสฺมึ โลเกติ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตํ โลกํ วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. เอเตน สพฺเพปิ สเทวเก โลเก [Pg.265] ทสฺเสติ. สโม จ วิชฺชตีติ เสฏฺโฐ ตาว ติฏฺฐตุ, สโม เอว น วิชฺชตีติ อตฺโถ. อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโตติ อิมสฺมึ โลเก ยตฺตกา อาหุเนยฺยา นาม, เตสุ สพฺเพสุ ปรมาหุตึ ปรมํ อาหุเนยฺยภาวํ คโต. ‘‘ทกฺขิเณยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปรมคฺคตนฺติ ปรมํ อคฺคภาวํ, อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวนฺติ อตฺโถ. เกสนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ, ปุญฺเญน อตฺถิกานํ วิปุลํ มหนฺตํ ปุญฺญผลํ อิจฺฉนฺตานํ, ตถาคโต เอว โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาหุเนยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. 1047. 'Nayimasmiṃ loke': el hijo de los dioses se refiere al mundo que es evidente para él. 'Parasmiṃ': en otro mundo aparte de ese. Con esto muestra todos los mundos, incluyendo el de los dioses. 'Samo ca vijjati': que se deje de lado si hay alguien superior, pues ni siquiera existe uno igual; este es el significado. 'Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato': de todos los que en este mundo son dignos de ofrendas, él ha alcanzado el estado de receptor supremo. Existe también la lectura 'dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato', donde 'paramaggataṃ' significa el estado de excelencia suprema, el ser el receptor más noble de ofrendas. ¿De quiénes? Responde: 'puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ', de aquellos que buscan mérito y desean el fruto vasto y grande del mérito. Muestra que el Tathāgata es el campo de mérito para el mundo. Algunos recitan 'āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato', que tiene el mismo significado. เอวํ กเถนฺตเมว ตํ เถโร กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตญฺจ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. โส สจฺจปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ เถโร มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อตฺตนา จ เทวปุตฺเตน จ กถิตนิยาเมเนว อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริยาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Viendo el monje que el hijo de los dioses tenía una mente preparada, dócil, libre de obstáculos, elevada y llena de fe, le reveló las Cuatro Nobles Verdades. Al final de la enseñanza, él se estableció en el fruto de entrada en la corriente (sotāpatti). Luego, el monje regresó al mundo de los hombres y relató el asunto al Bienaventurado, tal como él y el hijo de los dioses lo habían conversado. El Maestro, tomando ese asunto como punto de partida, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue de gran beneficio para la multitud. Así concluye. มหารถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Mahāratha Vimāna ha terminado. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario del Vimānavatthu del Khuddaka Nikāya, จุทฺทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปญฺจมสฺส มหารถวคฺคสฺส concluye el quinto capítulo, el Mahāratha Vagga, adornado con catorce historias. อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del significado ha concluido. ๖. ปายาสิวคฺโค 6. El Grupo Pāyāsi. ๑. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา 1. Explicación de la Primera Morada del Dueño de Casa (Agāriya Vimāna). ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ อคาริยวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห เอกํ กุลํ อุภโตปสนฺนํ โหติ สีลาจารสมฺปนฺนํ โอปานภูตํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ. เต ทฺเว ชยมฺปติกา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตึสุ, เตสํ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ. อถายสฺมา [Pg.266] มหาโมคฺคลฺลาโนติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. «Tal como brilla el bosque de Cittalatā» se refiere a la Morada del Dueño de Casa. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de Veḷuvana. En aquel tiempo, en Rājagaha, había una cierta familia en la que ambos cónyuges eran devotos, estaban dotados de virtud y buena conducta, y eran como un pozo de recursos para los monjes y las monjas. Aquellos dos esposos, habiendo dedicado sus vidas a realizar méritos en honor a la Triple Joya, al morir en este mundo, renacieron entre los dioses de los Treinta y Tres; para ellos surgió una morada de oro de doce leguas de extensión. Allí disfrutan de la prosperidad divina. Lo que sigue, «Entonces el Venerable Mahāmoggallāna...», etc., debe entenderse según el método ya mencionado anteriormente. ๑๐๔๘. 1048. ‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. Tal como resplandece el bosque Cittalata, el jardín supremo y elogiado de los treinta y tres dioses, así se encuentra tu mansión celestial en el espacio, iluminando los alrededores. ๑๐๔๙. 1049. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones? เถโร ปุจฺฉิ. Así preguntó el Anciano. ๑๐๕๐. 1050. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los dioses, complacido al ser interrogado por el venerable Moggallāna, respondió a la pregunta sobre de qué acción era fruto este resultado. ๑๐๕๑. 1051. ‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห. Mi esposa y yo, en el mundo humano, vivimos en el hogar siendo serviciales como un pozo o estanque para los monjes y monjas. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas. ๑๐๕๒. 1052. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. Así explicó su propia prosperidad. No hay nada nuevo en estos versos. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Primera Morada del Dueño de Casa ha concluido. ๒. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา 2. Explicación de la Segunda Morada del Dueño de Casa. ยถา [Pg.267] วนํ จิตฺตลตนฺติ ทุติยอคาริยวิมานํ. เอตฺถาปิ อฏฺฐุปฺปตฺติ อนนฺตรสทิสาว. «Tal como brilla el bosque de Cittalatā» es la Segunda Morada del Dueño de Casa. También aquí, el origen de la historia es similar al de la anterior. ๑๐๕๔. 1054. ‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. Tal como resplandece el bosque Cittalata, el jardín supremo y elogiado de los treinta y tres dioses, así se encuentra tu mansión celestial en el espacio, iluminando los alrededores. ๑๐๕๕. 1055. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones? Así le preguntó. ๑๐๕๖. 1056. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado. ๑๐๕๗. 1057. ‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห. Mi esposa y yo, en el mundo humano, vivimos en el hogar siendo serviciales como un pozo de agua para otros. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas. ๑๐๕๘. 1058. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. Explicó su propia prosperidad. En los versos no hay nada nuevo. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Segunda Morada del Dueño de Casa ha concluido. ๓. ผลทายกวิมานวณฺณนา 3. Explicación de la Morada del Dador de Frutas (Phaladāyaka Vimāna). อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ผลทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อกาเล อมฺพผลานิ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชิ. โส อารามปาลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ, อมฺพผเลสุ อิจฺฉา อุปฺปนฺนา, ตสฺมา อมฺพานิ เม อาเนตฺวา [Pg.268] เทหี’’ติ. ‘‘เทว, นตฺถิ อมฺเพสุ อมฺพผลํ, อปิจาหํ ตถา กโรมิ, สเจ เทโว กิญฺจิ กาลํ อาคเมติ, ยถา อมฺพา น จิรสฺเสว ผลํ คณฺหนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภเณ, ตถา กโรหี’’ติ. อารามปาโล อารามํ คนฺตฺวา อมฺพรุกฺขมูเลสุ ปํสุํ อปเนตฺวา ตาทิสํ ปํสุํ อากิริ, ตาทิสญฺจ อุทกํ อาสิญฺจิ, ยถา น จิรสฺเสว อมฺพรุกฺขา สจฺฉินฺนปตฺตา อเหสุํ. อถ นํ ปํสุํ อปเนตฺวา ผารุสกกสฏมิสฺสกํ ปากติกํ ปํสุํ อากิริตฺวา สาธุกํ อุทกํ อทาสิ. ตทา อมฺพรุกฺขา น จิเรเนว โกรกิตา ปลฺลวิตา กุฏมลกชาตา หุตฺวา ปุปฺผึสุ, อถ สลาฏุกชาตา หุตฺวา ผลานิ คณฺหึสุ. ตตฺเถกสฺมึ อมฺพรุกฺเข ปฐมตรํ จตฺตาริ ผลานิ มโนสิลาจุณฺณปิญฺชรวณฺณานิ สมฺปนฺนคนฺธรสานิ ปริณตานิ อเหสุํ. «Esta alta morada de pilares de gemas» es la Morada del Dador de Frutas. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque de Veḷuvana. En aquel tiempo, al Rey Bimbisāra le surgió el deseo de comer mangos fuera de temporada. Él le dijo al guardián del jardín: «Escucha, jardinero, ha surgido en mí el deseo de comer mangos; por lo tanto, tráeme mangos y dánoslos». «Gran Rey, no hay frutos de mango en los árboles, pero haré lo necesario si el Rey espera un poco de tiempo, de modo que los mangos pronto den fruto». «Muy bien, jardinero, hazlo así», dijo el rey. El guardián del jardín, tras ir al huerto, retiró la tierra de las raíces de los árboles de mango y esparció una tierra similar, y vertió agua de tal manera que, en poco tiempo, los árboles de mango quedaron con sus hojas renovadas. Luego, retirando esa tierra, esparció tierra común mezclada con restos de hojas jóvenes y dio agua dulce adecuadamente. Entonces, en poco tiempo, los árboles de mango brotaron, echaron hojas tiernas, formaron capullos y florecieron; después, formaron frutos verdes y finalmente dieron frutos maduros. Allí, en un árbol de mango, primero maduraron cuatro frutos que tenían un color amarillento como el polvo de oropimente, y estaban dotados de un aroma y sabor perfectos. โส ตานิ คเหตฺวา ‘‘รญฺโญ ทสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมานิ อมฺพานิ อคฺคผลภูตานิ อิมสฺส อยฺยสฺส ทสฺสามิ, กามํ มํ ราชา หนตุ วา ปพฺพาเชตุ วา, รญฺโญ หิ ทินฺเน ทิฏฺฐธมฺเม ปูชามตฺตํ อปฺปมตฺตกํ ผลํ, อยฺยสฺส ทินฺเน ปน ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ อปริมาณํ ผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตานิ ผลานิ เถรสฺส ทตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ราชปุริเส อาณาเปสิ ‘‘วีมํสถ ตาว, ภเณ, ยถายํ อาหา’’ติ. เถโร ปน ตานิ ผลานิ ภควโต อุปนาเมสิ. ภควา เตสุ เอกํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, เอกํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, เอกํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทตฺวา เอกํ อตฺตนา ปริภุญฺชิ. ปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ. Él los tomó pensando: «Se los daré al Rey». Mientras iba por el camino, vio al Venerable Mahāmoggallāna caminando en busca de limosna y pensó: «Estos mangos son las primicias; se los daré a este noble. Que el Rey me mate o me destierre si quiere; pues si se los doy al Rey, el fruto en esta vida presente será apenas una pequeña muestra de honor; pero si se los doy al noble, habrá un fruto inconmensurable tanto en esta vida presente como en la futura». Habiendo pensado así, entregó los frutos al Anciano, se acercó al Rey y le informó del asunto. Al oír eso, el Rey ordenó a sus hombres: «Investigad primero, hombres, si es tal como él dice». El Anciano, por su parte, ofreció los frutos al Bienaventurado. El Bienaventurado dio uno al Venerable Sāriputta, uno al Venerable Mahāmoggallāna, uno al Venerable Mahākassapa y consumió uno él mismo. Los hombres informaron de lo sucedido al Rey. ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘ธีโร วตายํ ปุริโส, โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ปุญฺญปสุโต อโหสิ, อตฺตโน ปริสฺสมญฺจ ฐานคตเมว อกาสี’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต ตสฺส เอกํ คามวรํ วตฺถาลงฺการาทีนิ จ ทตฺวา ‘‘ยํ ตยา ภเณ อมฺพผลทาเนน ปุญฺญํ ปสุตํ, ตโต เม ปตฺตึ เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘เทมิ, เทว, ยถาสุขํ ปตฺตึ คณฺหาหี’’ติ อโวจ. อารามปาโล อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ[Pg.269], ตสฺส โสฬสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ. ตํ ทิสฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุจฺฉิ – El rey, al escuchar esas palabras, con el corazón complacido pensando: '¡Qué sabio es este hombre, que abandonando incluso su propia vida se dedicó a acumular méritos, y su esfuerzo ha dado frutos!', le entregó una aldea excelente, vestidos y ornamentos, y le dijo: 'Buen hombre, de los méritos que has acumulado mediante esta ofrenda de mangos, dame una parte'. Él respondió: 'Se la doy, señor; tome usted su parte de mérito según su deseo'. Posteriormente, el guardián del jardín, tras fallecer, renació entre los dioses de Tāvatiṃsa; allí surgió para él un palacio celestial de oro de dieciséis yojanas de extensión, adornado con setecientos pabellones de techos puntiagudos. Al verlo, el venerable Mahāmoggallāna le preguntó: ๑๐๖๐. 1060. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต โสฬส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. Esta mansión tuya con pilares de gemas es elevada; sus dimensiones son de dieciséis leguas a la redonda. Tiene setecientos pabellones magníficos con pilares de lapislázuli, y el suelo en varios lugares es hermoso, cubierto con placas de oro deleitables. ๑๐๖๑. 1061. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา, ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา; นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ. Allí resides, bebes bebidas aromáticas y consumes alimentos puros. Melodiosos laúdes divinos resuenan allí. En cada pabellón, sesenta y cuatro ninfas divinas, bien instruidas y de buen carácter, que suelen morar felizmente en Tāvatiṃsa, bailan, cantan y deleitan. ๑๐๖๒. 1062. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder... y tu esplendor ilumina todas las direcciones. ๑๐๖๓. 1063. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los dioses, complacido... [explicó] de qué acción era fruto esto. ๑๐๖๔. 1064. ‘‘ผลทายี ผลํ วิปุลํ ลภติ, ททมุชุคเตสุ ปสนฺนมานโส; โส หิ ปโมทติ สคฺคคโต ติทิเว, อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ. Quien da frutas obtiene un fruto abundante, dando con mente devota a los monjes de conducta recta. Ciertamente, él se regocija al ir al mundo celestial de los treinta y tres dioses y disfruta del abundante fruto de su mérito. ๑๐๖๕. 1065. ‘‘ตเววาหํ มหามุนิ, อทาสึ จตุโร ผเล. A ti mismo, gran sabio, te ofrecí cuatro frutos. ๑๐๖๖. 1066. ‘‘ตสฺมา หิ ผลํ อลเมว ทาตุํ, นิจฺจํ มนุสฺเสน สุขตฺถิเกน; ทิพฺพานิ วา ปตฺถยตา สุขานิ, มนุสฺสโสภคฺคตมิจฺฉตา วา. Por lo tanto, es muy apropiado que un hombre que busca la felicidad, que anhela las dichas divinas o desea la fortuna humana, ofrezca frutas constantemente. ๑๐๖๗. 1067. ‘‘เตน [Pg.270] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – โสปิสฺส พฺยากาสิ; Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así le respondió también aquel hijo de los dioses. ๑๐๖๑. ตตฺถ อฏฺฐฏฺฐกาติ เอเกกสฺมึ กูฏาคาเร อฏฺฐฏฺฐกา จตุสฏฺฐิปริมาณา. สาธุรูปาติ รูปสมฺปตฺติยา จ สีลาจารสมฺปตฺติยา จ สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรสภาวา. ทิพฺพา จ กญฺญาติ เทวจฺฉราโย. ติทสจราติ ติทเสสุ สุขาจารา สุขวิหารินิโย. อุฬาราติ อุฬารวิภวา. 1061. En ese pasaje, 'aṭṭhaṭṭhakā' significa que en cada pabellón hay sesenta y cuatro doncellas. 'Sādhurūpā' significa poseedoras de una naturaleza excelente tanto por la perfección de su forma física como por su conducta moral y su instrucción académica. 'Dibbā ca kaññā' se refiere a las ninfas celestiales. 'Tidasacarā' significa aquellas que viven felizmente en el reino de los Treinta y Tres. 'Uḷārā' significa poseedoras de una magnífica riqueza. ๑๐๖๔. ผลทายีติ อตฺตนา อมฺพผลสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ผลนฺติ ปุญฺญผลํ. วิปุลนฺติ มหนฺตํ ลภติ มนุสฺสโลเก ปติฏฺฐิโตติ อธิปฺปาโย. ททนฺติ ททนฺโต ทานเหตุ. อุชุคเตสูติ อุชุปฏิปนฺเนสุ. สคฺคคโตติ อุปฺปชฺชนวเสน สคฺคํ คโต, ตตฺถาปิ ติทิเว ตาวตึสภวเน อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ ยถาหํ, เอวํ อญฺโญปีติ อตฺโถ. 1064. Con el término 'phaladāyī', habla refiriéndose a sí mismo por el hecho de haber ofrecido frutos de mango. 'Phalaṃ' significa el fruto del mérito. 'Vipulaṃ' significa grande; el sentido es que lo obtiene habiendo estado establecido en el mundo humano. 'Dadaṃ' significa debido al acto de dar. 'Ujugatesu' se refiere a quienes practican rectamente. 'Saggagato' significa que ha ido al cielo mediante el renacimiento; allí también, en la morada de los Treinta y Tres, significa: 'así como yo disfruto del vasto fruto del mérito, así también otros lo disfrutan'. ๑๐๖๖. ตสฺมาติ ยสฺมา จตุนฺนํ ผลานํ ทานมตฺเตน อีทิสี สมฺปตฺติ อธิคตา, ตสฺมา. อลเมว ยุตฺตเมว. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ. ทิพฺพานีติ เทวโลกปริยาปนฺนานิ. มนุสฺสโสภคฺคตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1066. 'Tasmā' significa que, puesto que se alcanzó tal prosperidad con solo la ofrenda de cuatro frutos, por lo tanto, 'alameva' significa que es ciertamente apropiado. 'Niccaṃ' significa en todo momento. 'Dibbāni' significa pertenecientes al mundo de los devas. 'Manussasobhaggatanti' se refiere a la condición de ser afortunado entre los hombres. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. ผลทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión del Dador de Frutos ha concluido. ๔. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา 4. Explicación de la Primera Mansión del Dador de Refugio. จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภติ อุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตุํ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรํ คามํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปริเยสนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสก, อิมสฺมึ คาเม อตฺถิ กิญฺจิ ปพฺพชิตานํ วสนโยคฺคฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสโก ปสนฺนจิตฺโต เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา เถรสฺส [Pg.271] วสนโยคฺคํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปาโททกํ ปาทปีฐํ อุปฏฺฐเปตฺวา เถรํ ปเวเสตฺวา ตสฺมึ ปาเท โธวนฺเต ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา มญฺเจ ปจฺจตฺถรณานิ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา เถรสฺส ทุติยทิวเส โภเชตฺวา ปานกตฺถาย คุฬปิณฺฑญฺจ ทตฺวา เถรํ คจฺฉนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. โส อปเรน สมเยน สห ภริยาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทฺวีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – 'Como la luna en un cielo libre de nubes' es la historia de la Mansión del Dador de Refugio. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Veḷuvana, cerca de Rājagaha. En aquel tiempo, cierto monje, tras pasar el retiro de las lluvias en un monasterio de una aldea y realizar la ceremonia de pavāraṇā, se dirigía a Rājagaha para venerar al Bienaventurado. En el camino, al atardecer, entró en cierta aldea buscando un lugar donde alojarse; al ver a un devoto laico, le preguntó: 'Devoto, ¿hay en esta aldea algún lugar apropiado para que se alojen los renunciantes?'. El devoto, con el corazón lleno de fe, fue a su casa, consultó con su esposa, asignó un lugar adecuado para el venerable, dispuso allí un asiento, preparó agua para lavar los pies y un taburete, hizo entrar al monje y, mientras este se lavaba los pies, encendió una lámpara y preparó el lecho con mantas sobre una cama. Invitándolo para el día siguiente, lo alimentó al segundo día, le dio una bola de melaza para su bebida y, después de acompañar al venerable que partía, regresó. Algún tiempo después, él y su esposa fallecieron y renacieron en un palacio de oro de doce yojanas en el reino de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con dos estrofas: ๑๐๖๙. 1069. ‘‘จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ, โอภาสยํ คจฺฉติ อนฺตลิกฺเข; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. Tal como la luna se desplaza por el cielo despejado de nubes iluminando el espacio, así se encuentra tu mansión celestial iluminando el firmamento. ๑๐๗๐. 1070. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Has alcanzado el éxito divino y posees un gran poder. Cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees este poder tan brillante y por qué tu esplendor ilumina todas las direcciones? โส เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Aquel hijo de los dioses respondió con estas estrofas: ๑๐๗๑. 1071. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado. ๑๐๗๒. 1072. ‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, อุปสฺสยํ อรหโต อทมฺห; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห. Mi esposa y yo, en el mundo humano, ofrecimos una residencia a un monje digno. Con mentes devotas, ofrecimos respetuosamente abundante comida, bebida y excelentes dádivas. ๑๐๗๓. 1073. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว; Debido a esto, tal es mi belleza... y mi resplandor ilumina todas las direcciones. Lo que debe decirse sobre estas estrofas es exactamente como se explicó anteriormente. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Primera Mansión del Dador de Refugio ha concluido. ๕. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา 5. Explicación de la Segunda Mansión del Dador de Refugio. สูริโย [Pg.272] ยถา วิคตวลาหเก นเภติ ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา สายํ อญฺญตรํ คามํ สมฺปาปุณึสุ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว. [02] La historia que comienza con “Sūriyo yathā vigatavalāhakenabhe” es el Segundo Relato de la Mansión del Donante de Alojamiento (Dutiyaupassayadāyakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, muchos monjes, habiendo pasado el retiro de la lluvia (vassa) en una aldea, se dirigieron hacia Rājagaha para ver al Bienaventurado. Al anochecer, llegaron a cierta aldea. El resto es idéntico al relato de la mansión anterior. ๑๐๗๕. 1075. ‘‘สูริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ…เป….(ยถา ปุริมวิมานํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ; ) “Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe… pe….” (Se debe detallar tal como en la mansión anterior). ๑๐๗๙. 1079. ‘‘วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ; “Y mi tez resplandece en todas las direcciones”. En los versos de este relato, no hay nada nuevo que explicar. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Segundo Relato de la Mansión del Donante de Alojamiento (Dutiyaupassayadāyakavimāna). ๖. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา 6. 6. Pāyāsivagga: 6. Comentario al Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna). อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ ภิกฺขาทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ เอกสฺส ฆรทฺธาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตโร ปุริโส โธตหตฺถปาโท ‘‘ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน โภชนํ อุปเนตฺวา ปาติยา ปกฺขิตฺเต ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปาติยา ภตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากิรนฺโต เตน ‘‘เอกเทสเมว เทหี’’ติ วุตฺโตปิ สพฺพเมว อากิริ. โส ภิกฺขุ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โส ปุริโส ‘‘ฉาตชฺฌตฺตสฺส ภิกฺขุโน มยา อภุญฺชิตฺวา ภตฺตํ ทินฺน’’นฺติ อนุสฺสรนฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิลภิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เทวจาริกํ จรนฺโต มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – La historia de “Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ” es el Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, cierto monje que viajaba por un largo camino entró en una aldea para pedir limosna y se detuvo ante la puerta de una casa. En esa casa, un hombre que se había lavado las manos y los pies estaba sentado para comer; habiendo servido la comida en un plato, vio al monje y, mientras vertía el arroz del plato en el cuenco del monje, a pesar de que este le dijo “dame solo una porción”, le entregó todo. El monje, tras expresar palabras de agradecimiento (anumodanā), se marchó. El hombre, reflexionando: “He dado mi comida a un monje hambriento sin haber comido yo mismo”, experimentó un gozo y satisfacción inmensos. Tiempo después, falleció y renació en el Cielo de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa) en una mansión de oro de doce yojanas de extensión. El venerable Mahāmoggallāna, en su viaje por los mundos celestiales, lo vio resplandeciendo con gran poder divino y le preguntó con estos versos: ๑๐๘๑. 1081. ‘‘อุจฺจมิทํ [Pg.273] มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. Esta mansión tuya con pilares de gemas es elevada; sus dimensiones son de doce leguas a la redonda. Tiene setecientos pabellones magníficos con pilares de lapislázuli, y el suelo en varios lugares es hermoso, cubierto con placas de oro deleitables. ๑๐๘๒. 1082. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Has alcanzado el poder divino, posees gran majestad… pe… y tu tez resplandece en todas las direcciones”. โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Aquel hijo de los devas le respondió al venerable con estos versos: ๑๐๘๓. 1083. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los dioses, complacido... (respondió sobre) de qué acción era fruto este resultado. ๑๐๘๔. 1084. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ; เอกาหํ ภิกฺขํ ปฏิปาทยิสฺสํ, สมงฺคิ ภตฺเตน ตทา อกาสึ. Siendo un humano entre los humanos, vi a un monje que estaba sediento y exhausto. Le ofrecí una porción de comida preparada para una persona, y en aquel momento lo satisfice plenamente con ese alimento. ๑๐๘๕. 1085. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así respondió. ๑๐๘๔. ตตฺถ เอกาหํ ภิกฺขนฺติ เอกํ อหํ ภิกฺขามตฺตํ, เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ อตฺโถ. ปฏิปาทยิสฺสนฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. สมงฺคิ ภตฺเตนาติ ภตฺเตน สมงฺคีภูตํ, ลทฺธภิกฺขนฺติ อตฺโถ. เอวํ มหาเถโร เตน เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต สปริวารสฺส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกมาคโต, ตํ ปวตฺตึ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ. สตฺถา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. 1084. En este contexto, “ekāhaṃ bhikkhaṃ” significa “yo ofrecí una sola porción de limosna”, es decir, una medida de arroz servida para una persona. “Paṭipādayissiṃ” significa “ofrecí” o “entregué”. “Samaṅgi bhattena” significa “provisto plenamente de comida”, indicando que el monje recibió el alimento. De este modo, después de que el hijo de los devas revelara su acción meritoria al Gran Thera, este le enseñó el Dhamma a él y a su séquito, y al regresar al mundo humano, relató lo sucedido al Buda. El Maestro, tomando esto como origen de la enseñanza, predicó el Dhamma a la multitud congregada, y dicha enseñanza fue de gran beneficio para todos. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Relato de la Mansión del Donante de Alimento (Bhikkhādāyakavimāna). ๗. ยวปาลกวิมานวณฺณนา 7. 6. Pāyāsivagga: 7. Comentario al Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna). อุจฺจมิทํ [Pg.274] มณิถูณํ วิมานนฺติ ยวปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตทารโก ยวเขตฺตํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ ปาตราสตฺถาย กุมฺมาสํ ลภิตฺวา ‘‘เขตฺตํ คนฺตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา ยวเขตฺตํ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร มคฺคปฺปฏิปนฺโน อุปกฏฺเฐ กาเล ตํ ฐานํ ปตฺวา ยวปาลเกน นิสินฺนํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ. ยวปาลโก เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อาหาโร ลทฺโธ’’ติ อาห. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘ภนฺเต, อุปกฏฺฐา เวลา, ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชิตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อนุกมฺปาย อิมํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ตํ กุมฺมาสํ อทาสิ. เถโร ตํ อนุกมฺปนฺโต ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ ทารโก ‘‘สุทินฺนํ วต มยา อีทิสสฺส กุมฺมาสทานํ ททนฺเตนา’’ติ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน วุตฺตนเยเนว วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – [02] La historia de “Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ” es el Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna). ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el Bosque de Bambú (Veḷuvana). En aquel tiempo, un joven pobre en Rājagaha custodiaba un campo de cebada. Un día, habiendo obtenido una torta de cebada (kummāsa) para su desayuno, fue al campo de cebada y se sentó bajo un árbol con la intención de comerla. En ese momento, un venerable Thera que había extinguido sus impurezas (arahant) pasaba por allí en su camino y, al acercarse la hora de la comida, llegó a ese lugar y se aproximó al árbol donde estaba sentado el guardián de la cebada. El joven guardián, mirando la hora, preguntó: “Venerable señor, ¿ha obtenido ya su alimento?”. El Thera permaneció en silencio. El joven, comprendiendo que no había obtenido nada, dijo: “Venerable señor, la hora está cerca y ya no es posible ir por limosna y comer. Por compasión hacia mí, acepte y coma esta torta de cebada”. Habiendo dicho esto, ofreció la torta al Thera. El Thera, por compasión hacia el joven, la consumió ante sus propios ojos, le expresó su agradecimiento y se marchó. El joven, con el corazón lleno de devoción pensando: “¡Ciertamente, qué buena ofrenda he realizado al dar esta torta de cebada a un ser tan noble!”, falleció tiempo después y renació en una mansión del Cielo de los Treinta y Tres, tal como se describió anteriormente. El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estos versos: ๑๐๘๗. 1087. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. “Esta elevada mansión de pilares de gemas… pe… y tu tez resplandece en todas las direcciones”. โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Aquel hijo de los devas le respondió al venerable con estos versos: ๑๐๘๙. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 1089. “Aquel hijo de los devas, regocijado… pe… este es el fruto de aquella acción”. ๑๐๙๐. 1090. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อโหสึ ยวปาลโก; อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ. Siendo un humano entre los humanos, fui un joven guardián de campos de cebada. Vi a un monje libre de impurezas, sereno y sin mácula. ๑๐๙๑. 1091. ‘‘ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ; กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน. Con fe, le ofrecí con mis propias manos mi porción de masa de cebada. Por haber dado ese trozo de pastel de cebada, ahora me regocijo en el bosque de Nandana. ๑๐๙๒. 1092. ‘‘เตน [Pg.275] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Debido a ese mérito, poseo tal esplendor... y mi tez ilumina todas las direcciones. Así respondió. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. En los versos de este relato, no hay nada nuevo que explicar. ยวปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario al Relato de la Mansión del Guardián de la Cebada (Yavapālakavimāna). ๘. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา 8. 6. Pāyāsivagga: 8. Comentario al Primer Relato de la Mansión de los Pendientes (Paṭhamakuṇḍalīvimāna). อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ กุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา สปริวารา กาสีสุ จาริกํ จรนฺตา สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ อญฺญตรํ วิหารํ ปาปุณึสุ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วิหารสฺส โคจรคาเม อญฺญตโร อุปาสโก เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปาทโธวนํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ มญฺจปีฐํ ปจฺจตฺถรณํ ปทีปิยญฺจ อุปเนตฺวา สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ, เถรา ตสฺส อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – La historia que comienza con 'Alaṅkato malyadharo suvattho' es la Kuṇḍalīvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, los dos discípulos principales, junto con su séquito, viajaban por la región de Kāsī. Al atardecer, llegaron a cierto monasterio. Habiendo oído sobre esto, un seguidor laico del pueblo cercano a ese monasterio se acercó a los monjes, les rindió homenaje y les ofreció agua para lavar sus pies, aceite para ungirlos, una cama y asiento, ropa de cama y una lámpara. Después de invitarlos para el día siguiente, ofreció una gran limosna en el segundo día. Los monjes, habiendo pronunciado las palabras de agradecimiento, partieron. Algún tiempo después, él falleció y renació en un palacio dorado de doce leguas de extensión en el reino de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). El venerable Mahāmoggallāna le preguntó con estas estrofas: ๑๐๙๔. 1094. ‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ; อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา. «Ataviado, portando guirnaldas, bien vestido, con hermosos pendientes, con el cabello y la barba bien arreglados; luciendo ornamentos en las manos, glorioso, en tu palacio celestial brillas como la luna». ๑๐๙๕. 1095. ‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ, อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา; ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ. Melodiosos laúdes divinos resuenan allí. Sesenta y cuatro ninfas divinas, bien instruidas y de buen carácter, que suelen morar en Tāvatiṃsa, bailan, cantan y deleitan. ๑๐๙๖. 1096. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder. ¿Por qué mérito tu tez brilla iluminando todas las direcciones?" โสปิ [Pg.276] ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Él también le respondió con estas estrofas: ๑๐๙๗. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 1097. «Ese hijo de los devas, complacido... [etc.]... este es el fruto de aquella acción». ๑๐๙๘. 1098. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต; สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต ตณฺหกฺขยูปปนฺเน; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes virtuosos de buen carácter, perfectos en conocimiento y conducta, célebres, de gran erudición y que habían alcanzado el fin del deseo; con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๐๙๙. 1099. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." ๑๐๙๔. ตตฺถ สุกุณฺฑลีติ สุนฺทเรหิ กุณฺฑเลหิ อลงฺกตกณฺโณ. ‘‘สกุณฺฑลี’’ติปิ ปาโฐ, สทิสํ กุณฺฑลํ สกุณฺฑลํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ สกุณฺฑลี, ยุตฺตกุณฺฑลี อญฺญมญฺญญฺจ ตุยฺหญฺจ อนุจฺฉวิกกุณฺฑลีติ อตฺโถ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ สมฺมากปฺปิตเกสมสฺสุ. อามุตฺตหตฺถาภรโณติ ปฏิมุกฺกองฺคุลิยาทิหตฺถาภรโณ. 1094. En este pasaje, 'sukuṇḍalī' significa alguien con los oídos adornados con hermosos pendientes. También existe la variante 'sakuṇḍalī', que significa que posee un par de pendientes iguales; el sentido es que tiene pendientes adecuados y apropiados para él. 'Kappitakesamassu' significa con el cabello y la barba debidamente arreglados. 'Āmuttahatthābharaṇo' significa que lleva ornamentos en las manos, tales como anillos en los dedos. ๑๐๙๘. ตณฺหกฺขยูปปนฺเนติ ตณฺหกฺขยํ อรหตฺตํ, นิพฺพานเมว วา อุปคเต, อธิคตวนฺเตติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1098. 'Taṇhakkhayūpapanne' significa que han alcanzado el estado de Arahant, que es la destrucción del deseo, o bien que han llegado o realizado el Nibbāna mismo. El resto debe entenderse de la misma manera que ya ha sido explicada. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario a la primera Kuṇḍalīvimāna. ๙. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา 9. Comentario a la segunda Kuṇḍalīvimāna อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ ทุติยกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา กาสีสุ ชนปทจาริกํ จรนฺตาติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรสทิสเมว. La historia que comienza con 'Alaṅkato malyadharo suvattho' es la segunda Kuṇḍalīvimāna. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Jeta, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, los dos discípulos principales viajaban por las provincias en la región de Kāsī. El resto de la narración es idéntica a la anterior. ๑๑๐๑. 1101. ‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ; อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา. «Ataviado, portando guirnaldas, bien vestido, con hermosos pendientes, con el cabello y la barba bien arreglados; luciendo ornamentos en las manos, glorioso, en tu palacio celestial brillas como la luna». ๑๑๐๒. 1102. ‘‘ทิพฺพา [Pg.277] จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา; ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ. "Liras divinas de sonido melodioso resuenan; sesenta y cuatro ninfas celestiales, expertas y de agraciada forma, magníficas habitantes del reino de los Treinta y Tres, bailan, cantan y se regocijan." ๑๑๐๓. 1103. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ; "Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones? —así preguntó." ๑๑๐๔. 1104. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. "Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'." ๑๑๐๕. 1105. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สาธุรูเป; สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต สีลวนฺเต ปสนฺเน; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, al ver a monjes de buen carácter, perfectos en conocimiento y conducta, célebres, de gran erudición, virtuosos y admirables; con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๑๐๖. 1106. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. Incluso en estas estrofas no hay nada nuevo que explicar. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario a la segunda Kuṇḍalīvimāna. ๑๐. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา 10. Comentario a la (Uttara) Pāyāsivimāna ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมาติ อุตฺตรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาเค จ กเต ตตฺถ ตตฺถ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ ธมฺมวินยํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ มหากสฺสปปฺปมุเขสุ มหาเถเรสุ ยาว วสฺสูปคมนา อญฺเญสุ จ เถเรสุ อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ คนฺตฺวา สึสปาวเน วสิ. อถ ปายาสิ ราชญฺโญ เถรสฺส ตตฺถ วสนภาวํ สุตฺวา มหตา ชนกาเยน [Pg.278] ปริวุโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทิฏฺฐิคตํ ปเวเทสิ. อถ นํ เถโร จนฺทิมสูริยูทาหรณาทีหิ ปรโลกสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสนฺโต อเนกวิหิตเหตูปมาลงฺกตํ ทิฏฺฐิคณฺฐิวินิเวฐนํ นานานยวิจิตฺตํ ปายาสิสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย) เทเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐิสมฺปทายํ ปติฏฺฐาเปสิ. La historia que comienza con 'Yā devarājassa sabhā sudhammā' es la Uttaravimāna. ¿Cuál es su origen? Habiendo fallecido el Bienaventurado (Parinibbāna) y tras la distribución de las reliquias y la erección de estupas en diversos lugares, mientras los grandes ancianos encabezados por Mahākassapa —seleccionados para recopilar el Dhamma y el Vinaya— así como otros ancianos, residían en diversos sitios con sus respectivos séquitos antes de la temporada de lluvias, el venerable Kumārakassapa fue a la ciudad de Setabya con quinientos monjes y se alojó en el bosque de Siṃsapā. Entonces, el noble Pāyāsi, habiendo oído que el anciano residía allí, se acercó a él acompañado de una gran multitud. Tras intercambiar saludos cordiales, se sentó y expuso su visión errónea. Entonces el anciano, demostrándole la existencia del otro mundo mediante ejemplos como la luna y el sol, le predicó el Pāyāsi Sutta, el cual está adornado con múltiples razones y analogías, desenreda el nudo de la visión falsa y es diverso en sus métodos, estableciéndolo así en la perfección de la visión correcta. โส วิสุทฺธทิฏฺฐิโก หุตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อนุฬารชฺฌาสยตาย ลูขํ อทาสิ ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ สาณานิ จ วตฺถานิ. เอวํ ปน อสกฺกจฺจทานํ ทตฺวา กายสฺส เภทา หีนกายํ อุปปชฺชิ จาตุมหาราชิกานํ สหพฺยตํ. ตสฺส ปน กิจฺจากิจฺเจสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อุตฺตโร นาม มาณโว อโหสิ ทาเน พฺยาวโฏ. โส สกฺกจฺจทานํ ทตฺวา ตาวตึสกายํ อุปปนฺโน, ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ วิมานํ นิพฺพตฺติ. โส กตญฺญุตํ วิภาเวนฺโต สห วิมาเนน กุมารกสฺสปตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร – Él [el Rājañña Pāyāsi], habiendo obtenido una visión pura, al dar limosna a ascetas, brahmanes, desvalidos y viajeros, debido a la falta de una intención generosa, dio ofrendas mediocres: arroz partido acompañado de vinagre de arroz, y ropas ásperas, siendo apenas lo suficiente para alimento y vestido. Habiendo dado tal ofrenda sin el debido respeto, tras la disolución del cuerpo, renació en el plano inferior de los Cuatro Grandes Reyes, en compañía de los devas Cātumahārājika. Sin embargo, un joven llamado Uttara, que estaba dedicado y aplicado en sus deberes, se esforzó con diligencia en la caridad. Habiendo dado ofrendas con respeto, renació en el reino de los Treinta y Tres, donde surgió para él un palacio celestial de doce yojanas. Él, para manifestar su gratitud, se acercó al Venerable Kumārakassapa con su palacio, descendió de él, le rindió homenaje con la postración de las cinco extremidades y, con las manos juntas en señal de reverencia, permaneció allí. El Thera — ๑๑๐๘. 1108. ‘‘ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา, ยตฺถจฺฉติ เทวสงฺโฆ สมคฺโค; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. "Como la sala Sudhamma del rey de los devas, donde la asamblea de los dioses se reúne en armonía; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo." ๑๑๐๙. 1109. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ; “Has alcanzado el poder divino, posees gran majestad... y tu belleza ilumina todas las direcciones”, así le preguntó con estos versos. ๑๑๑๐. 1110. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. "Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'." ๑๑๑๑. 1111. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, รญฺโญ ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว; ลทฺธา ธนํ สํวิภาคํ อกาสึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, fui un joven servidor del rey Payasi. Con las riquezas obtenidas, practicaba la generosidad y amaba a los virtuosos. Con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๑๑๒. 1112. ‘‘เตน [Pg.279] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." โส เทวปุตฺโต ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ. Aquel hijo de los devas respondió al Thera con estos versos. ๑๑๐๘. ตตฺถ เทวราชสฺสาติ สกฺกสฺส. สภา สุธมฺมาติ เอวํนามกํ สนฺถาคารํ. ยตฺถาติ ยสฺสํ สภายํ. อจฺฉตีติ นิสีทติ. เทวสงฺโฆติ ตาวตึสเทวกาโย. สมคฺโคติ สหิโต สนฺนิปติโต. 1108. Allí, “devarājassa” se refiere a Sakka. “Sabhā sudhammā” es el nombre de dicha sala de asambleas. “Yattha” significa en aquella sala. “Acchati” significa que se sienta. “Devasaṅgho” es la asamblea de los devas de los Treinta y Tres. “Samaggo” significa unidos o reunidos en armonía. ๑๑๑๑. ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโวติ ปายาสิราชญฺญสฺส กิจฺจากิจฺจกโร ทหรตาย มาณโว, นาเมน ปน อุตฺตโร นาม อโหสึ. สํวิภาคํ อกาสินฺติ อหเมว อภุญฺชิตฺวา ยถาลทฺธํ ธนํ ทานมุเข ปริจฺจชนวเสน สํวิภชนํ อกาสึ. อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโตติ วจนเสโส. อถ วา ทานํ วิปุลํ อทาสึ. กถํ? สกฺกจฺจํ. กีทิสํ? อนฺนญฺจ ปานญฺจาติ โยเชตพฺพํ. 1111. “Pāyāsissa ahosiṃ māṇavo” significa que era el servidor de los asuntos del Rājañña Pāyāsi y, por su juventud, era un joven de nombre Uttara. “Saṃvibhāgaṃ akāsiṃ” significa que yo mismo, incluso sin comer, distribuía la riqueza obtenida mediante el acto de renunciar a ella en caridad. “Annañca pānañca pariccajanto” es el resto del texto que debe suplirse. O bien: “di una ofrenda abundante”. ¿Cómo? “Con respeto”. ¿De qué clase? “Comida y bebida”; así debe vincularse la interpretación. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Finaliza la explicación del palacio celestial de Uttara (Uttara Pāyāsivimāna). อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario de las Crónicas de los Palacios Celestiales del Khuddaka Nikaya, ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ฉฏฺฐสฺส ปายาสิวคฺคสฺส finaliza la explicación del sentido del sexto capítulo, el Pāyāsivagga, อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. adornado con diez historias. ๗. สุนิกฺขิตฺตวิมานวคฺโค 7. Capítulo Sunikkhittavimāna ๑. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา 1. 1. Historia del palacio celestial de Cittalatā ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ จิตฺตลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโก ทลิทฺโท อปฺปโภโค ปเรสํ กมฺมํ กตฺวา ชีวติ. โส สทฺโธ ปสนฺโน ชิณฺเณ วุฑฺเฒ มาตาปิตโร โปเสนฺโต ‘‘อิตฺถิโย นาม ปติกุเล ฐิตา อิสฺสริยํ กโรนฺติ, สสฺสุสสุรานํ มนาปจารินิโย ทุลฺลภา’’ติ มาตาปิตูนํ จิตฺตทุกฺขํ ปริหรนฺโต ทารปริคฺคหํ อกตฺวา สยเมว เน อุปฏฺฐหติ, สีลานิ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ[Pg.280], ยถาวิภวํ ทานานิ เทติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คนฺตฺวา กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – “Tal como resplandece el bosque Cittalatā” es la historia del palacio Cittalatā. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Sāvatthī, cierto seguidor laico, pobre y de pocos recursos, vivía trabajando para otros. Él, lleno de fe y devoción, cuidaba a sus padres ancianos y debilitados. Pensando que “las mujeres que viven en la casa del esposo ejercen autoridad y es difícil encontrar a quienes traten bien a sus suegros”, y deseando evitar el sufrimiento mental de sus padres, no tomó esposa, sino que los servía él mismo, guardaba los preceptos, observaba el Uposatha y daba limosnas según sus medios. Al morir tiempo después, renació en un palacio de doce yojanas entre los devas de los Treinta y Tres. El Venerable Mahāmoggallāna, habiendo ido allí según el método anteriormente descrito, le preguntó sobre sus acciones pasadas con estos versos — ๑๑๑๔. 1114. ‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. "Así como brilla el bosque Cittalata, el jardín supremo y más excelente de los Treinta y Tres; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo." ๑๑๑๕. 1115. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones?" ๑๑๑๖. 1116. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. "Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'." ๑๑๑๗. 1117. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ; ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, era un trabajador pobre, sin refugio y desamparado. Cuidé de mis padres ancianos y amaba a los virtuosos. Con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๑๑๘. 1118. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว. Él también le respondió al Thera. El resto de la explicación es tal como se ha dicho anteriormente. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Finaliza la explicación del Cittalatāvimāna. ๒. นนฺทนวิมานวณฺณนา 2. 7. Sunikkhittavagga: 2. Historia del palacio celestial de Nandana ยถา [Pg.281] วนํ นนฺทนํ ปภาสตีติ นนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโกติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. อยํ ปน ทารปริคฺคหํ กตฺวา มาตาปิตโร โปเสสีติ อยเมว วิเสโส. “Tal como resplandece el bosque Nandana” es la historia del palacio Nandana. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, en Sāvatthī, cierto seguidor laico... todo el relato es similar a la historia del palacio anterior. Sin embargo, la diferencia es que este seguidor sí tomó esposa y, junto con ella, cuidó a sus padres. ๑๑๒๐. 1120. ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ; ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข. "Así como brilla el bosque Nandana, el jardín supremo y más excelente de los Treinta y Tres; así tu palacio se alza en el firmamento iluminándolo todo." ๑๑๒๑. 1121. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ. "Hijo de los devas, has alcanzado el esplendor divino y posees un gran poder... ¿Por qué tu tez brilla iluminando todas las direcciones?" ๑๑๒๒. 1122. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. "Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'." ๑๑๒๓. 1123. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ; ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, era un trabajador pobre, sin refugio y desamparado. Cuidé de mis padres ancianos y amaba a los virtuosos. Con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๑๒๔. 1124. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." คาถาหิ พฺยากาสิ. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. Él respondió con versos. En esos versos también no hay nada nuevo. นนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión Nandana ha concluido. ๓. มณิถูณวิมานวณฺณนา 3. Explicación de la Mansión de la Columna de Gemas (Maṇithūṇavimāna). อุจฺจมิทํ [Pg.282] มณิถูณํ วิมานนฺติ มณิถูณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู อรญฺญายตเน วิหรนฺติ. เตสํ คามํ ปิณฺฑาย คมนมคฺเค เอโก อุปาสโก วิสมํ สมํ กโรติ, กณฺฏเก นีหรติ, คจฺฉคุมฺเพ อปเนติ, อุทกกาเล มาติกาสุ เสตุํ พนฺธติ, วิวนฏฺฐาเนสุ ฉายารุกฺเข โรเปติ, ชลาสเยสุ มตฺติกํ อุทฺธริตฺวา เต ปุถุลคมฺภีเร กโรติ, ติตฺเถ สมฺปาเทติ, ยถาวิภวํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – Esta historia de la mansión que comienza con 'Elevada es esta mansión con columnas de gemas' es la Mansión Maṇithūṇa. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en el Monasterio de Jetavana, cerca de Sāvatthī. En aquel tiempo, muchos monjes ancianos residían en un paraje del bosque. En el camino que usaban para ir a la aldea a mendigar limosna, un discípulo laico niveló el terreno desigual, quitó las espinas, removió los arbustos, construyó puentes sobre los canales en la época de lluvias, plantó árboles de sombra en lugares desiertos, excavó depósitos de agua haciéndolos anchos y profundos, preparó vados, dio limosnas según su riqueza y guardó la moralidad. Posteriormente, al morir, renació en una mansión de oro de doce leguas en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahā Moggallāna se le acercó y le preguntó con estos versos: ๑๑๒๖. 1126. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. "Este palacio de pilares de gemas es elevado; mide doce leguas a la redonda. Tiene setecientas cámaras magníficas con cúpulas, con columnas de lapislázuli y hermosos suelos decorados." ๑๑๒๗. 1127. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณจฺฉนฺนา. "Allí resides, bebes y comes; liras divinas de sonido melodioso resuenan. En este palacio se hallan los cinco placeres de los sentidos, y ninfas cubiertas de ornamentos de oro bailan." ๑๑๒๘. 1128. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "¿Por qué mérito tu tez es así... y brilla iluminando todas las direcciones? —así preguntó." โสปิ ตสฺส คาถาหิ พฺยากาสิ – Él también le respondió con versos: ๑๑๓๐. 1130. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. "Aquel hijo de los devas, complacido... [dijo:] 'Este es el fruto de aquella acción'." ๑๑๓๑. 1131. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, วิวเน ปเถ สงฺกมนํ อกาสึ; อารามรุกฺขานิ จ โรปยิสฺสํ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ; อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ. "Cuando era un ser humano entre los hombres, construí un puente en un camino salvaje y planté árboles en un parque. Amaba a los virtuosos y, con el corazón lleno de fe, les entregué respetuosamente una generosa ofrenda de comida y bebida." ๑๑๓๒. 1132. ‘‘เตน [Pg.283] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. "Debido a ese mérito, ha surgido en mí tal esplendor, y mi tez brilla iluminando todas las direcciones." ๑๑๓๑. ตตฺถ วิวเนติ อรญฺเญ. อารามรุกฺขานิ จา อารามภูเต รุกฺเข, อารามํ กตฺวา ตตฺถ รุกฺเข โรเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. 1131. En esos versos, 'vivane' significa en el bosque. 'Ārāmarukkhāni' significa árboles en parques; el sentido es que habiendo creado un parque, allí plantó árboles. Todo lo demás es tal como se ha explicado anteriormente. มณิถูณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión de la Columna de Gemas ha concluido. ๔. สุวณฺณวิมานวณฺณนา 4. Explicación de la Mansión de Oro (Suvaṇṇavimāna). โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมินฺติ สุวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน สมเยน อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน วิภวสมฺปนฺโน ตสฺส คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ มุณฺฑกปพฺพเต สพฺพาการสมฺปนฺนํ ภควโต วสนานุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสาเปนฺโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิ, สยญฺจ นิจฺจสีเล ปติฏฺฐิโต สุวิสุทฺธสีลสํวโร หุตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส กมฺมานุภาวสํสูจกํ นานารตนรํสิชาลสมุชฺชลํ วิจิตฺตเวทิกาปริกฺขิตฺตํ วิวิธวิปุลาลงฺกาโรปโสภิตํ สุวิภตฺตภิตฺติตฺถมฺภโสปานํ อารามรมณียกํ กญฺจนปพฺพตมุทฺธนิ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – Esta historia de la mansión que comienza con 'En una montaña hecha de oro' es la Mansión de Oro. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Andhakavinda. En aquel tiempo, cierto discípulo laico, lleno de fe y devoción, rico en posesiones, cerca de esa aldea, en una colina llamada Muṇḍaka, habiendo mandado a construir una cámara perfumada dotada de todas las cualidades adecuadas para la residencia del Bienaventurado, haciendo que el Bienaventurado residiera allí, lo servía con respeto. Él mismo, establecido en los preceptos permanentes y habiéndose convertido en uno de moralidad muy pura y contenida, al morir, renació en el reino de los Treinta y Tres. Para él surgió, en la cima de una montaña de oro, una mansión que manifestaba el poder de su mérito, resplandeciente con redes de rayos de diversas gemas, rodeada de barandillas multicolores, decorada con diversos y amplios ornamentos, con muros, columnas y escaleras bien distribuidos, y deleitable por sus jardines. El venerable Mahā Moggallāna, mientras viajaba por los mundos celestiales, al verla, le preguntó con estos versos: ๑๑๓๔. 1134. ‘‘โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมึ, วิมานํ สพฺพโตปภํ; เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ, กิงฺกิณิชาลกปฺปิตํ. "Sobre una montaña de oro se alza un palacio que brilla por todas partes, cubierto con redes de oro y adornado con mallas de campanillas." ๑๑๓๕. 1135. ‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา; เอกเมกาย อํสิยา, รตนา สตฺต นิมฺมิตา. "Sus columnas octogonales están bien labradas y son todas de lapislázuli. En cada una de las ocho caras de las columnas, han sido creadas siete clases de gemas." ๑๑๓๖. 1136. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ; มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ. Esta mansión ha sido creada con berylo y oro puro, con cristal y plata, así como con rubíes, perlas y piedras preciosas de color rojo. ๑๑๓๗. 1137. ‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสตี รโช; โคปานสีคณา ปีตา, กูฏํ ทาเรนฺติ นิมฺมิตา. El suelo es variado y encantador, donde el polvo no se levanta. Las vigas de color dorado sostienen la estructura superior de esta mansión creada por el mérito. ๑๑๓๘. 1138. ‘‘โสปานานิ [Pg.284] จ จตฺตาริ, นิมฺมิตา จตุโร ทิสา; นานารตนคพฺเภหิ, อาทิจฺโจว วิโรจติ. Se han construido cuatro escalinatas en las cuatro direcciones. Con sus diversas cámaras repletas de joyas, resplandece como el mismo sol. ๑๑๓๙. 1139. ‘‘เวทิยา จตสฺโส ตตฺถ, วิภตฺตา ภาคโส มิตา; ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา. Allí hay cuatro barandillas, bien distribuidas y proporcionadas en sus partes; resplandecientes, iluminan por completo las cuatro direcciones. ๑๑๔๐. 1140. ‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺโต มหปฺปโภ; อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา. En esa noble mansión, el hijo de los devas, de gran esplendor, sobresale por su brillo, tal como el sol cuando se eleva en el horizonte. ๑๑๔๑. 1141. ‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน; อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. «¿Es este el fruto de tu generosidad, o tal vez de tu virtud, o acaso el resultado de tu acto de reverencia con las manos juntas? Siendo interrogado, dímelo». โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ – Él también le respondió con estos versos: ๑๑๔๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 1142. Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó) de qué acción era este fruto: ๑๑๔๓. 1143. ‘‘อหํ อนฺธกวินฺทสฺมึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน; วิหารํ สตฺถุ กาเรสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ. «En la ciudad de Andhakavinda, con fe y con mis propias manos, hice construir un monasterio para el Maestro, el Buda, el Pariente del Sol». ๑๑๔๔. 1144. ‘‘ตตฺถ คนฺธญฺจ มาลญฺจ, ปจฺจยญฺจ วิเลปนํ; วิหารํ สตฺถุ อทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา; เตน มยฺหํ อิทํ ลทฺธํ, วสํ วตฺเตมิ นนฺทเน. «Allí, con la mente llena de regocijo, ofrecí al Maestro perfumes, flores, requisitos y ungüentos, además del monasterio. Por ese mérito he obtenido esto, y ahora disfruto de mi voluntad en el bosque Nandana». ๑๑๔๕. 1145. ‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต; รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. «En el encantador bosque de Nandana, lleno de bandadas de diversas aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales entre danzas y cantos». ๑๑๓๔. ตตฺถ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพภาเคหิ ปภาสนฺตํ ปภามุญฺจนกํ. กิงฺกิณิชาลกปฺปิตนฺติ กปฺปิตกิงฺกิณิกชาลํ. 1134. En esos versos, 'sabbatopabhaṃ' significa que brilla por todas sus partes, emitiendo resplandor. 'Kiṅkiṇijālakappitaṃ' significa provisto de una red de campanillas atadas. ๑๑๓๕. สพฺเพ เวฬุริยามยาติ สพฺเพ ถมฺภา เวฬุริยมณิมยา. ตตฺถ ปน เอกเมกาย อํสิยาติ อฏฺฐํเสสุ ถมฺเภสุ เอกเมกสฺมึ อํสภาเค. รตนา สตฺต นิมฺมิตาติ สตฺตรตนกมฺมนิมฺมิตา, เอเกโก อํโส สตฺตรตนมโยติ อตฺโถ. 1135. «Todas son de lapislázuli» significa que todas las columnas están hechas de piedras preciosas de lapislázuli. Además, «en cada una de las facetas» se refiere a cada una de las partes laterales de las columnas de ocho caras. «Siete gemas creadas» significa que fueron formadas por el karma a partir de las siete gemas; el sentido es que cada faceta está compuesta de las siete gemas. Este es el significado. ๑๑๓๖. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺสา’’ติอาทินา นานารตนานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน จ สุวณฺเณน จ นิมฺมิตา, จิตฺราติ [Pg.285] วา โยชนา. กรณตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. ผลิกา รูปิยสฺส จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มสารคลฺลมุตฺตาหีติ กพรมณีหิ. โลหิตงฺคมณีหิ จาติ รตฺตมณีหิ. 1136. Con la frase 'Veḷūriyasuvaṇṇassā', etc., se muestran diversas joyas. Allí, 'veḷūriyasuvaṇṇassa' significa creadas con berilo y oro; o bien, la construcción gramatical es 'maravillosas' (citrā). Pues aquí el caso genitivo (sāmivacanaṃ) se utiliza con el sentido de instrumental (karaṇatthe). Lo mismo se aplica a 'phalikā rūpiyassa ca'. 'Masāragallamuttāhī' se refiere a gemas abigarradas. 'Lohitaṅgamaṇīhi ca' se refiere a gemas rojas. ๑๑๓๗. น ตตฺถุทฺธํสตี รโชติ มณิมยภูมิกตฺตา น ตสฺมึ วิมาเน รโช อุคฺคจฺฉติ. โคปานสีคณาติ โคปานสีสมูหา. ปีตาติ ปีตวณฺณา, สุวณฺณมยา เจว ผุสฺสราคาทิมณิมยา จาติ อตฺโถ. กูฏํ ธาเรนฺตีติ สตฺตรตนมยํ กณฺณิกํ ธาเรนฺติ. 1137. 'Na tatthuddhaṃsatī rajo' significa que, debido a que el suelo está hecho de gemas, el polvo no se levanta en esa mansión. 'Gopānasīgaṇā' se refiere al conjunto de vigas. 'Pītā' significa de color amarillo, lo que implica que están hechas tanto de oro como de gemas como el topacio (phussarāga), etc.; este es el significado. 'Kūṭaṃ dhārentī' significa que sostienen el pináculo (kaṇṇikaṃ) hecho de las siete clases de joyas. ๑๑๓๘-๙. นานารตนคพฺเภหีติ นานารตนมเยหิ โอวรเกหิ. เวทิยาติ เวทิกา. จตสฺโสติ จตูสุ ทิสาสุ จตสฺโส. เตนาห ‘‘สมนฺตา จตุโร ทิสา’’ติ. 1138-9. 'Nānāratanagabbhehi' se refiere a cámaras o habitaciones hechas de diversas joyas. 'Vediyā' son las barandillas. 'Catasso' indica cuatro en las cuatro direcciones. Por eso dice: 'en las cuatro direcciones alrededor'. ๑๑๔๐. มหปฺปโภติ มหาชุติโก. อุทยนฺโตติ อุคฺคจฺฉนฺโต. ภาณุมาติ อาทิจฺโจ. 1140. 'Mahappabho' significa de gran esplendor. 'Udayanto' significa ascendiendo. 'Bhāṇumā' se refiere al sol. ๑๑๔๓. เสหิ ปาณิภีติ กายสารํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต อตฺตโน ปาณีหิ ตํ ตํ กิจฺจํ กโรนฺโต วิหารํ สตฺถุ กาเรสินฺติ โยชนา. อถ วา เสหิ ปาณิภีติ ตตฺถ อนฺธกวินฺทสฺมึ คนฺธญฺจ มาลญฺจ ปจฺจยญฺจ วิเลปนญฺจ ปูชาวเสน. ยถา กถํ? วิหารญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา สตฺถุโน อทาสึ ปูเชสึ นิยฺยาเทสึ จาติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. 1143. 'Sehi pāṇibhī' significa que, produciendo mérito que es la esencia del cuerpo, realizando diversas tareas con sus propias manos, hizo construir un monasterio para el Maestro; esta es la construcción. Alternativamente, 'sehi pāṇibhī' en aquel lugar de Andhakavinda significa que ofreció incienso, flores, requisitos y ungüentos por vía de adoración. ¿De qué manera? Con mente clara, entregó, adoró y dedicó el monasterio al Maestro; así debe entenderse la construcción en este pasaje. ๑๑๔๔. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺญกมฺเมน การณภูเตน. มยฺหนฺติ มยา. อิทนฺติ อิทํ ปุญฺญผลํ, อิทํ วา ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘วสํ วตฺเตมี’’ติ. 1144. 'Tenā' significa por esa acción meritoria mencionada anteriormente que actúa como causa. 'Mayhaṃ' equivale a 'por mí'. 'Idaṃ' se refiere a este fruto del mérito, o bien a esta soberanía divina. Por eso dice: 'ejerzo autoridad'. ๑๑๔๕. นนฺทเนติ นนฺทิยา ทิพฺพสมิทฺธิยา อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน อิมสฺมึ เทวโลเก, ตตฺถาปิ วิเสสโต นนฺทเน วเน รมฺเม, เอวํ รมณีเย อิมสฺมึ นนฺทเน วเน รมามีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1145. 'Nandaneti' se refiere a este mundo de los devas, el lugar donde surge la divina prosperidad y el deleite; específicamente en el encantador bosque de Nandana. La construcción es: 'me deleito en este agradable bosque de Nandana'. El resto es igual a lo ya explicado. เอวํ เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต เถโร สปริวารสฺส ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Habiendo la deidad revelado así su acción meritoria, el Anciano, tras enseñar el Dhamma a ese hijo de los devas y a su séquito, informó al Bienaventurado sobre el asunto. El Bienaventurado, tomando ese incidente como origen, enseñó el Dhamma a la asamblea presente. Esa enseñanza fue beneficiosa para la multitud. สุวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la Mansión de Oro. ๕. อมฺพวิมานวณฺณนา 5. Comentario sobre la Mansión del Mango. อุจฺจมิทํ [Pg.286] มณิถูณนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตปุริโส ปเรสํ ภตฺตเวตนภโต หุตฺวา อมฺพวนํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ คิมฺหสมเย สูริยาตปสนฺตตฺเต อุณฺหวาลิกานิปฺปีฬิเต วิปฺผนฺทมานมรีจิชาลวิตฺถเต ภูมิปฺปเทเส ตสฺส อมฺพารามสฺส อวิทูเรน มคฺเคน เสทาคเตน คตฺเตน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห ‘‘มหา อยํ, ภนฺเต, ฆมฺมปริฬาโห, อติวิย ปริสฺสนฺตรูโป วิย ทิสฺสติ, สาธุ, ภนฺเต, อยฺโย อิมํ อมฺพารามํ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา อทฺธานปริสฺสมํ ปฏิวิโนเทตฺวา คจฺฉถ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. เถโร วิเสสโต ตสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ปริพฺรูเหตุกาโม ตํ อารามํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มูเล นิสีทิ. 'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ' se refiere a la Mansión del Mango. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en el Bosque de Bambú (Veḷuvana) en Rājagaha. En aquel tiempo, un hombre pobre en Rājagaha, trabajando para otros a cambio de comida, custodiaba un bosque de mangos. Un día, vio al Venerable Sāriputta caminando en la estación calurosa, cuando el suelo estaba ardiente por el sol, oprimido por la arena caliente y cubierto por el resplandor de los espejismos temblorosos, por un camino cerca de aquel huerto de mangos, con el cuerpo cubierto de sudor. Al verlo, surgiendo en él un gran respeto y estima, se acercó y le dijo: 'Señor, este ardor del calor es intenso, usted parece extremadamente exhausto. Por favor, señor, por compasión, el Anciano entre en este huerto de mangos, descanse un momento, disipe la fatiga del viaje y luego prosiga'. El Anciano, deseando aumentar especialmente la devoción de su mente, entró en el huerto y se sentó al pie de un árbol de mango. ปุน โส ปุริโส อาห ‘‘สเจ, ภนฺเต, นฺหายิตุกามตฺถ, อหํ อิโต กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ตุมฺเห นฺหาเปสฺสามิ, ปานียญฺจ ทสฺสามี’’ติ. เถโรปิ อธิวาเสสิ ตุณฺหีภาเวน. โส กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา เถรํ นฺหาเปสิ, นฺหาเปตฺวา จ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปานียํ อุปเนสิ. เถโร ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ ตสฺส ปุริสสฺส อุทกทาเน เจว นฺหาปเน จ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. อถ โส ปุริโส ‘‘ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วต เถรสฺส ฆมฺมปริฬาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสึ, พหุํ วต มยา ปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ อุฬารปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตปุญฺญํ ปุจฺฉิ. Nuevamente el hombre dijo: 'Señor, si desea bañarse, sacaré agua de este pozo y le bañaré, y también le daré agua para beber'. El Anciano aceptó en silencio. El hombre sacó agua del pozo, la filtró y bañó al Anciano; después de bañarlo y de que se lavara manos y pies y se sentara, le ofreció agua para beber. El Anciano bebió el agua y, con su fatiga aliviada, expresó su regocijo al hombre tanto por el regalo del agua como por el baño, y luego partió. Entonces el hombre experimentó un inmenso gozo y alegría, pensando: '¡Oh, he aliviado el ardor del calor del Anciano que estaba sofocado por el clima! ¡He acumulado mucho mérito!'. Posteriormente, al morir, renació entre los Treinta y Tres. El Venerable Mahāmoggallāna se le acercó y le preguntó por el mérito realizado con estos versos. ๑๑๔๖. 1146. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. «Esta mansión de pilares de gemas es elevada, mide doce leguas a la redonda. Tiene setecientas cámaras espaciosas y magníficas, con columnas de berylo y suelos hermosos recubiertos de oro». ๑๑๔๗. 1147. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ [Pg.287] ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. «Allí resides, bebiendo y comiendo manjares; las divinas laúdes resuenan con dulce sonido. En este lugar se encuentran los cinco placeres de los sentidos celestiales, y las ninfas adornadas con ornamentos de oro danzan con alegría». ๑๑๔๘. 1148. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. «¿Debido a qué acción meritoria es tu belleza tal... y tu resplandor ilumina todas las direcciones?». ๑๑๕๐. 1150. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó) de qué acción era este fruto: ๑๑๕๑. 1151. ‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส, ปตปนฺเต ทิวงฺกเร; ปเรสํ ภตโก โปโส, อมฺพารามมสิญฺจติ. «En el último mes del verano, cuando el sol ardía intensamente, un hombre que trabajaba como jornalero para otros regaba un huerto de mangos». ๑๑๕๒. 1152. ‘‘อถ เตนาคมา ภิกฺขุ, สาริปุตฺโตติ วิสฺสุโต; กิลนฺตรูโป กาเยน, อกิลนฺโตว เจตสา. «Entonces, por aquel camino llegó un monje conocido como Sāriputta, con el cuerpo de apariencia cansada, pero con la mente libre de fatiga». ๑๑๕๓. 1153. ‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, อโวจํ อมฺพสิญฺจโก; สาธุ ตํ ภนฺเต นฺหาเปยฺยํ, ยํ มมสฺส สุขาวหํ. «Al verlo venir, el regador del huerto de mangos dijo: 'Venerable señor, le ruego que me permita bañarlo, pues esto traería felicidad para mí'». ๑๑๕๔. 1154. ‘‘ตสฺส เม อนุกมฺปาย, นิกฺขิปิ ปตฺตจีวรํ; นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวโร. «Por compasión hacia mí, él dejó su cuenco y sus mantos; se sentó a la sombra, al pie de un árbol de mango, vistiendo solo un paño». ๑๑๕๕. 1155. ‘‘ตญฺจ อจฺเฉน วารินา, ปสนฺนมานโส นโร; นฺหาปยี รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวรํ. «Aquel hombre, con la mente llena de fe, bañó con agua clara a Sāriputta, quien estaba sentado a la sombra de aquel árbol con un solo manto». ๑๑๕๖. 1156. ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ; อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน. «'He regado los mangos y he bañado al monje; he acumulado un mérito no pequeño'. Pensando de este modo, el gozo inundó todo su cuerpo». ๑๑๕๗. 1157. ‘‘ตเทว เอตฺตกํ กมฺมํ, อกาสึ ตาย ชาติยา; ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ. «Esa fue la única acción que realicé en aquella existencia; al abandonar el cuerpo humano, he renacido en este mundo celestial de Nandana». ๑๑๕๘. 1158. ‘‘นนฺทเน [Pg.288] จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต; รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. – «En el encantador bosque de Nandana, lleno de bandadas de diversas aves, me regocijo rodeado de ninfas celestiales entre danzas y cantos». โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ. Él también le respondió con estos versos. ๑๑๕๑. ตตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ อาสาฬฺหิมาเส. ปตปนฺเตติ อติวิย ทิปฺปนฺเต, สพฺพโส อุณฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตติ อตฺโถ. ทิวงฺกเรติ ทิวากเร, อยเมว วา ปาโฐ. อสิญฺจตีติ สิญฺจติ, -กาโร นิปาตมตฺตํ, สิญฺจติ อมฺพรุกฺขมูเลสุ ธุวํ ชลเสกํ กโรตีติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจถา’’ติ จ ปาโฐ, สิญฺจิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจห’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ปเรสํ ภตโก โปโส หุตฺวา ตทา อมฺพารามํ อสิญฺจึ อหนฺติ อตฺโถ. 1151. Allí, 'en el último mes del verano' significa en el mes de Āsāḷha. 'Ardiendo' significa brillando intensamente, emitiendo calor por todas partes; este es el significado. 'Divaṅkare' se refiere al sol (divākare); o bien, esta es la lectura original. 'Asiñcati' significa vierte; la letra 'a' es simplemente una partícula; el significado es que vierte agua continuamente al pie de los árboles de mango. También existe la lectura 'asiñcatha', que significa vertió. Otros leen 'asiñcahaṃ', que significa que en aquel entonces, siendo un trabajador a sueldo de otros, yo regué el huerto de mangos. ๑๑๕๒. เตนาติ เยน ทิสาภาเคน โส อมฺพาราโม, เตน อคมา อคญฺฉิ. อกิลนฺโตว เจตสาติ เจโตทุกฺขสฺส มคฺเคเนว ปหีนตฺตา เจตสา อกิลนฺโตปิ สมาโน กิลนฺตุรูโป กาเยน เตน มคฺเคน อคมาติ โยชนา. 1152. 'Por allí' significa en la dirección donde se encontraba aquel huerto de mangos, por allí se dirigió. 'Sin cansancio en su mente' significa que, debido a que el sufrimiento mental había sido eliminado solo por el Sendero, aunque su mente no estaba cansada, su cuerpo mostraba signos de fatiga; así recorrió aquel camino; esta es la conexión. ๑๑๕๓-๔. อโวจํ อหํ ตทา อมฺพสิญฺจโก หุตฺวาติ โยชนา. เอกจีวโรติ นฺหายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย. 1153-4. 'Dije' significa que yo hablé en aquel entonces, siendo el regador de los mangos. 'Con un solo manto' significa que deseaba bañarse. ๑๑๕๖. อิตีติ เอวํ ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต, สมโณ จ นฺหาปิโต, มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ, เอเกเนว ปโยเคน ติวิโธปิ อตฺโถ สาธิโต’’ติ อิมินากาเรน ปวตฺตาย ปีติยา โส ปุริโส อตฺตโน สพฺพํ กายํ ผรติ, นิรนฺตรํ ผุฏํ กโรตีติ โยชนา. อตีตตฺเถ เจตํ วตฺตมานวจนํ, ผรีติ อตฺโถ. 1156. 'Así' significa de esta manera: 'el mango fue regado, el asceta fue bañado, y yo he acumulado un gran mérito; con un solo esfuerzo se han logrado tres propósitos'. Con la alegría que surgió de esta manera, aquel hombre impregna todo su cuerpo, lo hace completamente lleno; esta es la conexión. Y este verbo en presente se usa con sentido de pasado: el significado es 'impregnó'. ๑๑๕๗. ตเทว เอตฺตกํ กมฺมนฺติ ตํ เอตฺตกํ เอวํ ปานียทานมตฺตกํ กมฺมํ อกาสึ, ตาย ตสฺสํ ชาติยํ อญฺญํ นานุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เตสํ วุตฺตนยเมว. 1157. 'Solo realicé esa pequeña acción' significa que realicé solo esa acción consistente en la ofrenda de agua; en aquella vida, no recuerdo ninguna otra buena acción; este es el sentido. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí concluye el comentario sobre la Historia de la Mansión del Huerto de Mangos. ๖. โคปาลวิมานวณฺณนา 6. Comentario sobre la Historia de la Mansión del Pastor ทิสฺวาน [Pg.289] เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขูติ โคปาลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี อญฺญตโร โคปาลโก ปาตราสตฺถาย ปิโลติกาย ปุฏพทฺธํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา คาวีนํ จรณฏฺฐานภูตํ โคจรภูมึ สมฺปาปุณิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อยํ อิทาเนว กาลํ กริสฺสติ, มยฺหญฺจ กุมฺมาสํ ทตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา ตสฺส สมีปํ อคมาสิ. โส เวลํ โอโลเกตฺวา เถรสฺส กุมฺมาสํ ทาตุกาโม อโหสิ. เตน จ สมเยน คาวิโย มาสกฺเขตฺตํ ปวิสนฺติ. อถ โส โคปาโล จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เถรสฺส กุมฺมาสํ ทเทยฺยํ, อุทาหุ คาวิโย มาสกฺเขตฺตโต นีหเรยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘มาสสามิกา มํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺตุ, เถเร ปน คเต กุมฺมาสทานนฺตราโย เม สิยา, หนฺทาหํ ปฐมํ อยฺยสฺส กุมฺมาสํ ทสฺสามี’’ติ ตํ เถรสฺส อุปเนสิ. ปฏิคฺคเหสิ เถโร อนุกมฺปํ อุปาทาย. 'Habiendo visto a la deidad, el monje le preguntó' se refiere a la Mansión del Pastor. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Rājagaha, en el bosque Veḷuvana. En aquel tiempo, un pastor que vivía en Rājagaha, llevando una porción de gachas de cebada envuelta en un trozo de tela vieja para su desayuno, salió de la ciudad y llegó a la zona de pasto donde solían andar las vacas. El venerable Mahāmoggallāna, sabiendo: 'Este hombre morirá pronto, y habiéndome ofrecido estas gachas, renacerá en el cielo de los Treinta y Tres', se acercó a él. El pastor, viendo que era el momento de comer, deseó ofrecerle las gachas al monje. En ese preciso momento, las vacas entraron en un campo de legumbres. Entonces el pastor pensó: '¿Debería ofrecer las gachas al monje o debería sacar a las vacas del campo de legumbres?'. Luego pensó: 'Que los dueños del campo me hagan lo que quieran, pero si el monje se va, mi oportunidad de ofrecer las gachas se perdería. ¡Ea! Primero ofreceré las gachas al noble'. Así, se las presentó al monje. El monje las aceptó por compasión. อถ นํ คาวิโย นิวตฺเตตุํ ปริสฺสยํ อโนโลเกตฺวา เวเคน อุปธาวนฺตํ ปาเทน ผุฏฺโฐ อาสีวิโส ฑํสิ. เถโรปิ ตํ อนุกมฺปมาโน ตํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. โคปาลโกปิ คาวิโย นิวตฺเตตฺวา อาคโต เถรํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. ตาวเทวสฺส สกลสรีรํ วิสํ อชฺโฌตฺถริ. มุหุตฺตเมว เวเค มุทฺธปตฺเต กาลมกาสิ, กาลกโต จ ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ – Entonces, mientras corría velozmente sin mirar los peligros para hacer volver a las vacas, fue mordido por una serpiente de veneno mortífero que pisó con su pie. El monje, por compasión hacia él, comenzó a comer las gachas. El pastor, regresando tras hacer volver a las vacas, vio al monje comiendo las gachas y, con el corazón lleno de fe, se sentó experimentando una inmensa alegría y felicidad. En ese mismo instante, el veneno se extendió por todo su cuerpo. En un momento, cuando el veneno alcanzó la cabeza, falleció; y habiendo muerto, renació en una mansión de oro de doce leguas en el cielo de los Treinta y Tres. El venerable Mahāmoggallāna, viéndolo, le preguntó con estos versos: ๑๑๕๙. 1159. ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขุ, อุจฺเจ วิมานมฺหิ จิรฏฺฐิติเก; อามุตฺตหตฺถาภรณํ ยสสฺสึ, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา. Al ver al deva en su elevada mansión de larga duración, el monje le preguntó. El deva, de gran fama y con brazaletes en sus manos, resplandecía en su mansión divina como la luna en el firmamento. ๑๑๖๐. 1160. ‘‘อลงฺกโต [Pg.290] มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ; อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา. «Adornado, con guirnaldas, bien vestido, con hermosos aretes y el cabello y la barba bien arreglados; tú, de gran fama y con ornamentos en las manos, resplandeces en tu mansión divina como la luna en el cielo». ๑๑๖๑. 1161. ‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา; ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ. «Las divinas laúdes resuenan con dulce sonido. Sesenta y cuatro ninfas celestiales, expertas y de bella apariencia, que habitan en el reino de los Treinta y Tres, danzan, cantan y te deleitan». ๑๑๖๒. 1162. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. «Hijo de los devas, has alcanzado el poder divino y eres de gran majestad... ¿por qué tu resplandor ilumina todas las direcciones?». โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ – Él también le respondió: ๑๑๖๓. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. 1163. Aquel hijo de los devas, complacido... (explicó que) este era el fruto: ๑๑๖๔. 1164. ‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, สงฺคมฺม รกฺขิสฺสํ ปเรสํ เธนุโย; ตโต จ อาคา สมโณ มมนฺติเก, คาโว จ มาเส อคมํสุ ขาทิตุํ. «Cuando era un ser humano entre los hombres, me dedicaba a reunir y cuidar las vacas de otros. En aquel tiempo, un monje se acercó a mi presencia mientras las vacas se dirigían a comer a un campo de legumbres». ๑๑๖๕. 1165. ‘‘ทฺวยชฺช กิจฺจํ อุภยญฺจ การิยํ, อิจฺเจวหํ ภนฺเต ตทา วิจินฺตยึ; ตโต จ สญฺญํ ปฏิลทฺธ โยนิโส, ‘ททามิ ภนฺเต’ติ ขิปึ อนนฺตกํ. «Venerable señor, en aquel momento pensé: 'Hoy tengo dos deberes y ambos deben ser cumplidos'. Después de reflexionar con sabiduría, obtuve una determinación y, diciendo 'se lo ofrezco, señor', le entregué mi paño de limpieza». ๑๑๖๖. 1166. ‘‘โส มาสเขตฺตํ ตุริโต อวาสรึ, ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ; ตโต จ กณฺโห อุรโค มหาวิโส, อฑํสิ ปาเท ตุริตสฺส เม สโต. «Corrí apresuradamente hacia el campo de legumbres antes de que este ganado destruyera la propiedad de su dueño; y en ese instante, mientras corría, una serpiente negra de veneno potente me mordió el pie». ๑๑๖๗. 1167. ‘‘สฺวาหํ อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต, ภิกฺขุ จ ตํ สามํ มุญฺจิตฺวานนฺตกํ; อหาสิ กุมฺมาสํ มมานุกมฺปยา, ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา. Señor, yo era aquel que estaba afligido y oprimido por el sufrimiento. El monje, habiendo desatado él mismo el paño de pasteles de cebada, aceptó la cebada por compasión hacia mí. Tras fallecer de aquel estado humano, habiendo muerto, me convertí en un deva. ๑๑๖๘. 1168. ‘‘ตเทว [Pg.291] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา; ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ. Solo esa acción meritoria fue realizada por mí, y yo mismo experimento el fruto de esa acción de felicidad. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje. ๑๑๖๙. 1169. ‘‘สเทวเก โลเก สมารเก จ, อญฺโญ มุนิ นตฺถิ ตยานุกมฺปโก; ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ. En el mundo con sus devas y Maras, no hay otro sabio tan compasivo como usted. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje. ๑๑๗๐. 1170. ‘‘อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, อญฺโญ มุนี นตฺถิ ตยานุกมฺปโก; ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ต’’นฺติ. En este mundo o en el otro, no hay otro sabio tan compasivo como usted. Ciertamente, venerable señor, usted me favoreció grandemente con su compasión. Debido a mi gratitud, le rindo homenaje. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว ตํ ภควโต อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู’’ติอาทิมาห. Luego, el venerable Mahāmoggallāna relató al Bienaventurado aquel asunto, tal como había sido conversado entre él y la deidad. El Maestro, habiendo reflexionado sobre ese asunto y tomándolo como el origen de la enseñanza (aṭṭhuppatti), para enseñar el Dhamma a la asamblea presente, pronunció las palabras que comienzan con: 'Habiendo visto a la deidad, el monje preguntó'. ๑๑๕๙. ตตฺถ เทวนฺติ โคปาลเทวปุตฺตํ. ภิกฺขูติ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. โส หิ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ. วิมานสฺส พหุกาลาวฏฺฐายิตาย กปฺปฏฺฐิติกตาย เอว วา ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิรฏฺฐิติก’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตญฺหิ ‘‘เทว’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โสปิ หิ สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย ตตฺถ อวฏฺฐานโต ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ยถาปิ จนฺทิมาติ ยถา จนฺทิมา เทวปุตฺโต กนฺตสีตลมโนหรกิรณชาลสมุชฺชเล อตฺตโน ทิพฺเพ วิมานมฺหิ วิโรจติ, เอวํ วิโรจมานนฺติ วจนเสสา. 1159. En dicho verso, 'devaṃ' se refiere al hijo de los devas Gopāla. 'Bhikkhū' lo dice el Maestro refiriéndose al venerable Mahāmoggallāna. En verdad, él es un bhikkhu por haber destruido completamente todas las impurezas. Con respecto a 'ciraṭṭhitike' (de larga duración), se dice así porque la mansión permanece por mucho tiempo, o incluso por la duración de un eón; algunos también leen 'ciraṭṭhitikaṃ'. Esto debe conectarse con la palabra 'devaṃ'. Ciertamente, aquel hijo de los devas también merece ser llamado 'ciraṭṭhitike' por permanecer allí, sin fallecer, durante tres eones y sesenta mil años adicionales. 'Yathāpi candimā' significa: así como el hijo de los devas de la luna resplandece en su divina mansión, la cual brilla con una red de rayos frescos, agradables y encantadores; del mismo modo resplandece él; así debe entenderse el resto de la frase. ๑๑๖๐. อลงฺกโตติอาทิ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เถเรน ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. 1160. 'Alaṅkato' y demás términos muestran la forma en que el thera interrogó a ese hijo de los devas; su significado es exactamente el mismo que se ha explicado anteriormente. ๑๑๖๔. สงฺคมฺมาติ [Pg.292] สงฺคเมตฺวา, สงฺคมฺมาติ วา สงฺคเหตฺวา. เหตฺวตฺโถปิ หิ อิธ อนฺโตนีโต, พหู เอกโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคาติ อาคญฺฉิ. มาเสติ มาสสสฺสานิ. 1164. 'Saṅgamma' significa reuniéndose o habiéndose reunido. Aquí también se incluye el sentido causal: el significado es 'por haber estado muchas vacas juntas'. 'Āgā' significa 'vino'. 'Māse' se refiere a los cultivos de leguminosas (māsa). ๑๑๖๕. ทฺวยชฺชาติ ทฺวยํ อชฺช เอตรหิ กิจฺจํ กาตพฺพํ. อุภยญฺจ การิยนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปริยายวจนํ. สญฺญนฺติ ธมฺมสญฺญํ. เตนาห ‘‘โยนิโส’’ติ ปฏิลทฺธาติ ปฏิลภิตฺวา. ขิปินฺติ ปนิคฺคาหาปนวเสน หตฺเถ ขิปึ. อนนฺตกนฺติ นนฺตกํ กุมฺมาสํ ปกฺขิปิตฺวา พนฺธิตฺวา ฐปิตํ ปิโลติกํ. อ-กาโร เจตฺถ นิปาตมตฺตํ. 1165. 'Dvayajja' significa que ahora, en este momento, hay dos tareas que realizar. 'Ubhayañca kāriyaṃ' es una expresión sinónima para el mismo significado ya mencionado. 'Saññaṃ' se refiere a la percepción del Dhamma. Por ello dijo 'yoniso' (con atención sabia). 'Paṭiladdhā' significa 'habiendo obtenido'. 'Khipin' significa 'puse en su mano' con el fin de que lo recibiera. 'Anantakaṃ' se refiere a un trozo de tela en el cual se colocó y ató un pastel de cebada (kummāsa). Aquí, la letra 'a' es solo una partícula decorativa. ๑๑๖๖. โสติ โส อหํ. ตุริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉิ, ปาวิสึ วา. ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนนฺติ ยสฺส เขตฺตสามิกสฺส อิทํ มาสสสฺสํ ธนํ, ตํ อยํ โคคโณ ภญฺชติ ปุรา ตสฺส ภญฺชนโต, อามทฺทนโต ปุเรตรเมวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตตฺถ. ตุริตสฺส เม สโตติ สมฺภมนฺตสฺส เม สมานสฺส, สหสา คมเนน มคฺเค กณฺหสปฺปํ อโนโลเกตฺวา คตสฺสาติ อธิปฺปาโย. 1166. 'So' significa 'ese yo'. 'Turito' significa apresuradamente o con presteza. 'Avāsariṃ' significa 'me acerqué' o 'entré'. 'Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ' significa: 'esta propiedad, que consiste en cultivos de leguminosas, pertenece a este dueño del campo; antes de que este grupo de vacas la destruya'; el significado es 'antes de que sea pisoteada y arruinada'. 'Tato' significa 'allí'. 'Turitassa me sato' significa 'mientras yo estaba apresurado'; el sentido es 'de mí, que caminaba velozmente por el camino sin ver a la cobra negra'. ๑๑๖๗. อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโตติ เตน อาสีวิสฑํสเนน อฏฺโฏ อฏฺฏิโต อุปทฺทุโต มรณทุกฺเขน พาธิโต ภวามิ. อหาสีติ อชฺโฌหริ, ปริภุญฺชีติ อตฺโถ. ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตาติ ตโต มนุสฺสตฺตภาวโต จุโต มรณกาลปฺปตฺติยา, ตตฺถ วา อายุสงฺขารสฺส เขปนสงฺขาตสฺส กาลสฺส กตตฺตา กาลกโต, ตทนนฺตรเมว จ อมฺหิ เทวตา เทวตฺตภาวปฺปตฺติยา เทวตา โหมีติ อตฺโถ. 1167. 'Aṭṭomhi dukkhena pīḷito' significa: por la picadura de esa serpiente venenosa, estoy afligido, oprimido y atormentado por el sufrimiento de la muerte. 'Ahāsī' significa 'tragó' o 'consumió'. 'Tato cuto kālakatomhi devatā' significa: habiendo fallecido de esa existencia humana por haber llegado el momento de la muerte, me convertí en un devatā; o bien, por haber completado el tiempo debido al agotamiento de las formaciones vitales (āyusaṅkhāra), habiendo muerto, inmediatamente después me convertí en un devatā al alcanzar el estado divino; este es el significado. ๑๑๖๙. ตยาติ ตยา สทิโส อญฺโญ มุนิ โมเนยฺยคุณยุตฺโต อิสิ นตฺถิ. ตยาติ วา นิสฺสกฺเก อิทํ กรณวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1169. 'Tayā' significa: no existe otro sabio, un asceta dotado de las cualidades de la sabiduría, semejante a ti. O 'tayā' es un término en caso instrumental con función de ablativo. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. โคปาลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación de la Mansión de Gopāla ha finalizado. ๗. กณฺฑกวิมานวณฺณนา 7. Explicación de la Mansión de Kaṇḍaka. ปุณฺณมาเส [Pg.293] ยถา จนฺโทติ กณฺฑกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. ตสฺมึ ขเณ กณฺฑโก เทวปุตฺโต สกภวนโต นิกฺขมิตฺวา ทิพฺพยานํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา ยานโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร – La historia que comienza con 'Puṇṇamāse yathā cando' es la Mansión de Kaṇḍaka. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino de los devas según el método mencionado anteriormente, llegó a la morada de los Treinta y Tres (Tāvatiṃsa). En ese momento, el hijo de los devas Kaṇḍaka, habiendo salido de su propia mansión y montado en un vehículo divino, se dirigía hacia el jardín con un gran séquito y un inmenso poder divino. Al ver al venerable Mahāmoggallāna, lleno de gran respeto y aprecio, descendió rápidamente del vehículo, se acercó al thera, le rindió homenaje con la postración de las cinco partes del cuerpo y permaneció de pie con las manos juntas sobre su cabeza. Entonces el thera le preguntó: ๑๑๗๑. 1171. ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท, นกฺขตฺตปริวาริโต; สมนฺตา อนุปริยาติ, ตารกาธิปตี สสี. Como la luna en la noche de luna llena, rodeada por las constelaciones, el señor de las estrellas recorre todo el firmamento. ๑๑๗๒. 1172. ‘‘ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ; อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา. De manera similar, esta mansión celestial en la ciudad de los devas brilla supremamente con su esplendor, como el sol naciente. ๑๑๗๓. 1173. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ; มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ. Está construida con berilo, oro, cristal y plata, así como con rubíes, perlas y gemas rojas. ๑๑๗๔. 1174. ‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, เวฬูริยสฺส สนฺถตา; กูฏาคารา สุภา รมฺมา, ปาสาโท เต สุมาปิโต. El suelo es diverso y encantador, cubierto de berilo. Hay hermosos y agradables edificios de techos puntiagudos; tu palacio está bellamente construido. ๑๑๗๕. 1175. ‘‘รมฺมา จ เต โปกฺขรณี, ปุถุโลมนิเสวิตา; อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา. Tienes encantadores estanques de lotos, habitados por multitudes de peces, con aguas claras y transparentes, cubiertos de arena dorada. ๑๑๗๖. 1176. ‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา; สุรภึ สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาตุเตริตา. Cubiertos con diversos tipos de lotos, alfombrados con lotos blancos, emiten fragancias agradables y deliciosas, movidas por la brisa. ๑๑๗๗. 1177. ‘‘ตสฺสา เต อุภโต ปสฺเส, วนคุมฺพา สุมาปิตา; อุเปตา ปุปฺผรุกฺเขหิ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ. A ambos lados del estanque, se han creado arboledas; está dotado de árboles de flores y árboles de frutos, ambos tipos en abundancia. ๑๑๗๘. 1178. ‘‘โสวณฺณปาเท ปลฺลงฺเก, มุทุเก โคนกตฺถเต; นิสินฺนํ เทวราชํว, อุปติฏฺฐนฺติ อจฺฉรา. Sentado en un diván con patas de oro, cubierto con suaves alfombras de pelo largo, como el rey de los devas, las ninfas celestiales te sirven. ๑๑๗๙. 1179. ‘‘สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา[Pg.294], นานามาลาวิภูสิตา; รเมนฺติ ตํ มหิทฺธิกํ, วสวตฺตีว โมทสิ. Cubiertas con todos los ornamentos, adornadas con diversas guirnaldas, las ninfas te deleitan a ti, el de gran poder. Te regocijas como el señor de los devas. ๑๑๘๐. 1180. ‘‘เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ, วีณาหิ ปณเวหิ จ; รมสิ รติสมฺปนฺโน, นจฺจคีเต สุวาทิเต. Con tambores, caracolas e instrumentos musicales, vīṇās y flautas, te deleitas en el placer celestial, con danza y canto bien ejecutados. ๑๑๘๑. 1181. ‘‘ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา, ทิพฺพา สทฺทา อโถ รสา; คนฺธา จ เต อธิปฺเปตา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา. Tienes diversas formas divinas, sonidos divinos y sabores; aromas deseados y contactos encantadores están presentes para ti. ๑๑๘๒. 1182. ‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺต มหปฺปโภ; อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา. En esta noble mansión, oh hijo de los devas de gran resplandor, brillas supremamente con tu belleza, como el sol naciente. ๑๑๘๓. 1183. ‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน; อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. – ¿Es este el fruto de tu generosidad, o quizás de tu virtud, o tal vez de tu acto de reverencia? Siendo preguntado, por favor dímelo. อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. Él preguntó acerca de la acción realizada, comenzando con el elogio de la prosperidad alcanzada. ๑๑๘๔. 1184. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. «Ese hijo de los devas, complacido al ser interrogado por Moggallāna, habiéndosele planteado la pregunta, explicó de qué acción era este el fruto». ๑๑๘๕. 1185. ‘‘อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ, สากิยานํ ปุรุตฺตเม; สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตสฺส, กณฺฑโก สหโช อหํ. Venerable señor, en Kapilavatthu, la ciudad suprema de los Sakyas, yo fui Kanthaka, el rey de los caballos, nacido el mismo día que el hijo del rey Suddhodana, el Gran Ser. ๑๑๘๖. 1186. ‘‘ยทา โส อฑฺฒรตฺตายํ, โพธาย มภินิกฺขมิ; โส มํ มุทูหิ ปาณีหิ, ชาลิตมฺพนเขหิ จ. Cuando él partió a medianoche para alcanzar la iluminación, me acarició con sus manos suaves y sus uñas rojizas y brillantes. ๑๑๘๗. 1187. ‘‘สตฺถึ อาโกฏยิตฺวาน, วห สมฺมาติ จพฺรวิ; ‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’. Golpeando mi flanco, dijo: 'Llévame, amigo. Habiendo alcanzado la suprema iluminación, salvaré al mundo'. ๑๑๘๘. 1188. ‘‘ตํ เม คิรํ สุณนฺตสฺส, หาโส เม วิปุโล อหุ; อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อภิสีสึ ตทา อหํ. Al escuchar esas palabras, sentí un gozo inmenso. Con el corazón exaltado y alegre, entonces le llevé. ๑๑๘๙. 1189. ‘‘อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ; อุทคฺคจิตฺโต มุทิโต, วหิสฺสํ ปุริสุตฺตมํ. Sabiendo que el príncipe de los Sakyas, de gran fama, me había montado, con el corazón exaltado y gozoso, llevé al Hombre Supremo. ๑๑๙๐. 1190. ‘‘ปเรสํ [Pg.295] วิชิตํ คนฺตฺวา, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร; มมํ ฉนฺนญฺจ โอหาย, อนเปกฺโข โส อปกฺกมิ. Habiendo llegado al territorio de otros, cuando el sol se hubo alzado, dejándonos a Channa y a mí, se marchó sin mirar atrás. ๑๑๙๑. 1191. ‘‘ตสฺส ตมฺพนเข ปาเท, ชิวฺหาย ปริเลหิสํ; คจฺฉนฺตญฺจ มหาวีรํ, รุทมาโน อุทิกฺขิสํ. Lamí con mi lengua sus pies de uñas rojizas. Mientras él, el Gran Héroe, el Hombre Supremo, se alejaba, lo miré llorando. ๑๑๙๒. 1192. ‘‘อทสฺสเนนหํ ตสฺส, สกฺยปุตฺตสฺส สิรีมโต; อลตฺถํ ครุกาพาธํ, ขิปฺปํ เม มรณํ อหุ. Al no ver más a aquel glorioso príncipe de los Sakyas, contraje una grave enfermedad; pronto me sobrevino la muerte. ๑๑๙๓. 1193. ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวน, วิมานํ อาวสามิทํ; สพฺพกามคุโณเปตํ, เทโว เทวปุรมฺหิว. Por el poder de esa misma fe, habito en esta mansión, provisto de todos los placeres de los sentidos, como un dios en la ciudad de los devas. ๑๑๙๔. 1194. ‘‘ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา; เตเนว กุสลมูเลน, ผุสิสฺสํ อาสวกฺขยํ. Debido al gozo que surgió en mí al oír la palabra 'iluminación', por esa misma raíz de mérito, alcanzaré la destrucción de las impurezas. ๑๑๙๕. 1195. ‘‘สเจ หิ ภนฺเต คจฺเฉยฺยาสิ, สตฺถุ พุทฺธสฺส สนฺติเก; มมาปิ นํ วจเนน, สิรสา วชฺชาสิ วนฺทนํ. Si, venerable señor, fuera usted a la presencia del Maestro, el Buda, por favor exprésele en mi nombre mi homenaje con la cabeza inclinada. ๑๑๙๖. 1196. ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ; ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ. – Yo también iré a ver al Victorioso, el ser incomparable. Es difícil obtener la visión de tales Protectores del Mundo. โสปิ อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. อยญฺหิ อนนฺตเร อตฺตภาเว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สหชาโต กณฺฑโก อสฺสราชา อโหสิ. โส อภินิกฺขมนสมเย อภิรุฬฺโห เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ มหาปุริสํ อติกฺกมาเปตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาเปสิ. อถ โส มหาสตฺเตน สูริเย อุคฺคเต ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อุปนีตานิ ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺเนน สทฺธึ กปิลวตฺถุํ อุทฺทิสฺส วิสฺสชฺชิโต. สิเนหภาริเกน หทเยน มหาปุริสสฺส ปาเท อตฺตโน ชิวฺหาย เลหิตฺวา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ยาว ทสฺสนปถา โอโลเกนฺโต ทสฺสนูปจารํ ปน อติกฺกนฺเต โลกนาเถ ‘‘เอวํวิธํ นาม โลกคฺคนายกํ มหาปุริสํ อหํ วหึ, สผลํ วต เม สรีรํ อโหสี’’ติ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ปุน จิรกาลํ สงฺคตสฺส เปมสฺส วเสน วิโยคทุกฺขํ อสหนฺโต ภาวินิยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา วเสน [Pg.296] ธมฺมตาย โจทิยมาโน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท…เป… อหํ กปิลวตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิ. «Él también relató la acción realizada por él mismo. Pues este, en su existencia inmediatamente anterior, fue el rey de los caballos llamado Kaṇḍaka, nacido el mismo día que nuestro Bodhisatta. En el momento de la Gran Renuncia, habiendo sido montado por el Bodhisatta, cruzó tres reinos en lo que restaba de aquella noche y lo llevó a la orilla del río Anomā. Entonces, cuando el sol hubo salido, el Gran Ser tomó los cuencos y hábitos ofrecidos por el Gran Brahma Ghaṭīkāra y se ordenó monje, despidiendo a Channa junto con el caballo hacia Kapilavatthu. Con el corazón cargado de afecto, Kaṇḍaka lamió con su lengua los pies del Gran Hombre, abrió sus ojos claros y serenos, y lo contempló mientras estuvo a su alcance visual. Una vez que el Protector del Mundo hubo traspasado el límite de su visión, pensó: "He llevado a tal Líder Supremo del mundo, al Gran Hombre; ¡ciertamente mi cuerpo ha sido fructífero!". Con la mente llena de fe, incapaz de soportar el dolor de la separación debido al afecto largamente cultivado, y siendo impulsado por la ley natural hacia la futura gloria celestial, falleció y renació en la morada de Tāvatiṃsa. Refiriéndose a esto, se dijo: "Como la luna en el día de plenilunio... etc... Yo estuve en Kapilavatthu...", etc». ๑๑๗๑. ตตฺถ ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ. ตารกาธิปตีติ ตารกานํ อธิปติ. สสีติ สสลญฺฉนวา. ‘‘ตารกาธิป ทิสฺสตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ตารกาธิปาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ตารกานํ อธิโป หุตฺวา ทิสฺสติ อนุปริยาติ จาติ โยชนา กาตพฺพา. 1171. «En estos versos: "puṇṇamāse" significa en el día de luna llena, en el decimoquinto día de la quincena brillante. "Tārakādhipatī" significa el señor de las estrellas. "Sasī" significa el que tiene la marca del conejo. Algunos leen "tārakādhipa dissatī"; para ellos, "tārakādhipa" es una indicación sin desinencia de caso. La construcción gramatical debe hacerse así: "Habiéndose convertido en el señor de las estrellas, aparece y gira a su alrededor"». ๑๑๗๒. ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จาติ เทวปุรสฺมิมฺปิ ทิพฺพํ. ยถา มนุสฺสานํ ฐานโต เทวปุรํ อุตฺตมํ, เอวํ เทวปุรโต จาปิ อิทํ ตว วิมานํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา’’ติ, อุคฺคจฺฉนฺโต สูริโย วิยาติ อตฺโถ. 1172. «"Dibbaṃ devapuramhi cā" significa: incluso en la ciudad de los devas es esplendorosa. Así como la ciudad de los devas es superior al lugar de los humanos, del mismo modo esta mansión tuya es superior incluso a la ciudad de los devas; esto es lo que muestra. Por eso dijo: "atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā" (resplandece con su color, como el sol naciente), queriendo decir que es como el sol que se eleva». ๑๑๗๓. เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน สุวณฺเณน จ อิทํ พฺยมฺหํ นิมฺมิตนฺติ วจนเสเสน โยชนา. ผลิกาติ ผลิกมณินา. 1173. «"Veḷūriyasuvaṇṇassāti": la construcción gramatical con el resto de las palabras es que "esta mansión ha sido creada con lapislázuli y oro". "Phalikāti" significa con cristal o cuarzo». ๑๑๗๕. โปกฺขรณีติ โปกฺขรณิโย. 1175. «"Pokkharaṇīti" se refiere a los estanques de loto». ๑๑๗๗-๘. ตสฺสาติ ตสฺสา โปกฺขรณิยา. วนคุมฺพาติ อุยฺยาเน สุปุปฺผคจฺเฉ สนฺธาย วทติ. เทวราชํวาติ สกฺกํ วิย. อุปติฏฺฐนฺตีติ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ. 1177-8. «"Tassāti" se refiere a aquel estanque de loto. Con las palabras "vanagumbā", se refiere a los arbustos de flores en los jardines. "Devarājaṃvāti" significa como Sakka, el rey de los dioses. "Upatiṭṭhantīti" significa que le rinden servicio». ๑๑๗๙. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ สพฺเพหิ อิตฺถาลงฺกาเรหิ ปฏิจฺฉาทิตา, สพฺพโส วิภูสิตสรีราติ อตฺโถ. วสวตฺตีวาติ วสวตฺติเทวราชา วิย. 1179. «"Sabbābharaṇasañchannāti" significa que sus cuerpos están cubiertos con todos los ornamentos propios de las mujeres celestiales; el sentido es que sus cuerpos están completamente engalanados. "Vasavattīvāti" significa como el rey de los dioses Vasavatti». ๑๑๘๐. เภริสงฺขมุทิงฺคาหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เภรีหิ จ สงฺเขหิ จ มุทิงฺเคหิ จาติ โยชนา. รติสมฺปนฺโนติ ทิพฺพาย รติยา สมงฺคีภูโต. นจฺจคีเต สุวาทิเตติ นจฺเจ จ คีเต จ สุนฺทเร วาทิเต จ, นจฺจเน จ คายเน จ สุนฺทเร วาทิเต จ เหตุภูเต. นิมิตฺตตฺเถ หิ เอตํ ภุมฺมํ, ปวตฺติเตติ วา วจนเสโส. 1180. «"Bherisaṅkhamudiṅgāhīti" se expresa con un cambio de género gramatical; la construcción debe ser "con tambores, caracolas y timbales". "Ratisampannoti" significa dotado de deleite celestial. "Naccagīte suvāditeti" significa en la danza, el canto y la excelente música instrumental, siendo la danza y el canto las causas. Este caso locativo se usa en sentido de causa; o bien, debe entenderse que falta la palabra "pavattite" (producido)». ๑๑๘๑. ทิพฺพา เต วิวิธา รูปาติ เทวโลกปริยาปนฺนา นานปฺปการา จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา ตุยฺหํ อธิปฺเปตา ยถาธิปฺเปตา มโนรมา [Pg.297] วิชฺชนฺตีติ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทิพฺพา สทฺทาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. 1181. «"Dibbā te vividhā rūpāti": existen para ti diversas formas pertenecientes al mundo celestial, perceptibles por la conciencia visual, tal como las deseas y que son agradables al corazón; se debe conectar trayendo el verbo "vijjanti" (existen). En las palabras "dibbā saddā", etc., debe entenderse este mismo método». ๑๑๘๕. กณฺฑโก สหโช อหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘อหู’’ติ เกจิ ปฏฺฐนฺติ, กณฺฑโก นาม อสฺสราชา มหาสตฺเตน สห เอกสฺมึเยว ทิวเส ชาตตฺตา สหโช อโหสินฺติ อตฺโถ. 1185. «"Kaṇḍako sahajo ahaṃ": aquí "ahaṃ" es solo una partícula. Algunos leen "ahū". El sentido es que el rey de los caballos llamado Kaṇḍaka fue un compañero de nacimiento por haber nacido el mismo día que el Gran Ser». ๑๑๘๖. อฑฺฒรตฺตายนฺติ อฑฺฒรตฺติยํ, มชฺฌิมยามสมเยติ อตฺโถ. โพธาย มภินิกฺขมีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อภิสมฺโพธิอตฺถํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ อตฺโถ. มุทูหิ ปาณีหีติ มุทุหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ วทติ. ชาลิตมฺพนเขหีติ ชาลวนฺเตหิ อภิโลหิตนเขหิ. เตน ชาลหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ ตมฺพนขตํ อนุพฺยญฺชนญฺจ ทสฺเสติ. 1186. 'Aḍḍharattāya' significa a medianoche, es decir, en el momento de la vigilia media (majjhimayāma). En el pasaje 'bodhāya mabhinikkhamī', la letra 'm' es una conjunción de sandhi (padasandhikaro). El significado es que partió para la Gran Renuncia (mahābhinikkhamana) con el fin de alcanzar la suprema iluminación (abhisambodhi). Con la expresión 'mudūhi pāṇīhī' se refiere a la marca de un Gran Hombre (mahāpurisalakkhaṇa) de tener las palmas de las manos suaves. 'Jālitambanakhehī' significa con uñas rojizas y dispuestas como una red. Con esto, muestra tanto la marca de un Gran Hombre conocida como manos con membranas (jālahatthata) como la característica secundaria (anubyañjana) de tener las uñas de color cobrizo. ๑๑๘๗. สตฺถิ นาม ชงฺฆา, อิธ ปน สตฺถิโน อาสนฺนฏฺฐานภูโต อูรุปฺปเทโส ‘‘สตฺถี’’ติ วุตฺโต. อาโกฏยิตฺวานาติ อปฺโปเฐตฺวา. ‘‘วห สมฺมา’’ติ จพฺรวีติ ‘‘สมฺม กณฺฑก, อชฺเชกรตฺตึ มํ วห, มยฺหํ โอปวุยฺหํ โหหี’’ติ จ กเถสิ. วหเน ปน ปโยชนํ ตทา มหาสตฺเตน ทสฺสิตํ วทนฺโต ‘‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ อาห. เตน ‘‘อหํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมโหฆโต ตารยิสฺสามิ, ตสฺมา นยิทํ คมนํ ยํกิญฺจีติ จินฺเตยฺยาสี’’ติ คมเน ปโยชนสฺส อนุตฺตรภาวํ ทสฺเสติ. 1187. Generalmente 'satthi' significa la pantorrilla, pero aquí se refiere a la región del muslo cercana a la cadera. 'Ākoṭayitvāna' significa palmeando o golpeando suavemente. 'Vaha sammā' significa que dijo: 'Amigo Kaṇḍaka, llévame hoy por esta única noche; sé mi montura'. Al explicar el propósito de ser transportado, el Gran Ser dijo en aquel momento: 'Cruzaré el mundo tras haber alcanzado la iluminación suprema'. Con esto muestra la naturaleza insuperable del propósito del viaje: 'Habiendo obtenido la suprema e incomparable iluminación perfecta (sammāsambodhi), salvaré al mundo, incluidos los devas, del gran torrente del saṃsāra; por lo tanto, no pienses que este viaje es algo sin importancia'. ๑๑๘๘-๙. หาโสติ ตุฏฺฐิ. วิปุโลติ มหาอุฬาโร. อภิสีสินฺติ อาสิสึ อิจฺฉึ สมฺปฏิจฺฉึ. อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสนฺติ ปตฺถฏวิปุลยสํ สกฺยราชปุตฺตํ มหาสตฺตํ มํ อภิรุยฺห นิสินฺนํ ชานิตฺวา. วหิสฺสนฺติ เนสึ. 1188-9. 'Hāso' significa alegría o satisfacción. 'Vipulo' significa muy grande o extenso. 'Abhisīsi' significa deseó, anheló o aceptó. 'Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti' significa sabiendo que yo (Kaṇḍaka) estaba siendo montado por el Gran Ser, el hijo de los Sakyas de gran renombre. 'Vahissa' significa lo transporté o lo llevé. ๑๑๙๐-๙๑. ปเรสนฺติ ปรราชูนํ. วิชิตนฺติ เทสํ ปรรชฺชํ. โอหายาติ วิสฺสชฺชิตฺวา. อปกฺกมีติ อปกฺกมิตุํ อารภิ. ‘‘ปริพฺพชี’’ติ จ ปฐนฺติ. ปริเลหิสนฺติ ปริโต เลหึ. อุทิกฺขิสนฺติ โอโลเกสึ. 1190-91. 'Paresanti' significa de otros reyes. 'Vijitanti' significa un país o reino ajeno. 'Ohāyā' significa abandonando o dejando atrás. 'Apakkamī' significa que se dispuso a partir. Algunos textos leen 'paribbajī' (renunció). 'Parilehissa' significa lamió por todas partes. 'Udikkhissa' significa contempló o miró hacia arriba. ๑๑๙๒-๓. ครุกาพาธนฺติ [Pg.298] ครุกํ พาฬฺหํ อาพาธํ, มรณนฺติกํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ขิปฺปํ เม มรณํ อหู’’ติ. โส หิ อเนกาสุ ชาตีสุ มหาสตฺเตน ทฬฺหภตฺติโก หุตฺวา อาคโต, ตสฺมา วิโยคทุกฺขํ สหิตุํ นาสกฺขิ, ‘‘สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปน สุตฺวา นิรามิสํ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสญฺจ อุปฺปชฺชิ, เตน มรณานนฺตรํ ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อุฬารา จสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติโย ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวนา’’ติ, ฐานคตสฺส ปสาทมยปุญฺญสฺส พเลน. เทโว เทวปุรมฺหิวาติ ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา วิย. 1192-3. 'Garukābādhanti' significa una enfermedad grave y severa, un dolor que termina en la muerte; este es el significado. Por eso dijo: 'Pronto me sobrevino la muerte'. Debido a que él (Kaṇḍaka) había sido un devoto firme del Gran Ser a través de muchas vidas, no pudo soportar el dolor de la separación; sin embargo, al escuchar que partía para alcanzar la iluminación suprema, surgió en él un gozo y una alegría inmensos y espirituales (nirāmisa). Por ello, inmediatamente después de morir, renació en el cielo de Tāvatiṃsa, donde se le manifestaron espléndidas riquezas celestiales. Por eso se dice 'tasseva ānubhāvena', por el poder del mérito basado en la devoción surgida en ese momento. 'Devo devapuramhi' significa como el rey de los devas, Sakka, en la morada de Tāvatiṃsa. ๑๑๙๔. ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยาติ ‘‘ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ ปฐมตรํ โพธิสทฺทํ สุตฺวา ตทา มยฺหํ หาโส อหุ, ยํ หาสสฺส ภวนํ สุสฺสนํ, เตเนว กุสลมูเลน เตเนว กุสลพีเชน ผุสิสฺสนฺติ ผุสิสฺสามิ ปาปุณิสฺสามิ. 1194. 'Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā' significa que cuando escuchó por primera vez la palabra 'iluminación' (bodhi) al decir 'he alcanzado la iluminación suprema', surgió en él la alegría. Por esa misma raíz de mérito, por esa misma semilla de mérito, 'phusissanti' significa que alcanzaré o llegaré (al fin del sufrimiento). ๑๑๙๕. เอวํ เทวปุตฺโต ยถาธิคตาย อนาคตาย ภวสมฺปตฺติยา การณภูตํ อตฺตโน กุสลกมฺมํ กเถนฺโต อิทานิ อตฺตนา ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโมปิ ปุเรตรํ เถเรน สตฺถุ วนฺทนํ เปเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สเจ คจฺเฉยฺยาสีติ ยทิ คมิสฺสสิ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. มมาปิ นํ วจเนนาติ น เกวลํ ตว สภาเวเนว, อถ โข มมาปิ วจเนน ภควนฺตํ. วชฺชาสีติ วเทยฺยาสิ, มมาปิ สิรสา วนฺทนนฺติ โยชนา. 1195. Así, el hijo de los devas, explicando su propio kamma meritorio como la causa de la perfección de sus existencias presente y futura, deseando ir ante el Bendito pero queriendo primero que el Venerable envíe su saludo al Maestro, pronunció el verso que comienza con 'sace'. Allí, 'sace gaccheyyāsi' significa 'si usted fuera'. Algunos maestros leen 'sace gacchasi', pero el significado es el mismo. 'Mamāpi naṃ vacanena' significa: 'No hable solo por su cuenta, sino también de mi parte dígale al Bendito'. 'Vajjāsi' significa que debe decir: 'También presento mis respetos postrándome con la cabeza'; esta es la conexión gramatical. ๑๑๙๖. ยทิปิ ทานิ วนฺทนญฺจ เปเสมิ, เปเสตฺวา เอว ปน น ติฏฺฐามีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. คมเน ปน ทฬฺหตรํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ อาห. 1196. 'Aunque ahora envío mi saludo, no me quedo satisfecho solo con enviarlo', mostrando este punto dijo: 'Yo también iré a ver al Victorioso (Jina), la persona sin par'. Para mostrar una razón aún más fuerte para su partida, dijo: 'Raro es ver a los Protectores del Mundo, a seres como él'. ๑๑๙๗. 1197. ‘‘โส กตญฺญู กตเวที, สตฺถารํ อุปสงฺกมิ; สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยิ. Siendo agradecido y reconociendo el favor recibido, él se acercó al Maestro. Habiendo escuchado las palabras del Poseedor de la Visión de Sabiduría, purificó el Ojo del Dhamma. ๑๑๙๘. 1198. ‘‘วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ, วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ; วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. – Habiendo purificado las visiones erróneas, la duda y los ritos y rituales, rindió homenaje a los pies del Maestro y desapareció allí mismo. อิมา ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา. Estos dos versos fueron establecidos por los recitadores de las asambleas (saṅgītikārehi). ๑๑๙๗. ตตฺถ [Pg.299] สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. วิโสธยีติ อธิคจฺฉิ. อธิคโมเยว หิ ตสฺส วิโสธนํ. 1197. Allí, 'sutvā giraṃ cakkhumato' significa habiendo escuchado las palabras del Buda perfectamente iluminado, quien posee los cinco tipos de ojos de sabiduría. 'Dhammacakkhu' se refiere al Camino de la Entrada en la Corriente (sotāpattimagga). 'Visodhayi' significa que lo alcanzó. Ciertamente, el logro de ese camino es en sí mismo la purificación. ๑๑๙๘. วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ สมุคฺฆาเตตฺวา. วิจิกิจฺฉํ วตานิ จาติ โสฬสวตฺถุกํ อฏฺฐวตฺถุกญฺจ วิจิกิจฺฉญฺจ ‘‘สีลพฺพเตหิ สุทฺธี’’ติ ปวตฺตนกสีลพฺพตปรามาเส จ วิโสธยีติ โยชนา. ตตฺถ หิ สห ปริยาเยหิ ตถา ปวตฺตา ปรามาสา ‘‘วตานี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1198. 'Visodhetvā diṭṭhigataṃ' significa habiendo erradicado completamente la visión errónea. 'Vicikicchaṃ vatāni ca' se refiere a purificar la duda, ya sea de dieciséis u ocho tipos, y los apegos a ritos y ceremonias (sīlabbataparāmāsa) basados en la creencia de que la purificación proviene de prácticas externas. Esta es la conexión. En este contexto, 'vatāni' se refiere a tales apegos erróneos junto con sus variaciones. El resto debe entenderse según el método ya explicado. กณฺฑกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Kaṇḍakavimāna. ๘. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา 8. Comentario del Anekavaṇṇavimāna อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนนฺติ อเนกวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เถโร – 'Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ' se refiere al Anekavaṇṇavimāna. ¿Cuál es su origen? El Bendito residía cerca de Sāvatthi, en el bosque de Jeta. En aquel tiempo, el venerable Mahāmoggallāna, recorriendo las moradas celestiales según el método descrito anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. Entonces, un hijo de los devas llamado Anekavaṇṇa, al ver al venerable, se llenó de gran respeto y reverencia, se acercó y permaneció de pie con las manos en anjali. El monje mayor— ๑๑๙๙. 1199. ‘‘อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ; ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน, สุนิมฺมิโต ภูตปตีว โมทสิ. Ascendiendo a un palacio celestial de múltiples colores, que destruye la angustia y el pesar, y está bellamente ornamentado; rodeado por una multitud de ninfas celestiales, te regocijas como Sunimmito, el señor de los devas. ๑๒๐๐. 1200. ‘‘สมสฺสโม นตฺถิ กุโต ปนุตฺตโร, ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จ; สพฺเพ จ เทวา ติทสคณา สเมจฺจ, ตํ ตํ นมสฺสนฺติ สสึว เทวา; อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ. No hay nadie igual a ti, ¿cómo podría haber alguien superior en términos de séquito, mérito y poder sobrenatural? Todos los devas de las huestes de los Treinta y Tres, reuniéndose, te rinden homenaje como se saluda a la luna; y estas ninfas celestiales bailan, cantan y te deleitan por doquier. ๑๒๐๑. 1201. ‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ [Pg.300] มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – Has alcanzado el poder celestial y eres de gran autoridad. Cuando eras humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué posees tal resplandeciente poder, y por qué tu brillo ilumina todas las direcciones? อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. ตํ ทสฺเสตุํ – Preguntó por la acción realizada mediante la alabanza de la prosperidad alcanzada. Para mostrar eso: ๑๒๐๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – 1202. “Ese hijo de los dioses, complacido... (pe)... este es el fruto de tal acción”. วุตฺตํ. โสปิ – Fue dicho. Él también: ๑๒๐๓. 1203. ‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสิ ปุพฺเพ, สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก; ปุถุชฺชโน อนนุโพโธหมสฺมิ, โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ. “Venerable señor, en el pasado yo fui discípulo del Conquistador llamado Sumedha; era una persona común sin haber alcanzado la comprensión de las verdades, y por siete años viví la vida de monje”. ๑๒๐๔. 1204. ‘‘โสหํ สุเมธสฺส ชินสฺส สตฺถุโน, ปรินิพฺพุตสฺโสฆติณฺณสฺส ตาทิโน; รตนุจฺจยํ เหมชาเลน ฉนฺนํ, วนฺทิตฺวา ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ. “Habiendo rendido homenaje a la estupa de joyas cubierta con una red de oro del Maestro Sumedha, el Conquistador que había pasado al Parinirvana, que cruzó la inundación y era inmutable, regocijé mi mente en esa estupa”. ๑๒๐๕. 1205. ‘‘น มาสิ ทานํ น จ มตฺถิ ทาตุํ, ปเร จ โข ตตฺถ สมาทเปสึ; ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ, เอวํ กิร สคฺคมิโต คมิสฺสถ. “No tenía ninguna ofrenda ni nada que dar, pero alenté a otros en ese acto de adoración: ‘Venerad la reliquia de aquel que es digno de veneración; así, en verdad, iréis de aquí al cielo’”. ๑๒๐๖. 1206. ‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา,สุขญฺจ ทิพฺพํ อนุโภมิ อตฺตนา; โมทามหํ ติทสคณสฺส มชฺเฌ,น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌค’’นฺติ. – กเถสิ; “Por esa misma acción saludable realizada por mí, experimento por mí mismo la felicidad divina; me regocijo en medio del grupo de los Treinta y Tres, y aún no he llegado al fin de ese mérito”. Así habló. อิโต กิร ตึสกปฺปสหสฺเส สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ เอโกภาสํ กตฺวา กตพุทฺธกิจฺโจ ปรินิพฺพุโต, มนุสฺเสหิ จ ภควโต ธาตุํ คเหตฺวา รตนเจติเย กเต อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺต วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ [Pg.301] จริตฺวา อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย กุกฺกุจฺจโก หุตฺวา อุปฺปพฺพชิ. อุปฺปพฺพชิโต จ สํเวคพหุลตาย ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺโต นิจฺจสีลอุโปสถสีลานิ รกฺขนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต อญฺเญ จ ปุญฺญกิริยาย สมาทเปนฺโต วิจริ. โส อายุปริโยสาเน กาลกโต ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. โส ปุญฺญกมฺมสฺส อุฬารภาเวน มเหสกฺโข มหานุภาโว สกฺกาทีหิ เทวตาหิ สกฺกตปูชิโต หุตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ‘‘อเนกวณฺโณ’’ติ นํ เทวตา สญฺชานึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต…เป… น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ กเถสี’’ติ. Se dice que hace treinta mil eones, el Buda Sumedha apareció en el mundo, iluminando el mundo con sus dioses, y después de cumplir los deberes de un Buda, alcanzó el Parinirvana. Cuando los seres humanos tomaron las reliquias del Bendito y construyeron una estupa de joyas, un hombre se ordenó en la enseñanza del Maestro, practicó la vida santa por siete años, pero debido a una mente inestable y llena de remordimiento, dejó el orden monástico. Aun habiendo dejado el hábito, debido a su gran sentido de urgencia espiritual y su deseo por el Dhamma, realizaba tareas como barrer y embellecer el patio de la estupa, observando los preceptos constantes y los de los días de observancia, escuchando el Dhamma e instando a otros a realizar actos meritorios. Al final de su vida, murió y renació entre los dioses de los Treinta y Tres. Debido a la excelencia de su acción meritoria, se convirtió en un ser de gran poder y majestad, honrado por deidades como Sakka. Tras permanecer allí por la duración de su vida, falleció y transmigró entre dioses y humanos, y en la época de este Buda, por el remanente del fruto de esa misma acción, renació en la morada de los Treinta y Tres; los dioses lo conocieron como 'Anekavaṇṇa'. Refiriéndose a esto se dijo: 'Entonces, el hijo de los dioses Anekavaṇṇa... (pe)... y aún no he llegado al fin de ese mérito', así habló. ๑๑๙๙. ตตฺถ อเนกวณฺณนฺติ นีลปีตาทิวเสน วิวิธวณฺณตาย อนนฺตรวิมานาทีนํ วิวิธสณฺฐานตาย จ นานาวิธวณฺณํ. ทรโสกนาสนนฺติ สีตลภาเวน ทรถปริฬาหานํ วิโนทนโต มนุญฺญตาย ทสฺสนียตาย จ โสกสฺส อโนกาสโต ทรโสกนาสนํ. อเนกจิตฺตนฺติ นานาวิธจิตฺตรูปํ. สุนิมฺมิโต ภูตปตีวาติ ตาวตึสกายิโกปิ อุฬารทิพฺพโภคตาย สุนิมฺมิตเทวราชา วิย โมทสิ ตุสฺสสิ อภิรมสิ. 1199. En ese pasaje, 'de múltiples colores' (anekavaṇṇaṃ) se refiere a tener diversos colores como el azul, el amarillo, etc., y poseer diversas formas en comparación con otros palacios cercanos. 'Que destruye la angustia y el pesar' (darasokanāsananti) significa que elimina el calor de la aflicción por su naturaleza fresca y placentera a la vista, y porque no hay oportunidad para que surja el pesar. 'Bellamente ornamentado' (anekacittanti) significa poseer diversas figuras artísticas. 'Como Sunimmito, el señor de los devas' significa que te regocijas, te complaces y te deleitas como el rey de los devas Sunimmito, debido a la posesión de goces celestiales superiores incluso a los de la hueste de los Treinta y Tres. ๑๒๐๐. สมสฺสโมติ สโม เอว หุตฺวา สโม, นิพฺพริยาเยน สทิโส เต ตุยฺหํ นตฺถิ, กุโต ปน เกน การเณน อุตฺตริ อธิโก โก นาม สิยา. เกน ปน สมตา อุตฺตริตรตา จาติ อาห ‘‘ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จา’’ติ. ตตฺถ ยเสนาติ ปริวาเรน. อิทฺธิยาติ อานุภาเวน. ยเสนาติ วา อิสฺสริเยน, อิทฺธิยาติ เทวิทฺธิยา. ยเสนาติ วา วิภวสมฺปตฺติยา, อิทฺธิยาติ ยถิจฺฉิ ตสฺส กามคุณสฺส อิชฺฌเนน. ยเสนาติ วา กิตฺติโฆเสน, อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา. ปุญฺเญนาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตาวสิฏฺฐปุญฺญผเลน, ปุญฺญกมฺเมเนว วา. 1200. 'Igual' (samassamoti) significa que no existe nadie que sea precisamente igual a ti; en un sentido absoluto, no hay nadie semejante a ti, y ¿por qué razón habría alguien superior o más eminente? El texto dice 'en séquito, mérito y poder' para explicar por qué no hay igualdad ni superioridad. Aquí, 'séquito' (yasena) se refiere a la compañía; 'poder' (iddhiyā) se refiere a la autoridad. O bien, 'séquito' es soberanía e 'iddhiyā' es el poder divino. O 'séquito' es la perfección de la riqueza e 'iddhiyā' es el cumplimiento de los deseos de los placeres sensoriales según se desee. O 'séquito' es el renombre e 'iddhiyā' es la prosperidad. 'Mérito' (puññena) se refiere al fruto del mérito mencionado en varios lugares, o simplemente a la acción meritoria misma. ‘‘สพฺเพ จ เทวา’’ติ สามญฺญโต คหิตมตฺถํ ‘‘ติทสคณา’’ติ อิมินา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกจฺจสฺส ปจฺเจกํ นิปจฺจการํ กโรนฺตาปิ ปมุทิตา น กโรนฺติ[Pg.302], น เอวเมตสฺส. เอตสฺส ปน ปมุทิตาปิ กโรนฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเมจฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตนฺติ ตํ ตฺวํ. สสึว เทวาติ ยถา นาม สุกฺกปกฺขปาฏิปทิยํ ทิสฺสมานํ สสึ จนฺทํ มนุสฺสา เทวา จ อาทรชาตา นมสฺสนฺติ, เอวํ ตํ สพฺเพปิ ติทสคณา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ. Con la expresión 'y todos los devas', el significado general se especifica con 'las huestes de los Treinta y Tres'. Aunque algunos realicen actos de respeto individualmente, no siempre lo hacen con alegría; sin embargo, para mostrar que ellos le rinden homenaje con júbilo, se dice 'reuniéndose' (sameccā). 'Taṃ taṃ' significa 'a ti'. 'Como los devas a la luna' significa que así como los seres humanos y los devas, llenos de reverencia, rinden homenaje a la luna que aparece en el primer día de la quincena brillante, de la misma manera, todas las huestes de los Treinta y Tres te rinden homenaje. ๑๒๐๓. ภทนฺเตติ เถรํ คารวพหุมาเนน สมุทาจรติ. อหุวาสินฺติ อโหสึ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโกติ สุเมโธติ เอวํ ปากฏนามสฺส สมฺมาสมฺพุทฺทสฺส สาสเน ปพฺพชิตภาเวน สาวโก. ปุถูชฺชโนติ อนริโย. ตตฺถาปิ สจฺจานํ อนุโพธมตฺตสฺสาปิ อภาเวน อนนุโพโธ. โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหนฺติ โส อหํ สตฺต สํวจฺฉรานิ ปพฺพชฺชาคุณมตฺเตน วิจรึ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ นาธิคจฺฉินฺติ อธิปฺปาโย. 1203. Con la palabra 'Venerable' (bhadante), se dirige al monje anciano con gran respeto y estima. 'Fui' (ahuvāsiṃ) significa 'fui' en una existencia anterior. 'Discípulo del Victorioso llamado Sumedha' significa que fue un discípulo por haberse ordenado en la enseñanza del Buda Sumedha. 'Persona común' (puthujjanoti) significa que no era un noble; incluso en su estado de monje, se le llama 'sin comprensión' (ananubodho) por no haber alcanzado la comprensión de las Verdades. 'Me ordené por siete años' significa: 'Yo viví durante siete años con la mera cualidad de la ordenación, pero no alcancé ningún estado humano superior (como los Jhanas o los Caminos y Frutos)'. Este es el significado. ๑๒๐๔. รตนุจฺจยนฺติ มณิกนกาทิรตเนหิ อุจฺจิตํ อุสฺสิตรตนเจติยํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ สมนฺตโต อุปริ จ กญฺจนชาเลน ปฏิจฺฉาทิตํ. วนฺทิตฺวาติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ตตฺถ ตตฺถ ปณามํ กตฺวา. ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานาย วต ธาตุยา อยํ ถูโป’’ติ ถูปสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสึ. 1204. 'Montículo de gemas' (ratanuccayaṃ) se refiere a una estupa de joyas erigida con gemas como rubíes y oro. 'Cubierta con una red de oro' significa protegida por todos lados y por encima con una malla dorada. 'Habiendo rendido homenaje' (vanditvā) significa haber hecho reverencia en varios lugares con los cinco puntos de contacto. 'Inspiré fe en mi mente hacia la estupa' significa: 'Inspiré fe en mi mente pensando: "Esta estupa es ciertamente el receptáculo de las reliquias en las que residen las cualidades del Omnisciente"'. ๑๒๐๕. น มาสิ ทานนฺติ เม มยา กตํ ทานํ นาสิ นาโหสิ. กสฺมา ปน? น จ เมตฺถิ ทาตุนฺติ เม มม ปริคฺคหภูตํ ทานํ ทาตุํ น อตฺถิ, น กิญฺจิ เทยฺยวตฺถุ วิชฺชติ, ปเร จ โข สตฺเต ตตฺถ ทาเน สมาทเปสึ. ‘‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสิ’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ ปเรสนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปูเชถ นนฺติอาทิ สมาทปนาการทสฺสนํ, ตํ ธาตุนฺติ โยชนา. เอวํ กิราติ กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ. 1205. 'No hubo una ofrenda' (na māsi dānanti) significa que no hubo una ofrenda realizada por mí. ¿Por qué? 'Porque no tenía nada que dar' significa que no poseía ningún objeto de donación para ofrecer, no disponía de ninguna cosa material; sin embargo, insté a otros seres a realizar esa ofrenda. En algunos textos se lee 'insté a otros en ello'; allí 'paresanti' debe entenderse como el objeto directo en caso genitivo. Las palabras '¡Honren eso!' y demás muestran la manera en que los instaba, con la construcción 'honren esa reliquia'. En la expresión 'así se dice' (evaṃ kirā), la palabra 'kira' denota algo que se ha escuchado por tradición. ๑๒๐๖. น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ ตสฺส ตทา สุเมธํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ปริกฺขยํ นาธิคจฺฉึ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสสํ ปจฺจนุโภมีติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. 1206. 'No alcancé el agotamiento de ese mérito' (na tassa puññassa khayampi ajjhagaṃ) significa que no he llegado al final de la acción meritoria realizada en aquel entonces dedicada al Bienaventurado Sumedha; muestra que todavía estoy experimentando el remanente del resultado de esa misma acción. Lo que no se ha explicado aquí debe entenderse como de fácil comprensión, siguiendo el método ya mencionado anteriormente. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. La explicación del Palacio de Múltiples Colores ha terminado. ๙. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา 9. Explicación del Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna อลงฺกโต [Pg.303] มฏฺฐกุณฺฑลีติ มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก พฺราหฺมโณ อทฺโธ มหทฺธโน มหาโภโค อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, อทานโต เอว ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ติ ปญฺญายิตฺถ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ ลุทฺธภาเวน จ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ. มฏฺฐกุณฺฑลํ นาม อตฺตโน ปุตฺตญฺจ สิกฺขาเปสิ ‘‘ตาต, ตยา สมโณ โคตโม ตสฺส สาวกา จ น อุปสงฺกมิตพฺพา น ทฏฺฐพฺพา’’ติ. โสปิ ตถา อกาสิ. อถสฺส ปุตฺโต คิลาโน อโหสิ, พฺราหฺมโณ ธนกฺขยภเยน เภสชฺชํ น กาเรสิ, โรเค ปน วฑฺฒิเตว เวชฺเช ปกฺโกสิตฺวา ทสฺเสสิ. เวชฺชา ตสฺส สรีรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อเตกิจฺโฉ’’ติ ตํ ญตฺวา อปกฺกมึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺเต อพฺภนฺตเร มเต นีหรณํ ทุกฺข’’นฺติ ปุตฺตํ พหิทฺวารโกฏฺฐเก นิปชฺชาเปสิ. El Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna comienza con las palabras 'Ataviado con aretes pulidos'. ¿Cuál es su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, vivía en Sāvatthī un brahmán rico, de gran fortuna y posesiones, pero sin fe, sin devoción, con una visión errónea, que no daba nada a nadie; debido a su total falta de generosidad, era conocido como 'Adinnapubbaka' (El que nunca ha dado). Debido a su visión errónea y a su avaricia, no deseaba ver ni al Tathāgata ni a los discípulos del Tathāgata. Instruyó a su propio hijo, llamado Maṭṭhakuṇḍalī, diciéndole: 'Querido, no debes acercarte ni ver al asceta Gotama ni a sus discípulos'. Él así lo hizo. Entonces su hijo enfermó; el brahmán, por temor a perder su riqueza, no hizo que lo trataran con medicinas; sin embargo, cuando la enfermedad empeoró, llamó a los médicos para que lo examinaran. Los médicos, tras observar su cuerpo y comprendiendo que era incurable, se marcharon. El brahmán pensó: 'Si el muchacho muere dentro de la casa, sacarlo será una molestia', por lo que hizo que acostaran a su hijo en el pórtico exterior. ภควา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวํ ขีณายุกํ ตทเหว จวนธมฺมํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺส กมฺมํ กโตกาสํ. ‘‘สเจ ปนาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, โส มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปิตรํ อาฬาหเน โรทมานํ อุปคนฺตฺวา สํเวเชสฺสติ, เอวํ โส จ ตสฺส ปิตา จ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, มหาชนกาโย สนฺนิปติสฺสติ ตตฺถ มยา ธมฺเม เทสิเต มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน ญตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวสฺส ปิตุ เคหสมีเป ฐตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา ทิสฺวา มาณโว ‘‘กิเมต’’นฺติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ ทฺวตฺตึสาย มหาปุริสลกฺขเณหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ พฺยามปฺปภาย เกตุมาลาย จ วิชฺโชตมานํ อนุปมาย พุทฺธสิริยา อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน วิโรจมานํ. ทิสฺวา ตสฺส เอตทโหสิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข ภควา อิธานุปฺปตฺโต, ยสฺสายํ รูปสมฺปทา อตฺตโน เตชสา สูริยมฺปิ อภิภวติ, กนฺตภาเวน จนฺทิมํ, อุปสนฺตภาเวน [Pg.304] สพฺเพปิ สมณพฺราหฺมเณ, อุปสเมน นาม เอตฺเถว ภวิตพฺพํ, อยเมว จ มญฺเญ อิมสฺมึ โลเก อคฺคปุคฺคโล, มเมว จ อนุกมฺปาย อิธานุปฺปตฺโต’’ติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต ปสนฺนจิตฺโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห นิปชฺชิ. ตํ ทิสฺวา ภควา ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตเกน สคฺคูปปตฺติยา’’ติ ปกฺกามิ. El Bienaventurado, habiéndose levantado de su meditación en la Gran Compasión (Mahākaruṇāsamāpatti) al amanecer, observó el mundo y vio al joven Maṭṭhakuṇḍalī, cuya vida estaba agotada y que ese mismo día estaba destinado a morir. Vio también que el karma de este joven, capaz de conducirlo al infierno, podía ser transformado si se le daba la oportunidad. El Buda pensó: «Si voy allí, él sentirá devoción en su corazón hacia mí, renacerá en el mundo de los devas y, tras acercarse a su padre que llora en el cementerio, le provocará una sensación de urgencia espiritual (saṃvega). Así, tanto él como su padre vendrán a mi presencia; se reunirá una gran multitud y, cuando yo les enseñe el Dhamma, habrá una gran realización de las Cuatro Nobles Verdades». Habiendo comprendido esto, al llegar la mañana, se vistió sus mantos, tomó su cuenco y, acompañado por una gran asamblea de monjes, entró en Sāvatthī para pedir limosna. Deteniéndose cerca de la casa del padre de Maṭṭhakuṇḍalī, emitió los rayos de luz búdica de seis colores. Al verlos, el joven se preguntó: «¿Qué es esta luz?», y mirando hacia un lado y otro, vio al Bienaventurado, quien poseía sus facultades controladas, protegidas y pacíficas, resplandeciendo con las treinta y dos marcas de un gran hombre y las ochenta marcas menores, envuelto en un aura de una braza de extensión y una corona de rayos (ketumālā), brillando con una gloria búdica incomparable y una potencia inconcebible. Al verlo, pensó: «Ciertamente, el Bienaventurado Buda ha llegado aquí; la perfección de su forma física supera al sol por su propio esplendor, a la luna por su hermosura y a todos los ascetas y brahmanes por su serenidad. La verdadera paz solo puede encontrarse en este Buda. Creo que él es el ser supremo en este mundo y ha venido aquí por compasión hacia mí». Experimentando un gozo y alegría inmensos (pītisomanassa) que impregnaron todo su cuerpo continuamente mediante la meditación en el Buda, y con el corazón lleno de fe, juntó sus manos en señal de reverencia (añjali) mientras permanecía acostado. Al verlo, el Bienaventurado pensó: «Esto es suficiente para que él renazca en los cielos», y se marchó. โสปิ ตํ ปีติโสมนสฺสํ อวิชหนฺโตว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ปิตา ปนสฺส สรีรสกฺการํ กริตฺวา ทุติยทิวเส ปจฺจูสเวลายํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ‘‘หา หา มฏฺฐกุณฺฑลิ, หา หา มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ ปริเทวมาโน อาฬาหนํ อนุปริกฺกมนฺโต โรทติ. เทวปุตฺโต อตฺตโน วิภวสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิธาคโต กิญฺจ กมฺมํ กตฺวา’’ติ อุปธาเรนฺโต อตฺตโน ปุริมตฺตภาวํ ญตฺวา ตตฺถ จ มรณกาเล ภควติ ปวตฺติตํ จิตฺตปฺปสาทํ มโนหรํ อญฺชลิกรณมตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา ภควนฺโต’’ติ สาติสยํ ตถาคเต สญฺชาตปฺปสาทพหุมาโน ‘‘อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมโณ นุ โข กึ กโรตี’’ติ อุปธาเรนฺโต อาฬาหเน โรทมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุพฺเพ เภสชฺชมตฺตมฺปิ อกตฺวา อิทานิ นิรตฺถกํ อาฬาหเน โรทติ, หนฺท นํ สํเวเชตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา มฏฺฐกุณฺฑลีรูเปน โรทมาโน ‘‘หา หา จนฺท, หา หา สูริยา’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ปิตุ สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ มฏฺฐกุณฺฑลี อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ – Aquel joven, sin abandonar ese gozo y alegría, falleció y renació en un palacio celestial de doce leguas (yojanas) en el cielo de Tāvatiṃsa. Su padre, después de realizar las honras fúnebres del cuerpo, fue al cementerio al día siguiente al amanecer y, lamentándose, caminaba alrededor del lugar gritando: «¡Ay, Maṭṭhakuṇḍalī! ¡Ay, mi querido hijo Maṭṭhakuṇḍalī!», mientras lloraba amargamente. El hijo de los devas (Maṭṭhakuṇḍalī), al observar su propia opulencia y prosperidad, reflexionó: «¿De dónde he venido aquí y qué karma realicé para alcanzar este estado?». Al investigar, comprendió su existencia anterior y vio la devoción del corazón que había dirigido hacia el Bienaventurado en el momento de su muerte, consistente simplemente en el acto de juntar las manos con fe. Pensó: «¡Oh, cuán grande es el poder de los Budas, los Bienaventurados!». Lleno de una fe y respeto extraordinarios hacia el Tathāgata, se preguntó: «¿Qué estará haciendo el brahmán Adinnapubbaka?». Al verlo llorando en el cementerio, pensó: «Este padre mío, que antes no me dio ni una pizca de medicina, ahora llora inútilmente en el cementerio. Ahora mismo lo haré reflexionar y lo estableceré en las acciones meritorias». Descendiendo del mundo de los devas, adoptó la forma de Maṭṭhakuṇḍalī y, llorando con los brazos en alto, se lamentaba: «¡Ay, luna! ¡Ay, sol!», y se detuvo cerca de su padre. Entonces, el brahmán, pensando: «Este es mi hijo Maṭṭhakuṇḍalī que ha vuelto», se dirigió a él con este verso: ๑๒๐๗. 1207. ‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท; พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ, วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ. «Adornado, con aretes pulidos, portando guirnaldas y ungido con sándalo rojo; con los brazos en alto te lamentas en medio del bosque. ¿Por qué estás sufriendo, joven?». ตตฺถ อลงฺกโตติ วิภูสิโต. มฏฺฐกุณฺฑลีติ สรีรปฺปเทสสฺส อฆํสนตฺถํ มาลาลตาทโย อทสฺเสตฺวา มฏฺฐากาเรเนว กตกุณฺฑโล. อถ วา มฏฺฐกุณฺฑลีติ วิสุทฺธกุณฺฑโล, ตาเปตฺวา ชาติหิงฺคุลิกาย มชฺชิตฺวา โธวิตฺวา สูกรโลเมน มชฺชิตกุณฺฑโลติ อตฺโถ[Pg.305]. มาลธารีติ มาลํ ธาเรนฺโต, ปิฬนฺธิตมาโลติ อตฺโถ. หริจนฺทนุสฺสโทติ รตฺตจนฺทเนน สพฺพโส อนุลิตฺตคตฺโต. กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ทุกฺขิโตติ ทุกฺขปฺปตฺโต. กึทุกฺขิโตติ วา เอกเมว ปทํ, เกน ทุกฺเขน ทุกฺขิโตติ อตฺโถ. En este verso, 'alaṅkato' significa decorado. 'Maṭṭhakuṇḍalī' se refiere a quien usa aretes fabricados con una forma suave para no lastimar la piel, sin diseños toscos; o bien, aretes de oro puro, purificados al fuego, pulidos con bermellón, lavados y frotados con cerdas para que queden brillantes. 'Māladhārī' significa que lleva o viste guirnaldas de flores. 'Haricandanussado' significa que tiene el cuerpo completamente ungido con sándalo rojo. 'Kiṃ' es una partícula interrogativa. 'Dukkhito' significa que ha caído en el sufrimiento. También 'kiṃdukkhito' puede leerse como una sola palabra, significando «¿por qué dolor estás sufriendo?». อถ นํ เทวปุตฺโต อาห – Entonces, el hijo de los devas le dijo: ๑๒๐๘. 1208. ‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร, อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม; ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ, เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ. «He obtenido la estructura de un carro de oro puro y resplandeciente; pero no encuentro el par de ruedas para él. Por ese dolor, habré de abandonar mi vida». อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห – Entonces el brahmán le dijo: ๑๒๐๙. 1209. ‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ, โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ; อาจิกฺข เม ภทฺทมาณว, จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ. «Ya sean de oro, de joyas, de rubíes o de plata; dime, buen joven, y yo te proporcionaré ese par de ruedas». ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ อกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต – Al oír esto, el joven pensó: «Este hombre, que no compró medicinas para su hijo, al verme a mí —que me parezco a su hijo— llora y dice que fabricará ruedas de carro de oro y otros materiales. Está bien, lo pondré a prueba». Pensando así, preguntó: «¿De qué tamaño podrá fabricar mis ruedas?». Cuando el padre respondió: «Las haré tan grandes como desees», el joven, deseando pedir el sol y la luna, dijo: ๑๒๑๐. 1210. ‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ, จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร; โสวณฺณมโย รโถ มม, เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ. Aquel joven le dijo al brahmán: «En este cielo se ven ambos, la luna y el sol; mi carro de oro resplandecerá con ese par de ruedas». อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห – Entonces el brahmán le dijo: ๑๒๑๑. 1211. ‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว, โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ; มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ, น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ. «Ciertamente eres un necio, joven, pues anhelas lo que no se puede obtener. Creo que morirás, pues jamás obtendrás la luna y el sol». อถ [Pg.306] นํ มาณโว ‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสา’’ติ วตฺวา – Entonces el joven le dijo: «Brahmán, ¿es acaso necio quien llora por lo que es visible, o lo es más aquel que llora por lo que ya no puede verse (los muertos)?». Y añadió: ๑๒๑๒. 1212. ‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ, วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา; เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ, โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ. «El resplandor de ambos (la luna y el sol) se ve en sus trayectorias en el cielo; pero el que ha fallecido y partido no se ve. De nosotros dos, que lloramos aquí, ¿quién es el más necio?». ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา – Al oír estas palabras, el brahmán reconoció: «Lo que este joven dice es muy razonable», y admitió: ๑๒๑๓. 1213. ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว, อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร; จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ, เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. – «Dices la verdad, joven; de los que lloran aquí, yo soy ciertamente el más necio. Como un niño que llora por la luna, yo he anhelado a quien ha fallecido y partido». วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ – Tras decir esto, habiéndose liberado del pesar gracias a las palabras del joven y queriendo alabarlo, recitó estos versos: ๑๒๑๔. 1214. ‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ; วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ. «A mí, que estaba ardiendo como un fuego en el que se vierte mantequilla clarificada (ghee), tú me has refrescado como si me rociaras con agua, extinguiendo todo mi dolor». ๑๒๑๕. 1215. ‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ; โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ. «Has arrancado, ciertamente, la flecha del pesar que estaba clavada en mi corazón; tú, que has disipado en mí, afligido por la tristeza, el dolor por la muerte de mi hijo». ๑๒๑๖. 1216. ‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต; น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ. «¡Oh joven! Yo soy aquel a quien se le ha extraído la espina. Estoy calmado y en paz, libre de angustia. Tras haber escuchado tus palabras, oh joven, ya no me lamento ni lloro». ๑๒๐๘-๑๐. ตตฺถ รถปญฺชโรติ รถูปตฺถํ. น วินฺทามีติ น ลภามิ. ภทฺทมาณวาติ อาลปนํ. ปฏิปาทยามีติ สมฺปาเทตฺวา ททามิ, มา จกฺกยุคาภาเวน ชีวิตํ ชหีติ อธิปฺปาโย. อุภเยตฺถ ทิสฺสเรติ อุโภปิ เอตฺถ จนฺทสูริยา อากาเส ทิสฺสนฺติ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุภเย เอตฺถาติ วา ปทวิภาโค. 1208-10. Allí, «rathapañjaro» se refiere a la estructura o el cuerpo del carro. «Na vindāmī» significa «no obtengo». «Bhaddamāṇavā» es un vocativo. «Paṭipādayāmī» significa «habiendo completado, te lo daré»; la intención es: «no abandones la vida por el hecho de no tener un par de ruedas». «Ubhayettha dissare» significa que aquí, en el cielo, se ven tanto el sol como la luna. La letra «ya» es un conector de palabras (padasandhikaro), o bien la división de términos es «ubhaye ettha». ๑๒๑๒. คมนาคมนนฺติ ทิวเส ทิวเส โอคมนุคฺคมนวเสน จนฺทสูริยานํ คมนํ อาคมนญฺจ ทิสฺสติ. ‘‘คมโนคมน’’นฺติปิ ปาฬิ, อุคฺคมนํ โอคมนญฺจาติ [Pg.307] อตฺโถ. วณฺณธาตูติ สีติภาววิสิฏฺฐา กนฺตภาวภาสุรา, อุณฺหภาววิสิฏฺฐา ติกฺขภาวภาสุรา จ วณฺณนิภา. อุภยตฺถาติ จนฺเท สูริเย จาติ ทฺวีสุปิ วณฺณธาตุ ทิสฺสตีติ โยเชตพฺพํ. วีถิยาติ ปวตฺตนวีถิยํ อากาเส, นาควีถิยาทิวีถิยํ วา. ‘‘อุภเยตฺถา’’ติปิ ปาโฐ, อุภเย เอตฺถาติ ปทวิสนฺธิ. พาลฺยตโรติ พาลตโร อติสเยน พาโล. 1212. «Gamanāgamananti» se refiere a que día tras día se percibe el ir y venir de la luna y el sol a través de sus puestas y salidas. Existe también la lectura «gamanogamanaṃ», cuyo significado es el ascenso y el descenso. «Vaṇṇadhātū» se refiere al esplendor del color: uno deleitable y distinguido por su frescura, y otro radiante y distinguido por su calor intenso. «Ubhayatthā» debe aplicarse a ambos, el disco lunar y el solar; así debe conectarse el sentido. «Vīthiyā» se refiere al curso o camino en el cielo, como el llamado «camino de los Nagas». También existe la lectura «ubhayetthā», que se debe entender como la unión de términos «ubhaye ettha». «Bālyataro» significa más necio, extremadamente necio. ๑๒๑๓. อิมํ ปน กถํ สุตฺวา ‘‘อลพฺภนียวตฺถุํ วตาหํ ปตฺเถตฺวา เกวลํ โสกคฺคินา ฑยฺหามิ, กึ เม นิรตฺถเกน อนยพฺยสเนนา’’ติ ปฏิสงฺขาเน อฏฺฐาสิ. อถ เทวปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีรูปํ ปฏิสํหริตฺวา อตฺตโน ทิพฺพรูเปเนว อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ปน ตํ อโนโลเกตฺวา มาณวโวหาเรเนว โวหรนฺโต ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จนฺทํ วิย ทารโก รุทนฺติ จนฺทํ อภิปตฺถยํ รุทนฺโต ทารโก วิยาติ อตฺโถ. กาลกตาภิปตฺถยินฺติ กาลกตํ อภิปตฺถยึ. ‘‘อภิปตฺถย’’นฺติปิ ปาโฐ. 1213. Al escuchar estas palabras, el brahmán reflexionó: «Ciertamente, al desear algo imposible, me he quemado únicamente con el fuego del dolor. ¿De qué me sirve este sufrimiento inútil?», y así se mantuvo en la reflexión sobre el beneficio y la pérdida. Entonces el hijo del deva abandonó la forma del joven Maṭṭhakuṇḍalī y se mostró en su propia forma divina. El brahmán, mirándolo y llamándolo todavía con el apelativo de «joven», dijo: «Ciertamente dices la verdad, joven», etc. Allí, «candaṃ viya dārako rudaṃ» significa como un niño necio que llora deseando la luna. «Kālakatābhipatthayiṃ» significa que deseaba a alguien que ya había fallecido. También existe la lectura «abhipatthayaṃ». ๑๒๑๔-๕. อาทิตฺตนฺติ โสกคฺคินา อาทิตฺตํ. นิพฺพาปเย ทรนฺติ นิพฺพาปยิ ทรถํ โสกปริฬาหํ. อพฺพหีติ อุทฺธริ. 1214-5. «Ādittanti» significa ardiendo con el fuego del dolor. «Nibbāpaye daraṃ» significa que apagué la angustia o el tormento del pesar. «Abbahī» significa que extrajo. อถ พฺราหฺมโณ โสกํ วิโนเทตฺวา อตฺตโน อุปเทสทายกํ ทิพฺพรูเปน ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต – Entonces el brahmán, habiendo disipado su dolor y viendo al que le dio el consejo en su forma divina, deseando preguntar quién era, dijo: ๑๒๑๗. 1217. ‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท; โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. – «¿Eres un deva, un gandhabba, o quizás Sakka, el dador de dones en tiempos antiguos? ¿Quién eres tú o de quién eres hijo? ¿Cómo podemos conocerte?». อาห. โสปิ ตสฺส – Y él, a ese brahmán, le habló de sí mismo diciendo: «Aquel por quien lloras...». ๑๒๑๘. 1218. ‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ, ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา; สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. – «Brahmán, a aquel hijo tuyo, Maṭṭhakuṇḍalī, a quien tú mismo quemaste en la pira funeraria, y por quien te lamentas y derramas lágrimas: ese soy yo. Oh brahmán, por haber realizado una acción meritoria, he alcanzado la compañía de los Treinta y Tres (devas)». อตฺตานํ [Pg.308] กเถสิ. ตตฺถ ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสีติ ยํ ตว ปุตฺตํ มฏฺฐกุณฺฑลึ อุทฺทิสฺส โรทสิ, อสฺสูนิ มุญฺจสิ. Allí, «yaṃ kandasi yañca rodasī» se refiere a tu hijo Maṭṭhakuṇḍalī, por quien lloras y derramas lágrimas. อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห – Entonces el brahmán le dijo: ๑๒๑๙. 1219. ‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม, ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร; อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ, เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ. «No vimos que dieras ni una pequeña ni una gran ofrenda en tu propia casa, ni vimos que realizaras tal práctica del Uposatha. ¿Por qué acción has ido al mundo de los devas?». ตตฺถ ‘‘อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ นาทฺทสามา’’ติ โยชนา. Allí, la construcción del sentido es: «No vimos que realizaras tal práctica del Uposatha». อถ นํ มาณโว อาห – Entonces el joven le dijo: ๑๒๒๐. 1220. ‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน, อาตุรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน; พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ, อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ. “Estaba afligido, sufriendo y enfermo, en un estado de debilidad en mi propio hogar; (entonces) vi al Buda, libre de la mancha de las impurezas, habiendo cruzado la duda, al Sugata de sabiduría suprema. ๑๒๒๑. 1221. ‘‘สฺวาหํ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส; ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. «Yo, con la mente regocijada y el corazón lleno de fe, realicé el saludo con las manos juntas ante el Tathāgata. Por haber realizado esa acción meritoria, he alcanzado la compañía de los Treinta y Tres». ๑๒๒๐-๒๑. ตตฺถ อาพาธิโกติ อาพาธสมงฺคี. ทุกฺขิโตติ เตเนว อาพาธิกภาเวน ชาตทุกฺโข. คิลาโนติ คิลายมาโนติ อตฺโถ. อาตุรรูโปติ ทุกฺขเวทนาภิตุนฺนกาโย. วิคตรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วิติณฺณกงฺขนฺติ สพฺพโส สํสยานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉํ. อโนมปญฺญนฺติ ปริปุณฺณปญฺญํ, สพฺพญฺญุนฺติ อตฺโถ. อกรินฺติ อกาสึ. ตาหนฺติ ตํ อหํ. 1220-21. Allí, 'ābādhiko' significa dotado de aflicción. 'Dukkhito' significa sufriendo precisamente debido a esa condición de enfermo. 'Gilāno' tiene el sentido de estar enfermo. 'Āturarūpo' significa que el cuerpo está atormentado por sensaciones de dolor. 'Vigatarajaṃ' significa libre de la mancha de la pasión y demás impurezas. 'Vitiṇṇakaṅkhaṃ' significa que ha cruzado la duda por haber cortado completamente todas las incertidumbres. 'Anomapaññaṃ' significa de sabiduría perfecta, aquel que es omnisciente; este es el significado. 'Akariṃ' significa hice. 'Tāhaṃ' es la combinación de 'taṃ ahaṃ' (aquel yo). เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต – Mientras él hablaba así, todo el cuerpo del brahmán se llenó de alegría. Él, manifestando esa alegría, dijo: ๑๒๒๒. 1222. ‘‘อจฺฉริยํ [Pg.309] วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก; อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. – อาห; “¡Qué maravilloso es, en verdad, qué asombroso! ¡Tal es el fruto de un acto de reverencia! Yo también, con la mente alegre y el corazón lleno de fe, hoy mismo voy por refugio al Buda”. ตตฺถ อนภิณฺหปฺปวตฺติตาย อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ. อุภเยนปิ วิมฺหยาวหตํเยว ทสฺเสตฺวา ‘‘อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ อาห. Allí, 'acchariyaṃ' (maravilloso) se refiere a lo que es digno de un chasquido de dedos por no ocurrir con frecuencia; 'abbhutaṃ' (asombroso) por no haber ocurrido antes. Habiendo mostrado con ambos términos que esto provoca asombro, dijo: “Yo también, con la mente alegre y el corazón lleno de fe, hoy mismo voy por refugio al Buda”. อถ นํ เทวปุตฺโต สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยเชนฺโต – Entonces, el hijo de los devas, instándolo a tomar refugio y a observar los preceptos, dijo: ๑๒๒๓. 1223. ‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ, ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต; ตเถว สิกฺขาย ปทานิ ปญฺจ, อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ. «Hoy mismo busca refugio en el Buda, en el Dhamma y en el Sangha con un corazón lleno de fe. Del mismo modo, asume y practica los cinco preceptos de entrenamiento de manera íntegra e ininterrumpida». ๑๒๒๔. 1224. ‘‘ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ; อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ, สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. – «Abstente pronto de quitar la vida; evita tomar lo que no es dado en este mundo. No bebas embriagantes, no digas mentiras y mantente satisfecho con tu propia esposa». คาถาทฺวยมาห. Dijo estos dos versos. ๑๒๒๓. ตตฺถ ตเถวาติ ยถา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ปสนฺนจิตฺโต ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ วชาหิ. ยถา วา ปสนฺนจิตฺโต รตนตฺตยํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘อยํ เอกํสโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ หิตสุขาวโห’’ติ ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาย อธิสีลสิกฺขาย ปทานิ โกฏฺฐาสภูตานิ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย วา อุปายภูตานิ ปญฺจสีลานิ อวิโกปนโต จ อสํกิลิสฺสนโต จ อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ, สมาทาย วตฺตสฺสูติ อตฺโถ. 1223. Allí, 'tatheva' (asimismo) significa que así como con el corazón lleno de fe fuiste por refugio al Buda pensando “el Bendito es el Sammasambuddha”, del mismo modo ve por refugio al Dhamma y al Sangha con el corazón lleno de fe, pensando “el Dhamma está bien proclamado y el Sangha ha practicado rectamente”. O bien: así como con el corazón lleno de fe fuiste por refugio a las Tres Joyas, del mismo modo asume los cinco preceptos —que son partes de la educación en la virtud superior (adhisīla-sikkhā) o medios para la educación en la mente y la sabiduría superiores—, los cuales traen bienestar y felicidad tanto en esta vida como en la futura, manteniéndolos sin violar y sin manchar; el sentido es: “asúmelos y practícalos”. เอวํ เทวปุตฺเตน สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยชิโต พฺราหฺมโณ ตสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต – Siendo así instado por el hijo de los devas a tomar refugio y observar los preceptos, el brahmán, aceptando sus palabras con la máxima reverencia: ๑๒๒๕. 1225. ‘‘อตฺถกาโมสิ [Pg.310] เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต; กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ. – «¡Oh Yakkha! Tú deseas mi bienestar; ¡oh Deva! tú deseas mi beneficio. Seguiré tus palabras; tú eres mi maestro». คาถํ วตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหนฺโต – Habiendo dicho este verso y estableciéndose en esa enseñanza: ๑๒๒๖. 1226. ‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ; สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ. «Busco refugio en el Buda, y también en el supremo Dhamma; y voy por refugio al Sangha del Dios entre los hombres». ๑๒๒๗. 1227. ‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ; อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. – «Me abstengo pronto de quitar la vida; evito tomar lo que no es dado en este mundo. No bebo embriagantes ni digo mentiras, y estaré satisfecho con mi propia esposa». คาถาทฺวยมาห. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว. Dijo estos dos versos. Eso también es fácil de comprender. ตโต เทวปุตฺโต ‘‘กตํ มยา พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ, อิทานิ สยเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายิ. พฺราหฺมโณปิ โข ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน เทวตาย จ โจทิยมาโน ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ วิหาราภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เอตฺตกํ กาลํ ตถาคตํ อนุปสงฺกมิตฺวา อชฺช ปุตฺตโสเกน อุปสงฺกมติ, กีทิสี นุ โข ธมฺมเทสนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อนุพนฺธิ. Después de esto, el hijo de los devas pensó: “He cumplido con lo que debía hacerse por el brahmán; ahora él mismo se acercará al Bendito”, y desapareció allí mismo. El brahmán, por su parte, habiendo desarrollado gran fe y estima por el Bendito, y siendo impulsado por la deidad, se dirigió hacia el monasterio pensando: “Me acercaré al asceta Gotama”. Al verlo, la gran multitud pensó: “Este brahmán Adinnapubbaka, que no se acercó al Tathāgata durante tanto tiempo, hoy se acerca debido al dolor por su hijo; ¿cómo será la enseñanza del Dhamma?”, y lo siguieron. พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห ‘‘สกฺกา นุ โข โภ โคตม กิญฺจิ ทานํ อทตฺวา สีลํ วา อรกฺขิตฺวา เกวลํ ตุมฺเหสุ ปสาทมตฺเตน สคฺเค นิพฺพตฺติตุ’’นฺติ. ‘‘นนุ, พฺราหฺมณ, อชฺช ปจฺจูสเวลายํ มฏฺฐกุณฺฑลินา เทวปุตฺเตน อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติการณํ ตุยฺหํ กถิก’’นฺติ ภควา อโวจ. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลีเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ทิสฺสมานรูโป วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ตสฺสํ ปริสติ เตน เทวปุตฺเตน กตสุจริตํ กเถตฺวา ปริสาย จิตฺตกลฺลตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ อกาสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต จ พฺราหฺมโณ จ สนฺนิปติตปริสา จาติ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ. El brahmán se acercó al Bendito, intercambió saludos cordiales y le dijo: “¿Es posible, Honorable Gotama, renacer en el cielo simplemente por la fe en ustedes, sin haber dado ninguna ofrenda ni haber guardado la virtud?”. El Bendito dijo: “Brahmán, ¿no te contó hoy al amanecer el hijo de los devas Maṭṭhakuṇḍalī la causa de su propio renacimiento en el mundo celestial?”. En ese momento, el hijo de los devas Maṭṭhakuṇḍalī llegó junto con su mansión celestial, con una forma visible, descendió de la mansión, rindió homenaje al Bendito y se quedó a un lado con las manos en actitud de reverencia. Entonces el Bendito, relatando ante la asamblea la buena conducta realizada por ese hijo de los devas, y conociendo la receptividad de la mente de la asamblea, impartió la enseñanza del Dhamma que los Budas descubren por sí mismos (las Cuatro Nobles Verdades). Al final de la enseñanza, el hijo de los devas, el brahmán y la multitud reunida —ochenta y cuatro mil seres— alcanzaron la realización del Dhamma. Aquí termina la historia de Maṭṭhakuṇḍalī. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. El comentario sobre la mansión de Maṭṭhakuṇḍalī ha concluido. ๑๐. เสรีสกวิมานวณฺณนา 10. Comentario sobre la Mansión de Serīsaka สุโณถ [Pg.311] ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จาติ เสรีสกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ สมฺปตฺโต. ตตฺถ ปายาสิราชญฺญํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ วิปรีตคฺคาหโต วิเวเจตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุญฺญปสุโต หุตฺวา สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ เทนฺโต ตตฺถ อกตปริจยตาย อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน สุญฺเญ เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. Escuchad la historia del yakkha y de los comerciantes en el Serīsakavimāna. ¿Cuál es su origen? Tras el parinibbāna del Bienaventurado, el venerable Kumāra Kassapa llegó a la ciudad de Setabya acompañado de quinientos monjes. Allí, se encontró con el soberano Pāyāsi, quien acudió a su presencia; el venerable lo liberó de su visión errónea y lo estableció en la visión correcta. A partir de entonces, dedicado a la realización de méritos, mientras ofrecía dádivas a ascetas y brahmanas, debido a su falta de hábito y familiaridad en la práctica, dio limosnas sin el debido respeto. Posteriormente, al morir, renació en el reino de los Cuatro Grandes Reyes, en una mansión desierta llamada Serīsaka. อตีเต กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอโก ขีณาสวตฺเถโร อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา พหิคาเม เทวสิกํ เอกสฺมึ ปเทเส ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา เอโก โคปาลโก ‘‘อยฺโย สูริยาตเปน กิลมตี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต จตูหิ สิรีสถมฺเภหิ สาขามณฺฑปํ กตฺวา อทาสิ, มณฺฑปสฺส สมีเป สิรีสรุกฺขํ โรเปสีติ จ วทนฺติ. โส กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน จาตุมหาราชิเกสุ นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุริมกมฺมสฺส สูจกํ วิมานทฺวาเร สิรีสวนํ นิพฺพตฺติ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ สพฺพกาลํ อุปโสภมานํ, เตน ตํ วิมานํ ‘‘เสรีสก’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. โส จ เทวปุตฺโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ยสตฺเถรสฺส จตูสุ วิมลาทีสุ คิหิสหาเยสุ ควมฺปติ นาม หุตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุพฺพาจิณฺณวเสน ตํ สุญฺญวิมานํ ทิสฺวา อภิณฺหํ ทิวาวิหารํ คจฺฉติ. Se cuenta que en el pasado, en la época del Buda Kassapa, un anciano que había extinguido sus impurezas (khīṇāsava), tras pedir limosna en una aldea, realizaba diariamente su comida en un lugar fuera de ella. Al verlo, un pastor de vacas, con el corazón lleno de fe pensando: «El noble sufre por el calor del sol», construyó un pabellón de ramas con cuatro pilares de madera de sirīsa y se lo ofreció; también dicen que plantó un árbol de sirīsa cerca del pabellón. Al morir, debido a ese acto meritorio, renació entre los dioses de los Cuatro Grandes Reyes. Como indicio de su acción pasada, en la puerta de su mansión surgió un bosque de sirīsa, embellecido en todo momento con flores dotadas de color y fragancia; por ello, esa mansión fue conocida como «Serīsaka». Ese joven de los dioses, transcurriendo un intervalo entre budas (buddhantara) deambulando entre dioses y humanos, renació en el tiempo de la aparición de nuestro Buda como Gavampati, uno de los cuatro amigos laicos de Yasa Thera, junto a Vimala y otros. Tras establecerse en el estado de Arahant mediante la enseñanza del Bienaventurado, al ver aquella mansión desierta por la fuerza de su hábito anterior, acudía allí frecuentemente para su descanso diurno. โส อปรภาเค ปายาสิเทวปุตฺตํ ตตฺถ ทิสฺวา ‘‘โกสิ ตฺวํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปายาสิราชญฺโญ อิธูปปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ ตฺวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน กถมิธูปปนฺโน’’ติ อาห. อถ นํ ปายาสิเทวปุตฺโต ‘‘อยฺเยนมฺหิ กุมารกสฺสปตฺเถเรน มิจฺฉาทสฺสนโต วิเวจิโต, ปุญฺญกิริยานํ อสกฺกจฺจการิตาย ปน สุญฺเญ วิมาเน นิพฺพตฺโต. สาธุ, ภนฺเต, มนุสฺสโลกํ คตกาเล มม ปริชนสฺส อาโรเจถ [Pg.312] ‘ปายาสิราชญฺโญ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา สุญฺญํ เสรีสกวิมานํ อุปปนฺโน, ตุมฺเห ปน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา จิตฺตํ ปณิทหถา’’ติ. เถโร ตสฺสานุกมฺปาย ตถา อกาสิ. เตปิ เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ตถา จิตฺตํ ปณิธาย ปุญฺญานิ กตฺวา เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺตึสุ. เสรีสกเทวปุตฺตํ ปน เวสฺสวณมหาราชา มรุภูมิยํ ฉายูทกรหิเต มคฺเค มคฺคปฏิปนฺนานํ มนุสฺสานํ อมนุสฺสปริปนฺถ โมจนตฺถํ มคฺครกฺขกํ ฐเปสิ. Posteriormente, el anciano Gavampati vio allí al joven de los dioses Pāyāsi y le preguntó: «¿Quién eres tú, amigo?». Él respondió: «Señor, soy el soberano Pāyāsi, renacido aquí». Ante esto, el anciano dijo: «¿Acaso no tenías una visión errónea y una percepción distorsionada? ¿Cómo es que has renacido aquí?». Entonces Pāyāsi le dijo: «Señor, fui liberado de la visión errónea por el venerable anciano Kumāra Kassapa; sin embargo, debido a que realicé actos meritorios sin el debido respeto, renací en esta mansión desierta. Por favor, señor, cuando regrese al mundo de los humanos, informe a mis familiares: “El soberano Pāyāsi dio limosnas sin respeto y renació en la desierta mansión Serīsaka; vosotros, en cambio, realizad méritos con respeto y dirigid vuestra mente para renacer allí”». El anciano, por compasión hacia él, así lo hizo. Ellos también, al oír las palabras del anciano, habiendo dirigido así sus mentes y realizado méritos, renacieron en la mansión Serīsaka. Por otro lado, el gran rey Vessavaṇa designó al joven de los dioses Serīsaka como guardián del camino en un desierto carente de sombra y agua, para liberar a los humanos que transitaban por allí de los peligros de los seres no humanos. อถ อปเรน สมเยน องฺคมคธวาสิโน วาณิชา สกฏสหสฺสํ ภณฺฑสฺส ปูเรตฺวา สินฺธุโสวีรเทสํ คจฺฉนฺตา มรุกนฺตาเร ทิวา อุณฺหภเยน มคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา รตฺตึ นกฺขตฺตสญฺญาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา อญฺญํ ทิสํ อคมํสุ. เตสํ อนฺตเร เอโก อุปาสโก อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลสมฺปนฺโน อรหตฺตปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานตฺถํ วณิชฺชาย คโต. ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต เสรีสกเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ทสฺเสตฺวา จ ปน ‘‘กสฺมา ตุมฺเห อิมํ ฉายูทกรหิตํ วาลุกากนฺตารํ ปฏิปนฺนา’’ติ ปุจฺฉิ. เต จสฺส ตตฺถ อตฺตโน อาคตปฺปการํ กเถสุํ, ตทตฺถทีปนา เทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ วจนปฏิวจนคาถา โหนฺติ. อาทิโต ปน ทฺเว คาถา ตาสํ สมฺพนฺธทสฺสนตฺถํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ ฐปิตา – Más tarde, en otra ocasión, unos comerciantes residentes de Aṅga y Magadha, habiendo llenado mil carretas con mercancías, se dirigían a la región de Sindhu-Sovīra. Al cruzar el desierto, por temor al calor durante el día, no emprendieron el camino, sino que lo hicieron de noche guiándose por las estrellas. Habiéndose extraviado, se dirigieron hacia otra dirección. Entre ellos había un seguidor laico lleno de fe y devoción, dotado de virtud y con las condiciones necesarias para alcanzar el estado de Arahant, que viajaba por negocios para sustentar a sus padres. Para favorecerlo, el joven de los dioses Serīsaka se mostró a sí mismo junto con su mansión. Tras mostrarse, preguntó: «¿Por qué habéis emprendido este camino a través de este desierto de arena carente de sombra y agua?». Ellos le explicaron cómo habían llegado allí. Los versos de preguntas y respuestas entre el joven de los dioses y los comerciantes esclarecen ese significado. Al principio, los recopiladores del Dhamma incluyeron dos versos para mostrar la conexión de los hechos: ๑๒๒๘. 1228. ‘‘สุโณถ ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จ, สมาคโม ยตฺถ ตทา อโหสิ; ยถา กถํ อิตริตเรน จาปิ, สุภาสิตํ ตญฺจ สุณาถ สพฺเพ. «Escuchad el encuentro que tuvo lugar entonces entre el Yakkha y los mercaderes; escuchad todos esa conversación bien dicha que ocurrió entre ellos». ๑๒๒๙. 1229. ‘‘โย โส อหุ ราชา ปายาสิ นาม, ภุมฺมานํ สหพฺยคโต ยสสฺสี; โส โมทมาโนว สเก วิมาเน, อมานุโส มานุเส อชฺฌภาสี’’ติ. «Aquel que fue el rey llamado Pāyāsi, alcanzó la compañía de los devas de la tierra y posee gran séquito. Él, regocijándose en su propio palacio celestial, siendo un ser no humano, habló a los hombres». ๑๒๒๘-๙. ตตฺถ สุโณถาติ สวนาณตฺติกวจนํ. ยํ มยํ อิทานิ ภณาม, ตํ สุโณถาติ. ยกฺขสฺสาติ เทวสฺส. เทโว หิ มนุสฺสานํ เอกจฺจานํ [Pg.313] เทวานญฺจ ปูชนียภาวโต ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. อปิจ สกฺโกปิ จตฺตาโร มหาราชาโนปิ เวสฺสวณปาริสชฺชาปิ ปุริโสปิ ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๓) สกฺโก ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. ‘‘จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา’’ติอาทีสุ มหาราชาโน. ‘‘สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๖) เวสฺสวณปาริสชฺชา. ‘‘เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๘๒) ปุริโส. อิธ ปน เวสฺสวณปาริสชฺโช อธิปฺเปโต. วาณิชาน จาติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา วุตฺตํ. สมาคโมติ สโมธานํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วณฺณุปเถ. ตทาติ ตสฺมึ มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา คมนกาเล. อิตริตเรน จาปีติ อิตรีตรญฺจาปิ, อิทํ ยถาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เสรีสกเทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ ตทา ยตฺถ สมาคโม อโหสิ, ตํ สุโณถ, ยถา วาปิ เตหิ อญฺญมญฺญํ สุภาสิตํ สุลปิตํ กถํ ปวตฺติตํ, ตญฺจ สพฺเพ โอหิตจิตฺตา สุณาถาติ. ภุมฺมานนฺติ ภุมฺมเทวานํ. 1228-9. Allí, la expresión 'suṇotha' (escuchad) es una palabra que indica una orden de audición. El sentido es: 'Escuchad ahora aquellas palabras que nosotros decimos'. 'Yakkhassa' significa del deva. En efecto, a un deva se le llama 'yakkha' por el hecho de ser digno de ser venerado por los seres humanos y por algunos otros devas. Además, Sakka, los Cuatro Grandes Reyes, los seguidores de Vessavaṇa e incluso un hombre también son llamados 'yakkha'. Así, en pasajes como: 'Ciertamente, este yakkha vive muy negligente, desearía yo conmover a este yakkha', etc., se llama 'yakkha' a Sakka. En frases como: 'Cuatro yakkhas con espadas en mano', etc., se refiere a los Grandes Reyes. En pasajes como: 'Hay, Venerable, poderosos yakkhas que no tienen fe en el Bienaventurado', etc., se refiere a los seguidores del rey Vessavaṇa. En: 'Por esto ocurre la purificación del yakkha', etc., se refiere a un hombre. Pero en este contexto, se refiere a Pāyāsi Deva, un seguidor de Vessavaṇa. La palabra 'vāṇijāna ca' se expresa eliminando el sonido nasal (anunāsika) para facilitar la métrica de la estrofa. 'Samāgamo' significa el encuentro. 'Yattha' significa en aquel desierto de arena. 'Tadā' se refiere al tiempo en que andaban extraviados en el camino. 'Itaritarena cāpī' debe conectarse con la palabra 'yathā'. El significado aquí es este: 'Escuchad sobre aquel encuentro que ocurrió en ese desierto entre el hijo de los devas Serīsaka y los mercaderes, y escuchad todos con atención cómo se desarrolló entre ellos esa conversación bien dicha y bien expresada'. 'Bhummānaṃ' significa de los devas terrestres. อิทานิ ยกฺขสฺส ปุจฺฉาคาถาโย โหนฺติ – Ahora se presentan las estrofas de las preguntas del Yakkha a los mercaderes: ๑๒๓๐. 1230. ‘‘วงฺเก อรญฺเญ อมนุสฺสฏฺฐาเน, กนฺตาเร อปฺโปทเก อปฺปภกฺเข; สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, วงฺกํภยา นฏฺฐมนา มนุสฺสา. «En el bosque intrincado, lugar de seres no humanos, en el desierto sin agua y sin alimento, en medio de un camino de arena muy difícil de transitar, los hombres estaban con el corazón confundido por el temor al extravío». ๑๒๓๑. 1231. ‘‘นยิธ ผลา มูลมยา จ สนฺติ, อุปาทานํ นตฺถิ กุโตธ ภกฺโข; อญฺญตฺร ปํสูหิ จ วาลุกาหิ จ, ตตฺตาหิ อุณฺหาหิ จ ทารุณาหิ จ. «Aquí no hay frutos ni raíces, no hay sustento; ¿de dónde habría alimento? En este desierto no hay nada más que polvo y arena, ardiente, caliente y terrible». ๑๒๓๒. 1232. ‘‘อุชฺชงฺคลํ ตตฺตมิวํ กปาลํ, อนายสํ ปรโลเกน ตุลฺยํ; ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ, ภูมิปฺปเทโส อภิสตฺตรูโป. «Este lugar es una tierra estéril, como un cuenco de hierro candente, que destruye la vida y es comparable al infierno. Este antiguo hogar de seres feroces parece una región maldita por los sabios de antaño». ๑๒๓๓. 1233. ‘‘อถ [Pg.314] ตุมฺเห เกน วณฺเณน, กิมาสมานา อิมํ ปเทสญฺหิ; อนุปวิฏฺฐา สหสา สเมจฺจ, โลภา ภยา อถ วา สมฺปมูฬฺหา’’ติ. «Entonces, ¿por qué razón y qué es lo que esperáis al entrar en esta región? ¿Habéis entrado de repente por una coincidencia de causas, por codicia, por miedo, o tal vez porque estáis completamente extraviados?». ๑๒๓๐. ตตฺถ วงฺเกติ สํสยฏฺฐาเน. ยตฺถ ปวิฏฺฐานํ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข, มริสฺสาม นุ โข’’ติ ชีวิเต สํสโย โหติ, ตาทิเส อรญฺเญ. อมนุสฺสฏฺฐาเนติ อมนุสฺสานํ ปิสาจาทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน, มนุสฺสานํ วา อโคจรฏฺฐาเน. กนฺตาเรติ นิรุทเก อิริเณ, กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ หิ กนฺตาโร, อุทกํ คเหตฺวา ตริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อปฺโปทเก’’ติ. อปฺป-สทฺโท เหตฺถ อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๓; จูฬว. ๔๕๖) วิย. วณฺณุปถสฺส มชฺเฌติ วาลุกากนฺตารมชฺเฌติ อตฺโถ. วงฺกํภยาติ วงฺเกหิ ภีตา. วงฺเกหิ ภยํ เอเตสนฺติ ‘‘วงฺกภยา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา ‘‘วงฺกํภยา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ วาลุกากนฺตารปเวสนโต ปุพฺเพ เตสํ อุปฺปนฺนภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. นฏฺฐมนาติ มคฺคสติวิปฺปวาเสน นฏฺฐมานสา, มคฺคมูฬฺหาติ อตฺโถ. มนุสฺสาติ เตสํ อาลปนํ. 1230. Allí, 'vaṅke' significa en un lugar de incertidumbre; en una selva tal que, para quienes entran en ella, surge la duda sobre su propia vida: '¿Viviremos o moriremos?'. 'Amanussaṭṭhāne' significa un lugar donde transitan seres no humanos como los pisācas, o un lugar fuera del alcance de los hombres. 'Kantāre' significa un páramo sin agua; se llama 'kantāro' porque es un lugar por donde se debe transportar el agua para poder cruzarlo. Por ello dice: 'appodake' (de poca agua). La palabra 'appa' tiene aquí un sentido de inexistencia, como en las expresiones 'appiccho appanigghoso' (sin deseos, sin ruidos). 'Vaṇṇupathassa majjhe' significa en medio del desierto de arena. 'Vaṅkaṃbhayā' significa temerosos de los peligros. Cuando se debería decir 'vaṅkabhayā', se dice 'vaṅkaṃbhayā' con sonido nasal por razones métricas. Esto se dice refiriéndose al temor que les surgió antes de entrar al desierto de arena. 'Naṭṭhamanā' significa con la mente perdida debido a la pérdida de la memoria del camino, es decir, extraviados. 'Manussā' es el vocativo para dirigirse a ellos. ๑๒๓๑. อิธาติ อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร. ผลาติ อมฺพชมฺพุตาลนาฬิเกราทิผลานิ น สนฺตีติ โยชนา. มูลมยา จาติ มูลานิเยว มูลมยา, วลฺลิกนฺทาทีนิ สนฺธาย วทติ. อุปาทานํ นตฺถีติ กิญฺจาปิ กิญฺจิ ภกฺขํ นตฺถิ, อุปาทานํ วา อินฺธนํ, อคฺคิสฺส อินฺธนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต เกน การเณน อิธ มรุกนฺตาเร ภกฺโข สิยาติ อตฺโถ. ยํ ปน อตฺถิ ตตฺถ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญตฺร ปํสูหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. 1231. 'Idha' significa en este desierto de arena. 'Phalā' indica que no existen frutos como mangos, jambul, palma o coco. 'Mūlamayā' se refiere a las raíces y bulbos. 'Upādānaṃ natthi' significa que no hay absolutamente ningún alimento; o bien, 'upādāna' significa combustible, indicando que no hay ni siquiera leña para el fuego; el sentido es: ¿por qué razón habría alimento en este desierto de arena? Para mostrar lo que sí existe allí, se dijo 'aññatra paṃsūhi' (excepto el polvo), etc. ๑๒๓๒. อุชฺชงฺคลนฺติ ชงฺคลํ วุจฺจติ ลูขธูสโร อนุทโก ภูมิปฺปเทโส, ตํ ปน ฐานํ ชงฺคลโตปิ อุกฺกํเสน ชงฺคลนฺติ อาห ‘‘อุชฺชงฺคล’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺตมิวํ กปาล’’นฺติ, ตตฺตํ อโยกปาลสทิสนฺติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ สานุนาสิกํ กตฺวา วุตฺตํ, ตตฺตมิวอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพํ. อนายสนฺติ นตฺถิ เอตฺถ อาโย สุขนฺติ อนายํ, ตโต เอว ชีวิตํ สียติ [Pg.315] วินาเสตีติ อนายสํ. อถ วา น อายสนฺติ อนายสํ. ปรโลเกนาติ นรเกน ตุลฺยํ. นรกญฺหิ สตฺตานํ เอกนฺตานตฺถตาย ปรภูโต ปฏิสตฺตุภูโต โลโกติ วิเสสโต ‘‘ปรโลโก’’ติ วุจฺจติ, สมนฺตโต อโยมยตฺตา อายสญฺจ, อิทํ ปน ตทภาวโต อนายสํ, มหโต ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ปรโลกสทิสนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘อนสฺสย’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, สุขสฺส อปฺปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณนฺติ อิทํ ฐานํ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ลุทฺทานํ ทารุณานํ ปิสาจาทีนํ อาวาสภูตํ. อภิสตฺตรูโปติ ‘‘เอวํ ลูโข โฆรากาโร โหตู’’ติ โปราเณหิ อิสีหิ สปิตสทิโส, ทินฺนสโป วิยาติ อตฺโถ. 1232. 'Ujjaṅgalaṃ': se llama 'jaṅgala' a un terreno árido, reseco y sin agua; pero este lugar es 'ujjaṅgala' por ser extremadamente más árido que un 'jaṅgala' común. Por ello dice 'tattamivaṃ kapālaṃ', que significa similar a una plancha de hierro incandescente. Aquí se usa el sonido nasal por razones métricas; debe entenderse simplemente como 'tattam-iva'. 'Anāyasaṃ': se dice 'anāya' porque aquí no hay 'āyo' o felicidad, y debido a eso la vida se consume o se destruye, por lo tanto es 'anāyasa'. O bien, 'an-āyasa' significa sin hierro. 'Paralokena' significa semejante al infierno. El infierno es llamado especialmente 'paraloko' (mundo opuesto) por ser un mundo hostil y contrario al bienestar de los seres; y es 'āyasa' por estar hecho de hierro por todas partes; pero este desierto es 'anāyasa' por no tener hierro como el infierno, aunque se muestra similar al infierno por ser un lugar de origen de un gran sufrimiento. Algunos maestros leen 'anassayanti', cuyo sentido es que no es un lugar donde la felicidad pueda establecerse. 'Luddānam-āvāsam-idaṃ purāṇaṃ' significa que este lugar ha sido, desde hace mucho tiempo, la morada de seres crueles y terribles como los pisācas. 'Abhisattarūpo' significa que es como si hubiera sido maldecido por antiguos rishis, diciendo: 'que sea así de árido y de aspecto aterrador'; es como una maldición proferida. ๑๒๓๓. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กิมาสมานาติ กึ ปจฺจาสีสนฺตา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘ปเทสมฺปี’’ติ จ ปฐนฺติ, อิมมฺปิ นาม ปเทสนฺติ อตฺโถ. สหสา สเมจฺจาติ สหสา อาทีนวานิสํเส อวิจาเรตฺวา สมวาเยน อนุปวิฏฺฐา สปฺปวิฏฺฐา. โลภา ภยา อถ วา เกนจิ อนตฺถกาเมน ปโลภิตา โลภโต เกนจิ อมนุสฺสาทินา ปริปาติตา ภยา วา. อถ วา สมฺปมูฬฺหาติ มคฺควิปฺปนฏฺฐา อิมํ ปเทสํ อนุปวิฏฺฐาติ โยชนา. 1233. «Kena vaṇṇenā» significa por qué razón. «Kimāsamānā» significa qué es lo que desean o esperan. «Hi» es meramente una partícula. También se lee como «padesampī», con el sentido de «hacia este lugar». «Sahasā sameccā» significa entrar rápidamente sin reflexionar sobre los peligros y beneficios, debido a una concurrencia de causas. «Lobhā bhayā» se refiere a entrar por codicia o temor, o bien por haber sido seducidos por alguien que desea el mal, o por codicia, o impulsados por seres no humanos (amanussa) y similares, o por miedo. O bien «sampamūḷhā» significa que han entrado en este lugar tras haberse extraviado del camino; esta es la construcción gramatical. อิทานิ วาณิชา อาหํสุ – Ahora los comerciantes dijeron: ๑๒๓๔. 1234. ‘‘มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา, อาโรปยิตฺวา ปณิยํ ปุถุตฺตํ; เต ยามเส สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา. «Somos mercaderes que residen en Magadha y Anga; habiendo cargado una gran cantidad de mercancías, nos dirigimos a la tierra de Sindhu-Sovīra, deseando riqueza y buscando ganancias». ๑๒๓๕. 1235. ‘‘ทิวา ปิปาสํนธิวาสยนฺตา, โยคฺคานุกมฺปญฺจ สเมกฺขมานา; เอเตน เวเคน อายาม สพฺเพ, รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา วิกาเล. «Incapaces de soportar la sed durante el día y considerando con compasión a nuestros animales de tiro, todos avanzamos con esta rapidez, habiendo emprendido el camino en la noche, en un tiempo inusual». ๑๒๓๖. 1236. ‘‘เต [Pg.316] ทุปฺปยาตา อปรทฺธมคฺคา, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ; สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, ทิสํ น ชานาม ปมูฬฺหจิตฺตา. «Habiendo partido bajo malas condiciones, habiendo errado el camino, confundidos como ciegos y extraviados en el bosque, en medio de este desierto de arena difícil de cruzar, no conocemos la dirección hacia donde ir, con la mente sumida en la confusión». ๑๒๓๗. 1237. ‘‘อิทญฺจ ทิสฺวาน อทิฏฺฐปุพฺพํ, วิมานเสฏฺฐญฺจ ตวญฺจ ยกฺข; ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา, ทิสฺวา ปตีตา สุมนา อุทคฺคา’’ติ. «Ahora, al ver este palacio supremo nunca antes visto y al verte a ti, Yakkha, volvemos a anhelar la vida más que antes; al verte, estamos gozosos, felices y con el ánimo elevado». ๑๒๓๔. ตตฺถ มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหาติ มคธรฏฺเฐ จ องฺครฏฺเฐ จ ชาตา สํวฑฺฒา ตํนิวาสิโน สตฺเถ สตฺถสฺส จ วาหนกา สตฺถกา เจว สตฺถสามิกา จ. ปณิยนฺติ ภณฺฑํ. เตติ เต มยํ. ยามเสติ คจฺฉาม. สินฺธุโสวีรภูมินฺติ สินฺธุเทสํ โสวีรเทสญฺจ. อุทฺทยนฺติ อานิสํสํ อติเรกลาภํ. 1234. En esa estrofa, «magadhesu aṅgesu ca satthavāhā» se refiere a aquellos nacidos, criados o residentes en los reinos de Magadha y Anga, que son conductores de caravanas, tanto los que guían las carretas como los dueños de la caravana. «Paṇiyaṃ» significa mercancía. «Te» se refiere a «nosotros». «Yāmaseti» significa «vamos». «Sindhusovīrabhūmiṃ» significa a la región de Sindhu y la región de Sovira. «Uddayaṃ» significa beneficio o ganancia excedente. ๑๒๓๕. อนธิวาสยนฺตาติ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา. โยคฺคานุกมฺปนฺติ โคณาทีนํ สตฺตานํ อนุคฺคหํ. เอเตน เวเคนาติ อิมินา ชเวน, เยน ตว ทสฺสนโต ปุพฺเพ อายาม อาคตมฺห. รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนาติ รตฺติยํ มคฺคํ ปฏิปนฺนา. วิกาเลติ อกาเล อเวลายํ. 1235. «Anadhivāsayantā» significa no ser capaces de soportar. «Yoggānukampaṃ» significa favor o compasión hacia los seres como los bueyes. «Etena vegenā» significa con esta rapidez, antes de haberte visto. «Rattiṃ maggaṃ paṭipannā» significa que emprendieron el camino durante la noche. «Vikāle» significa en un momento inoportuno o fuera de hora. ๑๒๓๖. ทุปฺปยาตาติ ทุฏฺฐุ ปยาตา อปเถ คตา, ตโต เอว อปรทฺธมคฺคา. อนฺธากุลาติ อนฺธา วิย อากุลา, มคฺคชานนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน อนฺธา, ตโต เอว อากุลา, วิปฺปนฏฺฐา จ มคฺคสมฺมูฬฺหตาย. ทิสนฺติ คนฺตพฺพทิสํ, ยสฺสํ ทิสายํ สินฺธุโสวีรเทโส, ตํ ทิสํ. ปมูฬฺหจิตฺตาติ ทิสาสํสยสุมูฬฺหจิตฺตา. 1236. «Duppayātā» significa que partieron mal, yendo por un lugar que no es camino; por esa misma razón, perdieron el rumbo. «Andhākulā» significa perturbados como ciegos; ciegos debido a la ausencia del ojo de la sabiduría capaz de reconocer el camino; por eso mismo están perturbados y perdidos por la confusión respecto al rumbo. «Disaṃ» se refiere a la dirección hacia donde se debe ir, la dirección donde se encuentra la región de Sindhu-Sovira. «Pamūḷhacittā» significa con la mente totalmente confundida por la duda sobre las direcciones. ๑๒๓๗. ตวญฺจาติ ตุวญฺจ. ยกฺขาติ อาลปนํ. ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานาติ โย ‘‘อิโต ปรํ อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถี’’ติ ชีวิตสํสโย อุปฺปนฺโน, อิทานิ ตโต อุตฺตริมฺปิ ชีวิตํ อาสีสนฺตา. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ปตีตาติ ปหฏฺฐา. สุมนาติ โสมนสฺสปฺปตฺตา. อุทคฺคาติ อุทคฺคาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา. 1237. «Tavañca» significa «y a ti». «Yakkha» es un vocativo. «Tatuttariṃ jīvitamāsamānā» significa que habiendo surgido la duda sobre la vida pensando: «después de esto nuestra vida no continuará», ahora anhelan la vida incluso más allá de aquel temor. «Disvā» significa por causa de haber visto. «Patītā» significa llenos de gozo. «Sumanā» significa que han alcanzado la alegría. «Udaggā» significa con la mente elevada por una alegría exuberante. เอวํ [Pg.317] วาณิเชหิ อตฺตโน ปวตฺติยา ปกาสิตาย ปุน เทวปุตฺโต ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Así, una vez que los comerciantes expusieron su situación, el hijo de los devas (devaputta) preguntó de nuevo con dos estrofas: ๑๒๓๘. 1238. ‘‘ปารํ สมุทฺทสฺส อิมญฺจ วณฺณุํ, เวตฺตาจรํ สงฺกุปถญฺจ มคฺคํ; นทิโย ปน ปพฺพตานญฺจ ทุคฺคา, ปุถุทฺทิสา คจฺฉถ โภคเหตุ. «Por causa de la riqueza, vais a la otra orilla del océano, a este desierto de arena, a caminos transitados con cuerdas o con estacas, y a través de ríos y lugares escabrosos de las montañas, viajando por muchas regiones». ๑๒๓๙. 1239. ‘‘ปกฺขนฺทิยาน วิชิตํ ปเรสํ, เวรชฺชเก มานุเส เปกฺขมานา; ยํ โว สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ, อจฺเฉรกํ ตํ โว สุโณม ตาตา’’ติ. Queridos comerciantes, al entrar en los reinos de otros y observar a las personas que viven en diversos lugares, deseamos escuchar de ustedes cualquier maravilla que hayan oído o visto. ตสฺสตฺโถ – ปารํ สมุทฺทสฺสาติ สมุทฺทสฺส ปรตีรํ, อิมญฺจ อีทิสํ, วณฺณุํ วณฺณุปถํ เวตฺตลตา พนฺธิตฺวา อาจริตพฺพโต เวตฺตาจรํ มคฺคํ, สงฺกุเก ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา คนฺตพฺพโต สงฺกุปถํ มคฺคํ, นทิโย ปน จนฺทภาคาทิกา, ปพฺพตานญฺจ วิสมปฺปเทสาติ เอวํ ทุคฺคา ปุถุทฺทิสา โภคนิมิตฺตํ คจฺฉถ, เอวํ คจฺฉนฺตา จ ปกฺขนฺทิยาน ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปวิสิตฺวา, ปเรสํ ราชูนํ วิชิตํ ตตฺถ เวรชฺชเก วิเทสวาสิเก มนุสฺเส เปกฺขมานา คจฺฉถ, เอวํภูเตหิ โว ตุมฺเหหิ ยํ สุตํ วา อถ วา ทิฏฺฐํ วา อจฺเฉรกํ อจฺฉริยํ, ตํ โว สนฺติเก ตาตา วาณิชา สุโณมาติ อตฺตโน วิมานสฺส อจฺฉริยภาวํ เตหิ กถาเปตุกาโม ปุจฺฉติ. Su significado: «pāraṃ samuddassa» es la otra orilla del mar. «Imañca īdisaṃ vaṇṇuṃ» se refiere a este camino de arena. «Vettācaraṃ» es el camino que debe transitarse atando cuerdas de juncos. «Saṅkupathaṃ» es el camino que debe transitarse clavando estacas. «Nadiyo pana» se refiere a ríos como el Candabhāgā. «Pabbatānañca visamappadesā» son los lugares escabrosos de las montañas; así, se dirigen a muchas direcciones difíciles por el motivo de la riqueza. Y así, «pakkhandiyāna» significa tras haber avanzado e ingresado en los dominios de otros reyes, allí observan a los hombres que habitan en tierras extranjeras. «Accherakaṃ» es algo asombroso; el hijo de los devas pregunta deseando que ellos hablen sobre la naturaleza maravillosa de su propia mansión (vimāna), diciendo: «queremos escuchar de ustedes, queridos comerciantes, aquel prodigio que haya sido oído o visto por ustedes». เอวํ เทวปุตฺเตน ปุฏฺฐา วาณิชา อาหํสุ – Así, cuestionados por el hijo de los devas, los comerciantes respondieron: ๑๒๔๐. 1240. ‘‘อิโตปิ อจฺเฉรตรํ กุมาร, น โน สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ; อตีตมานุสกเมว สพฺพํ, ทิสฺวา น ตปฺปาม อโนมวณฺณํ. Oh joven deidad, nunca hemos oído ni visto nada más maravilloso que esto. Habiendo visto toda esta belleza inmaculada que trasciende lo humano, no podemos saciarnos de contemplarla. ๑๒๔๑. 1241. ‘‘เวหายสํ โปกฺขรญฺโญ สวนฺติ, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา; ทุมา จิเม นิจฺจผลูปปนฺนา, อตีว คนฺธา สุรภึ ปวายนฺติ. En el cielo hay estanques con abundantes flores y muchos lotos blancos; estos árboles están siempre cargados de frutos, y de ellos emana una fragancia divina que se difunde intensamente. ๑๒๔๒. 1242. ‘‘เวฬูริยถมฺภา [Pg.318] สตมุสฺสิตาเส, สิลาปวาฬสฺส จ อายตํสา; มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ถมฺภา อิเม โชติรสามยาเส. Hay pilares de berilo de cien codos de altura, y pilares de cristal y coral con aristas alargadas; también hay pilares de piedras preciosas veteadas junto con rubíes. Todos estos pilares están hechos de sustancias resplandecientes. ๑๒๔๓. 1243. ‘‘สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ, เตสูปริ สาธุมิทํ วิมานํ; รตนนฺตรํ กญฺจนเวทิมิสฺสํ, ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนํ. Sobre ellos se encuentra esta excelente mansión de mil pilares y poder incomparable; con muros de gemas y barandillas de oro, está magníficamente techada con láminas de oro refinado. ๑๒๔๔. 1244. ‘‘ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ สุมฏฺโฐ, ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน; ทฬฺโห จ วคฺคุ จ สุสงฺคโต จ, อตีว นิชฺฌานขโม มนุญฺโญ. Brilla como el oro purificado y es muy liso, provisto de escaleras que comunican los niveles del palacio. Es firme, hermoso, armonioso, sumamente digno de contemplar y placentero. ๑๒๔๕. 1245. ‘‘รตนนฺตรสฺมึ พหุอนฺนปานํ, ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน; มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ, อภิวนฺทิโตสิ ถุติวนฺทนาย. Dentro de la mansión de gemas abundan los alimentos y bebidas; rodeado por una multitud de ninfas celestiales y bajo el sonido de tambores y música, eres honrado con alabanzas y reverencia. ๑๒๔๖. 1246. ‘‘โส โมทสิ นาริคณปฺปโพธโน, วิมานปาสาทวเร มโนรเม; อจินฺติโย สพฺพคุณูปปนฺโน, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬินฺยา. Te regocijas deleitando a las ninfas en esta excelente y encantadora mansión; dotado de todas las virtudes e inimaginable gloria, eres como el rey Vessavana en los dominios de Nalinya. ๑๒๔๗. 1247. ‘‘เทโว นุ อาสิ อุทวาสิ ยกฺโข,อุทาหุ เทวินฺโท มนุสฺสภูโต; ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา,อาจิกฺข โก นาม ตุวํสิ ยกฺโข’’ติ. ¿Eres una deidad, un espíritu, el señor de los dioses o fuiste un ser humano? Los comerciantes de la caravana te preguntan: dinos, ¿quién eres tú, oh espíritu? ๑๒๔๐-๒. ตตฺถ [Pg.319] กุมาราติ ปฐมวเย ฐิตตฺตา เทวปุตฺตํ อาลปติ. สพฺพนฺติ เทวปุตฺตํ ตสฺส วิมานปฏิพทฺธญฺจ สนฺธาย วทติ. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. สตมุสฺสิตาเสติ สตรตนุพฺเพธา. สิลาปวาฬสฺสาติ สิลาย ปวาฬสฺส จ, สิลามยา ปวาฬมยาติ อตฺโถ. อายตํสาติ ทีฆํสา. อถ วา อายตา หุตฺวา อฏฺฐโสฬสทฺวตฺตึสาทิอํสวนฺโต. 1240-2. En esas estrofas, con el término 'kumārā', se dirige al hijo de los devas debido a que se encuentra en la primera etapa de la vida. Con 'sabbaṃ', habla refiriéndose tanto al hijo de los devas como a los placeres relacionados con su mansión celestial. 'Pokkharañño' significa estanques de lotos. 'Satamussitāse' significa de cien codos de altura. 'Silāpavāḷassa' significa de cristal y de coral; el sentido es hecho de cristal y hecho de coral. 'Āyataṃsā' significa que tiene facetas alargadas; o bien, siendo alargadas, posee ocho, dieciséis, treinta y dos, etc., facetas. ๑๒๔๒. เตสูปรีติ เตสํ ถมฺภานํ อุปริ. สาธุมิทนฺติ สุนฺทรํ อิทํ ตว วิมานํ. รตนนฺตรนฺติ รตนนฺตรวนฺตํ, ภิตฺติถมฺภโสปานาทีสุ นานาวิเธหิ อญฺเญหิ รตเนหิ ยุตฺตํ. กญฺจนเวทิมิสฺสนฺติ สุวณฺณมยาย เวทิกาย สหิตํ ปริกฺขิตฺตํ. ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนนฺติ ตปนียมเยหิ อเนกรตนมเยหิ จ ฉทเนหิ ตตฺถ ตตฺถ สุฏฺฐุ ฉาทิตํ. 1242. 'Tesūpari' significa sobre esos pilares. 'Sādhumidaṃ' significa: esta mansión tuya es excelente. 'Ratanantaraṃ' significa que posee diversas joyas; está dotada de varios otros tipos de joyas en las paredes, pilares, escaleras, etc. 'Kañcanavedimissaṃ' significa que está rodeada y provista de una barandilla hecha de oro. 'Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ' significa que está bien cubierta en varios lugares con techos hechos de oro tapanīya y de diversos tipos de joyas. ๑๒๔๔. ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทนฺติ อิทํ ตว วิมานํ เยภุยฺเยน อุตฺตตฺตชมฺพุนทภาสุรํ. สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโนติ ตสฺส จ โส โส ปเทโส สุมฏฺโฐ สุฏฺฐุ มชฺชิโต, เตหิ เตหิ อนนฺตรปาสาเทหิ โสปานวิเสเสหิ รมณีเยหิ ผลเกหิ จ ยุตฺโต. ทฬฺโหติ ถิโร. วคฺคูติ อภิรูโป สมุคฺคโต. สุสงฺคโตติ สุฏฺฐุ สงฺคตาวยโว อญฺญมญฺญานุรูปปาสาทาวยโว. อตีว นิชฺฌานขโมติ ปภสฺสรภาเวปิ อติวิย โอโลกนกฺขโม. มนุญฺโญติ มโนรโม. 1244. 'Jambonaduttattamidaṃ' significa: esta mansión tuya es mayormente resplandeciente como el oro jambonada refinado. 'Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapanno' significa que cada parte de esa mansión es muy pulida y lisa, y está dotada de diversos palacios intermedios, tipos especiales de escaleras y tablones encantadores. 'Daḷho' significa firme. 'Vaggu' significa hermoso y bien elevado. 'Susaṅgato' significa que tiene sus partes bien ensambadas, con secciones del palacio que guardan proporción entre sí. 'Atīva nijjhānakhamo' significa que, a pesar de su resplandor, es sumamente agradable a la vista. 'Manuñño' significa encantador. ๑๒๔๕. รตนนฺตรสฺมินฺติ รตนมเย, รตนภูเต วา สารภูเต วิมานสฺส อพฺภนฺตเร. พหุอนฺนปานนฺติ เปสลํ ปหูตํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วิชฺชติ, อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐติ มุทิงฺคานํ อาลมฺพรานํ อวสิฏฺฐตูริยานญฺจ สทฺเทหิ นิจฺจโฆสิโต. อภิวนฺทิโตสีติ นมสฺสิโต, โถมิโต วา อสิ. เตนาห ‘‘ถูติวนฺทนายา’’ติ. 1245. 'Ratanantarasmiṃ' significa dentro de la mansión, que está hecha de joyas, o que es como una joya, una esencia preciosa. 'Bahuannapānaṃ' significa que hay y se encuentra disponible abundante y deliciosa comida y bebida celestial; este es el significado. 'Murajaālambaratūriyaghuṭṭho' significa que resuena constantemente con los sonidos de los tambores muraja, los tambores ālambara y los demás instrumentos musicales. 'Abhivanditosi' significa que has sido venerado o elogiado. Por eso dijo: 'por medio del elogio y la veneración'. ๑๒๔๖. อจินฺติโยติ อจินฺเตยฺยานุภาโว. นฬินฺยาติ เอวํนามเก กีฬนฏฺฐาเน ยถา เวสฺสวโณ มหาราชา, เอวํ ตฺวํ โมทสีติ โยชนา. 1246. 'Acintiyo' significa que tiene un poder inimaginable. 'Naḷinyā' se refiere a un lugar de recreo de este nombre; la conexión es: 'así como el gran rey Vessavaṇa se regocija [allí], del mismo modo te regocijas tú'. ๑๒๔๗. อาสีติ [Pg.320] อสิ ภวสิ. เทวินฺโทติ สกฺโก เทวราชา. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต มนุสฺสชาติโก. ยกฺโขติ เทวาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ยกฺขภาวํ อาสงฺกนฺตา วทนฺติ. 1247. 'Āsi' significa eres o te conviertes. 'Devindo' significa Sakka, el rey de los devas. 'Manussabhūto' significa nacido entre los seres humanos, de linaje humano. Con el término 'yakkho', aunque ya han preguntado si es un deva, etc., hablan teniendo dudas sobre si es un espíritu (yakkha). อิทานิ โส เทวปุตฺโต อตฺตานํ ชานาเปนฺโต – Ahora, ese hijo de los devas, dándose a conocer a sí mismo, dijo: ๑๒๔๘. 1248. ‘‘เสรีสโก นาม อหมฺหิ ยกฺโข, กนฺตาริโย วณฺณุปถมฺหิ คุตฺโต; อิมํ ปเทสํ อภิปาลยามิ, วจนกโร เวสฺสวณสฺส รญฺโญ’’ติ. – 'Mi nombre es Serīsaka, soy un yakkha guardián de las regiones desérticas en el camino arenoso; protejo esta región y soy un ejecutor de las órdenes del rey Vessavaṇa'. อาห. ตตฺถ อหมฺหี ยกฺโขติ อหํ ยกฺโข อมฺหิ. กนฺตาริโยติ อารกฺขณตฺถํ กนฺตาเร นิยุตฺโต. คุตฺโตติ โคปโก. เตนาห ‘‘อภิปาลยามี’’ติ. Esto dijo. Allí, 'ahamhi yakkho' significa yo soy un yakkha. 'Kantāriyo' significa asignado al desierto con el propósito de protegerlo. 'Gutto' significa guardián. Por eso dijo: 'yo protejo'. อิทานิ วาณิชา ตสฺส กมฺมาทีนิ ปุจฺฉนฺตา อาหํสุ – Ahora, los mercaderes, deseando preguntar sobre sus acciones pasadas y demás, dijeron: ๑๒๔๙. 1249. ‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ; ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. '¿Fue esto obtenido por azar, o es el resultado de una transformación natural para ti? ¿Fue hecho por ti mismo, o te fue dado por los devas? Los mercaderes y jefes de caravana te preguntan: ¿cómo obtuviste este lugar encantador?'. ตตฺถ อธิจฺจลทฺธนฺติ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกํ, ยทิจฺฉกํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. ปริณามชํ เตติ นิยติสงฺคติภาวปริณตํ, กาลปริณตํ วา. สยํกตนฺติ ตยา สยเมว กตํ, เทวิทฺธิยา ตยา สยเมว นิพฺพตฺติตนฺติ อตฺโถ. อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนนฺติ ตยา อาราธิเตหิ เทเวหิ ปสาทวเสน นิสฺสฏฺฐํ. Allí, 'adhiccaladdhaṃ' significa que surge sin causa aparente; el sentido es obtenido al azar. 'Pariṇāmajaṃ te' significa si es resultado de la naturaleza de la existencia, o si es resultado del tiempo. 'Sayaṃkataṃ' significa hecho por ti mismo; el sentido es producido por ti mismo mediante el poder de los devas. 'Udāhu devehi dinnaṃ' significa otorgado por los devas a quienes has complacido, por medio de su fe. อิทานิ เทวปุตฺโต จตุโรปิ ปกาเร ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุญฺญเมว อปทิสนฺโต – Ahora, el hijo de los devas, rechazando las cuatro posibilidades y deseando señalar únicamente su mérito, dijo: ๑๒๕๐. 1250. ‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ น หิ เทเวหิ ทินฺนํ; สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. – 'No fue obtenido por azar, ni es para mí un resultado de la naturaleza; no fue hecho por mí mismo, ni fue dado por los devas. Por mis propias acciones libres de maldad, por mis méritos, he obtenido este lugar encantador'. คาถมาห. [Dijo] esta estrofa. ตํ [Pg.321] สุตฺวา วาณิชา ปุน ‘‘นาธิจฺจลทฺธ’’นฺติ คาถายํ ปุญฺญาธิกเมว เต จตุโร ปกาเร อาโรเปตฺวา ปุญฺญสฺส จ สรูปํ ปุจฺฉึสุ – Al oír eso, los mercaderes, considerando de nuevo esas cuatro explicaciones en relación con la superioridad del mérito mencionada en la estrofa que comienza con 'Nādhiccaladdhaṃ', preguntaron sobre la naturaleza de ese mérito: ๑๒๕๑. 1251. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. ¿Cuál fue tu práctica, cuál tu vida santa? ¿De qué acción bien realizada es este el resultado? Los comerciantes te preguntan: ¿cómo obtuviste esta mansión? ตตฺถ วตนฺติ วตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ. Allí, 'vataṃ' significa la observancia de un voto. 'Brahmacariyaṃ' significa la conducta excelente. ปุน เทวปุตฺโต เต ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ ยถูปจิตํ ปุญฺญญฺจ ทสฺเสนฺโต – De nuevo, el hijo de los devas, rechazando esas posibilidades y queriendo mostrarse a sí mismo y el mérito que había acumulado, dijo: ๑๒๕๒. 1252. ‘‘มมํ ปายาสีติ อหุ สมญฺญา, รชฺชํ ยทา การยึ โกสลานํ; นตฺถิกทิฏฺฐิ กทริโย ปาปธมฺโม, อุจฺเฉทวาที จ ตทา อโหสึ. 'Fui conocido por el nombre de Pāyāsi cuando gobernaba el reino de los Kosalas; en aquel entonces, tenía la visión de la inexistencia, era tacaño, de naturaleza malvada y sostenía la doctrina de la aniquilación'. ๑๒๕๓. 1253. ‘‘สมโณ จ โข อาสิ กุมารกสฺสโป, พหุสฺสุโต จิตฺตกถี อุฬาโร; โส เม ตทา ธมฺมกถํ อภาสิ, ทิฏฺฐิวิสูกานิ วิโนทยี เม. Había un monje llamado Kumarakassapa, de gran conocimiento, elocuente y noble. En aquel entonces, él me predicó el Dhamma y eliminó mis puntos de vista erróneos. ๑๒๕๔. 1254. ‘‘ตาหํ ตสฺส ธมฺมกถํ สุณิตฺวา, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิสฺสํ; ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ; อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ อโหสึ ตุฏฺโฐ. Habiendo escuchado su discurso, me convertí en un seguidor laico; me abstuve de matar seres vivos, evité tomar lo ajeno, no bebí embriagantes, no dije mentiras y estuve satisfecho con mi propia esposa. ๑๒๕๕. 1255. ‘‘ตํ [Pg.322] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก; เตเหว กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. – Esa fue mi práctica y mi vida santa; este es el resultado de mi buena conducta. Por esas acciones libres de maldad y por mis méritos, obtuve esta mansión. อาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. Esto dijo. Eso es de fácil comprensión. อถ วาณิชา เทวปุตฺตํ วิมานญฺจสฺส ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา อตฺตโน กมฺมผเล สทฺธํ ปเวเทนฺตา – Entonces los mercaderes, habiendo visto al hijo de los devas y su mansión con sus propios ojos, y habiendo creído en el fruto de las acciones, declarando su propia fe en el fruto de las acciones, dijeron: ๑๒๕๖. 1256. ‘‘สจฺจํ กิราหํสุ นรา สปญฺญา, อนญฺญถา วจนํ ปณฺฑิตานํ; ยหึ ยหึ คจฺฉติ ปุญฺญกมฺโม, ตหึ ตหึ โมทติ กามกามี. 'En verdad, los hombres sabios dijeron la verdad; las palabras de los sabios no son de otro modo. Dondequiera que va quien realiza acciones meritorias, allí se regocija disfrutando de sus deseos'. ๑๒๕๗. 1257. ‘‘ยหึ ยหึ โสกปริทฺทโว จ, วโธ จ พนฺโธ จ ปริกฺกิเลโส; ตหึ ตหึ คจฺฉติ ปาปกมฺโม, น มุจฺจติ ทุคฺคติยา กทาจี’’ติ. – Dondequiera que haya dolor, lamento, muerte, ataduras y aflicción, allí va quien comete maldad; nunca se libera de los estados de miseria. คาถาทฺวยํ อโวจุํ. ตตฺถ โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. ปริกฺกิเลโสติ วุตฺตา อนตฺถุปฺปตฺติ. Dijeron dos estrofas. En ellas, "pesar y lamento" (sokapariddavo) significa pesar y lamento. "Aflicción" (parikkileso) se refiere a la causa del sufrimiento que ha sido mencionada anteriormente. เอวํ เตสุ กเถนฺเตสุเยว วิมานทฺวาเร สิรีสรุกฺขโต ปริปาเกน มุตฺตพนฺธนา ปริปกฺกา สิปาฏิกา ปติ, เตน เทวปุตฺโต สปริชโน โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. ตํ ทิสฺวา วาณิชา – Mientras ellos hablaban así, a la entrada de la mansión celestial, una vaina madura se desprendió de su pedúnculo debido a su madurez y cayó del árbol sirīsa. Debido a esto, el hijo de los devas, junto con su séquito, se llenó de abatimiento. Al ver esto, los mercaderes dijeron: ๑๒๕๘. 1258. ‘‘สมฺมูฬฺหรูโปว ชโน อโหสิ, อสฺมึ มุหุตฺเต กลลีกโตว; ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ กุมาร, อปฺปจฺจโย เกน นุ โข อโหสี’’ติ. – "Toda esta gente parece estar completamente confundida, como si en este instante estuvieran enturbiados como el lodo. Oh joven, ¿por qué causa hay tal descontento para esta gente y para ti?". คาถมาหํสุ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหรูโปวาติ โสกวเสน สพฺพโส มูฬฺหสภาโว วิย. ชโนติ เทวชโน. อสฺมึ มุหุตฺเตติ อิมสฺมึ มุหุตฺตมตฺเต[Pg.323]. กลลีกโตติ กลลํ วิย กโต, กลลนิสฺสิตอุทกีภูโต วิย อาวิโลติ อธิปฺปาโย. ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจาติ อิมสฺส ตว ปริชนสฺส ตุยฺหญฺจ. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ. Dijeron la estrofa. Allí, "como si estuviera completamente confundida" (sammūḷharūpovā) significa como si tuviera una naturaleza de confusión total debido al pesar. "Gente" (jano) se refiere a la multitud de seres celestiales. "En este instante" (asmiṃ muhutte) significa en este preciso momento. "Enturbiado como el lodo" (kalalīkato) significa como si se hubiera vuelto lodo; la intención es que está turbio como el agua que depende del fango. "Para esta gente y para ti" (janassimassa tuyhañcā) significa para este séquito tuyo y para ti. "Descontento" (appaccayo) es el abatimiento mental. ตํ สุตฺวา เทวปุตฺโต – Al oír eso, el hijo de los devas dijo: ๑๒๕๙. 1259. ‘‘อิเม จ สิรีสวนา ตาตา, ทิพฺพา คนฺธา สุรภี สมฺปวนฺติ; เต สมฺปวายนฺติ อิมํ วิมานํ, ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา. "Oh queridos, de estos bosques de sirīsa emanan aromas celestiales y fragantes; ellos impregnan esta mansión, disipando la oscuridad tanto de día como de noche. ๑๒๖๐. 1260. ‘‘อิเมสญฺจ โข วสฺสสตจฺจเยน, สิปาฏิกา ผลติ เอกเมกา; มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ, ยทคฺเค กายมฺหิ อิธูปปนฺโน. "Y después de que pasan cien años, una a una de las vainas de estos árboles cae. Cien años humanos han pasado desde que nací aquí en este cuerpo celestial. ๑๒๖๑. 1261. ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ,อสฺมึ วิมาเน ฐตฺวาน ตาตา; อายุกฺขยา ปุญฺญกฺขยา จวิสฺสํ,เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. – อาห; "Habiendo visto esto, oh queridos, después de haber permanecido en esta mansión por quinientos años, moriré debido al agotamiento de mi vida y de mis méritos. Por ese mismo pesar, me encuentro desmayado de dolor".—dijo. ๑๒๕๖. ตตฺถ สิรีสวนาติ สิรีสวิปินโต. ตาตาติ วาณิเช อาลปติ. อิเม ตุมฺหากํ มยฺหญฺจ ปจฺจกฺขภูตา ทิพฺพา คนฺธา สุรภี อติวิย สุคนฺธาเยว สมนฺตโต ปวนฺติ ปวายนฺติ. เต ทิพฺพา คนฺธา เอวํ วายนฺตา อิมํ วิมานํ สมฺปวายนฺติ สมฺมเทว คนฺธํ คาหาเปนฺติ, น เกวลํ สมฺปวายนเมว, อถ โข อตฺตโน ปภาย ตมมฺปิ นิหนฺติ. เตนาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา’’ติ. 1256. 'Sirīsavanā' significa del bosque de árboles Sirīsa. 'Tātā' se refiere a los comerciantes. Estos aromas divinos, presentes ante ustedes y ante mí, son sumamente fragantes y se difunden por todas partes. Al hacerlo, impregnan esta mansión con un aroma perfecto. No solo se difunden, sino que con su propio brillo disipan la oscuridad. Por eso se dice: 'disipando la oscuridad día y noche'. ๑๒๖๐-๖๑. อิเมสนฺติ สิรีสานํ. สิปาฏิกาติ ผลกุฏฺฐิลิกา. ผลตีติ ปจฺจิตฺวา วณฺฏโต มุจฺจติ, ปุฏเภทํ วา ปตฺวา สิสฺสติ. มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตนฺติ ยสฺมา วสฺสสตสฺส อจฺจเยน อิมสฺส สิรีสสฺส สิปาฏิกา ผลติ, อยญฺจ ผลิตา, ตสฺมา มยฺหํ มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ. ยทคฺเค ยโต ปฏฺฐาย, กายมฺหิ อิธ อิมสฺมึ เทวนิกาเย อุปปนฺโน [Pg.324] นิพฺพตฺโต. มยฺหญฺจ เทวคณนาย ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุ, ตสฺมา ขียติ เม อายูติ โสกวเสน สมฺปมูฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ…เป… เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. 1260-61. 'Imesaṃ' se refiere a los árboles Sirīsa. 'Sipāṭikā' son las vainas de las semillas. 'Phalatī' significa que al madurar se desprenden o se abren. 'Cien años humanos han pasado' indica que, al caer las vainas después de un siglo, han pasado cien años para los hombres. 'Desde que' señala el momento de su nacimiento en este reino celestial. Según el cómputo divino, su vida es de quinientos años y se está agotando; el texto muestra que la deidad estaba abrumada por el dolor al notar esto. อถ นํ วาณิชา สมสฺสาเสนฺโต – Entonces los mercaderes, tratando de consolarlo, dijeron: ๑๒๖๒. 1262. ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย ตถาวิโธ โส, ลทฺธา วิมานํ อตุลํ จิราย; เย จาปิ โข อิตฺตรมุปปนฺนา, เต นูน โสเจยฺยุํ ปริตฺตปุญฺญา’’ติ. – "¿Cómo podría alguien como tú lamentarse, habiendo obtenido una mansión incomparable por tanto tiempo? Solo aquellos de pocos méritos que han nacido para una vida efímera deberían ciertamente lamentarse". อาหํสุ. ตตฺถ ยาทิเสหิ อปฺปายุเกหิ มรณํ ปฏิจฺจ โสจิตพฺพํ สิยา, ตาทิโส ปน เอวํ ทิพฺพานุภาวสมฺปนฺโน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุโก กถํ นุ โสเจยฺย, น โสจิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย. Así dijeron. Allí, la intención es: alguien de vida corta y pocos méritos debería lamentarse con respecto a la muerte; pero alguien como tú, dotado de tal poder celestial y con una longevidad de nueve millones de años, ¿cómo podría lamentarse? No se debe lamentar en absoluto. เทวปุตฺโต ตตฺตเกเนว สมสฺสาเสตฺวา เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต เตสญฺจ อุปเทสํ เทนฺโต – El hijo de los devas, habiéndose consolado solo con esas palabras, aceptando sus dichos y deseando darles una instrucción, dijo: ๑๒๖๓. 1263. ‘‘อนุจฺฉวึ โอวทิยญฺจ เมตํ, ยํ มํ ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ; ตุมฺเห จ โข ตาตา มยานุคุตฺตา, เยหิจฺฉกํ เตน ปเลถ โสตฺถิ’’นฺติ. – "Es apropiado y es un consejo adecuado lo que ustedes me dicen con palabras amables. Y ustedes, queridos, han sido protegidos por mí; vayan en paz a donde deseen". คาถมาห. ตตฺถ อนุจฺฉวินฺติ อนุจฺฉวิกํ, ตุมฺหากเมว ตํ ยุตฺตรูปํ. โอวทิยญฺจ เมตนฺติ เม มยฺหํ ตุมฺเหหิ โอวทิยํ โอวาทวเสน วตฺตพฺพเมตํ. ยํ ยสฺมา, มํ มยฺหํ, ตุมฺเห ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย’’นฺติอาทินา เปยฺยวาจํ ปิยวจนํ วเทถ. ยํ วา เปยฺยวาจาย วทนํ กถนํ, ตํ ตุมฺหากเมว อนุจฺฉวิกนฺติ โยชนา. อถ วา ยํ ยสฺมา ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ, ตสฺมา อนุจฺฉวิกํ โอวทิยญฺจ โอวทิตพฺพํ โอวาทานุรูปํ กาตพฺพญฺจ เม มยา กตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ตุมฺเห จ โข ตาตา’’ติอาทิ. ตตฺถ มยานุคุตฺตาติ อิมสฺมึ อมนุสฺสปริคฺคเห มรุกนฺตาเร ยาว กนฺตาราติกฺกมา มยา อนุคุตฺตา รกฺขิตา, เยนิจฺฉกํ ยถารุจิเตน, โสตฺถึ เขเมน, ปเลถ คจฺฉถาติ อตฺโถ. Dijo la estrofa. Allí, "apropiado" (anucchaviṃ) significa adecuado, esa naturaleza de sus palabras es conveniente para ustedes. "Es un consejo adecuado para mí" (ovadiyañca metaṃ) significa que estas palabras dichas por ustedes como consejo deben ser aceptadas por mí. La conexión es: puesto que ustedes me dirigen palabras amables y queridas diciendo "¿Cómo podrías lamentarte?", etc., tal forma de hablar es apropiada para ustedes. O bien, puesto que ustedes dicen palabras amables, yo he realizado lo que es apropiado y conforme al consejo que debía seguirse; ante la pregunta "¿qué es eso?", dijo: "Y ustedes, queridos...", etc. Allí, "protegidos por mí" (mayānuguttā) significa que en este desierto arenoso poseído por seres no humanos, han sido cuidados y protegidos por mí hasta cruzar el desierto; la explicación es: vayan en paz y seguridad a donde deseen según su voluntad. อถ วาณิชา กตญฺญุภาวํ ปกาเสนฺตา – Entonces los mercaderes, manifestando su gratitud, dijeron: ๑๒๖๔. 1264. ‘‘คนฺตฺวา [Pg.325] มยํ สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา; ยถาปโยคา ปริปุณฺณจาคา, กาหาม เสรีสมหํ อุฬารนฺติ. – "Habiendo ido a la tierra de Sindhusovīra, buscando riquezas y deseando ganancias, con un esfuerzo acorde a nuestra promesa y con una generosidad plena, realizaremos una gran ofrenda ceremonial al árbol Serīsa". คาถมาหํสุ. ตตฺถ ยถาปโยคาติ อิทานิ กตปฏิญฺญานุรูปปโยคา. ปริปุณฺณจาคาติ สมตฺตจาคา, อุฬารสฺส มหสฺส ปริยตฺตปริจฺจาคา. มหนฺติ อุสฺสวปูชํ. Dijeron la estrofa. Allí, "con un esfuerzo acorde" (yathāpayogā) significa con un esfuerzo que se corresponde ahora con la promesa hecha. "Con una generosidad plena" (paripuṇṇacāgā) significa con una entrega completa, teniendo la disposición de dar lo necesario para una ofrenda magnífica. "Ofrenda" (mahaṃ) significa una adoración festiva. ปุน เทวปุตฺโต มหกรณํ ปฏิกฺขิปนฺโต กตฺตพฺเพสุ จ เต นิโยเชนฺโต – Nuevamente, el hijo de los devas, rechazando la realización de la gran ofrenda y exhortándolos en lo que deben hacer, dijo: ๑๒๖๕. 1265. ‘‘มา เจว เสรีสมหํ อกตฺถ, สพฺพญฺจ โว ภวิสฺสติ ยํ วเทถ; ปาปานิ กมฺมานิ วิวชฺชยาถ, ธมฺมานุโยคญฺจ อธิฏฺฐหาถา’’ติ. – "No realicen una ofrenda al árbol Serīsa, y todo lo que digan se cumplirá para ustedes; eviten las acciones malvadas y establézcanse en la práctica del Dhamma". คาถมาห. ตตฺถ ยํ วเทถาติ ยํ ตุมฺเห เขเมน สินฺธุโสวีรเทสปตฺตึ ตตฺถ จ วิปุลํ อุทฺทยํ ลาภํ ปจฺจาสีสนฺตา ‘‘คนฺตฺวา มย’’นฺติอาทีนิ วทถ. สพฺพํ ตํ โว ตุมฺหากํ ตเถว ภวิสฺสติ, ตตฺถ นิกฺกงฺขา โหถ, ตุมฺเห ปน อิโต ปฏฺฐาย ปาปานิ กมฺมานิ ปาณาติปาตาทีนิ วิวชฺชยาถ ปริวชฺเชถ. ธมฺมานุโยคนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมสฺส อนุยุญฺชนํ. อธิฏฺฐหาถาติ อนุสิกฺขถ อิทํ เสรีสกมหนฺติ ทสฺเสติ. Dijo este verso. Allí, 'yaṃ vadethā' significa aquello que ustedes dicen, empezando por 'nosotros, habiendo ido...', mientras aspiran a llegar sanos y salvos a la región de Sindhusovīra y obtener allí una ganancia abundante y gran riqueza. Todo eso les sucederá tal como lo desearon; sobre eso, no tengan dudas. Sin embargo, a partir de ahora, eviten y abandonen completamente las acciones malvadas, como la destrucción de la vida. 'Dhammānuyogaṃ' significa la práctica asidua de acciones meritorias como la generosidad y otras. 'Adhiṭṭhahātha' significa 'entrénense en ello'. Muestra que esta práctica constituye una ofrenda al deva Serīsaka. ยํ ปน อุปาสกํ อนุคฺคณฺหนฺโต เตสํ รกฺขาวรณํ กาตุกาโม อโหสิ, ตสฺส คุณํ กิตฺเตตฺวา ตํ เตสํ อุทฺทิสนฺโต อิมา คาถาโย อาห – Entonces, deseando favorecer al seguidor laico y queriendo brindar protección a esos comerciantes, el deva elogió sus virtudes y, señalándolo ante ellos, pronunció estos versos: ๑๒๖๖. 1266. ‘‘อุปาสโก อตฺถิ อิมมฺหิ สงฺเฆ, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน; สทฺโธ จ จาคี จ สุเปสโล จ, วิจกฺขโณ สนฺตุสิโต มุตีมา. «Hay un seguidor laico en este grupo, de gran conocimiento y dotado de virtud; es fiel, generoso y de buen carácter, sabio, satisfecho y poseedor de sabiduría. ๑๒๖๗. 1267. ‘‘สญฺชานมาโน [Pg.326] น มุสา ภเณยฺย, ปรูปฆาตาย น เจตเยยฺย; เวภูติกํ เปสุณํ โน กเรยฺย, สณฺหญฺจ วาจํ สขิลํ ภเณยฺย. «Incluso sabiendo, no diría una mentira, ni pensaría en dañar a otros; no proferiría palabras divisorias ni maliciosas, y hablaría con un lenguaje suave y amable. ๑๒๖๘. 1268. ‘‘สคารโว สปฺปติสฺโส วินีโต, อปาปโก อธิสีเล วิสุทฺโธ; โส มาตรํ ปิตรญฺจาปิ ชนฺตุ, ธมฺเมน โปเสติ อริยวุตฺติ. «Respetuoso, humilde y disciplinado, libre de maldad y purificado en la alta virtud; ese hombre mantiene rectamente a su madre y a su padre, viviendo de manera noble. ๑๒๖๙. 1269. ‘‘มญฺเญ โส มาตาปิตูนํ การณา, โภคานิ ปริเยสติ น อตฺตเหตุ; มาตาปิตูนญฺจ โย อจฺจเยน, เนกฺขมฺมโปโณ จริสฺสติ พฺรหฺมจริยํ. «Creo que él busca riquezas por causa de sus padres y no por su propio interés; y tras el fallecimiento de sus padres, inclinado a la renuncia, practicará la vida santa. ๑๒๗๐. 1270. ‘‘อุชู อวงฺโก อสโฐ อมาโย, น เลสกปฺเปน จ โวหเรยฺย; โส ตาทิโส สุกตกมฺมการี, ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขํ. «Recto, sin dobleces, sincero y sin engaños, no hablaría con pretextos falsos; alguien así, que realiza buenas acciones y está establecido en el Dhamma, ¿cómo podría sufrir? ๑๒๗๑. 1271. ‘‘ตํการณา ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนา, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ วาณิชาเส; อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถ, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ; ตํ ขิปฺปมาเนน ลหุํ ปเรน, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ. Por esa razón me he manifestado ante ustedes; por lo tanto, vean la importancia de practicar el Dhamma. Sin ese seguidor laico, habrían quedado confundidos y perdidos en el bosque, convirtiéndose rápidamente en cenizas por los peligros de este desierto. Ciertamente, la asociación con los virtuosos es dichosa. ๑๒๖๖. ตตฺถ สงฺเฆติ สตฺตสมูเห. วิจกฺขโณติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพตาย กุสโล. สนฺตุสิโตติ สนฺตุฏฺโฐ. มุตีมาติ กมฺมสฺสกตญาณาทินา อิธโลกปรโลกหิตานํ มุนนโต มุติมา. 1266. 'Saṅghe' significa entre la multitud de seres. 'Vicakkhaṇo' es quien es hábil en sus deberes. 'Santusito' es quien es fácil de satisfacer. 'Mutimā' es quien comprende lo que es beneficioso en esta vida y en la próxima mediante el conocimiento de la ley del kamma. ๑๒๖๗. สญฺชานมาโน น มุสา ภเณยฺยาติ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺย. เวภูติกนฺติ สหิตานํ วินาภาวกรณโต ‘‘เวภูติก’’นฺติ ลทฺธนามํ ปิสุณํ, โน กเรยฺย น วเทยฺย. 1267. 'Sabiendo, no debe mentir' significa no mentir deliberadamente. 'Vebhūtikanti' se refiere al habla calumniosa que divide a quienes están unidos; uno no debe actuar ni hablar de tal manera. ๑๒๖๘. สปฺปติสฺโสติ [Pg.327] ปติสฺสโย ครุฏฺฐานิเยสุ นิวาตวุตฺติกตฺตา โสรจฺจํ, สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส. อธิสีเลติ อุปาสเกน รกฺขิตพฺพอธิสีลสิกฺขาย. อริยวุตฺตีติ ปริสุทฺธวุตฺติ. 1268. 'Sappatisso' significa tener respeto y humildad hacia quienes lo merecen. 'Adhisīle' se refiere a la moralidad superior que el seguidor laico debe observar. 'Ariyavuttī' significa tener un medio de vida puro. ๑๒๖๙. เนกฺขมฺมโปโณติ นิพฺพานนินฺโน. จริสฺสติ พฺรหฺมจริยนฺติ ปพฺพชฺชํ สาสนพฺรหฺมจริยํ จริสฺสติ. 1269. 'Nekkhammapoṇo' describe a quien inclina su mente hacia el Nibbana. 'Practicará la vida santa' significa que se ordenará como monje y seguirá la vida santa de la Dispensación. ๑๒๗๐. เลสกปฺเปนาติ กปฺปิยเลเสน. น จ โวหเรยฺยาติ มายาสาเฐยฺยวเสน วจนํ น นิจฺฉาเรยฺย. ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตนเยน ธมฺเม ฐิโต ธมฺมจารี สมจารี กินฺติ เกน ปกาเรน ทุกฺขํ ลเภถ ปาปุเณยฺย. 1270. 'Lesakappena' significa mediante una sugerencia apropiada. 'No debe hablar' indica que no debe usar el lenguaje para engañar. 'Establecido en el Dhamma, ¿cómo podría sufrir?' significa que quien vive rectamente, de ninguna manera alcanzará el sufrimiento. ๑๒๗๑. ตํการณาติ ตนฺนิมิตฺตํ ตสฺส อุปาสกสฺส เหตุ. ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนาติ สยเมว ตุมฺหากํ อหํ ปาตุรโหสึ. ‘‘อตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ, มม อตฺตานํ ตุมฺหากํ ปาตฺวากาสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อหํ ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ รกฺขนฺโต ตุมฺเหปิ รกฺขามิ, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ ธมฺมเมว จริตพฺพํ กตฺวา โอโลเกถ. อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถาติ เตน อุปาสเกน วินา เจ อาคตา, อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร อนาถา อปฺปฏิสรณา ภสฺมภาวํ คจฺเฉยฺยาถ. ขิปฺปมาเนนาติ เอวํ ขิปฺปนฺเตน วมฺภนฺเตน ปีฬนฺเตน. ลหุนฺติ สุกรํ. ปเรนาติ อธิกํ, อญฺเญน วา. ตสฺมา สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโมติ. โส หิ ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺโฐ เกนจิ กิญฺจิ วุตฺโตปิ น ปฏิปฺผรตีติ อธิปฺปาโย. 1271. 'Taṃkāraṇā' significa debido a ese motivo, a causa de ese seguidor laico. 'Pātukatomhi attanā' significa que yo mismo me manifesté ante ustedes. Existe también la lectura 'attānaṃ', con el sentido de 'manifesté mi propio ser ante ustedes'. 'Tasmā' significa que puesto que yo, respetando el Dhamma y protegiéndolo, los protejo también a ustedes, por ello 'vean el Dhamma', es decir, observen el Dhamma considerándolo como algo que debe ser practicado. 'Aññatra teniha bhasmī bhavetha' significa que si hubieran venido sin ese seguidor laico, habrían llegado a convertirse en cenizas en este desierto árido, sin refugio ni protección. 'Khippamānena' significa por alguien que lanza, desprecia o aflige de esa manera. 'Lahuṃ' significa que es fácil de hacer. 'Parena' significa excesivamente o por otro medio de opresión. Por lo tanto, 'la asociación con los hombres íntegros es ciertamente dichosa'. El sentido es que, al estar establecido en la paciencia y la gentileza, aunque alguien le diga algo ofensivo, él no reacciona violentamente. เอวํ สามญฺญโต กิตฺติตํ สรูปโต ญาตุกามา วาณิชา – Habiendo sido elogiado el seguidor laico de manera general, los comerciantes, deseando conocer su identidad específica, dijeron: ๑๒๗๒. 1272. ‘‘กึ นาม โส กิญฺจ กโรติ กมฺมํ,กึ นามเธยฺยํ กึ ปน ตสฺส โคตฺตํ; มยมฺปิ นํ ทฏฺฐุกามมฺห ยกฺข, ยสฺสานุกมฺปาย อิธาคโตสิ; ลาภา หิ ตสฺส ยสฺส ตุวํ ปิเหสี’’ติ. – «¿Cuál es su nombre? ¿Qué trabajo realiza? ¿Cuál es su nombre de pila y cuál su clan? Nosotros también deseamos verlo, oh Yakkha, a aquel por cuya compasión has venido aquí. ¡Qué afortunado es aquel a quien tú estimas!». คาถมาหํสุ. ตตฺถ กึ นาม โสติ นามโต โส ชนฺตุ สตฺโต โก นาม. กิญฺจ กโรติ กมฺมนฺติ กสิวณิชฺชาทีสุ กีทิสํ กมฺมํ กโรติ. กึ [Pg.328] นามเธยฺยนฺติ มาตาปิตูหิ กตํ ปน ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส’’ติอาทีสุ ตสฺส กึ นามเธยฺยํ, ‘‘ภคฺคโว ภารทฺวาโช’’ติอาทีสุ กึ วา ตสฺส โคตฺตํ. ยสฺส ตุวํ ปิเหสีติ ยํ ตุวํ ปิยายสิ. Así dijeron el verso. Allí, 'kiṃ nāma so' inquiere por el nombre de ese ser. 'Kiñca karoti kammaṃ' inquiere sobre qué tipo de trabajo realiza entre la agricultura, el comercio, etc. 'Kiṃ nāmadheyyaṃ' se refiere al nombre dado por sus padres, como Tissa o Phussa; 'kiṃ vā tassa gottaṃ' se refiere a su clan, como Bhaggava o Bhāradvāja. 'Yassa tuvaṃ pihesī' significa a quien tú amas y aprecias. อิทานิ เทวปุตฺโต ตํ นามโคตฺตาทิวเสน ทสฺเสนฺโต – Ahora, el hijo de los devas, queriendo mostrarlo mediante su nombre y clan, dijo: ๑๒๗๓. 1273. ‘‘โย กปฺปโก สมฺภวนามเธยฺโย,อุปาสโก โกจฺฉผลูปชีวี; ชานาถ นํ ตุมฺหากํ เปสิโย โส,มา โข นํ หีฬิตฺถ สุเปสโล โส’’ติ. – «Es un barbero llamado Sambhava, un seguidor laico que vive de su oficio de peluquero; sepan que él es su servidor, no lo desprecien, pues es muy virtuoso». อาห. ตตฺถ กปฺปโกติ นฺหาปิโต. สมฺภวนามเธยฺโยติ สมฺภโวติ เอวํนาโม. โกจฺฉผลูปชีวีติ โกจฺฉญฺจ ผลญฺจ อุปนิสฺสาย ชีวนโก. ตตฺถ โกจฺฉํ นาม อาฬกาทิสณฺฐาปนตฺถํ เกสาทีนํ อุลฺลิขนสาธนํ. เปสิโย เปสนการโก เวยฺยาวจฺจกโร. Allí, 'kappako' significa barbero. 'Sambhavanāmadheyyo' significa que tiene por nombre Sambhava. 'Kocchaphalūpajīvī' significa que vive dependiendo del uso del peine y de los frutos de su oficio. Allí, 'koccha' se refiere al instrumento de los barberos para peinar y arreglar el cabello largo. 'Pesiyo' significa servidor o alguien que realiza servicios. อิทานิ วาณิชา ตํ สญฺชานิตฺวา อาหํสุ – Habiendo reconocido al seguidor laico, los comerciantes dijeron ahora: ๑๒๗๔. 1274. ‘‘ชานามเส ยํ ตฺวํ ปวเทสิ ยกฺข, น โข นํ ชานาม ส เอทิโสติ; มยมฺปิ นํ ปูชยิสฺสาม ยกฺข, สุตฺวาน ตุยฺหํ วจนํ อุฬาร’’นฺติ. «Reconocemos a quien mencionas, oh Yakkha, pero no sabíamos que era una persona de tal condición. Nosotros también lo honraremos, oh Yakkha, tras haber escuchado tus nobles palabras». ตตฺถ ชานามเสติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, ตํ มยํ สรูปโต ชานาม. เอทิโสติ คุณโต ปน ยถา ตยา กิตฺติตํ, เอวํ เอทิโสติ ตํ น โข ชานาม, ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ อธิปฺปาโย. En ese sentido, 'sabemos' (jānāma) significa: a quien tú mencionas, a ese seguidor laico lo conocemos por su identidad. 'De tal naturaleza' (edisoti) significa que, en cuanto a sus cualidades, tal como ha sido elogiado por ti, no lo conocemos de tal manera; el significado es que somos como ignorantes [al respecto]. อิทานิ เทวปุตฺโต เต อตฺตโน วิมานํ อาโรเปตฺวา อนุสาสนตฺถํ – Ahora, el hijo de los devas, habiendo hecho subir a los comerciantes a su propio palacio celestial para instruirlos [dijo]: ๑๒๗๕. 1275. ‘‘เย เกจิ อิมสฺมึ สตฺเถ มนุสฺสา, ทหรา มหนฺตา อถวาปิ มชฺฌิมา; สพฺเพว เต อาลมฺพนฺตุ วิมานํ, ปสฺสนฺตุ ปุญฺญานํ ผลํ กทริยา’’ติ. – «Cualquiera que sea la persona en esta caravana, ya sea joven, mayor o de mediana edad; que todos ellos suban al palacio celestial y vean el fruto de los méritos, [incluso aquellos que eran] avaros». คาถมาห[Pg.329]. ตตฺถ มหนฺตาติ วุฑฺฒา. อาลมฺพนฺตูติ อาโรหนฺตุ. กทริยาติ มจฺฉริโน อทานสีลา. Pronunció el verso. Allí, 'mayores' (mahantā) se refiere a los ancianos. 'Suban' (ālambantū) significa que asciendan. 'Avaros' (kadariyā) significa los tacaños, aquellos que no tienen el hábito de dar. อิทานิ ปริโยสาเน ฉ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา – Ahora, al final, seis versos fueron pronunciados por los recitadores del Dhamma: ๑๒๗๖. 1276. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, ตํ กปฺปกํ ตตฺถ ปุรกฺขตฺวา; สพฺเพว เต อาลมฺพึสุ วิมานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส. «Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', habiendo puesto al barbero al frente, todos ascendieron al palacio celestial, como el Masakkasāra de Vāsava (Sakka)». ๑๒๗๗. 1277. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยึสุ; ปาณาติปาตา วิรตา อเหสุํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยึสุ; อมชฺชปา โน จ มุสา ภณึสุ, สเกน ทาเรน จ อเหสุํ ตุฏฺฐา. «Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', declararon su condición de seguidores laicos; se abstuvieron de quitar la vida, evitaron en el mundo lo que no se les daba; no bebieron intoxicantes ni hablaron falsedades, y estuvieron contentos con sus propias esposas». ๑๒๗๘. 1278. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิตฺวา; ปกฺกามิ สตฺโถ อนุโมทมาโน, ยกฺขิทฺธิยา อนุมโต ปุนปฺปุนํ. «Todos ellos allí, [diciendo] 'yo primero', habiendo declarado su condición de seguidores laicos, la caravana partió regocijándose, siendo favorecidos una y otra vez por el poder del Yakkha». ๑๒๗๙. 1279. ‘‘คนฺตฺวาน เต สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา; ยถาปโยคา ปริปุณฺณลาภา, ปจฺจาคมุํ ปาฏลิปุตฺตมกฺขตํ. «Habiendo ido a la tierra de Sindhusovīra, buscando riqueza y deseando ganancias, según su esfuerzo obtuvieron beneficios plenos y regresaron ilesos a Pāṭaliputta». ๑๒๘๐. 1280. ‘‘คนฺตฺวาน เต สงฺฆรํ โสตฺถิวนฺโต, ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิภูตา; อานนฺที วิตฺตา สุมนา ปตีตา, อกํสุ เสรีสมหํ อุฬารํ; เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ. Al llegar a sus hogares y reunirse con sus familias, los comerciantes, llenos de alegría y gratitud, realizaron una gran ofrenda a la deidad Serisaka y construyeron un hermoso recinto en su honor. ๑๒๘๑. 1281. ‘‘เอตาทิสา [Pg.330] สปฺปุริสาน เสวนา, มหตฺถิกา ธมฺมคุณาน เสวนา; เอกสฺส อตฺถาย อุปาสกสฺส, สพฺเพว สตฺตา สุขิตา อเหสุ’’นฺติ. Así es la asociación con los hombres de bien; cultivar las virtudes del Dhamma trae grandes beneficios. Por el favor otorgado a un solo seguidor laico, todos los seres alcanzaron la felicidad. ๑๒๗๖. ตตฺถ อหํ ปุเรติ อหํ ปุริมํ อหํ ปุริมนฺติ อหมหํกราติ อตฺโถ. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘สพฺเพว เต’’ติ วจนํ ‘‘สพฺเพว เต ยถา วิมานสฺส อารุหเน อุสฺสุกฺกชาตา อเหสุํ, ตถา สพฺเพว ตํ อารุหึสุ, น กสฺสจิ อารุหเน อนฺตราโย อโหสี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ จ ตาวตึสภวนํ วุจฺจติ, สพฺพํ วา เทวภวนํ, อิธ ปน สกฺกภวนํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ. 1276. 'Ahaṃ pure' significa 'yo primero', indicando el empeño individual. La repetición de 'todos ellos' enfatiza que todos los comerciantes subieron a la mansión sin impedimento alguno. 'Masakkasāra' se refiere al cielo de los Treinta y Tres o a la morada de Sakka; aquí debe entenderse como el palacio de Sakka. ๑๒๗๗-๘. อถ เต วาณิชา วิมานํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตสฺส อานุภาเวน โสตฺถินา อิจฺฉิตํ เทสํ อคมํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุมโต ปกฺกามิ สตฺโถ ยกฺขิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ อนุโมทมาโนติ โยชนา. เกน ปน อนุมโตติ? ยกฺเขนาติ ปากโฏยมตฺโถ. 1277-8. Entonces, aquellos mercaderes, habiendo visto la mansión y con el corazón lleno de fe, permaneciendo bajo la instrucción de aquel hijo de los devas y habiéndose establecido en los refugios y en los preceptos, por el poder de aquel llegaron sanos y salvos al lugar deseado. Por eso se dijo: "te tattha sabbevā" (todos ellos allí), etc. En ese verso, la interpretación es: "el grupo de mercaderes partió regocijándose una y otra vez por el poder del Yakkha (el hijo de los devas)". ¿Por quién fue regocijado? Por el Yakkha; este es el significado evidente. ๑๒๗๙. ยถาปโยคาติ ยถาอชฺฌาสยํ กตปโยคา. ปริปุณฺณลาภาติ สมิทฺธลาภา. อกฺขตนฺติ อนุปทฺทุตํ ปาฏลิปุตฺตํ. อกฺขตนฺติ วา อนาพาธํ อนุปฺปีฬํ, อนนฺตราเยนาติ อตฺโถ. 1279. "Yathāpayogā" significa habiendo realizado el esfuerzo según sus disposiciones. "Paripuṇṇalābhā" significa poseer ganancias abundantes. "Akkhatanti" se refiere a llegar a Pāṭaliputta sin contratiempos. O bien, "akkhatanti" significa sin enfermedades ni opresión por obstáculos; este es el significado. ๑๒๘๐. สงฺฆรนฺติ สกํ เคหํ. โสตฺถิวนฺโตติ โสตฺถิภาเวน ยุตฺตา เขมิโน. อานนฺทีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โสมนสฺสิตภาวเมว วทติ. เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสูติ กตญฺญุตาย ฐตฺวา ปฏิสฺสวโมจนตฺถญฺจ เทวปุตฺตสฺส นาเมน เสรีสกํ นาม ปริจฺเฉทวเสน เวณิยโต เปกฺขิตพฺพโต ปริเวณํ ปาสาทกูฏาคารรตฺติฏฺฐานาทิสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺตํ อาวาสํ อกํสุ. 1280. ‘A sus hogares’ (saṅgharanti) significa a su propia casa. ‘Sanos y salvos’ (sotthivantoti) significa dotados de bienestar, seguros. Con las cuatro palabras que comienzan con ‘felices’ (ānandī), se expresa simplemente el estado de alegría mental. ‘Construyeron el recinto de Serīsaka’ (serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsū): establecidos en la gratitud y para liberarse de su promesa, en nombre del hijo de los devas, hicieron una morada llamada Serīsaka, un recinto dotado de palacios, habitaciones con techos cónicos, lugares para la noche, etc., rodeado de muros y con una puerta de entrada, que debía ser visto como algo distinguido. ๑๒๘๑. เอตาทิสาติ [Pg.331] เอทิสี, เอวํ อนตฺถปฏิพาหินี อตฺถสาธิกา จ. มหตฺถิกาติ มหาปโยชนา มหานิสํสา. ธมฺมคุณานนฺติ อวิปรีตคุณานํ. เอกสฺส สตฺตสฺส หิตตฺถํ สพฺเพว สตฺตา สพฺเพ เอว เต สตฺถปริยาปนฺนา สตฺตา, สุขิตา สุขปฺปตฺตา เขมปฺปตฺตา อเหสุํ. 1281. ‘Tal’ (etādisā) significa de esta clase, que previene lo perjudicial y produce lo beneficioso. ‘De gran beneficio’ (mahatthikā) significa de gran utilidad y gran recompensa. ‘De las cualidades del Dhamma’ (dhammaguṇānanti) significa de las cualidades infalibles. ‘Por el bien de un solo ser’ (ekassa sattassa hitatthaṃ): ‘todos los seres’ (sabbeva sattā) se refiere a todos aquellos seres incluidos en la caravana, quienes resultaron felices, habiendo alcanzado la dicha y la seguridad. สมฺภโว ปน อุปาสโก ปายาสิสฺส เทวปุตฺตสฺส เตสญฺจ วาณิชานํ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตํ คาถาพนฺธํ สุตนิยาเมเนว อุคฺคเหตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ. ปายาสิเทวปุตฺโต อายสฺมโต สมฺภวตฺเถรสฺส กเถสีติ อปเร. ตํ ยสตฺเถรปฺปมุขา มหาเถรา ทุติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ. สมฺภโว ปน อุปาสโก มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. Sin embargo, el seguidor laico Sambhava, habiendo aprendido mediante la escucha la composición de versos que surgió por el intercambio de palabras entre el hijo de los devas Pāyāsi y aquellos comerciantes, lo informó a los Theras. Otros dicen que el hijo de los devas Pāyāsi le habló al Venerable Sambhava Thera. Los Grandes Theras, encabezados por el Venerable Yasa Thera, incluyeron esto en el Segundo Concilio. El seguidor laico Sambhava, tras la muerte de sus padres, se ordenó y se estableció en el estado de Arahant. เสรีสกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario sobre la historia del Serīsaka Vimāna. ๑๑. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา 11. Comentario sobre el Sunikkhitta Vimāna อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สุนิกฺขิตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ‘Este elevado palacio de columnas de joyas’ (uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ) es el Sunikkhitta Vimāna. ¿Cuál fue su origen? El Bienaventurado residía en Sāvatthī, en el Bosque de Jeta. En aquel tiempo, el Venerable Mahāmoggallāna, recorriendo el reino celestial según el método ya mencionado anteriormente, llegó al reino de Tāvatiṃsa. En ese momento, cierto hijo de los devas, de pie en la puerta de su propio palacio, al ver al Venerable Mahāmoggallāna, con profundo respeto y aprecio surgido en él, se acercó, le rindió homenaje con las cinco extremidades, y permaneció con las manos en actitud de reverencia. โส กิร อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สรีรธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา โยชนิเก กนกถูเป จ กเต จตสฺโส ปริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปาทีหิ เจติเย ปูชํ กโรนฺติ, ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก อญฺเญสุ ปุปฺผปูชํ กตฺวา คเตสุ เตหิ ปูชิตฏฺฐาเน ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ตตฺเถว ตานิ สมฺมเทว ฐเปนฺโต สนฺนิเวสวเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิภตฺติวิเสสยุตฺตํ ปุปฺผปูชํ อกาสิ. กตฺวา จ ปน เอตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺโต สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปสิ. Se dice que en el pasado, tras el Parinirvana del Sammāsambuddha Kassapa, cuando se hubo construido una estupa de oro de una legua de extensión para depositar sus reliquias corporales, las cuatro asambleas acudían de tiempo en tiempo para realizar ofrendas en la estupa con flores, perfumes, incienso y demás. En ese lugar, cierto seguidor laico (upāsaka), tras ver que otros se habían marchado después de ofrecer flores y que estas habían quedado mal colocadas en el lugar de la ofrenda, las tomó y las dispuso allí mismo de manera correcta. Mediante esa cuidadosa disposición, realizó una ofrenda floral digna de ser vista, inspiradora de devoción y dotada de una distinción especial. Al hacerlo, tomó aquello como objeto de meditación, rememorando las virtudes del Maestro con un corazón lleno de fe, y guardó ese mérito en su interior. โส [Pg.332] อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส อานุภาเวน ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, มหานุภาโว มหา จสฺส ปริวาโร อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต…เป… อฏฺฐาสี’’ติ. อถ นํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ยถาลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตสุจริตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ – Tiempo después, tras fallecer, renació por el poder de ese mismo karma en una mansión de oro de doce leguas en el reino de Tāvatiṃsa, poseyendo un gran poder y un gran séquito. Refiriéndose a ese hecho, se dijo: 'En ese momento, cierto hijo de los devas... se detuvo'. Entonces, el venerable Mahāmoggallāna, comenzando con el elogio de la prosperidad que el deva había obtenido, le preguntó sobre la conducta meritoria que había realizado mediante estas estrofas: ๑๒๘๒. 1282. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนานิ; กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา. Esta mansión de pilares de joyas es elevada, mide doce yojanas a la redonda; posee setecientas estancias superiores grandiosas, con columnas de lapislázuli, y en cada nivel hay pavimentos bellos y encantadores. ๑๒๘๓. 1283. ‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ; ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา. Allí permaneces, bebes fragantes bebidas y comes puros alimentos; y dulces laúdes celestiales resuenan. Allí se encuentran los cinco placeres sensuales divinos, y ninfas cubiertas de ornamentos de oro danzan. ๑๒๘๔. 1284. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. ¿Por qué acción tienes tal belleza? ¿Por qué aquí prosperas en los frutos de tu buena conducta? ¿Y por qué surgen para ti todos estos goces que son gratos al corazón? ๑๒๘๕. 1285. ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ; เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te pregunto, oh deva de gran poder: cuando eras un ser humano, ¿qué mérito realizaste? ¿Por qué tienes este poder tan resplandeciente y tu belleza ilumina todas las direcciones? โสปิ ตสฺส อตฺตโน กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ กเถสิ. ตํ ทสฺเสนฺตา สงฺคีติการา อาหํสุ – Aquel hijo de los devas también relató la acción realizada por sí mismo mediante estas estrofas. Para mostrar esto, los recitadores de los concilios dijeron: ๑๒๘๖. 1286. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต; ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’. Aquel hijo de los devas, complacido por haber sido interrogado por Moggallāna, respondió a la pregunta explicando de qué acción era fruto este resultado. ๑๒๘๗. 1287. ‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ สุนิกฺขิปิตฺวา, ปติฏฺฐเปตฺวา สุคตสฺส ถูเป; มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต. Habiendo colocado correctamente una guirnalda que estaba mal puesta en la estupa del Sugata Kassapa, ahora poseo gran poder y majestad, y estoy dotado de placeres celestiales. ๑๒๘๘. 1288. ‘‘เตน [Pg.333] เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ; อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา. Debido a esa acción tengo tal belleza, debido a ella aquí prospero en los frutos de mi buena conducta, y surgen para mí todos estos goces que son gratos al corazón. ๑๒๘๙. 1289. ‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมหํ อกาสึ; เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. Te declaro, oh monje de gran poder, el mérito que hice cuando era un ser humano; debido a ello tengo este poder tan resplandeciente y mi belleza ilumina todas las direcciones. ๑๒๘๗. ตตฺถ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลนฺติ เจติเย ปูชากรณฏฺฐาเน นิรนฺตรฏฺฐปนาทินา รจนาวิเสเสน อฏฺฐเปตฺวา ยถานิกฺขิตฺตตาย น สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ, วาเตน วา ปหริตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ปุปฺผํ. สุนิกฺขิปิตฺวาติ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตฺวา รจนาวิเสเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ กตฺวา นิกฺขิปิย. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วิภตฺติวิเสสาทิวเสน ปุปฺผํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ วา ปุปฺผํ นิกฺขิปนฺโต สตฺถุ เจติยํ อุทฺทิสฺส มม สนฺตาเน กุสลธมฺมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว. 1287. En el texto, 'dunnikkhittaṃ mālaṃ' se refiere a flores que, en el lugar de la ofrenda de la estupa, no habían sido dispuestas adecuadamente con una composición especial, como la colocación continua, sino que estaban tal como se habían dejado, o flores que habían sido desordenadas por el viento. 'Sunikkhipitvā' significa habiéndolas colocado bien, disponiéndolas de forma especial para que resulten dignas de ser vistas e inspiradoras de devoción. 'Patiṭṭhapetvā' significa habiendo fijado la flor mediante una distinción en su distribución. O bien, el significado aquí debe entenderse así: al colocar esas flores, habiéndolas dedicado a la estupa del Maestro, estableció la cualidad meritoria en su propio flujo mental. El resto es tal como se ha explicado anteriormente. เอวํ เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ. Habiendo el hijo de los devas revelado así su conducta meritoria, el Thera le enseñó el Dhamma y, tras regresar, informó de aquel asunto al Bienaventurado. El Bienaventurado, tomando aquel evento como origen, enseñó el Dhamma a la gran multitud allí presente. La enseñanza resultó provechosa para la gran multitud. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Aquí termina el comentario del Sunikkhittavimāna. อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ Así, en el Paramatthadīpanī, el comentario de las historias breves del Vimānavatthu, เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส สตฺตมสฺส adornado con once historias, สุนิกฺขิตฺตวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. finaliza el comentario del séptimo capítulo, el Sunikkhittavagga. นิฏฺฐิตา จ ปุริสวิมานวณฺณนา. Y con ello termina el comentario de las mansiones de los varones (Purisavimāna). นิคมนกถา Palabras de conclusión. เอตฺตาวตา [Pg.334] จ – Y hasta aquí: เทวตานํ วิมานาทิ-สมฺปตฺตึ ตสฺส การณํ; ปกาสยนฺตี สตฺตานํ, สพฺพโลกหิตาวหา. Mostrando a los seres la prosperidad de las mansiones y demás de las deidades, y la causa de ello; esta enseñanza trae bienestar a todo el mundo. อปฺปกานมฺปิ การานํ, ยา วิภาเวติ เทสนา; อุฬารผลตํ จิตฺต-เขตฺตสมฺปตฺติโยคโต. Esta enseñanza esclarece cómo incluso las acciones pequeñas poseen frutos grandiosos, debido a la combinación de la pureza del campo del corazón y la perfección del objeto. ยํ กถาวตฺถุกุสลา, สุปริญฺญาตวตฺถุกา; วิมานวตฺถุอิจฺเจว, สงฺคายึสุ มเหสโย. Aquello que los grandes sabios, expertos en el sentido de las historias y con un conocimiento perfecto de los hechos, recitaron en el Khuddakanikāya bajo el nombre de Vimānavatthu; ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ; สนฺนิสฺสาย สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา. para esclarecer su significado, basándome en el método de los antiguos comentarios, he emprendido esta explicación del sentido. ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ; ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต. Debido a que en ella se declaran los significados supremos en cada lugar según corresponde, se titula Paramatthadīpanī por nombre. สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา; สา สตฺตรสมตฺตาย, ปาฬิยา ภาณวารโต. Ese comentario, de decisiones claras y sin confusiones, ha llegado a su conclusión completa, constando de aproximadamente diecisiete secciones de recitación (bhāṇavāra) según el texto Pali. อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา; ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ. Por el poder del mérito que he obtenido al componer este tratado de tal manera como se ha descrito, que la enseñanza del Protector del Mundo (Lokanātha), โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา; สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน. habiendo penetrado en ella mediante la práctica pura de la moralidad y demás virtudes, que todos los seres vivos participen del sabor de la liberación. จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ; ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน. Que la enseñanza del Sammāsambuddha permanezca por mucho tiempo en el mundo; y que todos los seres vivos sean siempre respetuosos hacia esa enseñanza. สมฺมา [Pg.335] วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ; สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ. Que el deva (la lluvia) llueva debidamente a su tiempo, y que el señor de la tierra, deleitándose en el Saddhamma, gobierne a la gente únicamente con justicia. อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน Así, por el Maestro Dhammapala, residente del monasterio de Badaratittha, กตาย mediante la composición ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย de la Paramatthadīpanī, el comentario del Khuddaka (Nikāya), วิมานวตฺถุอตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. la explicación del significado del Vimānavatthu ha concluido. วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา สมตฺตา. El comentario del Vimānavatthu está terminado.
แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi