นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분, 복되신 분, 공양받아 마땅한 분, 바르게 온전히 깨달으신 분께 절합니다.

ขุทฺทกนิกาเย

소부(Khuddaka Nikāya) 중에서

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา

비마나왓투(천궁사경) 주석

คนฺถารมฺภกถา

서문(서술의 시작)

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

대자비하신 의지처이며, 알아야 할 법의 바다의 저편에 도달하신 분, 미묘하고 깊고 다채로운 방법의 가르침을 펴시는 부처님께 예배드립니다.

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

명행족(明行足)을 갖추어 세상으로부터 벗어나게 하는 그 법, 정등각자께서도 공양하신 그 최상의 법에 예배드립니다.

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

계(戒) 등의 덕을 갖추고 네 가지 도와 네 가지 과에 머무는 성가(聖伽), 위없는 복전(福田)인 그 성가에 예배드립니다.

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

이와 같이 삼보에 예배함으로써 생긴 공덕으로 인하여, 그 위신력으로 모든 곳에서 장애가 제거되기를 바랍니다.

เทวตาหิ กตํ ปุญฺญํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ;

ตสฺส ตสฺส วิมานาทิ-ผลสมฺปตฺติเภทโต.

천신들이 전생에 지은 각각의 공덕에 따라, 그 과보로 얻은 천궁(Vimāna) 등의 성취의 차이에 대하여.

ปุจฺฉาวเสน ยา ตาสํ, วิสฺสชฺชนวเสน จ;

ปวตฺตา เทสนา กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินี.

그들의 질문과 답변에 따라 전개되었으며, 업의 과보를 명확히 보여주는 가르침이 있으니.

วิมานวตฺถุ อิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร;

ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย.

대성자(大聖者)들이 이전의 결집에서 '비마나왓투(Vimānavatthu)'라는 이름으로 소부(Khuddaka Nikāya)에 결집한 그 가르침입니다.

ตสฺสาหมวลมฺพิตฺวา, โปราณฏฺฐกถานยํ;

ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวนฺโต วิเสสโต.

나는 고대 주석서의 방식을 의지하여, 곳곳의 인연(因緣)들을 특히 자세히 설명하면서.

สุวิสุทฺธํ [Pg.2] อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

매우 청정하고 혼란이 없으며 미묘한 의미를 확정하였고, 마하위하라(Mahāvihāra)에 거주하는 분들의 전통에 배치되지 않는.

ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;

สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติ.

훌륭한 의미의 주석을 나의 능력이 닿는 한 정성을 다해 서술하리니, 선한 이들이여, 내가 말하는 것을 공경히 들으십시오.

ตตฺถ วิมานานีติ วิสิฏฺฐมานานิ เทวตานํ กีฬานิวาสฏฺฐานานิ. ตานิ หิ ตาสํ สุจริตกมฺมานุภาวนิพฺพตฺตานิ โยชนิกทฺวิโยชนิกาทิปมาณวิเสสยุตฺตตาย, นานารตนสมุชฺชลานิ วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานานิ โสภาติสยโยเคน วิเสสโต มานนียตาย จ ‘‘วิมานานี’’ติ วุจฺจนฺติ. วิมานานํ วตฺถุ การณํ เอติสฺสาติ วิมานวตฺถุ, ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา เทสนา. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ตาสํ เทวตานํ รูปโภคปริวาราทิสมฺปตฺติโย ตํนิพฺพตฺตกกมฺมญฺจ นิสฺสาย อิมิสฺสา เทสนาย ปวตฺตตฺตา. วิปากมุเขน วา กมฺมนฺตรมานสฺส การณภาวโต วิมานวตฺถูติ เวทิตพฺพํ.

거기서 '천궁(Vimāna)'이란 천신들이 즐기며 거주하는 특별한 장소를 말한다. 그것은 그들이 선하게 행한 업의 위력으로 생겨난 것이며, 1유순 또는 2유순 등의 특별한 크기를 갖추고 다양한 보석으로 빛나며 다채로운 색상과 형태를 지녀 매우 아름다움과 특별한 존귀함을 갖추었기에 '천궁(Vimāna)'이라 불린다. 이 가르침에는 천궁에 대한 원인이 들어있기에 '천궁사경(Vimānavatthu)'이라 하며, '그대의 황금 천궁은...' 등의 방식으로 전개되는 가르침이다. 이것은 천신들의 형상, 향유, 권속 등의 성취와 그것을 일으킨 업에 의지하여 이 가르침이 전개되었음을 보여주는 사례일 뿐이다. 혹은 과보를 통해 이전 생의 업을 알게 하는 원인이 되므로 '비마나왓투'라고 알아야 한다.

ตยิทํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ วิมานวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ – ปุจฺฉาวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนคาถา ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ภาสิตา, ปุจฺฉาคาถา ปน กาจิ ภควตา ภาสิตา, กาจิ สกฺกาทีหิ, กาจิ สาวเกหิ เถเรหิ. ตตฺถาปิ เยภุยฺเยน โย โส กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสฺส ภควโต อคฺคสาวกภาวาย ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภรนฺโต อนุกฺกเมน สาวกปารมิโย ปูเรตฺวา, ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทาทิคุณวิเสสปริวารสฺส, สกลสฺส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต ทุติเย อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐิโต อิทฺธิมนฺเตสุ จ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิโต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน, เตน ภาสิตา.

이 가르침은 누가 설했는가, 어디서 설했는가, 언제 설했는가, 그리고 왜 설했는가? 이에 답하자면, 이 비마나왓투는 질문과 답변이라는 두 가지 방식으로 전개되었다. 그중 답변 게송은 각각의 천신들이 읊은 것이며, 질문 게송은 어떤 것은 부처님께서, 어떤 것은 제석천 등이, 어떤 것은 제자 장로들이 설한 것이다. 그중에서도 특히, 백천 겁에 1아승기겁을 더한 세월 동안 부처님의 상좌 제자가 되기 위해 공덕과 지혜의 자량을 쌓아 제자의 파라미를 채우고, 6신통과 4무애해 등의 뛰어난 덕을 갖추어 제자로서의 지혜의 정점에 도달하여 두 번째 상좌의 자리에 머물며 신통력을 가진 이들 중 으뜸으로 부처님에 의해 인정받으신 존자 마하모갈라나께서 설하신 것이다.

ภาสนฺเตน จ ปฐมํ ตาว โลกหิตาย เทวจาริกํ จรนฺเตน เทวโลเก เทวตานํ ปุจฺฉาวเสน ปุน ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ ปุญฺญผลสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ เอกชฺฌํ [Pg.3] กตฺวา ภควโต ปเวเทตฺวา ภิกฺขูนํ ภาสิตา, สกฺเกน ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺส วิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ภาสิตา เอว. เอวํ ภควตา เถเรหิ จ เทวตาหิ จ ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺสา วิสฺสชฺชนวเสน จ ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา ปจฺฉา ธมฺมวินยํ สงฺคายนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ เอกโต กตฺวา ‘‘วิมานวตฺถุ’’อิจฺเจว สงฺคหํ อาโรปิตา. อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สงฺเขปโต สาธารณโต จ วิสฺสชฺชนา.

설하신 과정을 보면, 먼저 장로께서 세상의 이익을 위해 천상 세계를 유행하며 천신들에게 질문의 방식으로 설하셨고, 다시 인간 세계로 돌아와 사람들에게 공덕의 과보를 직접 목격하게 하려고 질문과 답변을 하나로 묶어 부처님께 보고하고 비구들에게 설하셨다. 제석천의 질문에 천신들이 답변한 것도 마하모갈라나 장로에게 전해진 것이다. 이와 같이 부처님과 장로들, 그리고 천신들이 질문의 방식으로 곳곳에서 설한 것을 훗날 법과 율을 결집하던 결집자들이 하나로 모아 '비마나왓투'라는 이름으로 결집에 올린 것이다. 이것이 '누가 설했는가' 등에 대한 간략하고 공통적인 답변이다.

วิตฺถารโต ปน ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติ ปทสฺส อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ปาทมูเล กตปณิธานโต ปฏฺฐาย มหาเถรสฺส อาคมนียปฏิปทา กเถตพฺพา, สา ปน อาคมฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตาติ ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสาธารณโต ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วิสฺสชฺชนา ตสฺส ตสฺส วิมานสฺส อตฺถวณฺณนานเยเนว อาคมิสฺสติ.

상세히 말하자면, '누가 설했는가'라는 구절에 대해 아노마다시 부처님 발치에서 서원을 세운 때부터 대장로의 실천 수행 과정을 말해야 하나, 그것은 경전 주석서들 곳곳에 상세히 설명되어 있으므로 거기서 전해지는 방식대로 알아야 한다. 구체적으로 '어디서 설했는가' 등의 구절에 대한 답변은 각각의 천궁에 대한 주석의 맥락에서 나올 것이다.

อปเร ปน ภณนฺติ – เอกทิวสํ อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เอตรหิ โข มนุสฺสา อสติปิ วตฺถุสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา อตฺตโน จ จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา ตานิ ตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา อุฬารสมฺปตฺตึ ปจฺจนุโภนฺติ, ยํนูนาหํ เทวจาริกํ จรนฺโต ตา เทวตา กายสกฺขึ กตฺวา ตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญํ ยถาธิคตญฺจ ปุญฺญผลํ กถาเปตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจยฺยํ. เอวํ เม สตฺถา คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มนุสฺสานํ กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต อปฺปกานมฺปิ การานํ อายตนคตาย สทฺธาย วเสน อุฬารผลตํ วิภาเวนฺโต ตํ ตํ วิมานวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา มหตึ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสฺสติ, สา โหติ พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โส อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อปรํ รตฺตทุปฏฺฏํ เอกํสํ กตฺวา สมนฺตโต ชาติหิงฺคุลิกธารา วิชฺชุลตา วิย สญฺฌาปภานุรญฺชิโต วิย จ ชงฺคโม อญฺชนคิริสิขโร, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจตฺวา ภควตา อนุญฺญาโต อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ [Pg.4] สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐาย อิทฺธิพเลน ตงฺขณญฺเญว ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ, ตสฺส ตา กเถสุํ. ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ สพฺพํ ตตฺถ ปวตฺติตนิยาเมเนว ภควโต อาโรเจสิ, ตํ สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อิจฺเจตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ.

다른 스승들은 다음과 같이 말한다. 어느 날 존자 마하모갈라나가 홀로 조용한 곳에서 명상에 잠겨 있을 때, 그에게 이와 같은 마음의 사유가 일어났다. '지금 참으로 사람들은 비록 보시물의 구족함(vatthusampatti)이 없더라도, 복전의 구족함(khettasampatti)과 자신의 마음의 청정함(cittapasādasampatti)을 통해 각각의 공덕을 짓고 천상에 태어나 원대한 과보를 누리고 있다. 그러니 내가 천상을 유행하며 그 천신들을 증인으로 삼아, 그들로 하여금 각자 쌓은 공덕과 그들이 얻은 공덕의 과보에 대해 말하게 하고, 그 내용을 세존께 보고드리는 것이 어떨까? 그러면 나의 스승(세존)께서는 마치 밤하늘에 보름달을 띄우듯이 사람들에게 업의 과보를 목격하게 하시어, 비록 작은 선행이라 할지라도 믿음을 근거로 할 때 그 과보가 얼마나 큰지를 밝혀주실 것이다. 그리하여 여러 천궁의 이야기(Vimānavatthu)를 인연으로 하여 방대한 법의 설법을 펼치실 것이며, 그 설법은 많은 사람들의 이익과 안락, 그리고 천신과 인간들의 행복을 위한 것이 될 것이다.' 그는 자리에서 일어나 붉은 이중가사를 입고 다른 붉은 가사를 한쪽 어깨에 걸치니, 그 모습은 마치 사방으로 진사(hiṅgulika)의 흐름이 번지는 것 같고 번갯불 같으며 저녁 노을에 물든 것 같기도 하고, 움직이는 검은 산(Añjanagiri)의 봉우리 같았다. 그는 세존께 다가가 예배드리고 한 곁에 앉아 자신의 뜻을 여쭈었고, 세존의 허락을 받은 후 자리에서 일어나 세존께 예배드리고 오른쪽으로 세 번 돌고서, 신통의 기초가 되는 제4선을 닦았다. 그 선정에서 나와 신통력으로 찰나에 삼십삼천에 이르러, 그곳의 여러 천신들에게 각자 쌓은 공덕을 물었다. 천신들이 그에게 답하자, 다시 인간 세상으로 돌아와 천상에서 있었던 그대로를 세존께 보고드렸다. 스승(세존)께서는 이를 기쁘게 받아들이셨다. 이와 같은 인연을 근거로 세존께서는 모인 대중에게 상세하게 법을 설하셨다.

ตํ ปเนตํ วิมานวตฺถุ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ.

이 천궁사(Vimānavatthu)는 율장, 경장, 논장의 삼장 중에서 경장(Suttantapiṭaka)에 속하며, 디가 니까야, 맛지마 니까야, 상윳타 니까야, 앙굿타라 니까야, 굿다카 니까야의 오부 니까야 중에서는 굿다카 니까야(Khuddakanikāya)에 속한다. 수타(Sutta), 게야(Geyya), 베이야카라나(Veyyākaraṇa), 가타(Gāthā), 우다나(Udāna), 이티부타카(Itivuttaka), 자타카(Jātaka), 압부타담마(Abbhutadhamma), 베달라(Vedalla)의 구분교(九分敎) 중에서는 가타(Gāthā)의 모음으로 분류된다.

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) –

‘팔만 이천 법문은 부처님으로부터 배웠고, 이천 법문은 비구들로부터 배웠으니, 내가 수지하여 유통하는 법문은 모두 팔만 사천이네.’ (장로게 1027)

เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต ปีฐวคฺโค จิตฺตลตาวคฺโค ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค มญฺชิฏฺฐกวคฺโค มหารถวคฺโค ปายาสิวคฺโค สุนิกฺขิตฺตวคฺโคติ สตฺต วคฺคา. วตฺถุโต ปฐเม วคฺเค สตฺตรส วตฺถูนิ, ทุติเย เอกาทส, ตติเย ทส, จตุตฺเถ ทฺวาทส, ปญฺจเม จตุทฺทส, ฉฏฺเฐ ทส, สตฺตเม เอกาทสาติ อนฺตรวิมานานํ อคฺคหเณ ปญฺจาสีติ, คหเณ ปน เตวีสสตํ วตฺถูนิ, คาถาโต ปน ทิยฑฺฒสหสฺสคาถา. ตสฺส วคฺเคสุ ปีฐวคฺโค อาทิ, วตฺถูสุ โสวณฺณปีฐวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติ คาถา อาทิ.

이와 같이 법의 창고지기(아난다 존자)에 의해 확인된 팔만 사천 법수(法數) 중에서 이 천궁사는 몇몇 법수의 모음이다. 품(Vagga)으로는 피타 품(Pīṭhavagga), 짓탈라타 품(Cittalatāvagga), 파릿찻타카 품(Pāricchattakavagga), 만짓타카 품(Mañjiṭṭhakavagga), 마하라타 품(Mahārathavagga), 파야시 품(Pāyāsivagga), 수닉킷타 품(Sunikkhittavagga)의 일곱 품이 있다. 이야기(Vatthu)의 개수로는 첫 번째 품에 17가지, 두 번째에 11가지, 세 번째에 10가지, 네 번째에 12가지, 다섯 번째에 14가지, 여섯 번째에 10가지, 일곱 번째에 11가지가 있으니, 중간의 천궁들을 포함하지 않으면 85가지이며, 포함하면 123가지 이야기가 된다. 게송의 수로는 1,500 게송이 있다. 이 품들 중에서는 피타 품이 시작이며, 이야기들 중에서는 황금 의자 이야기(Sovaṇṇapīṭhavatthu)가 시작이고, 그중에서도 ‘그대의 의자는 황금으로 되었고(Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ)’라는 게송이 시작이다.

๑. อิตฺถิวิมานํ

1. 여천신들의 천궁(Itthivimāna)

๑. ปีฐวคฺโค

1. 피타 품(Pīṭhavagga)

๑. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา

1. 첫 번째 피타 천궁 이야기의 해설

ตตฺถ [Pg.5] ปฐมวตฺถุสฺส อยํ อฏฺฐุปฺปตฺติ – ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ อสทิสทาเน ปวตฺติเต ตทนุรูเปน อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา ตโย ทิวเส, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย มหาทาเน ทินฺเน อสทิสทานสฺส ปวตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. อถ มหาชโน ตตฺถ ตตฺถ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘กึ นุ โข เอวํ อุฬารวิภวปริจฺจาเคเนว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ อตฺตโน วิภวานุรูปปริจฺจาเคนาปี’’ติ. ภิกฺขู ตํ กถํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทยฺยธมฺมสมฺปตฺติยาว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อถ โข จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา จ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ, ตสฺมา กุณฺฑกมุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ปิโลติกามตฺตมฺปิ ติณปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปูติมุตฺตหรีตกมตฺตมฺปิ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล ปติฏฺฐาปิตํ, ตมฺปิ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผาร’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ สกฺเกน เทวานมินฺเทน –

그중 첫 번째 이야기의 인연은 이러하다. 세존께서 사밧티의 제타 숲 아나타핀디카 원림에 머물고 계실 때, 코살라국의 파세나디 왕이 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 7일 동안 비할 바 없는 보시(asadisadāna)를 올렸다. 그에 발맞추어 아나타핀디카 장자가 3일 동안, 그리고 대우바새 비사카가 큰 보시를 올리니, 이 비할 바 없는 보시의 소문이 온 잠부디파(인도 대륙)에 널리 퍼졌다. 그때 많은 사람들이 곳곳에서 ‘이토록 방대한 재물을 내놓아야만 보시의 과보가 큰 것인가, 아니면 자신의 형편에 맞는 보시만으로도 큰 과보를 얻을 수 있는 것인가?’라는 대화를 나누었다. 비구들이 이 이야기를 듣고 세존께 여쭈었다. 세존께서는 ‘비구들이여, 보시물의 풍족함만으로 보시의 과보가 커지는 것은 아니다. 오히려 마음의 청정함과 복전의 수승함에 의해 보시의 과보가 커지는 것이다. 그러므로 겨우 한 줌의 쌀겨나, 낡은 천 조각, 풀이나 잎으로 만든 돗자리, 혹은 부패한 소 오줌에 절인 할리타카(약재) 열매일지라도, 청정한 마음으로 공양받을 만한 분에게 올린다면 그 또한 큰 과보와 큰 광명과 큰 위력을 갖게 될 것이다’라고 말씀하셨다. 그리하여 천신들의 왕인 삭카도 이와 같이 말하였다.

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปิกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔);

‘마음이 청정할 때, 타타가타 정등각자나 혹은 그분의 제자에게 올리는 보시는 결코 적은 것이라 할 수 없네.’

สา ปเนสา กถา สกลชมฺพุทีเป วิตฺถาริกา อโหสิ. มนุสฺสา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ยถาวิภวํ ทานานิ เทนฺติ, เคหงฺคเณ ปานียํ อุปฏฺฐเปนฺติ, ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาสนานิ ฐเปนฺติ. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ปิณฺฑปาตจาริโก เถโร ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน ปิณฺฑาย จรนฺโต อุปกฏฺเฐ กาเล อญฺญตรํ เคหํ สมฺปาปุณิ. ตตฺเถกา กุลธีตา สทฺธา ปสนฺนา เถรํ [Pg.6] ปสฺสิตฺวา สญฺชาตคารวพหุมานา อุฬารปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปีตกํ มฏฺฐวตฺถํ อตฺถริตฺวา อทาสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสินฺเน ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ ปสนฺนจิตฺตา ยถาวิภวํ อาหาเรน ปริวิสิ, พีชนิญฺจ คเหตฺวา พีชิ. โส เถโร กตภตฺตกิจฺโจ อาสนทานโภชนทานาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา ปกฺกามิ. สา อิตฺถี ตํ อตฺตโน ทานํ ตญฺจ ธมฺมกถํ ปจฺจเวกฺขนฺตี ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีรา หุตฺวา ตํ ปีฐมฺปิ เถรสฺส อทาสิ.

이 이야기는 온 잠부디파 전역에 널리 퍼졌다. 사람들은 수행자와 바라문, 가난한 자, 길 가는 이, 거지와 요청하는 이들에게 자신의 형편에 따라 보시를 베풀고, 집 마당에는 마실 물을 준비해 두며, 대문 입구에는 자리를 마련해 두었다. 그때 탁발을 하던 한 장로가 위의를 갖춘 모습으로 나아가고 물러나며, 앞을 보고 옆을 보며, 팔다리를 굽히고 펴는 등 눈을 아래로 둔 채 위의를 갖추고 탁발을 하다가 정오가 다가올 무렵 어느 집에 이르렀다. 그곳의 한 가문의 딸(여인)이 신심과 청정한 마음으로 장로를 보고 공경과 존경심을 일으켜 커다란 기쁨과 희열 속에서 그를 집 안으로 모셨다. 그녀는 오체투지로 절을 올린 뒤 자신의 의자를 내어 그 위에 노란 매끄러운 천을 깔아 보시하였다. 장로가 그곳에 앉자 그녀는 '나에게 이와 같은 최상의 복밭이 나타났다'며 청정한 마음으로 형편에 맞게 음식을 대접하고, 부채를 들어 부채질을 해주었다. 공양을 마친 장로는 자리를 보시하고 음식을 보시하는 등의 공덕에 관한 법문을 설하고 떠났다. 그 여인은 자신의 보시와 그 법문을 되새기며 희열로 온몸이 가득 찬 채 그 의자마저 장로에게 보시하였다.

ตโต อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. อจฺฉราสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ, ปีฐทานานุภาเวน จสฺสา โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ อากาสจารี สีฆชโว อุปริ กูฏาคารสณฺฐาโน, เตน ตํ ‘‘ปีฐวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สุวณฺณวณฺณํ วตฺถํ อตฺถริตฺวา ทินฺนตฺตา กมฺมสริกฺขตํ วิภาเวนฺตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ, ปีติเวคสฺส พลวภาเวน สีฆชวํ, ทกฺขิเณยฺยสฺส จิตฺตรุจิวเสน ทินฺนตฺตา ยถารุจิคามี, ปสาทสมฺปตฺติยา อุฬารตาย สพฺพโสว ปาสาทิกํ โสภาติสยยุตฺตญฺจ อโหสิ.

그 후 어느 때에 그녀는 병을 얻어 죽음을 맞이한 뒤, 타와팅사(삼십삼천) 천상에 12유순 크기의 황금 궁전에서 태어났다. 그녀에게는 천 명의 천녀들이 권속으로 있었고, 의자를 보시한 공덕으로 하늘을 날며 매우 빠른 속도를 지닌 1유순 크기의 황금 보좌가 생겼는데, 그 윗부분은 정각 모양이었다. 그리하여 그것을 '피타 위마나(의자 궁전)'라고 부른다. 그것은 황금색 천을 깔아 보시한 덕분에 그 업에 상응하는 모습을 나타내며 황금으로 이루어졌다. 기쁨의 강한 힘으로 인해 매우 빨랐고, 복전의 뜻에 맞추어 보시했기에 마음먹은 대로 움직였으며, 신심의 성취로 인해 그 크기가 웅장하고 모든 면에서 아름답고 더할 나위 없이 우아했다.

อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสุ สา เทวตา ทิพฺพวตฺถนิวตฺถา ทิพฺพาภรณวิภูสิตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา สกภวนา นิกฺขมิตฺวา ตํ ปีฐวิมานํ อภิรุยฺห มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน สมนฺตโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต ตสฺสา เทวตาย อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ สา เทวตา ตํ ทิสฺวา สมุปฺปนฺนพลวปสาทคารวา สหสา ปลฺลงฺกโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เถโร กิญฺจาปิ ตาย อญฺเญหิ จ สตฺเตหิ ยถูปจิตํ กุสลากุสลํ อตฺตโน ยถากมฺมูปคญาณานุภาเวน หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ [Pg.7] วิย ปญฺญาพลเภเทน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา เทวตานํ อุปปตฺติสมนนฺตรเมว ‘‘กุโต นุ โข อหํ จวิตฺวา อิธูปปนฺนา, กึ นุ โข กุสลกมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภามี’’ติ อตีตภวํ ยถูปจิตญฺจ กมฺมํ อุทฺทิสฺส เยภุยฺเยน ธมฺมตาสิทฺธา อุปธารณา, ตสฺสา จ ยาถาวโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตาย เทวตาย กตกมฺมํ กถาเปตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาตุกาโม –

어느 축젯날에 천신들이 각자의 천상의 위력으로 유흥을 즐기기 위해 난다나 숲으로 갈 때, 그 천녀도 천상의 옷을 입고 천상의 장신구로 치장한 채 천 명의 천녀를 거느리고 자신의 거처에서 나와 그 의자 궁전에 올라타 큰 천상의 신통력과 위엄 있는 광채를 발하며 사방을 달이나 해처럼 비추며 숲으로 향했다. 그때 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 타와팅사에 이르러 그 천녀 근처에서 자신의 모습을 나타냈다. 그 천녀는 존자를 보고 강한 신심과 공경심을 일으켜 즉시 보좌에서 내려와 존자에게 다가가 오체투지로 절을 올리고, 열 손가락 손톱 끝에서 빛이 나는 것처럼 합장하며 공경히 서 있었다. 존자는 그녀와 다른 중생들이 쌓은 선악업을 자신의 '야타캄무파가 냐나(업에 따른 생을 아는 지혜)'의 힘으로 손바닥 위의 아말라카 열매를 보듯 명확히 보았으나, 천신들은 태어난 직후 대개 '나는 어디서 죽어 이곳에 태어났는가, 어떤 선업을 지어 이러한 풍요를 얻었는가'라고 지난 생의 업을 반조하는 것이 법도이며 그녀에게도 그러한 지혜가 생겨났기에, 그녀가 직접 자신의 업을 말하게 함으로써 천신과 인간을 포함한 세상에 업의 과보를 분명히 보여주고자 다음과 같이 물었다.

๑.

1.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

“그대의 황금으로 된 의자는 웅장하고, 마음처럼 빠르게 원하는 곳으로 가는구나. 장식하고 꽃다발을 들고 고운 옷을 입은 그대는 구름 끝의 번개처럼 빛나는구나.”

๒.

2.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그대에게 이와 같은 안색이 생긴 것은 무엇 때문이며, 이곳에서 그대에게 성취되는 것은 무엇인가? 마음에 드는 온갖 향락들이 그대에게 생겨나는구나.”

๓.

3.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. อาห –

“큰 신통력을 지닌 천녀여, 그대에게 묻노니 그대는 인간이었을 때 어떤 복을 지었는가? 무엇 때문에 이토록 빛나는 위엄을 갖게 되었으며 그대의 안색이 사방을 비추는가?”라고 (존자가) 말하였다.

๔.

4.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 기뻐하며 모갈라나 존자의 질문을 받고, 질문에 대해 이 업의 결과가 무엇인지 설명하였다.”

๕.

5.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

“저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 찾아오신 분께 자리를 보시했습니다. 문안을 드리고 합장하였으며, 제 능력에 따라 보시를 베풀었습니다.”

๖.

6.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그로 인해 제게 이와 같은 안색이 생겼고, 그로 인해 이곳에서 제게 성취되었습니다. 제 마음에 드는 온갖 향락들이 제게 생겨납니다.”

๗.

7.

‘‘อกฺขามิ [Pg.8] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“큰 신통력을 지닌 수행자시여, 제가 인간이었을 때 지은 복을 말씀드립니다. 그로 인해 저는 이토록 빛나는 위엄을 갖게 되었고 저의 안색이 사방을 비추는 것입니다.”

๑. ตตฺถ ปีฐนฺติ ยํกิญฺจิ ตาทิสํ ทารุกฺขนฺธมฺปิ อาปณมฺปิ พลิกรณปีฐมฺปิ เวตฺตาสนมฺปิ มสารกาทิวิเสสนามํ ทารุมยาทิอาสนมฺปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘ปาทปีฐํ ปาทกถลิก’’นฺติ (มหาว. ๒๐๙; จูฬว. ๗๕) เอตฺถ ปาทฐปนโยคฺคํ ปีฐาทิกํ ทารุกฺขนฺธํ วุจฺจติ, ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๑) เอตฺถ หตฺเถน คหณโยคฺคํ. ‘‘ปีฐิกา’’ติ ปน เอกจฺเจสุ ชนปเทสุ เทสโวหาเรน อาปณํ. ‘‘ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา’’ติ เอตฺถ เทวตานํ พลิกรณฏฺฐานภูตํ ปีฐํ. ‘‘ภทฺทปีฐ’’นฺติ เอตฺถ เวตฺตลตาทีหิ อุปริ วีตํ อาสนํ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภทฺทปีฐํ อุปานยี’’ติ. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ. มญฺจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนนา’’ติ (ปาจิ. ๕๒๒) จ อาทีสุ มสารกาทิเภทํ ทารุมยาทิอาสนํ. อิธ ปน ปลฺลงฺกาการสณฺฐิตํ เทวตาย ปุญฺญานุภาวาภินิพฺพตฺตํ โยชนิกํ กนกวิมานํ เวทิตพฺพํ.

1. 여기서 '의자(pīṭha)'란 그와 같은 나무토막, 자리, 제단, 갈대로 짠 의자, 또는 마사라카 등의 이름이 붙은 나무 의자 등을 통칭한다. 참으로 ‘발 받침대(pādapīṭhaṃ)’라는 구절에서는 발을 올려놓기에 적당한 나무 조각인 의자를 의미하고, ‘의자를 들고 걷는 자(pīṭhasappī)’에서는 손으로 잡기에 적당한 크기의 의자를 말한다. ‘피티카(pīṭhikā)’는 일부 지역의 관용어로 상점을 뜻하기도 한다. ‘귀신들의 제단(bhūtapīṭhikā)’이나 ‘사당의 제단(devakulapīṭhikā)’이라는 말에서는 천신들에게 공물을 바치는 장소인 의자를 의미한다. ‘바다 피타(bhaddapīṭha)’는 등나무 등으로 짠 의자를 말하는데, 이를 염두에 두고 ‘바다 피타를 가져왔다’고 한 것이다. ‘잘 갖추어진 침상과 의자’ 등의 구절에서는 마사라카 등의 종류인 나무 의자 등을 뜻한다. 그러나 여기서는 천녀의 공덕으로 나타난, 보좌의 형태를 갖춘 1유순 크기의 황금 궁전을 의미하는 것으로 알아야 한다.

เตติ เต-สทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑, ๒๒๖) ต-สทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม (ที. นิ. ๓.๒๗๘; สุ. นิ. ๕๔๙). นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๐) จ อาทีสุ ตุมฺห-สทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต สุตํ. อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๕๑) จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๒๕๑; ชา. ๑.๑๐.๙๒) สามิอตฺเถ. อิธาปิ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ตวาติ หิ อตฺโถ.

'te'에 대하여: 'te'라는 단어는 "난다나(Nandana) 숲을 보지 못하는 이들은 행복을 알지 못한다" 등의 구절에서는 'ta'(그)라는 단어의 격변화로서 주격 복수형으로 쓰였다. "보살님이시여, 당신께 경배합니다. 가장 높은 분이시여, 당신께 경배합니다. 영웅이신 부처님이시여, 당신께 경배합니다" 등의 구절에서는 'tumha'(당신)라는 단어의 격변화로서 역격(위격)으로 쓰였으니, '당신에게(tuyhaṃ)'라는 의미이다. "그대는 무엇을 보았는가, 무엇을 들었는가? 그대는 집착의 근거를 넘어섰고 번뇌를 부수었노라" 등의 구절에서는 동작주를 나타내는 구격으로 쓰였다. "그대의 서원은 무엇이며, 그대의 청정행은 무엇인가" 등의 구절에서는 소유격의 의미로 쓰였다. 여기에서도 소유격의 의미로 보아야 한다. 즉, '그대의(tava)'라는 의미이다.

โสวณฺณมยนฺติ [Pg.9] เอตฺถ สุวณฺณ-สทฺโท ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘) จ ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๑) จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๗๗) ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐๐) ชาตรูเป. อิธาปิ ชาตรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ พุทฺธานํ สมานวณฺณตาย โสภโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สุวณฺณนฺติ วุจฺจติ. สุวณฺณเมว โสวณฺณํ ยถา ‘‘เวกตํ เวสม’’นฺติ จ. มย-สทฺโท จ ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๙๙; ม. นิ. ๒.๔๕๕) อสฺมทตฺเถ อาคโต. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๙; ๓.๓๘) นิพฺพตฺติอตฺเถ, พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยาติ วุตฺตา. ‘‘ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๘๔) วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธาปิ วิการตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณมยนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘นิพฺพตฺติอตฺเถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

'sovaṇṇamayaṃ'에서 'suvaṇṇa'라는 단어는 "피부색이 좋은 자, 나쁜 자, 선처에 간 자, 악처에 간 자" 또는 "아름다운 피부색과 고운 목소리" 등의 구절에서는 피부색의 원만함(용모의 아름다움)이라는 의미로 쓰였다. "금시조(suvaṇṇā)들이 까마귀를 에워싸고" 등의 구절에서는 가루다(금시조)라는 의미로 쓰였다. "황금빛 피부를 가진 분" 등의 구절에서는 황금(jātarūpa)이라는 의미로 쓰였다. 여기에서도 황금이라는 의미로 보아야 한다. 부처님들의 피부색과 같기에 그 황금에 아름다운 색(vaṇṇa)이 있다고 하여 'suvaṇṇa(황금)'라고 불린다. 'suvaṇṇa' 자체가 'sovaṇṇa'이다. 'maya'라는 단어는 "우리(mayaṃ)는 세 가지 명지를 지닌 자들로 인정을 받았다" 등의 구절에서는 'asmad'(우리)의 의미로 쓰였다. "헤마를 의지하여 태어난 마호다리(maṇḍodarī)" 등의 구절에서는 명칭(paññatti)으로 쓰였다. "마음으로 만들어지고(manomayā), 기쁨을 먹으며, 스스로 빛을 내는" 등의 구절에서는 생성의 의미로 쓰였으니, 외부의 조건 없이 마음만으로 생겨났기에 '마음으로 만들어진 것'이라 한다. "내가 직접 진흙을 이겨서 모두 흙으로 된(mattikāmayaṃ) 오두막을 지으리라" 등의 구절에서는 재료에 의한 변형의 의미로 쓰였다. "보시로 이루어진(dānamaya), 지계로 이루어진" 등의 구절에서는 단지 구절을 채우는 용도로 쓰였다. 여기에서도 변형의 의미 혹은 구절을 채우는 용도로 보아야 한다. 황금으로 생겨난 것이 'sovaṇṇamaya'라는 의미일 때는 황금의 변형으로서 'maya'를 보아야 하고, '생겨남'의 의미로 말하는 것도 타당하다. 다만 황금으로 된 것이 'sovaṇṇa'라는 의미일 때는 'sovaṇṇamaya'에서 'maya'는 단지 구절을 채우는 용도로 보아야 한다.

อุฬารนฺติ ปณีตมฺปิ เสฏฺฐมฺปิ มหนฺตมฺปิ. อุฬาร-สทฺโท หิ ‘‘ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖) ปณีเต อาคโต. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีสุ (ธ. ส. ๘๙๔, ๘๙๖; ม. นิ. ๑.๒๔๔) มหนฺเต. ตมฺปิ จ วิมานํ มนุญฺญภาเวน อุปภุญฺชนฺตานํ อติตฺติกรณตฺเถน ปณีตํ, สมนฺตปาสาทิกตาทินา ปสํสิตตาย เสฏฺฐํ, ปมาณมหนฺตตาย จ มหคฺฆตาย จ มหนฺตํ, ตีหิปิ อตฺเถหิ อุฬารเมวาติ วุตฺตํ อุฬารนฺติ.

'uḷāraṃ'은 수승함(paṇīta), 최상임(seṭṭha), 대단함(mahanta)을 뜻한다. 'uḷāra'라는 단어는 "전보다 더욱 수승한(uḷāra) 차이를 얻는다" 등의 구절에서는 수승함의 의미로 쓰였다. "밧차야나여, 당신은 진실로 사문 고타마를 지극한(uḷāra) 찬탄으로 찬탄하시는군요" 등의 구절에서는 최상의 의미로 쓰였다. "막대한(uḷāra) 부, 막대한 명성, 거친(oḷārika) 것" 등의 구절에서는 대단함(큼)의 의미로 쓰였다. 또한 그 천궁(vimāna)은 매혹적이라서 즐기는 이들에게 만족할 줄 모르게 한다는 점에서 '수승함(paṇīta)'이라 하고, 사방을 기쁘게 하는 성질 등으로 인해 찬탄받을 만하므로 '최상(seṭṭha)'이라 하며, 규모가 크고 값이 많이 나간다는 점에서 '대단함(mahanta)'이라 한다. 이 세 가지 의미를 모두 담아 'uḷāra'라고 한 것이다.

มโนชวนฺติ [Pg.10] เอตฺถ มโนติ จิตฺตํ. ยทิปิ มโน-สทฺโท สพฺเพสมฺปิ กุสลากุสลาพฺยากตจิตฺตานํ สาธารณวาจี, ‘‘มโนชว’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ยตฺถ กตฺถจิ อารมฺมเณ ปวตฺตนกสฺส กิริยมยจิตฺตสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. ตสฺมา มนโส วิย ชโว เอตสฺสาติ มโนชวํ ยถา โอฏฺฐมุโขติ, อติวิย สีฆคมนนฺติ อตฺโถ. มโน หิ ลหุปริวตฺติตาย อติทูเรปิ วิสเย ขเณเนว นิปตติ, เตนาห ภควา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) ‘‘ทูรงฺคมํ เอกจร’’นฺติ (ธ. ป. ๓๗) จ. คจฺฉตีติ ตสฺสา เทวตาย วสนวิมานโต อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส อากาเสน คจฺฉติ.

'manojavaṃ'에서 'mano'는 마음(citta)을 의미한다. 비록 'mano'라는 단어가 모든 유익한 마음, 해로운 마음, 무기(無記)의 마음에 통용되지만, 'manojava'라고 하였으므로 어떤 대상에 대해서든 일어나는 작용의 마음(kiriyamayacitta)에 의한 것으로 이해해야 한다. 따라서 마음과 같은 속도(javo)를 가졌기에 'manojava'라고 하는 것이니, 마치 '낙타의 입과 같은 입을 가진 자(oṭṭhamukha)'라고 하는 것과 같이 매우 빠른 이동을 의미한다. 마음은 변화가 빠르기에 아주 먼 대상이라도 찰나에 도달한다. 그래서 세존께서는 "비구들이여, 이 마음처럼 그렇게 빨리 변화하는 다른 법을 나는 하나도 보지 못하노라"라고 하셨고, "멀리 가고 홀로 행한다"라고도 하셨다. 'gacchati'는 그 여신이 거처하는 천궁에서 공중을 통해 난다나 숲을 향해 간다는 의미이다.

เยนกามนฺติ เอตฺถ กาม-สทฺโท ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๐; เถรคา. ๗๘๗) มนาปิเย รูปาทิวิสเย อาคโต. ‘‘ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส) ฉนฺทราเค. ‘‘กิเลสกาโม กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) สพฺพสฺมึ โลเภ. ‘‘อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๙๑) คามธมฺเม. ‘‘สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) หิตจฺฉนฺเท. ‘‘อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๑; ม. นิ. ๑.๔๒๖) เสริภาเว. อิธาปิ เสริภาเว เอว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เยนกามนฺติ ยถารุจิ, เทวตาย อิจฺฉานุรูปนฺติ อตฺโถ.

'yenakāmaṃ'에서 'kāma'라는 단어는 "감각적 욕망(kāma)은 참으로 다채롭고 달콤하며 마음을 즐겁게 하니, 여러 형상으로 마음을 뒤흔든다" 등의 구절에서는 마음에 드는 색(色) 등의 대상을 의미한다. "욕구(chanda)가 욕망(kāma)이며, 탐욕(rāga)이 욕망이다" 등의 구절에서는 욕탐(欲貪)을 의미한다. "번뇌로서의 욕망, 욕망에 대한 집착" 등의 구절에서는 모든 탐욕을 의미한다. "자신이 원하는 성적인 봉사(attakāmapāricariyā)의 공덕을 말한다면" 등의 구절에서는 음욕(성적 행위)을 의미한다. "여기 이익을 바라는(attakāmarūpā) 세 명의 가문의 아들들이 살고 있다" 등의 구절에서는 이익에 대한 원함을 의미한다. "자신에게 달려 있고 타인에게 매이지 않으며, 자유롭고 원하는 곳으로 가는(yenakāmaṃgamo) 자" 등의 구절에서는 자유로운 상태(자립)를 의미한다. 여기에서도 자유로운 상태라는 의미로 보아야 한다. 그러므로 'yenakāmaṃ'은 당신(여신)의 뜻대로, 여신이 원하는 대로라는 의미이다.

อลงฺกเตติ อลงฺกตคตฺเต, นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิชฺโชติเตหิ หตฺถูปคปาทูปคาทิเภเทหิ สฏฺฐิสกฏภารปริมาเณหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตสรีเรติ อตฺโถ. สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มลฺยธเรติ กปฺปรุกฺขปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกลตาทิสมฺภเวหิ, สุวิสุทฺธจามีกรวิวิธรตนมยปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ, สมนฺตโต วิชฺโชตมานวิปฺผุรนฺตกิรณนิกรรุจิเรหิ ทิพฺพกุสุเมหิ สุมณฺฑิตเกสหตฺถาทิตาย มาลาภารินี. สุวตฺเถติ กปฺปลตานิพฺพตฺตานํ, นานาวิราควณฺณวิเสสานํ สุปริสุทฺธภาสุรปฺปภานํ นิวาสนุตฺตริยปฏิจฺฉทาทีนํ ทิพฺพวตฺถานํ วเสน [Pg.11] สุนฺทรวตฺเถ. โอภาสสีติ วิชฺโชตสิ. วิชฺชุริวาติ วิชฺชุลตา วิย. อพฺภกูฏนฺติ วลาหกสิขเร. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. โอภาสสีติ วา อนฺโตคธเหตุอตฺถวจนํ, โอภาเสสีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ อุปโยคตฺเถ เอว อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

‘장식된(alaṅkate)’이란 장식된 몸을 가진 자라는 뜻으로, 다양한 광선 그물로 눈부시게 빛나는 온갖 보석으로 빛나며, 팔찌와 발찌 등의 종류로 수레 육십 대 분량의 무게에 달하는 천상의 장신구들로 그 몸이 아름답게 꾸며졌음을 의미한다. 그리고 이것은 호칭어 단수이다. ‘꽃을 지닌(malyadhare)’이란 겁수(劫樹), 파리찻타카, 산타나카 덩굴 등에서 생겨난, 매우 순수한 황금과 다양한 보석으로 된 꽃잎과 꽃술과 수술 등으로 주위를 밝게 비추며 흩뿌려지는 광선 다발처럼 아름다운 천상의 꽃들로 머리카락과 손 등을 잘 장식하였기에 꽃을 지닌 여인이라는 의미이다. ‘훌륭한 옷을 입은(suvatthe)’이란 겁수 덩굴에서 생겨난, 다양한 색상을 지니고 지극히 깨끗하며 눈부신 빛을 내는 천상의 의복인 하의와 상의 등을 입어 훌륭한 옷을 입었음을 의미한다. ‘빛나다(obhāsasī)’란 밝게 비춘다는 뜻이다. ‘번개처럼(vijjurivāti)’이란 번갯불과 같다는 뜻이다. ‘구름 꼭대기를(abbhakūṭanti)’이란 구름의 끝 부분을 의미한다. 이는 처소격의 의미이나 대격의 어미를 취한 것이다. 또는 ‘빛나다(obhāsasī)’라는 말은 사동의 의미가 포함된 것이어서 ‘빛나게 하다(obhāsesi)’라는 뜻이 된다. 이 경우에는 ‘구름 꼭대기를(abbhakūṭaṃ)’을 대격의 의미 그대로 대격의 단어로 보아야 한다.

อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม สญฺฌาปภานุรญฺชิตํ รตฺตวลาหกสิขรํ ปกติยาปิ โอภาสมานํ สมนฺตโต วิชฺโชตมานา วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺตี วิเสสโต โอภาเสติ, เอวเมวํ สุปริสุทฺธตปนียมยํ นานารตนสมุชฺชลํ ปกติปภสฺสรํ อิมํ วิมานํ ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สพฺพโส วิชฺโชตยนฺตีหิ อตฺตโน สรีรปฺปภาหิ วตฺถาภรโณภาเสหิ จ วิเสสโต โอภาเสสีติ.

여기에 이런 뜻이 있다. 비유하자면 저녁 노을에 물들어 원래부터 빛나고 있는 붉은 구름 꼭대기를, 사방에서 번쩍이며 일어나는 번갯불이 더욱 특별하게 비추는 것과 같다. 이와 같이 지극히 순수한 황금으로 만들어지고 온갖 보석으로 눈부시게 빛나며 본래부터 광채를 내는 이 궁전을, 온갖 장식으로 아름답게 꾸며진 그대가 사방을 밝히는 자신의 몸의 광채와 의복 및 장신구의 빛으로 더욱 특별하게 비추고 있다는 의미이다.

เอตฺถ หิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ นิทสฺเสตพฺพวจนเมตํ, ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ นิทสฺสนวจนํ. ตถา ‘‘เต’’ติ นิทสฺเสตพฺพวจนํ. ตญฺหิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวจเนน วุตฺตมฺปิ ‘‘อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสี’’ติ อิมานิ ปทานิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชุริวา’’ติ นิทสฺสนวจนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ อุปเมยฺยุปมานานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ หิ อิทํ ‘‘ตฺว’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มชฺฌิมปุริสวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปฐมปุริสวเสน ปริณมติ. จ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘คจฺฉติ เยนกามํ โอภาสสี’’ติ จ ‘‘วิชฺชุลโตภาสิตํ อพฺภกูฏํ วิยา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน เจตํ อุปโยควจนํ ปริณมติ. ตถา ‘‘ปีฐ’’นฺติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ‘‘เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติอาทิ ตสฺส วิเสสนํ.

여기에서 ‘궁전(pīṭhaṃ)’은 나타내고자 하는 대상이며, ‘구름 꼭대기(abbhakūṭaṃ)’는 비유하는 단어이다. 이와 같이 ‘당신의(te)’는 나타내고자 하는 단어이다. 그것은 ‘궁전(pīṭhaṃ)’이라는 단어를 고려하여 소유격으로 설해졌지만, ‘장식된, 꽃을 지닌, 훌륭한 옷을 입은, 빛나다’라는 단어들을 고려하면 주격으로 변한다. 그러므로 ‘그대(tvaṃ)’라고 한 것이다. ‘번개처럼(vijjurivā)’은 비유하는 단어이다. ‘빛나다(obhāsasī)’는 것은 피비유(upameyya)와 비유(upamāna) 두 가지 모두의 연결을 보여준다. 즉 ‘빛나다(obhāsasī)’는 ‘그대(tvaṃ)’라는 단어를 고려하면 2인칭으로 설해진 것이고, ‘궁전(pīṭhaṃ)’을 고려하면 3인칭으로 변한다. 또한 여기서 ‘ca(~와/과)’라는 단어는 생략된 것으로 보아야 한다. ‘원하는 대로 가며 빛나다’라는 구절에서, ‘번갯불에 비치는 구름 꼭대기처럼’이라고 할 때 이 대격의 단어는 주격으로 변하여 해석된다. 이와 같이 ‘궁전(pīṭhaṃ)’은 수식받는 단어이며, ‘당신의 황금으로 된 장엄한’ 등은 그것의 수식어이다.

นนุ จ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวา สุวณฺณสฺส อคฺคโลหตาย เสฏฺฐภาวโต ทิพฺพสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุฬาร’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, กิญฺจิ วิเสสสพฺภาวโต. ยเถว หิ มนุสฺสปริโภคสุวณฺณวิกติโต รสวิทฺธํ เสฏฺฐํ สุวิสุทฺธํ, ตโต อากรุปฺปนฺนํ, ตโต ยํกิญฺจิ ทิพฺพํ เสฏฺฐํ, เอวํ ทิพฺพสุวณฺเณปิ จามีกรํ, จามีกรโต สาตกุมฺภํ, สาตกุมฺภโต ชมฺพุนทํ, ชมฺพุนทโต สิงฺคีสุวณฺณํ. ตญฺหิ สพฺพเสฏฺฐํ. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

‘황금으로 된(sovaṇṇamaya)’이라고 말하고 나서, 황금이 가장 귀한 금속으로서 수승한 상태이고 여기서는 천상의 황금을 의미하므로 ‘장엄한(uḷāra)’이라는 말을 할 필요가 없지 않은가? 그렇지 않다, 어떤 특별함이 있기 때문이다. 비유하자면 인간들이 사용하는 금의 종류 중에서도 화학적으로 제련된 금보다 광산에서 난 금이 더 수승하고 지극히 순수하며, 그보다 천상의 금이 더 수승한 것과 같다. 이와 같이 천상의 황금 중에서도 자미카라(cāmīkara)보다 사타쿰바(sātakumbha)가 수승하고, 사타쿰바보다 잠부나다(jambunada)가 수승하며, 잠부나다보다 징기(siṅgī) 황금이 수승하다. 그것이 모든 황금 중에서 가장 수승하기 때문이다. 그래서 신들의 왕인 제석천은 다음과 같이 말했다.

‘‘มุตฺโต [Pg.12] มุตฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘);

“해탈하신 분이 해탈한 옛 고행자들과 함께, 번뇌를 완전히 벗어난 분이 번뇌를 완전히 벗어난 이들과 함께, 징기(siṅgī) 황금 덩어리와 같은 빛깔을 지니시고서, 세존께서는 라자가하로 들어가셨다.”

ตสฺมา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘อุฬาร’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิทํ น ตสฺส เสฏฺฐปณีตภาวเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข มหนฺตภาวมฺปีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตาทสฺสนํ. ตตฺถาปิ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส วิมานสฺส วตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา โสภาติสยสมฺปทํ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา คมนสมฺปทํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา สีฆชวตาย ปีฐสมฺปตฺติภาวสมฺปทํ ทสฺเสติ.

그러므로 ‘황금으로 된’이라고 말하고서도 다시 ‘장엄한’이라고 말한 것이다. 또는 ‘장엄한’이라는 말은 단지 그것의 수승하고 뛰어난 상태만을 겨냥한 것이 아니라, 그 크고 방대함 또한 의미하는 것이니, 앞에서 이미 설명한 바와 같다. 또한 여기서 ‘궁전’ 등의 표현은 과보가 지은 업과 서로 닮았음을 보여주는 것이다. 그중에서도 ‘황금으로 된’이라는 말로 그 궁전의 물질적 구족함을 보여주고, ‘장엄한’이라는 말로 광채가 뛰어난 구족함을, ‘마음처럼 빠른’이라는 말로 이동의 구족함을 보여준다. ‘원하는 곳으로 간다’는 말로는 빠른 속도라는 궁전의 성취를 보여준다.

อถ วา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา เวปุลฺลมหตฺตํ. ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา อานุภาวมหตฺตํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา วิหารสุขตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วา อิมินา ตสฺส อภิรูปตํ วณฺณโปกฺขรตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา ทสฺสนียตํ ปาสาทิกตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา สีฆสมฺปทํ, ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา กตฺถจิ อปฺปฏิหตจารตํ ทสฺเสติ.

혹은 ‘황금으로 된’이라는 말로 그 수승함을 보여주고, ‘장엄한’이라는 말로 광대함을 보여준다. ‘마음처럼 빠른’이라는 말로 위신력의 위대함을, ‘원하는 곳으로 간다’는 말로 거처의 안락함을 보여준다. 또는 ‘황금으로 된’이라는 말로 그 아름다운 모습과 빛깔의 풍요로움을 보여주고, ‘장엄한’이라는 말로 보기 좋음과 신심을 일으키는 품격을 보여주며, ‘마음처럼 빠른’이라는 말로 속도의 구족함을, ‘원하는 곳으로 간다’는 말로 어디에서도 막힘없는 움직임을 보여준다.

อถ วา ตํ วิมานํ ยสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส นิสฺสนฺทผลํ, ตสฺส อโลภนิสฺสนฺทตาย โสวณฺณมยํ, อโทสนิสฺสนฺทตาย อุฬารํ, อโมหนิสฺสนฺทตาย มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. ตถา ตสฺส กมฺมสฺส สทฺธานิสฺสนฺทภาเวน โสวณฺณมยํ, ปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, วีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามํ. สทฺธาสมาธินิสฺสนฺทภาเวน วา โสวณฺณมยํ, สมาธิปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, สมาธิวีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธิสตินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามนฺติ เวทิตพฺพํ.

혹은 그 궁전이 어떤 공덕의 과보인가 하면, 탐욕 없음(無貪)의 결과로 황금으로 된 것이고, 성내지 않음(無瞋)의 결과로 장엄한 것이며, 어리석지 않음(無癡)의 결과로 마음처럼 빠르게 원하는 곳으로 가는 것이다. 이와 같이 그 업의 믿음(信)의 결과로 황금으로 된 것이고, 지혜(慧)의 결과로 장엄한 것이며, 정진(精進)의 결과로 마음처럼 빠른 것이고, 삼매(定)의 결과로 원하는 곳으로 가는 것이다. 또는 믿음과 삼매의 결과로 황금으로 된 것이고, 삼매와 지혜의 결과로 장엄한 것이며, 삼매와 정진의 결과로 마음처럼 빠른 것이고, 삼매와 마음챙김(念)의 결과로 원하는 곳으로 가는 것임을 알아야 한다.

ตตฺถ [Pg.13] ยถา ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ วิมานสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ, เอวํ ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทิ อตฺตภาวสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ. ยถา หิ สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิรจิโตปิ รตฺตสุวณฺณาลงฺกาโร วิวิธรํสิชาลสมุชฺชลมณิรตนขจิโต เอว โสภติ, น เกวโล, เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน จตุรสฺสโสภโนปิ อตฺตภาโว สุมณฺฑิตปสาธิโตว โสภติ, น เกวโล. เตนสฺสา ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทินา อาหริมํ โสภาวิเสสํ ทสฺเสติ, ‘‘โอภาสสี’’ติ อิมินา อนาหริมํ. ตถา ปุริเมน วตฺตมานปจฺจยนิมิตฺตํ โสภาติสยํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อตีตปจฺจยนิมิตฺตํ. ปุริเมน วา ตสฺสา อุปโภควตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อุปภุญฺชนกวตฺถุสมฺปทํ.

거기서 '의자(pīṭha)' 등으로 시작되는 구절이 천궁의 성취를 보여줌으로써 그 여신의 공덕의 과보인 영화로운 성취를 찬탄하는 것이듯이, '장식된(alaṅkate)' 등으로 시작되는 구절은 개별적 존재(attabhāva, 신체)의 성취를 보여줌으로써 공덕의 과보인 영화로운 성취를 찬탄하는 것이다. 비유하자면, 숙련된 세공사가 만든 붉은 금 장식이라도 다양한 빛의 그물로 찬란하게 빛나는 보석이 박혀 있어야만 아름답고 그 자체만으로는 아름답지 않은 것과 같이, 온갖 신체 부위를 갖추어 사방이 아름다운 개별적 존재라 할지라도 잘 꾸미고 단장해야만 아름답고 그 자체만으로는 아름답지 않다. 그러므로 이 '장식된' 등의 구절로 그녀의 부가적인 아름다움(āharimaṃ sobhāvisesaṃ)을 보여주고, '빛나고 있다(obhāsasī)'라는 구절로 선천적인 아름다움(anāharimaṃ)을 보여준다. 또한 앞의 구절로는 현재의 조건(vattamānapaccaya)을 원인으로 하는 탁월한 아름다움을 보여주고, 뒤의 구절로는 과거의 조건(atītapaccaya)을 원인으로 하는 특별한 아름다움을 보여준다. 또는 앞의 구절로는 그녀의 수용 도구(upabhogavatthu)의 성취를 보여주고, 뒤의 구절로는 향유하는 주체인 신체(upabhuñjanakavatthu)의 성취를 보여준다.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ วิมานํ ยุตฺตวาหํ, อุทาหุ อยุตฺตวาห’’นฺติ? ยทิปิ เทวโลเก รถวิมานานิ ยุตฺตวาหานิปิ โหนฺติ ‘‘สหสฺสยุตฺตํ อาชญฺญรถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๖๔) อาทิวจนโต, เต ปน เทวปุตฺตา เอว กิจฺจกรณกาเล วาหรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต กีฬนกาเล หตฺถิรูเปน. อิทํ ปน อญฺญญฺจ เอทิสํ อยุตฺตวาหํ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 누군가가 물었다. '그런데 그 천궁은 (말 등이) 끄는 것입니까, 아니면 끌지 않는 것입니까?' '천 마리가 끄는 명마의 수레'라는 등의 말씀에 따라 천상세계에는 (말 등이) 끄는 수레형 천궁도 있기는 하지만, 그 명마들은 바로 천자들이며 필요할 때만 탈것의 형상으로 자신을 나타내는 것이다. 마치 에라바나(Erāvaṇa) 천자가 놀이 때에 코끼리의 형상으로 자신을 나타내는 것과 같다. 그러나 이 천궁과 그와 같은 다른 천궁들은 끌지 않는 것(ayuttavāhaṃ)으로 보아야 한다.

ยทิ เอวํ กึ ตสฺส วิมานสฺส อพฺภนฺตรา วาโยธาตุ คมเน วิเสสปจฺจโย, อุทาหุ พาหิราติ? อพฺภนฺตราติ คเหตพฺพํ. ยถา หิ จนฺทวิมานสูริยวิมานาทีนํ เทสนฺตรคมเน ตทุปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมนิพฺพตฺตํ อติวิย สีฆชวํ มหนฺตํ วายุมณฺฑลํ ตานิ เปเลนฺตํ ปวตฺเตติ, น เอวํ ตํ เปเลตฺวา ปวตฺเตนฺตี พาหิรา วาโยธาตุ อตฺถิ. ยถา จ ปน จกฺกรตนํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาย วาโยธาตุยา วเสน ปวตฺตติ. น หิ ตสฺส จนฺทวิมานาทีนํ วิย พาหิรา วาโยธาตุ เปเลตฺวา ปวตฺติกา อตฺถิ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จิตฺตวเสน ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติอาทิวจนสมนนนฺตรเมว ปวตฺตนโต, เอวํ ตสฺสา เทวตาย จิตฺตวเสน อตฺตสนฺนิสฺสิตาย วาโยธาตุยา คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มโนชวํ คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ.

만약 그렇다면 그 천궁의 이동에 있어서 내부의 풍대(vāyodhātu)가 특별한 원인입니까, 아니면 외부의 풍대입니까? 내부의 것이라고 받아들여야 한다. 왜냐하면 달의 천궁이나 해의 천궁 등이 다른 지역으로 이동할 때에는 그곳에 의지해 사는 중생들의 공통된 업에서 생겨난 매우 빠르고 거대한 바람의 무리(vāyumaṇḍala)가 그것들을 밀어서 진행하게 하지만, 이 천궁을 밀어서 진행하게 하는 외부의 풍대는 없기 때문이다. 또한 수레바퀴 보배(Cakkaratana)가 내부에서 일어난 풍대의 힘으로 진행하는 것과 같다. 달의 천궁 등과는 달리 그것을 밀어서 진행하게 하는 외부의 풍대는 없으며, 전륜성왕이 '바퀴 보배여, 진행하라'라고 말하는 즉시 그의 마음의 힘에 따라 진행하듯이, 이 여신의 천궁도 그녀의 마음의 힘에 따라 자신에게 의지하고 있는 풍대에 의해 이동한다고 알아야 한다. 그래서 '마음처럼 빠르게 원하는 곳으로 간다(manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ)'라고 설해진 것이다.

๒. เอวํ [Pg.14] ปฐมคาถาย ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลสมฺปตฺตึ กิตฺเตตฺวา อิทานิ ตสฺสา การณภูตํ ปุญฺญสมฺปทํ วิภาเวตุํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ คาถาทฺวยํ วุตฺตํ. ตตฺถ เกนาติ กึ-สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๒๔) ครหเณ อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๔; สํ. นิ. ๓.๕๙) อนิยเม. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๓; สํ. นิ. ๑.๗๓) ปุจฺฉายํ. อิธาปิ ปุจฺฉายเมว ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เกนา’’ติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ, เกน เหตุนาติ อตฺโถ. เตติ ตว. เอตาทิโสติ เอทิโส, เอตรหิ ยถาทิสฺสมาโนติ อตฺโถ. วณฺโณติ วณฺณ-สทฺโท ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุเณ อาคโต. ‘‘อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔) ถุติยํ. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕; ม. นิ. ๒.๓๗๙-๓๘๐) ชาติยํ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิวณฺเณ. อิธาปิ ฉวิวณฺเณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกน กีทิเสน ปุญฺญวิเสเสน เหตุภูเตน เทวเต, ตว เอตาทิโส เอวํวิโธ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณกปฺปโภ สรีรวณฺโณ ชาโตติ?

2. 이와 같이 첫 번째 게송으로 그 여신의 공덕의 과보의 성취를 찬탄하고 나서, 이제 그 원인이 된 공덕의 성취를 명확히 밝히기 위해 '그대는 어떤 [공덕으로] 그러한 용모를...' 등으로 시작되는 두 게송이 설해졌다. 거기서 '어떤(kena)'에서 'kiṃ'이라는 단어는 '백성을 보호하지 않는 왕이 무슨(kiṃ) 왕인가? 당신들은 나에게 말해야 할 바를 무엇(kiṃ)이라 생각하는가?' 등의 구절에서는 비난(garaha)의 의미로 쓰였다. '과거든 미래든 현재든 어떤(yaṃkiñci) 형색이든...' 등의 구절에서는 부정(aniyama)의 의미로 쓰였다. '이 세상에서 사람에게 으뜸가는 재산은 무엇(kiṃ)인가?' 등의 구절에서는 질문(pucchā)의 의미로 쓰였다. 여기에서도 역시 질문의 의미로 보아야 한다. '어떤 것(kenā)'은 원인의 의미를 지닌 도구격(karaṇavacana)으로, '어떠한 이유로(kena hetunā)'라는 뜻이다. '그대에게(te)'는 '그대의(tava)'를 의미한다. '이러한(etādiso)'은 '이와 같은', 즉 '지금 보이는 바와 같은'이라는 뜻이다. '용모(vaṇṇo)'에서 'vaṇṇa'라는 단어는 '가부장이여, 언제 이 사문 고타마의 덕성(vaṇṇā)들을 모았는가?' 등의 구절에서는 공덕(guṇa)의 의미로 쓰였다. '다양한 방법으로 부처님의 공덕(vaṇṇaṃ)을 말하고...' 등의 구절에서는 찬탄(thuti)의 의미로 쓰였다. '그렇다면 도대체 어떤 이유(vaṇṇena)로 향기 도둑이라 불리는가?' 등의 구절에서는 원인(kāraṇa)의 의미로 쓰였다. '발우에는 세 가지 크기(vaṇṇā)가 있다' 등의 구절에서는 치수(pamāṇa)의 의미로 쓰였다. '고타마시여, 이 네 가지 계급(vaṇṇā)이 있습니다' 등의 구절에서는 종성(jāti)의 의미로 쓰였다. '거대한 코끼리 왕의 형상(vaṇṇaṃ)을 변화시켜서...' 등의 구절에서는 형상(saṇṭhāna)의 의미로 쓰였다. '세존이시여, 당신은 황금빛 피부(vaṇṇo)를 가졌고...' 등의 구절에서는 피부색(chavivaṇṇa)의 의미로 쓰였다. 여기에서도 역시 피부색의 의미로 보아야 한다. 즉 '여신이여, 원인이 된 어떤 특별한 공덕으로 그대에게 이와 같이 12유순까지 빛을 퍼뜨리는 신체의 용모가 생겨났는가?'라는 뜻이다.

เกน เต อิธ มิชฺฌตีติ เกน ปุญฺญาติสเยน เต อิธ อิมสฺมึ ฐาเน อิทานิ ตยิ ลพฺภมานํ อุฬารํ สุจริตผลํ อิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ. อุปฺปชฺชนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ, อวิจฺเฉทวเสน อุปรูปริ วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โภคาติ ปริภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภคา’’ติ ลทฺธนามา วตฺถาภรณาทิวิตฺตูปกรณวิเสสา. เยติ สามญฺเญน อนิยมนิทฺเทโส, เกจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทฺเทโส, อุภเยนาปิ ปณีตปณีตตราทิเภเท ตตฺถ ลพฺภมาเน ตาทิเส โภเค อนวเสสโต พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาติ. อนวเสสพฺยาปโก หิ อยํ นิทฺเทโส ยถา ‘‘เย [Pg.15] เกจิ สงฺขารา’’ติ. มนโส ปิยาติ มนสา ปิยายิตพฺพา, มนาปิยาติ อตฺโถ.

'무엇 때문에 여기서 그대에게 성취되는가(kena te idha mijjhati)'라는 것은, 어떤 탁월한 공덕으로 인해 그대에게 여기 이 장소에서 현재 얻어지는 광대한 선행의 과보가 성취되고 발생하는가라는 뜻이다. '생겨난다(uppajjanti)'는 것은 끊임없이 계속해서 일어난다는 뜻이다. '즐거움(bhogā)'은 향유되어야 한다는 의미에서 'bhoga'라는 이름을 얻은 의복과 장신구 등의 재물과 도구들을 말한다. '무엇이든(ye)'은 일반적인 부정(aniyama)의 표현이고, '어떠한(keci)'은 종류의 차이를 포함하는 부정의 표현이다. 이 두 단어를 합쳐서 그곳에서 얻어지는 수승한 종류의 그러한 즐거움들을 남김없이 포괄하여 포함한다. '무엇이든(ye keci)'이라는 이 표현은 '어떠한 형성된 것들(ye keci saṅkhārā)이든'과 같이 남김없이 전체를 포괄하는 것이다. '마음에 드는(manaso piyā)'은 마음으로 사랑할 만한 것, 즉 마음에 즐거운(manāpiyā) 것이라는 뜻이다.

เอตฺถ จ ‘‘เอตาทิโส วณฺโณ’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตวิเสสา ตสฺสา เทวตาย อตฺตภาวปริยาปนฺนา วณฺณสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘โภคา’’ติ อิมินา อุปโภคปริโภควตฺถุภูตา ทิพฺพรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพเภทา กามคุณสมฺปทา. ‘‘มนโส ปิยา’’ติ อิมินา เตสํ รูปาทีนํ อิฏฺฐกนฺตมนาปตา. ‘‘อิธ มิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปน ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘เย เกจิ มนโส ปิยา’’ติ อิมินา ยานิ ‘‘โส อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺเต อาคตานิ ทส ฐานานิ. เตสํ อิธ อนวเสสโต สงฺคโห ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

여기서 '그러한 용모'라는 말로 앞에서 설명한 그 여신의 개별적 존재(신체)에 속하는 용모의 성취를 보여주었다. '즐거움(bhogā)'이라는 말로 수용하고 향유하는 대상인 천상의 형색·소리·향기·맛·감촉의 차이를 지닌 욕락의 성취를 보여주었다. '마음에 드는'이라는 말로 그러한 형색 등의 대상들이 즐겁고 좋아하는 성질임을 보여주었다. 한편 '여기서 성취된다'라는 말로는 천상의 수명·용모·명성·행복·권세의 성취를 보여주었다. '마음에 드는 것은 무엇이든'이라는 말은 '그는 다른 천신들을 열 가지 측면, 즉 천상의 수명, 용모, 행복, 명성, 권세, 그리고 천상의 형색, 소리, 향기, 맛, 감촉으로 압도한다'라고 경전에 나오는 열 가지 측면을 여기서 남김없이 모두 포함하여 보여준 것이라고 알아야 한다.

๓. ปุจฺฉามีติ ปญฺหํ กโรมิ, ญาตุมิจฺฉามีติ อตฺโถ. กามญฺเจตํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ. กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา’’ติ จ กึ-สทฺทคฺคหเณเนว อตฺถนฺตรสฺส อสมฺภวโต ปุจฺฉาวเสน คาถาตฺตยํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ ปน ‘‘ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ตาว น โหติ เอทิสสฺส อตฺถสฺส มหาเถรสฺส อทิฏฺฐภาวาภาวโต, วิมติจฺเฉทนาปิ น โหติ สพฺพโส สมุคฺฆาติตสํสยตฺตา, อนุมติปุจฺฉาปิ น โหติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๓) วิย อนุมติคหณากาเรน อปฺปวตฺตตฺตา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาปิ น โหติ ตสฺสา เทวตาย กเถตุกมฺยตาวเสน เถเรน อปุจฺฉิตตฺตา. วิเสเสน ปน ทิฏฺฐสํสนฺทนาติ เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา อฏฺฐุปฺปตฺติกถายํ ‘‘เถโร กิญฺจาปี’’ติอาทินา วิภาวิโต เอว. ตนฺติ ตฺวํ. ตยิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ปุพฺพาเปกฺขตาย อุปโยเคกวจนํ, ปราเปกฺขตาย ปน ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

3. ‘묻노라(Pucchāmi)’라는 것은 ‘내가 질문을 한다’, ‘알기를 원한다’는 뜻이다. 비록 이 세 구절의 게송들, 즉 “그대는 어떠한 인연으로 이와 같은 용색을 가졌으며, 어떠한 인연으로 여기서 그대에게 [모든 것이] 성취되는가. 어떤 복을 지었기에 그대는 이와 같이 빛나는 위신력을 가졌는가”라는 문구는 ‘무엇(kiṃ)’이라는 단어를 사용한 것만으로도 다른 의미가 성립될 수 없으므로 질문의 성격을 띠고 있음이 분명하게 드러난다. 그럼에도 불구하고 ‘묻노라’라고 말한 것은 질문의 특수한 성격을 알리기 위함이다. 대개 질문에는 다섯 가지가 있는데, 이 질문은 우선 ‘보지 못한 것을 밝히는 질문(adiṭṭhajotanā pucchā)’은 아니다. 왜냐하면 이러한 내용은 대목건련 테라(Maha-Thera)께서 보지 못하거나 알지 못하는 성질의 것이 아니기 때문이다. 또한 ‘의심을 끊기 위한 질문(vimaticchedanā pucchā)’도 아니다. 왜냐하면 모든 의심이 완전히 제거된 상태이기 때문이다. “장자여, 그대는 어떻게 생각하는가” 등의 표현처럼 동의를 구하는 방식이 아니므로 ‘허락을 구하는 질문(anumatipucchā)’도 아니다. 또한 그 천녀가 스스로 말하고 싶어 하는 마음을 근거로 장로께서 물으신 것이 아니므로 ‘말하고 싶어 함에 따른 질문(kathetukamyatāpucchā)’도 아니다. 특히 이것은 ‘본 것을 대조하여 확인하는 질문(diṭṭhasaṃsandanā pucchā)’으로 알아야 한다. 이에 대한 구체적인 내용은 앞서 언급된 발생 배경(aṭṭhuppatti)에서 ‘장로께서는 비록...’ 등의 문구를 통해 이미 명확하게 설명되었다. ‘그대에게(Taṃ)’라는 것은 ‘그대(tvaṃ)’를 의미한다. 이 단어는 앞뒤 문맥을 모두 고려해야 하는데, 앞의 ‘묻노라(pucchāmi)’와 연결될 때는 대격 단수(upayogekavacana)로 보아야 하고, 뒤의 ‘지었는가(akāsi)’ 등과 연결될 때는 주격 단수(paccattekavacana)로 보아야 한다.

เทวีติ เอตฺถ เทว-สทฺโท ‘‘อิมานิ เต เทว จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสวตีราชธานิปมุขานิ, เอตฺถ, เทว, ฉนฺทํ กโรหิ ชีวิเต [Pg.16] อเปกฺข’’นฺติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๖๖) สมฺมุติเทววเสน อาคโต, ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, สาสนํ สพฺพทสฺสิโน’’ติอาทีสุ วิสุทฺธิเทววเสน. วิสุทฺธิเทวานญฺหิ ภควโต อติเทวภาเว วุตฺเต อิตเรสํ วุตฺโต เอว โหตีติ. ‘‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๗) อุปปตฺติเทววเสน. อิธาปิ อุปปตฺติเทววเสเนว เวทิตพฺโพ. ปทตฺถโต ปน – ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬติ ลฬติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ รมติ, อถ วา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โชตติ โอภาสติ, อากาเสน วิมาเนน จ คจฺฉตีติ เทวี. ‘‘ตฺวํ เทวี’’ติ สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มหานุภาเวติ อุฬารปฺปภาเว, โส ปนสฺสานุภาโว เหฏฺฐา ทฺวีหิ คาถาหิ ทสฺสิโตเยว.

‘천녀여(Devī)’에서 ‘데와(deva)’라는 단어는 “대왕(deva)이시여, 쿠사와티 왕도를 비롯한 그대의 이 8만 4천의 성들이 있으니, 대왕이시여, 여기서 생명에 대한 미련을 버리소서” 등의 구절에서는 ‘สมมติเทพ(sammutideva, 명칭상의 신인 왕)’의 의미로 사용되었다. “일체지자이신 그 천상 중의 천상의 가르침을...” 등의 구절에서는 ‘위숫디데와(visuddhideva, 거룩한 신인 부처님이나 아라한)’의 의미로 사용되었다. 위숫디데와들 중에서 세존을 ‘신들 위의 신(atideva)’이라고 부를 때, 나머지 분들(아라한 등)은 자연스럽게 위숫디데와에 포함되는 것으로 이해해야 한다. “사왕천의 신들(devā)은 수명이 길고 용색이 뛰어나며 행복이 가득하다” 등의 구절에서는 ‘우파팟티데와(upapattideva, 태어남에 의한 신)’의 의미로 사용되었다. 여기서도 우파팟티데와의 의미로 이해해야 한다. 단어의 의미상으로는, 자신의 복덕의 힘으로 빛나고(dibbati), 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥을 가지고 즐기며 유희하고 기뻐하기 때문에 ‘데와’라 한다. 또는 앞에서 설명한 방식대로, 스스로 빛나고 광명을 발하며 허공을 비만(vimāna, 천상의 궁전)을 타고 다니기에 ‘데위(devī, 천녀)’라고 한다. ‘그대 천녀여(Tvaṃ devī)’라는 것은 호격 단수이다. ‘위대한 위신력을 가진 자여(Mahānubhāve)’라는 것은 광대한 위력을 가졌다는 뜻인데, 그 천녀의 위신력은 앞의 두 게송에서 이미 설명된 바와 같다.

มนุสฺสภูตาติ เอตฺถ มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา. เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา –

‘인간이었을 때(Manussabhūtā)’에서 ‘마눗사(manussā, 인간)’란 마음(mana)이 고양되어(ussanna) 있기 때문에 인간이라 불린다. 마음챙김(sati), 용기(sūrabhāva), 청정범행에 적합함(brahmacariyayogyatā) 등의 덕목을 통해 마음이 잘 닦이고 수승한 덕성을 갖춘 마음을 가진 존재들이다. 그들은 누구인가? 바로 잠부디파(Jambudīpa, 염부제)에 거주하는 특별한 중생들이다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑).

“비구들이여, 세 가지 면에서 잠부디파의 인간들은 북구로주(Uttarakuru)의 인간들과 타와팅사(Tāvatiṃsa, 도리천)의 신들보다 더 뛰어나다. 어떤 세 가지인가? 용맹함(sūrā), 마음챙김(satimanto), 그리고 이곳에서 청정범행(brahmacariya)을 닦는 것이다.”

ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา มหาสาวกา จกฺกวตฺติโน อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. เตหิ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ตฺเวว ปญฺญายึสูติ เอเก.

이와 같이 부처님 세존들과 벽지불들, 상수제자들과 대제자들, 전륜성왕들 및 그 밖의 위대한 위신력을 가진 중생들은 바로 이곳(잠부디파)에서만 태어난다. 그러나 그들과 외형 등이 유사하기 때문에 소섬(parittadīpa)에 사는 자들과 다른 대륙(mahādīpa)에 사는 자들도 모두 ‘인간(manussā)’이라고 알려져 있다고 어떤 스승들은 말한다.

อปเร ปน ภณนฺติ – โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย อโลภาทโย จ อุสฺสนฺนา, เต โลภาทิอุสฺสนฺนตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทิอุสฺสนฺนตาย สุคติมคฺคํ นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

다른 스승들은 이렇게 말한다. 탐욕 등(불선법)과 무탐 등(선법)이 함께하는 마음이 강렬하기 때문에 ‘인간’이라 한다. 인간 종족인 중생들 중에는 특히 탐욕 등과 무탐 등이 강렬하게 나타나는데, 탐욕 등이 강렬한 자들은 악처의 길을 채우고, 무탐 등이 강렬한 자들은 선처의 길과 열반으로 가는 길을 채운다. 이처럼 탐욕 등과 무탐 등이 함께하는 마음이 고양되어 있기 때문에 소섬의 거주자들과 함께 사대륙의 거주자들을 ‘인간’이라 부른다고 말한다.

โลกิยา [Pg.17] ปน ‘‘มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจกฺขโต ปรมฺปราย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา สตฺตา ปุตฺตสทิสตาย ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต เอว หิ เต มาณวา ‘‘มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ. มนุสฺเสสุ ภูตา ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตาติ มนุสฺสภูตา.

세속의 학자들은 “마누(Manu)의 후손(apacca)이기 때문에 인간(manussā)이다”라고 말한다. 마누란 겁의 초기에 세상의 규범을 세운 시조이며, 이로움과 해로움을 다스리는 중생들의 아버지와 같은 존재로, 성전(Dispensation)에서는 ‘마하삼마타(Mahāsammata, 대민선왕)’라 불리는 분이다. 직접적으로든 전승을 통해서든 그의 훈계와 가르침에 머무는 중생들을 아들과 같다는 의미에서 ‘인간’이라 부른다. 바로 그런 이유로 그들을 ‘마나와(māṇavā)’나 ‘마누자(manujā)’라고도 부른다. ‘인간이었을 때(Manussabhūtā)’란 인간들 사이에서 태어났거나 인간의 상태에 도달했다는 뜻이다.

กิมกาสิ ปุญฺญนฺติ กึ ทานสีลาทิปฺปเภเทสุ กีทิสํ ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต, ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ สุจริตํ กุสลกมฺมํ อกาสิ, อุปจินิ นิพฺพตฺเตสีติ อตฺโถ. ชลิตานุภาวาติ สพฺพโส วิชฺโชตมานปุญฺญิทฺธิกา.

‘어떤 복을 지었는가(Kimakāsi puññaṃ)’에서 ‘복(puñña)’이란 보시, 지계 등 여러 종류 중에서 어떤 것을 말하는가? 공경받을 만한 상태(pujja)와 그 결과를 생성하기 때문이며, 또한 자기 자신에게 그것이 생겨났을 때 그 상속(santāna)을 정화하고(punāti) 깨끗하게 하기 때문에 ‘복(puñña)’이라는 이름을 얻은 선행(sucarita)과 유익한 업(kusalakamma)을 말한다. ‘지었는가, 쌓았는가, 생성시켰는가’라는 뜻이다. ‘빛나는 위신력을 가진 자여(Jalitānubhāvā)’라는 것은 모든 면에서 번쩍이며 빛나는 복덕의 위력을 가졌다는 의미이다.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ, กึ อญฺญาสุ คตีสุ ปุญฺญกิริยา นตฺถีติ? โน นตฺถิ. ยสฺมา นิรเยปิ นาม กามาวจรกุสลจิตฺตปวตฺติ กทาจิ ลพฺภเตว, กิมงฺคํ ปนญฺญตฺถ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา’’ติ. ตสฺมา มหาเถโร มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนํ ตํ ทิสฺวา ภูตตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ อโวจ.

그런데 왜 여기서 “인간이었을 때 어떤 복을 지었는가”라고 물었는가? 다른 곳(gatī)에서는 복을 짓는 일이 없다는 말인가? 아니다, 없는 것은 아니다. 지옥에서조차 때로는 욕계의 유익한 마음(kāmāvacara-kusala-citta)이 일어날 수 있는데, 다른 곳은 말할 것도 없다. 하지만 우리는 이것이 ‘본 것을 대조하여 확인하는 질문(diṭṭhasaṃsandanā pucchā)’이라고 말하지 않았는가? 그러므로 대목건련 장로께서는 그녀가 인간의 몸으로 있을 때 복업을 짓고 천상에 태어난 것을 보고서, 있는 그대로의 사실에 근거하여 묻기 위해 “인간이었을 때 어떤 복을 지었는가”라고 말씀하신 것이다.

อถ วา อญฺญาสุ คตีสุ เอกนฺตสุขตาย เอกนฺตทุกฺขตาย ทุกฺขพหุลตาย จ ปุญฺญกิริยาย โอกาโส น สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส สุทุลฺลภภาวโต. กทาจิ อุปฺปชฺชมาโนปิ ยถาวุตฺตการเณน อุฬาโร วิปุโล น จ โหติ, มนุสฺสคติยํ ปน สุขพหุลตาย ปุญฺญกิริยาย โอกาโส สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส เยภุยฺเยน สุลภภาวโต. ยญฺจ ตตฺถ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ วิเสสโต ปุญฺญกิริยาย อุปนิสฺสโย โหติ. ทุกฺขูปนิสฺสยา หิ สทฺธาติ. ยถา หิ อโยฆเนน สตฺถเก นิปฺผาทิยมาเน ตสฺส เอกนฺตโต น อคฺคิมฺหิ ตาปนํ อุทเกน วา เตมนํ เฉทนกิริยาสมตฺถตาย วิเสสปจฺจโย, ตาเปตฺวา ปน ปมาณโยคโต อุทกเตมนํ ตสฺสา วิเสสปจฺจโย, เอวเมว สตฺตสนฺตานสฺส เอกนฺตทุกฺขสมงฺคิตา ทุกฺขพหุลตา เอกนฺตสุขสมงฺคิตา จ ปุญฺญกิริยาย [Pg.18] น วิเสสปจฺจโย โหติ. สติ ปน ทุกฺขสนฺตาปเน ปมาณโยคโต สุขูปพฺรูหเน จ ลทฺธูปนิสฺสยา ปุญฺญกิริยา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชมานา จ มหาชุติกา มหาวิปฺผารา ปฏิปกฺขเฉทนสมตฺถา จ โหติ, ตสฺมา มนุสฺสภาโว ปุญฺญกิริยาย วิเสสปจฺจโย. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

또는 다른 갈처(gatīsu)들에서는 오로지 즐거움만 있거나(ekantasukhatāya), 오로지 괴로움만 있거나(ekantadukkhatāya), 혹은 괴로움이 너무 많기 때문에(dukkhabahulatāya), 선지식을 의지하는 등의 공덕을 짓기 위한 조건들의 결합(sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa)을 얻기가 매우 어렵기 때문에 공덕을 짓는 일(puññakiriyāya)의 기회를 얻기가 쉽지 않습니다. 때때로 공덕이 생긴다 하더라도 앞서 말한 선지식을 의지하는 등의 원인들을 얻기 어렵기 때문에 그 공덕이 고귀하거나(uḷāro) 광대하지(vipulo) 못합니다. 그러나 인간의 갈처(manussagatiyaṃ)에서는 즐거움이 많기 때문에(sukhabahulatāya) 선지식을 의지하는 등의 원인들의 결합을 대개 얻기 쉬워 공덕을 짓는 기회를 얻기가 쉽습니다. 또한 그곳(인간계)에서 발생하는 괴로움 또한 특별히 공덕을 짓는 일의 강력한 의지처(upanissayo)가 됩니다. '괴로움을 의지처로 하여 믿음(saddhā)이 생긴다'라고 하였기 때문입니다. 비유하자면, 쇠망치로 칼(satthake)을 만들 때 칼을 오로지 불에 달구기만 하거나 오로지 물에 담그기만 해서는 물건을 베는 기능을 갖추는 데 특별한 원인이 되지 못합니다. 그러나 불에 달군 뒤 적절한 비율(pamāṇayogato)로 물에 담그는 것은 그것이 베는 기능을 갖추는 데 특별한 원인이 되는 것과 같습니다. 이와 마찬가지로 중생의 상속(sattasantānassa)에서 오로지 괴로움만 가득하거나 괴로움이 너무 많은 경우, 또는 오로지 즐거움만 가득한 경우에는 공덕을 짓는 일의 특별한 원인이 되지 못합니다. 그러나 적절한 비율의 괴로움의 열기와 즐거움의 증장(sukhūpabrūhane)이 있을 때, 강력한 의지처를 얻어 공덕을 짓는 일이 생겨나며, 그렇게 생겨난 공덕은 큰 광휘와 큰 위력을 지니고 번뇌라는 반대 세력을 끊어낼 수 있게 됩니다. 그러므로 인간의 상태(manussabhāvo)는 공덕을 짓는 일의 특별한 원인이 됩니다. 그렇기에 '인간이 되었을 때 어떤 공덕을 지었느냐'라고 설해진 것입니다. 나머지 내용은 이해하기 쉽습니다.

๔. เอวํ ปน เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา’’ติ คาถา วุตฺตา. เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา? ธมฺมสงฺคาหเกหิ. ตตฺถ สาติ ยา ปุพฺเพ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว’’ติ วุตฺตา, สา. เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ วุจฺจติ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑) หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต เทโวเยว เทวตาติ กตฺวา. ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

4. 이와 같이 마하모갈라나 장로에 의해 질문을 받은 그 천녀는 질문에 답하였습니다. 그 내용을 나타내기 위해 '사 데와따 앗따마나(sā devatā attamanā, 그 천녀는 기뻐하며)'라는 게송이 설해졌습니다. 그런데 이 게송은 누가 설했습니까? 법을 결집한 분들(Dhammasaṅgāhakehi)이 설했습니다. 거기서 '사(sā)'는 이전에 '마하누바웨 데위(mahānubhāve devi), 큰 위력을 지닌 천녀여'라고 질문받았던 바로 그 천녀를 말합니다. '데와따(devatā)'라는 단어는 천자(devaputto)도, 범천(brahmā)도, 천녀(devadhītā)도 의미합니다. '그때 어떤 천녀가 밤이 깊었을 때 뛰어난 안색으로(atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā)' 등의 구절에서는 천자를 '데와따'라고 불렀는데, 이는 천신(devo)이 곧 '데와따'이기 때문입니다. 또한 '그들 칠백 명의 고귀한 천녀들이 범천의 궁전에서 나와(tā devatā sattasatā uḷārā, brahmavimānā abhinikkhamitvā)' 등의 구절에서는 범천들을 '데와따'라고 하였습니다.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. (วิ. ว. ๗๕) –

'뛰어난 안색으로 서 있는 천녀여, 그대는 마치 새벽 별(osadhī tārakā)처럼 모든 방향을 비추고 있구나' 등의 구절에서는 천녀를 의미합니다.

อาทีสุ เทวธีตา. อิธาปิ เทวธีตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺตมนาติ ตุฏฺฐมนา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมนา. ปีติโสมนสฺสสหคตญฺหิ จิตฺตํ โทมนสฺสสฺส อโนกาสโต เตหิ ตํ สกํ กตฺวา คหิตํ วิย โหติ. อตฺตมนาติ วา สกมนา. อนวชฺชปีติโสมนสฺสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ สมฺปติ อายติญฺจ ตํสมงฺคิโน หิตสุขาวหโต ‘‘สก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อิตรํ.

여기서도 천녀만을 '데와따'로 보아야 합니다. '앗따마나(attamanā)'는 만족하는 마음(tuṭṭhamanā)을 가진 자, 즉 희열과 기쁨(pītisomanassehi)에 사로잡힌 마음을 가진 자를 뜻합니다. 희열과 기쁨이 함께하는 마음에는 불만(domanassa)이 들어올 기회가 없기 때문에, 그 기쁨들이 그 마음을 자기 것으로 삼아 붙잡은 것과 같기 때문입니다. 또는 '앗따마나'는 '자신의 마음(sakamanā)을 가진 자'를 뜻합니다. 허물없는 희열과 기쁨이 결합된 마음만이 현재와 미래에 그 마음을 가진 자에게 이익과 행복을 가져다주므로 진정으로 '자신의 것(saka)'이라 불릴 자격이 있고, 그렇지 않은 마음은 그렇지 못하기 때문입니다.

โมคฺคลฺลาเนนาติ โมคฺคลฺลานโคตฺตสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺตภาวโต โส มหาเถโร โคตฺตวเสน ‘‘โมคฺคลฺลาโน’’ติ ปญฺญาโต, เตน โมคฺคลฺลาเนน. ปุจฺฉิตาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนวเสน ปุจฺฉิตา, อตฺตมนา สา เทวตา ปญฺหํ พฺยากาสีติ โยชนา. อตฺตมนตา จสฺสา ‘‘ตมฺปิ นาม ปริตฺตกมฺปิ กมฺมํ เอวํ มหติยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา การณํ อโหสี’’ติ ปุพฺเพปิ สา อตฺตโน ปุญฺญผลํ ปฏิจฺจ อนฺตรนฺตรา โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, อิทานิ ปน ‘‘อญฺญตรสฺส เถรสฺส กโตปิ นาม กาโร เอวํ อุฬารผโล, อยํ ปน พุทฺธานํ อคฺคสาวโก อุฬารคุโณ มหานุภาโว[Pg.19], อิมมฺปิ ปสฺสิตุํ นิปจฺจการญฺจ กาตุํ ลภามิ, มม ปุญฺญผลปฏิสํยุตฺตเมว จ ปุจฺฉํ กโรตี’’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา. เอวํ สญฺชาตพลวปีติโสมนสฺสา สา เถรสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺหํ ปุฏฺฐา พฺยากาสิ.

'모갈라네나(Moggallānenā)'는 모갈라나 성씨의 바라문 대부호의 아들이었기에 그 마하장로가 성씨를 따라 '모갈라나'라고 알려졌으므로, '그 모갈라나에 의해'라는 뜻입니다. '뿟치따(pucchitā, 질문받은)'는 직접 본 것을 확인하기 위해 질문을 받은 것이며, '기뻐하며 그 천녀가 질문에 답하였다'라고 연결됩니다. 그녀가 기뻐한 이유는 첫째, '과거에 지은 그 작은 공덕이 이처럼 커다란 천상의 보석 같은 결실의 원인이 되었구나'라고 자신의 공덕의 과보를 생각하며 때때로 기쁨을 느껴왔기 때문이며, 둘째로 지금 '어떤 장로님께 올린 공양의 보답이 이토록 고귀한 과보를 가져왔는데, 이 장로님은 부처님의 상수제자이시고 고귀한 덕과 큰 위력을 지니신 분이다. 이런 분을 뵙고 예배를 올릴 수 있게 되었으며, 나의 공덕의 과보와 관련된 질문까지 해주시는구나'라는 두 가지 이유로 기쁨이 생긴 것입니다. 이와 같이 강한 희열과 기쁨이 생긴 그녀는 장로의 말씀을 머리 숙여 받아들이고, 질문받은(puṭṭhā) 대로 그 질문에 답하였습니다.

ปญฺหนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิตํ ตํ อตฺถํ วิยากาสิ กเถสิ วิสฺสชฺเชสิ. กถํ ปน พฺยากาสิ? ปุฏฺฐาติ ปุฏฺฐาการโต, ปุจฺฉิตากาเรเนวาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วจนํ วิเสสตฺถนิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺเธ หิ สติ อารมฺโภ วิเสสตฺถญาปโกว โหติ. โก ปเนโส วิเสสตฺโถ? พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา. ยญฺหิ กมฺมผลํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส การณภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉิตํ, ตทุภยสฺส อญฺญมญฺญานุรูปภาววิภาวนา. เยน จ อากาเรน ปุจฺฉา ปวตฺตา อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ, ตทาการสฺส พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา, ตถา เจว วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ. อิติ อิมสฺส วิเสสสฺส ญาปนตฺถํ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วุตฺตํ.

'빤항(pañhaṃ)'은 알고자 하는 그 내용을 답변하고 말하고 풀이했다는 뜻입니다. 어떻게 답변했습니까? '뿟따(puṭṭhā, 질문받은)'는 질문받은 방식대로, 즉 질문하신 그대로 답변했다는 의미입니다. 여기서 '뿟치따(pucchitā)'라고 말하고 다시 '뿟따(puṭṭhā)'라고 한 것은 특별한 의미를 확정하기 위한 것으로 보아야 합니다. 이미 성립된 표현이 있는데 다시 시작하는 것은 특별한 의미를 알려주기 때문입니다. 그 특별한 의미란 무엇입니까? 답변이 질문에 적절히 부합함(pucchānurūpatā)을 뜻합니다. 어떤 업의 과보를 보여주며 그 원인이 된 업을 물었을 때, 그 두 가지(업과 과보)가 서로 적합함을 드러내는 것입니다. 또한 질문이 의도와 형식 면에서 어떻게 이루어졌든, 그 형식에 맞게 답변이 이루어진 것이 질문에 부합하는 답변입니다. 천녀의 답변이 바로 그와 같이 이루어졌습니다. 이와 같은 특별한 점을 알리기 위해 '뿟치따'라고 한 뒤 다시 '뿟따'라고 설한 것입니다.

‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วา ตาย เทวตาย วิเสสนมุเขน ปุฏฺฐภาวสฺส ปญฺหพฺยากรณสฺส จ การณกิตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทินา เถเรน ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ตาย เทวตาย กตกมฺมํ, ตสฺสา ปุจฺฉาย การิตา อาจิกฺขิตา วาติ สา เทวตา ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส การิตา, ตสฺมา ปญฺหํ ปุฏฺฐา. ยสฺมา จ ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขนสภาวา, ตสฺมา ปญฺหํ พฺยากาสีติ. ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺห’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สรูปทสฺสนํ. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – อิทํ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉิยมานาย จ ปจฺจกฺขภูตํ อนนฺตรํ วุตฺตปฺปการํ ปุญฺญผลํ, ยสฺส กมฺมสฺส ตํ ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ปญฺหนฺติ วุตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ พฺยากาสีติ.

또는 '뿟치따(pucchitā)'는 그 천녀에 대한 수식어로서 질문을 받은 상태와 질문에 대한 답변의 원인을 나타내는 것입니다. 즉, '어떤 인연으로 그대에게 이와 같은 안색이 생겼는가'라고 장로가 물었기에 '질문'이라 하며, 그 천녀는 자신이 지은 업에 대해 그 질문에 의해 답변하도록 유도되거나 알려주게 되었으므로 그 천녀를 '질문받은 자(pucchitā)'라고 한 것입니다. 질문을 받았으므로 질문 대상인 업에 대해 설명하게 되었기에 '질문을 받고(puṭṭhā)'라고 하였고, 질문을 받았으므로 질문 대상인 업에 대해 설명하는 성질을 가지게 되었기에 '질문에 답하였다(pañhaṃ byākāsi)'라고 한 것입니다. '야싸 깜맛시당 팔랑(yassa kammassidaṃ phalaṃ, 어떤 업의 결실인가)'이라는 구절은 '빤항(pañhaṃ)'이라고 불린 내용의 구체적인 모습을 보여주는 것입니다. 여기서 그 뜻은 이러합니다. 질문하는 장로와 질문받는 천녀에게 현재 눈앞에 분명하게 나타나 있는, 앞에서 말한 것과 같은 공덕의 과보가 어떤 업의 결과인지를 알고자 했기에, '질문(pañhaṃ)'이라 불린 그 공덕의 업에 대해 답변했다는 의미입니다.

๕. อหํ มนุสฺเสสูติอาทิ ปญฺหสฺส พฺยากรณากาโร. ตตฺถ อหนฺติ เทวตา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘มนุสฺสภูตา’’ติ วจนํ ตทา อตฺตนิ มนุสฺสคุณานํ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ. โย หิ มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปาณาติปาตาทึ อกตฺตพฺพํ กตฺวา ทณฺฑารโห ตตฺถ ตตฺถ ราชาทิโต หตฺถจฺเฉทาทิกมฺมการณํ ปาปุณนฺโต [Pg.20] มหาทุกฺขํ อนุภวติ, อยํ มนุสฺสเนรยิโก นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปุพฺเพกตกมฺมุนา ฆาสจฺฉาทนมฺปิ น ลภติ, ขุปฺปิปาสาภิภูโต ทุกฺขพหุโล กตฺถจิ ปติฏฺฐํ อลภมาโน วิจรติ, อยํ มนุสฺสเปโต นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปราธีนวุตฺติ ปเรสํ ภารํ วหนฺโต ภินฺนมริยาโท วา อนาจารํ อาจริตฺวา ปเรหิ สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต คหนนิสฺสิโต ทุกฺขพหุโล วิจรติ หิตาหิตํ อชานนฺโต นิทฺทาชิฆจฺฉาทุกฺขวิโนทนาทิปโร, อยํ มนุสฺสติรจฺฉาโน นาม. โย ปน อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺโต กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ทยาปนฺโน สพฺพสตฺเตสุ สํเวคพหุโล อกุสลกมฺมปเถ ปริวชฺเชนฺโต กุสลกมฺมปเถ สมาจรนฺโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ปริปูเรติ, อยํ มนุสฺสธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปรมตฺถโต มนุสฺโส นาม. อยมฺปิ ตาทิสา อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ. มนุสฺเส สตฺตนิกาเย มนุสฺสภาวํ ปตฺตา มนุสฺสธมฺมญฺจ อปฺปหาย ฐิตาติ อตฺโถ.

5. 'Ahaṃ manussesū' 등으로 시작하는 대목은 질문에 대한 답변의 형식이다. 여기서 'Ahaṃ'은 천녀가 자신을 가리키는 말이다. '사람들 사이에서'라고 말하고 나서 다시 '사람이었을 때(manussabhūtā)'라고 말한 것은, 당시 자신에게 인간의 덕목이 실제로 존재했음을 보여주기 위함이다. 대개 인간의 종자로 태어났을지라도 살생 등 하지 말아야 할 일을 저질러 처벌을 받을 만하게 되어, 곳곳에서 왕 등에 의해 손발이 잘리는 등의 형벌을 받아 큰 고통을 겪는 자를 '인간 지옥생'이라 한다. 또 다른 이는 인간으로 태어났으나 과거에 지은 업으로 인해 먹을 것과 입을 것조차 얻지 못하고, 굶주림과 목마름에 시달리며 고통이 많아 어디에도 의지할 곳 없이 떠도는 자를 '인간 아귀'라 한다. 또 다른 이는 인간으로 태어났으나 타인에게 의존하여 살아가며 남의 짐을 지거나, 법도를 어기고 잘못된 행동을 하여 타인에게 위협을 당하고 죽음의 공포에 떨며 숲에 숨어 지내고 고통이 많으며, 이익과 해로움을 알지 못하고 잠과 굶주림의 고통을 쫓는 데만 전념하며 다니는 자를 '인간 축생'이라 한다. 그러나 자신의 이익과 해로움을 알고 업의 과보를 믿으며, 부끄러움과 창피함을 갖추고 모든 중생에게 자비심을 내어 연민이 가득하며, 불선업의 길을 멀리하고 선업의 길을 닦으며 복업의 근거들을 채우는 자는 인간의 법에 머물러 있는 자로, 진정한 의미에서 '인간'이라 불린다. 이 천녀도 그와 같았다. 그래서 '사람들 사이에서 사람이었을 때'라고 설해진 것이다. 인간이라는 중생의 무리 중에서 인간의 상태에 도달했고, 인간의 법을 버리지 않고 머물렀다는 뜻이다.

อพฺภาคตานนฺติ อภิอาคตานํ, สมฺปตฺตอาคนฺตุกานนฺติ อตฺโถ. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิ อพฺภาคโตติ. เตสุ กตปริจโย อาคนฺตุโก อติถิ, อกตปริจโย อพฺภาคโต. กตปริจโย อกตปริจโยปิ วา ปุเรตรํ อาคโต อติถิ, โภชนเวลายํ อุปฏฺฐิโต สมฺปติ อาคโต อพฺภาคโต. นิมนฺติโต วา ภตฺเตน อติถิ, อนิมนฺติโต อพฺภาคโต. อยํ ปน อกตปริจโย อนิมนฺติโต สมฺปติ อาคโต จ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ, ครุกาเรน ปเนตฺถ พหุวจนํ วุตฺตํ. อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยํกิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ, อิธ ปน ปีฐํ อธิปฺเปตํ, ตสฺส จ อปฺปกตฺตา อนุฬารตฺตา จ ‘‘อาสนก’’นฺติ อาห. อทาสินฺติ ‘‘อิทมสฺส เถรสฺส ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ มหานิสํส’’นฺติ สญฺชาตโสมนสฺสา กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตสฺส เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสึ, นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ.

'Abbhāgatānaṃ'은 마주하여 찾아온 이들, 즉 도착한 손님들이라는 뜻이다. 손님(āgantukā)에는 아티티(atithi)와 압바가타(abbhāgata) 두 종류가 있다. 그중 친분이 있는 손님을 아티티라 하고, 친분이 없는 손님을 압바가타라 한다. 또는 친분이 있든 없든 식사 시간보다 훨씬 일찍 온 손님을 아티티라 하고, 식사 시간에 맞추어 바로 도착한 손님을 압바가타라 한다. 또는 음식으로 초대를 받은 손님은 아티티이고, 초대받지 않은 손님은 압바가타이다. 이 천녀의 경우 친분도 없고 초대받지도 않았으나 마침 찾아온 분을 염두에 두고 '찾아온 분들에게'라고 말한 것이다. 여기서는 존경의 의미로 복수형을 사용했다. '여기에 앉는다'고 하여 아사나(자리)라고 한다. 앉기에 적당한 것이라면 무엇이든 해당되지만, 여기서는 작은 의자(pīṭha)를 의미한다. 그것이 작고 화려하지 않았기에 '작은 자리(āsanaka)'라고 표현했다. 'Adāsiṃ'은 '이것을 이 장로님께 드리면 내게 큰 과보와 큰 공덕이 있을 것이다'라는 기쁨이 생겨 업과 업의 과보를 믿고, 그 장로님이 사용하시도록 드렸다는 뜻이다. 집착 없이 내놓는 방식으로 보시했다는 의미이다.

อภิวาทยินฺติ อภิวาทนมกาสึ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล วนฺทินฺติ อนฺโต. วนฺทมานา หิ ตํ ตาเยว วนฺทนกิริยาย วนฺทิยมานํ ‘‘สุขินี โหหิ, อโรคา โหหี’’ติอาทินา อาสิวาทํ อตฺถโต วทาเปสิ [Pg.21] นาม. อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคณฺหนฺตี คุณวิสิฏฺฐานํ อปจายนํ อกาสินฺติ อตฺโถ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ, ตทา มม วิชฺชมานวิภวานุรูปนฺติ อตฺโถ. อทาสิ ทานนฺติ อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน ทกฺขิเณยฺยํ โภเชนฺตี ทานมยํ ปุญฺญํ ปสวึ.

'Abhivādayiṃ'은 예배를 드렸다는 뜻으로, 오체투지로 공양받을 만한 분께 절을 했다는 의미이다. 절을 하는 사람은 그 절하는 행위 자체로 절을 받는 분으로부터 '행복하기를, 병이 없기를' 등의 축원을 의미상으로 말하게 한 셈이 된다. 'Añjalikaṃ akāsiṃ'은 열 손가락의 손톱 끝이 모여 빛나는 합장을 머리 위로 올리며 덕이 뛰어난 분께 존경을 표했다는 뜻이다. 'Yathānubhāvaṃ'은 힘 닿는 대로, 즉 당시 내가 가진 재산의 형편에 어울리게라는 뜻이다. 'Adāsi dānaṃ'은 음식 등의 보시물을 내놓아 공양받을 만한 분을 대접함으로써 보시로 이루어진 복업을 쌓았다는 것이다.

เอตฺถ จ ‘‘อห’’นฺติ อิทํ กมฺมสฺส ผลสฺส จ เอกสนฺตติปติตตาทสฺสเนน สมฺพนฺธภาวทสฺสนํ, ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ อิทํ ตสฺสา ปุญฺญกิริยาย อธิฏฺฐานภูตสนฺตานวิเสสทสฺสนํ, ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ อิทํ จิตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺเจว เขตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺจ ทานสฺส วิย ปฏิคฺคหณสฺส จ กิญฺจิ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺติตภาวทีปนโต. ‘‘อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทาน’’นฺติ อิทํ โภคสารทานทสฺสนํ, ‘‘อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสิ’’นฺติ อิทํ กายสารทานทสฺสนํ.

여기에서 'Ahaṃ'이라는 말은 업과 그 과보가 하나의 연속체에 속함을 보여줌으로써 인과관계의 연결성을 나타낸다. 'Manussesu manussabhūtā'라는 구절은 그 복된 행위의 의지처가 된 상속의 특수성을 보여준다. 'Abbhāgatānaṃ'은 보시의 대상이나 수용자에 대해 아무런 기대를 바라지 않고 행해졌음을 나타내기에 마음의 구족함과 복전의 구족함을 동시에 보여준다. '작은 자리를 드렸고 형편껏 보시를 했다'는 것은 물질적인 자산의 핵심(bhogasāra)을 보시했음을 보여주는 것이고, '절을 하고 합장을 했다'는 것은 몸의 핵심(kāyasāra)을 보시했음을 보여주는 것이다.

๖. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺเญน เหตุภูเตน. เมติ อยํ เม-สทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) กรเณ อาคโต, มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๖; สํ. นิ. ๔.๑๔; อ. นิ. ๓.๑๐๔) สามิอตฺเถ อาคโต, อิธาปิ สามิอตฺเถ เอว, มมาติ อตฺโถ. สฺวายํ เม-สทฺโท เตน เม ปุญฺเญนาติ จ เม เอตาทิโสติ จ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

6. 'Tenāti'는 앞에서 말한 원인이 된 그 공덕으로 인해서라는 뜻이다. 'Me'라는 단어는 'kicchena me adhigataṃ...' 등의 구절에서는 도구격으로 쓰여 '나에 의해서(mayā)'라는 뜻이다. 'Sādhu me, bhante...' 등의 구절에서는 위격으로 쓰여 '나에게(mayhaṃ)'라는 뜻이다. 'Pubbeva me, bhikkhave...' 등의 구절에서는 소유격으로 쓰였는데, 여기에서도 역시 소유격으로 쓰여 '나의(mama)'라는 뜻이다. 이 'me'라는 단어는 '나의 그 공덕으로 인해서'와 '나의 이와 같은 모습' 양쪽에 모두 연결해서 해석해야 한다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

เอวํ ตาย เทวตาย ปญฺเห พฺยากเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย สาตฺถิกา อโหสิ. เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. คาถา เอว ปน สงฺคหํ อารุฬฺหาติ.

이와 같이 그 천녀가 질문에 답하자 존자 마하모갈라나는 상세하게 법을 설했다. 그 설법은 천녀와 그 권속들에게 큰 유익이 되었다. 장로는 그 후 인간 세상으로 돌아와 그 모든 일을 부처님께 보고했다. 부처님께서는 그 사건을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 다만 게송만이 결집에 수록되어 전해진다.

ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 의자 비만(Pīṭhavimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๒. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา

2. 두 번째 의자 비만 이야기

ปีฐํ [Pg.22] เต เวฬุริยมยนฺติ ทุติยปีฐวิมานํ. ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ จ อตฺถวณฺณนา จ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – สาวตฺถิวาสินี กิร เอกา อิตฺถี อตฺตโน เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ เอกํ เถรํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส อาสนํ เทนฺตี อตฺตโน ปีฐํ อุปริ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา อทาสิ. เตน ตสฺสา เทวโลเก นิพฺพตฺตาย เวฬุริยมยํ ปลฺลงฺกวิมานํ นิพฺพตฺตํ. เตน วุตฺตํ –

'Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ'으로 시작하는 것은 두 번째 의자 비만이다. 이 비만의 발생 배경과 주해는 첫 번째 비만에서 설명한 방식과 같다고 이해해야 한다. 다만 차이점은 다음과 같다. 사밧티에 사는 한 여인이 자신의 집에 탁발하러 들어온 한 장로를 보고 신심이 생겨 그분께 자리를 내어드리는데, 자신의 의자 위에 푸른색 천을 깔아서 드렸다고 한다. 그 공덕으로 그녀가 천상에 태어났을 때 청람석(유리)으로 된 보좌가 있는 궁전이 생겨났다. 그래서 '그대의 의자는 보석으로 되어 있고' 등이 설해진 것이다.

๘.

8.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

그대의 의자는 보석으로 되어 있어 장엄하고, 마음먹은 대로 어디든 빠르게 가네. 꽃걸이를 걸고 좋은 옷을 입고 꾸민 채, 구름 사이의 번개처럼 빛나고 있구려.

๙.

9.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"무엇 때문에 당신의 용색은 이와 같으며, 무엇 때문에 여기서 당신에게 모든 것이 번영합니까? 또한 마음에 드는 어떤 욕락들이든 당신에게 생겨나는군요."

๑๐.

10.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"대신통을 지닌 여신이여, 당신에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이토록 찬란한 위신력을 지니게 되었으며, 당신의 용색이 모든 방향을 비추고 있습니까?"

๑๑.

11.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 여신은 기뻐하며 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받자 어떤 업의 결과인지 설명했다."

๑๒.

12.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

"저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 찾아온 분께 앉을 자리를 드렸습니다. 그분께 예배하고 합장하였으며, 제 능력에 따라 보시를 올렸습니다."

๑๓.

13.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그로 인해 제 용색이 이와 같고, 여기서 제게 모든 것이 번영하며, 마음에 드는 어떤 욕락들이든 제게 생겨납니다."

๑๔.

14.

‘‘อกฺขามิ [Pg.23] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"대신통을 지닌 비구시여, 인간이었을 때 제가 지은 공덕을 당신께 말씀드리겠습니다. 그로 인해 저는 이토록 찬란한 위신력을 지니게 되었고, 저의 용색은 모든 방향을 비추고 있습니다."

๘. ตตฺถ เวฬุริยมยนฺติ เวฬุริยมณิมยํ. เวฬุริยมณิ นาม วิฬูรปพฺพตสฺส วิฬูรคามสฺส จ อวิทูเร อุปฺปชฺชนกมณิ. ตสฺส กิร วิฬูรคามฏฺฐาเน อากโร, วิฬูรสฺส ปน อวิทูเร ภวตฺตา เวฬุริยนฺเตว ปญฺญายิตฺถ. ตํสทิสวณฺณนิภตาย เทวโลเกปิสฺส ตเถว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสเนว เทวโลเก เทวปุตฺตานํ. ตํ ปน มยูรคีววณฺณํ วา โหติ, วายสปตฺตวณฺณํ วา, สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺณํ วา. อิธ ปน มยูรคีววณฺณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพํ ปฐมปีฐวิมาเน วุตฺตสทิสเมวาติ.

8. "거기서 'veḷuriyamayaṃ'은 청옥(베루리야)으로 만들어졌다는 뜻이다. 청옥이란 위루라 산이나 위루라 마을 근처에서 나는 보석을 말한다. 전해오는 바에 의하면, 위루라 마을이 있는 곳에 광산이 있었는데, 그 마을 근처에서 나기 때문에 '베루리야'라고 알려지게 되었다. 그 보석의 빛깔과 닮았기 때문에 천상 세계에서도 인간 세상에서 얻은 명칭에 따라 천자들의 이름이 붙여지는 것처럼 똑같은 이름이 생겨났다. 그것은 공작의 목 빛깔과 같기도 하고, 까마귀 날개 빛깔과 같기도 하며, 매끄러운 대나무 잎 빛깔과 같기도 하다. 여기서는 공작의 목 빛깔과 같은 것으로 알아야 한다. 나머지는 모두 첫 번째 의자천궁에서 설명한 것과 같다."

ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

"두 번째 의자천궁에 대한 설명이 끝났다."

๓. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา

3. "세 번째 의자천궁에 대한 설명"

ปีฐํ เต โสวณฺณมยนฺติ ตติยปีฐวิมานํ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ. อญฺญตโร กิร ขีณาสวตฺเถโร ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ คเหตฺวา อุปกฏฺเฐ กาเล ภตฺตกิจฺจํ กาตุกาโม เอกํ วิวฏทฺวารเคหํ อุปสงฺกมิ. ตสฺมึ ปน เคเห เคหสามินี อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา เถรสฺส อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต, อิธ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ อตฺตโน ภทฺทปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ ปีตวตฺถํ อตฺถริตฺวา นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน อทาสิ, ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ อายตึ โสวณฺณปีฐปฏิลาภาย โหตู’’ติ ปตฺถนญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺเต ‘‘ภนฺเต, อิทมาสนํ ตุมฺหากํเยว ปริจฺจตฺตํ, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ตสฺสา อนุกมฺปาย ตํ ปีฐํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. สา อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.24] นิพฺพตฺตีติอาทิ สพฺพํ ปฐมวิมานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ –

"'Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ'은 세 번째 의자천궁이다. 그 인연담은 라자가하에서 일어났다. 전해오는 바에 의하면, 어떤 번뇌를 다한 장로가 라자가하에서 탁발을 하여 음식을 얻은 뒤, 정오가 가까운 시간에 공양을 하고자 어느 문이 열린 집으로 다가갔다. 그 집의 여주인은 신심이 깊고 청정한 마음을 지녔는데, 장로의 거동을 살피고는 '존자시여, 이리 오셔서 여기 앉아 공양을 하십시오'라고 말하며 자신의 귀한 의자를 펼치고 그 위에 노란 옷감을 깔아 아무런 미련 없는 보시의 마음으로 바쳤다. 그리고 '이 공덕으로 장차 황금 의자를 얻게 하소서'라고 발원하였다. 장로가 거기 앉아 공양을 마치고 발우를 씻은 뒤 일어나 떠나려 하자, 그녀는 '존자시여, 이 자리는 당신께 바쳐진 것입니다. 저를 가엾게 여기시어 사용해 주십시오'라고 말했다. 장로는 그녀를 가엽게 여겨 그 의자를 받아 승가에 기부했다. 그녀는 나중에 어떤 병에 걸려 죽음을 맞이한 뒤 타와팅사에 태어났다. 이와 같은 모든 내용은 첫 번째 의자천궁의 설명에서 언급된 방식대로 이해해야 한다. 그러므로 다음과 같이 설해졌다."

๑๕.

15.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ,โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

"그대의 의자는 황금으로 만들어져 훌륭하고, 마음먹은 대로 빠르게 어디든 가는구나. 장신구를 걸치고 화환을 썼으며 고운 옷을 입은 그대는, 구름 끝에 번개처럼 빛나고 있구나."

๑๖.

16.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"무엇 때문에 당신의 용색은 이와 같으며, 무엇 때문에 여기서 당신에게 모든 것이 번영합니까? 또한 마음에 드는 어떤 욕락들이든 당신에게 생겨나는군요."

๑๗.

17.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"대신통을 지닌 여신이여, 당신에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이토록 찬란한 위신력을 지니게 되었으며, 당신의 용색이 모든 방향을 비추고 있습니까?"

๑๘.

18.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 여신은 기뻐하며 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받자 어떤 업의 결과인지 설명했다."

๑๙.

19.

‘‘อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

"이것은 작은 공덕의 결과이나, 이로 인해 저는 이토록 찬란한 위신력을 지니게 되었습니다. 저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 인간 세상의 이전 생에서..."

๒๐.

20.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

"번뇌의 먼지가 없고 마음이 아주 맑으며 혼탁함이 없는 비구를 뵈었습니다. 저는 청정한 마음으로 제 손으로 직접 그분께 의자를 드렸습니다."

๒๑.

21.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺตี จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그로 인해 제 용색이 이와 같고, 여기서 제게 모든 것이 번영하며, 마음에 드는 어떤 욕락들이든 제게 생겨납니다."

๒๒.

22.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"대신통을 지닌 비구시여, 인간이었을 때 제가 지은 공덕을 당신께 말씀드리겠습니다. 그로 인해 저는 이토록 찬란한 위신력을 지니게 되었고, 저의 용색은 모든 방향을 비추고 있습니다."

๑๙. ยญฺจ [Pg.25] ปน ปญฺจมคาถายํ ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเกติอาทิ, เอตฺถ ชาติ-สทฺโท อตฺเถว สงฺขตลกฺขเณ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๗๑). อตฺถิ นิกาเย ‘‘นิคณฺฐา นาม สมณชาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๑). อตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๔). อตฺถิ กุเล ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓). อตฺถิ ปสุติยํ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗). อตฺถิ ภเว ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๕๓). อิธาปิ ภเว เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ปุริมาย ชาติยา ปุริมสฺมึ ภเว อนนฺตราตีเต ปุริเม อตฺตภาเวติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิทํ กรณวจนํ. มนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลกภเว, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. โอกาสโลโก หิ อิธ อธิปฺเปโต, สตฺตโลโก ปน ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ อิมินา วุตฺโตเยว.

19. "다섯 번째 게송의 'purimāya jātiyā manussaloke' 등에 대하여: 여기서 'jāti'라는 단어는 유위법의 특징으로서, '태어남(jāti)은 두 가지 온에 포함된다' 등의 구절에서 쓰인다. 또한 '니간타라 불리는 사문 부류(jāti)' 등의 구절에서는 무리라는 의미로 쓰인다. '어머니의 모태에서 첫 마음이 생겨나고 첫 식이 나타날 때, 그것을 시작으로 그의 태어남이라 한다' 등의 구절에서는 재생연결이라는 의미로 쓰인다. '가문에 대한 논의에서 배척받지 않고 비난받지 않는다' 등의 구절에서는 가문이라는 의미로 쓰인다. '아난다여, 보살이 막 태어났다(sampatijāto)' 등의 구절에서는 출산이라는 의미로 쓰인다. '한 번의 생(jāti) 혹은 두 번의 생' 등의 구절에서는 존재(bhava)라는 의미로 쓰인다. 여기에서도 존재의 의미로 보아야 한다. 그러므로 '이전의 생(purimāya jātiyā)'은 바로 전의 과거생, 즉 이전의 몸이라는 뜻이다. 이는 처소격의 의미를 지닌 도구격 표현이다. '인간 세상에서(manussaloke)'라는 말은 인간 세상의 존재를 말하며, 라자가하를 염두에 두고 한 말이다. 여기서는 중생들이 머무는 장소로서의 기세간을 뜻하며, 중생세간은 '인간들 중에서'라는 표현으로 이미 언급되었다."

๒๐. อทฺทสนฺติ อทฺทกฺขึ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ. ภิกฺขุนฺติ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุํ, สพฺพโส กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนจิตฺตตาย วิปฺปสนฺนํ, อนาวิลสงฺกปฺปตาย อนาวิลํ. ปุริมํ ปุริมญฺเจตฺถ ปทํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ, วิคตราคาทิรชตฺตา ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุํ, ภินฺนกิเลสตฺตา กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนํ, วิปฺปสนฺนมนตฺตา อนาวิลนฺติ. ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ วา ปทํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส การณวจนํ, วิรชํ ภิกฺขุคุณโยคโต. ภินฺนกิเลโส หิ ภิกฺขุ. ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนภาวโต. กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนมานโส หิ ภิกฺขุ. วิปฺปสนฺนํ อนาวิลสงฺกปฺปภาวโตติ. ราครชาภาเวน วา ‘‘วิรช’’นฺติ วุตฺตํ, โทสกาลุสฺสิยาภาเวน ‘‘วิปฺปสนฺน’’นฺติ, โมหพฺยากุลาภาเวน ‘‘อนาวิล’’นฺติ. เอวํภูโต ปรมตฺถโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ปีฐนฺติ ตทา มม สนฺติเก วิชฺชมานํ ภทฺทปีฐํ. ปสนฺนาติ กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนจิตฺตา. เสหิ ปาณิภีติ อญฺญํ อนาณาเปตฺวา อตฺตโน หตฺเถหิ อุปนีย ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสินฺติ อตฺโถ.

20. "Addasanti"는 "보았다(addakkhiṃ)"라는 뜻이다. "Virajaṃ"은 탐욕 등의 티끌(raja)이 사라졌기 때문에 "티끌 없는 분"이라 한다. "Bhikkhuṃ"은 번뇌를 깨뜨렸기 때문에 "비구"라 하며, 모든 번뇌의 혼탁함이 없으므로 마음이 맑기에 "청정한 분(vippasanna)"이라 하고, 사유에 흐트러짐이 없기에 "혼란함이 없는 분(anāvila)"이라 한다. 여기서 앞의 구절은 뒤의 구절의 원인이 된다. 즉, 탐욕 등의 티끌이 사라져 번뇌를 깨뜨렸기에 비구이고, 번뇌를 깨뜨려 번뇌의 혼탁함이 없기에 청정하며, 청정한 마음을 가졌기에 혼란함이 없다는 것이다. 또는 뒤의 구절이 앞의 구절의 원인이 되기도 한다. 비구의 덕성을 갖추었기에 티끌이 없는 분이다. 진정 비구는 번뇌를 깨뜨린 자이기 때문이다. 청정한 상태이기에 비구이다. 번뇌의 혼탁함이 없어 마음이 청정한 자가 진정한 비구이기 때문이다. 혼란함이 없는 사유를 가졌기에 청정한 분이다. 또한 탐욕의 티끌이 없기에 "티끌 없는 분"이라 했고, 성냄의 혼탁함이 없기에 "청정한 분"이라 했으며, 어리석음의 어지러움이 없기에 "혼란함이 없는 분"이라 했다. 이와 같은 분이 궁극적인 의미에서 비구라고 불리기에 "비구(bhikkhuṃ)"라고 하였다. "Adāsahanti"는 "나는 보시했다(adāsiṃ ahaṃ)"는 뜻이다. "Pīṭhaṃ"은 당시 자신에게 있었던 훌륭한 의자(bhaddapīṭha)를 말한다. "Pasannāti"는 업과 과보에 대한 믿음과 삼보에 대한 믿음으로 마음이 맑아진 상태이다. "Sehi pāṇibhī"는 다른 이에게 시키지 않고 자신의 손으로 직접 의자를 가져다 놓으며 보시했다는 뜻이다.

เอตฺถ จ ‘‘วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนาวิล’’นฺติ อิมินา เขตฺตสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา จิตฺตสมฺปตฺตึ, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา ปโยคสมฺปตฺตึ. ตถา [Pg.26] ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา สกฺกจฺจทานํ อนุปหจฺจทานนฺติ จ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา สหตฺเถน ทานํ อนุปวิทฺธทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ปีตวตฺถสฺส อตฺถรเณน นิสีทนกาลญฺญุตาย จิตฺตึ กตฺวา ทานํ กาเลน ทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

여기서 "티끌 없고 청정하며 혼란함 없는 비구"라는 구절로 복전의 성취(khettasampatti)를 보여주고, "맑은 마음으로(pasannā)"로 마음의 성취(cittasampatti)를, "자신의 손으로(sehi pāṇibhi)"로 방편의 성취(payogasampatti)를 보여준다. 또한 "맑은 마음으로"를 통해 공경하며 보시함(sakkaccadāna)과 해를 끼치지 않고 보시함(anupahaccadāna)이라는 두 가지 보시의 공덕을 보여주고, "자신의 손으로"를 통해 직접 보시함(sahatthena dāna)과 버리듯 하지 않는 보시(anupaviddhadāna)라는 두 가지 보시의 공덕을 보여준다. 청색 천을 깐 것은 앉을 때를 아는 지혜로 정성을 다해 보시함(cittiṃ katvā dāna)과 때에 맞춘 보시(kālena dāna)라는 두 가지 보시의 공덕을 보여주는 것으로 알아야 한다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

ตติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 의자 천상모음(Pīṭhavimāna)의 해설이 끝났다.

๔. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา

4. 네 번째 의자 천상모음의 해설

ปีฐํ เต เวฬุริยมยนฺติ จตุตฺถปีฐวิมานํ. อิมสฺสาปิ วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ, ตํ ทุติยวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นีลวตฺเถน หิ อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เสสํ ปฐมวิมาเน วุตฺตสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

"Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ"으로 시작되는 네 번째 의자 천상모음이다. 이 이야기 또한 라자가하에서 일어난 것으로, 두 번째 천상모음에서 말한 방식대로 알아야 한다. 이 여인 또한 청색 천을 깔고 의자를 보시했기에 그 천상 저택이 청옥(lapis lazuli)으로 이루어진 것이다. 나머지는 첫 번째 천상모음에서 설한 것과 같다. 그래서 다음과 같이 설해졌다.

๒๓.

23.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

"그대의 의자는 청옥으로 만들어져 훌륭하고, 마음먹은 대로 어디든 빠르게 가네. 장식품을 걸치고 꽃다발을 들고 훌륭한 옷을 입은 그대, 구름 끝의 번개처럼 빛나고 있구려."

๒๔.

24.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그대는 어떠한 인연으로 이와 같은 용모를 갖게 되었으며, 어떠한 인연으로 이곳에서 그대에게 행복이 성취되는가? 마음으로 즐거워하는 어떠한 감관의 즐거움들이 그대에게 생겨나는가?"

๒๕.

25.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"위대한 신통력을 지닌 여신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았는가? 어떠한 인연으로 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

๒๖.

26.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 여신은 기쁜 마음으로 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받은 것에 대해 이 업의 과보를 설명했다."

๒๗.

27.

‘‘อปฺปสฺส [Pg.27] กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

"이것은 제가 쌓은 작은 공덕의 과보로, 이로 인해 저는 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었습니다. 저는 옛적에 인간들 가운데 인간으로 태어나 인간 세상에 살았습니다."

๒๘.

28.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

"저는 티끌 없고 청정하며 혼란함 없는 비구를 뵙고, 맑은 마음으로 제 손으로 직접 그분께 의자를 보시했습니다."

๒๙.

29.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그로 인해 제 용모가 이와 같아졌고, 그로 인해 이곳에서 제게 행복이 성취되며, 제 마음이 즐거워하는 어떠한 감관의 즐거움들이 제게 생겨납니다."

๓๐.

30.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"위대한 신통력을 지닌 비구시여, 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그로 인해 저는 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었고 저의 광채가 모든 방향을 비춥니다."

เอตฺถาปิ หิ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เตเนเวตฺถ ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมย’’นฺติ อาทิโต อาคตํ. เสสํ ตติยสทิสเมวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

여기서도 청색 천을 깔고 의자를 보시했기에 이 여신에게 청옥으로 된 천상 저택이 생겨난 것이다. 그래서 처음에 "Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ"이라고 전해져 내려온다. 나머지는 세 번째와 같으므로 거기서 설명한 방식대로 그 의미를 알아야 한다.

จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 의자 천상모음의 해설이 끝났다.

๕. กุญฺชรวิมานวณฺณนา

5. 코끼리 천상모음의 해설

กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺชรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อเถกทิวสํ ราชคหนคเร นกฺขตฺตํ โฆสิตํ. นาครา วีถิโย โสเธตฺวา วาลุกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ วิปฺปกิรึสุ, เคหทฺวาเร เคหทฺวาเร กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐเปสุํ, ยถาวิภวํ นานาวิราควณฺณวิจิตฺตา ธชปฏากาทโย [Pg.28] อุสฺสาเปสุํ, สพฺโพ ชโน อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูปํ สุมณฺฑิตปสาธิโต นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิ, สกลนครํ เทวนครํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ อโหสิ. อถ พิมฺพิสารมหาราชา ปุพฺพจาริตฺตวเสน มหาชนสฺส จิตฺตานุรกฺขณตฺถญฺจ อตฺตโน ราชภวนโต นิกฺขมิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ราชานุภาเวน อุฬาเรน สิริโสภคฺเคน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ.

"Kuñjaro te varāroho"로 시작되는 코끼리 천상모음이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 깔란다카니와빠인 죽림정사(Veḷuvana)에 머물고 계셨다. 그때 어느 날 라자가하 성안에 축제가 선포되었다. 성안의 사람들은 거리를 청소하고 모래를 뿌렸으며, 튀긴 곡식을 포함한 다섯 가지 꽃들을 흩뿌렸다. 집집마다 문 앞에 바나나 나무와 가득 찬 항아리(puṇṇaghaṭa)를 놓아두었다. 각자의 형편에 따라 여러 가지 아름다운 색깔의 깃발들을 세웠다. 모든 사람은 각자의 형편에 맞게 잘 꾸미고 단장하여 축제를 즐겼다. 성 전체가 마치 신들의 도시처럼 장식되고 준비되었다. 그때 빔비사라 대왕은 예전부터 전해 내려온 관습에 따라 대중의 마음을 보살피기 위해 자신의 왕궁에서 나와, 많은 수행원과 큰 왕의 위력, 그리고 찬란한 영광을 갖추고 성을 오른쪽으로 돌며 순행하고 있었다.

เตน จ สมเยน ราชคหวาสินี เอกา กุลธีตา รญฺโญ ตํ วิภวสมฺปตฺตึ สิริโสภคฺคํ ราชานุภาวญฺจ ปสฺสิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘อยํ เทวิทฺธิสทิสา วิภวสมฺปตฺติ กีทิเสน นุ โข กมฺมุนา ลพฺภตี’’ติ ปณฺฑิตสมฺมเต ปุจฺฉิ. เต ตสฺสา กเถสุํ ‘‘ภทฺเท, ปุญฺญกมฺมํ นาม จินฺตามณิสทิสํ กปฺปรุกฺขสทิสํ, เขตฺตสมฺปตฺติยา จิตฺตสมฺปตฺติยา จ สติ ยํ ยํ ปตฺเถตฺวา กโรติ, ตํ ตํ นิปฺผาเทติเยว. อปิจ อาสนทาเนน อุจฺจากุลีนตา โหติ, อนฺนทาเนน พลสมฺปตฺติปฏิลาโภ, วตฺถทาเนน วณฺณสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ยานทาเนน สุขวิเสสปฏิลาโภ, ทีปทาเนน จกฺขุสมฺปตฺติปฏิลาโภ, อาวาสทาเนน สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ โหตี’’ติ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘เทวสมฺปตฺติ อิโต อุฬารา โหติ มญฺเญ’’ติ ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปุญฺญกิริยาย อติวิย อุสฺสาหชาตา อโหสิ.

그때 라자가하에 살던 한 가문의 딸이 왕의 그러한 풍요로운 성취와 영광, 그리고 왕의 위엄을 보고 경이로움과 감동을 느껴, "이러한 신들의 신통력과 같은 풍요로운 성취는 과연 어떤 업으로 얻어지는 것일까?"라고 현자로 추앙받는 이들에게 물었다. 그들이 그녀에게 대답했다. "여인이여, 공덕이라는 것은 소원을 들어주는 보석(cintāmaṇi)과 같고 무엇이든 열리는 나무(kapparukkha)와 같습니다. 복전의 성취와 마음의 성취가 있다면, 무엇이든 바라는 대로 이루어집니다. 특히 자리를 보시하면 고귀한 가문에 태어나고, 음식을 보시하면 힘을 얻으며, 옷을 보시하면 아름다운 용모를 얻고, 탈것을 보시하면 특별한 안락을 얻으며, 등불을 보시하면 눈의 명료함을 얻고, 거처를 보시하면 모든 성취를 얻게 됩니다." 그녀는 그 말을 듣고 "천상의 성취는 이 왕의 성취보다 더 대단할 것임에 틀림없다"라고 생각하며 그곳에 마음을 두고 공덕을 쌓는 일에 매우 열중하게 되었다.

มาตาปิตโร จสฺสา อหตํ วตฺถยุคํ นวปีฐํ เอกํ ปทุมกลาปํ สปฺปิมธุสกฺขรา ตณฺฑุลขีรานิ จ ปริโภคตฺถาย เปเสสุํ. สา ตานิ ทิสฺวา ‘‘อหญฺจ ทานํ ทาตุกามา, อยญฺจ เม เทยฺยธมฺโม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานสา ทุติยทิวเส ทานํ สชฺเชนฺตี อปฺโปทกมธุปายาสํ สมฺปาเทตฺวา, ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญมฺปิ พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺเค คนฺธปริภณฺฑํ กตฺวา วิกสิตปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิเตสุ ปทุเมสุ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อหเตน เสตวตฺเถน อตฺถริตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อุปริ จตฺตาริ ปทุมานิ มาลาคุฬญฺจ ฐเปตฺวา, อาสนสฺส อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา มาลาทามโอลมฺพกทามานิ โอลมฺพิตฺวา, อาสนสฺส สมนฺตโต ภูมึ สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ สพฺพสนฺถรํ [Pg.29] สนฺถริตฺวา ‘‘ทกฺขิเณยฺเย อาคเต ปูเชสฺสามี’’ติ ปุปฺผปูริตํ จงฺโกฏกํ เอกมนฺเต ฐเปสิ.

부모들은 그녀에게 사용하도록 세탁하지 않은(새) 옷 한 쌍, 새 의자, 연꽃 한 묶음, 그리고 버터(sappi), 꿀(madhu), 설탕(sakkharā), 쌀(taṇḍula), 우유(khīra)를 보내주었다. 그녀는 그것들을 보고 "나는 보시를 하고 싶었는데, 이제 보시할 물건(deyyadhamma)을 얻었구나"라며 기뻐하는 마음으로 이튿날 보시를 준비하였다. 물을 적게 넣은 달콤한 우유 죽(madhupāyāsa)을 만들고, 그 곁들임 음식으로 다른 많은 먹을거리(khādanīya-bhojanīya)를 마련하였다. 보시하는 장소에 향을 바르고, 활짝 핀 연꽃잎과 수술과 꽃가루로 장식된 연꽃들 위에 자리를 마련하였다. 세탁하지 않은 흰 천을 깔고 의자의 네 다리 위에는 네 송이의 연꽃과 꽃다발을 놓았으며, 의자 위에는 천장 가리개(vitāna)를 치고 꽃줄과 매달린 장식들을 드리웠다. 의자 주변 바닥에는 수술이 달린 연꽃잎들을 온통 깔아놓고, "공양받을 만한 분(dakkhiṇeyya)이 오시면 공양하리라" 하며 꽃으로 가득 찬 바구니를 한쪽에 놓아두었다.

อเถวํ กตทานูปกรณสํวิธานา สีสํนฺหาตา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ ทาสึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เช, อมฺหากํ ตาทิสํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสาหี’’ติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สหสฺสถวิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺโน โหติ. อถ สา ทาสี เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เม เทถา’’ติ. ‘‘เอกิสฺสา อุปาสิกาย อนุคฺคหตฺถํ อิโต เอถา’’ติ จ อาห. เถโร ตสฺสา ปตฺตํ อทาสิ. สา เถรํ เคหํ ปเวเสสิ. อถ สา อิตฺถี เถรสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อาสนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ เถรํ ปูชยมานา อาสนสฺส สมนฺตโต โอกิริตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราสมฺมิสฺเสน อปฺโปทกมธุปายาเสน ปริวิสิ. ปริวิสนฺตี จ ‘‘อิมสฺส เม ปุญฺญสฺสานุภาเวน ทิพฺพคชกูฏาคารปลฺลงฺกโสภิตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย โหนฺตุ, สพฺพาสุ ปวตฺตีสุ ปทุมา นาม มา วิคตา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปุน เถเร กตภตฺตกิจฺเจ ปตฺตํ โธวิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราหิ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเก อตฺถตํ สาฏกํ จุมฺพฏกํ กตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เถเร จ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมนฺเต ทฺเว ปุริเส อาณาเปสิ ‘‘เถรสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อิมญฺจ ปลฺลงฺกํ วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเตตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

이처럼 보시를 위한 준비를 마친 뒤, 그녀는 머리를 감고 목욕하여 깨끗한 옷을 입고 깨끗한 겉옷을 걸친 후, 때가 되었음을 알고 한 하녀에게 명령했다. "얘야, 가서 우리에게 적합한 공양받을 만한 분(dakkhiṇeyya)을 찾아오너라." 그때 존자 사리풋타는 마치 천 개의 주머니를 내려놓는 듯한 위의를 갖추고 라자가하에서 탁발을 하기 위해 길을 걷고 있었다. 그러자 하녀가 장로께 절을 올리고 "존자시여, 당신의 발우를 저에게 주십시오. 한 우바새를 돕기 위해 이쪽으로 오십시오"라고 말했다. 장로는 그녀에게 발우를 주었고, 그녀는 장로를 집안으로 모셨다. 그때 그 여인은 장로를 마중하며 자리를 안내하고 "존자시여, 앉으십시오. 이 자리가 마련되었습니다"라고 말한 뒤, 장로께서 그곳에 앉으시자 수술이 달린 연꽃잎들로 장로를 공양하며 자리 주변에 흩뿌렸다. 그리고 오체투지로 절을 올린 뒤, 버터와 꿀과 설탕이 섞이고 물을 적게 넣은 달콤한 우유 죽을 대접했다. 공양을 올리면서 그녀는 "저의 이 공덕의 힘으로 천상의 코끼리, 누각, 침상으로 장식된 천상의 보물들을 얻게 하소서. 모든 생애에서 연꽃이라는 이름이 저에게서 떠나지 않게 하소서"라고 서원을 세웠다. 다시 장로께서 식사를 마치시자 발우를 씻어 버터와 꿀과 설탕 등으로 채우고, 의자에 깔았던 천을 똬리(cumbaṭaka)로 만들어 장로의 손에 놓아드렸다. 장로께서 축원(anumodana)을 하시고 떠나실 때, 그녀는 두 사람에게 "장로님의 손에 있는 발우와 이 침상(pallaṅka)을 사원까지 운반하여 장로님께 바치고 돌아오너라"고 시켰다. 그들은 시키는 대로 행했다.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โยชนสตุพฺเพเธ กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ อจฺฉราสหสฺสปริวารา. ปตฺถนาวเสน จสฺสา ปญฺจโยชนุพฺเพโธ ปทุมมาลาลงฺกโต สมนฺตโต ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิโต มนุญฺญทสฺสโน สุขสมฺผสฺโส วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชลเหมาภรณวิภูสิโต คชวโร นิพฺพตฺติ. ตสฺสูปริ ยถาวุตฺตโสภาติสยยุตฺโต โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ. สา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี อนฺตรนฺตรา ตํ กุญฺชรวิมานสฺส อุปริ รตนวิจิตฺตํ ปลฺลงฺกํ อภิรุยฺห มหตา เทวตานุภาเวน นนฺทนวนํ คจฺฉติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ [Pg.30] นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสูติอาทินา สพฺพํ ปฐมปีฐวิมานวณฺณนายํ อาคตสทิสํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน เถโร –

그녀는 나중에 목숨을 다하여 타와팅사(Tāvatiṃsa, 삼십삼천)의 천상 세계에 있는 높이 100요자나의 황금 궁전에서 태어났으며, 천 명의 천녀들을 시종으로 거느리게 되었다. 그녀의 서원의 힘으로 높이 5요자나이며 연꽃 화환으로 장식되고, 사방이 연꽃잎과 수술과 꽃가루로 빛나며, 보기 아름답고 감촉이 부드러우며, 다양한 보석의 빛의 그물로 찬란한 황금 장신구들로 장식된 훌륭한 코끼리가 생겨났다. 그 코끼리 위에는 앞서 말한 최상의 아름다움을 갖춘 1요자나 크기의 황금 침상(pallaṅka)이 생겨났다. 그녀는 천상의 복락을 누리며 때때로 그 코끼리 궁전 위의 보석으로 수놓아진 침상에 올라 장엄한 천신의 위력으로 난다나(Nandana) 숲으로 가곤 했다. 어느 축제의 날에 천신들이 각자의 천상적 위력으로 유흥을 즐기기 위해 난다나 숲으로 갈 때의 모든 이야기는 첫 번째 의자 비만(Paṭhamapīṭhavimāna)의 설명에 나온 것과 같으므로, 그곳에서 설해진 방식대로 이해해야 한다. 여기서는 장로가 다음과 같이 말했다.

๓๑.

31.

‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห, นานารตนกปฺปโน;

รุจิโร ถามวา ชวสมฺปนฺโน, อากาสมฺหิ สมีหติ.

"그대의 코끼리는 훌륭한 탈것으로, 갖가지 보석으로 치장되어 있구나. 아름답고 힘이 세며 속력이 빠르고, 허공을 잘 날아가는구나."

๓๒.

32.

‘‘ปทุมิ ปทฺมปตฺตกฺขิ, ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร;

ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค, โสณฺณโปกฺขรมาลธา.

"연꽃을 가졌고 연꽃잎 같은 눈을 가졌으며, 연꽃과 청연꽃의 광채를 지닌 그대여, 온몸에 연꽃 가루를 뿌린 듯하고 황금 연꽃 목걸이를 걸치고 있구나."

๓๓.

33.

‘‘ปทุมานุสฏํ มคฺคํ, ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ;

ฐิตํ วคฺคุ มนุคฺฆาตี, มิตํ คจฺฉติ วารโณ.

"연꽃이 깔린 길을, 연꽃잎으로 장식된 길을, 코끼리는 우아하게 흔들림 없이 절도 있게 걸어가는구나."

๓๔.

34.

‘‘ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

"그 코끼리가 나아갈 때, 기쁨을 자아내는 황금 종들의 소리가 들리니, 그 소리는 마치 오분주악(pañcaṅgika tūriya)의 연주 소리와 같구나."

๓๕.

35.

‘‘ตสฺส นาคสฺส ขนฺธมฺหิ, สุจิวตฺถา อลงฺกตา;

มหนฺตํ อจฺฉราสงฺฆํ, วณฺเณน อติโรจสิ.

"그 코끼리의 어깨 위에서, 깨끗한 옷을 입고 장식품을 걸친 그대는 수많은 천녀 무리 속에서 그 미모로 압도적으로 빛나는구나."

๓๖.

36.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. – อาห;

"이것이 그대가 베푼 보시의 결과인가, 아니면 지킨 계행의 결과인가, 아니면 합장한 공덕인가? 질문을 받은 그대는 나에게 그것을 말해다오."

๓๑. ตตฺถ กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺเช คิริตเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา รวติ โกญฺจนาทํ นทนฺโต วิจรติ. กุํ วา ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร, คิริจราทิเภโท มนุสฺสโลเก หตฺถี, อยํ ปน กีฬนกาเล กุญฺชรสทิสตาย เอวํ วุตฺโต. อารุยฺหตีติ อาโรโห, อาโรหนีโยติ อตฺโถ. วโร อคฺโค เสฏฺโฐ อาโรโหติ [Pg.31] วราโรโห, อุตฺตมยานนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานารตนกปฺปโนติ นานาวิธานิ รตนานิ เอเตสนฺติ นานารตนา, กุมฺภาลงฺการาทิหตฺถาลงฺการา. เตหิ วิหิโต กปฺปนฺโน สนฺนาโห ยสฺส โส นานารตนกปฺปโน. รุจึ อภิรตึ เทตีติ รุจิโร, มนุญฺโญติ อตฺโถ. ถามวาติ ถิโร, พลวาติ อตฺโถ. ชวสมฺปนฺโนติ สมฺปนฺนชโว, สีฆชโวติ วุตฺตํ โหติ. อากาสมฺหิ สมีหตีติ อากาเส อนฺตลิกฺเข สมฺมา อีหติ, อารุฬฺหานํ โขภํ อกโรนฺโต จรติ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

31. 여기서 '그대의 코끼리는 훌륭한 탈것(kuñjaro te varāroho)'이란, 산기슭(kuñja)이나 산비탈에서 즐거워하며 노닐기에, 혹은 그곳에서 공작 울음소리(koñcanāda) 같은 소리를 내며 다니기에 쿠인자라(kuñjaro)라 한다. 또는 땅(ku, pathavī)을 짓밟으며 다니기에 쿠인자라라고도 한다. 이는 인간 세상에서 산에 사는 등의 코끼리를 뜻하지만, 여기서는 유흥을 즐길 때의 모습이 코끼리와 비슷하기에 그렇게 불린 것이다. '올라타는 것'을 아로하(āroho)라 하니, 탈것이라는 뜻이다. 최상이고 뛰어난 탈것이기에 '와라로하(varāroho)'라 하며, 이는 곧 '최상의 탈것'이라는 뜻이다. '갖가지 보석으로 치장된(nānāratanakappano)'이란, 그 장식들에 여러 종류의 보석이 있다는 것이니, 즉 머리 장식(kumbha-alaṅkāra) 등 코끼리의 장식들을 말한다. 그런 장식들로 잘 갖추어진(kappano) 것이 '나나라타나캇파노'이다. '기쁨과 즐거움을 준다'는 뜻에서 '루치라(ruciro)'이니, 즉 '아름답다(manuñña)'는 뜻이다. '타마와(thāmavā)'란 견고하고 힘이 세다는 뜻이다. '자와삼빤노(javasampanno)'란 속력이 구비된 것, 즉 '매우 빠르다'는 뜻이다. '허공을 잘 날아간다(ākāsamhi samīhati)'란 허공, 즉 공중에서 잘 나아간다는 것이며, 올라탄 이들에게 흔들림을 주지 않고 움직여 간다는 뜻이다.

๓๒. ปทุมีติ ปทุมสมานวณฺณตาย ‘‘ปทุม’’นฺติ ลทฺธนาเมน กุมฺภวณฺเณน สมนฺนาคตตฺตา ปทุมี. ปทฺมปตฺตกฺขีติ กมลทลสทิสนยเน, อาลปนเมตํ ตสฺสา เทวตาย. ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโรติ ทิพฺพปทุมุปฺปลมาลาลงฺกตสรีรตาย ตหํ ตหํ วิปฺผุรนฺตํ วิชฺโชตมานํ ปทุมุปฺปลชุตึ ธาเรตีติ ปทุมุปฺปลชุตินฺธโร. ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโคติ ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ สมนฺตโต โอกิณฺณคตฺโต. โสณฺณโปกฺขรมาลธาติ เหมมยกมลมาลาภารี.

32. '파두미(padumī)'란 연꽃과 같은 색을 띠었기에 '연꽃(paduma)'이라는 이름을 얻은 머리 색깔을 갖추었으므로 파두미라 한다. '연꽃잎 같은 눈(padmapattakkhī)'이란 연꽃잎과 닮은 눈을 가진 자여라는 뜻으로, 그 천녀를 부르는 말(호격)이다. '연꽃과 청연꽃의 광채를 지닌(padmuppalajutindharo)'이란 천상의 연꽃과 청연꽃 화환으로 장식된 몸으로 이곳저곳에서 번쩍이며 빛나는 연꽃과 청연꽃의 광채를 지니고 있다는 뜻이다. '온몸에 연꽃 가루를 뿌린(padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo)'이란 연꽃잎과 수술과 꽃가루가 온몸에 흩어져 있다는 뜻이다. '황금 연꽃 목걸이를 걸친(soṇṇapokkharamāladhā)'이란 황금으로 된 연꽃 화환을 지니고 있다는 뜻이다.

๓๓. ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตนฺติ หตฺถิโน ปทนิกฺเขเป ปทนิกฺเขเป ตสฺส ปาทํ สนฺธาเรนฺเตหิ มหนฺเตหิ ปทุเมหิ อนุสฏํ วิปฺปกิณฺณํ, นานาวิราควณฺเณหิ เตสํเยว จ ปตฺเตหิ อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตหิ วิเสสโต มณฺฑิตตาย วิภูสิตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ โยชนา. ฐิตนฺติ อิทํ มคฺควิเสสนํ, ปทุมปตฺตวิภูสิตํ หุตฺวา ฐิตํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. วคฺคูติ จารุ, กิริยาวิเสสนญฺเจตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อนุคฺฆาตีติ น อุคฺฆาติ, อตฺตโน อุปริ นิสินฺนานํ อีสกมฺปิ โขภํ อกโรนฺโตติ อตฺโถ. มิตนฺติ นิมฺมิตํ, นิกฺเขปปทํ วีติกฺกมนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘วคฺคุ จารุ ปทนิกฺเขปํ กตฺวา คจฺฉตี’’ติ. มิตนฺติ วา ปริมิตํ ปมาณยุตฺตํ, นาติสีฆํ, นาติสณิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. วารโณติ หตฺถี. โส หิ ปจฺจตฺถิกวารณโต คมนปริกฺกิเลสวารณโต จ ‘‘วารโณ’’ติ วุจฺจติ.

33. ‘연꽃이 깔린 길, 연꽃잎으로 장엄된 길(Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti)’이란, 코끼리가 발을 내디딜 때 그 발을 받쳐주는 커다란 연꽃들에 의해 (길이) 뒤덮여 흩뿌려진 것을 말한다. 여러 가지 매혹적인 색깔의 바로 그 연꽃잎들이 여기저기 흩날리며 특별히 장식되었기에 ‘장엄된 길을 간다’는 의미이다. ‘머물러 있는(Ṭhitanti)’은 ‘길(maggaṃ)’의 형용사로, 연꽃잎으로 장엄된 상태로 있는 길이라는 뜻이다. ‘왁구(Vaggūti)’는 감미롭다는 뜻이며, 이는 동작 수식어(kiriyāvisesana)이고, ‘마(ma)’ 자는 음운 조절을 위한 삽입어이다. ‘아눅가띠(Anugghātīti)’는 흔들림이 없다는 뜻으로, 자신의 위에 앉아 있는 사람들에게 조금의 동요도 일으키지 않는다는 의미이다. ‘미땅(Mitanti)’은 보폭이 조절되어 발을 내딛는다는 뜻이다. 여기에서 의미는 ‘아름답고 감미롭게 발을 내디디며 간다’는 것이다. 또는 ‘미땅’은 보폭이 적절히 조절되어 너무 빠르지도 너무 느리지도 않음을 말한다. ‘와라노(Vāraṇoti)’는 코끼리이다. 그는 적들을 막아내고(vāraṇa) 여행의 고단함을 물리치기 때문에 ‘와라노’라 불린다.

๓๔. ตสฺส [Pg.32] ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณสํกา รติสฺสราติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุญฺชรสฺส คจฺฉนฺตสฺส โสณฺณกํสา สุวณฺณมยา ฆณฺฏา รติสฺสรา รมณียสทฺทา มนุญฺญนิคฺโฆสา โอลมฺพนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺส หิ กุญฺชรสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ มหาโกลมฺพปฺปมาณา มณิมุตฺตาทิขจิตา เหมมยา อเนกสตา มหนฺติโย ฆณฺฏา ตหํ ตหํ โอลมฺพมานา ปจลนฺติ, ยโต เฉเกน คนฺธพฺพเกน ปยุตฺตวาทิตโต อติวิย มโนหรสทฺโท นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ ฆนํ สุสิรนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคิเก ตูริเย กุสเลหิ วาทิยมาเน ฐานุปฺปตฺติยา มนฺทตารวิภาคํ ทสฺเสนฺเตน คายนฺเตน สมีริโต วาทิตสโร วคฺคุ รชนีโย นิคฺโฆโส สุยฺยติ, เอวํ เตสํ โสวณฺณกํสานํ ตปนียฆณฺฏานํ นิคฺโฆโส สุยฺยตีติ.

34. ‘그가 길을 갈 때, 황금 종소리는 즐겁고 감미롭네(Tassa pakkamamānassa, soṇṇasaṃkā ratissarāti)’란, 앞서 말한 그 코끼리가 갈 때 황금으로 된 종들(soṇṇakaṃsā)이 즐겁고 아름다운 소리(ratissarā), 즉 듣기 좋은 울림을 내며 매달려 있다는 뜻이다. 그 코끼리의 양옆에는 커다란 항아리만한 크기에 보석과 진주 등으로 장식된 수백 개의 황금 종들이 여기저기 매달려 흔들리는데, 그로 인해 숙련된 음악가가 연주하는 것보다 훨씬 더 사람의 마음을 사로잡는 소리가 흘러나온다. 그래서 ‘그 울림이 들리니, 마치 다섯 가지 악기로 된 합주와 같네’라고 하였다. 그 뜻은, 마치 한쪽만 가죽을 씌운 북(ātata), 양쪽을 씌운 북(vitata), 전체를 씌운 북(ātatavitata), 금속 타악기(ghana), 관악기(susira)와 같은 다섯 가지 악기(pañcaṅgike tūriye)를 숙련된 이들이 연주할 때, 적절한 시점에 부드럽고 미묘한 차이를 보여주며 노래와 어우러져 울려 퍼지는 감미롭고 매혹적인 소리가 들리는 것처럼, 그 황금 종들의 울림이 들린다는 것이다.

๓๕. นาคสฺสาติ หตฺถินาคสฺส. มหนฺตนฺติ สมฺปตฺติมหตฺเตนาปิ สงฺขฺยามหตฺเตนาปิ มหนฺตํ. อจฺฉราสงฺฆนฺติ เทวกญฺญาสมูหํ. วณฺเณนาติ รูเปน.

35. ‘코끼리에게(Nāgassāti)’는 고귀한 코끼리를 의미한다. ‘거대한(Mahantanti)’은 복덕의 풍요로움이나 숫자의 방대함으로 인해 거대하다는 뜻이다. ‘천녀들의 무리(Accharāsaṅghanti)’는 하늘나라 처녀들의 집단이다. ‘아름다움으로(Vaṇṇenāti)’는 형색(rūpa)을 의미한다.

๓๖. ทานสฺสาติ ทานมยปุญฺญสฺส. สีลสฺสาติ กายิกสํวราทิสํวรสีลสฺส. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เตน อภิวาทนาทึ อวุตฺตํ จาริตฺตสีลํ สงฺคณฺหาติ.

36. ‘보시의(Dānassāti)’는 보시로 이루어진 복업의 결과이다. ‘계의(Sīlassāti)’는 신체적 단속 등의 지계의 결과이다. ‘와(vā)’라는 단어는 언급되지 않은 다른 선행들을 포함하는 뜻이다. 이를 통해 예배(abhivādana) 등 언급되지 않은 관습적인 계(cārittasīla)를 포함한다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

이와 같이 장로가 묻자, 그 천녀는 질문에 답하였다. 그 내용을 나타내기 위해 다음과 같이 말한다.

๓๗.

37.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“그 천녀는 기쁜 마음으로 목갈라나 장로의 질문을 받고, 질문에 따라 어떤 업의 결과인지 설명하였다.”

อยํ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา, ตสฺสา อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

이 게송은 결집자들에 의해 설해졌으며, 그 뜻은 앞서 설명한 바와 같다.

๓๘.

38.

‘‘ทิสฺวาน คุณสมฺปนฺนํ, ฌายึ ฌานรตํ สตํ;

อทาสึ ปุปฺผาภิกิณฺณํ, อาสนํ ทุสฺสสนฺถตํ.

“덕을 갖추고 선정에 들어 선정에 즐거워하는 평온한 분을 뵙고, 꽃이 흩뿌려지고 천이 깔린 자리를 드렸습니다.”

๓๙.

39.

‘‘อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหํ, อาสนสฺส สมนฺตโต;

อพฺโภกิริสฺสํ ปตฺเตหิ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“저는 그 자리 주변에 연꽃 화환의 절반을 흩뿌렸고, 청정한 마음으로 제 손으로 직접 꽃잎들을 뿌렸습니다.”

๔๐.

40.

‘‘ตสฺส กมฺมกุสลสฺส, อิทํ เม อีทิสํ ผลํ;

สกฺกาโร ครุกาโร จ, เทวานํ อปจิตา อหํ.

“그 유익한 업으로 저에게 이러한 결과가 생겼으니, 신들 사이에서 공경과 존중을 받으며 추앙받고 있습니다.”

๔๑.

41.

‘‘โย [Pg.33] เว สมฺมาวิมุตฺตานํ, สนฺตานํ พฺรหฺมจารินํ;

ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา, เอวํ นนฺเท ยถา อหํ.

“정말로 완전히 해탈하고 평온하며 청정범행을 닦는 분들께 청정한 마음으로 자리를 드리는 자는, 저처럼 기뻐하게 될 것입니다.”

๔๒.

42.

‘‘ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา;

อาสนํ ทาตพฺพํ โหติ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ. – เทวตาย วุตฺตคาถา;

“그러므로 자신의 이익을 구하고 위대함을 바라는 자는, 마지막 몸을 지닌 분께 자리를 드려야 합니다.” 이는 천녀가 읊은 게송이다.

๓๘. ตตฺถ คุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ สาวกคุเณหิ สมนฺนาคตํ, เตหิ วา ปริปุณฺณํ. เอเตน สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ฌายินฺติ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิเธนาปิ ฌาเนน ฌายนสีลํ, เตน วา ฌาเปตพฺพํ สพฺพสํกิเลสปกฺขํ ฌาเปตฺวา ฐิตํ. ตโต เอว ฌาเน รตนฺติ ฌานรตํ. สตนฺติ สมานํ, สนฺตํ วา, สปฺปุริสนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ ปุปฺเผหิ อภิกิณฺณํ, กมลทเลหิ อภิปฺปกิณฺณนฺติ อตฺโถ. ทุสฺสสนฺถตนฺติ วตฺเถน อุปริ อตฺถตํ.

38. 거기서 ‘덕을 갖춘(guṇasampannaṃ)’은 모든 제자의 덕성을 구비했거나 그것들로 가득 찼다는 뜻이다. 이를 통해 제자로서의 파라미 지혜가 정점에 도달했음을 보여준다. ‘선정에 든(Jhāyinti)’은 대상에 집중하는 명상(ārammaṇūpanijjhāna)과 특성을 통찰하는 명상(lakkhaṇūpanijjhāna)의 두 가지 선정으로 명상하는 습성이 있거나, 혹은 그 선정으로 모든 번뇌의 부류를 태워버리고 머무는 것을 말한다. 바로 그 때문에 선정에 즐거워하므로 ‘선정에 즐거워하는(jhānarataṃ)’이라 한다. ‘평온한(Satanti)’은 실재하는 자, 혹은 평화로운 자, 즉 선인(sappurisa)을 뜻한다. ‘꽃이 흩뿌려진(Pupphābhikiṇṇanti)’은 연꽃잎들로 가득 덮였다는 뜻이다. ‘천이 깔린(Dussasanthatanti)’은 위에 천이 깔려 있다는 뜻이다.

๓๙. อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหนฺติ อุปฑฺฒํ ปทุมปุปฺผํ อหํ. อาสนสฺส สมนฺตโตติ เถเรน นิสินฺนสฺส อาสนสฺส สมนฺตา ภูมิยํ. อพฺโภกิริสฺสนฺติ อภิโอกิรึ อภิปฺปกิรึ. กถํ? ปตฺเตหีติ, ตสฺส อุปฑฺฒปทุมสฺส วิสุํ วิสุํ กเตหิ ปตฺเตหิ ปุปฺผวสฺสาภิวสฺสนกนิยาเมน โอกิรินฺติ อตฺโถ.

39. ‘연꽃 화환의 절반(Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ)’은 연꽃의 절반을 내가 [뿌렸다]는 뜻이다. ‘자리 주변에(āsanassa samantatoti)’는 장로께서 앉아 계신 자리 주변의 바닥을 말한다. ‘흩뿌렸습니다(Abbhokirissanti)’는 여기저기 뿌렸다는 뜻이다. 어떻게 뿌렸는가? ‘꽃잎들로(pattehīti)’는 그 연꽃의 낱낱의 잎들로 꽃비가 내리는 방식(pupphavassābhivassanakaniyāmena)으로 뿌렸다는 뜻이다.

๔๐. อิทํ เม อีทิสํ ผลนฺติ อิมินา ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห’’ติอาทินา เถเรน คหิตํ อคฺคหิตญฺจ อายุยสสุขรูปาทิเภทํ อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ เอกโต ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เถเรน อคฺคหิตเมว อตฺตโน อานุภาวสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกาโร ครุกาโร’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘น เกวลํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ยถาวุตฺตเมว อิธ มยฺหํ ปุญฺญผลํ, อปิจ โข อิทํ ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยมฺปี’’ติ ทสฺเสติ. ตตฺถ สกฺกาโรติ อาทรกิริยา, เทเวหิ อตฺตโน สกฺกาตพฺพตาติ อตฺโถ. ตถา ครุกาโรติ ครุกาตพฺพตา. เทวานนฺติ เทเวหิ. อปจิตาติ ปูชิตา.

40. ‘이것이 저의 이러한 결과입니다(Idaṃ me īdisaṃ phalanti)’라는 구절로, ‘코끼리는 그대에게 최고의 탈것이며’ 등 장로가 언급한 것과 언급하지 않은 것(수명, 명성, 행복, 용모 등)을 포함하여 자신의 천상 자산을 한꺼번에 보여준 뒤, 다시 장로가 언급하지 않은 자신의 위력(ānubhāvasampatti)을 보여주기 위해 ‘공경과 존중(sakkāro garukāro)’ 등을 설하였다. 그 말로써 ‘존자시여, 제가 이곳에서 얻은 복의 결과는 단지 앞에서 언급된 것뿐만 아니라, 이 천상의 지배력도 있습니다’라는 점을 나타낸다. 거기서 ‘공경(sakkāro)’은 정중한 행위이며, 신들에 의해 공경받을 만한 상태를 뜻한다. 마찬가지로 ‘존중(garukāro)’은 소중히 여겨지는 상태이다. ‘신들의(Devānanti)’는 신들에 의한 것이며, ‘추앙받는(Apacitāti)’은 숭배받는다는 뜻이다.

๔๑. สมฺมาวิมุตฺตานนฺติ สุฏฺฐุ วิมุตฺตานํ สพฺพสํกิเลสปฺปหายีนํ. สนฺตานนฺติ สนฺตกายวจีมโนกมฺมานํ สาธูนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ จิณฺณตฺตา พฺรหฺมจารินํ. ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชาติ [Pg.34] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ยทิ อาสนมตฺตมฺปิ ทเทยฺย. เอวํ นนฺเท ยถา อหนฺติ ยถา อหํ เตน อาสนทาเนน เอตรหิ นนฺทามิ โมทามิ, เอวเมว อญฺโญปิ นนฺเทยฺย โมเทยฺย.

41. ‘완전히 해탈한(Sammāvimuttānanti)’은 모든 번뇌를 버리고 잘 해탈한 분들을 말한다. ‘평온한(Santānanti)’은 몸과 말과 마음의 행위가 고요한 선인들을 말한다. 성스러운 도의 청정범행과 가르침의 청정범행을 닦았기에 ‘청정범행을 닦는 자(brahmacārinaṃ)’라 한다. ‘청정한 마음으로 자리를 드린다면(Pasanno āsanaṃ dajjāti)’은 업과 그 결과에 대한 믿음과 삼보의 덕에 대한 믿음으로 청정한 마음이 되어 만약 자리 하나라도 보시한다면이라는 뜻이다. ‘저처럼 기뻐할 것입니다(evaṃ nande yathā ahanti)’는 내가 그 자리 보시라는 유익한 업으로 인해 지금 천상에서 기뻐하고 즐거워하는 것처럼, 다른 이도 그와 같이 기뻐하고 즐거워할 것이라는 뜻이다.

๔๒. ตสฺมาติ เตน การเณน. หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. อตฺตกาเมนาติ อตฺตโน หิตกาเมน. โย หิ อตฺตโน หิตาวหํ กมฺมํ กโรติ, น อหิตาวหํ, โส อตฺตกาโม. มหตฺตนฺติ วิปากมหตฺตํ. สรีรนฺติมธารินนฺติ อนฺติมํ เทหํ ธาเรนฺตานํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยสฺมา อรหตํ อาสนทาเนน อหํ เอวํ ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทามิ, ตสฺมา อญฺเญนาปิ อตฺตโน อภิวุทฺธึ ปตฺถยมาเนน อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตานํ อาสนํ ทาตพฺพํ, นตฺถิ ตาทิสํ ปุญฺญนฺติ ทสฺเสติ. เตสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

42. 그러므로(Tasmā)라는 말은 그러한 이유 때문에(tenakāraṇena)라는 뜻이다. '히(Hi)'라는 말은 단순히 어조를 가다듬는 조사일 뿐이다. '자신의 이익을 바라는 이(Attakāmena)'라는 것은 자신의 이로운 일을 바라는 사람을 말한다. 참으로 자신의 이익을 가져오는 업은 짓고, 해로운 업은 짓지 않는 자를 '자신의 이익을 바라는 이'라고 한다. '위대함(Mahattaṃ)'은 과보의 위대함을 뜻한다. '마지막 몸을 지닌 이(Sarīrantimadhārin)'는 마지막 육신을 지닌 이들, 즉 번뇌를 다한 아라한들을 의미한다. 여기의 의미는 다음과 같다. '내가 아라한들에게 앉을 자리를 보시한 인연으로 이와 같이 천상의 복락을 누리니, 그러므로 자신의 번영을 바라는 다른 사람도 마지막 생에 머무는 아라한들에게 앉을 자리를 보시해야 한다. 그와 같은 공덕은 없다'는 것을 보여준다. 나머지는 앞서 설한 바와 같다.

กุญฺชรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

코끼리 궁전 이야기에 대한 설명이 끝났다.

๖. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา

6. 첫 번째 배 궁전 이야기(나와 위마나)에 대한 설명.

สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ นาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสฬสมตฺตา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ‘‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมญฺจ สุณิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส คิมฺหสมเย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา, อนฺตรามคฺเค จ นิรุทโก กนฺตาโร, เต จ ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตา กิลนฺตา ตสิตา ปานียํ อลภมานา อญฺญตรสฺส คามสฺส อวิทูเรน คจฺฉนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี อุทกภาชนํ คเหตฺวา อุทกตฺถาย อุทปานาภิมุขี คจฺฉติ. อถ เต ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘ยตฺถายํ อิตฺถี คจฺฉติ, ตตฺถ คเต ปานียํ ลทฺธุํ สกฺกา’’ติ ปิปาสาปเรตา ตํทิสาภิมุขา คนฺตฺวา อุทปานํ ทิสฺวา ตสฺสา อวิทูเร อฏฺฐํสุ. สา อิตฺถี ตโต อุทกํ คเหตฺวา นิวตฺติตุกามา เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม อยฺยา อุทเกน อตฺถิกา ปิปาสิตา’’ติ ญตฺวา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทเกน นิมนฺเตสิ. เต ปตฺตถวิกโต ปริสฺสาวนํ นีหริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ยาวทตฺถํ ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปานียทาเน อนุโมทนํ วตฺวา อคมํสุ.

'황금 지붕이 덮인 배(Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ)'라는 것은 배 궁전 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사왓티에 머무실 때, 약 16명의 비구들이 어떤 마을 절에 머물며 안거를 마친 뒤, '세존을 뵙고 법을 듣자'고 하여 사왓티를 향해 한여름에 먼 길을 떠났다. 도중에 물이 없는 거친 광야가 있었는데, 그들은 거기서 더위에 지치고 피로하며 갈증이 났으나 마실 물을 얻지 못한 채 어떤 마을 근처를 지나가게 되었다. 그때 어떤 여인이 물통을 들고 물을 긷기 위해 우물로 가고 있었다. 비구들이 그녀를 보고 '이 여인이 가는 곳에 가면 마실 물을 얻을 수 있을 것이다'라고 생각하며, 갈증에 시달리던 그들은 여인이 가는 방향으로 가서 우물을 발견하고 그녀 근처에 멈춰 섰다. 그 여인은 우물에서 물을 길어 돌아가려다 비구들을 보고 '이 존자들께서 갈증이 나 물이 필요하시구나'라고 생각하여 공경하는 마음을 내어 물을 드시라고 청했다. 비구들은 바루 주머니에서 물 거르는 천을 꺼내 물을 걸러서 충분히 마시고 손발을 시원하게 씻었다. 그리고 그 여인에게 물 보시의 공덕을 찬탄하는 축원을 해주고 떠났다.

สา [Pg.35] ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปตฺวา อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรนฺตี อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน กปฺปรุกฺโขปโสภิตํ มหนฺตํ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา มุตฺตชาลรชตวิภูสิตา วิย สิกตาวกิณฺณปณฺฑรปุลินตฏา มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิลวาหินี สริตา. ตสฺสา อุโภสุ ตีเรสุ อุยฺยานวิมานทฺวาเร จ มหตี โปกฺขรณี ปญฺจวณฺณปทุมสณฺฑมณฺฑิตา สห สุวณฺณนาวาย นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี นาวาย กีฬนฺตี ลฬนฺตี วิจรติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ นาวาย กีฬนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

그 여인은 그 공덕을 마음속에 간직하고 때때로 회상하다가, 나중에 목숨을 다해 도리천에 태어났다. 그녀의 공덕의 위력으로 소원을 들어주는 나무들로 장엄된 거대한 궁전이 생겨났다. 그 궁전을 둘러싸고 진주 그물과 은으로 장식된 듯하고 흰 모래가 깔린 은빛 모래사장이 있으며, 보석 덩어리처럼 맑은 물이 흐르는 강이 생겼다. 그 강의 양쪽 기슭에는 정원이 있고, 궁전 문 앞에는 다섯 가지 색깔의 연꽃무리가 장엄된 커다란 연못이 황금 배와 함께 생겨났다. 그녀는 거기서 천상의 복락을 누리며 배를 타고 즐겁게 노닐며 다녔다. 그러던 어느 날 존자 마하모갈라나가 천상을 유행하다가 그 천녀가 배 위에서 즐겁게 노니는 것을 보고 그녀가 지은 공덕을 묻고자 다음과 같이 말했다.

๔๓.

43.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

황금 지붕이 덮인 배를 타고 당신은 서 있군요. 연못에 들어가 손으로 연꽃을 꺾고 있습니다.

๔๔.

44.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

당신에게서 이와 같은 광채가 나고, 이곳에서 당신에게 이 모든 것이 풍요롭군요. 당신의 마음이 즐거워하는 어떤 감각적 즐거움들이 생겨납니다.

๔๕.

45.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

큰 위력을 지닌 천녀여, 당신에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았습니까? 어떤 인연으로 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었으며, 당신의 광채가 모든 방향을 비춥니까? 라고 말했다.

ตโต เถเรน ปุฏฺฐาย เทวตาย วิสฺสชฺชิตาการํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติกาเรหิ –

그 후 장로가 묻자 천녀가 답변한 내용을 나타내기 위해 결집자들이 다음과 같이 읊었다.

๔๖.

46.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

그 천녀는 기뻐하며 모갈라나 존자의 질문을 받고, 질문에 대해 이 과보가 어떤 업의 결과인지 설명했다.

อยํ คาถา วุตฺตา.

이 게송이 설해졌다.

๔๗.

47.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

저는 인간들 중에서 인간이었을 때, 이전 생의 인간 세상에서 비구들이 갈증에 지친 것을 보고 일어나 마실 물을 드렸습니다.

๔๘.

48.

‘‘โย [Pg.36] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

참으로 지치고 목마른 이들에게 일어나 마실 물을 주는 자에게는 시원한 물이 흐르는 강이 생기며, 그곳에는 꽃이 만발하고 수많은 연꽃이 피어납니다.

๔๙.

49.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

시원한 물이 흐르고 모래가 깔린 강들이 항상 그를 에워싸고 흐르며, 망고 나무, 살라 나무, 띨라까 나무, 자문 나무, 웃달라까 나무, 빠딸리 나무들이 꽃을 피웁니다.

๕๐.

50.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

이곳의 장엄한 모습들을 갖춘 이 뛰어난 궁전은 매우 찬란하게 빛납니다. 이것이 이곳에서의 그 업의 과보이니, 공덕을 쌓은 자들은 이와 같은 것을 얻습니다.

๕๑.

51.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그 때문에 저에게 이와 같은 광채가 나고, 이곳에서 저에게 이 모든 것이 풍요롭습니다. 제 마음이 즐거워하는 어떤 감각적 즐거움들이 생겨납니다.

๕๒.

52.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

큰 위력을 지닌 비구시여, 인간이었을 때 제가 쌓은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그로 인해 저는 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었으며, 저의 광채가 모든 방향을 비춥니다. 라고 답했다.

อยํ เทวตาย วิสฺสชฺชิตากาโร.

이것이 천녀가 답변한 내용이다.

๔๓. ตตฺถ สุวณฺณจฺฉทนนฺติ วิจิตฺตภิตฺติวิรจเนหิ รตฺตสุวณฺณมเยหิ อุโภหิ ปสฺเสหิ ปฏิจฺฉาทิตพฺภนฺตรตาย เจว นานารตนสมุชฺชลิเตน กนกมยาลงฺกาเรน อุปริ ฉาทิตตาย จ สุวณฺณจฺฉทนํ. นาวนฺติ โปตํ. โส หิ โอรโต ปารํ ปวติ คจฺฉตีติ โปโต, สตฺเต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติ. นารีติ ตสฺสา เทวธีตาย อาลปนํ. นรติ เนตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐตฺเถน ปุริ เสตีติ ‘‘ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน [Pg.37] ‘‘นโร’’ติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต. นรสฺส เอสาติ นารี, อยญฺจ สมญฺญา มนุสฺสิตฺถีสุ ปวตฺตา รุฬฺหิวเสน อิตราสุปิ ตถา วุจฺจติ. โอคาหสิ โปกฺขรณินฺติ สติปิ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทิเก พหุวิเธ รตนมเย ชลชกุสุเม โปกฺขรสงฺขาตานํ ทิพฺพปทุมานํ ตตฺถ เยภุยฺเยน อตฺถิตาย ‘‘โปกฺขรณี’’ติ ลทฺธนามํ ทิพฺพสรํ ชลวิหารรติยา อนุปวิสสิ. ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินาติ รชตมยนาฬํ ปทุมราครตนมยปตฺตสงฺฆาตํ กนกมยกณฺณิกากิญฺชกฺขเกสรํ ทิพฺพกมลํ ลีลารวินฺทํ กตฺตุกามตาย ตว หตฺเถน ภญฺชสิ.

43. 거기서 '황금 지붕이 덮인(Suvaṇṇacchadanaṃ)'이라는 말은, 붉은 황금으로 된 화려한 벽 장식들로 인해 양옆이 가려진 내부 공간이 있고, 또한 위쪽이 다양한 보석으로 빛나는 황금 장식으로 덮여 있기 때문에 황금 지붕이라 한다. '배(Nāvā)'는 보트를 뜻한다. 그것은 이쪽 언덕에서 저쪽 언덕으로 건너가고 이동하기 때문에 뽀따(poto)라 하며, 중생들을 실어 나르기 때문에 나와(nāvā)라고도 한다. '여인이여(Nārī)'라는 말은 그 천녀를 부르는 호칭이다. 이끌고 간다(nayati)고 해서 나라(naro), 즉 남자(puriso)라 한다. 본래의 성품을 지닌 존재가 다른 성품의 존재보다 뛰어난 의미로 앞서 머문다(puri seti)고 하여 뿌리사(puriso)라고 불리는 것처럼, 이끄는 의미에서 나라(naro)라고 한다. 참으로 아들이나 형제인 자도 어머니나 누나에게는 아버지의 자리에 있게 되는데, 남편인 자는 더 말할 것도 없다. 남자의 것(nara-esa)이기에 나리(nārī, 여인)라 하며, 이 명칭은 인간 여자들에게 통용되던 관습에 따라 다른 존재들에게도 그렇게 불리는 것이다. '연못에 들어가(Ogāhasi pokkharaṇiṃ)'라는 말은, 비록 붉은 연꽃, 푸른 연꽃 등 보석으로 된 다양한 수생 식물들이 있지만, 그곳에 뽀카라(pokkhara)라고 불리는 천상의 연꽃들이 많이 있기 때문에 뽀카라니(연못)라는 이름을 얻은 천상의 호수에 물놀이의 즐거움을 위해 들어가는 것을 말한다. '손으로 연꽃을 꺾고(Padmaṃ chindasi pāṇinā)'라는 말은, 은으로 된 줄기와 연꽃무늬 보석으로 된 잎들, 황금으로 된 꽃술과 꽃밥을 지닌 천상의 연꽃인 놀이용 연꽃을 꺾고 싶어서 당신의 손으로 꺾는 것을 의미한다.

๔๗. ตสิเตติ ปิปาสิเต. กิลนฺเตติ ตาย ปิปาสาย อทฺธานปริสฺสเมน จ กิลนฺตกาเย. อุฏฺฐายาติ อุฏฺฐานวีริยํ กตฺวา, อาลสิยํ อนาปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ.

47. '타시테(tasite)'는 목마른 상태를 의미한다. '킬란테(kilante)'는 그 갈증과 긴 여정의 피로로 인해 몸이 지친 자를 의미한다. '웃타야(uṭṭhāyā)'는 분발하여 정진(vīriya)하고 게으름에 빠지지 않았다는 뜻이다.

๔๘. โย เวติอาทินา ยถา อหํ, เอวํ อญฺเญปิ อายตนคเตน อุทกทานปุญฺเญน เอตาทิสํ ผลํ ปฏิลภนฺตีติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมานวิธึ ทสฺเสนฺตี เถเรน ปุฏฺฐมตฺถํ สาธารณโต วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตนฺติ จ ยถาวุตฺตปุญฺญการินํ ปจฺจามสติ.

48. '요 웨(yo ve)' 등으로 시작하는 구절은 "나처럼 다른 이들도 적합한 곳에서 물을 보시한 공덕(udakadānapuññena)으로 이와 같은 과보를 얻는다"라고 하여, 본 것을 통해 보지 못한 것을 추론하는 방식(anumānavidhi)을 보여주며, 장로께서는 질문받은 내용을 일반적인 관점에서 답변하신다. 거기서 '타사(tassa)'와 '탕(taṃ)'이라는 단어는 앞에서 언급한 공덕을 짓는 이들을 가리킨다.

๔๙. อนุปริยนฺตีติ อนุรูปวเสน ปริกฺขิปนฺติ. ตสฺส วสนฏฺฐานปริกฺขิปเนน โสปิ ปริกฺขิตฺโต นาม โหติ. ติลกาติ พนฺธุชีวกปุปฺผสทิสปุปฺผา เอกา รุกฺขชาติ. อุทฺทาลกาติ วาตฆาตกา, เย ‘‘ราชรุกฺขา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

49. '아누파리얀티(anupariyanti)'는 적절하게 에워싼다는 뜻이다. 그가 사는 곳을 에워쌈으로써 그 자신도 에워싸인 것이 된다. '틸라카(tilakā)'는 반두지바카 꽃과 닮은 꽃이 피는 나무의 한 종류이다. '웃달라카(uddālakā)'는 와타가타카(vātaghātakā) 나무인데, '라자룩카(rājarukkhā, 황금사슬나무)'라고도 불린다.

๕๐. ตํภูมิภาเคหีติ ตาทิเสหิ ภูมิภาเคหิ, ยถาวุตฺตโปกฺขรณีนทีอุยฺยานวนฺเตหิ ภูมิปเทเสหีติ อตฺโถ. อุเปตรูปนฺติ ปาสํสิยภาเวน อุเปตํ, เตสํ โปกฺขรณีอาทีนํ วเสน รมณียสนฺนิเวสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุส โสภมานนฺติ ภุสํ อติวิย วิโรจมานํ วิมานเสฏฺฐํ ลภนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

50. '탕 부미바게히(taṃbhūmibhāgehi)'는 그러한 지면들, 즉 앞에서 언급한 연못과 강과 공원이 있는 지상 구역들이라는 뜻이다. '우페타루팡(upetarūpaṃ)'은 찬탄할 만한 상태를 갖춘 것이니, 그러한 연못 등의 영향으로 아름다운 구조를 갖추었음을 의미한다. '부사 소바마낭(bhusa sobhamānaṃ)'은 매우 찬란하게 빛나는 최상의 천궁(vimānaseṭṭhaṃ)을 얻는다는 문장 구성(yojanā)이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 선박 천궁(Nāvāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๗. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา

7. 두 번째 선박 천궁에 대한 설명

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.38] นาวนฺติ ทุติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย คามกาวาเส วสฺสํ อุปคนฺตุกาโม สาวตฺถิโต ตํ คามํ อุทฺทิสฺส ปจฺฉาภตฺตํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน, มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺโต ตสิโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรํ คามํ สมฺปตฺโต, พหิคาเม ตาทิสํ ฉายูทกสมฺปนฺนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต ปริสฺสเมน จ อภิภุยฺยมาโน จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปวิสิตฺวา ธุรเคหสฺเสว ทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เถรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กุโต, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา มคฺคปริสฺสมํ ปิปาสิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต’’ติ เคหํ ปเวเสตฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺเน ปาโททกํ ปาทพฺภญฺชนเตลญฺจ ทตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา พีชิ. ปริฬาเห วูปสนฺเต มธุรํ สีตลํ สุคนฺธํ ปานกํ โยเชตฺวา อทาสิ. เถโร ตํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธกิลมโถ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตีติ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ –

'수완나차다낭 나왕(suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ)'은 두 번째 선박 천궁에 대한 이야기다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사왓티에 머무실 때, 어떤 아라한(khīṇāsava) 장로께서 안거가 가까워지자 마을 거처에서 안거를 지내고자 사왓티에서 그 마을을 향해 가셨다. 식후에 먼 길을 가시던 중 여정의 피로로 지치고 목이 말라 길 도중에 어떤 마을에 도착하셨다. 마을 밖에서 시원한 그늘과 물이 있는 곳을 보지 못하고 피로에 압도되어 가사를 수하고 마을로 들어가 첫 번째 집 대문에 서 계셨다. 그때 어떤 여인이 장로를 뵙고 "스님, 어디서 오셨습니까?"라고 여쭙고는, 길의 피로와 갈증 상태를 알아채고 "스님, 이리로 오십시오"라며 집 안으로 모신 뒤 "여기 앉으십시오"라고 자리를 마련해 드렸다. 그곳에 앉으시자 발 씻을 물과 발에 바를 기름을 드리고는 종려 부채를 들고 부채질을 해 드렸다. 열기가 식자 달콤하고 시원하며 향기로운 음료를 만들어 올렸다. 장로께서는 그것을 마시고 피로가 풀리자 축원(anumodanā)을 하시고 떠나셨다. 그 여인은 나중에 목숨을 마친 뒤 타와팅사(삼십삼천) 천상에 태어났다. 다른 모든 내용은 앞의 천궁 이야기와 같다고 알아야 한다. 게송들에도 새로운 내용은 없다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

๕๓.

53.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

"황금 지붕이 덮인 배에 올라탄 여인이여, 당신은 연못에 들어가 손으로 연꽃을 꺾고 있군요.

๕๔.

54.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"어떤 공덕으로 당신은 이토록 아름다운 안색을 가졌으며, 어찌하여 여기서 이 모든 것이 풍요롭습니까? 당신이 마음으로 바라는 즐거움이 무엇이든 다 생겨나는군요.

๕๕.

55.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"위대한 위력을 지닌 여신이여, 당신에게 묻노니 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았습니까? 어찌하여 이토록 빛나는 위력을 가졌으며, 당신의 광채는 모든 방향을 비춥니까?"

๕๖.

56.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 여신은 목갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 업의 결과로 이러한 과보를 얻었는지 질문에 답하였다.

๕๗.

57.

‘‘อหํ [Pg.39] มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

"저는 인간들 사이에서 인간이었던 전생의 인간 세상에서, 갈증 나고 지친 비구를 뵙고 일어나 마실 물을 드렸습니다.

๕๘.

58.

‘‘โย เว กิลนฺตสฺส ปิปาสิตสฺส, ฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

"진실로 지치고 목마른 자에게 일어나 마실 물을 주는 이에게는 시원한 물이 흐르는 강이 생겨나고, 수많은 꽃과 많은 백연꽃이 피어납니다.

๕๙.

59.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

"시원한 물과 모래가 깔린 강이 언제나 그를 에워싸 흐르고, 망고와 살라, 틸라카와 잠부, 그리고 꽃이 만발한 웃달라카와 파탈리 나무들이 둘러싸고 있습니다.

๖๐.

60.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

"그러한 지면들을 갖춘 형상의 최상의 천궁은 매우 찬란하게 빛납니다. 이것은 그 업의 결과이며, 공덕을 쌓은 자들은 이와 같은 것을 얻습니다.

๖๑.

61.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그 공덕으로 저는 이토록 아름다운 안색을 가졌으며, 그 공덕으로 여기서 풍요롭습니다. 제가 마음으로 바라는 즐거움이 무엇이든 다 생겨납니다.

๖๒.

62.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"위대한 위력을 지닌 비구시여, 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그 공덕으로 저는 이토록 빛나는 위력을 가졌으며, 제 광채는 모든 방향을 비춥니다."

อตฺถวณฺณนาสุปิ อิธ เอโกว เถโรติ อปุพฺพํ นตฺถิ.

주석서의 설명에서도 여기서는 단 한 분의 장로(비구)뿐이므로 새로운 내용은 없다.

ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 선박 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๘. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา

8. 세 번째 선박 천궁에 대한 설명

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.40] นาวนฺติ ตติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ชนปทจาริกํ จรนฺโต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ โกสลชนปเท เยน ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. อสฺโสสุํ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ‘‘สมโณ กิร โคตโม อมฺหากํ คามเขตฺตํ อนุปฺปตฺโต’’ติ. อถ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อปฺปสนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มจฺเฉรปกตา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิมํ คามํ ปวิสิตฺวา ทฺวีหตีหํ วเสยฺย, สพฺพํ อิมํ ชนํ อตฺตโน วจเน ปติฏฺฐเปยฺย, ตโต พฺราหฺมณธมฺโม ปติฏฺฐํ น ลเภยฺยา’’ติ ตตฺถ ภควโต อวาสาย ปริสกฺกนฺตา นทีติตฺเถสุ ฐปิตนาวาโย อปเนสุํ, เสตุสงฺกมนานิ จ อวลญฺเช อกํสุ, ตถา ปปามณฺฑปาทีนิ, เอกํ อุทปานํ ฐเปตฺวา อิตรานิ อุทปานานิ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ปิทหึสุ. เตน วุตฺตํ อุทาเน (อุทา. ๖๙) ‘‘อถ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุํ ‘มา เต มุณฺฑกา สมณกา ปานียํ อปํสู’’’ติ.

'수완나차다낭 나왕'은 세 번째 선박 천궁이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 많은 비구 승가와 함께 코살라국에서 유행하시다가 투나(Thūṇa)라는 바라문 마을에 이르셨다. 투나 마을의 바라문 거사들은 "사문 고타마가 우리 마을 구역에 도착했다더라"라는 소문을 들었다. 그때 신심이 없고 사견을 가졌으며 인색함에 찌든 투나 마을의 바라문 거사들은 "만약 사문 고타마가 이 마을에 들어와 이삼일 머문다면, 이 모든 사람을 자신의 가르침에 머물게 할 것이고, 그러면 바라문의 법이 서지 못할 것이다"라고 생각했다. 그래서 세존께서 머물지 못하게 하려고 애쓰면서 나루터의 배들을 치워버리고, 다리와 징검다리를 쓸 수 없게 만들었으며, 물 정자(papā) 등도 그렇게 했다. 또한 우물 하나만 남겨두고 나머지는 풀 등으로 채워 막아버렸다. 그래서 우다나(Udāna)에 "그때 투나의 바라문 거사들은 '머리 깎은 사문들이 마실 물을 얻지 못하게 하리라' 하며 우물을 입구까지 풀과 겨로 가득 채웠다"라고 설해진 것이다.

ภควา เตสํ ตํ วิปฺปการํ ญตฺวา เต อนุกมฺปนฺโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาเสน นทึ อติกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา อนุกฺกเมน ถูณํ พฺราหฺมณคามํ ปตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เตน จ สมเยน สมฺพหุลา อุทกหารินิโย ภควโต อวิทูเรน อติกฺกมนฺติ. ตสฺมิญฺจ คาเม ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิธาคมิสฺสติ, น ตสฺส ปจฺจุคฺคมนาทิกํ กาตพฺพํ, เคหํ อาคตสฺส จสฺส สาวกานญฺจ ภิกฺขาปิ น ทาตพฺพา’’ติ กติกา กตา โหติ.

세존께서는 그들의 그러한 잘못된 행동을 아시고 그들을 가엾게 여기시어 비구 승가와 함께 허공으로 강을 건너 가셔서 차례로 투나 바라문 마을에 도착하셨다. 그리고 길에서 벗어나 어떤 나무 아래 마련된 자리에 앉으셨다. 그때 마침 물을 긷는 많은 여인이 세존의 인근을 지나가고 있었다. 한편 그 마을에서는 "만약 사문 고타마가 여기 오더라도 그를 영접하지 말 것이며, 그나 그의 제자들이 집에 오더라도 공양물을 주어서도 안 된다"라고 약속이 되어 있었다.

ตตฺถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี ฆเฏน ปานียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ภิกฺขู จ มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺเต ตสิเต ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปานียํ ทาตุกามา หุตฺวา ‘‘ยทิปิ เม คามวาสิโน ‘สมณสฺส โคตมสฺส น กิญฺจิ ทาตพฺพํ, สามีจิกมฺมมฺปิ น กาตพฺพ’นฺติ กติกํ กตฺวา ฐิตา, เอวํ สนฺเตปิ ยทิ อหํ อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ทกฺขิเณยฺเย ลภิตฺวา ปานียทานมตฺเตนาปิ อตฺตโน ปติฏฺฐํ น กเรยฺยํ, กทาหํ อิโต ทุกฺขชีวิตโต มุจฺจิสฺสามิ, กามํ เม [Pg.41] อยฺยโก สพฺเพปิเม คามวาสิโน มํ หนนฺตุ วา พนฺธนฺตุ วา, อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ปานียทานํ ทสฺสามิ เอวา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญาหิ อุทกหารินีหิ วาริยมานาปิ ชีวิเต นิรเปกฺขา สีสโต ปานียฆฏํ โอตาเรตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปานีเยน นิมนฺเตสิ. ภควา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ โอโลเกตฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา ปานียํ ปิวิ, ฆเฏ อุทกํ ปริกฺขยํ น คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา ปุน ปสนฺนจิตฺตา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ, ตถา อปรสฺส อปรสฺสาติ สพฺเพสมฺปิ อทาสิ, อุทกํ น ขียเตว. สา หฏฺฐตุฏฺฐา ยถาปุณฺเณน ฆเฏน เคหาภิมุขี อคมาสิ. ตสฺสา สามิโก พฺราหฺมโณ ปานียสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา ‘‘อิมาย คามวตฺตํ ภินฺนํ, อหญฺจ คารยฺโห กโต’’ติ โกเธน ปชฺชลนฺโต ตฏตฏายมาโน ตํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปหริ. สา เตน อุปกฺกเมน ชีวิตกฺขยํ ปตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพติ, วิมานํ จสฺสา ปฐมนาวาวิมาเน วุตฺตสทิสํ อุปฺปชฺชิ.

그곳(투나 마을)의 어떤 바라문의 하녀가 물 항아리에 마실 물을 담아 가다가, 비구 승가에 둘러싸여 앉아 계신 부처님을 뵙게 되었습니다. 그녀는 비구들이 길을 걷느라 지치고 갈증에 시달리는 것을 알고는, 청정한 마음이 생겨 마실 물을 공양하고 싶어 했습니다. 그녀는 생각했습니다. '비록 이 마을 사람들이 "고타마 사문에게는 그 어떤 것도 주어서는 안 되고, 공경의 예를 표해서도 안 된다"라고 결의하고 지키고 있을지라도, 내가 이와 같이 수승한 복전이자 공양받을 만한 분들을 만나 마실 물 한 잔의 보시만으로도 스스로의 의지처를 만들지 못한다면, 언제쯤 이 고단한 삶에서 벗어날 수 있겠는가? 설령 나의 주인이나 모든 마을 사람이 나를 때리거나 묶어둘지라도, 나는 이와 같은 복전에 기꺼이 마실 물을 공양하리라.' 이렇게 결심하고는, 다른 물 긷는 여인들이 만류함에도 불구하고 자신의 생명에 연연하지 않은 채 머리 위에서 물 항아리를 내려 두 손으로 받쳐 들고 한쪽에 놓았습니다. 그리고 기쁨과 환희심이 충만한 채 부처님께 다가가 오체투지로 예를 올리고 마실 물을 권해드렸습니다. 부처님께서는 그녀의 맑은 신심을 살피시고 그녀를 가엾게 여겨 섭수하시고자 물을 걸러서 손발을 씻으신 뒤 그 물을 마셨습니다. 그런데 항아리의 물은 줄어들지 않았습니다. 그녀는 이를 보고 다시금 청정한 마음이 생겨 한 비구에게 물을 드렸고, 그와 같이 차례차례 모든 비구에게 물을 드렸음에도 물은 전혀 줄어들지 않았습니다. 그녀는 몹시 기뻐하며 물이 가득 찬 항아리를 들고 집을 향해 돌아갔습니다. 그녀의 주인인 바라문은 그녀가 물을 보시했다는 소식을 듣고는 '이년이 마을의 규칙을 깨뜨리고 나를 비난받게 만들었다'라고 분노하며 길길이 뛰었습니다. 그는 그녀를 바닥에 넘어뜨리고 손과 발로 무참히 때렸습니다. 그녀는 그 폭행으로 인해 목숨을 잃고 따와띵사(삼십삼천)의 천상에 태어났으며, 그녀의 천궁은 첫 번째 '나와 위마나(배의 천궁)' 이야기에서 설명된 것과 같은 모습으로 나타났습니다.

อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อานนฺท, อุทปานโต ปานียํ อาหรา’’ติ. เถโร ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, อุทปาโน ถูเณยฺยเกหิ ทูสิโต, น สกฺกา ปานียํ อาหริตุ’’นฺติ อาห. ภควา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาณาเปสิ. ตติยวาเร เถโร ภควโต ปตฺตํ อาทาย อุทปานาภิมุโข อคมาสิ. คจฺฉนฺเต เถเร อุทปาเน อุทกํ ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุตฺตริตฺวา สมนฺตโต สนฺทติ, สพฺพํ ติณภุสํ อุปลวิตฺวา สยเมว อปคจฺฉติ. เตน สนฺทมาเนน สลิเลน อุปรูปริ วฑฺฒนฺเตน อญฺเญ ชลาสเย ปูเรตฺวา ตํ คามํ ปริกฺขิปนฺเตน คามปฺปเทโส อชฺโฌตฺถรียติ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ, ตงฺขณญฺเญว อุทโกโฆ อนฺตรธายิ. เต ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ นิวาสฏฺฐานํ สํวิธาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา สพฺเพ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปยิรุปาสนฺตา นิสีทึสุ.

그 후 부처님께서 존자 아난다를 불러 말씀하셨습니다. '아난다여, 어서 나를 위해 우물에서 마실 물을 길어 오너라.' 그러자 장로가 아뢰었습니다. '세존이시여, 지금 그 우물은 투네야카 마을 사람들에 의해 오염되어 물을 길어 올 수 없습니다.' 부처님께서는 두 번, 세 번 거듭 명령하셨습니다. 세 번째 명령을 받자 장로는 부처님의 발우를 들고 우물 쪽으로 향했습니다. 장로가 우물에 다가가자 우물의 물이 가득 차올라 넘쳐서 사방으로 흘러내렸으며, 모든 풀과 쓰레기들은 물 위로 떠올라 저절로 사라졌습니다. 위로 솟구쳐 흘러나온 그 물은 다른 저수지들을 가득 채우고 그 마을 주변을 감싸며 마을 일대를 뒤덮었습니다. 이 신통력을 본 바라문들은 경이로움과 감탄을 금치 못하며 부처님께 용서를 빌었고, 그 순간 물의 범람은 곧바로 사라졌습니다. 그들은 부처님과 비구 승가가 머무실 처소를 마련하고 이튿날 공양에 초대했습니다. 다음 날 그들은 성대한 보시를 준비하여 부처님을 비롯한 비구 승가에게 맛 좋은 음식들을 극진히 대접했습니다. 투네야카의 모든 바라문과 장자들은 식사를 마치고 발우에서 손을 뗀 부처님 곁에 앉아 공경하며 모셨습니다.

เตน [Pg.42] จ สมเยน สา เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ตํ ‘‘ปานียทาน’’นฺติ ญตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ‘‘หนฺทาหํ อิทาเนว ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามิ, สมฺมาปฏิปนฺเนสุ กตานํ อปฺปกานมฺปิ การานํ อุฬารผลตญฺจ มนุสฺสโลเก ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา อุยฺยานาทิสหิเตน วิมาเนน สทฺธึเยว มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน เทวานุภาเวน มหาชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ตสฺสา ปริสาย กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต วิภาเวตุกาโม –

그때 그 천녀는 자신의 천상적 풍요를 되돌아보고 그 원인을 살피다가, 그것이 '마실 물을 보시한 공덕'임을 알게 되었습니다. 그녀는 기쁨과 환희에 차서 '이제 내가 부처님께 예배를 올리리라. 바르게 수행하는 분들께 행한 작은 선행이라도 얼마나 거대한 결과를 가져오는지를 인간 세상에 널리 알리리라'라고 마음먹었습니다. 그녀는 열의에 차서 천 명의 천녀 시종들에게 둘러싸여 정원 등이 갖춰진 자신의 천궁과 함께 거대한 신통력과 위엄을 갖추고 많은 사람이 보는 앞에서 내려왔습니다. 천궁에서 내려와 부처님께 다가가 정중히 예를 올리고 합장한 채 곁에 섰습니다. 그때 부처님께서는 그 대중들에게 업의 결과를 분명하게 보여주시고자 다음과 같이 물으셨습니다.

๖๓.

63.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

금으로 지붕을 덮은 배에 올라타고 서 있는 여인이여, 당신은 연못에 들어가 손으로 연꽃을 꺾고 있구나.

๖๔.

64.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เต, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

당신의 저택에는 솟을대문이 있는 방들이 구획마다 잘 정돈되어 있고, 사방에서 찬란하게 빛을 발하고 있구나.

๖๕.

65.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그대는 어떤 공덕으로 이와 같은 용색을 갖추게 되었으며, 어떤 인연으로 이곳에서 번영을 누리고 마음에 기쁨을 주는 온갖 향락이 생겨나는 것인가?

๖๖.

66.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ,เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

위대한 위력을 지닌 천녀여, 내가 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 그대는 어떤 복을 지었기에 이토록 찬란한 위력을 갖추게 되었으며 그대의 광채가 모든 방향을 비추는 것인가?

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

부처님께서는 이 네 개의 게송으로 물으셨습니다.

๖๗.

67.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, สมฺพุทฺเธเนว ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

그 천녀는 기쁜 마음으로 부처님께 질문을 받고, 어떤 업의 결과인지 묻는 질문에 이와 같이 대답했습니다.

สงฺคีติการา อาหํสุ.

이것은 결집자들이 전한 말입니다.

๖๘.

68.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

저는 전생의 인간 세상에서 인간으로 살 때, 비구들께서 갈증에 지치고 힘들어하시는 것을 보고 일어나 마실 물을 드렸습니다.

๖๙.

69.

‘‘โย [Pg.43] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

진실로 지치고 목마른 이들에게 정성을 다해 마실 물을 보시하는 사람에게는, 시원한 물이 흐르는 강이 생기고 많은 꽃과 하얀 연꽃들이 피어납니다.

๗๐.

70.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

시원한 물이 흐르고 모래가 깔린 강들이 언제나 그 주위를 감싸며, 망고나무, 살라나무, 띨라까, 자무나무, 웃달라까, 빠딸리 나무들이 활짝 꽃을 피우고 있습니다.

๗๑.

71.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

그러한 대지에 세워진 이 수승한 천궁은 눈부시게 아름답습니다. 이것이 제가 지은 업의 과보이며, 공덕을 쌓은 이들은 이와 같은 복을 누리게 됩니다.

๗๒.

72.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

제 저택에는 솟을대문이 있는 방들이 구획마다 잘 정돈되어 있고, 사방에서 찬란하게 빛을 발하고 있습니다.

๗๓.

73.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

ตปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그 공덕으로 제가 이와 같은 용색을 갖추게 되었으며, 이곳에서 번영을 누리고 마음에 기쁨을 주는 온갖 향락이 제게 생겨난 것입니다.

๗๔.

74.

‘‘อกฺขามิ เต พุทฺธ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสติ;

เอตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, อตฺถาย พุทฺโธ อุทกํ อปายี’’ติ. –

위대한 위력을 지닌 부처님이시여, 인간이었을 때 제가 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그로 인해 저는 이토록 찬란한 위력을 갖게 되었고 저의 광채가 모든 방향을 비춥니다. 이것은 제가 행한 업의 결과이며, 부처님께서는 저의 이익을 위해 그 물을 마셔주셨습니다.

วิสฺสชฺชนคาถาโย.

이상은 천녀가 답변한 게송들입니다.

๖๓. ตตฺถ กิญฺจาปิ สา เทวตา ยทา ภควา ปุจฺฉิ, ตทา ตํ นาวํ อารุยฺห น ฐิตา, น โปกฺขรณึ โอคาหติ, นาปิ ปทุมํ ฉินฺทติ, กมฺมานุภาวโจทิตา ปน อภิณฺหํ ชลวิหารปสุตา ตถา กโรตีติ ตํ กิริยาวิจฺเฉทํ ทสฺสนวเสเนวํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลมิเธว, อถ โข เหฏฺฐิเมสุปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

63. 거기서 그 천녀가 세존께서 물으셨을 때 그 황금 배에 올라서 서 있었던 것이 아니며, 연못에 내려간 것도 아니고, 또한 연꽃을 꺾은 것도 아니지만, 공덕의 위력에 이끌려 끊임없이 물 위에서 노니는 일에 전념하여 그와 같이 행한 것이니, 그 동작의 단절 없는 지속을 보여주기 위해 그렇게 설해진 것입니다. 그리고 이러한 의미는 비단 여기뿐만 아니라, 아래의 천궁사(Vimānavatthu)들에서도 이와 같이 이해되어야 합니다.

๗๒. กูฏาคาราติ [Pg.44] สุวณฺณมยกณฺณิกาพทฺธเคหวนฺโต. นิเวสาติ นิเวสนานิ, กจฺฉรานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิภตฺตา ภาคโส มิตา’’ติ. ตานิ หิ จตุสาลภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิพิมฺพภูตานิ วิย ปฏิวิภตฺตรูปานิ สมปฺปมาณตาย ภาคโส มิตานิ วิย โหนฺติ. ททฺทลฺลมานาติ อติวิย วิชฺโชตมานา. อาภนฺตีติ มณิรตนกนกรํสิชาเลหิ โอภาเสนฺติ.

72. '쿠타가라(Kūṭāgārā)'란 황금으로 된 꼭대기 장식이 달린 집들을 가진 것입니다. '니웨사(Nivesā)'란 거처들이며, 방이 있는 집들이라는 뜻입니다. 그래서 "부분마다 나뉘어 측정되었다"라고 말한 것입니다. 그것들은 마치 사방으로 문이 난 네 개의 집이 서로를 비추는 것처럼 각각 나누어진 형태를 띠며, 크기가 균등하여 부분마다 균형 있게 측정된 것과 같습니다. '닷달라마나(Daddallamānā)'란 매우 찬란하게 빛나는 것입니다. '아반티(Ābhanti)'란 보석과 황금 등에서 나오는 광채의 그물로 비추는 것입니다.

๗๔. มมาติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, มม กมฺมสฺส มม อตฺถายาติ อยญฺเหตฺถ โยชนา. อุทกํ อปายีติ ยเทตํ อุทกทานํ วุตฺตํ, เอตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อิทํ ผลํ ยายํ ทิพฺพสมฺปตฺติ, ยสฺมา มมตฺถาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา มยา ทินฺนํ อุทกํ อปายีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

74. '마마(Mama, 나의)'라는 말은 앞뒤 문맥을 살피는 것이니, '나의 공덕이 증장하기 위하여'라는 것이 여기서의 문장 연결입니다. '물을 마셨다(Udakaṃ apāyī)'라는 것은 앞서 설해진 물 보시를 말하는데, 이 천상의 보락은 바로 이 공덕의 결과입니다. 왜냐하면 저의 이익을 위하여 천신을 포함한 세상에서 최고의 공양을 받으실 만한 분이신 세존 부처님께서 제가 올린 물을 마셨기 때문입니다. 나머지는 이미 설명한 바와 같습니다.

เอวํ ปสนฺนมานสาย เทวตาย ภควา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ กโรนฺโต สจฺจานิ ปกาเสสิ. สา เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

이와 같이 맑고 깨끗한 마음을 가진 천녀에게 세존께서는 직접 깨달으신 특별한 법문(Sāmukkaṃsika dhammadesanā)을 설하시며 사성제를 밝혀 주셨습니다. 그녀는 설법이 끝날 때 예류과(sotāpattiphale)에 머물렀으며, 모여든 대중에게도 그 법문은 유익한 것이 되었습니다.

ตติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 배의 천궁(Nāvāvimāna)에 대한 설명이 끝났습니다.

๙. ทีปวิมานวณฺณนา

9. 등불 천궁(Dīpavimāna)에 대한 설명

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายนฺเห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี ‘‘อิทานิ ทีปาโลกํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ. สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.45] โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ. สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน –

'수승한 자태로(Abhikkantena vaṇṇena)'로 시작하는 것은 등불 천궁(Dīpavimāna)에 관한 것입니다. 그 기원은 무엇인가? 세존께서 사왓티에 머물고 계실 때, 어느 포살일에 많은 재가 신도들이 포살계를 지키며 오전에는 형편에 따라 보시 등을 행하고, 일찍 식사를 마친 뒤 깨끗한 옷을 입고 겉옷을 정제하며 꽃과 향 등을 들고 오후에 사찰로 가서 존경할 만한 비구 스님들을 뵙고 저녁에 법문을 들었습니다. 사찰에 머물고자 하는 그들이 법문을 듣고 있을 때 해가 져서 어둠이 깔렸습니다. 그때 한 여인이 '지금 등불을 밝히는 것이 좋겠다'고 생각하여, 자기 집에서 등불 도구를 가져오게 하여 등불을 켜서 법좌 앞에 두고 법문을 들었습니다. 그녀는 그 등불 보시로 인해 기쁘고 즐거운 마음이 생겨 예배를 올리고 집으로 돌아갔습니다. 그 여인은 나중에 목숨을 마친 뒤 타와팅사(도리천) 천상의 조티라사(Jotirasa) 천궁에 태어났습니다. 그녀의 몸의 광채는 매우 찬란하여 다른 천신들을 압도하고 열 곳의 방향을 비추며 머물렀습니다. 그러던 어느 날 존자 마하모갈라나께서 천상을 유행하시다가... (이하 모든 내용은) 앞의 천궁사에서 나온 방식대로 알아야 합니다. 여기서는 다음과 같습니다.

๗๕.

75.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

"수승한 자태로 서 있는 여신이여, 마치 오사디(Osadhī) 별처럼 모든 방향을 환하게 비추고 있구나.

๗๖.

76.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그대의 자태가 이토록 아름다운 것은 무엇 때문인가? 여기서 그대에게 이와 같은 보람이 생기고, 마음에 드는 온갖 즐거움이 생겨나는 것은 무엇 때문인가?

๗๗.

77.

‘‘เกน ตฺวํ วิมโลภาสา, อติโรจสิ เทวตา;

เกน เต สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

그대 여신이여, 무엇 때문에 그토록 맑은 빛을 뿜으며 주위를 압도하는가? 무엇 때문에 그대의 온 몸에서 나오는 빛이 모든 방향을 비추는가?

๗๘.

78.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

위대한 신통력을 가진 여신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았는가? 무엇 때문에 이토록 불타는 듯한 신통력을 지니게 되었으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

네 개의 게송으로 물으셨습니다.

๗๙.

79.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천녀는 마하모갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 공덕의 결과인지 그 질문에 답하였습니다."

๘๐.

80.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ อทาสิ ทีปํ.

"저는 과거 생에 인간 세상에서 인간으로 살았을 때, 칠흑 같은 밤의 어둠 속에서 등불을 켜야 할 때에 등불을 보시하였습니다.

๘๑.

81.

‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ;

อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ, ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ.

칠흑 같은 밤의 어둠 속에서 등불을 켜야 할 때 등불을 보시하는 자에게는, 수많은 꽃과 하얀 연꽃이 가득한 조티라사(Jotirasa) 천궁이 생겨납니다.

๘๒.

82.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그 때문에 제 자태가 이와 같고, 여기서 제게 이와 같은 보람이 생기며, 마음에 드는 온갖 즐거움이 생겨나는 것입니다.

๘๓.

83.

‘‘เตนาหํ [Pg.46] วิมโลภาสา, อติโรจามิ เทวตา;

เตน เม สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

그 때문에 저는 맑은 빛을 뿜으며 주위를 압도하는 여신이 되었고, 제 온 몸에서 나오는 빛이 모든 방향을 비추는 것입니다.

๘๔.

84.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

위대한 신통력을 가진 비구시여, 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그 덕분에 저는 이토록 불타는 듯한 신통력을 지니게 되었고 제 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다."

วิสฺสชฺเชสิ.

(천녀가) 대답하였습니다.

๗๕. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺต-สทฺโท ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓) ขเย อาคโต. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห ‘‘โอสธี วิย ตารกา’’ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา ‘‘โอสธี’’ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ.

75. 거기서 '수승한 자태로(abhikkantena vaṇṇena)'라는 문구 중 '아빅칸타(abhikkanta)'라는 단어는, "존자시여, 밤이 다 지나갔고(abhikkantā) 첫 번째 야경(yāma)이 지났습니다" 등의 구절에서는 '진함(khaya)'의 의미로 쓰였습니다. "이 네 부류의 사람들 중에 이 사람이 더 뛰어나고(abhikkantatara) 더 수승하다" 등의 구절에서는 '훌륭함(sundara)'의 의미로 쓰였습니다. "훌륭하십니다(abhikkantaṃ), 존자시여! 훌륭하십니다, 존자시여!" 등의 구절에서는 '크게 기뻐함(abbhanumodana)'의 의미로 쓰였습니다. "수승한 자태로 모든 방향을 비추며" 등의 구절에서는 '매우 아름다운 모습(abhirūpa)'의 의미로 쓰였습니다. 여기에서도 '매우 아름다운 모습'의 의미로 이해해야 합니다. 그러므로 '아빅칸테나(abhikkantena)'란 '매우 마음에 들고 아름다운 모습으로'라는 뜻입니다. '완네나(vaṇṇena)'란 피부의 색깔을 말합니다. '모든 방향을 비추며(obhāsentī disā sabbā)'란 열 곳의 모든 방향을 밝히며 일제히 빛을 내는 것을 말합니다. "무엇과 같은가?"라고 묻는다면 "오사디(osadhī) 별처럼"이라고 답한 것입니다. 이 별에 많은 빛이 머물러 있다(dhīyati)거나, 혹은 약초(osadhī)들에게 힘을 보태주기 때문에 '오사디'라는 이름을 얻은 그 별이 사방으로 빛을 내며 떠 있듯이, 그와 같이 당신도 모든 방향을 비추며 서 있다는 뜻입니다.

๗๗. สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา วิชฺโชตติ. ‘‘โอภาสเร’’ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมว ทฏฺฐพฺพํ.

77. '온 몸으로(sabbagattehi)'란 신체의 모든 부분으로, 즉 모든 크고 작은 지체들로 인하여 빛난다는 의미이며, 이는 원인을 나타내는 구격(instrumental case)으로 쓰인 것입니다. '모든 방향을 비춘다(obhāsate disā)'란 모든 방위와 그 사이의 방향들이 찬란하게 빛난다는 것입니다. '오바사레(obhāsare)'라고 읽기도 하는데, 그 경우에는 '삽바 디사(sabbā disā)'를 복수형으로 보아야 합니다.

๘๑. ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกาย’’นฺติ, พหเล [Pg.47] มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

81. '등불을 켤 때에(Padīpakālamhi)'라는 것은 등불을 켜야 할 때, 즉 등불을 켜는 것과 관련된 어둠 속을 의미한다. 그러므로 '어둡고 캄캄한 밤에(yo andhakāramhi timīsikāya)'라고 말한 것이니, 짙고 거대한 어둠 속이라는 뜻이다. '등불을 보시한다(Dadāti dīpaṃ)'는 것은 등불을 직접 켜서 보시하거나 혹은 켜지 않은 상태로 보시하는 것인데, 공양 올릴 만한 분(복전)을 향해 등불의 재료들을 내어놓는 것을 말한다. '광채 나는 천상 궁전에 태어난다(Upapajjati jotirasaṃ vimānaṃ)'는 것은 재생연결의 힘으로 조티라사(Jotirasa) 천상 궁전에 도달한다는 뜻이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน วิเสสโต ทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ.

그 후 천녀가 질문받은 바대로 그 의미를 대답하자, 장로는 바로 그 이야기를 인연(Atthuppatti)으로 삼아 보시 등에 관한 설법을 하였고, 그녀의 마음이 적절한 상태임을 알고서 성제를 드러내 보였다. 성제 설법의 끝에 그 천녀는 권속들과 함께 예류과에 머물게 되었다. 장로는 그곳에서 돌아와 그 일을 부처님께 아뢰었고, 부처님께서는 그 사건에 대해 모여든 대중에게 상세히 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었으며, 대중은 특히 등불을 보시하는 일에 더욱 정성을 다하게 되었다.

ทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

등불 천궁 이야기(Dīpavimāna)에 대한 주석이 끝났다.

๑๐. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา

10. 깨 보시 천궁 이야기(Tiladakkhiṇavimāna)에 대한 주석

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ติลทกฺขิณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตรา อิตฺถี คพฺภินี ติเล โธวิตฺวา อาตเป สุกฺขาเปติ เตลํ กาตุกามา. สา จ ปริกฺขีณายุกา ตํ ทิวสเมว จวนธมฺมา, นิรยสํวตฺตนิกํ จสฺสา กมฺมํ โอกาสํ กตฺวา ฐิตํ. อถ นํ ภควา ปจฺจูสเวลายํ โลกํ โวโลเกนฺโต ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ อิตฺถี อชฺช กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ยํนูนาหํ ติลภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ตํ สคฺคูปคํ กเรยฺย’’นฺติ. โส สาวตฺถิโต ตงฺขเณเนว ราชคหํ คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนุปุพฺเพน ตสฺสา เคหทฺวารํ ปาปุณิ. สา อิตฺถี ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา สหสา อุฏฺฐหิตฺวา กตญฺชลี อญฺญํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺตี หตฺถปาเท โธวิตฺวา ติเล ราสึ กตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา อญฺชลิปูรํ ติลํ ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ. ตํ ภควา อนุกมฺปมาโน [Pg.48] ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตสฺสา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปพุทฺธา วิย นิพฺพตฺติ.

'뛰어난 광채로(Abhikkantena vaṇṇena)'로 시작되는 것은 깨 보시 천궁 이야기(Tiladakkhiṇavimāna)이다. 이것의 기원은 무엇인가? 부처님께서 사밧티의 기원정사에 머물고 계실 때였다. 그때 라자가하에 어떤 임신한 여인이 깨 기름을 짜려고 깨를 씻어서 햇볕에 말리고 있었다. 그녀는 수명이 다하여 바로 그날 죽을 운명이었고, 지옥에 떨어질 업이 기회를 엿보며 머물고 있었다. 부처님께서 새벽녘에 세상을 살피시다가 천안으로 그녀를 보시고 생각하셨다. '이 여인은 오늘 죽어 지옥에 태어날 것이다. 내가 깨 공양을 받음으로써 그녀를 천상으로 인도해야겠다.' 부처님께서는 사밧티에서 즉시 라자가하로 가셔서 오전에 가사를 입고 발다를 들고 탁발을 하시다가 차례대로 그녀의 집 문 앞에 이르셨다. 그 여인은 부처님을 뵙고 희열이 생겨 서둘러 일어났으나 달리 공양할 것이 없자 손발을 씻고 깨를 모아 두 손으로 받쳐 들고 한 움큼 가득 부처님의 발다에 붓고 예배드렸다. 부처님께서는 그녀를 가엽게 여겨 '행복해지거라' 하시고 떠나셨다. 그녀는 그날 밤 새벽에 죽어 타와팅사 천상의 12유순 크기의 황금 천궁에서 마치 잠에서 깨어난 듯이 태어났다.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานมุปคนฺตฺวา –

그때 존자 마하목갈라나가 천상을 유행하다가, 수천 명의 천녀들에게 둘러싸여 커다란 신통력으로 빛나고 있는 그녀에게 다가가서 물었다.

๘๕.

85.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

'그대 천녀여, 뛰어난 광채를 뿜으며 서 있구나. 마치 샛별처럼 모든 방향을 비추면서.

๘๖.

86.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

무슨 인연으로 그대에게 이와 같은 광채가 있고, 무슨 인연으로 여기서 그대에게 이 모든 것이 성취되는가? 마음에 드는 온갖 즐거움들이 어떻게 그대에게 생겨나는가?

๘๗.

87.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

위대한 위력을 지닌 천녀여, 그대에게 묻노니. 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이처럼 타오르는 위력을 갖게 되었으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?'

๘๘.

88.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 천녀는 목갈라나 장로의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 업의 결과로 이러한 과보를 얻게 되었는지 질문에 답하였다.

๘๙.

89.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

'저는 인간들 사이에서 인간이었을 때, 이전 생의 인간 세상에서,

๙๐.

90.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ;

ทกฺขิเณยฺยสฺส พุทฺธสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

번뇌 없는 부처님, 맑고 깨끗하신 분을 뵈었습니다. 공양 올릴 만한 분이신 부처님께 청정한 마음으로 제 손으로 직접, 예기치 않게 다가온 기회에 의도치 않게 깨 보시를 올렸습니다.

๙๑.

91.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그 덕분에 제게 이와 같은 광채가 생겼고, 그 덕분에 여기서 제게 이 모든 것이 성취되었습니다. 마음에 드는 온갖 즐거움들이 제게 생겨납니다.

๙๒.

92.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

위대한 위력을 지닌 비구시여, 제가 인간이었을 때 쌓은 공덕을 말씀드립니다. 그 덕분에 저는 이처럼 타오르는 위력을 갖게 되었고 저의 광채는 모든 방향을 비추게 되었습니다.'

สา วิสฺสชฺเชสิ.

그녀는 이와 같이 답하였다.

๙๐. ตตฺถ [Pg.49] อาสชฺชาติ อยํ อาสชฺช-สทฺโท ‘‘อาสชฺช นํ ตถาคต’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) ฆฏฺเฏน อาคโต. ‘‘อาสชฺช ทานํ เทตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) สมาคเม. อิธาปิ สมาคเมเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อาสชฺชาติ สมาคนฺตฺวา, สมวาเยน สมฺปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกามา’’ติ. สา หิ เทยฺยธมฺมสํวิธานปุพฺพกํ ปุริมสิทฺธํ ทานสงฺกปฺปํ วินา สหสา สมฺปตฺเต ภควติ ปวตฺติตํ ติลทานํ สนฺธายาห ‘‘อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณ’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

90. 여기에서 '다다라서(āsajja)'라는 말은 '아삿자(āsajja)'라는 단어가 '여래를 해치고' 등의 문맥에서는 부딪힘의 뜻이지만, '다가가서 보시를 한다' 등의 문맥에서는 만남의 뜻이다. 여기에서도 만남으로 보아야 한다. 그러므로 '아삿자'란 만나서, 즉 인연이 화합하여 다다랐다는 뜻이다. 그렇기에 '의도치 않게(akāmā)'라고 한 것이니, 그녀가 미리 준비하거나 계획함 없이 부처님께서 당도하셨을 때 행한 깨 보시를 가리켜 '예기치 않게 다가온 기회에 의도치 않게 깨 보시를 올렸다'고 말한 것이다. 나머지는 앞서 설명한 것과 같다.

ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깨 보시 천궁 이야기(Tiladakkhiṇavimāna)에 대한 주석이 끝났다.

๑๑. ปฐมปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

11. 첫 번째 정조 있는 아내의 천궁 이야기(Paṭhamapatibbatāvimāna)에 대한 주석

โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสาติ ปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี ปติพฺพตา อโหสิ ภตฺตุ อนุกูลวตฺตินี ขมา ปทกฺขิณคฺคาหินี, น กุทฺธาปิ ปฏิปฺผรติ, อผรุสวาจา สจฺจวาทินี สทฺธา ปสนฺนา ยถาวิภวํ ทานานิ จ อทาสิ. สา เกนจิเทว โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุริมนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ ทิสฺวา ตสฺสา สมีปมุปคโต. สา อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา เถรสฺส ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เถโรปิ ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

'사란다와 공작과 신비로운 거위들'로 시작되는 것은 정조 있는 아내의 천궁 이야기(Patibbatāvimāna)이다. 그 기원은 무엇인가? 부처님께서 사밧티의 기원정사에 머물고 계실 때였다. 그곳에 남편에게 충실한 어떤 여인이 있었는데, 그녀는 남편의 뜻을 따르고 인내하며 존중하였고, 화가 나도 거친 말을 하지 않고 진실만을 말하며 신심이 깊어 형편껏 보시를 행하였다. 그녀는 병으로 죽어 타와팅사 천상에 태어났다. 존자 마하목갈라나가 이전처럼 천상을 유행하다가 그녀를 보고 다가갔다. 그녀는 수천 천녀들에게 둘러싸여 엄청난 장신구로 단장하고 장로의 발에 예배하였다. 장로가 그녀의 공덕을 물으며 설하였다.

๙๓.

93.

‘‘โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา, วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ;

ปุปฺผาภิกิณฺณํ รมฺมมิทํ วิมานํ, อเนกจิตฺตํ นรนาริเสวิตํ.

'사란다새와 공작새, 신비로운 거위들이 날아다니고 고운 목소리의 뻐꾸기들이 지저귀는구나. 꽃들이 흩뿌려진 아름다운 천궁은 갖가지로 장식되어 수많은 이들이 모여 있구나.

๙๔.

94.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

위대한 위력을 지닌 천녀여, 그대는 그곳에서 여러 신통력을 나타내며 머물고 있구나. 주변의 천녀들은 춤추고 노래하며 그대를 즐겁게 하는구나.

๙๕.

95.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ [Pg.50] มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

위대한 위력을 지닌 천녀여, 그대는 천신의 위력을 얻었구나. 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이처럼 타오르는 위력을 갖게 되었으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?'라고 장로가 말했다.

๙๖.

96.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 여신은 기뻐하며 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받자 이것이 어떤 업의 결과인지 설명했다.

๙๗.

97.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปติพฺพตานญฺญมนา อโหสึ;

มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา, กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ.

저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 남편만을 공경하고 다른 마음을 품지 않는 정숙한 아내였습니다. 마치 어머니가 아들을 보호하듯 (남편을) 보호했으며, 화가 났을 때도 거친 말을 하지 않았습니다.

๙๘.

98.

‘‘สจฺเจ ฐิตา โมสวชฺชํ ปหาย, ทาเน รตา สงฺคหิตตฺตภาวา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

진실에 머물며 거짓을 버렸고, 보시하기를 즐기며 사람들을 포용했습니다. 깨끗한 마음으로 음식과 마실 것을 정성껏 풍성하게 보시했습니다.

๙๙.

99.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그로 인해 저의 용색이 이와 같고, 이곳에서 저의 소망이 성취되며, 마음이 원하는 모든 즐거움이 생겨납니다.

๑๐๐.

100.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

대신통을 지니신 비구시여, 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그 공덕으로 인해 저는 이처럼 찬란한 위력을 갖게 되었고, 저의 용색은 모든 방향을 비춥니다.

สา เทวตา วิสฺสชฺเชสิ.

그 여신은 이와 같이 대답했다.

๙๓. ตตฺถ โกญฺจาติ โกญฺจสกุณา, เย ‘‘สารสา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มยูราติ โมรา. ทิวิยาติ ทิพฺพานุภาวา. อิทญฺหิ ปทํ ‘‘ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา’’ติอาทินา จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. หํสาติ สุวณฺณหํสาทิหํสา. วคฺคุสฺสราติ มธุรสฺสรา. โกกิลาติ กาฬโกกิลา เจว สุกฺกโกกิลา จ. สมฺปตนฺตีติ เทวตาย อภิรมณตฺถํ กีฬนฺตา [Pg.51] ลฬนฺตา สมนฺตโต ปตนฺติ วิจรนฺติ. โกญฺจาทิรูเปน หิ เทวตาย รติชนนตฺถํ ปริวารภูตา เทวตา กีฬนฺตา ลฬนฺตา ‘‘โกญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตา. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ คนฺถิตาคนฺถิเตหิ นานาวิธรตนกุสุเมหิ โอกิณฺณํ. รมฺมนฺติ รมณียํ, มโนรมนฺติ อตฺโถ. อเนกจิตฺตนฺติ อเนเกหิ อุยฺยานกปฺปรุกฺขโปกฺขรณิอาทีหิ วิมาเนสุ จ อเนเกหิ ภิตฺติวิเสสาทีหิ จิตฺตํ. นรนาริเสวิตนฺติ ปริวารภูเตหิ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ อุปเสวิตํ.

93. 그곳에서 '코운짜(koñcā)'란 두루미(koñcasakuṇā)를 말하며, 이들은 '사라사(sārasā)'라고도 불린다. '마유라(mayūrā)'는 공작이다. '디비야(diviyā)'는 천상의 위력을 지닌 것이라는 뜻이다. 이 단어는 '천상의 두루미, 천상의 공작' 등 네 구절 모두에 연결되어야 한다. '함사(haṃsā)'는 황금 거위 등이다. '왁굿사라(vaggussarā)'는 감미로운 목소리를 가진 것을 말한다. '코킬라(kokilā)'는 검은 뻐꾸기와 흰 뻐꾸기를 모두 포함한다. '삼빠딴띠(sampatantī)'는 여신을 즐겁게 하기 위해 유희하고 노닐며 사방에서 날아다니는 것을 말한다. 두루미 등의 형상으로 여신에게 기쁨을 주기 위해 주변에서 유희하고 노니는 신들을 '코운짜' 등으로 표현한 것이다. '뿝파비킨낭(pupphābhikiṇṇan)'은 엮었거나 엮지 않은 여러 보석 꽃들로 흩뿌려진 것을 의미한다. '람망(ramman)'은 즐거움을 주는, 즉 마음을 즐겁게 한다는 뜻이다. '아네까지땅(anekacittan)'은 정원, 소원 나무, 연못 등과 궁전의 기묘한 벽면 등으로 인해 다채롭고 화려하다는 뜻이다. '나라나리세비땅(naranārisevitan)'은 주변의 천자들과 천녀들이 받들고 모신다는 뜻이다.

๙๔. อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปาติ นานารูปานํ วิทํสเนน อเนกรูปา กมฺมานุภาวสิทฺธา อิทฺธี วิกุพฺพนฺตี วิกุพฺพนิทฺธิโย วลญฺเชนฺตี อจฺฉสีติ โยชนา.

94. '잇디 위꿉반띠 아네까루빠(iddhī vikubbanti anekarūpā)'는 여러 형상으로 변화하는 것으로, 전생에 지은 업의 위력으로 성취된 신통력을 부려 다양한 모습으로 변화하며 머문다는 연결이다.

๙๗. อนญฺญมนาติ ปติพฺพตา, ปติโต อญฺญสฺมึ มโน เอติสฺสาติ อญฺญมนา, น อญฺญมนาติ อนญฺญมนา, มยฺหํ สามิกโต อญฺญสฺมึ ปุริเส ปาปกํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสินฺติ อตฺโถ. มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานาติ ยถา มาตา ปุตฺตํ, เอวํ มยฺหํ สามิกํ, สพฺเพปิ วา สตฺเต หิเตสิตาย อหิตาปนยนกามตาย จ อนุทฺทยมานา. กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจนฺติ ปเรน กตํ อผาสุกํ ปฏิจฺจ กุทฺธาปิ สมานา อหํ ผรุสวจนํ น กเถสึ, อญฺญทตฺถุ ปิยวจนเมว อภาสินฺติ อธิปฺปาโย.

97. '아난냐마나(anaññamanā)'란 정숙한 아내를 뜻한다. 남편 외에 다른 이에게 마음이 있는 자를 '안냐마나'라 하고, 그렇지 않은 자를 '아난냐마나'라 한다. 즉 '내 남편 이외의 다른 남자에게 나쁜 마음을 품지 않았다'는 뜻이다. '마따와 뿟땅 아누락카마나(mātāva puttaṃ anurakkhamānā)'란 어머니가 아들을 보살피듯, 내 남편과 모든 중생의 이익을 구하고 해로움을 없애고자 하는 자애로운 마음을 가졌다는 것이다. '꿋다삐항 납파루상 아워짱(kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ)'은 타인이 저지른 불편한 일로 인해 화가 났을 때라도 거친 말을 하지 않고, 오직 사랑스러운 말(piyavacana)만을 했다는 취지이다.

๙๘. สจฺเจ ฐิตาติ สจฺเจ ปติฏฺฐิตา. ยสฺมา มุสาวาทา เวรมณิยา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา นาม โหติ, น กทาจิ สจฺจวจนมตฺเตนาติ อาห – โมสวชฺชํ ปหายาติ มุสาวาทํ ปหาย. ทาเน รตาติ ทาเน อภิรตา, ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ อตฺโถ. สงฺคหิตตฺตภาวาติ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตานํ วิย สภาเวเนว ปเรสํ สงฺคณฺหนสีลา อนฺนญฺจ ปานญฺจ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ จิตฺตีกาเรน อทาสึ, อญฺญญฺจ วตฺถาทิทานํ วิปุลํ อุฬารํ อทาสินฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

98. '삿쩨 티따(sacce ṭhitā)'란 진실에 굳게 머무는 것이다. 거짓말을 멀리함으로써 진실에 머무는 것이지, 단순히 가끔 바른말을 한다고 해서 진실에 머문다고 하지 않기 때문에 '거짓을 버리고'라고 말한 것이다. '다네 라따(dāne ratā)'는 보시에 지극히 즐거워하며 정진한다는 뜻이다. '상가히딋따바와(saṅgahitattabhāvā)'는 섭수(saṅgahavatthu)의 법으로 자신을 대하듯 남들을 거두어 주는 성품을 가졌다는 것이다. 업과 과보에 대한 믿음으로 청정한 마음을 내어 음식과 음료를 정성껏 보시했으며, 그 외에도 의복 등 광대하고 고귀한 보시를 실천했다는 구성이다. 나머지는 앞서 설명한 바와 같다.

ปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

정숙한 아내의 천궁 이야기(Patibbatāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๑๒. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

12. 두 번째 정숙한 아내의 천궁 이야기

เวฬุริยถมฺภนฺติ [Pg.52] ทุติยปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา อุปาสิกา ปติพฺพตา หุตฺวา สทฺธา ปสนฺนา ปญฺจ สีลานิ สุวิสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิ, ยถาวิภวญฺจ ทานานิ อทาสิ, สา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

'웰루리야탐방(Veḷuriyathambhaṃ)'은 두 번째 정숙한 아내의 천궁 이야기이다. 이 이야기의 기원은 무엇인가? 사왓티에 살던 어떤 우바이가 남편에게 충실한 아내로서 신심과 청정한 마음으로 오계를 잘 지켰고, 자신의 형편에 따라 보시를 행했다. 그녀는 죽은 뒤 따와띰사(삼십삼천)에 태어났다. 나머지는 앞서 말한 바와 같다.

๑๐๑.

101.

‘‘เวฬุริยถมฺภํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

청색 보석(베루리야) 기둥이 있고 아름답게 빛나며 기묘하게 장식된 천궁에 올라, 대신통을 지닌 여신이여, 당신은 그곳에서 온갖 신통력을 부리며 머물고 있군요. 당신의 곁에서는 이 천녀들이 춤추고 노래하며 당신을 즐겁게 하고 있습니다.

๑๐๒.

102.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

대신통을 지닌 분이여, 당신은 천상의 신통력을 얻었습니다. 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았습니까? 무엇으로 인해 이처럼 찬란한 위력을 갖게 되었으며, 당신의 용색은 어떻게 모든 방향을 비춥니까?라고 물었다.

๑๐๓.

103.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 여신은 기뻐하며 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받자 이것이 어떤 업의 결과인지 설명했다.

๑๐๔.

104.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุปาสิกา จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรตา อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 눈을 갖춘 분(부처님)의 우바이였습니다. 살아있는 생명을 죽이는 일에서 물러났고, 세상에서 주지 않는 것을 가지는 일을 멀리했습니다.

๑๐๕.

105.

‘‘อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

술을 마시지 않았고 거짓말을 하지 않았으며, 제 남편에게 만족하며 지냈습니다. 또한 깨끗한 마음으로 음식과 마실 것을 정성껏 풍성하게 보시했습니다.

๑๐๖.

106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그로 인해 저의 용색이 이와 같고, 이곳에서 저의 소망이 성취되며, 마음이 원하는 모든 즐거움이 생겨납니다.

๑๐๗.

107.

‘‘อกฺขามิ [Pg.53] เต ภิกฺขุ มหานุภาว,มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – วิสฺสชฺเชสิ;

대신통을 지니신 비구시여, 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 당신께 말씀드립니다. 그 공덕으로 인해 저는 이처럼 찬란한 위력을 갖게 되었고, 저의 용색은 모든 방향을 비춥니다.라고 대답했다.

๑๐๑. ตตฺถ เวฬุริยถมฺภนฺติ เวฬุริยมณิมยถมฺภํ. รุจิรนฺติ รมณียํ. ปภสฺสรนฺติ อติวิย ภาสุรํ. อุจฺจาวจาติ อุจฺจา จ อวจา จ, วิวิธาติ อตฺโถ.

101. 그곳에서 '웰루리야탐방(veḷuriyathambhaṃ)'은 청색 보석(베루리야)으로 된 기둥을 의미한다. '루찌랑(ruciranti)'은 즐거움을 주는, '빠밧사랑(pabhassaranti)'은 매우 찬란하게 빛나는 것을 뜻한다. '웃짜와짜(uccāvacā)'는 크고 작은 것, 즉 다양한 종류를 의미한다.

๑๐๔-๕. อุปาสิกาติ สรณคมเนน อุปาสิกาลกฺขเณ ฐิตา. วุตฺตญฺหิ –

104-105. '우바이(upāsikā)'란 귀의(삼귀의)를 함으로써 우바이의 특징에 머무는 자이다. 다음과 같이 설해졌기 때문이다.

‘‘ยโต โข, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อริยสาวโก อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

'마하나마여, 성스러운 제자가 부처님께 귀의하고, 법에 귀의하고, 승가에 귀의할 때, 마하나마여, 그만큼의 성스러운 제자를 우바새라 한다.' (상윳따 니까야 5.1033)

จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต. เอวํ อุปาสิกาภาวกิตฺตเนน อาสยสุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปโยคสุทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐาติ มิจฺฉาจาราเวรมณิมาห. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว.

'짝쿠마또(cakkhumato)'란 다섯 가지 눈(五眼)을 갖추신 부처님 세존을 의미한다. 이처럼 우바이로서의 명성을 찬탄함으로써 내적인 의도의 청정함(āsayasuddhi)을 보여준 뒤, 실천적인 가행의 청정함(payogasuddhi)을 보여주기 위해 '생명을 죽이는 일에서 물러나' 등의 말씀이 설해졌다. 그중 '제 남편에게 만족하며 지냈습니다'라는 대목은 사음(micchācāra)을 멀리했음을 말한다. 나머지는 앞서 설명한 내용과 같다.

ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 정숙한 아내의 천궁 이야기(Dutiyapatibbatāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๑๓. ปฐมสุณิสาวิมานวณฺณนา

13. 첫 번째 며느리의 천궁 이야기

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ สุณิสาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ เคเห เอกา กุลสุณฺหา เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ขีณาสวตฺเถรํ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ อตฺตนา ลทฺธํ ปูวภาคํ อาทาย อาทเรน เถรสฺส อุปเนสิ, เถโร ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คโต. สา อปรภาเค กาลํ [Pg.54] กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. เตน วุตฺตํ –

‘뛰어난 광채로’라는 말로 시작되는 이 천궁 이야기는 며느리 천궁(Suṇisāvimāna)이다. 그 유래는 무엇인가? 사왓티의 어떤 집에 한 명의 착한 며느리가 있었다. 그녀는 공양을 위해 집으로 들어오시는 번뇌를 다하신(아라한) 장로님을 뵙고, 큰 기쁨과 환희가 생겨 ‘이분이야말로 나에게 최상의 복전(福田)이 나타나신 것이다’라고 생각하였다. 그녀는 자신이 얻은 과자 몫을 정성스럽게 장로님께 올렸고, 장로님은 그것을 받으신 후 축원(anumodana)을 하시고 떠나셨다. 그녀는 훗날 목숨을 마치고 타와팅사(도리천)에 태어났다. 나머지 모든 내용은 앞서 설해진 것과 같다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

๑๐๘.

108.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“뛰어난 광채를 지닌 여신이여, 그대는 모든 방향을 비추며 서 있으니, 마치 오사디(새벽별)와 같구나.”

๑๐๙.

109.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“무슨 공덕으로 이와 같은 광채를 얻었으며, 무슨 공덕으로 이곳에서 그대가 원하는 모든 즐거움이 생겨나는가?”

๑๑๐.

110.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“위대한 신통력을 지닌 여신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이처럼 찬란한 위신력을 지니고 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?”

๑๑๑.

111.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 목갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 업의 결과로 이러한 보답을 받게 되었는지 질문에 답하였다.”

๑๑๒.

112.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

“저는 인간 세상에서 인간으로 살 때, 시아버지 댁의 며느리였습니다.”

๑๑๓.

113.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

ภาคฑฺฒภาคํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

“저는 번뇌가 없고 청정하며 평온하신 비구 스님을 뵙고, 기쁜 마음으로 제 손으로 직접 과자를 올렸습니다. 제 몫의 절반을 보시하고 지금 이 난다나 숲에서 즐거워하고 있습니다.”

๑๑๔.

114.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그 인연으로 저에게 이와 같은 광채가 생겼고, 그 인연으로 이곳에서 제가 마음으로 바라는 모든 즐거움이 생겨납니다.”

๑๑๕.

115.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“위대한 신통력을 지닌 비구 스님이여, 제가 인간이었을 때 쌓은 공덕을 말씀드립니다. 그 덕분에 저는 이처럼 찬란한 위신력을 지니고 제 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다.”

๑๑๒. ตตฺถ สุณิสาติ ปุตฺตสฺส ภริยา. อิตฺถิยา หิ สามิกสฺส ปิตา ‘‘สสุโร’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส จ สา ‘‘สุณิสา’’ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห’’ติ.

112. 거기서 ‘suṇisā’란 아들의 아내를 말한다. 여인에게 남편의 아버지는 ‘sasuro(시아버지)’라 불리고, 시아버지에게 그 여인은 ‘suṇisā(며느리)’가 된다. 그것을 염두에 두고 “시아버지 댁의 며느리였습니다”라고 말한 것이다.

๑๑๓. ภาคฑฺฒภาคนฺติ [Pg.55] อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒภาคํ. โมทามิ นนฺทเน วเนติ เถเรน นนฺทนวเน ทิฏฺฐตาย อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว.

113. ‘bhāgaḍḍhabhāgaṃ’은 자신이 받은 몫에서 절반의 부분을 의미한다. ‘nandane vane(난다나 숲에서 즐거워하다)’라고 말한 것은 마하목갈라나 장로님이 그녀를 난다나 숲에서 만났기 때문에 하신 말씀이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

สุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

며느리 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๑๔. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา

14. 두 번째 며느리 천궁 이야기

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยสุณิสาวิมานํ. เอตฺถ ปน อปุพฺพํ นตฺถิ, อฏฺฐุปฺปตฺติยํ กุมฺมาสทานเมว วิเสโส. เตน วุตฺตํ –

‘뛰어난 광채로’라는 말로 시작되는 이 천궁 이야기는 두 번째 며느리 천궁이다. 여기에는 특별히 새로운 내용은 없으나, 그 유래에서 보리 가루 과자(kummāsa)를 보시한 점이 다르다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

๑๑๖.

116.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“뛰어난 광채를 지닌 여신이여, 그대는 모든 방향을 비추며 서 있으니, 마치 오사디(새벽별)와 같구나.”

๑๑๗.

117.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“무슨 공덕으로 이와 같은 광채를 얻었으며, 무슨 공덕으로 이곳에서 그대가 원하는 모든 즐거움이 생겨나는가?”

๑๑๘.

118.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“위대한 신통력을 지닌 여신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이처럼 찬란한 위신력을 지니고 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?”

๑๑๙.

119.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 목갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 업의 결과로 이러한 보답을 받게 되었는지 질문에 답하였다.”

๑๒๐.

120.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

“저는 인간 세상에서 인간으로 살 때, 시아버지 댁의 며느리였습니다.”

๑๒๑.

121.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

“저는 번뇌가 없고 청정하며 평온하신 비구 스님을 뵙고, 기쁜 마음으로 제 손으로 직접 보리 가루 과자를 올렸습니다. 그 보리 가루 덩이를 보시하고 지금 이 난다나 숲에서 즐거워하고 있습니다.”

๑๒๒.

122.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그 인연으로 저에게 이와 같은 광채가 생겼고, 그 인연으로 이곳에서 제가 마음으로 바라는 모든 즐거움이 생겨납니다.”

๑๒๓.

123.

‘‘อกฺขามิ [Pg.56] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“위대한 신통력을 지닌 비구 스님이여, 제가 인간이었을 때 쌓은 공덕을 말씀드립니다. 그 덕분에 저는 이처럼 찬란한 위신력을 지니고 제 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다.”

๑๒๑. ตตฺถ ภาคนฺติ กุมฺมาสโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวานา’’ติ. กุมฺมาโสติ จ ยวกุมฺมาโส วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

121. 거기서 ‘bhāgaṃ’이란 보리 가루 과자(kummāsa)의 몫을 의미한다. 그래서 “보리 가루 덩이를 보시하고”라고 말한 것이다. ‘kummāso’는 보리로 만든 음식을 말한다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 며느리 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๑๕. อุตฺตราวิมานวณฺณนา

15. 웃타라 천궁 이야기

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ อุตฺตราวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน ปุณฺโณ นาม ทุคฺคตปุริโส ราชคหเสฏฺฐึ อุปนิสฺสาย ชีวติ, ตสฺส ภริยา อุตฺตรา, อุตฺตรา จ นาม ธีตาติ ทฺเว เอว เคหมานุสกา. อเถกทิวสํ ราชคเห ‘‘มหาชเนน สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิตพฺพ’’นฺติ โฆสนํ กรึสุ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปาโตว อาคตํ ปุณฺณํ ‘‘ตาต, อมฺหากํ ปริชโน นกฺขตฺตํ กีฬิตุกาโม, ตฺวํ กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, อุทาหุ ภตึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, นกฺขตฺตํ นาม สธนานํ โหติ, มม ปน เคเห สฺวาตนาย ยาคุตณฺฑุลานิปิ นตฺถิ, กึ เม นกฺขตฺเตน? โคเณ ลภนฺโต กสิตุํ คมิสฺสามี’ติ. ‘‘เตน หิ โคเณ คณฺหสฺสู’’ติ. โส พลวโคเณ จ ภทฺทนงฺคลญฺจ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ, อหํ ทลิทฺทตาย ภตึ กาตุํ คมิสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ตาว อชฺช ทิคุณํ นิวาปํ ปจิตฺวา ภตฺตํ อาหเรยฺยาสี’’ติ ภริยํ วตฺวา เขตฺตํ อคมาสิ.

‘뛰어난 광채로’라는 말로 시작되는 이 천궁 이야기는 웃타라 천궁이다. 그 유래는 무엇인가? 부처님께서 라자가하의 가란다카니와파에 있는 죽림정사(Veḷuvana)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하의 큰 부자에게 의지해 살아가는 ‘뿐나’라는 가난한 남자가 있었는데, 그의 아내의 이름은 웃타라였고 딸의 이름도 웃타라였다. 집에는 이렇게 두 사람의 가족이 살고 있었다. 어느 날 라자가하에서 “많은 사람들이 7일 동안 축제를 즐겨야 한다”는 공포가 있었다. 그 소리를 듣고 큰 부자는 이른 아침에 찾아온 뿐나에게 “이보게 뿐나, 우리 식구들은 축제를 즐기려 하는데 자네는 축제를 즐기겠는가, 아니면 품삯을 받고 일을 하겠는가?”라고 물었다. 뿐나는 “주인님, 축제는 부자들의 것이지 저의 집에는 내일 먹을 죽을 끓일 쌀조차 없습니다. 저에게 축제가 무슨 소용이 있겠습니까? 소를 빌려주신다면 밭을 갈러 가겠습니다”라고 대답했다. 부자가 “그럼 소를 끌고 가게나”라고 하자, 그는 건장한 소와 좋은 쟁기를 챙겨 집으로 가서 아내에게 “여보, 성안 사람들은 축제를 즐기지만 나는 가난해서 품일을 하러 가야 하오. 오늘 내 몫의 밥을 평소보다 두 배로 지어서 밭으로 가져다주오”라고 말하고 밭으로 갔다.

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ สตฺตาหํ นิโรธสมาปนฺโน ตโต วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช มยา สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ โอโลเกนฺโต ปุณฺณํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สทฺโธ นุ โข เอส, สกฺขิสฺสติ [Pg.57] วา เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ตปฺปจฺจยา จ ตสฺส มหาสมฺปตฺติปฏิลาภํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร เอกํ คุมฺพํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวาว กสึ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ทนฺตกฏฺเฐน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กตฺวา อทาสิ. อถสฺส เถโร ปตฺตญฺจ ปริสฺสาวนญฺจ นีหริตฺวา อทาสิ. โส ‘‘ปานีเยน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ.

사리붓다 장로님께서도 7일 동안 멸진정(nirodhasamāpatti)에 드셨다가 깨어나셔서, ‘오늘은 누구에게 은혜를 베푸는 것이 마땅한가’라고 살피셨다. 그때 뿐나가 자신의 지혜의 그물 안에 들어온 것을 보시고, ‘이 사람에게 신심이 있는가, 내가 은혜를 베푸는 것을 그가 감당할 수 있겠는가’를 살피셨다. 그의 신심과 은혜를 받을 수 있는 능력, 그리고 그 인연으로 그가 큰 복락을 얻게 될 것임을 아시고는 가사와 발루를 챙겨 그가 밭 갈던 곳으로 가셔서 우물가 근처의 덤불 옆에 지켜보며 서 계셨다. 뿐나는 장로님을 보자마자 밭갈이를 멈추고 오체투지로 장로님께 예배를 올린 뒤, ‘이쑤시개가 필요하시겠구나’ 생각하여 깨끗한 이쑤시개를 올렸다. 그 후 장로님은 발우와 물 거르개(perissāvana)를 꺼내 주셨고, 그는 ‘물도 필요하시겠구나’ 생각하여 그 물 거르개로 물을 걸러서 올렸다.

เถโร จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปเรสํ ปจฺฉิมเคเห วสติ, สจสฺส เคหทฺวารํ คมิสฺสามิ, อิมสฺส ภริยา มํ ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสติ, ยาวสฺส ภริยา ภตฺตํ อาทาย มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, ตาว อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตตฺเถว โถกํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา มคฺคารุฬฺหภาวํ ญตฺวา อนฺโตนคราภิมุโข ปายาสิ. สา อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อปฺเปกทาหํ เทยฺยธมฺเม สติ อยฺยํ น ปสฺสามิ, อปฺเปกทา เม อยฺยํ ปสฺสนฺติยา เทยฺยธมฺโม น โหติ, อชฺช ปน เม อยฺโย จ ทิฏฺโฐ, เทยฺยธมฺโม จายํ อตฺถิ, กริสฺสติ นุ โข เม สงฺคห’’นฺติ. สา ภตฺตภาชนํ โอตาเรตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิทํ ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา ทาสสฺส โว สงฺคหํ กโรถา’’ติ อาห. อถ เถโร ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา ตาย เอเกน หตฺเถน ภาชนํ ธาเรตฺวา เอเกน หตฺเถน ตโต ภตฺตํ ททมานาย อุปฑฺฒภตฺเต ทินฺเน ‘‘อล’’นฺติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. สา ‘‘ภนฺเต, เอโกว ปฏิวีโส, น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, ตุมฺหากํ ทาสสฺส อิธโลกสงฺคหํ อกตฺวา ปรโลกสงฺคหํ กโรถ, นิรวเสสเมว ทาตุกามามฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพเมวสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคินี อสฺส’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ฐิตโกว อนุโมทนํ กตฺวา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. สาปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตณฺฑุเล ปริเยสิตฺวา ภตฺตํ ปจิ.

장로(사리뿟따)는 생각했다. “이 사람은 다른 이의 집 뒤편에 살고 있다. 내가 만일 그의 집 문 앞으로 간다면 그의 아내는 나를 보지 못할 것이다. 그의 아내가 밥을 가지고 길을 나설 때까지 여기서 기다리리라.” 그는 거기서 잠시 시간을 보낸 뒤 그녀가 길에 들어선 것을 알고 성안으로 향했다. 그녀는 길 중간에서 장로를 보고 생각했다. “때로는 보시할 물건이 있어도 장로님을 뵙지 못했고, 때로는 장로님을 뵈어도 보시할 물건이 없었는데, 오늘은 장로님을 뵙기도 했고 보시할 물건도 있으니 장로님께서 나를 가엾게 여겨 보시를 받아주실까?” 그녀는 밥그릇을 내려놓고 장로에게 오체투지로 절하며 말했다. “존자시여, 이것이 거친 음식이든 맛있는 음식이든 개의치 마시고 당신의 종인 저희를 위해 자비로 받아주소서.” 그러자 장로는 발다를 내밀었고, 그녀는 한 손으로 밥그릇을 들고 다른 한 손으로 밥을 공양 올렸다. 그녀가 밥의 절반을 올렸을 때 장로가 “그만하면 되었다”며 손으로 발다를 덮었다. 그녀는 “존자시여, 한 사람의 몫을 둘로 나눌 수는 없습니다. 당신의 종인 저희에게 이 세상의 도움 대신 내생의 도움을 베풀어 주소서. 저는 남김없이 드리고 싶습니다”라고 말하며 모든 밥을 그의 발다에 담고, “당신께서 보신 법(진리)을 저도 나누어 갖게 되기를 바랍니다”라고 서원했다. 장로는 “그렇게 되거라”라고 말하고 그 자리에 서서 축원을 한 뒤, 물이 있어 편안한 곳에 앉아 공양을 마쳤다. 그녀 또한 집으로 돌아가 쌀을 찾아 다시 밥을 지었다.

ปุณฺโณปิ อฑฺฒกรีสมตฺตํ ฐานํ กสิตฺวา ชิฆจฺฉํ สหิตุํ อสกฺโกนฺโต โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ รุกฺขฉายํ ปวิสิตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ภริยา ภตฺตมาทาย คจฺฉมานา ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส ชิฆจฺฉาปีฬิโต [Pg.58] มํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน, สเจ มํ ‘อติวิย จิรายี’ติ ตชฺเชตฺวา ปโตทลฏฺฐิยา ปหริสฺสติ, มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจวสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสํ จิตฺตํ ปสาเทหิ, มา มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ กริ, อหํ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค ธมฺมเสนาปตึ ทิสฺวา ตว ภตฺตํ ตสฺส ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปจิตฺวา อาคตา, ปสาเทหิ, สามิ, จิตฺต’’นฺติ. โส ‘‘กึ วเทสิ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภทฺเท, สาธุ วต เต กตํ มม ภตฺตํ อยฺยสฺส ททมานาย, มยาปิสฺส อชฺช ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺน’’นฺติ ปสนฺนมานโส ตํ วจนํ อภินนฺทิตฺวา อุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย กิลนฺตกาโย ตสฺสา องฺเก สีสํ กตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ.

뿐나 또한 반 카리사 정도의 땅을 갈고는 배고픔을 견디지 못해 소들을 풀어주고 나무 그늘에 들어가 길을 살피며 앉아 있었다. 그때 그의 아내가 밥을 가지고 오다가 그를 보고 생각했다. “이분이 배고픔에 시달리며 나를 기다리고 있구나. 만약 ‘너무 늦었다’며 나무라거나 채찍 막대기로 나를 때린다면, 내가 지은 공덕이 헛수고가 될 것이다. 그러니 미리 말해야겠다.” 그녀는 이렇게 말했다. “여보, 오늘 하루만은 마음을 맑게 하세요. 제가 지은 공덕을 헛되게 하지 마세요. 제가 아침 일찍 당신의 밥을 가져오다가 길에서 법의 사령관(사리뿟따 장로)을 뵙고 당신의 밥을 그분께 올렸습니다. 그리고 다시 집에 가서 밥을 지어 오느라 늦었습니다. 여보, 마음을 기쁘게 하세요.” 그는 “부인, 무슨 말을 하는 거요?”라고 묻고 그 사연을 다시 듣고는, “부인, 장로님께 내 밥을 올렸다니 정말 잘했소. 나 역시 오늘 아침 일찍 그분께 양치 나무와 세숫물을 올렸다오”라며 기쁜 마음으로 그 말을 반겼다. 그는 늦게 밥을 먹게 되어 지친 몸으로 그녀의 무릎을 베고 잠이 들었다.

อถสฺส ปาโตว กสิตฏฺฐานํ ปํสุจุณฺณํ อุปาทาย สพฺพํ รตฺตสุวณฺณํ หุตฺวา กณิการปุปฺผราสิ วิย โสภมานํ อฏฺฐาสิ. โส ปพุทฺโธ โอโลเกตฺวา ภริยํ อาห ‘‘ภทฺเท, เอตํ มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ มม สุวณฺณํ หุตฺวา ปญฺญายติ, กึ นุ โข เม อติอุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย อกฺขีนิ ภมนฺตี’’ติ. ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ เอวเมว ปญฺญายตี’’ติ. โส อุฏฺฐาย ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปิณฺฑํ คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริตฺวา สุวณฺณภาวํ ญตฺวา ‘‘อโห อยฺยสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน อชฺเชว วิปาโก ทสฺสิโต, น โข ปน สกฺกา เอตฺตกํ ธนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ภริยาย อาภตํ ภตฺตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา กโตกาโส ปวิสิตฺวา ราชานํ อภิวาเทตฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, อชฺช มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณราสิเมว หุตฺวา ฐิตํ, สุวณฺณํ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ปุณฺโณ นามาห’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เต อชฺช กต’’นฺติ? ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส เม ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, ภริยายปิ เม มยฺหํ อาหฏภตฺตํ ตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ.

그러자 그가 아침에 갈았던 땅이 흙먼지부터 시작해 전부 붉은 황금으로 변하여, 마치 까니까라 꽃더미처럼 빛나며 서 있었다. 그가 잠에서 깨어 이를 보고 아내에게 말했다. “부인, 내가 갈았던 땅이 온통 황금으로 변해 보이는데, 너무 늦게 식사를 해서 내 눈이 어질거리는 것이오?” “여보, 저에게도 그렇게 보입니다.” 그는 일어나 그곳으로 가서 흙덩이 하나를 집어 쟁기 머리에 쳐보고는 그것이 황금임을 알았다. “아, 법의 사령관이신 장로님께 보시를 올린 결과가 오늘 당장 나타났구나! 하지만 이토록 많은 재물을 숨겨두고 사용할 수는 없다.” 그는 아내가 가져온 밥그릇에 황금을 가득 채워 왕궁으로 갔다. 왕의 허락을 받아 안으로 들어가 왕께 절을 올리자, 왕이 “무슨 일이냐?”라고 물었다. 그는 “대왕이시여, 오늘 제가 갈았던 땅이 모두 황금덩어리로 변해 있습니다. 황금을 가져오게 하심이 마땅합니다”라고 말했다. “그대는 누구냐?” “뿐나라고 합니다.” “그대는 오늘 무슨 일을 했느냐?” “아침 일찍 법의 사령관께 양치 나무와 세숫물을 올렸고, 제 아내 또한 저에게 가져오던 밥을 그분께 올렸습니다.”},{

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อชฺเชว กิร โภ ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก ทสฺสิโต’’ติ วตฺวา ‘‘ตาต, กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พหูนิ สกฏสหสฺสานิ ปหิณิตฺวา สุวณฺณํ อาหราเปถา’’ติ. ราชา สกฏานิ ปหิณิ. ราชปุริเสสุ ‘‘รญฺโญ สนฺตก’’นฺติ คณฺหนฺเตสุ คหิตํ คหิตํ มตฺติกาว โหติ. เตหิ [Pg.59] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตาตา, ตุมฺเหหิ กินฺติ วตฺวา คหิต’’นฺติ ปุฏฺฐา ‘‘ตุมฺหากํ สนฺตก’’นฺติ อาหํสุ. เตน หิ, ตาตา, ปุน คจฺฉถ, ‘‘ปุณฺณสฺส สนฺตก’’นฺติ วตฺวา คณฺหถาติ. เต ตถา กรึสุ คหิตํ คหิตํ สุวณฺณเมว อโหสิ. ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ ราสิ อโหสิ. ราชา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อาห ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ สุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘พหุธนเสฏฺฐิ นาม โหตู’’ติ มหนฺเตน โภเคน สทฺธึ ตสฺส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ อทาสิ.

왕은 그 말을 듣고 “여보게들, 오늘 바로 법의 사령관(사리풋타 존자)께 올린 보시의 과보가 나타났구나.”라고 말하고는, “푼나여, 내가 어떻게 해주면 좋겠느냐?”라고 물었다. “수천 대의 수레를 보내어 황금을 실어 오게 하소서.” 왕은 수레들을 보냈다. 왕의 부하들이 “임금님의 재산이다.”라고 말하며 그것을 집어 들 때마다 그것은 흙이 되었다. 그들이 가서 왕에게 보고하자 왕은 “그대들아, 너희가 무어라 말하며 그것을 가져왔느냐?”라고 물었고, 그들은 “임금님의 재산이라고 말했습니다.”라고 대답했다. “그렇다면 그대들아, 다시 가서 ‘푼나의 재산이다’라고 말하며 가져오너라.” 그들이 그렇게 하자 집어 드는 것마다 황금이 되었다. 그 모든 황금을 가져와 궁전 뜰에 쌓으니 여든 암나 높이의 더미가 되었다. 왕은 성안 사람들을 소집하여 “이 성에 누구든 이만큼의 황금을 가진 자가 있느냐?”라고 물었다. “없나이다, 대왕이시여.” “그렇다면 그에게 무엇을 주는 것이 마땅하겠느냐?” “장자의 양산을 주시는 것이 마땅합니다, 대왕이시여.” 왕은 “바후다나 장자라 불리게 하라.”라고 말하며 큰 재물과 함께 그에게 장자의 양산을 하사하였다.

อถ นํ โส อาห ‘‘มยํ, เทว, เอตฺตกํ กาลํ ปรกุเล วสิมฺหา, วสนฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ. เตน หิ ปสฺส, เอส คุมฺโพ ปญฺญายติ, เอตํ หราเปตฺวา เคหํ กาเรหีติ ปุราณเสฏฺฐิสฺส เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. โส ตสฺมึ ฐาเน กติปาเหเนว เคหํ การาเปตฺวา เคหปเวสนมงฺคลญฺจ ฉตฺตมงฺคลญฺจ เอกโตว กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. อถสฺส สตฺถา ทานานุโมทนํ กโรนฺโต อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. ธมฺมกถาวสาเน ปุณฺณเสฏฺฐิ จ ภริยา จสฺส ธีตา จ อุตฺตราติ ตโยปิ ชนา โสตาปนฺนา อเหสุํ.

그러자 푼나가 왕에게 “대왕이시여, 저희는 지금까지 남의 집에서 살았습니다. 저희에게 살 곳을 주옵소서.”라고 말하였다. “그렇다면 보아라, 저기 저 덤불이 보이는구나. 그것을 치우고 집을 짓도록 하여라.”라며 옛 장자의 집터를 일러주었다. 그는 그 장소에 며칠 만에 집을 짓고 입택식과 장자 취임 축제를 함께 거행하며, 7일 동안 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 보시를 올렸다. 그때 부처님께서는 보시의 수희 법문을 하시며 그에게 차제설법을 해주셨다. 설법이 끝났을 때 푼나 장자와 그의 아내, 그리고 그의 딸 웃따라 세 사람 모두 예류자가 되었다.

อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐิ ปุณฺณเสฏฺฐิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ. โส ‘‘นาหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ‘‘มา เอวํ กโรตุ, เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา, เทตุ เม ปุตฺตสฺส เต ธีตร’’นฺติ อาห. โส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตุมฺเห, มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วสิตุํ น สกฺโกติ, เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา ‘‘มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ, เทหิสฺส ธีตร’’นฺติ ยาจึสุ. โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย ธีตรํ อทาสิ. สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ, เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ อตฺตโน สนฺติเก ฐิเต ปริจาริเก ปุจฺฉิ ‘‘อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘อฑฺฒมาโส, อยฺเย’’ติ. สา มาตาปิตูนํ สาสนํ ปหิณิ ‘‘กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ, วรํ ตุมฺเหหิ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ, น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุลสฺส ทาตุํ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ [Pg.60] เอกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามี’’ติ. อถสฺสา ปิตา ‘‘ทุกฺขิตา วต เม ธีตา’’ติ อนตฺตมนตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ, ‘‘อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ, เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ, อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส นิยฺยาเทตฺวา สยํ ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรตู’’ติ สาสนญฺจ ปหิณิ. อุตฺตรา ตถา กตฺวา สามิเกน สิริมํ ทิสฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สามิ, อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ, อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามา’’ติ อาห. โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

나중에 라자가하의 장자가뿐나 장자의 딸을 자신의 아들을 위해 청하였다. 뿐나 장자가 “나는 줄 수 없다.”라고 말하자, 라자가하의 장자는 “그렇게 하지 마시오. 그토록 오랜 시간 우리에게 의지하여 살면서 그대는 이러한 부를 얻었으니, 그대의 딸을 내 아들에게 주시오.”라고 말했다. 뿐나 장자는 “당신들은 사견을 가진 자들이오. 내 딸은 삼보 없이는 살 수 없으니, 결코 그대의 아들에게 딸을 줄 수 없소.”라고 말했다. 그러자 많은 장자와 거사들 등 유력한 가문의 사람들이 “그(라자가하 장자)와의 우정을 깨뜨리지 말고 그에게 딸을 주시오.”라고 간청했다. 뿐나 장자는 그들의 말을 받아들여 아살하 달의 보름날에 딸을 주었다. 그녀(우따라)는 시댁으로 간 때부터 비구나 비구니를 친견하거나 보시를 올리거나 법을 들을 기회를 얻지 못했다. 그렇게 두 달 반이 지난 후, 그녀는 곁에 서 있던 하인들에게 “이제 안거가 얼마나 남았느냐?”라고 물었다. “마님, 보름이 남았습니다.”라고 답했다. 그녀는 부모님께 소식을 보냈다. “왜 저를 이런 감옥 같은 곳에 가두셨습니까? 차라리 저에게 낙인을 찍어 남의 집 여종으로 만드는 것이 나았을 것입니다. 이런 사견을 가진 가문에 시집보내는 것보다 말입니다. 이곳에 온 뒤로 스님들을 뵙는 등 공덕을 쌓을 기회를 단 한 번도 얻지 못했습니다.” 그러자 그녀의 아버지는 “내 딸이 참으로 고생을 하고 있구나.”라고 하며 안타까워하며 15,000 까하빠나를 보냈다. 그리고 “이 성안에 시리마라는 기녀가 있는데, 하루에 1,000 까하빠나를 받는다. 이 돈으로 그녀를 데려와 남편에게 맡기고, 너는 마음껏 공덕을 쌓도록 하여라.”라는 소식도 함께 보냈다. 우따라는 아버지의 말대로 행했고, 남편은 시리마를 보고 “이게 무슨 일이냐?”라고 물었다. 우따라는 “서방님, 이 보름 동안 제 친구(시리마)가 서방님을 모시게 하십시오. 저는 이 보름 동안 보시를 올리고 법을 듣고 싶습니다.”라고 말했다. 남편은 매우 아름다운 그 여인을 보고 애정이 생겨 “좋다.”라고 승낙했다.

อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ สตฺถุ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา, ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ‘‘เอวํ ยาคุํ ปจถ, เอวํ ภตฺตํ ปจถ, เอวํ ปูวํ ปจถา’’ติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ. อถสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตํ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ตถา สํวิทหิตฺวา วิจรมานํ ทิสฺวา ‘‘อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุภวติ, ‘‘มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตี’’ติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ.

우따라 또한 부처님을 상수로 하는 비구 승가를 청하여 “존자시여, 이 보름 동안 다른 곳으로 가지 마시고 이곳에서만 공양을 받으십시오.”라고 부처님의 허락을 받았다. 그녀는 ‘이제부터 대자수일(마하빠와라나)까지 부처님을 시봉하고 법을 들을 수 있겠구나.’ 하며 기쁜 마음으로 “이렇게 죽을 끓여라, 이렇게 밥을 지어라, 이렇게 과자를 구워라.” 하며 부엌에서 모든 일을 진두지휘하며 분주히 다녔다. 그때 그녀의 남편은 ‘내일이 대자수일이구나.’ 생각하며 부엌 쪽을 향한 창가에 서서 ‘그 어리석은 여자가 무엇을 하며 돌아다니는가?’ 하고 살펴보았다. 그는 땀에 젖고 재를 뒤집어쓰고 그을음이 묻은 채 그렇게 일을 챙기며 돌아다니는 우따라를 보고 “아, 저 어리석은 여자가 이런 곳(가정)에서 이 영화로운 행복을 누리지 못하고, ‘머리 깎은 사문들을 시봉하겠다’고 기쁜 마음으로 돌아다니는구나.”라고 비웃으며 그곳을 떠났다.

ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา ‘‘กึ นุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสตี’’ติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ, อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถี’’ติ จินฺเตสิ. สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถิภาวํ อชานิตฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ สญฺญมกาสิ. สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุถิตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขํ [Pg.61] ปายาสิ. อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สหายิกาย มยฺหํ อุปกาโร กโต, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม ปน สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหมฺปิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ, สเจ มม เอติสฺสาย อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ สปฺปิ มํ ทหตุ, สเจ นตฺถิ, มา มํ ทหตู’’ติ ตํ เมตฺตาย ผริ. ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิญฺจิตมฺปิ ปกฺกุถิตสปฺปิ สีโตทกํ วิย อโหสิ. อถ นํ ‘‘อิทํ สีตลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน กฏจฺฉุกํ ปูเรตฺวา อาทาย อาคจฺฉนฺตึ อุตฺตราย ทาสิโย ทิสฺวา ‘‘อเร ทุพฺพินีเต น ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจิตุํ อนุจฺฉวิกา’’ติ สนฺตชฺเชนฺติโย อิโต จิโต จ อุฏฺฐาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ, อุตฺตรา วาเรนฺตีปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถ สา อุปริ ฐตฺวา สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา ‘‘กิสฺส เต เอวรูปํ ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ สิริมํ โอวทิตฺวา อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สตปากเตเลน อพฺภญฺชิ.

그가 떠났을 때, 그의 곁에 서 있던 시리마는 ‘그가 무엇을 보고 저렇게 웃는 것일까?’ 생각하며 바로 그 창문으로 내다보다가 우따라를 발견했다. 그녀는 ‘이 여자를 보고 저 남자가 웃었구나. 분명 저 남자와 이 여자 사이에 깊은 정이 있구나.’라고 생각했다. 전해지는 바에 따르면, 시리마는 비록 보름 동안 그 집에서 고용된 외부 여인으로 지냈으나 그 부귀영화에 젖어 자신이 고용된 처지임을 잊고 ‘내가 이 집의 안주인이다’라는 상(想)을 가졌다. 그녀는 우따라에게 원한을 품고 ‘그녀에게 고통을 주리라’는 마음을 먹고 누각에서 내려와 부엌으로 들어갔다. 그리고 과자를 굽는 곳에서 펄펄 끓는 버터(사삐)를 국자로 떠서 우따라를 향해 다가갔다. 우따라는 자기에게 다가오는 시리마를 보고 ‘내 친구가 나에게 큰 도움을 주었구나. 이 우주는 너무나 좁고 범천의 세상도 너무나 낮지만, 내 친구의 은혜는 참으로 크구나. 나도 이 친구 덕분에 보시를 올리고 법을 들을 수 있게 되었으니. 만약 내가 이 여인에게 노여운 마음이 있다면 이 버터가 나를 태울 것이요, 만약 없다면 나를 태우지 않기를!’ 하고 자애의 마음을 가득 채웠다. 시리마가 그녀의 머리 위에 부은 펄펄 끓는 버터는 마치 찬물처럼 느껴졌다. 그러자 시리마는 ‘이게 식었나 보다’ 하고 다시 국자에 가득 채워 다가왔다. 우따라의 하녀들이 이를 보고 “이 무례한 것아, 네가 감히 우리 마님에게 끓는 버터를 붓다니!”라고 꾸짖으며 여기저기서 일어나 손과 발로 때리고 걷어차서 바닥에 쓰러뜨렸다. 우따라는 말렸지만 막을 수가 없었다. 마침내 우따라가 그들 위에 서서 모든 하녀를 물리치고, “너는 어찌하여 이런 가혹한 짓을 저질렀느냐?”라고 시리마를 훈계했다. 그리고 따뜻한 물로 씻겨주고 백 번 달인 약기름으로 그녀의 몸을 정성껏 발라주었다.

ตสฺมึ ขเณ สา อตฺตโน พาหิรกิตฺถิภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ สามิกสฺส หสิตมตฺตการณา อิมิสฺสา อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจนฺติยา, อยํ ‘คณฺหถ น’นฺติ ทาสิโย น อาณาเปตฺวา มํ วิเหฐนกาเลปิ สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ กตฺตพฺพเมว อกาสิ. สจาหํ อิมํ น ขมาเปสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ ตสฺสา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อยฺเย, ขมาหิ เม โทส’’นฺติ อาห. ‘‘อหํ สปฺปิติกา ธีตา, ปิตริ เม ขมาปิเต ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺเย, ปิตรมฺปิ เต ปุณฺณเสฏฺฐึ ขมาเปสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุณฺโณ มม วฏฺเฏ ชนกปิตา, วิวฏฺเฏ ชนกปิตริ ขมาปิเต ปน อหํ ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โก ปน เต วิวฏฺเฏ ชนกปิตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘สตฺถา สฺเว ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อิธาคมิสฺสติ, ตฺวํ ยถาลทฺธํ สกฺการํ คเหตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ ขมาเปหี’’ติ. สา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปญฺจสตปริจาริกิตฺถิโย อาณาเปตฺวา นานาวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ เจว สูเปยฺยานิ จ สมฺปาเทตฺวา ปุนทิวเส ตํ สกฺการํ อาทาย อุตฺตราย เคหํ อาคนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตุํ อวิสหนฺตี อฏฺฐาสิ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อุตฺตราว สํวิทหิ.

그 순간 그녀(시리마)는 자신이 고용된 여인일 뿐임을 깨닫고 생각했다. '내가 남편이 단지 미소 지었다는 이유만으로 이분(웃따라)의 머리에 끓는 버터를 부었으니 참으로 무거운 업을 지었구나. 이분은 하녀들에게 나를 잡으라고 시키지 않으셨고, 내가 괴롭힘을 당할 때에도 모든 하녀를 막아 서며 내가 해야 할 도리를 다하셨다. 만약 내가 이분에게 용서를 구하지 않는다면 내 머리는 일곱 조각으로 깨질 것이다.' 그녀는 웃따라의 발치에 엎드려 '아씨여, 저의 허물을 용서해 주십시오'라고 말했다. 웃따라는 '나는 아버지가 있는 딸이다. 나의 아버지께서 용서하신다면 나도 용서하겠다'라고 답했다. 시리마가 '아씨여, 알겠습니다. 당신의 아버지 뿐나 세티에게도 용서를 구하겠습니다'라고 하자, 웃따라는 '뿐나는 윤회의 세계에서의 나의 친부이고, 윤회에서 벗어나게 해주신 아버지가 용서하신다면 나도 용서하겠다'라고 말했다. '윤회에서 벗어나게 해주신 당신의 아버지는 누구십니까?'라는 물음에 웃따라는 '정등각자이시다'라고 대답했다. 시리마가 '저는 그분과 친분이 없으니 어떻게 해야 합니까?'라고 묻자, 웃따라는 '스승님께서 내일 비구 승가를 이끌고 이곳으로 오실 것이니, 그대는 준비할 수 있는 공양물을 갖추고 이곳으로 와서 그 정등각자께 용서를 구하라'고 일렀다. 시리마는 '아씨여, 알겠습니다'라고 하며 자신의 집으로 돌아가 500명의 시녀에게 명령하여 갖가지 먹을거리와 음식, 국물 요리 등을 준비했다. 다음 날 그녀는 그 공양물을 가지고 웃따라의 집으로 와서 부처님을 상대로 한 비구 승가의 발에 공양물을 올릴 엄두를 내지 못한 채 서 있었고, 웃따라가 그 모든 것을 받아 직접 준비했다.

สิริมาปิ [Pg.62] สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สทฺธึ ปริวาเรน สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิ. อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ. ‘‘ภนฺเต มยา หิยฺโย อิทํ นาม กตํ, อถ เม สหายิกา มํ วิเหฐยมานา ทาสิโย นิวาเรตฺวา มยฺหํ อุปการเมว อกาสิ. สาหํ อิมิสฺสา คุณํ ชานิตฺวา อิมํ ขมาเปสึ, อถ มํ เอสา ‘ตุมฺเหสุ ขมาปิเตสุ ขมิสฺสามี’ติ อาหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร อุตฺตเร’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, สีเส เม สหายิกาย ปกฺกสปฺปิ อาสิตฺต’’นฺติ. ‘‘อถ ตยา กึ จินฺติต’’นฺติ? ‘‘จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ อลตฺถํ, สเจ เม อิมิสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ มํ ทหตุ, โน เจ, มา ทหตู’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ เมตฺตาย ผรึ, ภนฺเตติ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, อุตฺตเร, เอวํ โกธํ ชินิตุํ วฏฺฏติ. โกธโน หิ นาม อกฺโกเธน, อกฺโกสโก อนกฺโกสนฺเตน, ปริภาสโก อปริภาสนฺเตน, ถทฺธมจฺฉรี อตฺตโน สนฺตกสฺส ทาเนน, มุสาวาที สจฺจวจเนน ชินิตพฺโพ’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต –

시리마 또한 부처님의 공양 시중이 끝난 후 권속들과 함께 부처님의 발치에 엎드렸다. 그때 부처님께서 그녀에게 '그대의 허물이 무엇인가?'라고 물으셨다. 그녀는 '세존이시여, 어제 제가 이런 일을 저질렀습니다. 그때 저의 도반인 웃따라 아씨는 저를 해치려는 하녀들을 막아 주었고 저에게 오직 은혜만을 베풀어 주었습니다. 저는 이분의 덕을 알고 용서를 구했으나, 이분께서는 당신(부처님)께서 용서하신다면 자신도 용서하겠다고 말씀하셨습니다'라고 아뢰었다. 부처님께서 '웃따라야, 정말 그러하냐?'라고 물으시니, 웃따라는 '네, 세존이시여. 제 도반이 제 머리에 끓는 버터를 부었습니다'라고 답했다. '그때 너는 무슨 생각을 했느냐?' '세존이시여, 지평선은 너무 좁고 범천의 세상은 너무 낮습니다. 오직 제 도반의 덕만이 큽니다. 저는 이분 덕분에 보시를 행하고 법을 들을 수 있었습니다. 만약 제가 이분에 대해 분노를 품었다면 이 뜨거운 버터가 저를 태울 것이요, 그렇지 않다면 저를 태우지 않을 것이라고 생각하며 자애의 마음을 가득 채웠습니다.' 부처님께서는 '장하구나, 웃따라야. 이와 같이 분노를 이겨내는 것이 마땅하다. 화내는 자는 화내지 않음으로, 욕하는 자는 욕하지 않음으로, 비방하는 자는 비방하지 않음으로, 완고하고 인색한 자는 자신의 보시로, 거짓말하는 자는 진실한 말로 이겨야 한다'라고 이 의미를 밝히시며 다음의 게송을 읊으셨다.

‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทิน’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๒๓) –

노여움은 노여워하지 않음으로 이기고, 선하지 않음은 선함으로 이겨라. 인색함은 보시로 이기고, 거짓말하는 자는 진실로 이겨라.

อิมํ คาถํ วตฺวา คาถาปริโยสาเน จตุสจฺจกถํ อภาสิ. สจฺจปริโยสาเน อุตฺตรา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, สามิโก จ สสุโร จ สสฺสุ จ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกรึสุ, สิริมาปิ ปญฺจสตปริวารา โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค อุตฺตรา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต อุตฺตรํ เทวธีตรํ ทิสฺวา –

이 게송을 읊으신 뒤 부처님께서는 게송 끝에 사성제를 설하셨다. 설법이 끝나자 웃따라는 일래과(Sakadāgāmiphala)를 성취했고, 그녀의 남편과 시부모는 예류과(Sotāpattiphala)를 체득했으며, 500명의 권속을 거느린 시리마 또한 예류과를 얻었다. 그 후 웃따라는 목숨을 다하여 삼십삼천(Tāvatiṃsa)에 태어났다. 그때 존자 마하모갈라나가 전술한 바와 같이 천상을 유행하다가 웃따라 천녀를 보고 다음과 같이 물었다.

๑๒๔.

124.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

뛰어난 용모를 지닌 천녀여, 그대는 모든 방향을 비추며 마치 새벽별처럼 서 있구나.

๑๒๕.

125.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그대의 용모가 이와 같은 이유는 무엇이며, 이곳에서 그대에게 번영이 깃들고 마음으로 바라는 온갖 즐거움이 생겨나는 까닭은 무엇인가?

๑๒๖.

126.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.63] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

대신력의 천녀여, 그대에게 묻노니 인간이었을 때 그대는 어떤 공덕을 쌓았는가? 그대의 위신력이 이토록 찬란하고 용모가 모든 방향을 비추는 이유는 무엇인가?

๑๒๗.

127.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 천녀는 기쁜 마음으로 모갈라나 존자의 질문을 받고, 어떤 업의 결과로 이와 같이 되었는지 그 물음에 답했다.

๑๒๘.

128.

‘‘อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา.

집에 머물며 생활할 때 저는 시기심과 인색함, 그리고 허영심이 없었습니다. 분노하지 않았고 남편의 뜻을 따랐으며, 포살일에는 항상 방일하지 않았습니다.

๑๒๙.

129.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

보름의 14일과 15일, 그리고 매달의 8일과 특별한 포살 기간(Pāṭihāriyapakkha)에 여덟 가지 구성 요소(팔관재계)를 온전히 갖추었습니다.

๑๓๐.

130.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

포살계를 지키고 항상 계율을 잘 단속했습니다. 스스로를 절제하고 나눔을 실천한 결과로 이 궁전에 머물게 되었습니다.

๑๓๑.

131.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

살생을 멀리하고 거짓말을 삼갔으며, 도둑질과 간음과 음주를 멀리했습니다.

๑๓๒.

132.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

오계에 기뻐하며 사성제에 정통한, 명성 높은 고따마 부처님의 여신도였습니다.

๑๓๓.

133.

‘‘สาหํ สเกน สีเลน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

อนุโภมิ สกํ ปุญฺญํ, สุขิตา จมฺหินามยา.

저는 스스로의 지계와 명성으로 인하여 명예를 얻었으며, 자신의 공덕을 누리며 질병 없이 행복합니다.

๑๓๔.

134.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그러한 까닭으로 제 용모가 이와 같고, 이곳에서 제게 번영이 깃들며 마음으로 바라는 온갖 즐거움이 생겨나는 것입니다.

๑๓๕.

135.

‘‘อกฺขามิ [Pg.64] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

대신력의 비구여, 제가 인간이었을 때 지은 선업을 당신께 말씀드립니다. 그로 인해 제 위신력이 이토록 찬란하고 용모가 모든 방향을 비추는 것입니다.

เทวตาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ.

천녀는 또한 이와 같이 답했다.

๑๒๖. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘อุตฺตรา นาม ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย, ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

126. 존자시여, 저의 이름으로 세존의 발에 머리 숙여 예배해 주십시오. '세존이시여, 웃따라라는 이름의 여신도가 세존의 발에 머리 숙여 예배드립니다'라고 전해 주십시오. 존자시여, 세존께서 저를 어떤 사문과에 이르게 되었다고 선언하시는 것은 놀라운 일이 아니나, 세존께서는 저를 일래과(Sakadāgāmiphala)에 이르렀다고 선언해 주셨습니다.

๑๒๘. ตตฺถ อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยาติ ยา จ อคารมชฺเฌ วสนฺตีนํ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ สมฺปตฺติอาทิวิสยา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา อิสฺสา, ยญฺจ ตาวกาลิกาทิวเสนาปิ กิญฺจิ ยาจนฺตานํ อทาตุกามตาย อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ, โย จ กุลปเทสาทินา ปเรหิ ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส อุปฺปชฺชติ, โส ติวิโธปิ ปาปธมฺโม เคเห ฐิตาย มยฺหํ สติปิ ปจฺจยสมวาเย นาโหสิ น อุปฺปชฺชิ. อกฺโกธนาติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย อกุชฺฌนสภาวา. ภตฺตุ วสานุวตฺตินีติ ปุพฺพุฏฺฐานปจฺฉานิปาตนาทินา สามิกสฺส อนุกูลภาเวน วเส วตฺตนสีลา, มนาปจารินีติ อตฺโถ. อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตาติ อหํ อุโปสถสีลรกฺขเณ นิจฺจํ อปฺปมตฺตา อปฺปมาทวิหารินี.

128. 거기서 '질투와 인색과 경쟁심이 내게는 없었네, 집에서 생활하는 동안'이라는 것은, 집안에서 생활하는 다른 여인들의 번영 등에 대하여 타인의 번영을 시기하는 특징을 가진 질투와, 일시적인 것이라도 무엇인가를 요청하는 사람들에게 주고 싶지 않아 자신의 재산을 감추는 특징을 가진 인색과, 가문이나 지위 등으로 타인과 대등해지려는 특징을 가진 경쟁심이 생겨나는데, 그 세 가지 악한 법이 집에 머물러 있던 나에게는 그러한 조건들이 갖추어져 있었음에도 불구하고 생겨나지 않았다는 뜻이다. '노여워하지 않고'는 인내와 자애와 연민을 갖추었기에 화내지 않는 성품을 말한다. '남편의 뜻을 따르며'는 일찍 일어나고 늦게 눕는 등으로 남편에게 순응하여 그 뜻에 따라 행동하는 성품, 즉 마음을 거스르지 않고 행한다는 의미이다. '포살에 항상 방일하지 않았네'는 내가 포살계를 지키는 데 있어 항상 방일하지 않고 불방일하며 머물렀다는 것이다.

๑๒๙. ตเมว อุโปสเถ อปฺปมาทํ ทสฺเสนฺตี เยสุ ทิวเสสุ ตํ รกฺขิตพฺพํ, ยาทิสํ ยถา จ รกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุทฺทสิ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมีติ เอตฺถ จาติ วจนเสโส. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปฏิหรณกปกฺขญฺจ, จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต จาติ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิหริตพฺพํ ปกฺขญฺจ, เตรสี ปาฏิปทา สตฺตมี นวมี [Pg.65] จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตาเวรมณีอาทีหิ อฏฺฐหงฺเคหิ เอว สุฏฺฐุ สมาคตํ สมนฺนาคตํ.

129. 포살에서의 바로 그 불방일을 보여주면서, 어떤 날들에 그것을 지켜야 하는지, 어떤 것을 어떻게 지켜야 하는지를 보여주기 위해 '14일과 15일' 등을 말씀하셨다. 거기서 '14일과 15일을'은 보름(pakkhassa)과 연결되며, 이는 기간의 지속을 나타내는 대격이다. '그리고 보름의 8일'에서 '그리고(ca)'는 생략된 어구이다. '또한 특별 포살 기간(pāṭihāriyapakkha)을'이란 지켜야 할 기간을 의미하며, 14일, 15일, 8일의 전후로 포살계를 지키기 위해 들어오고 나가는 기간인 13일, 초하루, 7일, 9일을 의미한다. '여덟 가지 요소를 잘 갖춘'이란 살생을 금하는 것 등 여덟 가지 요소들을 아주 잘 갖추고 구족한 것을 말한다.

๑๓๐. อุปวสิสฺสนฺติ อุปวสึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุปวสึ’’อิจฺเจว ปฐนฺติ. สทาติ สปฺปฏิหาริเกสุ สพฺเพสุ อุโปสถทิวเสสุ. สีเลสูติ อุโปสถสีเลสุ สาเธตพฺเพสุ. นิปฺผาเทตพฺเพ หิ อิทํ ภุมฺมํ. สํวุตาติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํวุตา. สทาติ วา สพฺพกาลํ. สีเลสูติ นิจฺจสีเลสุ. สํวุตาติ กายวาจาหิ สํวุตา.

130. '지키리라(Upavasissanti)'는 '지켰다(upavasiṃ)'는 뜻이다. 여기서 미래 시제는 과거의 의미로 쓰였다. 어떤 이들은 '지켰다(upavasiṃ)'라고 읽기도 한다. '항상(Sadā)'은 특별 포살 기간을 포함한 모든 포살일들을 의미한다. '계들에서(Sīlesū)'는 성취해야 할 포살계들을 의미한다. 이는 성취되어야 할 대상에 대한 처격이다. '절제하며(Saṃvutā)'는 몸과 말과 마음으로 절제하는 것이다. 또는 '항상'은 모든 시간을 의미하고, '계들에서'는 상계(常戒)를 의미하며, '절제하며'는 몸과 말로 절제하는 것을 의미한다.

๑๓๑. อิทานิ ตํ นิจฺจสีลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ปาณสฺส อติปาโต ปาณวโธ ปาณฆาโต ปาณาติปาโต, อตฺถโต ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปวตฺตา วธกเจตนา. ตโต ปาณาติปาตา. วิรตาติ โอรตา, นิวตฺตาติ อตฺโถ.

131. 이제 그 상계(常戒)를 보여주기 위해 '살생을 멀리하고' 등이 설해졌다. 거기서 '생명(pāṇa)'이란 세속적인 명칭으로는 중생이고, 승의(勝義)의 의미로는 생명 기능(jīvitindriya)이다. 생명을 해치는 것, 생명을 죽이는 것, 생명을 살해하는 것이 살생(pāṇātipāta)이다. 실질적으로는 생명체에 대해 생명체라는 인식을 가지고, 생명 기능을 끊어버리는 공격을 일으키는, 몸이나 말의 문 중 어느 하나를 통해 일어나는 살해의 의도(cetanā)를 말한다. 그 살생으로부터 '멀리한(viratā)'이란 그친, 물러난이라는 뜻이다.

มุสาวาทาติ มุสา นาม วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค วา กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปรสฺส วิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อถ วา มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. ตโต มุสาวาทา สญฺญตา โอรตา, วิรตาติ อตฺโถ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

'거짓말(musāvāda)'에서 '거짓(musā)'이란 속이려는 의도를 앞세워 이익을 해치는 말의 작용이나 몸의 작용을 말한다. 속이려는 의도로 타인을 속이는 몸과 말의 작용을 일으키는 의도가 거짓말이다. 또는 '거짓'은 사실이 아닌 것, 진실이 아닌 대상을 말하며, '말(vāda)'은 그것을 사실인 것처럼, 진실인 것처럼 알리고자 하는 자의 그러한 알림을 일으키는 의도를 말한다. 그 거짓말로부터 '자제하고(saññatā)'는 물러나고 멀리했다는 뜻이다. '그리고(ca)'라는 단어는 결합의 의미이다.

เถยฺยาติ เถยฺยํ วุจฺจติ เถนภาโว, โจริกาย ปรสฺสหรณนฺติ อตฺโถ. อตฺถโต ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา เถยฺยํ. ตโต เถยฺยา สญฺญตา, อารกาติ วา สมฺพนฺโธ.

'도둑질(theyya)'이란 도둑의 상태를 말하며, 도둑질로 타인의 것을 빼앗는 것을 의미한다. 실질적으로는 타인이 소유한 물건에 대해 타인의 소유물이라는 인식을 가지고 그것을 취하려는 공격을 일으키는 도둑질의 의도가 도둑질이다. 그 도둑질로부터 '자제하고'는 (앞 문장과) 연결된다.

อติจาราติ อติจฺจ จาโร อติจาโร, โลกมริยาทํ อติกฺกมิตฺวา อคมนียฏฺฐาเน กามวเสน จาโร มิจฺฉาจาโรติ อตฺโถ. อคมนียฏฺฐานํ นาม – ปุริสานํ มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา [Pg.66] สารกฺขา สปริทณฺฑาติ ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา กมฺมการี จ ภริยา ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อญฺญปุริสา อคมนียฏฺฐานํ, อิทเมว อิธ อธิปฺเปตํ. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อติจาโร. ตสฺมา อติจารา.

'범함(aticāra)'이란 한계를 넘어 행하는 것이 범함(aticāra)이며, 세상의 도덕적 한계를 넘어 가서는 안 될 대상에 대해 욕탐으로 행하는 사음(micchācāra)을 의미한다. 가서는 안 될 대상이란, 남성들의 경우 어머니가 보호하는 여성, 아버지가 보호하는 여성, 부모가 보호하는 여성, 형제가 보호하는 여성, 자매가 보호하는 여성, 친척이 보호하는 여성, 가문이 보호하는 여성, 법이 보호하는 여성, 약혼한 여성, 형벌이 따르는 여성 등 열 가지와, 돈으로 산 아내, 함께 살기로 한 아내, 재물을 위해 사는 아내, 옷을 위해 사는 아내, 물그릇에 손을 담가 서약한 아내, 짐을 내려놓고 함께 사는 아내, 하녀이자 아내인 경우, 일꾼이자 아내인 경우, 포로로 잡혀온 아내, 일시적인 아내 등 열 가지를 합한 스무 가지 여인을 말한다. 여인들의 경우, 보호받는 자와 형벌이 따르는 자 두 부류와 돈으로 산 여인 등 열 부류를 합한 열두 부류는 다른 남성이 가서는 안 될 대상이며, 여기서는 이것을 뜻한다. 특징적으로는 사악한 법에 대한 의도로 몸의 문을 통해 일어나는, 가서는 안 될 대상을 침범하는 의도가 범함이다. 그러한 범함으로부터 (멀리했다는 뜻이다).

มชฺชปานาติ มชฺชํ วุจฺจติมทนียฏฺเฐน สุรา จ เมรยญฺจ, ปิวนฺติ เตนาติ ปานํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ. ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย มชฺชสงฺขาตํ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนิยสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจเภทํ สุรํ วา, ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจเภทํ เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, สา เจตนา มชฺชปานํ. ตสฺมา มชฺชปานา อารกา วิรตา.

'음주(majjapāna)'에서 '술(majja)'이란 취하게 하는 성질 때문에 수라(surā)와 메라이야(meraya)를 말하며, 그것을 마시는 것이 마심(pāna)이니, 술을 마시는 것이 음주이다. 어떤 파계의 의도로, 술이라고 불리는 다섯 가지 수라(곡주, 과자주, 밥주, 누룩주, 혼합주)나 다섯 가지 메라이야(꽃술, 과일술, 꿀술, 설탕술, 혼합주)를 씨앗 단계에서부터 시작하여 풀 끝만큼이라도 마시는 그 의도가 음주이다. 그러한 음주로부터 멀리하고 물러났다.

๑๓๒. เอวํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทินา ปหาตพฺพธมฺมวเสน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ นิจฺจสีลํ ปุน สมาทาตพฺพตาวเสน เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺตี ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขิตพฺพปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาเสติ อตฺโถ. อถ วา ฌานาทโย สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทํ, ปญฺจ สีลงฺคานิ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ สิกฺขาปเท รตา อภิรตาติ ปญฺจสิกฺขาปเท รตา. อริยสจฺจาน โกวิทาติ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาเตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ กุสลา นิปุณา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจาติ อตฺโถ. โคตมสฺสาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน กิตฺเตติ. ยสสฺสิโนติ กิตฺติมโต, ปริวารวโต วา.

132. 이와 같이 '살생을 멀리하고' 등으로 버려야 할 법의 측면에서 나누어 설명된 상계(常戒)를 다시 받아 지녀야 할 측면에서 하나로 묶어 보여주며 '다섯 가지 학처에 즐거워하며'라고 말씀하셨다. 거기서 '학처(sikkhāpada)'란 배워야 할 항목(pada)이며, 학습의 부류라는 뜻이다. 또는 선정 등 모든 유익한 법들이 배워야 하기에 학습(sikkhā)이라 하며, 다섯 가지 계의 요소들 중 어느 한 요소라도 그러한 학습들의 토대가 된다는 의미에서 항목(pada)이라 하니, 학습의 항목이라 하여 학처이며, 이는 다섯 가지 계의 요소들이다. 그 다섯 가지 종류의 학처에 즐거워하고 기뻐하는 것이 '다섯 가지 학처에 즐거워하며'이다. '성스러운 진리들에 능숙한'은 철저한 앎, 버림, 실현, 닦음의 통찰을 통해 괴로움, 일어남, 소멸, 길이라는 네 가지 성스러운 진리에 대해 능숙하고 정통한 것, 즉 네 가지 진리를 꿰뚫어 안다는 의미이다. '고타마의'는 세존을 성씨로 칭송하는 것이다. '명성이 높은(yasassino)'은 명성이 있거나 권속이 많음을 의미한다.

๑๓๓. สาหนฺติ สา ยถาวุตฺตคุณา อหํ. สเกน สีเลนาติ อนุสฺสุกิตาทินา อตฺตโน สภาวสีเลน จ อุโปสถสีลาทิสมาทานสีเลน จ การณภูเตน. ตญฺหิ สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาย หิตสุขาวหตาย จ วิเสสโต ‘‘สก’’นฺติ วุจฺจติ. เตเนวาห –

133. ‘그녀인 나는’이란 앞에서 말한 공덕을 갖춘 나를 말한다. ‘자신의 계율로써’란 근심 없음 등의 자신의 타고난 덕성과 포살계 등을 수지한 계율을 원인으로 삼은 것이다. 그것은 중생들이 업의 주인임을 일깨우고 이익과 행복을 가져다주기 때문에 특별히 ‘자신의 것’이라 불린다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ตญฺหิ [Pg.67] ตสฺส สกํ โหติ, ตญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

ตญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๕);

“그것이야말로 그의 것이며, 그는 그것을 가지고 가리라. 그것은 그림자가 떠나지 않듯 그를 따르는 것이 되리라.” (상윳따 니까야 1.115)

ยสสา จ ยสสฺสินีติ ‘‘อุตฺตรา อุปาสิกา สีลาจารสมฺปนฺนา อนุสฺสุกี อมจฺฉรี อกฺโกธนา’’ติอาทินา ‘‘อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา’’ติอาทินา จ ยถาภูตคุณาธิคเตน ชลตเล เตเลน วิย สมนฺตโต ปตฺถเฏน กิตฺติสทฺเทน ยสสฺสินี กิตฺติมตี, เตน วา สีลคุเณน อิธ อธิคเตน ยสปริวาเรน ยสสฺสินี สมฺปนฺนปริวารา. อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺติ ยถูปจิตํ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจนุโภมิ. ยสฺส หิ ปุญฺญผลํ อนุภูยติ, ผลูปจาเรน ตํ ปุญฺญมฺปิ อนุภูยตีติ วุจฺจติ. อถ วา ปุถุชฺชนภาวโต สุจริตผลมฺปิ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ. สุขิตา จมฺหินามยาติ ทิพฺพสุเขน จ ผลสุเขน จ สุขิตา จมฺหิ ภวามิ, กายิกเจตสิกทุกฺขาภาวโต อนามยา อโรคา.

‘명성으로 명성을 떨치는’이란 ‘재가 신자 웃따라는 계행과 덕성을 갖추었으며, 근심이 없고 인색함이 없으며 화내지 않는다’는 등의 명성과 ‘성자의 과보를 얻어 가르침을 꿰뚫어 알았다’는 등의 명성을 의미한다. 사실 그대로의 공덕으로 얻어진 명성이 수면 위의 기름처럼 사방으로 퍼져 명망이 있는 것이며, 혹은 이곳에서 얻은 계율의 공덕과 명성(권속)으로 인해 권속을 잘 갖춘 것을 의미한다. ‘자신의 공덕을 누린다’는 것은 자신이 쌓은 바에 따라 자신의 공덕을 누리는 것을 말한다. 공덕의 과보를 누리는 것을 과보의 방편을 통해 ‘그 공덕을 누린다’고 하는 것이다. 또는 범부의 상태에서 행한 선행의 결과도 ‘공덕’이라 불린다. “비구들이여, 유익한 법들을 수지한 원인으로 이와 같이 공덕이 증장하느니라”고 말씀하신 바와 같다. ‘행복하고 병이 없도다’란 천상의 행복과 과보의 행복으로 행복해졌음을 의미하며, 신체적·정신적 고통이 없으므로 ‘병이 없음(무병)’이라 한다.

๑๓๖. มม จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘มม วจเนน จ วนฺเทยฺยาสิ, น ตว สภาเวเนวา’’ติ วนฺทนํ สมุจฺจิโนติ. อนจฺฉริยนฺติอาทินา อตฺตโน อริยสาวิกาภาวสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. ตํ ภควาติอาทิ สงฺคีติการวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

136. ‘나의(Mama ca)’에서 ‘ca’는 결합의 의미이다. 이를 통해 ‘나의 말로써 예배하라, 그대 자신의 본성으로만 하는 것이 아니라’는 예배의 결합을 나타낸다. ‘놀랍지 않은’ 등의 문구는 자신이 성스러운 제자임을 분명하게 드러내는 것이다. ‘그분 세존께서는’ 등의 구절은 결집자들의 말이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อุตฺตราวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

웃따라 위마나(웃따라 천궁 이야기)의 주해를 마친다.

๑๖. สิริมาวิมานวณฺณนา

16. 시리마 위마나(시리마 천궁 이야기)의 주해

ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ สิริมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน เหฏฺฐา อนนฺตรวตฺถุมฺหิ วุตฺตา สิริมา คณิกา โสตาปตฺติผลสฺส อธิคตตฺตา วิสฺสชฺชิตกิลิฏฺฐกมฺมนฺตา หุตฺวา สงฺฆสฺส อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. อาทิโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ อฏฺฐ ภิกฺขู เคหํ อาคจฺฉนฺติ. สา ‘‘สปฺปึ คณฺหถ ขีรํ คณฺหถา’’ติอาทีนิ วตฺวา เตสํ ปตฺเต ปูเรติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, เทวสิกํ โสฬสกหาปณปริพฺพเยน ปิณฺฑปาโต ทียติ. อเถกทิวสํ เอโก ภิกฺขุ ตสฺสา เคเห [Pg.68] อฏฺฐกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ติโยชนมตฺถเก เอกํ วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ สายํ เถรุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ ปุจฺฉึสุ, ‘‘อาวุโส, กหํ ภิกฺขํ คเหตฺวา อิธาคโตสี’’ติ? ‘‘สิริมาย อฏฺฐกภตฺตํ เม ภุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตํ มนาปํ กตฺวา เทติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตสฺสา ภตฺตํ วณฺเณตุํ, อติปณีตํ กตฺวา เทติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, ตสฺสา ปน เทยฺยธมฺมโตปิ ทสฺสนเมว อุตฺตริตรํ’’. สา หิ อิตฺถี เอวรูปา จ เอวรูปา จาติ ตสฺสา คุเณ กเถสิ.

‘준마들은 잘 길들여져 화려하게 장식되었고’라는 구절은 시리마 천궁 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 라자가하의 죽림 정사(벨루와나), 즉 가란다까니와빠에 머물고 계셨다. 그때 바로 이전 이야기에서 언급된 시리마라는 기녀가 예류과를 얻었기 때문에 부정한 생업을 버리고 승가에 여덟 명분의 식사(살라까밧따)를 공양하기 시작했다. 처음부터 계속해서 여덟 명의 비구들이 그녀의 집으로 갔다. 그녀는 “버터를 받으십시오, 우유를 받으십시오”라고 말하며 그들의 발우를 가득 채워주었다. 한 명이 받은 공양물이 세 명 혹은 네 명에게 충분할 정도였으며, 매일 16까하빠나를 들여 공양물을 올렸다. 그러던 어느 날, 한 비구가 그녀의 집에서 여덟 명분의 공양을 받고 3유순 떨어진 한 사원으로 갔다. 저녁 무렵 장로들을 시봉하는 자리에 앉아 있는 그에게 비구들이 물었다. “도반이여, 어디서 공양을 받고 이곳에 왔습니까?” “시리마가 주는 공양을 먹었습니다.” “그녀는 정성스럽게 보시합니까, 도반이여?” “그녀의 공양물은 이루 말할 수 없이 훌륭하여 매우 수승하게 베풉니다. 한 명이 받은 것이 세 명이나 네 명에게 충분합니다. 하지만 그녀의 보시물보다 그녀를 직접 보는 것이 훨씬 더 뛰어납니다.” 그는 그 여인이 이러저러한 모습이라고 그녀의 공덕을 이야기했다.

อเถโก ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา อทิสฺวาปิ สวเนเนว สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน วสฺสคฺคํ กเถตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ฐิติกํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว, อาวุโส, ตสฺมึ เคเห ตฺวํ สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา อฏฺฐกภตฺตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ตงฺขณญฺเญว ปตฺตจีวรมาทาย ปกฺกนฺโต ปาโตว อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สลากคฺคํ ปวิสิตฺวา ฐิโต สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ตสฺสา เคเห อฏฺฐกภตฺตํ ลภิ. โย ปน โส ภิกฺขุ หิยฺโย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ตสฺส คตเวลายเมวสฺสา สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ. ตสฺมา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺสา ทาสิโย อฏฺฐกภตฺตํ ลภิตุํ อาคเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาโรเจสุํ. สา คนฺตฺวา สหตฺถา ปตฺเต คเหตุํ วา นิสีทาเปตุํ วา อสกฺโกนฺตี ทาสิโย อาณาเปสิ ‘‘อมฺมา ปตฺเต คเหตฺวา อยฺเย นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ปตฺเต ปูเรตฺวา เทถา’’ติ. ตา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ ภิกฺขู ปเวเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ภตฺตสฺส ปตฺเต ปูเรตฺวา ตสฺสา อาโรจยึสุ. สา ‘‘มํ ปริคฺคเหตฺวา เนถ, อยฺเย วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาหิ ปริคฺคเหตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ นีตา เวธมาเนน สรีเรน ภิกฺขู วนฺทิ. โส ภิกฺขุ ตํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ ‘‘คิลานาย ตาว อยํ เอติสฺสา รูปโสภา, อโรคกาเล ปน สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตาย อิมิสฺสา กีทิสี รูปสมฺปตฺตี’’ติ. อถสฺส อเนกวสฺสโกฏิสนฺนิจิโต กิเลโส สมุทาจริ. โส อญฺญาณี หุตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต ปตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ปตฺตํ ปิธาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา จีวรกณฺณํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ. อถ นํ เอโก สหายโก ภิกฺขุ ยาจนฺโตปิ โภเชตุํ นาสกฺขิ, โส ฉินฺนภตฺโต อโหสิ.

그러자 한 비구가 그녀의 공덕에 대한 이야기를 듣고 보지도 못한 채 듣는 것만으로 애정을 품게 되었다. ‘내가 그곳에 가서 그녀를 보아야겠다’고 생각하고, 자신의 법랍을 말하고 그 비구에게 순번을 물어보았다. “도반이여, 내일 그 집에서 당신이 승가의 어른(상가테라)이 되어 여덟 명분의 공양을 받게 될 것입니다”라는 말을 듣고, 그 즉시 발우와 가사를 챙겨 떠났다. 다음 날 아침 동이 틀 때 공양 배급소(살라깍가)에 들어가 기다리다가 승가의 어른이 되어 그녀의 집에서 여덟 명분의 공양을 받게 되었다. 그런데 어제 공양을 먹고 떠났던 그 비구가 가버린 직후에 그녀의 몸에 병이 생겼다. 그래서 장신구들을 벗어두고 누워 있었다. 그때 그녀의 하녀들이 공양을 받으러 온 비구들을 보고 소식을 전했다. 그녀는 직접 손으로 발우를 받거나 비구들을 앉게 할 기력이 없어서 하녀들에게 명령했다. “얘들아, 발우를 받아서 스님들을 앉게 하고, 죽을 대접하고 음식을 올린 뒤에, 공양 시간이 되면 발우를 가득 채워 드려라.” 그녀들은 “예, 마님” 하고 비구들을 안으로 모셔 죽과 음식을 대접하고 공양 시간에 발우를 밥으로 가득 채운 뒤 그녀에게 알렸다. 그녀는 “나를 부축해서 데려가 다오, 스님들께 절을 올리겠다”고 말했고, 하녀들의 부축을 받아 비구들 곁으로 가서 떨리는 몸으로 절을 올렸다. 그 비구는 그녀를 보고 생각했다. ‘병든 상태에서도 그녀의 미모가 이정도인데, 병이 없고 온갖 장신구로 치장했을 때 이 여인의 아름다움은 어떠할까?’ 그러자 그에게 수억 년 동안 쌓여온 번뇌가 휘몰아쳤다. 그는 정신이 혼미해져 공양을 먹지도 못하고 발우를 들고 사원으로 돌아가 발우를 덮어 한곳에 두고 가사 자락을 펴고 누워버렸다. 한 도반 비구가 간곡히 권해도 식사를 하지 못했으니, 그는 공양을 끊은 상태가 되었다.

ตํ [Pg.69] ทิวสเมว สายนฺหสมเย สิริมา กาลมกาสิ. ราชา สตฺถุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา กาลมกาสี’’ติ. สตฺถา ตํ สุตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณิ ‘‘สิริมาย สรีรฌาปนกิจฺจํ นตฺถิ, อามกสุสาเน ตํ ยถา กากาทโย น ขาทนฺติ, ตถา นิปชฺชาเปตฺวา รกฺขาเปถา’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. ปฏิปาฏิยา ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา, จตุตฺเถ ทิวเส สรีรํ อุทฺธุมายิ, นวหิ วณมุเขหิ ปุฬวกา ปคฺฆรึสุ, สกลสรีรํ ภินฺนสาลิภตฺตจาฏิ วิย อโหสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ฐเปตฺวา เคหรกฺขณกทารเก สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อนาคจฺฉนฺตานํ อฏฺฐ กหาปณา ทณฺโฑ’’ติ. สตฺถุ สนฺติกญฺจ เปเสสิ ‘‘พุทฺธปฺปมุโข กิร สงฺโฆ สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อาคจฺฉตู’’ติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ ‘‘สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คมิสฺสามา’’ติ.

그날 바로 저녁 무렵에 시리마가 세상을 떠났다. 왕은 부처님께 "세존이시여, 지바카의 막내 여동생 시리마가 세상을 떠났습니다"라고 전갈을 보냈다. 부처님께서는 그 소식을 듣고 왕에게 전갈을 보내셨다. "시리마의 시신을 화장할 필요는 없으니, 시체를 버리는 공동묘지에서 까마귀 등이 먹지 못하게 하여 그대로 눕혀 지키게 하시오." 왕은 그대로 행했다. 순차적으로 3일이 지났고, 4일째 되는 날에 시신이 부풀어 오르고 아홉 개의 구멍에서 구더기들이 흘러나왔으며, 온몸이 깨진 쌀밥 그릇처럼 되었다. 왕은 성안에 "집을 지키는 아이들을 제외하고 시리마를 보러 오지 않는 자들에게는 8카하파나의 벌금을 물리겠다"고 북을 쳐서 알리게 했다. 그리고 부처님 처소로 전갈을 보내어 "부처님을 우두머리로 하는 승가가 시리마를 보기 위해 오시기를 청합니다"라고 청했다. 부처님께서는 비구들에게 "시리마를 보러 가자"고 알리셨다.

โสปิ ทหรภิกฺขุ จตฺตาโร ทิวเส กสฺสจิ วจนํ อคฺคเหตฺวา ฉินฺนภตฺโตว นิปชฺชิ. ปตฺเต ภตฺตํ ปูติกํ ชาตํ, ปตฺเต มลมฺปิ อุฏฺฐหิ. อถ โส สหายกภิกฺขุนา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาวุโส สตฺถา สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คจฺฉตี’’ติ วุจฺจมาโน ตถา ฉาตชฺฌตฺโตปิ ‘‘สิริมา’’ติ วุตฺตปเทเยว สหสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สตฺถา สิริมํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ตฺวมฺปิ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อาม คมิสฺสามี’’ติ ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เอกปสฺเส อฏฺฐาสิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ราชปริสาปิ อุปาสกปริสาปิ อุปาสิกาปริสาปิ เอเกกปสฺเส อฏฺฐํสุ.

그 젊은 비구도 4일 동안 누구의 말도 듣지 않고 음식을 끊은 채 누워 있었다. 발우 속의 밥은 부패했고, 발우에는 곰팡이까지 피었다. 그때 그 비구는 도반 비구가 다가와 "도반이여, 부처님께서 시리마를 보러 가신다네"라는 말을 듣자, 그렇게 굶주린 상태였음에도 '시리마'라는 말이 나오자마자 벌떡 일어나 "부처님께서 시리마를 보러 가시는가? 자네도 가겠는가?"라고 물었다. "예, 가겠습니다"라고 말하며 밥을 버리고 발우를 씻어 가방에 넣고 비구 승가와 함께 갔다. 부처님께서는 비구 승가에 둘러싸여 한쪽에 서 계셨고, 비구니 승가와 왕의 무리, 그리고 남녀 재가 신자들도 각각 한쪽에 섰다.

สตฺถา ราชานํ ปุจฺฉิ ‘‘กา เอสา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา นามา’’ติ. ‘‘สิริมา เอสา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ นคเร เภรึ จราเปหิ ‘‘สหสฺสํ ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ, เอโกปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา สตฺถุ อาโรเจสิ ‘‘น คณฺหนฺติ ภนฺเต’’ติ, เตน หิ มหาราช อคฺฆํ โอหาเปหีติ. ราชา ‘‘ปญฺจสตานิ ทตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา กญฺจิ คณฺหนกํ อทิสฺวา ‘‘อฑฺฒเตยฺยสตานิ, ทฺเวสตานิ, สตํ, ปญฺญาสํ, ปญฺจวีสติ, วีสติ กหาปเณ, ทส กหาปเณ, ปญฺจ กหาปเณ, เอกํ กหาปณํ, อฑฺฒํ, ปาทํ, มาสกํ, กากณิกํ [Pg.70] ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ‘‘มุธาปิ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ, ตถาปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา ‘‘มุธาปิ, ภนฺเต, คณฺหนฺโต นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, มหาชนสฺส ปิยมาตุคามํ, อิมสฺมึเยว นคเร สหสฺสํ ทตฺวา ปุพฺเพ เอกทิวสํ ลภึสุ, อิทานิ มุธาปิ คณฺหนฺโต นตฺถิ เอวรูปํ นาม รูปํ ขยวยปฺปตฺตํ อาหริเมหิ อลงฺกาเรหิ วิจิตฺตกตํ นวนฺนํ วณฺณมุขานํ วเสน อรุภูตํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ สมุสฺสิตํ นิจฺจาตุรํ เกวลํ พาลมหาชเนน พหุธา สงฺกปฺปิตตาย พหุสงฺกปฺปํ อทฺธุวํ อตฺตภาว’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

부처님께서 왕에게 "대왕이여, 이 여인은 누구입니까?"라고 물으셨다. 왕이 "세존이시여, 지바카의 막내 여동생 시리마라고 합니다"라고 대답했다. "이것이 시리마입니까?" "그렇습니다, 세존이시여." "그렇다면 성안에 '천 카하파나를 내고 시리마를 데려가라'고 북을 쳐서 알리시오." 왕은 그대로 시켰으나 "예"라거나 "하겠습니다"라고 말하는 사람이 아무도 없었다. 왕이 부처님께 "세존이시여, 아무도 가져가지 않습니다"라고 아뢰니, "그렇다면 대왕이여, 가격을 내리시오"라고 하셨다. 왕은 "오백 카하파나를 내고 가져가라"고 북을 쳤으나 가져가는 사람이 보이지 않자, "이백오십, 이백, 백, 오십, 이십오, 이십, 십, 오, 일 카하파나, 그리고 반, 4분의 1, 1마사카, 1카카니카를 내고 시리마를 가져가라"고 북을 치게 했고, 나중에는 "공짜로라도 가져가라"고 북을 치게 했다. 그래도 응하는 사람이 아무도 없었다. 왕은 "세존이시여, 공짜로도 가져가는 사람이 없습니다"라고 말했다. 부처님께서는 "비구들이여, 많은 사람에게 사랑받았던 여인을 보라. 이 성에서 전에는 천 카하파나를 내고 하루를 얻었으나, 지금은 공짜로도 가져가는 자가 없다. 이와 같은 신체는 명색일 뿐이며 사라지고 부서지기 마련이다. 장식들로 화려하게 꾸며졌으나 아홉 개의 구멍을 통해 상처투성이가 된 것일 뿐이며, 삼백 개의 뼈로 세워졌고 항상 병들고 오직 어리석은 자들에 의해 여러 가지로 상상된 것일 뿐이다. 많은 망상이 깃들어 있고 견고함이 없는 이 신체를 보라"고 하시며 다음 게송을 읊으셨다.

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตี’’ติ. (เถรคา. ๑๑๖๐) –

"화려하게 꾸며진 형상을 보라, 상처투성이 몸이 세워진 것을. 병들고 망상이 가득하며, 거기에는 견고함도 지속됨도 없도다."

คาถมาห. เทสนาปริโยสาเน สิริมาย ปฏิพทฺธจิตฺโต ภิกฺขุ วิคตฉนฺทราโค หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

설법이 끝났을 때, 시리마에게 마음이 묶여 있던 비구는 탐욕과 애착이 사라져 위빳사나를 닦아 아라한과에 이르렀고, 8만 4천의 중생들에게 법의 깨달음이 있었다.

เตน จ สมเยน สิริมา เทวกญฺญา อตฺตโน วิภวสมิทฺธึ โอโลเกตฺวา อาคตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน สรีรสมีเป ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ ภควนฺตํ ฐิตํ มหาชนกายญฺจ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ปญฺจหิ เทวกญฺญาสเตหิ ปริวุตา ปญฺจหิ รถสเตหิ ทิสฺสมานกายา อาคนฺตฺวา รถโต โอตริตฺวา สปริวารา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. โส ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อายสฺมา วงฺคีโส ตํ สิริมํ เทวธีตรํ –

그때 시리마 천녀는 자신의 풍요로운 성취를 살펴보고 자신이 온 곳을 되돌아보다가, 전생의 자기 시신 곁에 비구 승가에 둘러싸여 계신 부처님과 모여든 많은 사람을 보았다. 그녀는 500명의 천녀들에게 둘러싸여 500대의 수레를 타고 모습을 드러내며 나타나, 수레에서 내려 권속들과 함께 부처님께 절하고 합장한 채 섰다. 그때 존자 왕기사가 부처님 근처에 있었다. 그는 부처님께 "세존이시여, 제가 한 가지 질문을 드릴 지혜가 떠오릅니다"라고 말씀드렸다. 부처님께서는 "왕기사여, 그대에게 떠오른 것을 말하라"고 하셨다. 존자 왕기사는 그 시리마 천녀에게 다음과 같이 물었다.

๑๓๗.

137.

‘‘ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา, อโธมุขา อฆสิคมา พลี ชวา;

อภินิมฺมิตา ปญฺจรถาสตา จ เต, อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยา.

"그대의 말들은 최고의 장식으로 갖추어져 있고, 아래를 향해 허공을 날아가며 힘세고 빠릅니다. 신통으로 만들어진 그대의 오백 대 수레에는 마부가 모는 말들이 따르고 있군요."

๑๓๘.

138.

‘‘สา [Pg.71] ติฏฺฐสิ รถวเร อลงฺกตา,โอภาสยํ ชลมิว โชติ โปวโก;

ปุจฺฉามิ ตํ วรตนุ อโนมทสฺสเน,กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

"그대는 화려하게 장식된 훌륭한 수레에 서서 타오르는 불꽃처럼 빛을 발하고 있습니다. 아름다운 몸매와 빼어난 용모를 지닌 그대에게 묻노니, 어떤 이유로 이 비할 바 없는 부처님 곁으로 오게 되었습니까?"라고 물었다.

๑๓๗. ตตฺถ ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ ปรมํ อติวิย วิเสสโต อลงฺกตา, ปรเมหิ วา อุตฺตเมหิ ทิพฺเพหิ อสฺสาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, ปรมา วา อคฺคา เสฏฺฐา อาชานียา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา หยา อสฺสา เต ตว รเถ โยชิตา, ยุตฺตา วา เต รถสฺส จ อนุจฺฉวิกา, อญฺญมญฺญํ วา สทิสตาย ยุตฺตา สํสฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปรมอลงฺกตา’’ติ ปุริมสฺมึ ปกฺเข สนฺธึ อกตฺวา ทุติยสฺมึ ปกฺเข อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อโธมุขาติ เหฏฺฐามุขา. ยทิปิ เต ตทา ปกติยาว ฐิตา, เทวโลกโต โอโรหณวเสน ‘‘อโธมุขา’’ติ วุตฺตา. อฆสิคมาติ เวหาสํคมา. พลีติ พลวนฺโต. ชวาติ ชวนกา, พลวนฺโต เจว เวควนฺโต จาติ อตฺโถ. อภินิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญกมฺเมน นิมฺมิตา นิพฺพตฺตา. สยํ นิมฺมิตเมว วา สนฺธาย ‘‘อภินิมฺมิตา’’ติ วุตฺตํ นิมฺมานรติภาวโต สิริมาย เทวธีตาย. ปญฺจรถาสตาติ คาถาสุขตฺถํ ถการสฺส ทีฆํ ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ กตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺติอโลโป วา ทฏฺฐพฺโพ, ปญฺจ รถสตานีติ อตฺโถ. อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยาติ สารถีหิ โจทิตา วิย รเถสุ ยุตฺตา อิเม หยา ภทฺเท, เทวเต, ตํ อนุคจฺฉนฺติ. ‘‘สารถิอโจทิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สารถีหิ อโจทิตา เอว อนุคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘สารถิโจทิตา หยา’’ติ เอกํเยว วา ปทํ คาถาสุขตฺถํ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, สารถิโจทิตหยา ปญฺจ รถสตาติ โยชนา.

137. 해당 구절에서 'yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā(지극히 장식된 말들이 그대의 마차에 매여 있도다)'라는 문장의 해석은 다음과 같습니다. 'paramaṃ'은 매우 특별하게 장식되었다는 뜻이며, 혹은 지극히 수승한 천상의 말 장식들로 꾸며졌다는 뜻입니다. 또한 지극히 뛰어나고 수승하며 혈통 좋은(ājānīyā) 말들이 모든 장식으로 꾸며져 그대의 마차에 매여(yojitā) 있다는 의미입니다. 'yuttā'는 또한 마차에 적절하다는 뜻이거나, 서로 비슷하여 조화를 이룬다는 뜻이기도 합니다. 여기서 'paramaalaṅkatā'는 앞의 문맥에서는 연성(sandhi)을 하지 않은 상태로 보아야 하고, 뒤의 문맥에서는 격변화가 생략된 형태로 보아야 합니다. 'Adhomukhā'는 아래로 얼굴을 향하고 있다는 뜻입니다. 비록 그 말들이 그때는 평상시처럼 서 있었으나, 천상 세계에서 내려오는 과정이었기에 '아래를 향한 것'으로 표현되었습니다. 'Aghasigamā'는 허공을 날아가는 것을 뜻합니다. 'Balī'는 힘이 센 것을, 'Javā'는 속도가 빠른 것을 의미하므로, 힘과 속도를 모두 갖추었다는 뜻입니다. 'Abhinimmitā'는 그대의 복업(puññakamma)으로 만들어지고 생겨난 것을 뜻합니다. 또는 시리마(Sirimā) 천녀가 낙변화천(Nimmānarati)의 존재이기에 스스로 변화시켜 만든 것이라는 점을 염두에 두고 'abhinimmitā'라고 한 것입니다. 'Pañcarathāsatā'는 게송의 운율을 맞추기 위해 'tha'자를 길게 발음하고 성(gender)을 바꾼 것이며, 격변화가 생략된 것으로 보아 '오백 대의 마차'라는 뜻입니다. 'Anventi taṃ sārathicoditā hayā'는 '오, 선한 모습의 천녀여, 마부의 몰이를 받는 것처럼 마차에 매인 이 말들이 그대를 따르고 있구나'라는 뜻입니다. 어떤 이들은 'sārathiacoditā'라고 읽기도 하는데, 이는 '마부가 몰지 않아도 스스로 그대를 따른다'는 뜻입니다. 'sārathicoditā hayā' 전체를 하나의 단어로 보아 운율상 길게 발음한 것으로 보기도 하며, '마부에 의해 몰아지는 말들이 있는 오백 대의 마차'라고 해석할 수도 있습니다.

๑๓๘. สา ติฏฺฐสีติ สา ตฺวํ ติฏฺฐสิ. รถวเรติ รถุตฺตเม. อลงฺกตาติ สฏฺฐิสกฏภาเรหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตสรีรา. โอภาสยํ ชลมิว โชติ ปาวโกติ โอภาเสนฺตี โชติริว ชลนฺตี ปาวโก วิย จ ติฏฺฐสิ, สมนฺตโต โอภาเสนฺตี ชลนฺตี ติฏฺฐสีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โชตี’’ติ จ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกรูปานํ สาธารณนามํ. วรตนูติ อุตฺตมรูปธเร สพฺพงฺคโสภเน. ตโต เอว อโนมทสฺสเน [Pg.72] อลามกทสฺสเน, ทสฺสนีเย ปาสาทิเกติ อตฺโถ. กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมีติ กุโต นาม เทวกายโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปยิรุปาสนาย อุปคญฺฉิ อุปคตาสิ.

138. 'Sā tiṭṭhasi'는 '그대(천녀)가 서 있다'는 뜻입니다. 'Rathavare'는 '가장 뛰어난 마차에'라는 뜻입니다. 'Alaṅkatā'는 수레 60대 분량의 천상 장식물들로 몸을 단장했다는 의미입니다. 'Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako'는 등불이 빛나듯, 타오르는 불꽃이 빛나듯 서 있다는 뜻으로, 사방을 환하게 밝히며 찬란하게 서 있음을 말합니다. 'Joti'는 달, 해, 성좌, 별들의 형상을 통칭하는 이름입니다. 'Varatanū'는 가장 뛰어난 용모를 가진, 온몸이 아름다운 자를 뜻합니다. 그래서 'anomadassane'는 결점 없는 모습을 가진, 보기 드물게 아름답고 위엄 있는 자라는 뜻입니다. 'Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī'는 '어떤 천상 세계로부터 비할 데 없는 분이신 정등각자를 친견하기 위해 왔는가'라는 뜻입니다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตานํ อาวิกโรนฺตี –

이와 같이 방기사(Vaṅgīsa) 존자에게 질문을 받은 그 천녀는 자신의 정체를 밝히며 다음과 같이 말했습니다.

๑๓๙.

139.

‘‘กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรํ, นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตา;

ตสฺมา กายา อจฺฉรา กามวณฺณินี, อิธาคตา อนธิวรํ นมสฺสิตุ’’นฺติ. –

"감각적 즐거움의 정점에 이른 이들 중에서 최상이라고 일컬어지는, 스스로 원하는 것을 변화시켜 즐기는 천신들이 있습니다. 나는 그러한 천상 세계에서 온, 원하는 형상으로 변할 수 있는 천녀로서 비할 데 없는 분(부처님)께 경배드리기 위해 이곳에 왔습니다."

คาถมาห.

이와 같은 게송을 읊었습니다.

๑๓๙. ตตฺถ กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรนฺติ กามูปโภเคหิ อคฺคภาวํ ปตฺตานํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ ยํ เทวกายํ ยเสน โภคาทิวเสน จ อนุตฺตรนฺติ วทนฺติ, ตโต กายา. นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตาติ นิมฺมานรติเทวตา อตฺตนา ยถารุจิเต กาเม สยํ นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺตา อภิรมนฺติ. ตสฺมา กายาติ ตสฺมา นิมฺมานรติเทวนิกายา. กามวณฺณินีติ กามรูปธรา ยถิจฺฉิตรูปธารินี. อิธาคตาติ อิธ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก, อิมํ วา มนุสฺสโลกํ อาคตา.

139. 그중 'kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ'은 감각적 향유에 있어 최상의 상태에 도달한 타화자재천(Paranimmitavasavatti)의 천신들 중에서, 명성과 풍요로움 등에 있어 비할 데 없다고 일컬어지는 그 천상 세계로부터 왔다는 뜻입니다. 'Nimmāya nimmāya ramanti devatā'는 낙변화천(Nimmānarati)의 천신들이 자신이 원하는 감각적 대상을 스스로 변화시켜 만들어서 즐기고 놀며 기뻐한다는 뜻입니다. 'Tasmā kāyā'는 그 낙변화천의 무리로부터 왔다는 뜻입니다. 'Kāmavaṇṇinī'는 원하는 대로 용모를 바꿀 수 있는 능력을 가졌다는 뜻입니다. 'Idhāgatā'는 이곳 인간 세상에 왔다는 의미입니다.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน นิมฺมานรติเทวตาภาเว กถิเต ปุน เถโร ตสฺสา ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญกมฺมํ ลทฺธิญฺจ กถาเปตุกาโม –

이처럼 천녀가 자신이 낙변화천의 천녀임을 밝히자, 존자는 다시 그녀의 전생과 그곳에서 지은 복업, 그리고 그녀의 신념에 대해 말하게 하고자 다음과 같이 물었습니다.

๑๔๐.

140.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรีธ, เกนจฺฉสิ ตฺวํ อมิตยสา สุเขธิตา;

อิทฺธี จ เต อนธิวรา วิหงฺคมา, วณฺโณ จ เต ทส ทิสา วิโรจติ.

"그대는 이전에 이곳에서 어떤 선행을 닦았기에, 이토록 헤아릴 수 없는 영광을 누리며 행복 속에 살고 있습니까? 그대의 신통력은 비할 데 없이 수승하여 허공을 날아다니고, 그대의 광명은 열 군데의 모든 방향을 비추고 있습니다.

๑๔๑.

141.

‘‘เทเวหิ ตฺวํ ปริวุตา สกฺกตา จสิ,กุโต จุตา สุคติคตาสิ เทวเต;

กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ,อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

천신들에게 둘러싸여 존경을 받고 있는 천녀여, 그대는 어디서 죽어 이 선처(sugati)에 이르게 되었습니까? 누구의 가르침을 따라 수행하였는지 내게 말해 주십시오. 만약 그대가 부처님의 제자라면 말입니다."

๑๔๐. ตตฺถ [Pg.73] อาจรีติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, อุปจินีติ อตฺโถ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา อิมสฺมึ เทวตฺตภาเว. เกนจฺฉสีติ เกน ปุญฺญกมฺเมน อสฺสตฺถา อจฺฉสิ. ‘‘เกนาสิ ตฺว’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ. อมิตยสาติ น มิตยสา อนปฺปกปริวารา. สุเขธิตาติ สุเขน วฑฺฒิตา, สุปริพฺรูหิตทิพฺพสุขาติ อตฺโถ. อิทฺธีติ ทิพฺพานุภาโว. อนธิวราติ อธิกา วิสิฏฺฐา อญฺญา เอติสฺสา นตฺถีติ อนธิวรา, อติอุตฺตมาติ อตฺโถ. วิหงฺคมาติ เวหาสคามินี. ทส ทิสาติ ทสปิ ทิสา. วิโรจตีติ โอภาเสติ.

140. 게송에서 'ācarī'는 음을 길게 한 것으로, '쌓았다(닦았다)'는 뜻입니다. 'Idha'는 어조를 고르는 조사이거나, 혹은 '이 천녀의 몸으로서'라는 뜻입니다. 'Kenacchasi'는 '어떤 복업으로 안주하며 머물고 있는가'라는 뜻입니다. 어떤 판본에는 'kenāsi tvaṃ'이라고 되어 있습니다. 'Amitayasā'는 측량할 수 없는 명성과 수많은 권속을 가졌다는 뜻입니다. 'Sukhedhitā'는 행복 속에서 성장한, 즉 천상의 행복이 가득 채워진 상태를 의미합니다. 'Iddhī'는 천상의 위신력을 말합니다. 'Anadhivarā'는 자신보다 더 뛰어나거나 특별한 자가 없는, 즉 지극히 수승하다는 뜻입니다. 'Vihaṅgamā'는 허공을 날아가는 능력을 말합니다. 'Dasa disā'는 열 가지 모든 방향을 뜻하며, 'virocati'는 환하게 비춘다는 뜻입니다.

๑๔๑. ปริวุตา สกฺกตา จสีติ สมนฺตโต ปริวาริตา สมฺภาวิตา จ อสิ. กุโต จุตา สุคติคตาสีติ ปญฺจสุ คตีสุ กตรคติโต จุตา หุตฺวา สุคตึ อิมํ เทวคตึ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคตา อสิ. กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนินฺติ กสฺส นุ วา สตฺถุ สาสเน ปาวจเน โอวาทานุสาสนิสมฺปฏิจฺฉเนน ตฺวํ วจนกรา อสีติ โยชนา. กสฺส วา ตฺวํ สตฺถุ วจนกรา อนุสาสกสฺส อนุสิฏฺฐิยํ ปติฏฺฐาเนนาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน ตสฺสา ลทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุทฺเทสิกวเสน ‘‘อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ พุทฺธสาวิกาติ สพฺพมฺปิ เญยฺยธมฺมํ สยมฺภุญาเณน หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต พุทฺธตฺตา พุทฺธสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตาติ พุทฺธสาวิกา.

141. 'Parivutā sakkatā casi'는 사방이 권속들로 둘러싸여 찬탄받고 있다는 뜻입니다. 'Kuto cutā sugatigatāsi'는 다섯 가지 갈래(gati) 중 어느 곳에서 죽어 이 선처인 천상 세계에 수생하게 되었느냐는 질문입니다. 'Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ'은 '누구의 가르침과 훈계를 받아들여 그 말씀을 따르는 자가 되었는가'라는 뜻입니다. 혹은 '어떤 스승의 가르침에 머물며 그분의 제자가 되었는가'라고 해석할 수도 있습니다. 이처럼 존자는 직접적으로 지칭하지 않고 그녀의 믿음을 물은 뒤, 다시 '만약 부처님의 제자라면 내게 말해달라'며 명시적으로 질문했습니다. 여기서 'buddhasāvikā(부처님의 제자)'란, 모든 알아야 할 법(ñeyyadhamma)을 스스로 얻은 지혜(sayambhūñāṇa)로 손바닥 위의 아말라카 열매를 보듯 직접 깨달으신 부처님, 즉 세존의 법을 듣고 그 끝에 성자로 태어난 여제자를 의미합니다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถนฺตี เทวตา อิมา คาถา อภาสิ –

존자가 물은 내용에 답하며 천녀는 다음과 같은 게송들을 읊었습니다.

๑๔๒.

142.

‘‘นคนฺตเร นครวเร สุมาปิเต, ปริจาริกา ราชวรสฺส สิริมโต;

นจฺเจ คีเต ปรมสุสิกฺขิตา อหุํ, สิริมาติ มํ ราชคเห อเวทึสุ.

"산들 사이에 잘 세워진 수승한 도시(왕사성)에서, 나는 복덕 있는 왕의 시녀였습니다. 나는 춤과 노래에 매우 능숙하게 훈련되었으며, 왕사성 사람들은 나를 '시리마(Sirimā)'라고 불렀습니다.

๑๔๓.

143.

‘‘พุทฺโธ จ เม อิสินิสโภ วินายโก, อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธ สสฺสตํ, มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ.

성자 중의 소이시며 인도자이신 부처님께서 제게 괴로움의 발생(집제)과 그 무상함을 가르쳐 주셨습니다. 또한 형성되지 않은 것(무위), 괴로움의 영원한 소멸(멸제), 그리고 굽지 않고 곧으며 안온한 길인 이 도(道)를 일러주셨습니다.

๑๔๔.

144.

‘‘สุตฺวานหํ [Pg.74] อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนํ;

สีเลสฺวหํ ปรมสุสํวุตา อหุํ, ธมฺเม ฐิตา นรวรพุทฺธเทสิเต.

비할 데 없는 분이신 여래의 가르침인 불사(amata)의 경지와 무위의 법을 듣고, 나는 계율을 지극히 잘 수호하였습니다. 인중지존이신 부처님께서 설하신 법에 굳건히 머물렀습니다."

๑๔๕.

145.

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ;

ตตฺเถวหํ สมถสมาธิมาผุสึ, สาเยว เม ปรมนิยามตา อหุ.

나는 위대하신 여래께서 설하신 번뇌 없는 곳, 형성되지 않은 법(무위)을 알고서, 바로 그곳에서 사마타와 삼매를 얻었으니, 그것이 나에게 최상의 확신이 되었습니다.

๑๔๖.

146.

‘‘ลทฺธานหํ อมตวรํ วิเสสนํ, เอกํสิกา อภิสมเย วิเสสิย;

อสํสยา พหุชนปูชิตา อหํ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

나는 수승하고 뛰어난 불사(不死)를 얻었고, 깨달음에서 결정적인 통찰을 얻었습니다. 의심 없이 많은 사람들의 공경을 받으며, 나는 적지 않은 즐거움과 기쁨을 누립니다.

๑๔๗.

147.

‘‘เอวํ อหํ อมตทสมฺหิ เทวตา, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาวิกา;

ธมฺมทฺทสา ปฐมผเล ปติฏฺฐิตา, โสตาปนฺนา น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ.

이처럼 나는 불사를 본 천녀이며, 위대하신 여래의 여제자입니다. 법을 보아 첫 번째 과보(예류과)에 머물고 있으며, 성자의 흐름에 든 자(예류자)가 되어 다시는 악처에 떨어질 일이 없습니다.

๑๔๘.

148.

‘‘สา วนฺทิตุํ อนธิวรํ อุปาคมึ, ปาสาทิเก กุสลรเต จ ภิกฺขโว;

นมสฺสิตุํ สมณสมาคมํ สิวํ, สคารวา สิริมโต ธมฺมราชิโน.

나는 위대하신 분께 예배드리기 위해, 또한 청정한 즐거움에 머무는 비구들에게 왔습니다. 평화로운 사문들의 모임에 경배하며, 영광스러운 법의 왕께 공경을 표합니다.

๑๔๙.

149.

‘‘ทิสฺวา มุนึ มุทิตมนมฺหิ ปีณิตา, ตถาคตํ นรวรทมฺมสารถึ;

ตณฺหจฺฉิทํ กุสลรตํ วินายกํ, วนฺทามหํ ปรมหิตานุกมฺปก’’นฺติ.

성자를 뵙고 내 마음은 기쁨으로 가득 찼으니, 길들여야 할 사람들을 이끄는 위대하신 여래, 갈애를 끊고 선법을 즐거워하시는 인도자, 최상의 이익을 위해 연민하시는 분께 예배드립니다.

๑๔๒. ตตฺถ นคนฺตเรติ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภารปณฺฑวคิชฺฌกูฏสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ, ยโต ตํ นครํ ‘‘คิริพฺพช’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.75]. นครวเรติ อุตฺตมนคเร, ราชคหํ สนฺธายาห. สุมาปิเตติ มหาโควินฺทปณฺฑิเตน วตฺถุวิชฺชาวิธินา สมฺมเทว นิเวสิเต. ปริจาริกาติ สํคีตปริจริยาย อุปฏฺฐายิกา. ราชวรสฺสาติ พิมฺพิสารมหาราชสฺส. สิริมโตติ เอตฺถ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺญํ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ สิริมา, ตสฺส สิริมโต. ปรมสุสิกฺขิตาติ อติวิย สมฺมเทว จ สิกฺขิตา. อหุนฺติ อโหสึ. อเวทึสูติ อญฺญาสุํ.

142. 거기서 'nagantareti'는 이시길리, 웨풀라, 웨바라, 판다와, 기자쿠타라고 불리는 다섯 산의 사이, 즉 그 한가운데를 의미하며, 그 때문에 그 성을 '기리바자'라 부릅니다. 'nagaravareti'는 수승한 성인 라자가하(왕사성)를 가리킵니다. 'sumāpiteti'는 지혜로운 재상 마하고윈다가 지기(地氣)의 기술에 따라 아주 잘 건설했다는 뜻입니다. 'paricārikāti'는 노래 등으로 시중을 드는 여종을 의미합니다. 'rājavarassāti'는 빔비사라 대왕을 의미합니다. 'sirimatoti'에 대해 'sirī'는 지혜와 복덕의 명칭이라고들 합니다. 혹은 복덕에 의해 생겨난 신체의 아름다움 등의 모든 성취가 공덕을 지은 자에게 의지하거나 의지되기에 'siri'라 불립니다. 그것을 가진 분이 'sirimā'이며 그분의(tassa sirimato)라는 뜻입니다. 'paramasusikkhitāti'는 매우 잘 교육받았다는 뜻입니다. 'ahunti'는 '있었다'는 뜻이고, 'avediṃsūti'는 '알았다'는 뜻입니다.

๑๔๓. อิสินิสโภติ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ. รถา โส อตฺตโน นิสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา เกนจิ ปริสฺสเยน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ภควา ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, ตสฺมา นิสโภ วิยาติ นิสโภ. สีลาทีนํ ธมฺมกฺขนฺธานํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธโวหาเรสุ เสกฺขาเสกฺขอิสีสุ นิสโภ, อิสีนํ วา นิสโภ, อิสิ จ โส นิสโภ จาติ วา อิสินิสโภ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโตติ วา วินายโก, สยมฺภูติ อตฺโถ.

143. 'Isinisabhoti'에서 소 백 마리의 우두머리는 usabha, 천 마리의 우두머리는 vasabha라 합니다. 혹은 소우리 백 개의 우두머리는 usabha, 천 개의 우두머리는 vasabha라 합니다. 모든 소 중에서 가장 뛰어나고 모든 위험을 견디며, 희고 아름답고 큰 짐을 질 수 있으며 수많은 벼락 소리에도 동요하지 않는 소를 nisabha라 합니다. 그 니사바 소가 자신의 힘으로 네 발로 땅을 짓누르며 어떤 위험에도 흔들림 없이 부동의 자세로 서 있듯이, 세존께서도 열 가지 여래의 힘을 갖추시고 네 가지 무소외의 발로 여덟 부류의 대중이라는 땅을 짓누르시며 세상의 어떤 적대자에게도 흔들림 없이 부동의 자리에 서 계십니다. 그러므로 니사바 소와 같기에 'nisabha'라 합니다. 계행 등의 법온을 구한다는 의미에서 'isi(성자)'라고 불리는 유학과 무학의 성자들 중 니사바와 같기에, 혹은 성자들 중의 니사바이며 성자이면서 니사바와 같기에 'isinisabho'라 합니다. 중생들을 길들이기에 'vināyako'이며, 그 위에 인도자가 없기에 'vināyako'입니다. 스스로 깨달으신 분(sayambhū)이라는 뜻입니다.

อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ สมุทยสจฺจสฺส จ ทุกฺขสจฺจสฺส จ อนิจฺจตํ วยธมฺมตํ อภาสิ. เตน ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตโน อภิสมยญาณสฺส ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ วา สมุทยสจฺจญฺจ ทุกฺขสจฺจญฺจ อนิจฺจตญฺจ. ตตฺถ สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจคฺคหเณน วิปสฺสนาย ภูมึ ทสฺเสติ, อนิจฺจตาคหเณน ตสฺสา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สงฺขารานญฺหิ อนิจฺจากาเร วิภาวิเต ทุกฺขากาโร อนตฺตากาโรปิ วิภาวิโตเยว โหติ ตํนิพนฺธนตฺตา [Pg.76] เตสํ. เตนาห ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตนฺติ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ, สพฺพกาลํ ตถภาเวน สสฺสตํ, สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธภาวโต ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวนฺติ อนฺตทฺวยปริวชฺชเนน กุฏิลภาวกรานํ มายาทีนํ กายวงฺกาทีนญฺจ ปหาเนน อกุฏิลํ, ตโต เอว อญฺชสํ, อสิวภาวกรานํ กามราคาทีนํ สมุจฺฉินฺทเนน สิวํ นิพฺพานํ. มคฺคนฺติ นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ ‘‘มคฺโค’’ติ ลทฺธนามํ อิทํ ตุมฺหากญฺจ มมญฺจ ปจฺจกฺขภูตํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาสงฺขาตํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา.

'adesayī samudayadukkhaniccatanti'는 집성제와 고성제의 무상함과 멸해가는 성질을 설하셨다는 뜻입니다. 이로써 '발생하는 성질을 가진 것은 무엇이든 소멸하는 성질을 가졌다'라고 자신의 깨달음의 지혜가 일어나는 양상을 보여줍니다. 혹은 집(集)과 고(苦)와 무상(無常)입니다. 여기서 집성제와 고성제를 언급하여 위빳사나의 토대를 보여주고, 무상을 언급하여 그 위빳사나의 진행 양상을 보여줍니다. 상카라의 무상한 양상이 밝혀지면 그것에 묶여 있기 때문에 괴로움과 무아의 양상도 저절로 밝혀지게 됩니다. 그래서 '무상한 것은 괴로움이며 괴로움인 것은 무아이다'라고 말씀하신 것입니다. 'asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti'는 어떤 조건으로도 형성되지 않았기에 무위(asaṅkhata)이며, 모든 시간 변함없기에 상주(sassata)입니다. 모든 윤회의 괴로움이 소멸한 상태이기에 고멸(dukkhanirodha)인 성스러운 진리를 나에게 설해주셨다는 연결입니다. 'maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti'는 양극단을 피함으로써 굽어짐을 만드는 기만 등과 몸의 굽음 등을 버렸기에 굽지 않은(akuṭila) 길이며, 그래서 바른 길(añjasa)입니다. 감각적 욕탐 등을 완전히 끊었기에 평화로운(siva) 열반입니다. 'magganti'는 열반을 원하는 자들이 찾는 것이기에, 혹은 번뇌를 죽이며 가기에 'maggo'라고 불립니다. 이것은 당신들과 나에게 분명하게 드러난 것이며, 괴로움의 소멸로 인도하는 수행인 성스러운 도를 나에게 설해주셨다는 연결입니다.

๑๔๔. สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส, สเทวเก โลเก อคฺคภาวโต อนธิวรสฺส, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อมตปทํ อสงฺขตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส เทสิตตฺตา, อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส ปฏิปชฺชนุปายตฺตา เกนจิปิ อสงฺขรณียตฺตา จ อมตปทํ อสงฺขตํ สาสนํ สทฺธมฺมํ อหํ สุตฺวานาติ. สีเลสฺวหนฺติ สีเลสุ นิปฺผาเทตพฺเพสุ อหํ. ปรมสุสํวุตาติ อติวิย สมฺมเทว สํวุตา. อหุนฺติ อโหสึ. ธมฺเม ฐิตาติ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

144. 'sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti'의 요약된 의미는 다음과 같습니다. 여래이시며 위가 없는 분이신 정등각자의, 불사의 장소인 무위의 열반을 지향하여 설해졌기에, 혹은 불사의 열반에 이르는 수단이며 형성될 수 없기에 불사의 무위인 가르침(정법)을 내가 들었다는 뜻입니다. 'sīlesvahanti'는 성취해야 할 계목들 안에서 내가, 'paramasusaṃvutāti'는 매우 아주 잘 단속되었다는 것이며, 'ahunti'는 '있었다'는 뜻입니다. 'dhamme ṭhitāti'는 수행의 법에 확립되었다는 뜻입니다.

๑๔๕. ญตฺวานาติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ชานิตฺวา. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ขเณ, ตสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. สมถสมาธิมาผุสินฺติ ปจฺจนีกธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน สมนโต วูปสมนโต ปรมตฺถสมถภูตํ โลกุตฺตรสมาธึ อาผุสึ อธิคจฺฉึ. ยทิปิ ยสฺมึ ขเณ นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมโย, ตสฺมึเยว ขเณ มคฺคสฺส ภาวนาภิสมโย, อารมฺมณปฏิเวธํ ปน ภาวนาปฏิเวธสฺเสว ปุริมสิทฺธิการณํ วิย กตฺวา ทสฺเสตุํ –

145. 'ñatvānāti'는 실현의 깨달음을 통해 알았다는 뜻입니다. 'tatthevāti'는 바로 그 순간에, 혹은 바로 그 존재에서라는 뜻입니다. 'samathasamādhimāphusinti'는 반대되는 법들을 근절함으로써 평온하게 하기에 궁극적 사마타가 된 출세간의 삼매를 얻었다는 뜻입니다. 비록 소멸을 실현하는 찰나에 도를 닦는 통찰이 동시에 일어날지라도, 대상의 관통을 수행의 관통의 선행 조건처럼 삼아 보여주기 위해 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ’’.

"나는 위대하신 여래께서 설하신 번뇌 없는 곳, 형성되지 않은 법을 알고서(samathasamādhimāphusiṃ)"라고 말씀하신 것입니다.

ตตฺเถวหํ ‘สมถสมาธิมาผุสิ’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐). ญตฺวานาติ วา สมานกาลวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ [Pg.77] ยถา ‘‘นิหนฺตฺวาน ตมํ สพฺพํ, อาทิจฺโจ นภมุคฺคโต’’ติ. สาเยวาติ ยา โลกุตฺตรสมาธิผุสนา ลทฺธา, สาเยว. ปรมนิยามตาติ ปรมา อุตฺตมา มคฺคนิยามตา.

바로 그 찰나에 사마타인 출세간의 삼매에 도달하였다는 것은 마치 "안근(눈)과 색경(형상)을 인연하여 안비니아(안식)가 일어난다"고 하는 것과 같다. 또는 '알고서(ñatvāna)'라는 표현은 열반을 대상으로 하는 것과 도(道)를 닦는 것이 동시적인 작용임을 나타내는 것으로 이해해야 하니, 마치 "태양이 모든 어둠을 물리치고 하늘로 솟아오른 것"과 같다. 'Sāyevā'는 얻어진 출세간의 삼매에 이르는 바로 그것을 말하며, 'Paramaniyāmatā'는 가장 높고 뛰어난 도의 확정된 상태(magganiyāmatā)를 의미한다.

๑๔๖. วิเสสนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ วิเสสกํ วิสิฏฺฐภาวสาธกํ. เอกํสิกาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอกํสคาหวตี รตนตฺตเย นิพฺพิจิกิจฺฉา. อภิสมเย วิเสสิยาติ สจฺจปฏิเวธวเสน วิเสสํ ปตฺวา. ‘‘วิเสสินี’’ติปิ ปฐนฺติ, อภิสมยเหตุ วิเสสวตีติ อตฺโถ. อสํสยาติ โสฬสวตฺถุกาย อฏฺฐวตฺถุกาย จ วิจิกิจฺฉาย ปหีนตฺตา อปคตสํสยา. ‘‘อสํสิยา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. พหุชนปูชิตาติ สุคตีหิ ปเรหิ ปตฺถนียคุณาติ อตฺโถ. ขิฑฺฑารตินฺติ ขิฑฺฑาภูตํ รตึ, อถ วา ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ ขิฑฺฑาวิหารญฺจ รติสุขญฺจ.

146. 'Visesana'는 범부들과 구별되는 수승한 상태를 이루는 것이다. 'Ekaṃsikā'는 "세존께서는 정등각자이시고, 법은 잘 설해졌으며, 승가는 잘 수행한다"라고 확신을 가져 삼보(세 가지 보배)에 대해 의심이 없는 상태이다. 'Abhisamaye visesiyā'는 진리를 꿰뚫어 앎(사성제 체득)으로써 특별한 경지에 도달했다는 뜻이다. 어떤 이들은 'Visesinī'라고도 읽는데, 이는 체득을 통해 특별함을 갖춘 것을 의미한다. 'Asaṃsayā'는 16가지 혹은 8가지 대상에 대한 의심이 제거되어 의심이 사라진 상태이다. 어떤 이들은 'Asaṃsiyā'라고 읽기도 한다. 'Bahujanapūjitā'는 선처(좋은 곳)에 태어난 다른 이들이 갈망할 만한 덕을 갖추었다는 뜻이다. 'Khiḍḍārati'는 유희와 같은 즐거움, 또는 유희와 즐거움, 유희하며 머무는 것과 즐거움의 행복을 의미한다.

๑๔๗. อมตทสมฺหีติ อมตทสา นิพฺพานทสฺสาวินี อมฺหิ. ธมฺมทฺทสาติ จตุสจฺจธมฺมํ ทิฏฺฐวตี. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาทิโต ปตฺตา. น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคตีติ น จ ปน เม อตฺถิ ทุคฺคติ อวินิปาตธมฺมตฺตา.

147. 'Amatadasamhī'는 불사의 열반을 보는 자가 되었다는 뜻이다. 'Dhammaddasā'는 사성제의 법을 본 자라는 뜻이다. 'Sotāpannā'는 성스러운 도의 흐름에 처음부터 도달한 자라는 뜻이다. 'Na ca pana matthi duggatī'는 (악처에) 떨어지지 않는 성질을 가졌기에 나에게는 더 이상 악처(duggati)가 없다는 뜻이다.

๑๔๘. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห. กุสลรเตติ กุสเล อนวชฺชธมฺเม นิพฺพาเน รเต. ภิกฺขโวติ ภิกฺขู นมสฺสิตุํ อุปาคมินฺติ โยชนา. สมณสมาคมํ สิวนฺติ สมณานํ สมิตปาปานํ พุทฺธพุทฺธสาวกานํ สิวญฺจ ธมฺมํ เขมํ สมาคมํ สงฺคมํ ปยิรุปาสิตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. สิริมโต ธมฺมราชิโนติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. สิริมติ ธมฺมราชินีติ อตฺโถ. เอวเมว จ เกจิ ปฐนฺติ.

148. 'Pāsādike'는 청정한 믿음을 불러일으키는 자들을 말한다. 'Kusalarate'는 유익하고 허물없는 법인 열반을 즐거워하는 자들을 뜻한다. 'Bhikkhavo'는 비구들을 예경하기 위해 다가갔다는 문장 연결(yojanā)이다. 'Samaṇasamāgamaṃ sivaṃ'은 악을 가라앉힌 사문들, 즉 부처님과 그 제자들의 모임과 평화롭고 안온한 법의 모임에 가까이 모셔 받들기 위해 다가갔다는 연결(sambandha)이다. 'Sirimato dhammarājino'는 처소격의 의미를 가진 소유격으로, 영광스러운 법왕(부처님)에게라는 뜻이다. 어떤 이들은 'Sirimati dhammarājini'라고 읽기도 한다.

๑๔๙. มุทิตมนมฺหีติ โมทิตมนา อมฺหิ. ปีณิตาติ ตุฏฺฐา, ปีติรสวเสน วา ติตฺตา. นรวรทมฺมสารถินฺติ นรวโร จ โส อคฺคปุคฺคลตฺตา, ทมฺมานํ ทเมตพฺพานํ เวเนยฺยานํ นิพฺพานาภิมุขํ สารณโต ทมฺมสารถิ จาติ นรวรทมฺมสารถิ, ตํ. ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ ปรเมน อุตฺตเมน หิเตน สพฺพสตฺตานํ อนุกมฺปกํ.

149. 'Muditamanamhī'는 기쁜 마음을 가진 자가 되었다는 뜻이다. 'Pīṇitā'는 만족한, 또는 희열의 맛으로 충만한 상태를 말한다. 'Naravaradammasārathi'는 최상의 인격자이시기에 '인간 중의 으뜸(naravara)'이시고, 길들여야 할 가르침을 받을 자들을 열반으로 인도하시기에 '길들여야 할 자들의 조어사(dammasārathi)'이신 분을 뜻하며, 곧 그분을 말한다. 'Paramahitānukampaka'는 지극히 높고 수승한 이익으로써 모든 중생을 가엽게 여기시는 분이라는 뜻이다.

เอวํ [Pg.78] สิริมา เทวธีตา อตฺตโน ลทฺธิปเวทนมุเขน รตนตฺตเย ปสาทํ ปเวเทตฺวา ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวโลกเมว คตา. ภควา ตเมว โอติณฺณวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ.

이와 같이 시리마 천녀는 자신의 견해를 밝힘으로써 삼보에 대한 청정한 믿음을 표하고, 세존과 비구 승가에 절하고 오른쪽으로 도는 예(padakkhiṇa)를 올린 뒤 천상 세계로 돌아갔다. 세존께서는 그 모임에서 일어난 일을 인연(aṭṭhuppatti)으로 삼아 법을 설하셨다. 설법이 끝날 때, 수행에 권태를 느끼던 비구가 아라한 과를 얻었고, 모인 대중에게도 그 설법은 유익한 것이 되었다.

สิริมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시리마 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났다.

๑๗. เกสการีวิมานวณฺณนา

17. 케사카리 천궁 이야기에 대한 설명.

อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ เกสการีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺติ. ตสฺมิญฺจ เคเห พฺราหฺมณสฺส ธีตา เกสการี นาม เคหทฺวารสมีเป มาตุ สีสโต อูกา คณฺหนฺตี เต ภิกฺขู คจฺฉนฺเต ทิสฺวา มาตรํ อาห ‘‘อมฺม, อิเม ปพฺพชิตา ปฐเมน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สุขุมาลา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูตา มญฺเญ, กสฺมา นุ โข อิเม อิมสฺมึเยว วเย ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ มาตา อาห ‘‘อตฺถิ, อมฺม, สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ, ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตสฺส อิเม ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตี’’ติ.

"이 아름답고 빛나는 천궁은..."으로 시작되는 것이 케사카리 천궁 이야기이다. 그 기원은 무엇인가? 세존께서 바라나시의 이시파타나 미가다야(녹야원)에 머물고 계셨다. 그때 많은 비구들이 오전에 가사를 수하고 발다라를 들고 탁발을 위해 바라나시 시내로 들어갔다. 그들은 어떤 바라문의 집 문 앞을 지나가고 있었다. 그 집에는 케사카리라는 이름의 바라문의 딸이 문 근처에서 어머니의 머리에서 이를 잡고 있었다. 그녀는 지나가는 비구들을 보고 어머니에게 말했다. "어머니, 저 출가자들은 젊음을 갖추었고 용모가 아름다우며 보기 좋고 청정하며 섬세한 분들인데, 어떤 재난이나 쇠퇴함에 눌리지도 않은 것 같습니다. 그런데 왜 이 젊은 나이에 출가하는 것일까요?" 그러자 어머니가 대답했다. "애야, 석가족의 아들로 석가족에서 출가하여 부처라 불리는 분이 세상에 나타나셨단다. 그분은 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋으며, 의미와 형식을 갖추고 완전히 원만하며 순결한 범행(청정행)을 드러내는 법을 설하신단다. 이분들은 그분의 법을 듣고 출가한 것이란다."

เตน จ สมเยน อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อญฺญตโร อุปาสโก ตาย วีถิยา คจฺฉนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห ‘‘เอตรหิ โข อุปาสก พหู กุลปุตฺตา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย สกฺยสมเย ปพฺพชนฺติ, เต กึ นุ โข อตฺถวสํ สมฺปสฺสนฺตา ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ สมฺปสฺสนฺตา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ [Pg.79] ตมตฺถํ วิตฺถารโต กเถสิ, ติณฺณญฺจ รตนานํ คุเณ ปกาเสสิ, ปญฺจนฺนํ สีลานํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ คุณานิสํสํ ปเวเทสิ. อถ พฺราหฺมณธีตา ตํ ‘‘กึ อมฺเหหิปิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตยา วุตฺเต คุณานิสํเส อธิคนฺตุํ สกฺกา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สพฺพสาธารณา อิเม ธมฺมา ภควตา ภาสิตา, กสฺมา น สกฺกา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สรณานิ จ สีลานิ จ อทาสิ. สา คหิตสรณา สมาทินฺนสีลา จ หุตฺวา ปุน อาห ‘‘กึ อิโต อุตฺตริ อญฺญมฺปิ กรณียํ อตฺถี’’ติ. โส ตสฺสา วิญฺญุภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สรีรสภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา กาเย วิราคํ อุปฺปาเทตฺวา อุปริ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย สํเวเชตฺวา วิปสฺสนามคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา คโต. สา เตน วุตฺตนยํ สพฺพํ มนสิ กตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร สมาหิตจิตฺตา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถาปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สตสหสฺสญฺจสฺสา อจฺฉราปริวาโร อโหสิ. ตํ สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ปมุทิตหทโย –

그 무렵에 성자의 과(果)를 얻고 부처님의 가르침을 잘 아는 어떤 우바새가 그 길을 가다가 그들의 이야기를 듣고 그 여인들에게 다가갔습니다. 그때 바라문 여인이 그에게 '우바새여, 지금 참으로 많은 명문가의 아들들이 막대한 재산과 많은 친족을 버리고 석가족 성자(부처님)의 가르침 안에서 출가하는데, 그들은 어떤 이익을 보았기에 출가하는 것입니까?'라고 물었습니다. 그 말을 듣고 우바새는 '감각적 욕망의 위험함과 출가의 공덕을 보았기 때문입니다'라고 말하고, 자신의 지혜의 힘에 따라 그 뜻을 상세히 설명하였으며, 삼보의 덕을 밝히고 오계의 현세적·내세적 공덕을 일러주었습니다. 그러자 바라문의 딸이 그에게 '우리도 귀의처와 계율에 머물면 당신이 말한 그 공덕을 얻을 수 있습니까?'라고 물었습니다. 그는 '이 법들은 세존께서 모든 이에게 공통되도록 설하신 것이니, 어찌 얻을 수 없겠습니까?'라고 말하며 그녀에게 귀의처와 계율을 주었습니다. 그녀는 귀의처를 받아들이고 계율을 수지한 후 다시 '이보다 더 위로 해야 할 다른 일이 있습니까?'라고 물었습니다. 그는 그녀의 총명함을 알아차리고 '그녀는 (성자의 도를 얻을) 의지처(upanissaya)를 갖추었구나'라고 여겨, 신체의 본질을 드러내는 32가지 신체 부위에 대한 명상법(kammaṭṭhāna)을 설하여 몸에 대한 탐욕을 멀리하게 하고, 나아가 무상함 등과 관련된 법문으로 수행에 힘쓰게 하며 위빳사나의 길을 가르쳐주고 떠났습니다. 그녀는 그가 가르쳐 준 방식을 모두 마음에 새겨 혐오스러운 것에 대한 마음 챙김으로 마음을 집중하고 위빳사나를 닦았으며, 의지처를 갖추었기에 머지않아 예류과(sotāpattiphala)에 머물게 되었습니다. 그 후 시간이 흘러 그녀는 목숨을 다한 뒤 신들의 왕인 삭까(제석천)의 시녀가 되어 태어났으며, 그녀에게는 십만의 천녀 권속이 생겼습니다. 신들의 왕 삭까는 그녀를 보고 경이롭고 놀라운 마음이 생겨 기쁜 마음으로—

๑๕๐.

150.

‘‘อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, เวฬุริยถมฺภํ สตตํ สุนิมฺมิตํ;

สุวณฺณรุกฺเขหิ สมนฺตโมตฺถตํ, ฐานํ มมํ กมฺมวิปากสมฺภวํ.

빛나고 아름다운 이 천상의 궁전(vimāna)은 청람석 기둥이 있고 항상 잘 지어져 있으며, 황금 나무들로 사방이 둘러싸여 있으니, 나의 선행의 업보로 생겨난 나의 처소입니다.

๑๕๑.

151.

‘‘ตตฺรูปปนฺนา ปุริมจฺฉรา อิมา, สตํ สหสฺสานิ สเกน กมฺมุนา;

ตุวํสิ อชฺฌุปคตา ยสสฺสินี, โอภาสยํ ติฏฺฐสิ ปุพฺพเทวตา.

저곳에서 각자의 업으로 태어난 이전의 천녀들이 십만 명이나 있는데, 명성을 갖춘 그대여, 그대는 그들 가까이 다가와 이전의 천녀들처럼 빛나며 서 있구나.

๑๕๒.

152.

‘‘สสี อธิคฺคยฺห ยถา วิโรจติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาคณํ;

ตเถว ตฺวํ อจฺฉราสงฺคณํ อิมํ, ททฺทลฺลมานา ยสสา วิโรจสิ.

마치 토끼 형상을 지닌 달이 별들의 무리를 압도하며 빛나듯이, 별들의 왕처럼 그대 또한 명성을 떨치며 이 천녀들의 무리 가운데서 찬란히 빛나고 있습니다.

๑๕๓.

153.

‘‘กุโต [Pg.80] นุ อาคมฺม อโนมทสฺสเน, อุปปนฺนา ตฺวํ ภวนํ มมํ อิทํ;

พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ. –

결점 없는 용모를 지닌 여인이여, 그대는 어디서 와서 나의 이 궁전에 태어났습니까? 제석천을 필두로 한 삼십삼천의 신들이 범천을 보듯, 우리 모두는 그대를 보는 것으로 만족할 줄 모릅니다.

จตูหิ คาถาหิ ตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

이 네 개의 게송으로써 그는 그녀가 지은 공덕에 대해 물었습니다.

๑๕๐. ตตฺถ อิทํ วิมานนฺติ ยสฺมึ วิมาเน สา เทวตา อุปฺปนฺนา, ตํ อตฺตโน วิมานํ สนฺธายาห. สตตนฺติ สพฺพกาลํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ โยชนา. สตตนฺติ วา สมฺมาตตํ, อติวิย วิตฺถิณฺณนฺติ อตฺโถ. สมนฺตโมตฺถตนฺติ สมนฺตโต อวตฺถตํ ฉาทิตํ. ฐานนฺติ วิมานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ กตปุญฺญาติ ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ กมฺมวิปากภาเวน สมฺภูตํ, กมฺมวิปาเกน วา สห สมฺภูตํ. มมนฺติ อิทํ มม ฐานํ มม กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ.

150. 그 게송에서 '이 궁전(idaṃ vimānaṃ)'이란 그 천녀가 태어난 그 궁전을 가리킵니다. '항상(satataṃ)'이란 모든 시간을 의미하며, '아름답고 빛나는'과 연결됩니다. 또는 '항상'이란 잘 펼쳐진, 즉 매우 넓다는 뜻입니다. '사방이 둘러싸인(samantamotthataṃ)'이란 사면이 덮여 있다는 뜻입니다. '처소(ṭhānaṃ)'는 바로 궁전을 가리키며, 공덕을 지은 이들이 머물기에 처소라 부릅니다. '업의 과보로 생겨난(kammavipākasambhavaṃ)'이란 선업의 과보로 나타난 것을 뜻합니다. '나의(mamaṃ)'라는 말은 '나의 처소'와 '나의 업의 과보로 생겨난 것'이라는 두 구절 모두에 연결됩니다.

๑๕๑. ตตฺรูปปนฺนาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺร ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วิมาเน อุปปนฺนาติ นิพฺพตฺตา ปเคว อุปฺปนฺนตฺตา ปุพฺพเทวตา อิมา ปุริมา อจฺฉราโย ปริมาณโต สตํ สหสฺสานิ. ตุวํสีติ ตฺวํ อสิ สเกน กมฺมุนา อชฺฌุปคตา อุปปนฺนา. ยสสฺสินีติ ปริวารสมฺปนฺนา, เตเนว สเกน กมฺมุนา กมฺมานุภาเวน โอภาสยนฺตี วิโรจมานา ติฏฺฐสีติ.

151. '거기에 태어난(tatrūpapannā)'이라는 게송의 요약된 뜻은 이러합니다. 앞서 말한 그 궁전에 태어난 이들은 먼저 태어났기에 '이전의 천신(pubbadevatā)'이라 불리며, 이들 이전의 천녀들은 그 수가 십만 명에 달합니다. '그대는 ~이다(tuvaṃsi)'란 그대가 자신의 업으로 인해 다가와 태어났다는 뜻입니다. '명성을 갖춘(yasassinī)'이란 권속을 갖추었음을 의미하며, 바로 그 자신의 업의 위신력으로 인해 찬란히 빛나며 서 있다는 뜻입니다.

๑๕๒. อิทานิ ตเมว โอภาสนํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘สสี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา สสลญฺฉนโยเคน ‘‘สสี’’ติ, นกฺขตฺเตหิ อธิกคุณตาย ‘‘นกฺขตฺตราชา’’ติ จ ลทฺธนาโม จนฺโท สพฺพํ ตารกาคณํ อธิคฺคยฺห อภิภวิตฺวา วิโรจติ วิราชติ, ตเถว ตฺวํ อิมํ อจฺฉรานํ เทวกญฺญานํ คณํ สมูหํ อตฺตโน ยสสา ททฺทลฺลมานา อติวิย วิชฺโชตมานา วิโรจสีติ. เอตฺถ จ ‘‘อิมา’’ติ ‘‘อิม’’นฺติ จ นิปาตมตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺว’’นฺติ ปฐนฺติ.

152. 이제 그 광채를 비유로써 설명하기 위해 '달(sasī)'이라는 게송을 읊었습니다. 그 뜻은 토끼 형상의 자국이 있어 '사시(sasī)'라 불리고, 별들보다 뛰어난 덕이 있어 '별들의 왕'이라 불리는 달이 모든 별무리를 압도하며 빛나듯이, 그대 또한 자신의 명성으로 이 천녀들의 무리 가운데서 매우 찬란하게 빛나고 있다는 것입니다. 여기서 '이들(imā)'과 '이(imaṃ)'는 어조사일 뿐입니다. 어떤 이들은 '별들의 왕이 별무리를 비추듯 그대 또한 그러하다'라고 읽기도 합니다.

๑๕๓. อิทานิ ตสฺสา เทวตาย ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กุโต นุ อาคมฺมา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กุโต นุ อาคมฺมาติ กุโต [Pg.81] นุ ภวโต กุโต นุ ปุญฺญกมฺมโต การณภูตโต อิทํ มม ภวนํ อาคมฺม ภทฺเท อโนมทสฺสเน สพฺพงฺคโสภเน ตฺวํ อุปปนฺนา อุปฺปตฺติคหณวเสน อุปคตา. ‘‘อโนมทสฺสเน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา พฺรหฺมานํ สหมฺปตึ สนงฺกุมารํ วา อุปคตํ สห อินฺเทนาติ สหินฺทกา ตาวตึสา เทวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนน น ตปฺปนฺติ, เอวํ ตว ทสฺสเนน มยํ สพฺเพ เทวา น ตปฺปามเสติ อตฺโถ.

153. 이제 그 천녀의 전생과 그곳에서 지은 공덕을 묻기 위해 '어디서 왔는가(kuto nu āgamma)'라는 게송을 읊었습니다. '어디서 왔는가'라는 것은 어떤 존재로부터, 혹은 원인이 된 어떤 선업으로부터 이 나의 궁전에 왔느냐는 뜻입니다. '결점 없는 용모의 여인이여'라는 것은 모든 신체 부위가 아름다운 여인을 뜻하며, 그대가 수태를 통해 이곳에 왔다는 의미입니다. '결점 없는 용모'라는 구절의 의미를 비유로 밝히기 위해 '제석천을 필두로 한 삼십삼천의 신들이 범천을 보듯, 우리 모두는 그대를 보는 것으로 만족하지 못한다'고 말한 것입니다. 그 뜻은 사함빠띠 범천이나 사낭꾸마라 범천이 나타났을 때 제석천과 함께하는 삼십삼천의 신들이 그를 보아도 싫증 내지 않듯이, 우리 모든 신들 역시 그대를 보는 것만으로는 만족할 수 없다는 것입니다.

เอวํ ปน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี –

이와 같이 신들의 왕 삭까가 묻자, 그 천녀는 그 의미를 밝히며 다음과 같이 말했습니다.

๑๕๔.

154.

‘‘ยเมตํ สกฺก อนุปุจฺฉเส มมํ, กุโต จุตา ตฺวํ อิธ อาคตาติ;

พาราณสี นาม ปุรตฺถิ กาสินํ, ตตฺถ อโหสึ ปุเร เกสการิกา.

삭까여, 당신께서 제가 어디서 죽어 이곳에 왔는지 물으신다면, 예전에 까시국의 동쪽에 바라나시라 불리는 성이 있었는데, 저는 그곳에서 머리카락을 다루는 여인이었습니다.

๑๕๕.

155.

‘‘พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานสา, สงฺเฆ จ เอกนฺตคตา อสํสยา;

อขณฺฑสิกฺขาปทา อาคตปฺผลา, สมฺโพธิธมฺเม นิยตา อนามยา’’ติ. –

저는 부처님과 가르침에 청정한 믿음을 가졌고, 승가에 대해서도 의심 없이 일념으로 귀의했습니다. 계율을 결점 없이 지켰고 도의 과를 얻었으며, 깨달음의 법에 확신을 가져 고통이 없었습니다.

คาถทฺวยมาห.

그녀는 이 두 개의 게송을 읊었습니다.

๑๕๔-๕. ตตฺถ ยเมตนฺติ ยํ เอตํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อนุปุจฺฉเสติ อนุกูลภาเวน ปุจฺฉสิ. มมนฺติ มํ. ปุรตฺถีติ ปุรํ อตฺถิ. กาสินนฺติ กาสิรฏฺฐสฺส. เกสการิกาติ ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน นามํ วทติ. พุทฺเธ จ ธมฺเม จาติอาทินา อตฺตโน ปุญฺญํ วิภาเวติ.

그 게송에서 'yametaṃ'이란 '이 질문'이라는 뜻이다. 'anupucchase'는 적절하게 묻는다는 의미이다. 'mamaṃ'은 나(케사카리라는 여종)를 말한다. 'puratthi'는 도성(puraṃ)이 있다는 뜻이다. 'kāsinanti'는 카시 왕국의(kāsiraṭṭhassa)라는 뜻이다. 'kesakārikā'라는 구절로 전생에서의 자신의 이름을 말하며, 'buddhe ca dhamme ca' 등의 구절로 자신의 공덕을 밝힌다.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ตํ ปุญฺญสมฺปตฺติญฺจ ทิพฺพสมฺปตฺติญฺจ อนุโมทมาโน –

다시 삭카(제석천)가 그 천녀의 그 공덕의 성취와 천상의 영화를 기뻐하며—

๑๕๖.

156.

‘‘ตนฺตฺยาภินนฺทามเส [Pg.82] สฺวาคตญฺจ เต,ธมฺเมน จ ตฺวํ ยสสา วิโรจสิ;

พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานเส,สงฺเฆ จ เอกนฺตคเต อสํสเย;

อขณฺฑสิกฺขาปเท อาคตปฺผเล,สมฺโพธิธมฺเม นิยเต อนามเย’’ติ. – อาห;

“우리는 그대의 그 성취를 기뻐하며 그대가 온 것을 환영하노라. 그대는 공덕에 따라 명성으로 빛나고 있구나. 부처님과 가르침에 마음이 맑고 깨끗하며, 승가에 대해 확고하여 의심이 없구나. 계율을 온전히 지켜 도달한 과보를 얻었으며, 깨달음의 법(보리분법)에서 결정되어 결함이 없구나.”라고 말하였다.

๑๕๖. ตตฺถ ตนฺตฺยาภินนฺทามเสติ ตํ เต ทุวิธมฺปิ สมฺปตฺตึ อภินนฺทาม อนุโมทาม. สฺวาคตญฺจ เตติ ตุยฺหญฺจ อิธาคมนํ สฺวาคตํ, อมฺหากํ ปีติโสมนสฺสสํวทฺธนเมว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

156. 그 게송에서 'tantyābhinandāmase'란 그대의 두 가지(공덕과 천상의 영화) 성취를 기뻐하고 찬탄한다는 뜻이다. 'svāgatañca te'란 그대가 이곳(우리 천상)에 온 것을 환영하며, 우리에게 기쁨과 즐거움을 더해준다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

ตํ ปน ปวตฺตึ สกฺโก เทวราชา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส กเถสิ, เถโร ภควโต นิเวเทสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

그러한 사연을 천신들의 왕 삭카가 존자 마하모갈라나 장로에게 말하였고, 장로는 세존께 보고하였다. 세존께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 신과 인간을 포함한 세상 사람들에게 유익하게 되었다.

เกสการีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

케사카리 천궁 이야기(Kesakārīvimāna)의 주석이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 파라마타디파니(Paramatthadīpanī)라 불리는 쿠다카 니까야(소부) 주석서인 비마나바투(천궁사) 주석 중에서,

สตฺตรสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมสฺส ปีฐวคฺคสฺส

열일곱 가지 이야기로 장엄된 첫 번째인 피타박가(Pīṭhavagga, 의자 품)의

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해설이 끝났다.

๒. จิตฺตลตาวคฺโค

2. 제2. 칫탈라타 품(Cittalatāvagga)

๑. ทาสิวิมานวณฺณนา

1. 1. 다시 천궁 이야기(Dāsivimānavaṇṇanā, 여종의 천궁 이야기)의 주석

ทุติยวคฺเค อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ ทาสิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ เชตวเน วิหรนฺเต สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อหํ, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ตทนุจฺฉวิกํ [Pg.83] ธมฺมกถํ กเถตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส ‘‘มยา, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. สฺเว ปฏฺฐาย อยฺยา มม เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ ภตฺตุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ทาสิยา ตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตตฺถ ตยา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปกติยาว สา สทฺธาสมฺปนฺนา ปุญฺญกามา สีลวตี, ตสฺมา ทิวเส ทิวเส กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปณีตํ อนฺนปานํ ปฏิยาเทตฺวา ภิกฺขูนํ นิสีทนฏฺฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ สุปริภณฺฑกํ กตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู อุปคเต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปทีเปหิ ปูเชตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสติ.

제2품에서 'api sakkova devindo'로 시작하는 것은 다시(여종) 천궁 이야기이다. 그 발생 배경(因緣)은 무엇인가? 세존께서 제타 숲에 머무실 때, 사밧티에 사는 어떤 우바새가 많은 우바새들과 함께 저녁때 사원에 가서 법을 듣고 대중이 물러나자 세존께 다가가서 “세존이시여, 오늘부터 저는 승가에 네 분의 정기적인 공양(niccabhatta)을 올리겠습니다.”라고 말씀드렸다. 그러자 세존께서는 그에게 합당한 법문을 하시고 돌려보내셨다. 그는 “존자시여, 제가 승가에 네 분의 정기 공양을 정했습니다. 내일부터 존자들께서는 저희 집으로 오십시오.”라고 공양 담당 비구에게 알리고 자신의 집으로 가서 여종에게 그 사실을 말하며 “그대는 그 공양을 올리는 일에 항상 방일하지 말고 정성을 다해야 한다.”라고 말했다. 그녀는 “알겠습니다.”라고 받아들였다. 그녀는 본래 신심이 깊고 공덕을 쌓기를 좋아하며 계율을 잘 지키는 이였다. 그래서 매일 아침 일찍 일어나 맛있는 음식과 음료를 준비하고 비구들이 앉을 장소를 잘 쓸고 닦아 향기롭게 꾸민 뒤 자리를 마련하고, 비구들이 오면 그곳에 앉게 하고 절을 올린 뒤 향, 꽃, 향연, 등불로 공양하고 정성껏 수발을 들었다.

อเถกทิวสํ ภิกฺขู กตภตฺตกิจฺเจ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, อิโต ชาติอาทิทุกฺขโต ปริมุตฺติ โหตี’’ติ. ภิกฺขู ตสฺสา สรณานิ จ ปญฺจ สีลานิ จ ทตฺวา กายสภาวํ ปกาเสตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร นิโยเชสุํ, อปเร อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถสุํ. สา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺตี อนฺตรนฺตรา โยนิโส มนสิกโรนฺตี เอกทิวสํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา ญาณสฺส จ ปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ วลฺลภา ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สฏฺฐิตูริยสหสฺเสหิ ปริจริยมานา อจฺฉราสตสหสฺสปริวุตา มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปมุทา โมทมานา สปริวารา อุยฺยานาทีสุ วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิสฺวา –

그러던 어느 날, 식사를 마친 비구들에게 다가가 절을 올리고 이와 같이 여쭈었다. “존자시여, 어떻게 해야 태어남 등의 괴로움에서 벗어날 수 있습니까?” 비구들은 그녀에게 삼귀의와 오계를 주고, 몸의 본질을 밝히며 혐오의 대상에 대한 마음챙김(paṭikūlamanasikāra)에 전념하게 하였으며, 다른 비구들은 무상함 등에 관한 법문을 하였다. 그녀는 16년 동안 계를 지키며 틈틈이 여리작의(yoniso manasikāra)를 하다가, 어느 날 법을 듣기에 적절한 때를 얻고 지혜가 성숙해져 위빳사나를 닦아 예류과(sotāpattiphala)를 증득했다. 그녀는 나중에 죽어서 천상 세계의 왕 삭카가 아끼는 시종이 되어 태어났다. 그녀는 6만 명의 악사들에 의해 연주되는 소리를 들으며, 10만 명의 천녀들에게 둘러싸여 거대한 천상의 영화를 누리며 크게 기뻐하며 권속들과 함께 정원 등을 노닐었다. 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식으로 그녀를 보고—

๑๕๗.

157.

‘‘อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“마치 아름다운 칫탈라타 정원의 천주 삭카처럼, 여인들의 무리에 둘러싸여 주위를 다니며 새벽별처럼 모든 방향을 비추고 있구나.”

๑๕๘.

158.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그대에게 이와 같은 용모가 생긴 것은 무엇 때문이며, 어떤 공덕으로 여기서 그대가 원하는 사랑스러운 모든 즐거움이 생겨나는가?”

๑๕๙.

159.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.84] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“대신통을 지닌 여신이여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이토록 빛나는 위신력을 지니게 되었으며, 그대의 용모가 모든 방향을 비추는가?”라고 물었다.

๑๖๐.

160.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 여신은 기쁜 마음으로 모갈라나 존자에게 질문을 받고, 질문받은 문제에 대해 이 업의 과보가 무엇인지 답하였다.”

๑๖๑.

161.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อโหสึ ปรเปสฺสิยา กุเล.

“저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 다른 사람의 집에서 일을 돕는 여종이었습니다.”

๑๖๒.

162.

‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโน.

“지혜로우시고 명성이 높으신 고타마 부처님의 우바새로서, 그러한 가르침 안에서 저는 정진하였습니다.”

๑๖๓.

163.

‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ;

สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว.

“설령 이 몸이 부서지더라도 여기에는 흔들림이 없었습니다. 오계는 안온하고 상서로운 길입니다.”

๑๖๔.

164.

‘‘อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา.

“가시도 없고 험하지도 않은, 성자들이 밝히신 곧은 길입니다. 정진의 결과를 보십시오. 여종이었던 저도 이와 같이 도달하였습니다.”

๑๖๕.

165.

‘‘อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโน;

สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม.

“저는 지배자이신 삭카 왕의 부름을 받는 시종이며, 6만 명의 악사들이 저를 깨워줍니다.”

๑๖๖.

166.

‘‘อาลมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย;

โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วีณาโมกฺขา จ นาริโย.

“알람바, 각각라, 비마, 사두와디, 상사야, 폭카라, 수팟사, 비나못카라는 이름의 여인들과,”

๑๖๗.

167.

‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา;

อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติ ทารุณี.

“난다, 수난다, 소나딘나, 수침히타, 알람부사, 미사케시, 뿐다리카와 다루니,”

๑๖๘.

168.

‘‘เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี;

เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา.

“에니팟사, 수팟사, 그리고 부드럽게 말하는 수밧다, 이들과 그 밖의 뛰어난 천녀들이 저를 깨워줍니다.”

๑๖๙.

169.

‘‘ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา;

หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส.

“그 여신들이 제때에 제게 다가와서 ‘자, 춤추고 노래합시다. 자, 즐겁게 해 드립시다’라고 말합니다.”

๑๗๐.

170.

‘‘นยิทํ [Pg.85] อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ;

อโสกํ นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ.

“이곳은 공덕을 쌓지 않은 이들을 위한 곳이 아니라 공덕을 쌓은 이들만을 위한 곳이니, 근심 없는 난다나(Nandana)와 신들의 아름다운 대삼림입니다.”

๑๗๑.

171.

‘‘สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ;

สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

“공덕을 쌓지 않은 이들에게는 이 세상에서도 저 세상에서도 행복이 없으며, 공덕을 쌓은 이들에게는 이 세상에서도 저 세상에서도 행복이 있습니다.”

๑๗๒.

172.

‘‘เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน’’ติ. – เทวตา วิสฺสชฺเชสิ;

“그러므로 (천상 세계의) 일원이 되기를 원하는 이들은 많은 선업을 쌓아야 합니다. 공덕을 쌓은 이들은 천상에서 즐거움을 갖추고 기뻐하기 때문입니다.”라고 여신이 대답하였다.

๑๕๗. ตตฺถ อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ อปิสทฺโท สมฺภาวนายํ, อิวสทฺโท อิการโลปํ กตฺวา วุตฺโต อุปมายํ, ตสฺมา ยถา นาม สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺโถ. สกฺกสมภาโว ติสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เกจิ ‘‘อปีติ นิปาตมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. จิตฺตลตาวเนติ จิตฺตาย นาม เทวธีตาย ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺเต, จิตฺตานํ วา วิจิตฺตปุปฺผผลาทิวิเสสยุตฺตานํ สนฺตานกวลฺลิอาทีนํ ตตฺถ เยภุยฺยตาย จิตฺตลตาวนนฺติ ลทฺธนาเม เทวุยฺยาเน.

157. 그 게송들 중에서, '아피 사꼬와 데윈도(api sakkova devindo)'라는 구절에서 '아피(api)'라는 단어는 '이(i)' 음절을 탈락시켜 비유(upamā)의 의미로 사용되었습니다. 그러므로 '마치 신들의 왕인 사카(Sakko)가 거니는 것과 같다'는 뜻입니다. 사카와 대등한 상태라고 한 것은 이 천녀의 권속들이 풍만함을 보여주기 위함입니다. 어떤 스승들은 '아피(api)'가 단지 어조를 고르는 불변사(nipātamatta)일 뿐이라고 말합니다. '짓따라따와나(Cittalatāvaneti)'에서 짓따(Cittā)라는 이름의 천녀가 지은 공덕의 위력으로 생겨났거나, 혹은 그곳에 매우 다채로운 꽃과 과일 등이 특징인 산따나까(santānakavalli) 덩굴 등이 풍부하기 때문에 '다채로운 덩굴 정원(Cittalatāvana)'이라는 이름을 얻은 천상의 정원을 말합니다.

๑๖๑. ปรเปสฺสิยาติ ปเรสํ กุเล ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ เปสนิยา, ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการีติ อตฺโถ.

161. '빠라뻬시야(parapesiyā)'란 타인의 집에서 이런저런 의무적인 일에 부림을 당하는 자, 즉 타인의 시중드는 일(veyyavaccakārī)을 하나도 빠짐없이 행하는 자라는 뜻입니다.

๑๖๒. ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโนติ ตสฺสา ทาสิยาปิ สมานาย ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต อุปาสิกา หุตฺวา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺติยา กมฺมฏฺฐานญฺจ มนสิ กโรนฺติยา มนสิการานุภาเวน เม มยฺหํ อุปฺปชฺชมาเน สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาเต อิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณสมฺปตฺติยา ตาทิโน สตฺถุ สาสเน ตปฺปริยาปนฺโนเยว สํกิเลสปกฺขโต นิกฺกมเนน ‘‘นิกฺกโม’’ติ ลทฺธนาโม สมฺมาวายาโม อาสิ อโหสิ อุปฺปชฺชิ.

162. '땃사 메 닉까모 아시, 사사네 땃사 따디노(tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino)'란, 그 하녀는 하녀였음에도 불구하고 다섯 가지 눈(pañca cakkhu)을 가지신 부처님, 즉 존귀하신 분의 여신도(upāsikā)가 되어 16년 동안 계율을 지키고 명상(kammaṭṭhāna)을 닦았습니다. 명상의 위력으로 그녀의 내면에서 37조도품(bodhipakkhiya-dhamma)이라 일컬어지는 가르침 안에서, 세상의 부침에 흔들리지 않는 특징을 갖추신 스승의 가르침에 포함된 것으로서, 오염원인 번뇌로부터 벗어나는 것이기에 '닉까마(nikkama, 출리)'라는 이름을 얻은 정정진(sammāvāyāmo)이 일어났다는 의미입니다.

๑๖๓-๔. ตสฺส ปน นิกฺกมสฺส ปุพฺพภาคสฺส ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนนฺติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ [Pg.86] – ยทิปิ เม อยํ กาโย ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, ตตฺถ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อเปกฺขํ อกโรนฺตี เอตฺถ เอตสฺมึ กมฺมฏฺฐานานุโยเค เนว อตฺถิ, เม วีริยสฺส สณฺฐนํ สิถิลีกรณนฺติ วีริยํ สมุตฺเตเชนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสินฺติ.

163-164. 그 정정진의 예비 단계에서의 수행 양상을 보여주기 위해 '내 몸이 부서져도 좋으니, 여기 명상 수행에는 결코 멈춤이 없으리라'고 설해졌습니다. 그 뜻은 '비록 내 이 몸이 부서지고 멸망할지라도, 그 몸의 파멸에 대해 조금도 개의치 않고 이 명상 수행에 매진함에 있어 내 노력에 느슨함(sithilīkaraṇaṃ)이란 결코 없다'고 스스로의 정진(vīriya)을 북돋우며 위빳사나(vipassanā)를 부지런히 닦았다는 의미입니다.

อิทานิ ตถา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺตี –

이제 그와 같이 위빳사나를 부지런히 닦아 얻게 된 출세간의 공덕을 보여주기 위해 천녀는 다음과 같이 말했습니다.

‘‘สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว;

อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา’’ติ. – อาห;

'다섯 가지 계학의 길이요, 안온하고 길상하며, 가시도 없고 덤불도 없는, 성자들이 밝히신 곧은 길이니, 보라, 이와 같이 여인이 도달한 정진의 결과를'이라고 말했습니다.

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – โย นิจฺจสีลวเสน สมาทินฺนานํ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ สิกฺขาโกฏฺฐาสานํ อุปนิสฺสยภาเวน ลทฺธตฺตา เตสํ ปริปูริตตฺตา จ สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ สมฺพนฺธีภูโต, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน, ตสฺส สพฺพากาเรน โสตฺถิภาวสมฺปาทนโต สุนฺทรตฺถภาวโต จ โสวตฺถิโก โสตฺถิโก, สํกิเลสธมฺเมหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมปฺปตฺติเหตุตาย จ สิโว, ราคกณฺฏกาทีนํ อภาเวน อกณฺฏโก, กิเลสทิฏฺฐิทุจฺจริตคหนสมุจฺเฉทนโต อคหโน, สพฺพชิมฺหวงฺกกุฏิลภาวาปคมเหตุตาย อุชุ, พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ ปกาสิตตฺตา สพฺภิ ปเวทิโต อริยมคฺโค, ตํ ยถา เยน อุปายภูเตน อิตฺถิกา ทฺวงฺคุลพหลพุทฺธิกาปิ สมานา ปาปุณึ, ตสฺส นิกฺกมสฺส ยถาวุตฺตวีริยสฺส อิทํ ผลํ ปสฺสาติ สกฺกํ อาลปติ.

거기서 요약된 뜻은 다음과 같습니다. 항상 지켜온 5계라는 계율의 조각들을 잘 수지하고 완성함이 의지처가 되어 발생한 도(道, magga)는, 그 도가 일어난 자의 상속(santāna)에서 모든 측면의 안온함을 성취하고 수승한 이익이 되기에 '소왓띠꼬(sovatthiko, 안온한 것)'라 합니다. 번뇌라는 오염원으로부터 침범받지 않고 두려움 없는 상태에 이르게 하기에 '시워(sivo, 길상한 것)'이며, 탐욕 등의 가시가 없기에 '아깐따꼬(akaṇṭako, 가시 없는 것)'입니다. 번뇌·사견·악행이라는 밀림을 완전히 베어버렸기에 '아가하노(agahano, 숲의 덤불이 없는 것)'이고, 모든 굽어 있고 뒤틀린 결점들을 제거하기에 '우주(uju, 곧은 것)'입니다. 부처님과 같은 참된 분들에 의해 선포되었기에 '삽비 빠웨디또(sabbhi pavedito, 성자들이 밝히신 것)'인 성스러운 도(ariya maggo)에 대해, 손가락 두 마디 정도의 얕은 지혜를 가진 여인임에도 불구하고 어떠한 방편과 정진으로 도달하였는지, 그 정진(nikkama)의 결과를 보라고 제석천(Sakka)에게 건네는 말입니다.

๑๖๕. อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโนติ สยํวสีภาเวน วตฺตนโต, ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อตฺตโน วสํ อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ วา วสวตฺตี, ตสฺส วสวตฺติโน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อามนฺตนิกา อาลาปสลฺลาปโยคฺคา, กีฬนกาเล วา เตน อามนฺเตตพฺพา อมฺหิ, นิกฺกมสฺส วีริยสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อาตตวิตตาทิเภเทน ปญฺจ ตูริยงฺคานิ ทฺวาทสหิ ปาณิภาเคหิ เอกโต ปวชฺชมานานิ สฏฺฐิ โหนฺติ, ตานิ ปน สหสฺสมตฺตานิ ปยิรุปาสนวเสน อุปฏฺฐิตานิ สนฺธายาห ‘‘สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม’’ติ. ตตฺถ ปฏิโพธนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ปโพธนํ.

165. '아만따니까 라뇨미 사깟사 와사와띠노(āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino)'란, 스스로의 의지대로 다스린다는 의미에서 두 천상 세계에서 자신의 권능과 통치권을 행사하는 분, 즉 그 통치자이신 천신들의 왕 사카의 대화 상대(āmantanikā)이자 유희의 시간에 왕이 부르고 의논할 만한 천녀가 되었다는 것입니다. 정진의 결과를 보라는 연결입니다. 다섯 가지 악기 구성(tūriyaṅga)을 열두 가지 연주법으로 함께 연주하면 60가지가 되는데, 시중드는 것과 관련하여 수천 개에 달하는 그 악기들을 가리켜 '6만 개의 악기들이 나를 일깨운다(기쁘게 한다)'고 말했습니다. 여기서 '일깨움(paṭibodha)'이란 희열(pīti)과 행복(somanassa)을 깨우는 것을 뜻합니다.

๑๖๖-๘. อาลมฺโพติอาทิ [Pg.87] ตูริยวาทกานํ เทวปุตฺตานํ เอกเทสโต นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, ตูริยานํ ปเนตํ นามคฺคหณํ. วีณาโมกฺขาทิกา เทวธีตา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธมิหิตา, นามเมว วา เอตํ. มุทุวาทินีติ มุทุนาว วทตีติ มุทุวาทินี, มุทุกํ อติวิย วาทนสีลา, นามเมว วา. เสยฺยาเสติ เสยฺยตรา. อจฺฉรานนฺติ อจฺฉราสุ สงฺคีเต ปาสํสตรา. ปโพธิกาติ ปโพธนกรา.

166-168. '아람보(ālambo)' 등은 악기를 연주하는 천자들의 이름 중 일부라고들 하지만, 사실은 악기들의 이름입니다. 위나목카(Vīṇāmokkhā) 등은 천녀들의 이름입니다. '수찜히따(sucimhitā)'는 청정하다는 뜻이거나 혹은 천녀의 이름입니다. '무두와디니(muduvādinī)'는 아주 부드럽게 연주하는 자라는 뜻이거나 천녀의 이름입니다. '세이야세(seyyāse)'는 특히 칭송받는 자들이라는 뜻입니다. '앗차라낭(accharānaṃ)'은 천녀들 중에서 음악 연주에 있어 특히 찬탄받는 자들이라는 의미입니다. '빠보디까(pabodhikā)'는 희열을 깨우는 자들이라는 뜻입니다.

๑๖๙. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อภิภาสนฺตีติ อภิมุขา, อภิรตา วา หุตฺวา ภาสนฺติ. ยถา จ ภาสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส’’ติ วุตฺตํ.

169. '깔레나(kālena)'란 적절하고 합당한 때에라는 뜻입니다. '아비바산띠(abhibhāsanti)'란 (왕을) 향하여, 혹은 매우 즐거워하며 말한다는 뜻입니다. 그들이 어떻게 말하는지를 보여주기 위해 '자, 춤추고 노래하자, 자, 즐기자'라고 설해졌습니다.

๑๗๐. อิทนฺติ อิทํ มยา ลทฺธฏฺฐานํ. อโสกนฺติ อิฏฺฐกนฺตปิยมนาปานํเยว รูปาทีนํ สมฺภวโต วิโสกํ. ตโต เอว สพฺพกาลํ ปโมทสํวทฺธนโต นนฺทนํ. ติทสานํ มหาวนนฺติ ตาวตึสเทวานํ มหนฺตํ มหนียญฺจ อุยฺยานํ.

170. '이당(idaṃ)'은 제가 얻은 이 자리를 말합니다. '아소깡(asokaṃ)'이란 오직 원하고 즐겁고 마음에 드는 색(色) 등의 감각 대상들만이 존재하기에 슬픔이 없는 곳이라는 뜻입니다. 바로 그 슬픔 없음으로 인해 항상 기쁨이 충만하므로 '난다낭(nandanaṃ, 기쁨을 일으키는 곳)'이라 합니다. '띠다사낭 마하와낭(tidasānaṃ mahāvanaṃ)'은 삼십삼천(Tāvatiṃsa) 신들의 크고 존귀한 정원입니다.

๑๗๑. เอวรูปา ทิพฺพสมฺปตฺติ นาม ปุญฺญกมฺมวเสเนวาติ โอทิสฺสกนเยน วตฺวา ปนุ อโนทิสฺสกนเยน ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขํ อกตปุญฺญาน’’นฺติ คาถมาห.

171. 이러한 천상의 유복함은 오직 공덕의 힘으로만 이루어집니다. 이와 같이 특정한 대상을 지칭하여 말한 뒤, 다시 일반적인 방식으로 보여주기 위해 '공덕을 짓지 않은 자들에게는 행복이 없나니'라는 게송을 읊었습니다.

๑๗๒. ปุน อตฺตนา ลทฺธสฺส ทิพฺพฏฺฐานสฺส ปเรหิ สาธารณกามตาวเสน ธมฺมํ กเถนฺตี ‘‘เตสํ สหพฺยกามาน’’นฺติ โอสานคาถมาห. เตสนฺติ ตาวตึสเทวานํ. สหพฺยกามานนฺติ สหภาวํ อิจฺฉนฺเตหิ, กตฺตุอตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. สห วาติ ปวตฺตตีติ สหโว, ตสฺส ภาโว สหพฺยํ ยถา วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ.

172. 다시 자신이 얻은 천상의 처소를 다른 이들과 공유하고자 하는 마음으로 법을 설하며, '그들과 함께하기를 원하는 자들'이라는 마지막 게송을 읊었습니다. '떼상(tesaṃ)'은 삼십삼천 신들을 말합니다. '사하뱌까마낭(sahabyakāmānaṃ)'은 함께하기를 원하는 자들이라는 뜻이며, 여기서 '사하뱌(sahabya)'란 '사하바와(sahabhāva, 함께함)' 즉 동료가 됨을 의미합니다. 마치 정진하는 자의 상태를 '위리야(vīriya)'라고 하는 것과 같습니다.

เอวํ เถโร เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต ตสฺสา สปริวาราย ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 마하모갈라나 존자는 천녀가 자신의 공덕을 밝히자, 권속을 거느린 그녀에게 법을 설한 뒤 천상 세계에서 돌아와 그 일을 부처님께 보고하였습니다. 부처님께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨으며, 그 설법은 천신을 포함한 온 세상에 유익함이 되었습니다.

ทาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하녀의 천궁 이야기(Dāsivimānavaṇṇanā) 해설이 끝났습니다.

๒. ลขุมาวิมานวณฺณนา

2. 라쿠마 천궁 이야기(Lakhumāvimānavaṇṇanā) 해설

อภิกฺกนฺเตน [Pg.88] วณฺเณนาติ ลขุมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ พาราณสิยํ วิหรนฺเต เกวฏฺฏทฺวารํ นาม พาราณสินครสฺส เอกํ ทฺวารํ, ตสฺส อวิทูเร นิวิฏฺฐคาโมปิ ‘‘เกวฏฺฏทฺวาร’’นฺตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตตฺถ ลขุมา นาม เอกา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา เตน ทฺวาเรน ปวิสนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ เนตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวา เตเนว ปริจเยน สทฺธาย วฑฺฒมานาย อาสนสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ อาสนํ อุปเนติ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปติ. ยญฺจ โอทนกุมฺมาสฑากาทิ อตฺตโน เคเห วิชฺชติ, ตํ ภิกฺขูนํ เทติ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย สมาหิตา หุตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน มหติ วิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปโมทมานา วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉีติ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

“Abhikkantena vaṇṇenā”로 시작되는 이 비마나 스토리는 라쿠마 비마나(Lakhumāvimāna)에 관한 것이다. 그 배경은 무엇인가? 부처님께서 바라나시(Bārāṇasī)에 머무실 때, 바라나시 성의 케왓따 문(Kevaṭṭadvāra)이라 불리는 문이 하나 있었다. 그 문 근처에 형성된 마을도 ‘케왓따 문’ 마을로 알려져 있었다. 그 마을에 라쿠마라는 이름의 여인이 살았는데, 그녀는 믿음이 깊고 지혜가 뛰어났다. 그녀는 그 문을 통해 들어오는 비구 스님들을 뵙고 예배를 드린 뒤, 자신의 집으로 모셔 한 숟가락의 공양(kaṭacchubhikkhaṃ)을 올리곤 했다. 그러한 인연으로 믿음이 더욱 깊어지자 공양당(āsanasālaṃ)을 짓고, 그곳에 오신 스님들께 자리를 마련해 드리고 마실 물과 씻을 물을 공양하였다. 또한 자신의 집에 있는 밥과 보리 떡, 채소 등을 스님들께 보시하였다. 그녀는 스님들 곁에서 법을 듣고 삼귀의와 오계를 수지하여 마음의 안정을 얻었으며, 위빳사나 수행(vipassanākammaṭṭhānaṃ)을 익혀 부지런히 정진하였다. 수행의 토대가 갖추어진 덕분에 머지않아 예류과(sotāpattiphale)에 올랐다. 그녀는 훗날 목숨을 다하여 따와띵사(Tāvatiṃsa, 삼십삼천)의 거대한 궁전에 태어났으며, 천 명의 천녀들이 그녀를 시봉하였다. 그녀는 그곳에서 천상의 즐거움을 누리며 기쁘게 노닐었다. 존자 마하모갈라나가 천상을 유행하던 중 “Abhikkantena vaṇṇenā”로 시작되는 게송으로 그녀에게 물었으니, 그 전말은 앞서 설한 바와 같다.

๑๗๓.

173.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“천녀여, 뛰어난 용모로 모든 방향을 약초의 별(샛별)처럼 비추며 서 있는 당신은 누구입니까?”

๑๗๔.

174.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“무슨 인연으로 그와 같은 용모를 갖게 되었으며, 무슨 인연으로 이곳에서 당신의 공덕이 성취되었습니까? 당신의 마음에 드는 온갖 즐거움들이 생겨나는군요.”

๑๗๕.

175.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“대신통을 지닌 천녀여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 선업을 지었습니까? 무슨 인연으로 이처럼 빛나는 위신력을 갖게 되었으며, 그대의 광명이 모든 방향을 비춥니까?”

๑๗๖.

176.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 마하모갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 질문받은 바에 따라 이 과보를 가져온 업에 대해 설명하였다.”

๑๗๗.

177.

‘‘เกวฏฺฏทฺวารา [Pg.89] นิกฺขมฺม, อหุ มยฺหํ นิเวสนํ;

ตตฺถ สญฺจรมานานํ, สาวกานํ มเหสินํ.

“케왓따 문을 나가면 저의 집이 있었습니다. 그곳을 오가시는 위대한 성자의 제자분들께,”

๑๗๘.

178.

‘‘โอทนํ กุมฺมาสํ ฑากํ, โลณโสวีรกญฺจหํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“저는 밥과 보리 떡, 채소와 소금기 있는 신 음료(loṇasovīraka)를 정직한 분들께 청정한 마음으로 보시하였습니다.”

๑๗๙.

179.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“매달 14일과 15일, 그리고 8일과 특별한 시기(Pāṭihāriyapakkha)에 여덟 가지 요소를 갖춘(팔관재계),”

๑๘๐.

180.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

“포살을 지켰고 항상 계율을 잘 단속하였습니다. 이러한 절제와 나눔을 통해 저는 이 궁전에 살게 되었습니다.”

๑๘๑.

181.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

“살생을 삼가고 거짓말을 하지 않았으며, 도둑질과 간음과 술 마시는 것을 멀리하였습니다.”

๑๘๒.

182.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“오계에 기뻐하며 사성제에 밝은 자로서, 명성 높은 고따마 부처님의 여신도(우파시카)였습니다.”

๑๘๓.

183.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그러한 인연으로 제 용모가 이와 같으며... (중략) ... 제 광명이 모든 방향을 비춥니다.”

มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘ลขุมา นาม, ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย. ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

“존자시여, 저의 이름으로 부처님의 발에 머리 숙여 예배드려 주십시오. ‘존자시여, 라쿠마라는 우파시카가 부처님의 발에 머리 숙여 예배드립니다’라고 전해 주십시오. 존자시여, 부처님께서 저를 어떤 사문과(수행의 결과)에 대해 수기하신 것은 놀라운 일이 아닙니다. 부처님께서는 저를 일래과(sakadāgāmiphale)에 이른 자라고 수기하셨습니다.”

๑๗๗. ตตฺถ เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺมาติ เกวฏฺฏทฺวารโต นิกฺขมนฏฺฐาเน.

177. 여기서 ‘kevaṭṭadvārā nikkhamma’는 케왓따 문에서 나가는 곳이라는 의미이다.

๑๗๘. ฑากนฺติ ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากพฺยญฺชนํ. โลณโสวีรกนฺติ ธญฺญรสาทีหิ พหูหิ สมฺภาเรหิ สมฺปาเทตพฺพํ เอกํ ปานกํ. ‘‘อาจามกญฺชิกโลณูทก’’นฺติปิ วทนฺติ.

178. ‘ḍākaṃ’은 비름나물 등의 채소 반찬을 말한다. ‘loṇasovīrakaṃ’은 곡물 즙 등 여러 재료를 섞어 만든 음료의 일종이다. ‘밥물(ācāma), 가루물(kañjika), 소금물(loṇudaka)’이라고도 한다.

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวสาเน สา เถรสฺส ธมฺมเทสนาย สกทาคามิผลํ ปาปุณิ. เสสํ อุตฺตราวิธาเน วุตฺตนยานุสาเรน เอว เวทิตพฺพํ.

문답이 끝날 무렵, 그 천녀는 장로의 법문을 듣고 일래과에 이르렀다. 나머지 내용은 웃따라 비마나(Uttaravimāna)에서 설명한 방식에 따라 이해해야 한다.

ลขุมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

라쿠마 비마나 주석이 끝났다.

๓. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา

3. 아짜마다이야까 비마나(Ācāmadāyikāvimāna) 주석.

ปิณฺฑาย [Pg.90] เต จรนฺตสฺสาติ อาจามทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อญฺญตรํ กุลํ อหิวาตโรเคน อุปทฺทุตํ อโหสิ. ตตฺถ สพฺเพ ชนา มตา ฐเปตฺวา เอกํ อิตฺถึ. สา เคหํ เคหคตญฺจ สพฺพํ ธนธญฺญํ ฉฑฺเฑตฺวา มรณภยภีตา ภิตฺติฉิทฺเทน ปลาตา อนาถา หุตฺวา ปรเคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิปสฺเส วสติ. ตสฺมึ เคเห มนุสฺสา กรุณายนฺตา อุกฺขลิอาทีสุ อวสิฏฺฐํ ยาคุภตฺตอาจามาทึ ตสฺสา เทนฺติ. สา ตํ ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ.

“Piṇḍāya te carantassa”로 시작되는 이 비마나 스토리는 아짜마다이야까 비마나에 관한 것이다. 그 배경은 무엇인가? 부처님께서 라자가하(Rājagaha)의 가란다까니와빠 죽림정사에 머무실 때였다. 그때 라자가하의 어떤 가문에 역병(ahivātaroga)이 돌아, 한 여인만 남고 온 가족이 죽었다. 그녀는 집과 가산, 모든 곡식을 버려두고 죽음의 공포에 질려 벽 구멍으로 도망쳤다. 의지할 곳이 없어진 그녀는 다른 집의 뒷마당에 얹혀살게 되었다. 그 집 사람들은 그녀를 가엽게 여겨 솥에 남은 죽이나 밥물(ācāma) 등을 주었고, 그녀는 그것을 먹으며 연명하였다.

เตน จ สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐิโต ‘‘กํ นุ โข อหํ อชฺช อาหารปฏิคฺคหเณน อนุคฺคเหสฺสามิ, ทุคฺคติโต จ ทุกฺขโต จ โมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ อิตฺถึ อาสนฺนมรณํ นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ กโตกาสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยิ คเต อตฺตนา ลทฺธํ อาจามํ ทสฺสติ, เตเนว นิมฺมานรติเทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ, เอวํ นิรยูปปตฺติโต โมเจตฺวา หนฺทาหํ อิมิสฺสา สคฺคสมฺปตฺตึ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺสา นิเวสนฏฺฐานาภิมุโข คจฺฉติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท อญฺญาตกเวเสน อเนกรสํ อเนกสูปพฺยญฺชนํ ทิพฺพาหารํ อุปเนสิ. ตํ ญตฺวา เถโร ‘‘โกสิย, ตฺวํ กตกุสโล, กสฺมา เอวํ กโรสิ, มา ทุคฺคตานํ กปณานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปุรโต อฏฺฐาสิ.

그 무렵 존자 마하까사빠가 7일간의 니로다사마빳띠(멸진정)에서 깨어나, ‘오늘 내가 누구의 공양을 받아 그를 돕고, 비천함과 고통에서 벗어나게 해줄까?’라고 살피던 중 죽음이 임박하고 지옥에 떨어질 업이 발현되려 하는 그 여인을 보았다. ‘이 여인은 내가 가면 자신이 얻은 밥물을 내게 보시할 것이고, 그 공덕으로 님마나라띠(화락천)에 태어날 것이다. 그녀를 지옥의 고통에서 구해내고 천상의 행복을 선사하리라’라고 생각하였다. 그리하여 아침 일찍 가사를 갈아입고 발다루를 들어 그녀의 거처로 향했다. 그때 제석천(Sakka)이 신분을 숨기고 갖가지 맛있는 반찬이 곁들여진 천상의 음식을 공양하려 하였다. 장로는 이를 알아채고 “꼬시야(Kosiya)여, 그대는 이미 선업을 많이 지었거늘 왜 이러는가? 가난하고 불쌍한 이들의 공덕을 가로채지 마라”라고 거절한 뒤, 그 여인 앞에 섰다.

สา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว เถโร, อิมสฺส ทาตพฺพยุตฺตกํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อิธ นตฺถิ, อิทญฺจ กิลิฏฺฐภาชนคตํ ติณจุณฺณรชานุกิณฺณํ อโลณํ สีตลํ อปฺปรสํ อาจามกญฺชิยมตฺตํ เอทิสสฺส ทาตุํ น อุสฺสหามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห. เถโร เอกปทนิกฺเขปมตฺตํ อปสกฺกิตฺวา อฏฺฐาสิ. เคหวาสิโน มนุสฺสา ภิกฺขํ อุปเนสุํ, เถโร น สมฺปฏิจฺฉติ. สา ทุคฺคติตฺถี ‘‘มเมว อนุคฺคหตฺถาย อิธาคโต, มม สนฺตกเมว ปฏิคฺคเหตุกาโม’’ติ ญตฺวา ปสนฺนมานสา อาทรชาตา ตํ อาจามํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร ตสฺสา ปสาทสํวทฺธนตฺถํ [Pg.91] ภุญฺชนาการํ ทสฺเสสิ, มนุสฺสา อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ อาจามํ ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา โอนีตปตฺตปาณี อนุโมทนํ กตฺวา ตํ ทุคฺคติตฺถึ ‘‘ตฺวํ อิโต ตติเย อตฺตภาเว มม มาตา อโหสี’’ติ วตฺวา คโต. สา เตน เถเร อติปสาทญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสา รตฺติยา ปฐมยาเม กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา กาลกตภาวํ ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข อุปฺปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตาวตึเสสุ อทิสฺวา รตฺติยา มชฺฌิมยาเม อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต –

그 여인은 대덕을 뵙고 '이분은 큰 신통력을 지닌 대덕이신데, 이분께 드릴 만한 딱딱한 음식이나 부드러운 음식이 여기에는 없구나. 오직 더러운 그릇에 담긴, 풀 가루와 먼지가 섞이고 소금기조차 없으며 식어버린, 맛없는 숭늉뿐이니, 이런 분께 이것을 감히 드릴 수가 없구나.'라고 생각하고는 '지나가십시오'라고 말하였다. 대덕께서는 한 걸음 정도 물러나 멈춰 서셨다. 집안에 사는 사람들이 음식을 가져왔으나 대덕께서는 받지 않으셨다. 그 가난한 여인은 '이분께서 오직 나를 자비로이 여기시어 이곳에 오셨구나. 나의 것만을 받으려 하시는구나.'라고 알고서, 청정한 마음으로 공경심을 일으켜 그 숭늉을 대덕의 바루에 부어드렸다. 대덕께서는 그녀의 신심을 더욱 자라게 하기 위해 공양하시는 모습을 보여주셨고, 사람들은 자리를 마련해 드렸다. 대덕께서는 그곳에 앉으셔서 그 숭늉을 드시고 물을 마신 뒤, 바루에서 손을 떼고 축원을 해주시고는 그 가난한 여인에게 '그대는 지금으로부터 세 번째 전생에서 나의 어머니였다.'라고 말씀하시고 떠나셨다. 그녀는 그 말씀으로 대덕에 대해 커다란 신심을 일으켰고, 그날 밤 초경에 목숨을 다하여 낙변천의 신들과 한곳에 태어났다. 그때 천제 석제환인은 그녀가 죽었음을 알고 '어디에 태어났을까?'라고 살피다가, 삼십삼천에서 보이지 않자 밤의 중경에 존자 마하깟사빠에게 다가가 그녀가 태어난 곳을 물으며—

๑๘๕.

185.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

"탁발을 하러 다니시며, 침묵한 채 서 계시는 당신께; 가난하고 불쌍한 여인이, 남의 집 처마 아래 머물며."

๑๘๖.

186.

‘‘ยา เต อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กํ นุ สา ทิสตํ คตา’’ติ. –

"자신의 손으로 신심 가득히 숭늉을 올린 그 여인은; 인간의 몸을 버리고서, 어느 곳으로 갔습니까?"

ทฺเว คาถา อภาสิ.

두 게송을 읊었다.

๑๘๕. ตตฺถ ปิณฺฑายาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย. ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโตติ อิทํ ปิณฺฑาย จรณาการทสฺสนํ, อุทฺทิสฺส ติฏฺฐโตติ อตฺโถ. ทลิทฺทาติ ทุคฺคตา. กปณาติ วรากี. ‘‘ทลิทฺทา’’ติ อิมินา ตสฺสา โภคปาริชุญฺญํ ทสฺเสติ, ‘‘กปณา’’ติ อิมินา ญาติปาริชุญฺญํ. ปราคารํ อปสฺสิตาติ ปรเคหํ นิสฺสิตา, ปเรสํ ฆเร พหิปิฏฺฐิฉทนํ นิสฺสาย วสนฺตี.

185. 그 게송에서 'piṇḍāya'는 탁발을 위함이다. 'tuṇhībhūtassa tiṭṭhato'는 탁발하는 모습을 보여주는 것으로, '음식을 목적으로 서 있음'이라는 뜻이다. 'daliddā'는 가난한 자를 말한다. 'kapaṇā'는 가여운 자이다. 'daliddā'라는 말로 그녀의 재물이 궁핍함을 보여주고, 'kapaṇā'라는 말로 친지가 없음을 보여준다. 'parāgāraṃ apassitā'는 남의 집에 의지하여, 타인의 집 뒤편 처마를 의지해 살고 있음을 뜻한다.

๑๘๖. กํ นุ สา ทิสตํ คตาติ ฉสุ กามเทวโลเกสุ อุปฺปชฺชนวเสน กํ นาม ทิสํ คตา. อิติ สกฺโก ‘‘เถเรน ตถา กตานุคฺคหา อุฬาราย ทิพฺพสมฺปตฺติยา ภาคินี, น จ ทิสฺสตี’’ติ เหฏฺฐา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อปสฺสนฺโต สํสยาปนฺโน ปุจฺฉติ.

186. 'kaṃ nu sā disataṃ gatā'는 육욕천 중에서 태어난 인연에 따라 어느 곳으로 갔는가라는 뜻이다. 이처럼 석제환인은 '대덕께 이와 같이 자비로운 보살핌을 받은 그 가난한 여인은 수승한 천상의 복락을 누릴 텐데 보이지 않는구나'라며 아래의 두 천상에서 보이지 않자 의구심을 품고 묻는 것이다.

อถสฺส เถโร –

그러자 대덕께서는—

๑๘๗.

187.

‘‘ปิณฺฑาย เม จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

"탁발을 하러 다니며, 침묵한 채 서 있는 나에게; 가난하고 불쌍한 여인이, 남의 집 처마 아래 머물며."

๑๘๘.

188.

‘‘ยา [Pg.92] เม อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิปฺปมุตฺตา อิโต จุตา.

"자신의 손으로 신심 가득히 숭늉을 올린 그 여인은; 인간의 몸을 버리고 여기서 죽어, 고통에서 벗어났다오."

๑๘๙.

189.

‘‘นิมฺมานรติโน นาม, สนฺติ เทวา มหิทฺธิกา;

ตตฺถ สา สุขิตา นารี, โมทตาจามทายิกา’’ติ. –

"낙변천이라 불리는, 큰 신통력을 지닌 신들이 있다네; 그곳에서 그 행복한 여인은, 숭늉을 보시한 공덕으로 기뻐하고 있다오."

ปุจฺฉิตนิยาเมเนว ปฏิวจนํ เทนฺโต ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กเถสิ.

질문받은 그대로 답변하며 그녀가 태어난 곳을 말씀하셨다.

๑๘๘. ตตฺถ วิปฺปมุตฺตาติ ตโต มนุสฺสโทภคฺคิยโต ปรมการุญฺญวุตฺติโต วิปฺปมุตฺตา อปคตา.

188. 그 게송에서 'vippamuttā'는 인간의 불행과 매우 비참한 생활로부터 벗어나 떠났음을 의미한다.

๑๘๙. โมทตาจามทายิกาติ อาจามมตฺตทายิกา, สาปิ นาม ปญฺจเม กามสคฺเค ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทติ, ปสฺส ตาว เขตฺตสมฺปตฺติผลนฺติ ทสฺเสติ.

189. 'modatācāmadāyikā'는 숭늉만을 보시한 자라는 뜻이다. 그토록 가난한 여인조차 다섯 번째 욕계 하늘에서 천상의 복락을 누리며 기뻐하니, 보시를 받는 자(복전)가 수승함으로 인한 공덕의 결과를 보라는 뜻을 나타낸다.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ตํ โถเมนฺโต –

다시 석제환인은 그 보시의 큰 과보와 큰 이익에 대해 듣고, 그것을 찬탄하며 '아호 다낭' 등의 말을 하였다.

๑๙๐.

190.

‘‘อโห ทานํ วรากิยา, กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ;

ปราภเตน ทาเนน, อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณา.

"오, 가여운 여인의 보시여, 깟사빠 존자께 잘 드려졌도다; 구걸하여 얻은 보시물로도, 참으로 큰 보시가 성취되었구나."

๑๙๑.

191.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

"전륜성왕의 왕비가 되어, 모든 지체가 아름답고; 남편에게 사랑스러운 여인이라 할지라도; 이 숭늉 보시의 16분의 1에도 미치지 못하리."

๑๙๒.

192.

‘‘สุตํ นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

"수많은 황금 장신구와 말 백 마리, 노새 백 마리가 끄는 수레; 보석 귀걸이로 단장한 천 명의 처녀들이 있다 해도; 이 숭늉 보시의 16분의 1에도 미치지 못하리."

๑๙๓.

193.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มิตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคจฺฉนฺติ โสฬสึ.

"상아를 가진 백 마리의 히말라야 코끼리들; 황금 가슴띠를 두르고 황금 덮개를 씌운 코끼리들이라 해도; 이 숭늉 보시의 16분의 1에도 미치지 못하리."

๑๙๔.

194.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. – อาห;

"이 세상 네 대륙을 통치하는 제왕이 된다 할지라도; 이 숭늉 보시의 16분의 1에도 미치지 못하리라."라고 말하였다.

๑๙๐. ตตฺถ [Pg.93] อโหติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. วรากิยาติ กปณิยา. ปราภเตนาติ ปรโต อานีเตน, ปเรสํ ฆรโต อุจฺฉาจริยาย ลทฺเธนาติ อตฺโถ. ทาเนนาติ ทาตพฺเพน อาจามมตฺเตน เทยฺยธมฺเมน. อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณาติ ทกฺขิณา ทานํ อโห นิปฺผชฺชิตฺถ, อโห มหปฺผลา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา อหุวตฺถาติ อตฺโถ.

190. 그 게송에서 'aho'는 경탄을 나타내는 불변어이다. 'varākiyā'는 불쌍한 여인의 보시를 말한다. 'parābhatena'는 타인으로부터 가져온 것, 즉 남의 집에서 구걸하여 얻은 것이라는 뜻이다. 'dānenā'는 보시해야 할 숭늉만큼의 보시물을 말한다. 'ijjhittha vata dakkhiṇā'는 보시가 참으로 성취되었도다, 오 참으로 큰 과보와 큰 광채와 큰 위력이 있었구나라는 뜻이다.

๑๙๑. อิทานิ ‘‘อิตฺถิรตนาทีนิปิ ตสฺส ทานสฺส สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ น อุเปนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพงฺคกลฺยาณีติ ‘‘นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ เอวํ วุตฺเตหิ สพฺเพหิ องฺเคหิ การเณหิ, สพฺเพหิ วา องฺคปจฺจงฺเคหิ กลฺยาณี โสภนา สุนฺทรา. ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกาติ สามิกสฺส อลามกทสฺสนา สาติสยํ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอตสฺส เอตาย ทินฺนสฺส อาจามทานสฺส ผลํ โสฬสภาคํ กตฺวา ตโต เอกํ ภาคํ ปุน โสฬสภาคํ กตฺวา คหิตภาคสงฺขาตํ โสฬสึ กลํ จกฺกวตฺติรญฺโญ อิตฺถิรตนภาโวปิ นาคฺฆติ นานุโภติ น ปาปุณาติ. ‘‘สุวณฺณสฺส ปญฺจทสธรณํ นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘สตธรณ’’นฺติ อปเร.

191. 이제 '전륜왕의 여인보 등도 그 보시의 백 분의 일, 천 분의 일에도 미치지 못한다'는 것을 보여주기 위해 'yā mahesittaṃ kāreyya' 등이 설해졌다. 거기서 'sabbaṅgakalyāṇī'란 '너무 크지도 작지도 않고, 너무 여위지도 뚱뚱하지도 않으며, 너무 검지도 희지도 않아, 인간의 외모를 넘어섰으나 천상의 외모에는 미치지 않는' 이와 같이 언급된 모든 특징이나 혹은 모든 지체가 아름답고 훌륭한 여인을 말한다. 'bhattu cānomadassikā'는 남편에게 결점이 없는 모습으로 보이며 매우 아름답고 신심을 일으키게 한다는 뜻이다. 'Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ'은 이 여인이 올린 숭늉 보시의 과보를 16등분 하고, 그중 하나를 다시 16등분 하여 얻은 16분의 1 조각조차 전륜성왕의 여인보로서의 지위로도 미치지 못하고 감당할 수 없으며 도달할 수 없다는 의미이다. 어떤 스승들은 '황금 15다라나를 1닉카라고 한다'고 말하며, 다른 이들은 '100다라나'라고 한다.

๑๙๓. เหมวตาติ หิมวติ ชาตา, เหมวตชาติกา วา. เต หิ มหนฺตา ถามชวสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. อีสาทนฺตาติ รถีสาสทิสทนฺตา, โถกํเยว อวนตทนฺตาติ อตฺโถ. เตน วิสาลกทาฐีภาวํ นิวาเรติ. อุรูฬฺหวาติ ถามชวปรกฺกเมหิ พฺรูหนฺโต, มหนฺตํ ยุทฺธกิจฺจํ วหิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ. สุวณฺณกจฺฉาติ เหมมยคีเวยฺยกปฏิมุกฺกา. กจฺฉสีเสน หิ สพฺพํ หตฺถิโยคฺคํ วทติ. เหมกปฺปนวาสสาติ สุวณฺณขจิตคชตฺถรณกงฺกนาทิหตฺถาลงฺการสมฺปนฺนา.

193. ‘헤마와따(Hemavatā)’란 히말라야(Himavat)에서 태어났거나, 히말라야 태생의 코끼리 종류를 말한다. 그들은 참으로 거대하고 힘과 속도를 갖추고 있다. ‘이사단따(Īsādantā)’란 수레의 견인봉과 같은 엄니를 가진 것, 즉 엄니가 약간 아래로 굽은 것을 의미한다. 이 말로써 엄니가 넓게 벌어지거나 비정상적인 상태를 배제한다. ‘우룰하와(Urūḷhavā)’란 힘과 속도와 정진으로 자라나서 거대한 전투의 임무를 수행할 능력이 있다는 의미이다. ‘수완나깟차(Suvaṇṇakacchā)’란 황금으로 된 가슴 줄 등의 장식을 단 것을 말한다. ‘깟차(kacchā)’라는 말로 코끼리에게 적합한 모든 장구류를 일컫는다. ‘헤마깝빠나와사사(Hemakappanavāsasā)’란 황금이 수놓아진 코끼리 덮개와 팔찌 등의 장신구를 갖춘 것을 말한다.

๑๙๔. จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรนฺติ ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสริยํ. เตน สตฺตรตนสมุชฺชลํ สกลํ จกฺกวตฺติสิรึ วทติ. ยํ ปเนตฺถ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

194. ‘네 섬의 주인(Catunnamapi dīpānaṃ issaraṃ)’이란 이천 개의 작은 섬들을 거느린 잠부디파 등의 네 큰 섬에 대한 통치권을 말한다. 이 말로써 일곱 가지 보석으로 빛나는 전륜성왕의 모든 영광을 말한다. 여기에 언급되지 않은 내용은 앞서 설명한 방식과 같다.

อิธ [Pg.94] สกฺเกน เทวราเชน อตฺตนา จ วุตฺตํ สพฺพํ อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

여기서 천주 사까와 자신이 나눈 모든 대화를 존자 마하깟사빠가 부처님께 고하였다. 부처님께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 상세하게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다.

อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아짜마다야까 비만(Ācāmadāyikāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๔. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา

4. 짠달리 비만(Caṇḍālivimāna)에 대한 설명

จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานีติ จณฺฑาลิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรนฺโต ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส ตสฺมึเยว นคเร จณฺฑาลาวสเถ วสนฺตึ เอกํ มหลฺลิกํ จณฺฑาลึ ขีณายุกํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ อุปฏฺฐิตํ. โส มหากรุณาย สมุสฺสาหิตมานโส ‘‘สคฺคสํวตฺตนิกํ กมฺมํ กาเรตฺวา เตนสฺสา นิรยูปปตฺตึ นิเสเธตฺวา สคฺเค ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. เตน จ สมเยน สา จณฺฑาลี ทณฺฑํ โอลุพฺภ นครโต นิกฺขมนฺตี ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อภิมุขี หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ตสฺสา คมนํ นิวาเรนฺโต วิย ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตสฺสา จ อายุปริกฺขยํ ภควโต วนฺทนาย ตํ นิโยเชนฺโต –

‘짠달리여, 발에 절하라(Caṇḍāli vanda pādāni)’라는 게송으로 시작되는 것이 짠달리 비만이다. 그 유래는 어떠한가? 부처님께서 라자가하에 머무실 때, 새벽에 부처님들의 관례인 대비삼매(大悲三昧)에 드셨다가 일어나 세상을 살피시던 중, 바로 그 성의 천민 거주지에 살고 있는 수명이 다한 한 노파 짠달리를 보셨다. 그녀에게는 지옥에 떨어질 업이 나타나 있었다. 부처님께서는 대비심으로 고무된 마음으로 ‘그녀에게 천상에 태어날 업을 짓게 하여 지옥에 떨어지는 것을 막고 천상에 머물게 하리라’고 생각하시고, 큰 비구 승가와 함께 공양을 위해 라자가하로 들어가셨다. 그때 그 짠달리 노파는 지팡이에 의지해 성 밖으로 나오다가 오고 계시는 부처님을 뵙고 그 앞에 마주 서게 되었다. 부처님께서도 그녀의 길을 막으시려는 듯 그 앞에 멈춰 서셨다. 그때 존자 마하목갈라나는 스승의 마음을 알고 그녀의 수명이 다했음을 알아차려, 그녀에게 부처님께 예배할 것을 권하며 다음과 같이 말했다.

๑๙๕.

195.

‘‘จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตเมว อนุกมฺปาย, อฏฺฐาสิ อิสิสตฺตโม.

“짠달리여, 명성 높은 고따마 부처님의 발에 절하라. 성자들 중 최상이신 분이 바로 그대를 불쌍히 여겨 서 계시는구나.”

๑๙๖.

196.

‘‘อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ;

ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺท, ปริตฺตํ ตว ชีวิต’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาห;

“번뇌를 멀리하신 여여(如如)한 분께 마음을 맑게 하라. 서둘러 합장하고 절하라. 그대의 삶은 얼마 남지 않았느니라.” 이와 같이 두 게송을 읊었다.

๑๙๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ ชาติอาคเตน นาเมน ตํ อาลปติ. วนฺทาติ อภิวาทย. ปาทานีติ สเทวกสฺส โลกสฺส สรณานิ จรณานิ[Pg.95]. ตเมว อนุกมฺปายาติ ตเมว อนุคฺคณฺหนตฺถํ, อปายูปปตฺติโต นิเสเธตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตาปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐาสีติ นครมฺปิ อปวิสิตฺวา ฐิโต. อิสิสตฺตโมติ โลกิยเสกฺขาเสกฺขปจฺเจกพุทฺธอิสีหิ อุตฺตโม อุกฺกฏฺฐตโม, อถ วา พุทฺธอิสีนํ วิปสฺสิอาทีนํ สตฺตโมติ อิสิสตฺตโม.

195. 거기서 ‘짠달리(caṇḍālī)’란 태생에 따른 이름으로 그녀를 부른 것이다. ‘완다(vanda)’란 예배하라는 뜻이다. ‘빠다니(pādāni)’란 신들을 포함한 온 세상의 귀의처인 두 발을 말한다. ‘그대만을 불쌍히 여겨(tameva anukampāya)’란 바로 그녀를 돕기 위해서, 즉 사악처에 떨어지는 것을 막고 천상에 태어나게 하기 위해서라는 뜻이다. ‘서 계시다(aṭṭhāsi)’란 성 안으로 들어가지도 않으시고 멈춰 서 계신 것을 말한다. ‘이시삿따모(isisattamo)’란 세간의 유학, 무학, 벽지불인 성자(isi)들 중에서 가장 뛰어난 분이라는 뜻이며, 또는 위빳시 부처님으로부터 시작된 일곱 분의 부처님 중 한 분이라는 뜻에서 ‘일곱 번째 성자’라고 한다.

๑๙๖. อภิปฺปสาเทหิ มนนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ตว จิตฺตํ ปสาเทหิ. อรหนฺตมฺหิ ตาทินีติ อารกตฺตา กิเลสานํ, เตสํเยว อรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรหนฺเต, อิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺติยา ตาทิมฺหิ. ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทาติ สีฆํเยว ปคฺคหิตอญฺชลิกา หุตฺวา วนฺทสฺสุ. กสฺมาติ เจ? ปริตฺตํ ตว ชีวิตนฺติ, อิทาเนว ภิชฺชนสภาวตฺตา ปริตฺตํ อติอิตฺตรํ.

196. ‘마음을 맑게 하라(Abhippasādehi manaṃ)’란 ‘세존께서는 정등각자이시다’라고 그대의 마음을 청정하게 믿으라는 것이다. ‘아라한이시며 여여한 분께(arahantamhi tādini)’에서 ‘아라한’이란 번뇌에서 멀리 벗어나 계시고, 번뇌라는 원수들을 죽이셨으며, 윤회의 바퀴살을 부수셨고, 공양을 받을 자격이 있으시며, 악행을 함에 있어 은밀한 곳이 없으신 분을 말한다. ‘여여한 분(tādī)’이란 원하거나 원치 않는 대상에 대해 흔들림 없는 상태에 도달하신 분을 뜻한다. ‘서둘러 합장하고 절하라’는 것은 즉시 두 손을 모아 올리고 예배하라는 것이다. 왜 그런가 하면, ‘그대의 삶은 얼마 남지 않았기’ 때문이다. 지금 당장이라도 무너질 성질의 것이기에 매우 짧고 덧없다는 뜻이다.

อิติ เถโร คาถาทฺวเยน ภควโต คุเณ ปกิตฺเตนฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ตสฺสา จ ขีณายุกตาวิภาวเนน สํเวเชนฺโต สตฺถุ วนฺทนาย นิโยเชสิ. สา จ ตํ สุตฺวา สํเวคชาตา สตฺถริ ปสนฺนมานสาว หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมานา พุทฺธคตาย ปีติยา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘อลเมตฺตกเมติสฺสา สคฺคูปปตฺติยา’’ติ นครํ ปาวิสิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. อถ นํ เอกา ภนฺตา คาวี ตรุณวจฺฉา ตโต เอว อภิธาวนฺตี สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา –

이와 같이 장로(목갈라나)는 두 게송으로 부처님의 덕을 찬탄하고 자신의 신통력에 머물며 그녀에게 수명이 다했음을 알려 경각심을 일으켜 스승께 예배하도록 권유했다. 그녀는 그 말을 듣고 경각심이 생겨 스승께 맑은 신심을 갖게 되었고, 오체투지로 예배하고 합장하여 경배하며 부처님을 향한 희열로 마음이 한곳으로 모인 채 서 있었다. 부처님께서는 ‘그녀가 천상에 태어나기에는 이것으로 충분하다’고 생각하시고 비구 승가와 함께 성안으로 들어가셨다. 그때 어린 송아지를 가진 사나운 암소 한 마리가 그곳으로 달려와 그녀를 뿔로 들이받아 죽게 했다. 그 모든 과정을 보여주기 위해 결집자들은 다음과 같이 말했다.

๑๙๗.

197.

‘‘โจทิตา ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา;

จณฺฑาลี วนฺทิ ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“수행을 완성하고 마지막 몸을 지닌 분(목갈라나)의 권유를 받아, 짠달리는 명성 높은 고따마 부처님의 발에 절하였네.”

๑๙๘.

198.

‘‘ตเมนํ อวธี คาวี, จณฺฑาลึ ปญฺชลึ ฐิตํ;

นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ, อนฺธกาเร ปภงฺกร’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาหํสุ;

“암소 한 마리가 합장하고 서서 정등각자, 어둠 속에 빛을 만드시는 분께 경배하던 그 짠달리를 들이받아 죽였네.” 이와 같이 두 게송을 읊었다.

๑๙๘. ตตฺถ ปญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธนฺติ คเตปิ ภควติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมาหิตา หุตฺวา สมฺมุขา วิย อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานํ [Pg.96] ฐิตํ. อนฺธกาเรติ อวิชฺชนฺธกาเรน สกเลน กิเลสนฺธกาเรน จ อนฺธกาเร โลเก. ปภงฺกรนฺติ ญาโณภาสกรํ.

198. 거기서 ‘합장하고 서서 정등각자께 경배하던’이란 부처님께서 떠나신 후에도 부처님을 대상으로 한 희열에 몰입되어 마치 면전에서 뵙는 듯이 합장하고 경배하며 서 있었음을 말한다. ‘어둠 속에서’란 무명의 어둠과 모든 번뇌의 어둠에 싸인 세상에서라는 뜻이다. ‘빛을 만드시는 분(pabhaṅkaraṃ)’이란 지혜의 빛을 만드시는 분을 뜻한다.

สา จ ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตทเหว จ สา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

그녀는 그곳에서 죽어 따와띰사(삼십삼천)에 태어났으며, 십만 명의 천녀들이 그녀를 시중들게 되었다. 바로 그날 그 천녀는 자신의 천궁(vimāna)과 함께 내려와서 장로 마하목갈라나에게 다가가 예배했다. 그 내용을 보여주기 위해,

๑๙๙.

199.

‘‘ขีณาสวํ วิคตรชํ อเนชํ, เอกํ อรญฺญมฺหิ รโห นิสินฺนํ;

เทวิทฺธิปตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทามิ ตํ วีร มหานุภาว’’นฺติ. –

“번뇌가 다하고 때가 묻지 않았으며 동요가 없으신 분, 숲속에 홀로 조용히 앉아 계시는 분께, 천상의 신통을 얻어 다가가 예배하나이다. 위대하신 능력을 지닌 영웅이시여.”라고

เทวตา อาห. ตํ เถโร ปุจฺฉิ –

천녀가 말하였다. 장로가 그녀에게 물었다.

๒๐๐.

200.

‘‘สุวณฺณวณฺณา ชลิตา มหายสา, วิมานโมรุยฺห อเนกจิตฺตา;

ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มม’’นฺติ.

“황금빛으로 빛나며 큰 명성을 지닌 이여, 갖가지 보석으로 장식된 천궁에서 내려와 천녀 대중에 둘러싸여 나에게 예배하는 아름다운 천녀여, 그대는 누구인가?”

๒๐๐. ตตฺถ ชลิตาติ อตฺตโน สรีรปฺปภาย วตฺถาภรณาทีนํ โอภาเสน จ ชลนฺตี โชเตนฺตี. มหายสาติ มหาปริวารา. วิมานโมรุยฺหาติ วิมานโต โอรุยฺห. อเนกจิตฺตาติ อเนกวิธจิตฺตตายุตฺตา. สุเภติ สุภคุเณ. มมนฺติ มํ.

200. 거기서 ‘빛나며(jalitā)’란 자신의 몸에서 나오는 빛과 의복, 장신구 등의 광채로 찬란하게 빛나는 것을 말한다. ‘큰 명성을 지닌 이(mahāyasā)’란 많은 권속을 거느린 것을 말한다. ‘천궁에서 내려와(vimānamoruyha)’란 자신이 사는 천궁에서 내려왔다는 뜻이다. ‘갖가지 보석으로 장식된(anekacittā)’이란 여러 종류의 경이로운 장식과 결합된 것을 말한다. ‘아름다운 이여(subhe)’란 아름다운 덕성을 갖춘 이를 뜻한다. ‘나에게(maman)’란 나에게라는 뜻이다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา ปุน สา –

이와 같이 장로가 묻자 그녀는 다시 대답했다.

๒๐๑.

201.

‘‘อหํ ภทฺทนฺเต จณฺฑาลี, ตยา วีเรน เปสิตา;

วนฺทึ อรหโต ปาเท, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“존자시여, 저는 짠달리였습니다. 영웅이신 당신의 권유를 받아, 명성 높은 아라한 고따마 부처님의 발에 절하였나이다.”

๒๐๒.

202.

‘‘สาหํ วนฺทิตฺวา ปาทานิ, จุตา จณฺฑาลโยนิยา;

วิมานํ สพฺพโต ภทฺทํ, อุปปนฺนมฺหิ นนฺทเน.

"저는 [부처님의] 두 발에 절을 올리고 천민의 모태에서 죽어, 난다나 숲에 모든 면에서 상서로운 궁전으로 태어났습니다."

๒๐๓.

203.

‘‘อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ, ปุรกฺขตฺวาน ติฏฺฐติ;

ตาสาหํ ปวรา เสฏฺฐา, วณฺเณน ยสสายุนา.

"십만의 천녀들이 저를 앞세우고 서 있으니, 저는 그들 중에서 용모와 명성과 수명에 있어 가장 뛰어나고 수승합니다."

๒๐๔.

204.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา[Pg.97], สมฺปชานา ปฏิสฺสตา;

มุนึ การุณิกํ โลเก, ตํ ภนฺเต วนฺทิตุมาคตา’’ติ. –

"많은 선행을 닦고 분명한 알아차림과 마음챙김을 갖추어, 세상의 자비로우신 성자, 그분께 예배드리기 위해 왔습니다, 존자시여."

จตสฺโส คาถาโย อาห.

네 편의 게송을 읊었다.

๒๐๑-๔. ตตฺถ เปสิตาติ ‘‘จณฺฑาลิ, วนฺท ปาทานี’’ติอาทินา วนฺทนาย อุยฺโยชิตา. ยทิปิ ตํ วนฺทนามยํ ปุญฺญํ ปวตฺติกฺขณวเสน ปริตฺตํ, เขตฺตมหนฺตตาย ปน ผลมหนฺตตาย จ อติวิย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา’’ติ. ตถา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา ปวตฺติกฺขเณ ปญฺญาย สติยา จ วิสทภาวํ สนฺธายาห ‘‘สมฺปชานา ปฏิสฺสตา’’ติ. ปุน –

201-4. 거기서 '보내졌다(pesitā)'는 것은 '짠달리여, [부처님의] 두 발에 절하라'는 등의 말로 예배하도록 권유받았음을 의미한다. 비록 그 예배로 이루어진 공덕이 일어나는 순간의 관점에서는 미미할지라도, [부처님이라는] 복전(福田)의 위대함과 그 과보의 위대함 때문에 참으로 지대하므로 '많은 선행을 닦은 자(pahūtakatakalyāṇā)'라고 말하였다. 또한 부처님을 대상으로 하는 기쁨이 일어나는 순간에 지혜와 마음챙김이 청정함을 반조하여 '분명히 알아차리고 마음챙기는 자(sampajānā paṭissatā)'라고 말하였다. 다시 —

๒๐๕.

205.

‘‘อิทํ วตฺวาน จณฺฑาลี, กตญฺญู กตเวทินี;

วนฺทิตฺวา อรหโต ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

"이 말을 마치고 공덕을 알고 보답할 줄 아는 짠달리는 아라한(부처님)의 두 발에 절을 올리고, 그 자리에서 바로 사라졌습니다."

คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

이 게송은 결집자들이 배치한 것이다.

๒๐๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ จณฺฑาลีภูตปุพฺพาติ กตฺวา วุตฺตํ, เทวโลเก จ อิทมาจิณฺณํ, ยํ มนุสฺสโลเก นิรุฬฺหสมญฺญาย โวหาโร. เสสํ วุตฺตนยเมว.

205. 거기서 '짠달리'라는 말은 예전에 짠달리(천민)였음을 근거로 불린 것이다. 인간 세상에서 널리 알려진 이름으로 부르는 관습은 천상 세계에서도 흔히 행해지는 일이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลาโน อิมํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

한편 존자 마하모갈라나는 이 일을 세존께 보고하였다. 세존께서는 그 사건을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨고, 그 설법은 많은 사람에게 유익하였다.

จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짠달리 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났다.

๕. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา

5. 밧딧티(현숙한 여인) 천궁 이야기 주해

นีลา ปีตา จ กาฬา จาติ ภทฺทิตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน กิมิลนคเร โรหโก นาม คหปติปุตฺโต อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลาจารสมฺปนฺโน. ตสฺมึเยว จ นคเร เตน สมานมหาโภเค กุเล เอกา ทาริกา อโหสิ สทฺธา ปสนฺนา [Pg.98] ปกติยาปิ ภทฺทตาย ภทฺทาติ นาเมน. อถ โรหกสฺส มาตาปิตโร ตํ กุมารึ วาเรตฺวา ตาทิเส กาเล ตํ อาเนตฺวา อาวาหวิวาหํ อกํสุ. เต อุโภปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. สา อตฺตโน อาจารสมฺปตฺติยา ‘‘ภทฺทิตฺถี’’ติ ตสฺมึ นคเร ปากฏา ปญฺญาตา อโหสิ.

'푸르고 노랗고 검은...'이라는 게송으로 시작되는 것이 밧딧티 천궁 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사왓티 시의 제따 숲에 있는 아나타삔디까 원림에 머물고 계셨다. 그때 끼밀라 시에 로하까라는 이름의 장자 아들이 있었는데, 그는 신심이 깊고 청정하며 계행과 덕행을 갖추고 있었다. 바로 그 도시에 그와 같은 큰 부를 누리는 가문에 한 소녀가 있었는데, 그녀 역시 신심이 깊고 청정하였으며 성품이 착하여 '밧다'라는 이름으로 불렸다. 그 후 로하까의 부모가 그 처녀를 청혼하여 적당한 시기에 데려와 혼례를 치렀다. 그들 부부는 서로 화합하며 살았다. 그녀는 자신의 훌륭한 품행 덕분에 그 도시에서 '밧딧티(현숙한 여인)'라고 널리 알려지게 되었다.

เตน จ สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสตปญฺจสตภิกฺขุปริวารา ชนปทจาริกํ จรนฺตา กิมิลนครํ ปาปุณึสุ. โรหโก เตสํ ตตฺถ คตภาวํ ญตฺวา โสมนสฺสชาโต เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สปริวาเร เต สนฺตปฺเปตฺวา สปุตฺตทาโร เตหิ เทสิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐหนฺโต สรณานิ คณฺหิ, ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิ. ภริยา ปนสฺส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีปาฏิหาริยปกฺเขสุ อุโปสถํ อุปวสิ, วิเสสโต สีลาจารสมฺปนฺนา อโหสิ เทวตาหิ จ อนุกมฺปิตา. ตาย เอว จ เทวตานุกมฺปาย อตฺตโน อุปริ ปติตํ มิจฺฉาปวาทํ นิรํกตฺวา สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสิ.

그 무렵 두 분의 상수제자가 각각 오백 명의 비구들을 거느리고 지방을 유행하던 중 끼밀라 시에 도착했다. 로하까는 그들이 그곳에 왔음을 알고 기쁜 마음으로 장로들에게 다가가 절을 올리고 다음 날 공양에 초대했다. 이튿날 그는 정갈한 음식으로 장로들과 그 일행을 흡족하게 대접했다. 그는 처자식과 함께 장로들이 설하는 법문을 듣고 그 가르침을 따라 삼귀의를 하고 오계를 수지했다. 특히 그의 아내는 8일, 14일, 15일과 특별한 포살일에 포살을 지켰으며, 계행과 덕행이 뛰어나 신들의 보살핌을 받았다. 바로 그 신들의 보살핌 덕분에 그녀는 자신에게 씌워진 거짓 비난을 씻어냈으며, 매우 청정한 품행으로 세상에 널리 이름을 떨치게 되었다.

สา หิ สยํ กิมิลนคเร ฐิตา อตฺตโน สามิกสฺส วณิชฺชาวเสน ตกฺกสิลายํ วสนฺตสฺส, อุสฺสวทิวเส สหาเยหิ อุสฺสาหิตสฺส นกฺขตฺตกีฬาจิตฺเต อุปฺปนฺเน ฆรเทวตาย อตฺตโน ทิพฺพานุภาเวน ตํ ตตฺถ เนตฺวา สามิเกน สห โยชิตา เตเนว สมาคเมน ปติฏฺฐิตคพฺภา หุตฺวา เทวตาย กิมิลนครํ ปฏินีตา, อนุกฺกเมน คพฺภินิภาเว ปากเฏ ชาเต สสฺสุอาทีหิ ‘‘อติจารินี’’ติ อาสงฺกิตา, ตาย เอว เทวตาย อตฺตโน อานุภาเวน คงฺคามโหเฆ กิมิลนครํ โอตฺถรนฺเต วิย อุปฏฺฐาปิเต อตฺตโน ปติพฺพตาภาวสํสูจเกน สจฺจาธิฏฺฐานปุพฺพเกน สปเถน วาตเวคสมุฏฺฐิตวีจิชาลํ คงฺคามโหฆํ อตฺตโน อุปริ อาปติตํ อายสฺสญฺจ นิวตฺเตตฺวา, สามิเกน สมาคตาปิ เตน ปุพฺเพ สสฺสุอาทีหิ วิย อาสงฺกิตา ตกฺกสิลายํ เตน ทินฺนํ นามมุทฺทิตํ สญฺญาณญฺจ อปฺเปนฺตี, ตํ อาสงฺกํ นิรํกตฺวา ภตฺตุโน ญาติชนสฺส [Pg.99] จ มหาชนสฺส จ สมฺภาวนียา ชาตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสี’’ติ.

그녀는 끼밀라 시에 머물고 있었고, 남편은 장사를 위해 딱까실라에 가 있었다. 축제일에 친구들의 권유로 남편이 축제를 즐기고 싶어 하자, 집 수호신이 자신의 신통력으로 그녀를 그곳으로 데려가 남편과 만나게 해주었다. 그 만남으로 아이를 갖게 된 그녀를 신은 다시 끼밀라 시로 데려다주었다. 시간이 흘러 임신한 사실이 드러나자 시어머니 등은 그녀가 외도를 했다고 의심했다. 그때 그 신이 자신의 신통력으로 마치 갠지스강의 큰 홍수가 끼밀라 시를 덮칠 것처럼 보이게 하자, 그녀는 자신의 정절을 증명하는 진실의 맹세를 하였다. 그 맹세로 바람의 힘으로 일어난 거친 파도의 갠지스강 홍수와 자신에게 닥친 오명을 물리쳤다. 나중에 돌아온 남편도 예전의 시어머니처럼 그녀를 의심했으나, 그녀는 딱까실라에서 남편이 준 이름이 새겨진 반지와 증거물을 보여주어 그 의심을 씻어냈으며, 남편과 친척들과 많은 사람의 존경을 받게 되었다. 그래서 '매우 청정한 품행으로 세상에 널리 이름을 떨치게 되었다'고 말한 것이다.

สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนา. อถ ภควติ สาวตฺถิโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺเน, เทวปริสาย จ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนาย ภทฺทิตฺถีปิ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย มชฺเฌ ตาย เทวตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

그 후 그녀는 목숨을 마쳐 따와띰사(삼십삼천)에 태어났다. 세존께서 사왓티에서 따와띰사로 가셔서 빠릿찻따까 나무 아래의 빤두깜발라 석좌에 앉아 계실 때, 신들의 무리가 세존께 다가와 절을 올리고 한곁에 앉아 있었다. 그때 밧딧티 천녀도 다가와 절을 올리고 한곁에 섰다. 그러자 세존께서는 일만 세계에서 모여든 신들과 범천들의 무리 한가운데서 그 천녀가 지은 공덕을 물으시며 [다음과 같이 말씀하셨다.]

๒๐๖.

206.

‘‘นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา;

อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ, กิญฺชกฺขปริวาริตา.

"푸르고 노랗고 검으며, 연분홍빛에 붉은빛까지, 온갖 색깔의 꽃들로 수술들이 둘러싸여 있구나."

๒๐๗.

207.

‘‘มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ, มาลํ ธาเรสิ มุทฺธนิ;

นยิเม อญฺเญสุ กาเยส, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส.

"머리 위에는 만다라와 꽃으로 만든 화환을 쓰고 있구나. 지혜로운 여인이여, 이런 나무들은 다른 [인간의] 몸들에는 존재하지 않는 것이로다."

๒๐๘.

208.

‘‘เกน กายํ อุปปนฺนา, ตาวตึสํ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – อาห;

"명성 높은 천녀여, 어떤 공덕으로 따와띰사의 몸으로 태어났는가? 신이여, 물음에 답하여라. 이것은 어떤 업의 결과인가?"라고 말씀하셨다.

๒๐๖-๗. ตตฺถ นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย, โส นีลา จ ปีตา จาติอาทินา ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต. เตน โอทาตาทิเก อวุตฺตวณฺเณ สงฺคณฺหาติ. อิติ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. จ-สทฺโท วา อวุตฺตตฺถสมุจฺจโย. อถาติ อิติ-สทฺทตฺเถ นิปาโต. อุจฺจาวจานํ วณฺณานนฺติ เอตฺถ อุจฺจาวจานนฺติ วิภตฺติยา อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อุจฺจาวจวณฺณานํ นานาวิธวณฺณานนฺติ อตฺโถ. วณฺณานนฺติ วา วณฺณวนฺตานํ. กิญฺชกฺขปริวาริตาติ กิญฺชกฺเขหิ ปริวาริตานํ. สามิอตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นีลา จ ปีตา จ กาฬา จ มญฺชิฏฺฐา จ โลหิตา จ อถ อญฺเญ โอทาตาทโย จาติ อิเมสํ วเสน อุจฺจาวจวณฺณานํ ตถาภูเตหิเยว กิญฺชกฺเขหิ เกสเรหิ ปริวาริตานํ วิจิตฺตสณฺฐานาทิตาย วา อุจฺจาวจานํ ยถาวุตฺตวณฺณวนฺตานํ มนฺทารวรุกฺขสมฺภูตตาย มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ เตหิ กตํ มาลาคุณํ ตฺวํ เทวเต อตฺตโน สีเส ธาเรสิ ปิฬนฺธสีติ.

206-7. 거기(그 게송들)에서 ‘nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā’(청색, 황색, 흑색, 진홍색 그리고 적색)라는 구절 중 ‘ca’라는 단어는 앞에서 말한 의미들을 결합하는 것(vuttatthasamuccayo)이며, 그것은 ‘nīlā ca pītā ca’(청색 그리고 황색 그리고) 등과 같이 각각의 단어에 연결되어야 합니다. ‘atha’라는 단어는 다른 의미를 나타내는 불변어(nipāto)입니다. 그것을 통해 흰색 등 구체적으로 언급되지 않은 색들을 포함합니다. ‘iti’라는 단어는 생략되어 나타난 것(luttaniddiṭṭho)으로 보아야 합니다. 혹은 ‘ca’라는 단어가 언급되지 않은 의미들을 결합하는 것(avuttatthasamuccayo)일 수도 있습니다. ‘atha’는 ‘iti’의 의미로 쓰인 불변어입니다. ‘uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ’(여러 가지 다양한 색깔의)이라는 구절에서 ‘uccāvacānaṃ’은 격 변화의 탈락이 없는 것(alopo)으로 보아야 하며, ‘여러 가지 다양한 색, 즉 갖가지 색들’이라는 의미입니다. 혹은 ‘vaṇṇānaṃ’은 ‘색깔을 가진 것들(꽃들)’이라는 의미입니다. ‘kiñjakkhaparivāritā’(꽃술로 둘러싸인)는 ‘꽃수술과 꽃가루들로 둘러싸인 것들’이라는 뜻입니다. 이는 소유격(sāmiatthe)의 의미를 가진 주격(paccattavacanaṃ) 구절입니다. 즉, ‘청색, 황색, 흑색, 진홍색, 적색 그리고 그 밖에 흰색 등 여러 가지 색깔을 지녔으며, 그와 같이 꽃수술과 꽃가루들로 둘러싸여 그 형태가 다채롭고 아름다운, 앞에서 말한 색들을 가진 만다라바 나무에서 피어난 만다라바 꽃들의 화환을, 오 천녀여, 그대 자신이 머리에 쓰고 있구나’라는 의미입니다.

ยโต [Pg.100] รุกฺขโต ตานิ ปุปฺผานิ, เตสํ วิเสสวณฺณตาย อนญฺญสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิเมติ ยถาวุตฺตวณฺณสณฺฐานาทิยุตฺตา ปุปฺผวนฺโต รุกฺขา น สนฺตีติ โยชนา. กาเยสูติ เทวนิกาเยสุ. สุเมธเสติ สุนฺทรปญฺเญ.

어떤 나무로부터 그 꽃들이 생겨났는지, 그 특별한 색깔 때문에 다른 천상계와는 공통되지 않는 독특함을 보여주기 위해 ‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’(수메다세여, 다른 무리에는 이런 나무들이 없습니다)라고 설해졌습니다. 거기서 ‘ime’(이런)란 앞에서 말한 색과 형태 등을 갖춘 꽃이 핀 나무들이 (다른 곳에는) 없다는 결합(yojanā)입니다. ‘kāyesu’는 천신들의 무리(천상계)들을 의미합니다. ‘sumedhase’는 훌륭한 지혜를 가진 여인(천녀)을 부르는 말입니다.

ตตฺถ นีลาติ อินฺทนีลมหานีลาทิมณิรตนานํ วเสน นีโลภาสา. ปีตาติ ปุปฺผราคกกฺเกตนปุลกาทิมณิรตนานญฺเจว สิงฺคีสุวณฺณสฺส จ วเสน ปีโตภาสา. กาฬาติ อสฺมกอุปลกาทิมณิรตนานํ วเสน กณฺโหภาสา. มญฺชิฏฺฐาติ โชติรสโคมุตฺตกโคเมทกาทิมณิรตนานํ วเสน มญฺชิฏฺโฐภาสา. โลหิตาติ ปทุมราคโลหิตงฺกปวาฬรตนาทีนํ วเสน โลหิโตภาสา. เกจิ ปน นีลาทิปทานิ ‘‘รุกฺขา’’ติ อิมินา ‘‘นีลา รุกฺขา’’ติอาทินา โยเชตฺวา วทนฺติ. รุกฺขาปิ หิ นีลาทิวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนตฺตา นีลาทิโยคโต นีลาทิโวหารํ ลภนฺตีติ เตหิ ‘‘นีลา…เป… โลหิตา…เป… นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ รุกฺขา สนฺติ สุเมธเสติ, ยโต ตฺวํ อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ กิญฺชกฺขปริวาริตานํ มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ ธาเรสี’’ติ โยชนา กาตพฺพา. ตตฺถ ยถาทิฏฺเฐ วณฺณวิเสสยุตฺเต ปุปฺเผ กิตฺเตตฺวา เตสํ อสาธารณภาวทสฺสเนน รุกฺขานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ปฐมนโย, รุกฺขานํ อสาธารณภาวทสฺสเนน ปุปฺผานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ทุติยนโย. ปฐมนเย วณฺณาทโย สรูเปน คหิตา, ทุติยนเย นิสฺสยมุเขนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

거기서 ‘nīlā’(청색)는 인드라닐라(청옥)나 마하니라(대청옥) 보석과 같은 빛깔을 내는 것을 말합니다. ‘pītā’(황색)는 푸사라가(황옥), 각각타나, 풀라카 등의 보석이나 잘 제련된 황금과 같은 빛깔을 내는 것을 말합니다. ‘kāḷā’(흑색)는 아스마카우팔라 등의 보석과 같은 검은 빛깔을 내는 것을 말합니다. ‘mañjiṭṭhā’(진홍색)는 조티라사, 고뭇타카, 고메다카 등의 보석과 같은 진홍색 빛깔을 내는 것을 말합니다. ‘lohitā’(적색)는 파두마라가(홍옥), 로히탕카, 산호 보석 등과 같은 붉은 빛깔을 내는 것을 말합니다. 그러나 어떤 스승들은 ‘nīlā’ 등의 단어를 ‘rukkhā’(나무들)와 연결하여 ‘청색 나무들’ 등으로 해석하기도 합니다. 나무들도 청색 등의 색을 띤 꽃들로 뒤덮여 있으면 청색 등의 명칭을 얻기 때문입니다. 따라서 ‘청색…(중략)… 적색의…(중략)… 이러한 나무들은 다른 무리(천상)에는 없습니다, 수메다세여. 그대는 여러 가지 색깔을 지니고 꽃술로 둘러싸인 만다라바 꽃의 화환을 쓰고 있군요’라고 해석해야 합니다. 여기서 실제로 보이는 특별한 색깔을 가진 꽃들을 먼저 찬탄하고, 그것들의 독특함을 보이기 위해 그 나무들이 다른 곳에는 없음을 보여주는 것이 첫 번째 방식(paṭhamanayo)이고, 나무들의 독특함을 보여줌으로써 그 꽃들이 다른 천녀들에게는 없는 특별한 것임을 보여주는 것이 두 번째 방식(dutiyanayo)입니다. 첫 번째 방식에서는 색깔 등이 직접적으로 취해졌고, 두 번째 방식에서는 그것들이 의지하는 대상(나무)을 통해 취해졌다는 점이 차이점입니다.

๒๐๘. เกนาติ เกน ปุญฺญกมฺเมน, กายํ ตาวตึสนฺติ โยชนา. ปุจฺฉิตาจิกฺขาติ ปุจฺฉิตา ตฺวํ อาจิกฺข กเถหิ.

208. ‘kenā’는 ‘어떤 공덕의 업으로’라는 뜻이며, ‘kāyaṃ tāvatiṃsaṃ’(도리천의 몸으로)과 연결됩니다. ‘pucchitācikkhā’는 ‘나(부처님)에게 질문을 받았으니 그대는 설명하고 말하라’는 뜻입니다.

เอวํ ภควตา ปุจฺฉิตา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

이렇게 세존께 질문을 받은 그 천녀는 다음의 게송들로 답변하였습니다.

๒๐๙.

209.

‘‘ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

“사람들은 저를 키밀라 시의 재가 신자인 ‘밧딧티카’(어진 여인)라고 알았습니다. 저는 믿음과 계율을 구족하였고 항상 베풀기를 즐겼습니다.

๒๑๐.

210.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

의복과 음식, 거처와 등불을 올곧은 분(수행자)들에게 청정한 마음으로 보시하였습니다.

๒๑๑.

211.

‘‘จาตุทฺทสึ [Pg.101] ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

보름과 그믐, 그리고 상현과 하현의 여드렛날, 그리고 특별한 달(신통월)에 여덟 가지 구성 요소를 갖춘(팔관재계),

๒๑๒.

212.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

포살(Uposatha)을 지켰고 항상 계율을 잘 지키며 절제했습니다. 그 절제와 보시의 공덕으로 저는 이 궁전에 머물고 있습니다.

๒๑๓.

213.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

살생을 멀리하고 거짓말을 삼갔으며, 도둑질과 간음과 음주를 멀리하였습니다.

๒๑๔.

214.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, อปฺปมาทวิหารินี;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

오계(五戒)를 즐겨 지키고 사성제에 능통하며, 혜안을 갖춘 분(부처님)의 여신도(Upāsikā)로서 방일하지 않게 머물렀습니다. 선행을 닦고 공덕을 쌓은 저는 그곳에서 죽어 스스로 빛을 내며 난다나 숲을 거닐고 있습니다.

๒๑๕.

215.

‘‘ภิกฺขู จาหํ ปรมหิตานุกมฺปเก, อโภชยึ ตปสฺสิยุคํ มหามุนึ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

저는 최상의 이익을 위해 연민을 베푸는 비구들, 즉 고행을 닦는 한 쌍의 대성자들께 공양을 올렸습니다. 선행을 닦고 공덕을 쌓은 저는 그곳에서 죽어 스스로 빛을 내며 난다나 숲을 거닐고 있습니다.

๒๑๖.

216.

‘‘อฏฺฐงฺคิกํ อปริมิตํ สุขาวหํ, อุโปสถํ สตตมุปาวสึ อหํ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ.

저는 여덟 가지 구성 요소를 갖추어 한량없는 행복을 가져오는 포살을 끊임없이 지켰습니다. 선행을 닦고 공덕을 쌓은 저는 그곳에서 죽어 스스로 빛을 내며 난다나 숲을 거닐고 있습니다.”

๒๐๙-๒๑๔. ตตฺถ ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกาติ อาจารสมฺปตฺติยา สจฺจกิริยาย อุพฺพตฺตมานมโหฆนิวตฺตเนน อขณฺฑสีลาติ สญฺชาตนิจฺฉยา ภทฺทา สุนฺทรา อยํ อิตฺถี, ตสฺมา ‘‘ภทฺทิตฺถิกา อุปาสิกา’’ติ จ มํ กิมิลนครวาสิโน ชานึสุ. สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

209-214. 거기에서 ‘bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā’라는 구절은 행실의 성취와 진실의 맹세(saccakiriyā)로 범람하는 큰 강물을 되돌린 일 등으로 인하여 ‘결코 파괴되지 않는 계율을 가진 여인’이라는 확신이 생겨났기에, 이 여인은 ‘현숙하고(bhaddā) 아름다운(sundarā) 여인’이라는 의미에서 ‘밧딧티카(현숙한 여인)라는 이름의 재가 신자’라고 키밀라 시의 거주자들이 저를 알았다는 뜻입니다. ‘saddhā sīlena sampannā’(믿음과 계율을 구족한) 등의 구절은 앞에서 설명한 방식과 같으므로 그 의미가 명확합니다.

อปิจ ‘‘สทฺธา’’ติ อิมินา สทฺธาธนํ, ‘‘สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ อิมินา จาคธนํ[Pg.102], ‘‘สีเลน สมฺปนฺนา, จตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อิมินา สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนญฺจ, ‘‘อริยสจฺจาน โกวิทา’’ติ อิมินา สุตธนํ ปญฺญาธนญฺจ ทสฺสิตนฺติ สา อตฺตโน สตฺตวิธอริยธนปฏิลาภํ. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ อิมินา ตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อานิสํสํ วิภาเวติ. ตตฺถ กตาวาสาติ นิปฺผาทิตสุจริตาวาสา. สุจริตกมฺมญฺหิ ตทตฺเต อายติญฺจ สุขาวาสเหตุตาย ‘‘สุขวิหารสฺส อาวาโส’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘กตกุสลา’’ติ.

또한 ‘saddhā’(믿음)를 통해 믿음의 재산(saddhādhanaṃ)을 보여주었고, ‘saṃvibhāgaratā’(베풀기를 즐김) 이하 ‘vippasannena cetasā’(청정한 마음으로)까지의 구절을 통해 보시의 재산(cāgadhanaṃ)을 보여주었습니다. ‘sīlena sampannā’(계율을 구족함) 이하 ‘pañcasikkhāpade ratā’(오계를 즐겨 지킴)까지를 통해 계율의 재산(sīladhanaṃ), 양심의 재산(hiridhanaṃ), 수치심의 재산(ottappadhanaṃ)을 보여주었습니다. ‘ariyasaccāna kovidā’(사성제에 능통함)를 통해 배움의 재산(sutadhanaṃ)과 지혜의 재산(paññādhanaṃ)을 보여주었습니다. 이처럼 그녀는 자신이 가진 일곱 가지 성스러운 재산(sattavidhaariyadhana)을 보여준 것입니다. ‘upāsikā cakkhumato’ 이하 ‘anuvicarā미 nandanaṃ’까지를 통해서는 그 일곱 가지 성스러운 재산이 가져다주는 현세와 내세의 이익을 밝히고 있습니다. 거기서 ‘katāvāsā’는 선행의 거처를 완성했다는 뜻입니다. 선행(sucaritakamma)은 현재와 미래에 행복한 거처의 원인이 되기에 ‘행복한 머묾의 거처(sukhavihārassa āvāso)’라고 불립니다. 그래서 ‘katakusalā’(공덕을 쌓은 자)라고 말한 것입니다.

๒๑๕. ปุพฺเพ อนามสิตเขตฺตวิเสสํ อตฺตโน ทานมยํ ปุญฺญํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส อายตนคตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขู จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภิกฺขูติ อนวเสสภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขู. ปรมหิตานุกมฺปเกติ ปรมํ อติวิย ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อนุคฺคาหเก. อโภชยินฺติ ปณีเตน โภชเนน โภเชสึ. ตปสฺสิยุคนฺติ อุตฺตเมน ตปสา สพฺพกิเลสมลํ ตาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตตฺตา ตปสฺสิภูตํ ยุคํ. มหามุนินฺติ ตโต เอว มหาอิสิภูตํ, มหโต วา อตฺตโน วิสยสฺส มหนฺเตเนว ญาเณน มุนนโต ปริจฺฉินฺทนโต มหามุนึ. สพฺพเมตํ ทฺเว อคฺคสาวเก สนฺธาย วทติ.

215. 이전의 특별하지 않은 공덕의 밭에서 자신의 보시로 이루어진 공덕을 말한 뒤, 이제 그 보시 공덕이 증장한 것을 보여주기 위해 '비구들에게(bhikkhū cā)' 등을 설하셨다. 거기서 '비구(bhikkhū)'란 남김없이 번뇌를 부순 상태이기 때문에 비구라 한다. '지극한 이익으로 가엾게 여기는 이들(paramahitānukampake)'이란 현세의 이익 등으로 매우 크게 도와주는 이들을 말한다. '공양하였다(abhojayinti)'는 수승한 음식으로 공양했다는 것이다. '고행자의 쌍(tapassiyuganti)'은 수승한 고행으로 모든 번뇌의 때를 불태우고 끊어버리고 머물기 때문에 고행자가 된 쌍(두 제자)을 말한다. '대성자(mahāmuninti)'는 바로 그 때문에 위대한 성자(mahāisi)가 된 분이며, 혹은 자신의 거대한 영역을 매우 큰 지혜로써 헤아리고 구획하기에 대성자라 한다. 이 모든 것은 두 명의 상수제자를 가리켜 하신 말씀이다.

๒๑๖. อปริมิตํ สุขาวหนฺติ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา วุตฺตํ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) วจนโต ภควโตปิ วจนปถาตีตปริมาณรหิตสุขนิพฺพตฺตกํ อตฺตโน วา อานุภาเวน อปริมิตสุขาวหํ สุขสฺส อาวหนกํ. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. ตํ ตํ อุโปสถรกฺขณทิวสํ อหาเปตฺวา, ตํ ตํ วา อุโปสถรกฺขณทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา สตตํ วา สพฺพกาลํ สุขาวหนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

216. '가늠할 수 없는 행복을 가져오는 것(aparimitaṃ sukhāvahanti)'은 비음을 생략하지 않고 설해진 것이다. "비구들이여, 천상의 행복이 얼마나 즐거운지는 말로써 다 전달하기가 쉽지 않다"라는 (맛지마 니까야 3.255) 말씀에 따라, 부처님의 말씀의 경로를 넘어선, 한량없고 끝없는 행복을 생기게 하거나, 혹은 자신의 위신력으로 가늠할 수 없는 행복을 실어 나르는 것을 의미한다. '항상(satatanti)'은 언제나를 뜻한다. 각각의 우포사타를 지키는 날을 거르지 않고, 혹은 각각의 우포사타를 지키는 날을 깨뜨리지 않고 온전하게 하여, 혹은 언제나 행복을 가져다준다는 것이 문맥의 연결이다. 나머지는 앞에서 설한 내용과 같다.

อถ ภควา มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุวาสีนํ เทวพฺรหฺมสงฺฆานํ ตโย มาเส อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภทฺทิตฺถิวิมานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. สา เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา อโหสีติ.

그 후 세존께서는 마뚜데바뿟따를 수장으로 하는 일만 세계의 거주자인 천신과 범천의 무리에게 세 달 동안 아비담마 삐따까를 설하시고, 인간 세상으로 돌아와서 바딋띠위마나를 비구들에게 설하셨다. 그 가르침은 모인 대중에게 유익함이 되었다.

ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

바딋띠위마나 주석이 끝났다.

๖. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา

6. 소나딘나위마나 주석

อภิกฺกนฺเตน [Pg.103] วณฺเณนาติ โสณทินฺนาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาฬนฺทายํ โสณทินฺนา นาม เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตี สุวิสุทฺธนิจฺจสีลา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถมฺปิ อุปวสติ. สา ธมฺมสวนสปฺปายํ ปฏิลภิตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริพฺรูหนฺตี โสตาปนฺนา อโหสิ. อถ อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

'뛰어난 용색으로'는 소나딘나위마나이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사왓띠의 제따바나에 머물고 계셨다. 그때 날란다에 소나딘나라는 이름의 한 우바새가 있었는데, 신심이 깊고 비구들에게 네 가지 필수품으로 정성껏 공양하며, 매우 청정한 평소의 계와 여덟 가지 요소를 갖춘 우포사타를 지켰다. 그녀는 법을 듣기에 적절한 기회를 얻고 본래 갖춘 의지처가 원만했기에 사성제 위빠사나를 닦아 예류자가 되었다. 그 후 어떤 병에 걸려 목숨을 마치고 따와띠음사에 태어났다. 존자 마하목갈라나가 그녀에게-

๒๑๗.

217.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

"천녀여, 뛰어난 용색으로 서서 약초의 별처럼 모든 방향을 비추고 있구나.

๒๑๘.

218.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

"그대에게 왜 이와 같은 용색이 있으며, 왜 여기에서 (공덕이) 성취되는가? 또한 그대의 마음이 즐거워하는 어떤 감각적 즐거움들이 생겨나는가?

๒๑๙.

219.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"대신력의 천녀여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았는가? 무엇 때문에 이처럼 빛나는 위신력을 가졌으며, 그대의 용색이 모든 방향을 비추는가?"라고-

อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ.

이 세 게송으로 질문하였다.

๒๒๐.

220.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천녀는 기쁜 마음으로 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문받은 문제에 대하여 이 업의 결과가 무엇인지 답변하였다."

๒๒๑-๒๒๖.

221-226.

‘‘โสณทินฺนาติ มํ อญฺญํสุ…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

"사람들은 나를 소나딘나라고 알았습니다... (중략) ...명성 높은 고따마의 제자였습니다.

๒๒๗.

227.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"그 때문에 저에게 이와 같은 용색이 있으며... (중략) ...제 용색은 모든 방향을 비춥니다."

เทวตา พฺยากาสิ. ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

천녀가 답변하였다. 그 모든 것은 앞에서 설한 방식과 같다.

โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소나딘나위마나 주석이 끝났다.

๗.อุโปสถาวิมานวณฺณนา

7. 우포사타위마나 주석

อภิกฺกนฺเตน [Pg.104] วณฺเณนาติ อุโปสถาวิมานํ. อิธ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ สาเกเต อุโปสถา นาม เอกา อุปาสิกาติ อยเมว วิเสโส, เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

'뛰어난 용색으로'는 우포사타위마나이다. 여기 사건의 발생에서 사께따에 우포사타라는 이름의 한 우바새가 있었다는 점만 차이가 있고, 나머지는 바로 앞의 위마나와 같다. 그래서 설해졌다-

๒๒๙-๒๓๑.

229-231.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"뛰어난 용색으로... (중략) ...그대의 용색이 모든 방향을 비추는구나."

๒๓๒.

232.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천녀는 기쁜 마음으로... (중략) ...이 업의 결과가 무엇인지 답변하였다."

๒๓๓-๒๓๘.

233-238.

‘‘อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ, สาเกตายํ อุปาสิกา…เป…อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

"사람들은 나를 사께따의 우바새 우포사타라고 알았습니다... (중략) ...명성 높은 고따마, 눈을 갖춘 분의 여신도였습니다.

๒๓๙.

239.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"그 때문에 저에게 이와 같은 용색이 있으며... (중략) ...제 용색은 모든 방향을 비춥니다."

เทวตา พฺยากาสิ. ปุน อตฺตโน เอกํ โทสํ ทสฺเสนฺตี –

천녀가 답변하였다. 다시 자신의 한 가지 허물을 보여주며-

๒๔๑.

241.

‘‘อภิกฺขณํ นนฺทนํ สุตฺวา, ฉนฺโท เม อุทปชฺชถ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย, อุปปนฺนามฺหิ นนฺทนํ.

"자주 난다나에 대해 듣고 저에게 열망이 생겼습니다. 그곳에 마음을 두어 (지금) 난다나에 태어났습니다.

๒๔๒.

242.

‘‘นากาสึ สตฺถุ วจนํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

หีเน จิตฺตํ ปณิธาย, สามฺหิ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

"태양의 후예이신 부처님, 스승님의 말씀을 따르지 않았습니다. 낮은 곳에 마음을 두었기에 저는 나중에 후회하는 자가 되었습니다."라고 두 게송을 읊었다.

๒๓๓. ตตฺถ อุโปสถาติ มํ อญฺญํสูติ ‘‘อุโปสถา’’ติ อิมินา นาเมน มํ มนุสฺสา ชานึสุ. สาเกตายนฺติ สาเกตนคเร.

233. 거기서 '사람들은 나를 우포사타라고 알았습니다'란 '우포사타'라는 이 이름으로 사람들이 나를 알았다는 것이다. '사께따에서'란 사께따 성에서라는 뜻이다.

๒๔๑. อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. นนฺทนํ สุตฺวาติ ‘‘ตาวตึสภวเน นนฺทนวนํ นาม เอทิสญฺจ เอทิสญฺจา’’ติ ตตฺถ นานาวิธํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ สุตฺวา. ฉนฺโทติ ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญกมฺมสฺส การณภูโต กุสลจฺฉนฺโท, ตตฺรูปปตฺติยา ปตฺถนาภูโต ตณฺหาฉนฺโท วา. อุทปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ตตฺถาติ ตาวตึสภวเน, นนฺทนาปเทเสนปิ หิ ตํ เทวโลกํ วทติ. อุปปนฺนามฺหีติ อุปฺปนฺนา นิพฺพตฺตา อมฺหิ.

241. '자주'란 끊임없이라는 뜻이다. '난다나에 대해 듣고'란 "삼십삼천의 천상에 난다나 숲이라는 이름의 이러이러한 곳이 있다"라고 거기서 여러 종류의 천상의 보배로운 성취를 듣고서라는 뜻이다. '열망'이란 그곳에 태어나게 하는 유익한 업의 원인이 되는 선한 열의, 혹은 그곳에 태어나기를 바라는 갈애의 열망이다. '생겼습니다'란 일어났다는 뜻이다. '그곳에'란 삼십삼천에, 난다나라는 명칭으로 그 천상을 말하는 것이다. '태어났습니다'란 태어나서 존재하게 되었다는 뜻이다.

๒๔๒. นากาสึ [Pg.105] สตฺถุ วจนนฺติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ วณฺเณมี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑) สตฺถารา วุตฺตวจนํ น กรึ, ภเวสุ ฉนฺทราคํ น ปชหินฺติ อตฺโถ. อาทิจฺโจ โคตมโคตฺโต, ภควาปิ โคตมโคตฺโตติ สโคตฺตตาย วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน’’ติ. อถ วา อาทิจฺจสฺส พนฺธุ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตํ ปฏิจฺจ ตสฺส อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อาทิจฺโจ วา พนฺธุ เอตสฺส โอรสปุตฺตภาวโตติ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตถา หิ วุตฺตํ –

242. '스승님의 말씀을 따르지 않았습니다'란 "비구들이여, 나는 아주 조금의 존재도 찬탄하지 않는다" 등(앙굿따라 니까야 1.320-321) 스승님께서 설하신 말씀을 따르지 않고, 존재들에 대한 욕탐을 버리지 못했다는 뜻이다. 태양은 고따마 성씨이고, 세존께서도 고따마 성씨이기에 같은 성씨라는 의미에서 "부처님, 태양의 친족"이라고 하였다. 혹은 태양의 친족이 태양의 후예인 세존이시다. 그분을 의지하여 그분의 고귀한 태어남으로 태어났기에 태양이 그분의 친족이거나, 혹은 그분의 친아들의 상태이기에 세존을 태양의 후예라 한다. 이와 같이 설해졌다.

‘‘โย อนฺธกาเร ตมสี ปภงฺกโร, เวโรจโน มณฺฑลี อุคฺคเตโช;

มา ราหุ คิลี จรมนฺตลิกฺเข, ปชํ มมํ ราหุ ปมุญฺจ สูริย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๑);

“어둠 속에서 빛을 만들며, 빛나고 위대한 위력을 가졌으며 둥근 모습을 한 자여, 허공을 운행하는 태양을 라후가 삼키지 않게 하소서. 라후여, 나의 자식인 태양을 놓아주소서.” (상윳따 니까야 1.91)

หีเนติ ลามเก. อตฺตโน ภวาภิรตึ สนฺธาย วทติ. สามฺหีติ สา อมฺหิ.

‘Hīna’란 저열한 것이니, 자신의 존재(bhava)에 대한 애착을 가리켜 말한다. ‘Sāmhi’는 ‘sā amhi’로 단어를 분절해야 하니, ‘그러한 내가 있습니다’라는 뜻이다.

เอวํ ตาย เทวตาย ภวาภิรตินิมิตฺเต อุปฺปนฺนวิปฺปฏิสาเร ปเวทิเต เถโร ภวสฺส ปริจฺฉินฺนายุภาววิภาวนมุเขน อายตึ มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส สมติกฺกโม กาตุํ สุกโร, สพฺพโส ขีณาสวภาโว นาม มหานิสํโสติ จ สมสฺสาเสตุํ –

이와 같이 그 여신이 천상 존재에 대한 애착을 원인으로 하여 일어난 후회를 고백하자, 장로께서는 존재의 수명이 한정되어 있음을 밝히는 방식으로, 미래에 인간의 몸을 받아 윤회의 괴로움을 벗어나는 것이 쉬운 일이며, 온갖 번뇌가 다한 아라한의 상태야말로 커다란 공덕이 된다는 것을 일러주며 위로하기 위해 다음과 같이 말씀하셨다.

๒๔๓.

243.

‘‘กีว จิรํ วิมานมฺหิ, อิธ วจฺฉสุโปสเถ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, ยทิ ชานาสิ อายุโน’’ติ. –

“우포사타(Uposatha)여, 여기 이 천궁에서 얼마나 오래 머물겠습니까? 여신이여, 질문에 답해 보십시오. 만약 당신의 수명을 알고 있다면.”

คาถมาห. ปุน สา –

장로께서 게송을 읊으셨다. 다시 그녀가 대답하였다.

๒๔๔.

244.

‘‘สฏฺฐิ วสฺสสหสฺสานิ, ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย;

อิธ ฐตฺวา มหามุนิ, อิโต จุตา คมิสฺสามิ;

มนุสฺสานํ สหพฺยต’’นฺติ. – อาห;

“위대한 성자시여, 6만 년과 3억 년 동안 이곳에 머물다가, 여기서 죽어 인간들의 세계로 갈 것입니다.”

ปุน เถโร –

다시 장로께서 말씀하셨다.

๒๔๕.

245.

‘‘มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ, สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา;

โสตาปนฺนา วิเสสยิ, ปหีนา ตว ทุคฺคตี’’ติ. –

“우포사타여, 그대는 두려워하지 마십시오. 그대는 정등각자로부터 수기를 받았습니다. 예류자(Sotāpanna)로서 특별함을 얻었으니, 그대의 악처(duggati)는 이미 사라졌습니다.”

อิมาย คาถาย สมุตฺเตเชสิ.

이 게송으로 그녀를 격려하였다.

๒๔๓-๔. ตตฺถ [Pg.106] กีว จิรนฺติ กิตฺตกํ อทฺธานํ. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก, อิธ วา วิมานสฺมึ. อายุ โนติ อายุ, โนติ นิปาตมตฺตํ. อายุโน วา จิราจิรภาวํ, อถ วา ยทิ ชานาสิ อายุโนติ อตฺโถ. มหามุนีติ เถรํ อาลปติ.

243-4. 거기서 ‘kīva ciraṃ’은 ‘어느 정도의 기간 동안’이라는 뜻이다. ‘Idha’는 ‘이 천상 세계에’ 또는 ‘이 천궁에’라는 뜻이다. ‘Āyu no’에서 ‘no’는 단지 어조를 고르는 조사(nipāta)일 뿐이다. 혹은 수명의 길고 짧음을 의미하며, ‘만약 수명을 안다면’이라는 뜻이다. ‘Mahāmunī’라고 부르며 장로에게 말을 건넨 것이다.

๒๔๕. มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายีติ ภทฺเท อุโปสเถ ตฺวํ มา ภายิ. กสฺมา? ยสฺมา สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา. กินฺติ? โสตาปนฺนา วิเสสยีติ. มคฺคผลสญฺญิตํ วิเสสํ ยาตา อธิคตา, ตสฺมา ปหีนา ตว สพฺพาปิ ทุคฺคตีติ อิมมฺปิ วิเสสํ ยาตาติ วิเสสยิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

245. ‘Mā tvaṃ uposathe bhāyī’란 ‘복된 우포사타여, 그대는 두려워하지 말라’는 뜻이다. 왜인가? 정등각자로부터 수기를 받았기 때문이다. 무엇이라고 수기를 받았는가? ‘예류자로서 특별함을 얻었다’라고 하였다. 도(道)와 과(果)라고 불리는 수승한 상태에 도달했다는 뜻이다. 그러므로 ‘그대의 모든 악처는 끊어졌다’는 이러한 특별한 경지에 도달했기에 ‘visesayi’라고 한다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อุโปสถาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우포사타 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났다.

๘-๙. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา

8-9. 닛다(Niddā)와 수닛다(Suniddā) 천궁 이야기의 설명

อฏฺฐมนวมวิมานานิ ราชคหนิทานานิ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ยถากฺกมํ ‘‘นิทฺทา นาม อุปาสิกา…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… สุนิทฺทา นาม อุปาสิกา’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ ปาฬิ เปยฺยาลวเสน ฐปิตาติ. เตน วุตฺตํ –

여덟 번째와 아홉 번째 천궁 이야기는 라자가하(왕사성)를 배경으로 한다. 그 유래에 따라 차례대로 ‘닛다라는 이름의 여신도... (중략) ...명성 높은 고타마 부처님께. 그로 인해 저에게 이와 같은 광채가... (중략) ...수닛다라는 이름의 여신도’라고 말해야 한다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다. 게송에서도 새로운 내용은 없다. 이와 같이 어떤 사본들에서는 게송의 본문(Pāḷi)이 생략(peyyāla)의 방식으로 기재되어 있다. 그러므로 다음과 같이 설해졌다.

๒๔๖.

246.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“뛰어난 광채를 지니고... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향을 비춥니다.”

๒๔๗.

247.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 여신은 기뻐하며... (중략) ...이것은 어떤 업의 결과입니까.”

๒๔๘.

248.

‘‘นิทฺทาติ มมํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“사람들은 저를 닛다라 불렀습니다. 라자가하의 여신도였으며... (중략) ...명성 높은 고타마 부처님의 제자였습니다.”

๒๕๖.

256.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그로 인해 저에게 이와 같은 광채가... (중략) ...제 광채는 모든 방향을 비춥니다.”

๒๕๘.

258.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“뛰어난 광채를 지니고... (중략) ...모든 방향을 비춥니다.”

๒๖๑.

261.

‘‘สา [Pg.107] เทวตา อตฺตมนา…เป….

“그 여신은 기뻐하며... (중략) ...”

๒๖๒.

262.

‘‘สุนิทฺทาติ มํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“사람들은 저를 수닛다라 불렀습니다. 라자가하의 여신도였으며... (중략) ...명성 높은 고타마 부처님의 제자였습니다.”

๒๖๘.

268.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그로 인해 저에게 이와 같은 광채가... (중략) ...제 광채는 모든 방향을 비춥니다.”

นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

닛다와 수닛다 천궁 이야기의 설명이 끝났다.

๑๐. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

10. 첫 번째 탁발 보시(Bhikkhādāyikā) 천궁 이야기의 설명

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อุตฺตรมธุรายํ อญฺญตรา อิตฺถี ขีณายุกา โหติ อปาเย อุปฺปชฺชนารหา. ภควา ปจฺจูสเวลายํ มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ อิตฺถึ อปาเย อุปฺปชฺชนารหํ ทิสฺวา มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ตํ สุคติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม เอโก อทุติโย มธุรํ อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย พหินครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน สมเยน สา อิตฺถี เคเห อาหารํ สมฺปาเทตฺวา เอกมนฺเต ปฏิสาเมตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปิณฺโฑ ลทฺโธ’’ติ วตฺวา ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ จ ภควตา วุตฺเต อลทฺธภาวํ ญตฺวา ฆฏํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามิ, อธิวาเสถา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. สา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต ปเวสนํ อุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ. ภควา เคหํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ สา ภควนฺตํ โภเชสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ โอนีตปตฺตปาณี ตสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อนุโมทนํ สุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหนฺตี นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. สา [Pg.108] กติปยทิวสาติกฺกเมเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

‘뛰어난 광채를 지니고’로 시작되는 이것은 탁발 보시 천궁 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사밧티의 제타숲에 머물고 계셨다. 그때 웃타라 마두라(북 마두라)에 어떤 여인이 있었는데, 수명이 다하여 악처에 떨어질 상황이었다. 세존께서 새벽녘에 대비삼매(大悲三昧)에서 깨어나 세상을 살펴보시다가, 그 여인이 악처에 떨어질 운명임을 보시고 대비심에 마음이 움직여 그녀를 선처(천상)에 안주시키고자 홀로 마두라로 가셨다. 가셔서 아침 일찍 옷을 입고 발다루와 가사를 수하시고 성 밖으로 탁발을 나가셨다. 그때 그 여인은 집에서 음식을 장만하여 한곳에 잘 갈무리해 두고, 물동이를 들고 나루터에 가서 목욕을 한 뒤 물을 채워 집으로 돌아오고 있었다. 도중에 세존을 뵙고 “존자시여, 공양물을 얻으셨습니까?”라고 여쭙자, 세존께서 “얻을 것이다”라고 말씀하시니 아직 얻지 못하셨음을 알고, 물동이를 내려놓고 세존께 다가가 절을 올리며 “존자시여, 제가 공양을 올리겠습니다. 허락하여 주십시오”라고 말씀드렸다. 세존께서는 침묵으로 허락하셨다. 그녀는 세존의 허락을 알고 먼저 달려가 물을 뿌리고 청소한 곳에 자리를 마련하고 세존께서 들어오시기를 기다리며 서 있었다. 세존께서 집으로 들어가 마련된 자리에 앉으시자, 그녀는 세존께 공양을 올렸다. 세존께서는 공양을 마치시고 발다루에서 손을 떼신 후, 그녀에게 축원(anumodana)을 하시고 떠나셨다. 그녀는 축원의 법문을 듣고 커다란 기쁨과 희열을 느끼며, 세존께서 시야에서 사라질 때까지 부처님을 대상으로 한 기쁨을 놓지 않고 예배하며 서 있었다. 그녀는 며칠 지나지 않아 죽어서 타와팅사(도리천)에 태어났으며, 천 명의 요정들이 그녀를 호위하였다. 그 여신에게 존자 마하모갈라나가 다음과 같이 질문하였다.

๒๗๐.

270.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… โอสธี วิย ตารกา.

“뛰어난 광채를 지니고... (중략) ...샛별처럼 빛납니다.”

๒๗๑.

271.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปุจฺฉิ;

“어떤 공덕으로 이와 같은 광채를... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향을 비춥니다.”라고 게송으로 물으셨다.

๒๗๓.

273.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 여신은 기뻐하며... (중략) ...이것은 어떤 업의 결과입니까.”

๒๗๔.

274.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา,ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“저는 인간들 중에서 인간이었으며, 이전 생의 인간 세상에서,”

๒๗๕.

275.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภิกฺขํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“번뇌 없으신 부처님, 맑고 깨끗하며 흐림 없는 분을 뵈었습니다. 저는 신심을 내어 제 손으로 그분께 탁발 공양을 올렸습니다.”

๒๗๖.

276.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그러므로 저에게는 이와 같은 색광이 있고…(중략)…저의 색광은 모든 방향을 환하게 비춥니다.”

เทวตา พฺยากาสิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

천녀가 이와 같이 답하였다. 그 외의 모든 것은 앞에서 이미 설명한 바와 같으므로 의미가 명확하다.

ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 음식을 보시한 여인의 천궁(제1 비카다이까 천궁)에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

11. 두 번째 음식을 보시한 여인의 천궁에 대한 설명

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา อญฺญตรํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เคหํ ปเวเสตฺวา โภชนํ อทาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

‘뛰어난 광채를 지닌’(Abhikkantena vaṇṇena)이라는 게송으로 시작되는 두 번째 음식을 보시한 여인의 천궁이다. 이것의 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하에 머물고 계셨다. 그때 신심 있고 청정한 어떤 여인이 번뇌를 다한 어떤 장로가 탁발하러 다니는 것을 보고 자기 집으로 들어오게 하여 음식을 올렸다. 그녀는 나중에 때가 되어 죽어서 삼십삼천에 태어났다. 나머지는 바로 앞의 천궁 이야기와 같다.

๒๗๘.

278.

‘‘อภิกฺกนฺเตน [Pg.109] วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“뛰어난 광채를 지닌…(중략)…모든 방향을 환하게 비춥니다.”

๒๘๑.

281.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 기뻐하며…(중략)…이것은 어떤 업의 결과입니까?”

๒๘๒.

282.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“저는 인간들 중에서 인간이었을 때…(중략)…저의 색광은 모든 방향을 환하게 비춥니다.”

ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 음식을 보시한 여인의 천궁에 대한 설명이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 지고한 의미를 밝히는 자(Paramatthadīpanī)인 쿠다카 니까야 주석서의 천궁사경에서

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ทุติยสฺส จิตฺตลตาวคฺคสฺส

열한 가지 이야기로 장식된 두 번째 짓달라따 품(Cittalatā-vagga)의

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의미에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค

3. 제3 빠릿찻따까 품(Pāricchattaka-vagga)

๑. อุฬารวิมานวณฺณนา

1. 울라라 천궁(Uḷāra-vimāna)에 대한 설명

ปาริจฺฉตฺตกวคฺเค อุฬาโร เต ยโส วณฺโณติ อุฬารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ราชคเห อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อุปฏฺฐากกุเล เอกา ทาริกา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา อโหสิ. สา ยํ ตสฺมึ เคเห ปุเรภตฺตํ ขาทนียโภชนียํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒํ เทติ, อุปฑฺฒํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, อทตฺวา ปน น ภุญฺชติ, ทกฺขิเณยฺเย อปสฺสนฺตีปิ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐกาเล เทติ, ยาจกานมฺปิ เทติเยว. อถสฺสา มาตา ‘‘มม ธีตา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา ตสฺสา ทิคุณํ ภาคํ เทติ. เทนฺตี จ เอกสฺมึ ภาเค ตาย สํวิภาเค กเต ปุน อปรํ เทติ, สา ตโตปิ สํวิภาคํ กโรติเยว.

빠릿찻따까 품에서 ‘그대의 명성과 광채는 드높고’(uḷāro te yaso vaṇṇo)라는 게송으로 시작되는 것이 울라라 천궁이다. 이것의 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 다람쥐에게 먹이를 주는 곳인 죽림 정사(벨루와나 칼란다카니와빠)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하에 존자 마하모갈라나를 시봉하는 한 가문에 보시하려는 마음이 있고 보시하여 나누어 주기를 즐기는 한 소녀가 있었다. 그녀는 그 집에서 식사 전에 생기는 먹을거리와 씹을거리가 있으면, 거기서 자신이 받은 몫의 절반을 보시하고 절반은 자신이 먹었다. 보시하지 않고는 결코 먹지 않았으며, 공양 받을 만한 분들을 보지 못하더라도 따로 챙겨 두었다가 보일 때 보시하였고, 구걸하는 이들에게도 반드시 보시하였다. 그러자 그녀의 어머니는 “내 딸은 보시하려는 마음이 있고 나누어 주기를 즐긴다”라며 매우 기뻐하며 그녀에게 두 배의 몫을 주었다. 어머니가 두 배를 줄 때 한 몫을 그녀가 나누어 주면 다시 다른 몫을 주었고, 그녀는 그것마저도 다시 나누어 주었다.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล ตํ วยปฺปตฺตํ มาตาปิตโร ตสฺมึเยว นคเร อญฺญตรสฺมึ กุเล กุมารสฺส อทํสุ. ตํ ปน กุลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ โหติ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห สปทานํ [Pg.110] ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺสา ทาริกาย สสุรสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สา ทาริกา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘ปวิสถ ภนฺเต’’ติ ปเวเสตฺวา วนฺทิตฺวา สสฺสุยา ฐปิตํ ปูวํ ตํ อปสฺสนฺตี ‘‘ตสฺสา กเถตฺวา อนุโมทาเปสฺสามี’’ติ วิสฺสาเสน คเหตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. ทาริกา ‘‘ตุมฺเหหิ ฐปิตํ ปูวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อทาสิ’’นฺติ สสฺสุยา กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘กินฺนามิทํ ปาคพฺภิยํ, อยํ มม สนฺตกํ อนาปุจฺฉิตฺวาว สมณสฺส อทาสี’’ติ ตํ กฏตฏายมานา โกธาภิภูตา ยุตฺตายุตฺตํ อจินฺเตนฺตี ปุรโต ฐิตํ มุสลขณฺฑํ คเหตฺวา อํสกูเฏ ปหริ. สา สุขุมาลตาย ปริกฺขีณายุกตาย จ เตเนว ปหาเรน พลวทุกฺขาภิภูตา หุตฺวา กติปาเหเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สติปิ อญฺญสฺมึ สุจริตกมฺเม เถรสฺส กตทานเมว สาติสยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

이와 같이 시간이 흐르면서 그녀가 혼기가 찼을 때, 부모는 같은 성의 어떤 가문의 청년에게 그녀를 출가시켰다. 그런데 그 가문은 사견을 가졌고 신심이 없으며 청정하지 않았다. 그때 존자 마하모갈라나가 라자가하에서 차례대로 탁발을 하다가 그 소녀의 시아버지 집 문 앞에 섰다. 그를 보고 소녀는 청정한 마음으로 “존자시여, 들어오십시오”라고 하며 안으로 모시고 절을 올린 뒤, 시어머니가 챙겨둔 과자를 시어머니가 보지 않는 틈을 타서 “나중에 말씀드리고 기뻐하시게 해야지”라고 생각하며 친밀한 마음으로 그것을 가져와 장로에게 올렸다. 장로는 축원을 하고 떠났다. 소녀는 시어머니에게 “어머니께서 챙겨두신 과자를 마하모갈라나 장로님께 올렸습니다”라고 말했다. 시어머니는 그 말을 듣고 “이게 무슨 무례한 짓인가! 이 아이가 내 물건을 물어보지도 않고 사문에게 주었구나”라며 이빨을 빠드득 갈며 분노에 사로잡혀 옳고 그름을 생각지도 않고 앞에 있던 절굿공이 토막을 집어 들어 어깨를 내리쳤다. 그녀는 몸이 연약한 데다 수명이 다하여 그 타격으로 인해 심한 고통을 겪다가 며칠 만에 죽어서 삼십삼천에 태어났다. 그녀에게 다른 선행이 있었음에도 불구하고 장로에게 보시한 업이 유독 뛰어나게 나타났다. 존자 마하모갈라나가 앞에서 설명한 방식대로 가서—

๒๘๖.

286.

‘‘อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา;

นาริโย นจฺจนฺติ คายนฺติ, เทวปุตฺตา อลงฺกตา.

“그대의 명성과 광채는 드높고 모든 방향을 환하게 비춥니다. 장엄한 천녀들과 천자들이 춤추고 노래합니다.”

๒๘๗.

287.

‘‘โมเทนฺติ ปริวาเรนฺติ, ตว ปูชาย เทวเต;

โสวณฺณานิ วิมานานิ, ตวิมานิ สุทสฺสเน.

“오 천녀여, 그대를 숭상하며 기뻐하고 주위를 에워싸고 있습니다. 오 보기 좋은 여인이여, 이것들은 그대의 황금 천궁들입니다.”

๒๘๘.

288.

‘‘ตุวํสิ อิสฺสรา เตสํ, สพฺพกามสมิทฺธินี;

อภิชาตา มหนฺตาสิ, เทวกาเย ปโมทสิ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“그대는 그들의 주인이며 모든 욕구를 충족합니다. 고귀하게 태어난 그대는 위대하며 신들의 무리에서 기뻐합니다. 천녀여, 묻노니 말해주시오. 이것은 어떤 업의 결과입니까?”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

세 개의 게송으로 물었다.

๒๘๖. ตตฺถ ยโสติ ปริวาโร. วณฺโณติ วณฺณนิภา สรีโรภาโส. ‘‘อุฬาโร’’ติ ปน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติ จ วณฺณสมฺปตฺติ จ วุตฺตา โหติ. ตาสุ ‘‘อุฬาโร เต วณฺโณ’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วณฺณสมฺปตฺตึ วิสยวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพา โอภาสเต ทิสา’’ติ วตฺวา ‘‘อุฬาโร เต ยโส’’ติ วุตฺตํ ปริวารสมฺปตฺตึ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นาริโย นจฺจนฺตี’’ติอาทิ [Pg.111] วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาสุ ทิสาสุ วิชฺโชตเต, สพฺพา วา ทิสา โอภาสยเต, วิชฺโชตยตีติ อตฺโถ. ‘‘โอภาสเต’’ติ ปทสฺส ‘‘โอภาสนฺเต’’ติ เกจิ วจนวิปลฺลาเสน อตฺถํ วทนฺติ, เตหิ ‘‘วณฺเณนา’’ติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. วณฺเณนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, วณฺเณน เหตุภูเตนาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพา ทิสา’’ติ จ ชาติวเสน ทิสาสามญฺเญ อเปกฺขิเต วจนวิปลฺลาเสนปิ ปโยชนํ นตฺถิ. นาริโยติ เอตฺถาปิ ‘‘อลงฺกตา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวปุตฺตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน นาริโย เทวปุตฺตา จาติ สมุจฺจโย เวทิตพฺโพ.

286. 거기서 ‘yaso’란 권속을 의미한다. ‘vaṇṇo’란 피부의 빛깔과 몸에서 나오는 광채이다. ‘uḷāro’(드높은)라고 특별히 언급했으므로, 그 천녀의 권속의 완성과 신체적 광채의 완성을 말한 것이다. 그중에서 ‘uḷāro te vaṇṇo’라고 요약해서 말한 광채의 완성을 그 빛이 비치는 영역에 따라 상세히 보여주기 위해 ‘sabbā obhāsate disā’라고 말했고, ‘uḷāro te yaso’라고 말한 권속의 완성을 실체에 따라 상세히 보여주기 위해 ‘nāriyo naccanti’ 등을 말한 것이다. 거기서 ‘sabbā obhāsate disā’란 모든 방향에서 빛난다는 뜻이거나, 혹은 모든 방향을 비추고 빛나게 한다는 뜻이다. ‘obhāsate’라는 단어에 대해 어떤 스승들은 단수와 복수의 교체로 보고 ‘obhāsante’라고 의미를 설명하는데, 그럴 경우 ‘vaṇṇena’에 따라 격을 변화시켜 해석해야 한다. ‘vaṇṇena’는 원인의 의미를 지닌 도구격으로, ‘광채를 원인으로 하여’라는 뜻이다. ‘sabbā disā’는 종류에 따른 일반적인 방향을 의미하므로 수의 변화를 가정하더라도 실익이 없다. ‘nāriyo’에서도 ‘alaṅkatā’(장엄된)라는 단어를 가져와서 연결해야 한다. ‘devaputtā’에서 ‘ca’라는 단어는 생략된 것으로 보아야 한다. 따라서 ‘천녀들과 천자들’이라는 결합으로 이해해야 한다.

๒๘๗. โมเทนฺตีติ ปโมทยนฺติ. ปูชายาติ ปูชนตฺถํ ปูชานิมิตฺตํ วา, นจฺจนฺติ คายนฺตีติ โยชนา. ตวิมานีติ ตว อิมานิ.

287. ‘modentī’란 기쁘게 한다는 뜻이다. ‘pūjāyā’란 숭상하기 위해, 혹은 숭상을 목적으로 춤추고 노래한다는 결합이다. ‘tavimānī’란 ‘tava imāni’(그대의 이것들)이다.

๒๘๘. สพฺพกามสมิทฺธินีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, สพฺเพหิ วา ตยา กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ วตฺถูหิ สมิทฺธา. อภิชาตาติ สุชาตา. มหนฺตาสีติ มหตี มหานุภาวา อสิ. เทวกาเย ปโมทสีติ อิมสฺมึ เทวนิกาเย ทิพฺพสมฺปตฺติเหตุเกน ปรเมน ปโมทเนน ปโมทสิ.

288. ‘sabbakāmasamiddhinī’란 다섯 가지 감각적 욕망의 대상 모두를 갖추었거나, 혹은 그대가 원하고 바라는 모든 물건을 구족했다는 뜻이다. ‘abhijātā’란 훌륭하게 태어났다는 뜻이다. ‘mahantāsi’란 거대하고 큰 위력을 지녔다는 뜻이다. ‘devakāye pamodasī’란 이 신들의 무리에서 천상의 성취를 원인으로 한 최고의 기쁨으로 기뻐한다는 뜻이다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ –

이와 같이 장로가 묻자 그 천녀는 그 질문에 답하였다.

๒๘๙.

289.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทุสฺสีลกุเล สุณิสา อโหสึ, อสฺสทฺเธสุ กทริเยสุ อหํ.

“저는 인간들 중에서 인간이었을 때, 이전 생의 인간 세상에서, 계행이 없는 집안의 며느리였습니다. 신심 없고 인색한 사람들 사이에서 저는,”

๒๙๐.

290.

‘‘สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา;

ปิณฺฑาย จรมานสฺส, อปูวํ เต อทาสหํ.

“항상 신심과 계율을 갖추고 나누어 주기를 즐겼습니다. 탁발하러 다니시는 당신께 과자를 올렸습니다.”

๒๙๑.

291.

‘‘ตทาหํ สสฺสุยาจิกฺขึ, ‘สมโณ อาคโต อิธ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ’.

그때 저는 시어머니에게 '여기에 사문께서 오셨습니다. 제가 청정한 마음으로 제 손으로 그분께 과자를 드렸습니다'라고 말했습니다.

๒๙๒.

292.

‘‘อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสิ, อวินีตาสิ ตฺวํ วธุ;

น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ‘สมณสฺส ททามหํ’.

그러자 시어머니는 '며느리야, 너는 예의가 없구나. 나에게 묻지도 않고 [스스로] '사문에게 바친다'라고 생각하며 [보시를] 하고자 했구나'라고 꾸짖었습니다.

๒๙๓.

293.

‘‘ตโต [Pg.112] เม สสฺสุ กุปิตา, ปหาสิ มุสเลน มํ;

กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ, นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ.

그러자 시어머니는 화가 나서 절구공이로 저를 때렸습니다. 어깨를 내리쳐서 저를 죽게 했으니, 저는 오래 살 수 없었습니다.

๒๙๔.

294.

‘‘อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

เทวานํ ตาวตึสานํ, อุปปนฺนา สหพฺยตํ.

저는 몸이 무너진 뒤, 그곳에서 벗어나 죽어서 삼십삼천의 신들의 세계에 태어났습니다.

๒๙๕.

295.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그러한 인연으로 저의 용모는 이와 같으며... 저의 광채는 모든 방향을 비춥니다.

๒๘๙. ตตฺถ อสฺสทฺเธสูติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ อภาเวน อสฺสทฺเธสุ, ถทฺธมจฺฉริยตาย กทริเยสุ สสฺสุอาทีสุ อหํ สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา อโหสินฺติ โยชนา.

289. 거기에서 'assaddhesū'란 삼보에 대한 신심과 업과 과보에 대한 신심이 없어서 믿음이 없는 이들을 말합니다. 인색하고 완고한 시어머니 등에게서 저는 신심과 계행을 갖추었다는 뜻입니다.

๒๙๐-๑. อปูวนฺติ กปลฺลปูวํ. เตติ นิปาตมตฺตํ. สสฺสุยา อาจิกฺขึ คหิตภาวญาปนตฺถญฺจ อนุโมทนตฺถญฺจาติ อธิปฺปาโย.

290-1. 'Apūvanti'는 냄비(그릇)에 구운 과자입니다. 'Te'는 불변사(조사)일 뿐입니다. 시어머니에게 알린 것은 [보시물을] 취한 사실을 알리고 기뻐하게 하기 위함이라는 뜻입니다.

๒๙๒. อิติสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. สมณสฺส ททามหนฺติ อหํ สมณสฺส อปูวํ ททามีติ. ยสฺมา น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ตสฺมา ตฺวํ วธุ อวินีตาสีติ สสฺสุ ปริภาสีติ โยชนา.

292. 'Itissā'에서 'assā'는 불변사입니다. 'Samaṇassa dadāmahaṃ'은 '내가 사문에게 과자를 드린다'는 것입니다. 나에게 묻고자 하지 않았기 때문에 시어머니가 '며느리야, 너는 가르침을 받지 못했구나(무례하구나)'라고 꾸짖었다는 뜻입니다.

๒๙๓. ปหาสีติ ปหริ. กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มนฺติ เอตฺถ กูฏนฺติ อํสกูฏํ วุตฺตํ ปุริมปทโลเปน, กูฏเมว องฺคนฺติ กูฏงฺคํ, ตํ ฉินฺทตีติ กูฏงฺคจฺฉิ. เอวํ โกธาภิภูตา หุตฺวา มํ อวธิ, มม อํสกูฏํ ฉินฺทิ, เตเนว อุปกฺกเมน มตตฺตา มํ มาเรสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิร’’นฺติ.

293. 'Pahāsi'는 때렸다는 뜻입니다. 'Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ'에서 'kūṭa'는 앞 단어가 생략된 것으로 어깨(aṃsakūṭa)를 말합니다. 어깨가 곧 몸의 일부이기에 'kūṭaṅga'라 하며, 그것을 내리쳤기에 'kūṭaṅgacchi'라 합니다. 이와 같이 분노에 휩싸여 나를 때리고 내 어깨를 내리쳤으며, 그 행위로 인해 죽게 되어 나를 죽였다는 의미입니다. 그래서 '오래 살 수 없었다'고 말한 것입니다.

๒๙๔. วิปฺปมุตฺตาติ ตโต ทุกฺขโต สุฏฺฐุ มุตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

294. 'Vippamuttā'란 그 고통에서 완전히 벗어났다는 뜻입니다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같습니다.

อุฬารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

울라라 천궁(Uḷāra Vimāna)에 대한 설명이 끝났습니다.

๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา

2. 사탕수수를 보시한 여인의 천궁(Ucchudāyikā Vimāna)에 대한 설명

โอภาสยิตฺวา [Pg.113] ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส – อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา, ตงฺขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา, ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา, เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

'Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ'으로 시작하는 것은 사탕수수를 보시한 여인의 천궁 이야기입니다. 그 유래는 어떠한가? 부처님께서 라자가하에 머무실 때의 일로, 앞의 천궁 이야기와 모두 비슷합니다. 다만 차이점은 여기서 사탕수수를 보시했고, 시어머니가 작은 의자(pīṭhaka)로 때렸다는 점입니다. 그녀는 그 즉시 죽어 삼십삼천에 태어났고, 그날 밤 장로를 뵙기 위해 와서 기사굴산 전체를 달이나 해처럼 비추며 장로께 절하고 합장하며 한곁에 섰습니다. 그때 장로께서 그녀에게 [물으셨습니다].

๒๙๖.

296.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

신들의 세계와 함께 이 땅을 비추며, 그대는 해와 달처럼 빛나고 있습니다. 그대의 아름다움과 형색, 명성과 위신으로 마치 인드라 신이 있는 삼십삼천의 범천(Brahmā)과 같군요.

๒๙๗.

297.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

우빨라 꽃다발을 목에 걸고 금빛 피부를 지닌 그대에게 묻습니다. 장신구를 걸치고 훌륭한 옷을 입은 아름다운 여신이여, 저에게 절하는 그대는 누구입니까?

๒๙๘.

298.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ, เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

그대는 이전 생에 인간이었을 때 스스로 어떤 업을 지었습니까? 보시를 잘 행했습니까, 아니면 계행을 잘 지켰습니까? 명성 있는 여신이여, 어떤 인연으로 선처에 태어났습니까? 여신이여, 묻노니 말해 주십시오. 이것은 어떤 업의 결과입니까?

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

이러한 게송들로 [장로께서] 물으셨습니다.

๒๙๖-๗. ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปถวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปถวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห [Pg.114] ‘‘สิริยา’’ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี.

296-7. 거기에서 'obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ'이란 해와 달의 빛이 섞이고 시네루 산에서 뿜어져 나오는 맑은 빛으로 빛나는 하늘과 함께 있는 이 땅을 밝히고, 일제히 광명이 가득하게 했다는 뜻입니다. '해와 달처럼 땅을 비추며'라고 연결됩니다. 'Atirocasi'는 능가하여 빛난다는 뜻입니다. 그 능가하는 빛남이 무엇 때문이며 무엇과 같은지 'siriyā' 등으로 말씀하셨습니다. 'Siriyā'는 복덕 등의 특별한 아름다움으로, 'tejasā'는 자신의 위신력으로라는 뜻입니다. 'Āveḷinī'는 보석으로 된 꽃 귀걸이를 한 여인이라는 뜻입니다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

이와 같이 장로께서 물으시자, 여신은 이 게송들로 대답했습니다.

๒๙๙.

299.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

존자시여, 바로 오늘 당신께서 탁발을 위해 이 마을로 오셨을 때, 저는 맑은 마음과 비길 데 없는 기쁨으로 사탕수수 한 조각을 드렸습니다.

๓๐๐.

300.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

나중에 시어머니가 저를 추궁했습니다. '며느리야, 그 사탕수수를 어디에 치웠느냐?' '저는 그것을 버리지도 먹지도 않았습니다. 고요한 수행자께 직접 드렸습니다' [라고 답했습니다].

๓๐๑.

301.

‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

'이것은 너의 권한이 아니라 나의 것이다'라며 시어머니는 저를 꾸짖었습니다. 그리고 의자를 집어 들고 저를 내리쳤습니다. 저는 그곳에서 죽어 여신이 되었습니다.

๓๐๒.

302.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

제가 지은 바로 그 선한 업으로 인해 저는 스스로 이 행복한 업보를 누리고 있습니다. 신들과 함께 노닐며 다섯 가지 욕락의 대상을 즐깁니다.

๓๐๓.

303.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

제가 지은 바로 그 선한 업으로 인해 저는 스스로 이 행복한 업보를 누리고 있습니다. 신들의 왕에 의해 보호받고 삼십삼천 신들의 수호를 받으며 다섯 가지 욕락의 대상을 갖추고 있습니다.

๓๐๔.

304.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

사탕수수를 보시한 이 보시는 이와 같이 적지 않은 공덕의 열매와 큰 과보를 가져왔습니다. 신들과 함께 노닐며 다섯 가지 욕락의 대상을 즐깁니다.

๓๐๕.

305.

‘‘เอตาทิสํ [Pg.115] ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

사탕수수를 보시한 이 보시는 이와 같이 적지 않은 공덕의 열매와 큰 광채를 가져왔습니다. 신들의 왕에 의해 보호받고 삼십삼천 신들의 수호를 받으며, 마치 천 개의 눈을 가진 자(인드라)가 난다나 숲에 있는 것과 같습니다.

๓๐๖.

306.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

존자시여, 자비롭고 지혜로운 당신께 다가가 절을 올리고 안부를 여쭈었습니다. 저는 맑은 마음과 비길 데 없는 기쁨으로 사탕수수 한 조각을 드렸습니다.

๒๙๙. ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ‘คาโม’ อิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา.

299. 거기에서 'idāni'란 바로 지나간 날을 가리키며, '지금'이라는 뜻입니다. 'imameva gāmaṃ'은 이 마을, 즉 라자가하를 지칭하여 말하는 것입니다. '마을(gāma)이나 읍(nigama)이나 성(nagara)이나 모두 마을(gāma)이라고 불린다'라고 하였습니다. 이는 처소격의 의미로 쓰인 대격입니다. 'Upāgami'는 다가왔다는 뜻입니다. 'Atulāya'는 비교할 수 없는, 혹은 헤아릴 수 없는 이라는 뜻입니다.

๓๐๐. อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส วา.

300. 'Avākiri'는 치웠다, 버렸다, 혹은 없앴다라는 뜻입니다. 'Santassa'는 선한 성품을 지닌 이, 혹은 번뇌가 가라앉은 이, 혹은 [번뇌의] 피로함에서 평온에 이른 이라는 뜻입니다.

๓๐๑. ตุยฺหํ นูติ นุ-สทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส ‘‘มมา’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ ‘‘มม นู’’ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ ‘‘จุตา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ ‘‘กาลกตา’’ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห ‘‘อมฺหิ เทวตา’’ติ.

301. 'Tuyhaṃ nū'에서 'nu'라는 단어는 불만족(마음에 들지 않음)을 나타내는 불변어(nipāta)이다. 이 'nu'는 'mama'라는 단어에도 가져와서 'mama nū'라고 연결해서 해석해야 한다. 'Idaṃ issariyaṃ'(이 권세)이라는 말은 집안에서의 지배권(ādhipaccaṃ)을 의미한다. 'Tato cutā'는 그 인간 세상에서 죽었다는 뜻이다. 머물던 곳에서 떠나는 것도 'cutā'라고 부르기 때문에, 죽음(cuti)을 특별히 구별하기 위해 'kālakatā'(목숨을 마친)라는 표현을 사용했다. 또한 목숨을 마친 뒤에 아무 데서나 태어난 것이 아니라 천상에 태어났음을 보여주기 위해 'amhi devatā'(나는 여신이다)라고 말한 것이다.

๓๐๒. ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลญฺหิ อิธ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ [Pg.116] เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ (ที. นิ. ๓.๘๐). อนุโภมิ สกํ ปุญฺญ’’นฺติ (วิ. ว. ๑๓๓) จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตญฺหิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย ‘‘อตฺตนา’’ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน ‘‘อตฺตาน’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

302. 'Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā'는 바로 그 사탕수수 조각을 보시한 만큼의 선업을 내가 지었다는 뜻이며, 다른 업은 알지 못한다는 의미이다. 'Sukhañca kammaṃ'은 행복의 원인이 되는 업의 과보(kammaphala)를 말한다. 여기에서 업의 과보를 'kamma'(업)라고 부른 것은 뒷단어가 생략되었거나(uttarapadalopa), 원인의 이름을 결과에 붙이는 비유적 표현(kāraṇopacāra)을 사용했기 때문이다. 이는 '비구들이여, 선법을 수지한 인연으로 이와 같이 공덕이 증장한다'거나 '자신의 공덕을 누린다'는 등의 구절에서와 같다. 또는 'kammaṃ'을 도구격의 의미를 지닌 목적격으로 보아 '업으로써'(kammena)라고 해석할 수도 있다. 또는 업에 존재하는 것을 'kamma'라고 한 것이니, 마치 지혜로운 이에게 있는 것을 'kamma'라고 하는 것과 같다. 혹은 갈망해야 할 것이기에 'kamma'라고 한다. 왜냐하면 즐겁고 매혹적인 상태이기에 감각적 쾌락과 관련된 그 행복은 갈망해야 할 것, 즉 매혹적인 것이기 때문이다. 'Attanā'는 자기 자신에 의해서라는 뜻이니, 스스로의 의지에 따라 머무는 자유로운 상태로서 스스로라는 의미이다. 'Paricārayāmahaṃ attānaṃ'이라는 앞의 게송에서 'attanā'라고 언급된 단어는 격을 변화시켜(vibhattipipariṇāma) 'attānaṃ'으로 연결하여 해석해야 한다.

๓๐๓-๕. เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ.

303-5. 'Devindaguttā'는 신들의 왕인 사까(제석천)에 의해 보호받는다는 뜻이거나, 사까 왕처럼 많은 권속을 거느려 보호받는다는 뜻이다. 'Samappitā'는 충분히 갖추어지고 성취되었다는 의미이다. 'Mahāvipākā'는 광대한 과보가 있다는 뜻이다. 'Mahājutikā'는 커다란 위광과 위신력을 지녔다는 의미이다.

๓๐๖. ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺย ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

306. 'Tuvaṃ'은 당신을 의미한다. 'Anukampakaṃ'은 자비로운 분이라는 뜻이다. 'Vidū'는 지혜로운 분, 즉 제자로서의 성취(sāvakapāramī)의 정점에 도달하신 분을 의미한다. 'Upeccā'는 다가가서라는 뜻이다. 'Vandinti'는 오체투지로 예배했다는 의미이다. 'Kusalañca ārogyaṃ'은 안부를 여쭈었다는 뜻이며, 비할 데 없는 기쁨으로 이 선업을 회상한다는 의미가 담겨 있다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사탕수수 보시 여신의 천궁(Ucchudāyikāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา

3. 침상 천궁(Pallaṅkavimāna)에 대한 설명

ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ มณิโสณฺณจิตฺเตติ ปลฺลงฺกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา กุลปเทสาทินา สทิสสฺส ตตฺเถว อญฺญตรสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, สา จ โหติ อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ปติเทวตา สมาทินฺนปญฺจสีลา, อุโปสเถ สกฺกจฺจํ อุโปสถสีลานิ จ รกฺขติ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

'Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte'로 시작되는 것이 침상 천궁의 이야기이다. 이 천궁의 유래는 어떠한가? 세존께서 사밧띠의 제타숲에 머물고 계실 때였다. 그때 사밧띠의 어떤 우바새의 딸이 가문과 지역 등이 비슷한 사밧띠의 어떤 가문의 아들에게 시집을 갔다. 그녀는 화를 내지 않고 계행과 행실을 갖추었으며, 남편을 신처럼 공경하고 오계를 수지하였으며, 포살일에는 정성껏 포살계를 지켰다. 그녀는 나중에 목숨을 마치고 타와띰사(삼십삼천)에 태어났다. 존자 마하모갈라나 테라가 앞에서 말한 방식대로 그곳에 가서 다음과 같이 물었다.

๓๐๗.

307.

‘‘ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ [Pg.117] มณิโสณฺณจิตฺเต, ปุปฺผาภิกิณฺเณ สยเน อุฬาเร;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา.

"보석과 금으로 장식되고 꽃들이 뿌려진 고귀한 침상, 그 수승한 침상 위에 앉아 있는 위신력 큰 여신이여, 그대는 고귀하고 다양한 신통력을 부리고 있구려.

๓๐๘.

308.

‘‘อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ;

เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

이 천녀들이 주위에서 춤추고 노래하며 그대를 즐겁게 하는구나. 그대는 천상의 위신력을 얻은 위대한 위신력의 소유자로다. 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이토록 빛나는 위신력을 가졌으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

คาถาหิ ปุจฺฉิ.

이러한 게송들로 물었다.

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그녀도 존자에게 다음과 같은 게송들로 답변하였다.

๓๐๙.

309.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อฑฺเฒ กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

"저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 부유한 가문의 며느리였습니다. 화를 내지 않고 남편의 뜻을 따랐으며, 포살일에 방일하지 않았습니다.

๓๑๐.

310.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

ทิวา จ รตฺโต จ มนาปจารินี, อหํ ปุเร สีลวตี อโหสึ.

인간이었을 때 젊고 악함이 없었으며, 청정한 마음으로 남편을 기쁘게 하였습니다. 밤낮으로 남편의 마음에 들게 행동하며, 저는 예전에 계행을 갖추고 있었습니다.

๓๑๑.

311.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา อโจริกา, สํสุทฺธกายา สุจิพฺรหฺมจารินี;

อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สิกฺขาปเทสุ ปริปูรการินี.

살생을 멀리하고 도둑질하지 않았으며, 몸은 청정하고 깨끗한 범행을 닦았습니다. 술을 마시지 않고 거짓말을 하지 않았으며, 학습계목들을 원만하게 지켰습니다.

๓๑๒.

312.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, ปสนฺนมานสา อหํ.

보름의 14일과 15일, 그리고 달의 8일과 특별한 포살 기간(Pāṭihāriyapakkha)에 저는 청정한 마음을 가졌습니다.

๓๑๓.

313.

‘‘อฏฺฐงฺคุเปตํ [Pg.118] อนุธมฺมจารินี, อุโปสถํ ปีติมนา อุปาวสึ;

อิมญฺจ อริยํ อฏฺฐงฺควเรหุเปตํ, สมาทิยิตฺวา กุสลํ สุขุทฺรยํ;

ปติมฺหิ กลฺยาณี วสานุวตฺตินี, อโหสึ ปุพฺเพ สุคตสฺส สาวิกา.

여덟 가지 요소를 갖추고 법에 따라 행하며, 기쁜 마음으로 포살을 지켰습니다. 이 성스럽고 고귀한 여덟 가지 요소를 갖추어 선업을 수지하니 행복이 뒤따랐습니다. 남편에게 선량하고 그 뜻을 따르던 저는, 예전에 수다원(Sugata)의 제자였습니다.

๓๑๔.

314.

‘‘เอตาทิสํ กุสลํ ชีวโลเก, กมฺมํ กริตฺวาน วิเสสภาคินี;

กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, เทวิทฺธิปตฺตา สุคติมฺหิ อาคตา.

인간 세상에서 이와 같은 선업을 짓고 특별한 과보를 누리게 되었습니다. 몸이 무너져 죽은 뒤에 천상의 위신력을 얻어 좋은 곳(sugati)에 오게 되었습니다.

๓๑๕.

315.

‘‘วิมานปาสาทวเร มโนรเม, ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน;

สยํปภา เทวคณา รเมนฺติ มํ, ทีฆายุกึ เทววิมานมาคต’’นฺติ.

아름다운 천궁의 고귀한 전각에서 천녀들의 무리에 둘러싸여, 스스로 빛을 내며 천신들이 저를 즐겁게 합니다. 천상의 천궁에 도달하여 장수하며 누리고 있습니다."

๓๐๗. ตตฺถ ปลฺลงฺกเสฏฺเฐติ ปลฺลงฺกวเร อุตฺตมปลฺลงฺเก. ตํเยวสฺส เสฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มณิโสณฺณจิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชเลหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ วิจิตฺเต ‘‘ตตฺถา’’ติ ‘‘สยเน’’ติ จ วุตฺเต สยิตพฺพฏฺฐานภูเต ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ.

307. 거기서 'Pallaṅkaseṭṭhe'는 수승한 침상, 가장 뛰어난 침상을 뜻한다. 그 침상의 뛰어남을 보여주기 위해 'maṇisoṇṇacitte'라고 했으니, 다양한 보석의 광채로 찬란한 보석들과 금으로 장식되었다는 뜻이다. 'Tattha'는 'sayane'라고도 하며, 누워 쉴 수 있는 장소인 수승한 침상을 의미한다.

๓๐๘. เตติ ตุยฺหํ สมนฺตโต. ‘‘ปโมทยนฺตี’’ติ ปทํ ปน อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ปโมทยนฺตีติ วา ปโมทนํ กโรนฺติ, ปโมทนํ ตุยฺหํ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ.

308. 'Te'는 당신의, 주위의라는 뜻이다. 'Pamodayantī'라는 단어와 관련하여 'taṃ'(당신을)으로 격을 변화시켜 해석해야 한다. 'Pamodayantī'는 즐겁게 한다, 즉 당신에게 즐거움을 일으킨다는 뜻이다.

๓๑๐. ทหรา อปาปิกาติ ทหราปิ อปาปิกา. ‘‘ทหราสุ ปาปิกา’’ติ วา ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ‘‘ทหรสฺสาปาปิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, ทหรสฺส สามิกสฺส อปาปิกา, สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาเนน อนติจริยาย จ ภทฺทิกาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสนฺนจิตฺตา’’ติอาทิ. อภิราธยินฺติ อาราเธสึ. รตฺโตติ รตฺติยํ.

310. 'Daharā apāpikā'는 젊지만 악하지 않다는 뜻이다. 혹은 'daharāsu pāpikā'라는 독법도 있는데 의미는 같다. 'Daharassāpāpikā'라고 읽기도 하는데, 이는 젊은 남편에게 악하게 굴지 않고, 정성껏 봉양하며 남편을 배반하지 않고 잘 대했다는 뜻이다. 그래서 'pasannacittā' 등이 언급된 것이다. 'Abhirādhayiṃ'은 기쁘게 했다는 뜻이다. 'Ratto'는 밤에라는 뜻이다.

๓๑๑. อโจริกาติ โจริยรหิตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ‘‘วิรตา จ โจริยา’’ติปิ ปาโฐ, เถยฺยโต จ วิรตาติ อตฺโถ[Pg.119]. สํสุทฺธกายาติ ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตตาย สมฺมเทว สุทฺธกายา, ตโต เอว สุจิพฺรหฺมจารินี สามิกโต อญฺญตฺถ อพฺรหฺมจริยาสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

311. 'Acorikā'는 도둑질하는 성질이 없다는 것이니, 주지 않은 것을 취하는 일에서 벗어났다는 뜻이다. 'Viratā ca coriyā'라는 독법도 있는데, 도둑질에서 벗어났다는 의미이다. 'Saṃsuddhakāyā'는 신업(kāyakamma)이 매우 깨끗하여 몸이 완전히 청정하다는 뜻이며, 그렇기 때문에 남편 외에 다른 사람과는 부정한 행위를 하지 않는 청정한 범행을 닦는 자(sucibrahmacārinī)가 되는 것이다. 그래서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเหปิ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา นิ มิยฺยเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗);

"우리 남편들은 아내를 배반하지 않고, 우리 아내들도 남편을 배반하지 않는다. 아내 외에는 범행을 닦으니, 그래서 우리 집안의 젊은이들은 죽지 않는다."

อถ วา สุจิพฺรหฺมจารินีติ สุจิโน สุทฺธสฺส พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส อุโปสถสีลสฺส, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วา อนุรูปสฺส ปุพฺพภาคพฺรหฺมจริยสฺส วเสน สุจิพฺรหฺมจารินี.

또한 '청정한 범행을 닦는 자(sucibrahmacārinī)'라는 것은 청정하고 깨끗하며 수승한 포살의 계, 혹은 도(道)의 청정범행에 부합하는 예비적인 단계의 청정범행에 의거하여 청정한 범행을 닦는 자를 의미합니다.

๓๑๓. อนุธมฺมจารินีติ อริยานํ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ จรณสีลา. อิมญฺจ อนนฺตรํ วุตฺตํ นิทฺโทสตาย อริยํ, อฏฺฐงฺควเรหิ อฏฺฐหิ อุตฺตมงฺเคหิ อริยตฺตา เอว วา อริยฏฺฐงฺควเรหิ อุเปตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลํ สุขวิปากตาย สุขานิสํสตาย จ สุขุทฺรยํ อุปาวสินฺติ โยชนา.

313. ‘법에 따라 행하는 자(Anudhammacārinī)’라는 것은 성자들의 법에 따라 행하는 성품을 가진 자를 말합니다. 그리고 바로 앞에서 언급된, 허물이 없기에 고귀하고(ariya), 여덟 가지 수승한 요소들(팔정도)을 갖추었기에 고귀한 것, 혹은 고귀한 여덟 가지 수승한 요소들을 구족하여 건강함과 허물없음의 의미에서 유익하며(kusala), 즐거운 과보와 즐거운 이익을 가져오기에 즐거움을 초래하는 포살을 지킨다는 의미로 연결됩니다.

๓๑๔. วิเสสภาคินีติ วิเสสสฺส ทิพฺพสฺส สมฺปตฺติภวสฺส ภาคินี. สุคติมฺหิ อาคตาติ สุคตึ อาคตา อุปคตา, สุคติมฺหิ วา สุคติยํ ทิพฺพสมฺปตฺติยํ อาคตา. ‘‘สุคติญฺหิ อาคตา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, เหตุอตฺโถ วา, ยสฺมา สุคตึ อาคตา, ตสฺมา วิเสสภาคินีติ โยชนา.

314. ‘특별한 몫을 가진 자(Visesabhāginī)’라는 것은 특별하고 천상적인 성취와 존재의 몫을 가진 자를 뜻합니다. ‘선처에 이른 자(Sugatimhi āgatā)’라는 것은 선처에 도달한 자, 혹은 선처인 천상의 성취에 이른 자를 말합니다. ‘선처에 참으로 이른 자(Sugatiñhi āgatā)’라는 독법도 있습니다. 여기서 ‘히(hī)’는 단순한 접어이거나 혹은 원인의 의미이니, 선처에 이르렀기 때문에 특별한 몫을 가진 자라고 연결됩니다.

๓๑๕. วิมานปาสาทวเรติ วิมาเนสุ อุตฺตมปาสาเท, วิมานสงฺขาเต วา อคฺคปาสาเท, วิมาเน วา วิคตมาเน อปฺปมาเณ มหนฺเต วรปาสาเท ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน สยํปภา ปโมทามิ, ‘‘อมฺหี’’ติ วา ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทีฆายุกินฺติ เหฏฺฐิเมหิ เทเวหิ ทีฆตรายุกตาย ตตฺรูปปนฺเนหิ อนปฺปายุกตาย จ ทีฆายุกึ มํ ยถาวุตฺตํ เทววิมานมาคตํ อุปคตํ เทวคณา รเมนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

315. ‘천궁의 수승한 궁전(Vimānapāsādavareti)’이란 천궁들 중의 으뜸가는 궁전, 혹은 천궁이라 불리는 최상의 궁전, 혹은 측정할 수 없을 만큼 거대하고 수승한 천궁에서 요정들의 무리에 둘러싸여 스스로 빛나며 기뻐한다는 뜻입니다. 혹은 ‘나는 ~이다’라는 단어를 가져와서 연결해야 합니다. ‘장수하는 자(Dīghāyukinti)’라는 것은 아래 단계의 천신들보다 수명이 더 길고 그곳에 태어난 이들 중에서 수명이 짧지 않기에 장수하는 나를, 앞서 언급한 천궁에 도달한 나를 천신들의 무리가 즐겁게 해준다는 의미로 연결됩니다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같습니다.

ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

팔랑카 천궁(Pallaṅkavimāna)에 대한 설명이 끝났습니다.

๔. ลตาวิมานวณฺณนา

4. 라타 천궁(Latāvimāna)에 대한 설명

ลตา [Pg.120] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตาติ ลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา ลตา นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ปติกุลํ คตา ภตฺตุ สสฺสุสสุรานญฺจ มนาปจารินี ปิยวาทินี ปริชนสฺส สงฺคหกุสลา เคเห กุฏุมฺพภารสฺส นิตฺถรณสมตฺถา อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ทานสํวิภาครตา อขณฺฑปญฺจสีลา อุโปสถรกฺขเณ จ อปฺปมตฺตา อโหสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ลตาตฺเวว นาเมน. อญฺญาปิ ตสฺสา สชฺชา, ปวรา, อจฺจิมตี, สุตาติ จตสฺโส ภคินิโย อเหสุํ. ตา ปญฺจปิ สกฺเกน เทวราเชน อาเนตฺวา นาฏกิตฺถิภาเวน ปริจาริกฏฺฐาเน ฐปิตา. ลตา ปนสฺส นจฺจคีตาทีสุ เฉกตาย อิฏฺฐตรา อโหสิ.

‘라타와 사자와 파와라라는 여신’이라는 구절이 라타 천궁의 시작입니다. 그 유래는 무엇입니까? 세존께서 사왓티의 제타숲에 머무실 때였습니다. 그때 사왓티에 사는 어떤 우바새의 딸인 라타라는 여인이 있었는데, 그녀는 현명하고 총명하며 지혜로웠습니다. 시집을 가서 남편과 시부모의 뜻에 맞게 행동하고, 다정한 말을 하며, 하인들을 잘 보살피고, 집안 살림을 꾸려나가는 데 능숙했습니다. 화를 내지 않고 계행과 행실을 갖추었으며, 보시와 나눔을 즐기고, 오계를 깨뜨림 없이 지키며, 포살을 지키는 데 게으르지 않았습니다. 그녀는 나중에 세상을 떠나 웨싸바나 대왕의 딸인 라타라는 이름의 여신으로 태어났습니다. 그녀에게는 사자, 파와라, 악치마티, 수타라는 네 명의 자매가 더 있었습니다. 이들 다섯 명 모두 제석천에 의해 불려가 무희로서 수종드는 자리에 있게 되었습니다. 그런데 라타는 춤과 노래 등에 매우 능숙했기에 제석천이 가장 총애하였습니다.

ตาสํ เอกโต สมาคนฺตฺวา สุขนิสชฺชาย นิสินฺนานํ สงฺคีตเนปุญฺญํ ปฏิจฺจ วิวาโท อุปฺปนฺโน. ตา สพฺพาปิ เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘ตาต, กตมา อมฺหากํ นจฺจาทีสุ กุสลา’’ติ? โส เอวมาห ‘‘คจฺฉถ ธีตโร อโนตตฺตทหตีเร เทวสมาคเม สงฺคีตํ ปวตฺเตถ, ตตฺถ โว วิเสโส ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. ตา ตถา อกํสุ. ตตฺถ เทวปุตฺตา ลตาย นจฺจมานาย อตฺตโน สภาเวน ฐาตุํ นาสกฺขึสุ, สญฺชาตปหาสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา นิรนฺตรํ สาธุการํ เทนฺตา อุกฺกุฏฺฐิสทฺเท เจลุกฺเขเป จ ปวตฺเตนฺตา หิมวนฺตํ กมฺปยมานา วิย มหนฺตํ โกลาหลมกํสุ. อิตราสุ ปน นจฺจนฺตีสุ สิสิรกาเล โกกิลา วิย ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ. เอวํ ตตฺถ สงฺคีเต ลตาย วิเสโส ปากโฏ อโหสิ.

그들 다섯 여신이 한데 모여 편안하게 앉아 있을 때, 노래와 춤의 기량에 대해 논쟁이 벌어졌습니다. 그들은 모두 아버지인 웨싸바나 대왕에게 가서 물었습니다. "아버지, 저희 중 누가 춤 등에 가장 능숙합니까?" 그러자 대왕은 이렇게 말했습니다. "딸들아, 아노탓타 호숫가에서 열리는 천신들의 모임에 가서 공연을 펼쳐보아라. 거기서 너희들의 실력 차이가 분명해질 것이다." 그들은 그대로 하였습니다. 그 모임에서 천신들은 라타가 춤을 출 때 본래의 모습대로 가만히 있을 수가 없었습니다. 큰 즐거움에 휩싸이고 경이롭고 놀라운 마음이 생겨 끊임없이 찬탄하며 함성을 지르고 옷을 흔들어 던지며 히말라야 산맥을 뒤흔드는 듯한 커다란 소란을 일으켰습니다. 반면 다른 여신들이 춤을 출 때는 마치 한겨울의 뻐꾸기처럼 조용히 앉아 있었습니다. 이처럼 그 공연에서 라타의 뛰어남이 확연히 드러났습니다.

อถ ตาสํ เทวธีตานํ สุตาย เทวธีตาย เอตทโหสิ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อยํ ลตา อมฺเห อภิภุยฺย ติฏฺฐติ วณฺเณน เจว ยสสา จ, ยํนูนาหํ ลตาย กตกมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. สา ตํ ปุจฺฉิ. อิตราปิ ตสฺสา เอตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. ตยิทํ สพฺพํ เวสฺสวณมหาราชา เทวจาริกวเสน อุปคตสฺส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ. เถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉาย มูลการณโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจนฺโต –

그때 그 여신들 중 수타라는 여신에게 이런 생각이 들었습니다. '이 라타는 도대체 어떤 업을 지었기에 용모와 명성에서 우리를 압도하고 있는 것일까? 내가 라타가 지은 업에 대해 물어봐야겠다.' 그녀는 라타에게 물었고, 라타는 그 뜻을 대답해주었습니다. 이 모든 내용을 웨싸바나 대왕이 천상을 유행하다가 찾아온 목갈라나 존자에게 말해주었습니다. 존자는 그 내용을 질문 형식으로 근본 원인에서부터 시작하여 부처님께 여쭈었습니다.

๓๑๖.

316.

‘‘ลตา [Pg.121] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตา, อจฺจิมตี ราชวรสฺส สิรีมโต;

สุตา จ รญฺโญ เวสฺสวณสฺส ธีตา, ราชีมตี ธมฺมคุเณหิ โสภถ.

라타와 사자와 파와라라는 여신, 그리고 영광스러운 왕의 딸인 악치마티와 수타는 웨싸바나 왕의 딸들로서 법의 덕성으로 빛나고 있었습니다.

๓๑๗.

317.

‘‘ปญฺเจตฺถ นาริโย อาคมํสุ นฺหายิตุํ, สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ;

ตา ตตฺถ นฺหายิตฺวา รเมตฺวา เทวตา, นจฺจิตฺวา คายิตฺวา สุตา ลตํ พฺรวิ.

다섯 여인이 연꽃이 피어 있고 시원한 물이 흐르는 상서로운 강에 목욕하러 왔습니다. 그곳에서 목욕하고 즐기며 춤추고 노래한 뒤, 수타가 라타에게 말했습니다.

๓๑๘.

318.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินิ, อาเวฬินิ กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

ติมิรตมฺพกฺขิ นเภว โสภเน, ทีฆายุกี เกน กโต ยโส ตว.

연꽃 화환을 쓰고 금빛 피부를 가진 당신에게 묻습니다. 구름처럼 검고 붉은 눈을 가진 하늘처럼 아름다운 이여, 장수하는 당신의 명성은 무엇으로 만들어진 것입니까?

๓๑๙.

319.

‘‘เกนาสิ ภทฺเท ปติโน ปิยตรา, วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสุ รูปโต;

ปทกฺขิณา นจฺจนคีตวาทิเต, อาจิกฺข โน ตฺวํ นรนาริปุจฺฉิตา’’ติ. –

아름다운 이여, 당신은 어찌하여 남편에게 더 사랑받으며 용모에 있어서도 빼어나게 아름답습니까? 춤과 노래와 연주에 능숙한 당신이여, 인간과 여신들이 묻는 이 질문에 우리에게 답해주소서.

สุตาย ปุจฺฉา.

이것은 수타의 질문입니다.

๓๒๐.

320.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุฬารโภเค กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 풍족한 재산이 있는 집안의 며느리였습니다. 화를 내지 않고 남편의 뜻을 따랐으며, 포살을 지키는 데 게으르지 않았습니다.

๓๒๑.

321.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

สเทวรํ สสฺสสุรํ สทาสกํ, อภิราธยึ ตมฺหิ กโต ยโส มม.

인간이었을 때 젊고 죄가 없었으며, 청정한 마음으로 남편을 기쁘게 하였습니다. 시동생과 시부모와 하인들까지도 기쁘게 하였으니, 그것이 나의 명성을 만든 것입니다.

๓๒๒.

322.

‘‘สาหํ เตน กุสเลน กมฺมุนา, จตุพฺภิ ฐาเนหิ วิเสสมชฺฌคา;

อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

저는 그 유익한 업으로 인하여 수명, 용모, 행복, 힘이라는 네 가지 면에서 특별함을 얻었으며, 적지 않은 유희와 즐거움을 누리고 있습니다.

๓๒๓.

323.

‘‘สุตํ [Pg.122] นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตา, ยํ โน อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน;

ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตา.

이 라타가 말하는 것을 들었습니까? 우리가 물었던 것을 그녀가 우리에게 말해주었습니다. 그녀는 우리 여인들 중에서 남편의 가장 특별한 여인이며, 여신들 중에서도 수승한 존재입니다.

๓๒๔.

324.

‘‘ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพา, ปติพฺพตา ยตฺถ ภวนฺติ อิตฺถิโย;

ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวา สพฺพา, ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตา.

우리 모두 남편에 대한 도리를 다합시다. 여인들이 남편에게 헌신하는 곳에서, 우리 모두 남편에 대한 도리를 행함으로써 이 라타가 말하는 것을 얻게 될 것입니다.

๓๒๕.

325.

‘‘สีโห ยถา ปพฺพตสานุโคจโร, มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวา;

ปสยฺห หนฺตฺวา อิตเร จตุปฺปเท, ขุทฺเท มิเค ขาทติ มํสโภชโน.

산비탈을 누비는 사자가 산을 거처로 삼아 다른 네발짐승들을 제압하여 죽이고, 육식을 하며 작은 짐승들을 잡아먹듯이,

๓๒๖.

326.

‘‘ตเถว สทฺธา อิธ อริยสาวิกา, ภตฺตารํ นิสฺสาย ปตึ อนุพฺพตา;

โกธํ วธิตฺวา อภิภุยฺย มจฺฉรํ, สคฺคมฺหิ สา โมทติ ธมฺมจารินี’’ติ. –

이와 같이 신심 있는 성스러운 여제자는 남편을 의지하고 남편에게 순종하며, 분노를 없애고 인색함을 이겨내어, 법을 행하며 천상에서 기뻐합니다.

ลตาย วิสฺสชฺชนนฺติ อาห.

이것은 라타의 답변이라고 설해졌습니다.

๓๑๖. ตตฺถ ลตา จ สชฺชา ปวรา อจฺจิมตี สุตาติ ตาสํ นามํ. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ราชวรสฺสาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วรสฺส เสฏฺฐสฺส เทวราชสฺส. สกฺกสฺส ปริจาริกาติ อธิปฺปาโย. รญฺโญติ มหาราชสฺส. เตนาห ‘‘เวสฺสวณสฺส ธีตา’’ติ, อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, วจนวิปลฺลาโส วา, ธีตโรติ อตฺโถ. ราชติ วิชฺโชตตีติ ราชี, ราชีติ มตา ปญฺญาตา ราชีมตี, อิทํ ตาสํ สพฺพาสํ วิเสสนํ. นามเมว เอตํ เอกิสฺสา เทวตายาติ เกจิ, เตสํ มเตน ‘‘ปวรา’’ติ สพฺพาสํ วิเสสนเมว. ธมฺมคุเณหีติ ธมฺมิเยหิ ธมฺมโต อนเปเตหิ คุเณหิ, ยถาภุจฺจคุเณหีติ อตฺโถ. โสภถาติ วิโรจถ.

316. 거기서 ‘Latā ca sajjā pavarā accimatī sutā’는 그들 다섯 천녀의 이름입니다. ‘ca’는 결합의 의미입니다. ‘Rājavarassā’는 네 명의 대왕들보다 뛰어난 천상의 왕인 삭카(제석천)의 시종이라는 뜻입니다. ‘Rañño’는 웨싸와나 대왕을 의미하며, 그러므로 ‘웨싸와나의 딸’이라고 말했습니다. 이 구절은 각각 연결되어야 하며, 혹은 수의 변화로 ‘딸들’이라는 의미입니다. ‘Rājati’는 빛난다는 뜻이므로 ‘Rājī’이며, 큰 지혜를 가진 천녀들을 뜻하는 ‘Rājimatī’는 그들 모두를 수식하는 말입니다. 어떤 스승들은 이것이 한 천녀의 이름이라고 말하는데, 그들의 견해에 따르면 ‘Pavarā’가 모든 천녀를 수식하는 말이 됩니다. ‘Dhammaguṇehī’는 법에 합당하고 법에서 벗어나지 않은 공덕, 즉 진실한 공덕을 의미합니다. ‘Sobhatha’는 빛난다는 뜻입니다.

๓๑๗. ปญฺเจตฺถ นาริโยติ ปญฺจ ยถาวุตฺตนามา เทวธีตโร เอตฺถ อิมสฺมึ หิมวนฺตปเทเส. สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทินฺติ อโนตตฺตทหโต นิกฺขนฺตนทิมุขํ สนฺธาย วทติ. นจฺจิตฺวา คายิตฺวาติ ปิตุ เวสฺสวณสฺส [Pg.123] อาณาย เทวสมาคเม ตาหิ กตสฺส นจฺจคีตสฺส วเสน วุตฺตํ. สุตา ลตํ พฺรวีติ สุตา เทวธีตา ลตํ อตฺตโน ภคินึ กเถสิ. ‘‘สุตา ลตํ พฺรวุ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สุตา ธีตโร เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ลตํ กเถสุนฺติ อตฺโถ.

317. ‘Pañcettha nāriyo’는 앞에서 언급된 이름을 가진 다섯 천녀가 여기 히말라야 지역에 있다는 뜻입니다. ‘차가운 물, 연꽃이 핀 상서로운 강’이라는 구절은 아노닷타 호수에서 흘러나오는 강어귀를 가리켜 말한 것입니다. ‘춤추고 노래하며’라는 말은 아버지 웨싸와나 대왕의 명령으로 천상들의 모임에서 그들이 행한 가무를 의미합니다. ‘Sutā lataṃ bravī’는 수타(Sutā)라는 이름의 천녀가 자신의 언니인 라타(Latā)에게 말했다는 뜻입니다. 혹은 ‘Sutā lataṃ bravuṃ’이라고도 읽는데, 이는 웨싸와나 대왕의 딸들이 라타에게 말했다는 의미입니다.

๓๑๘. ติมิรตมฺพกฺขีติ นิจุลเกสรภาสสทิเสหิ ตมฺพราชีหิ สมนฺนาคตกฺขิ. นเภว โสภเนติ นภํ วิย โสภมาเน, สรทสมเย อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ นภํ วิย สุวิสุทฺธงฺคปจฺจงฺคตาย วิราชมาเนติ อตฺโถ. อถ วา นเภวาติ นเภ เอว, สมุจฺจยตฺโถ เอว-สทฺโท, อากาสฏฺฐวิมาเนสุ หิมวนฺตยุคนฺธราทิภูมิปฏิพทฺธฏฺฐาเนสุ จาติ สพฺพตฺเถว โสภมาเนติ อตฺโถ. เกน กโตติ เกน กีทิเสน ปุญฺเญน นิพฺพตฺติโต. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ กิตฺติสทฺโท จ. กิตฺติสทฺทคฺคหเณน จ กิตฺติสทฺทเหตุภูตา คุณา คยฺหนฺติ.

318. ‘Timiratambakkhī’는 니굴라 꽃의 수술 색깔과 같은 붉은 눈매를 가진 눈을 의미합니다. ‘Nabheva sobhane’는 하늘처럼 아름답다는 뜻으로, 가을철에 구름이나 안개 등의 오염물로부터 벗어난 하늘처럼 매우 청정한 사지를 가졌기에 빛난다는 의미입니다. 혹은 ‘Nabhevā’를 ‘하늘에 있는 궁전에서’로 풀이하기도 하는데, ‘eva’는 결합의 의미로 천상의 궁전에서나 히말라야, 유간달라 산 등 땅과 연결된 모든 곳에서 아름답다는 뜻입니다. ‘Kena kato’는 어떤 선업으로 생겨났는가라는 뜻입니다. ‘Yaso’는 권속의 풍요로움과 명성을 말합니다. 명성(kitti)이라는 단어를 통해 명성의 원인이 되는 덕목들도 포함됩니다.

๓๑๙. ปติโน ปิยตราติ สามิโน ปิยตรา สามิวลฺลภา. เตนสฺสา สุภคตํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโตติ รูปสมฺปตฺติยา วิสิฏฺฐา อุตฺตมา กลฺยาณิตรา สุนฺทรตรา, อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต’’ติ จ ปฐนฺติ. ปทกฺขิณาติ ปกาเรหิ, วิเสเสน วา ทกฺขิณา กุสลา. นจฺจนคีตวาทิเตติ เอตฺถ นจฺจนาติ วิภตฺติโลโป กโต, นจฺเจ จ คีเต จ วาทิเต จาติ อตฺโถ. นรนาริปุจฺฉิตาติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ ‘‘กหํ ลตา, กึ กโรติ ลตา’’ติ รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สิปฺปทสฺสนตฺถญฺจ ปุจฺฉิตา.

319. ‘Patino piyatarā’는 남편에게 더욱 사랑받고 총애받는 아내라는 뜻입니다. 이 구절로써 라타 천녀의 사랑스러움을 나타냅니다. ‘Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato’는 용모의 풍요로움이 특히 뛰어나고 아름답다는 뜻이며, ‘assū’는 어조사입니다. ‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’라고 읽기도 합니다. ‘Padakkhiṇā’는 여러 방면으로, 혹은 특히 능숙하고 지혜롭다는 뜻입니다. ‘Naccanagītavāditete’에서 ‘naccanā’는 격이 생략된 형태로, 춤과 노래와 연주에 능하다는 의미입니다. ‘Naranāripucchitā’는 천자들과 천녀들이 ‘라타는 어디 있는가, 라타는 무엇을 하는가’라며 그 용모와 가무 솜씨를 보고 싶어 해서 묻게 된다는 뜻입니다.

๓๒๑. นิจฺจํ กาเยน อสํสฏฺฐตาย เทโว วิย รเมติ, ทุติโย วโรติ วา เทวโร, ภตฺตุ กนิฏฺฐภาตา, สห เทวเรนาติ สเทวรํ. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, สห สสุเรหีติ สสฺสสุรํ. สห ทาเสหิ ทาสีหิ จาติ สทาสกํ ปติมาภิราธยินฺติ สมฺพนฺโธ. ตมฺหิ กโตติ ตมฺหิ กุเล, กาเล วา สุณิสากาเล กโต ยโส ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญสฺส นิพฺพตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. มมาติ อิทํ ‘‘กโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘มยา’’ติ ปริณาเมตพฺพํ.

321. 항상 몸으로 섞임이 없기에 천신처럼 즐겁게 해준다는 의미에서 ‘devaro’라 하며, 혹은 두 번째로 바라는 자라는 뜻도 있습니다. 이는 남편의 남동생(시동생)을 말합니다. 시동생과 함께하는 것을 ‘sadevara’라 합니다. 시어머니와 시아버지를 ‘sasurā’라 하며, 그들과 함께하는 것을 ‘sassasura’라 합니다. 노비들과 함께하는 것을 ‘sadāsaka’라 합니다. 이들과 함께 남편을 기쁘게 하였다는 연결입니다. ‘Tamhi kato’는 그 풍요로운 가문에서, 혹은 며느리였던 시절에 그 풍요를 가져오는 선업을 쌓아 명성(권속의 풍족함)을 만들었다는 의미입니다. ‘Mamā’는 ‘kato’라는 단어를 고려하여 ‘mayā(나에 의해)’로 해석해야 합니다.

๓๒๒. จตุพฺภิ [Pg.124] ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ, จตูสุ วา ฐาเนสุ นิมิตฺตภูเตสุ. วิเสสมชฺฌคาติ อญฺญาหิ อติสยํ อธิคตา. อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจาติ ‘‘จตูหิ ฐาเนหี’’ติ วุตฺตานํ สรูปโต ทสฺสนํ. อายุอาทโย เอว หิสฺสา อญฺญาหิ วิสิฏฺฐสภาวตาย วิเสสา ตสฺสา ตถา สมฺภาวนาวเสน คเหตพฺพตาย เหตุภาวโต ‘‘ฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ. วิเสสมชฺฌคา. กีทิสํ? อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขญฺจ พลญฺจาติ โยชนา.

322. ‘Catubbhi ṭhānehī’는 네 가지 원인으로, 혹은 원인이 되는 네 가지 경우에라는 뜻입니다. ‘Visesamajjhagā’는 다른 천녀들보다 뛰어난 특별함을 얻었다는 뜻입니다. ‘수명, 용모, 행복, 힘’은 ‘네 가지 경우’라고 말한 것의 구체적인 내용입니다. 수명 등이 그녀에게 다른 이들보다 뛰어난 본성으로 나타나기에 특별함(visesa)이라 하고, 또한 칭송받을 만한 근거가 되기에 근거(ṭhāna)라고도 합니다. 특별함을 얻었다는 것은 수명과 용모와 행복과 힘을 얻었다는 연결입니다.

๓๒๓. สุตํ นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา อมฺหากํ เชฏฺฐภคินี ยํ ภาสติ, ตํ ตุมฺเหหิ สุตํ นุ กึ อสุต’’นฺติ อิตรา ติสฺโส ภคินิโย ปุจฺฉติ. ยํ โนติ ยํ อมฺหากํ สํสยิตํ. โนติ นิปาตมตฺตํ, ปุน โนติ อมฺหากํ, อวธารเณ วา ‘‘น โน สมํ อตฺถี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย, เตน อกิตฺตยิเยว, อวิปรีตํ พฺยากาสิเยวาติ อตฺโถ. ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตาติ อนตฺถโต ปาลนโต ปติโน สามิกา นา อมฺหากํ นารีนํ อิตฺถีนํ วิสิฏฺฐา คติ จ ตาสํ ปฏิสรณญฺจ, ตาสํ มาตุคามานํ สรณโต ปวรา อุตฺตมา เทวตา จ สมฺมเทว อาราธิตา สมฺปติ อายติญฺจ หิตสุขาวหาติ อตฺโถ.

323. ‘Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā’는 ‘우리 언니인 라타가 하는 말을 너희는 들었는가, 듣지 못했는가’라고 나머지 세 자매에게 묻는 것입니다. ‘Yaṃ no’는 우리의 의심스러운 점을 물었다는 뜻입니다. ‘no’는 어조사이며, 다시 ‘no’는 ‘우리에게’ 혹은 강조의 의미로 쓰입니다. ‘우리와 대등한 것이 없다’는 표현처럼, 그로 인해 분명하고 사실대로 답변했다는 뜻입니다. ‘남편은 참으로 우리 여인들의 뛰어난 귀처이며 최고의 신이다’라는 구절은 남편이 해로운 것에서 보호해 주기에 주인(pati)이라 불리며, 여인들의 특별한 귀처이자 의지처라는 뜻입니다. 여인들의 의지처이기에 뛰어나고 수승한 신과 같으며, 현재와 미래에 이익과 행복을 가져다주기에 온전하게 기쁘게 해준다는 의미입니다.

๓๒๔. ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพาติ สพฺพาว มยํ ปตีสุ อตฺตโน สามิเกสุ ปุพฺพุฏฺฐานาทิกํ จริตพฺพธมฺมํ ปจราม. ยตฺถาติ ยํ นิมิตฺตํ, ยสฺมึ วา ปตีสุ จริตพฺพธมฺเม จริยมาเน อิตฺถิโย ปติพฺพตา นาม ภวนฺติ. ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา ยํ สมฺปตฺตึ เอตรหิ ลภตีติ ภาสติ, ตํ สมฺปตฺตึ ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวาติ ลภิสฺสาม.

324. ‘Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā’는 우리 모두가 남편에게 먼저 일어나는 등의 아내가 행해야 할 도리(dhamma)를 정중히 실천하겠다는 뜻입니다. ‘Yattha’는 어떤 원인으로, 혹은 남편에 대한 도리가 실천될 때 여인들이 현숙한 아내(patibbatā)라 불리게 된다는 뜻입니다. ‘Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā’는 ‘우리 언니인 라타가 지금 누리는 저 풍요를 우리도 남편에 대한 도리를 정중히 행함으로써 얻게 될 것이다’라고 말하는 것입니다.

๓๒๕. ปพฺพตสานุโคจโรติ ปพฺพตวนสณฺฑจารี. มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวาติ มหึ ธาเรตีติ มหินฺธรนามกํ ปพฺพตํ อจลํ อาวสิตฺวา อธิวสิตฺวา, ตตฺถ วสนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อาวสิตฺวา’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. ขุทฺเทติ พลวเสนนิหีเน ปมาณโต ปน มหนฺเต หตฺถิอาทิเกปิ มิเค โส หนฺติเยว.

325. ‘Pabbatasānugocaro’는 산의 숲과 덤불에서 노니는 것을 뜻합니다. ‘Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā’에서 ‘Mahindhara’는 대지를 지탱한다는 뜻의 산을 의미하며, 그런 산에 머물며 산다는 뜻입니다. ‘Āvasitvā’라는 단어를 고려할 때 ‘pabbata’는 처소의 의미지만 대격으로 쓰였습니다. ‘Pasayha’는 압도하여 굴복시킨다는 뜻입니다. ‘Khuddeti’는 힘에 있어서는 열등하지만 크기에 있어서는 거대한 코끼리 같은 짐승들을 사자 왕이 죽인다는 의미입니다.

๓๒๖. ตเถวาติ [Pg.125] คาถาย อยํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถโยชนา – ยถา สีโห อตฺตโน นิวาสโคจรฏฺฐานภูตํ ปพฺพตํ นิสฺสาย วสนฺโต อตฺตโน ยถิจฺฉิตมตฺถํ สาเธติ, เอวเมว สา สทฺธา ปสนฺนา อริยสาวิกา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภรณโต โปสนโต ภตฺตารํ ปตึ สามิกํ นิสฺสาย วสนฺตี สพฺพตฺถาปิ ปติอนุกูลตาสงฺขาเตน วเตน ตํ อนุพฺพตา ปริชนาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ โกธํ วธิตฺวา ปชหิตฺวา ปริคฺคหวตฺถูสุ อุปฺปชฺชนกํ มจฺเฉรํ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อนุปฺปาเทตฺวา ปติพฺพตาธมฺมสฺส จ อุปาสิกาธมฺมสฺส จ สมฺมเทว จรณโต ธมฺมจารินี สา สคฺคมฺหิ เทวโลเก โมทติ, ปโมทํ อาปชฺชตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

326. ‘이와 같이(Tatheva)’라는 게송에 대한 비유를 통한 의미 연결(atthayojana)은 다음과 같다. 사자가 자신의 거처이자 활동 영역인 산을 의지하여 살면서 자신이 원하는 바를 이루는 것과 같이, 그 신심 있고 청정한 성스러운 여제자(ariyasāvikā)는 음식과 의복 등으로 자신을 부양하고 길러주는 남편을 의지하여 살면서, 모든 면에서 남편의 뜻에 따르는 수행(vata)을 통해 남편의 뜻을 따르는 자(anubbatā)가 되어, 주변 사람들 등에게 생겨날 수 있는 노여움을 제거하고 버리며, 소유물에 대해 생겨날 수 있는 인색함을 극복하고 다시 일어나지 않게 하며, 현숙한 아내의 도리(patibbatadhamma)와 우바새의 도리(upāsikādhamma)를 온전히 행하기 때문에 법을 닦는 자(dhammacārinī)가 되어 저 천상세계에서 기뻐하고 즐거움에 이르게 된다. 나머지는 앞에서 말한 방식과 같다.

ลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

라타 천궁(Latāvimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๕. คุตฺติลวิมานวณฺณนา

5. 구틸라 천궁(Guttilavimāna)에 대한 설명

สตฺตตนฺตึ สุมธุรนฺติ คุตฺติลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ราชคเห วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ ฉตฺตึสาย วิมาเนสุ ฉตฺตึส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา พฺยากรึสุ. อถ เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ วตฺวา เถเรน ยาจิโต อตีตํ อตฺตโน คุตฺติลาจริยํ กเถสิ.

‘일곱 줄의 감미로운 소리(Sattatantiṃ sumadhuraṃ)’라는 것은 구틸라 천궁(Guttilavimāna) 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하에 머무실 때, 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 따와띰사 천상에 가서 그곳에 차례대로 서 있는 서른여섯 개의 천궁에서 각각 천 명의 요정들을 거느리고 커다란 천상의 복락을 누리고 있는 서른여섯 명의 천녀들을 보고, 그녀들이 과거에 지은 업에 대해 ‘빼어난 용모로(abhikkantena vaṇṇena)’ 등으로 시작하는 세 게송으로 차례대로 물었다. 그녀들 또한 그 물음에 이어 ‘수승한 공양물을 보시한 여인(vatthuttamadāyikā nārī)’ 등으로 대답했다. 그 후 장로께서는 인간 세상으로 돌아와 부처님께 이 사실을 아뢰었다. 그것을 들으시고 부처님께서는 “모갈라나여, 그 천녀들은 단지 그대에게만 물음을 받고 그렇게 대답한 것이 아니라, 과거에 나에게도 물음을 받고 이와 똑같이 대답했느니라”고 말씀하시고, 장로의 요청을 받아 과거 자신이 구틸라 스승이었던 시절의 이야기를 하셨다.

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต คนฺธพฺพกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คนฺธพฺพสิปฺเป ปริโยทาตสิปฺปตาย ติมฺพรุนารทสทิโส สพฺพทิสาสุ ปากโฏ ปญฺญาตา อาจริโย อโหสิ นาเมน [Pg.126] คุตฺติโล นาม. โส อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสสิ. ตสฺส สิปฺปนิปฺผตฺตึ สุตฺวา อุชฺเชนิวาสี มุสิโล นาม คนฺธพฺโพ อุปคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ อาห. คุตฺติลาจริโย ตํ โอโลเกตฺวา ลกฺขณกุสลตาย ‘‘อยํ ปุริโส วิสมชฺฌาสโย กกฺขโฬ ผรุโส อกตญฺญู ภวิสฺสติ, น สงฺคเหตพฺโพ’’ติ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ โอกาสํ นากาสิ. โส ตสฺส มาตาปิตโร ปยิรุปาสิตฺวา เตหิ ยาจาเปสิ. คุตฺติลาจริโย มาตาปิตูหิ นิปฺปีฬิยมาโน ‘‘ครุวจนํ อลงฺฆนีย’’นฺติ ตสฺส สิปฺปํ ปฏฺฐเปตฺวา วิคตมจฺฉริยตาย การุณิกตาย จ อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา อนวเสสโต สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ.

과거 바라나시에서 브라흐마다타 왕이 통치할 때, 보살은 악사(gandhabba)의 가문에서 태어나 거문고 기술을 완벽히 익혔기에 띰바루(Timbaru)와 같았으며, 모든 방향에 널리 알려지고 명성이 높은 구틸라(Guttila)라는 이름의 스승이었다. 그는 눈 멀고 노쇠한 부모님을 봉양했다. 그의 거문고 솜씨가 완벽하다는 소문을 듣고 웃제니에 사는 무실라(Musila)라는 이름의 악사가 찾아와 그에게 절하고 한곁에 서서 “무슨 일로 왔는가?”라는 물음에 “당신 곁에서 기술을 배우러 왔습니다”라고 말했다. 구틸라 스승은 그를 살펴보고 관상을 보는 지혜로 “이 사람은 성품이 바르지 못하고 완고하며 거칠고 배은망덕할 것이니, 거두어주어서는 안 된다”고 생각하여 기술을 배울 기회를 주지 않았다. 무실라는 그의 부모님을 지극히 모셨고 부모님을 통해 간청하게 했다. 구틸라 스승은 부모님의 거듭된 요구에 “어른의 말씀은 거역할 수 없다”며 그에게 기술을 가르치기 시작했고, 인색함이 없고 자비로운 성품 때문에 ‘스승의 움켜쥔 손(비법을 숨김)’ 없이 남김없이 거문고 기술을 가르쳤다.

โสปิ เมธาวิตาย ปุพฺเพกตปริจยตาย อกุสีตตาย จ น จิรสฺเสว ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ พาราณสี ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ, ยํนูนาหํ อิธ สราชิกาย ปริสาย สิปฺปํ ทสฺเสยฺยํ, เอวาหํ อาจริยโตปิ ชมฺพุทีเป ปากโฏ ปญฺญาโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส อาจริยสฺส อาโรเจสิ ‘‘อหํ รญฺโญ ปุรโต สิปฺปํ ทสฺเสตุกาโม, ราชานํ มํ ทสฺเสถา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มม สนฺติเก อุคฺคหิตสิปฺโป ปติฏฺฐํ ลภตู’’ติ กรุณายมาโน ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘มหาราช อิมสฺส เม อนฺเตวาสิกสฺส วีณาย ปคุณตํ ปสฺสถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส วีณาวาทนํ สุตฺวา ปริตุฏฺโฐ ตํ คนฺตุกามํ นิวาเรตฺวา ‘‘มเมว สนฺติเก วส, อาจริยสฺส ทินฺนโกฏฺฐาสโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามี’’ติ อาห. มุสิโล ‘‘นาหํ อาจริยโต หายามิ, สมเมว เทถา’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘มา เอวํ ภณิ, อาจริโย นาม มหนฺโต, อุปฑฺฒเมว ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม จ อาจริยสฺส จ สิปฺปํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส มม จ คุตฺติลาจริยสฺส จ ราชงฺคเณ สิปฺปทสฺสนํ ภวิสฺสติ, ตํ ปสฺสิตุกามา ปสฺสนฺตู’’ติ ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต อุคฺโฆเสสิ.

그 또한 총명함과 전생에 익힌 습성, 그리고 게으르지 않음으로 인해 오래지 않아 기술을 완벽히 익히게 되었고, ‘이 바라나시는 점부디파에서 으뜸가는 도시이니, 내가 여기서 왕과 대중 앞에서 기술을 보여준다면 나 또한 스승님보다 점부디파에서 더 유명해지고 이름이 알려지게 될 것이다’라고 생각했다. 그는 스승에게 “제가 왕 앞에서 기술을 보여드리고 싶으니, 저를 왕께 보여주십시오”라고 아뢰었다. 보살은 ‘이 아이가 내 곁에서 기술을 배웠으니 안정을 찾게 해주자’며 자비로운 마음으로 그를 왕에게 데려가 “대왕이시여, 제 제자인 이 사람의 거문고 솜씨를 보십시오”라고 말했다. 왕은 “좋다”고 허락하고 그의 거문고 연주를 듣고 매우 기뻐하며, 다른 곳으로 가려는 그를 만류하며 “내 곁에 머물러라. 스승에게 주는 보수의 절반을 주겠다”고 말했다. 무실라는 “저는 스승님보다 뒤처지지 않습니다. 똑같은 보수를 주십시오”라고 말했고, 왕이 “그렇게 말하지 마라. 스승이란 분은 위대하니 네게는 절반만 주겠다”고 하자, “저와 스승님의 기술을 직접 보십시오”라고 말하고 궁전을 나와서 “지금부터 7일째 되는 날에 저와 구틸라 스승님의 기술 경연이 왕궁 앞마당에서 열릴 것이니, 보고 싶은 사람들은 보러 오십시오”라고 여기저기 돌아다니며 선포했다.

มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ ตรุโณ ถามวา, อหํ ปน ชิณฺโณ ทุพฺพโล, ยทิ ปน เม ปราชโย ภเวยฺย, มตํ เม ชีวิตา เสยฺยํ, ตสฺมา [Pg.127] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ คโต มรณภยตชฺชิโต ปฏินิวตฺติ. ปุน มริตุกาโม หุตฺวา คนฺตฺวา ปุนปิ มรณภเยน ปฏินิวตฺติ. เอวํ คมนาคมนํ กโรนฺตสฺส ตํ ฐานํ วิคตติณํ อโหสิ. อถ เทวราชา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิสฺสมานรูโป อากาเส ฐตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, กึ กโรสี’’ติ. มหาสตฺโต –

보살은 그 소리를 듣고 ‘이 아이는 젊고 힘이 넘치는데 나는 늙고 쇠약하구나. 만약 내가 패배한다면 사는 것보다 죽는 것이 낫겠다. 그러니 숲으로 들어가 목을 매어 죽으리라’고 생각하며 숲으로 갔으나, 죽음의 공포에 짓눌려 되돌아왔다. 다시 죽으려고 갔다가 또다시 죽음의 공포 때문에 되돌아왔다. 이렇게 오가는 일을 반복하니 그 길의 풀이 다 닳아 없어질 정도였다. 그때 천상의 왕(제석천)이 보살에게 다가와 형체를 드러내고 허공에 서서 “스승이여, 무엇을 하고 있습니까?”라고 물었다. 보살은—

๓๒๗.

327.

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ, รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ, สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. –

“일곱 줄의 감미롭고 아름다운 소리를 내는 법을 가르쳤거늘, 그가 공연장에서 나에게 도전합니다. 꼬시야(제석천)여, 저의 의지처가 되어 주소서.”

อตฺตโน จิตฺตทุกฺขํ ปเวเทสิ.

자신의 마음의 고통을 알렸다.

ตสฺสตฺโถ – อหํ เทวราช มุสิลํ นาม อนฺเตวาสิกํ สตฺตนฺนํ ตนฺตีนํ อตฺถิตาย ฉชฺชาทิสตฺตวิธสรทีปนโต จ สตฺตตนฺตึ, ตํ วิสยํ กตฺวา ยถารหํ ทฺวาวีสติยา สุติเภทานํ อหาปนโต สุฏฺฐุ มธุรนฺติ สุมธุรํ, ยถาธิคตานํ สมปญฺญาสาย มุจฺฉนานํ ปริพฺยตฺตตาย สรสฺส จ วีณาย จ อญฺญมญฺญสํสนฺทเนน สุณนฺตานํ อติวิย มโนรมภาวโต รามเณยฺยํ, สรคตาทิวิภาคโต ฉชฺชาทิจตุพฺพิธํ คนฺธพฺพํ อหาเปตฺวา คนฺธพฺพสิปฺปํ อวาจยินฺติ วาเจสึ อุคฺคณฺหาเปสึ สิกฺขาเปสึ. โส มุสิโล อนฺเตวาสี สมาโน มํ อตฺตโน อาจริยํ รงฺคมฺหิ รงฺคมณฺฑเล อวฺเหติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิเสสํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏิยติ, ‘‘เอหิ สิปฺปํ ทสฺเสหี’’ติ มํ อาจิกฺขิ, ตสฺส เม ตฺวํ โกสิย เทวราช สรณํ อวสฺสโย โหหีติ.

그 의미는 다음과 같습니다. '천왕이시여, 저는 무실라라는 제자에게 일곱 줄의 현이 있고 샤자(chajja) 등 일곱 가지 소리를 내는 칠현금을 가르쳤습니다. 그 영역을 바탕으로 마땅히 스물두 가지의 미세한 음(suti)의 차이를 빠뜨리지 않아 매우 감미롭고, 습득한 쉰 가지의 전조(mucchanā)가 명확하며, 노랫소리와 거문고 소리가 서로 잘 어우러져 듣는 이들에게 매우 즐거움을 주는 아름다운 연주, 즉 샤자 등 네 가지 구분을 갖춘 음악 예술을 빠짐없이 가르치고 습득하게 했습니다. 그런데 그 무실라는 제자임에도 불구하고 무대에서 자신의 스승인 저를 불러내어, 기세등등하게 자신의 뛰어남을 보여주려고 저를 공격하며 '어서 와서 기술을 보여주십시오'라고 말했습니다. 그러니 코시야 천왕이시여, 당신께서 저의 의지처와 피난처가 되어 주십시오'라는 뜻입니다.

ตํ สุตฺวา สกฺโก เทวราชา ‘‘มา ภายิ อาจริย, อหํ เต สรณํ ปรายณ’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

그 말을 듣고 천왕 삭카는 '스승님이여, 두려워하지 마십시오. 제가 당신의 의지처이자 피난처가 되겠습니다'라고 보여주며 다음과 같이 말했습니다.

๓๒๘.

328.

‘‘อหํ เต สรณํ โหมิ, อหมาจริยปูชโก;

น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส, สิสฺสมาจริย เชสฺสสี’’ติ. –

“제가 당신의 의지처가 되겠습니다. 저는 스승을 공경하는 자입니다. 제자가 당신을 이기지 못할 것이니, 스승님이여, 당신이 제자를 이길 것입니다.”

อาห. สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ ปุริมตฺตภาเว มหาสตฺโต อาจริโย อโหสิ. เตนาห ‘‘อหมาจริยปูชโก’’ติ. อหํ อาจริยานํ ปูชโก, น มุสิโล วิย ยุคคฺคาหี, มาทิเสสุ อนฺเตวาสิเกสุ ฐิเตสุ ตาทิสสฺส อาจริยสฺส กถํ ปราชโย, ตสฺมา น ตํ ชยิสฺสติ [Pg.128] สิสฺโส, อญฺญทตฺถุ สิสฺสํ มุสิลํ อาจริย ตฺวเมว ชยิสฺสสิ, โส ปน ปราชิโต วินาสํ ปาปุณิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ สตฺตเม ทิวเส สากจฺฉามณฺฑลํ อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห วิสฺสตฺถา วาเทถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา คโต.

라고 말했습니다. 전해지는 바에 의하면, 천왕 삭카의 전생에 대성자(보살)가 그의 스승이었습니다. 그래서 “저는 스승을 공경하는 자입니다”라고 말한 것입니다. “저는 스승들을 공경하는 자이지, 무실라처럼 스승과 맞먹으려 하는 자가 아닙니다. 저와 같은 제자들이 있는 한, 당신과 같은 스승에게 어찌 패배가 있겠습니까? 그러므로 제자가 당신을 이기지 못할 것이며, 스승님이여, 분명히 당신만이 제자 무실라를 이길 것입니다. 그는 패배하여 파멸에 이를 것입니다”라는 뜻입니다. 또한 이렇게 말하고는 “저는 일곱째 날에 대론장에 가겠습니다. 당신은 안심하고 연주하십시오”라고 위로하며 떠났습니다.

สตฺตเม ปน ทิวเส ราชา สปริวาโร ราชสภายํ นิสีทิ. คุตฺติลาจริโย จ มุสิโล จ สิปฺปทสฺสนตฺถํ สชฺชา หุตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธาสเน นิสีทิตฺวา วีณา วาทยึสุ. สกฺโก อาคนฺตฺวา อนฺตลิกฺเข อฏฺฐาสิ. ตํ มหาสตฺโตว ปสฺสติ, อิตเร ปน น ปสฺสนฺติ. ปริสา ทฺวินฺนมฺปิ วาทเน สมจิตฺตา อโหสิ. สกฺโก คุตฺติลํ ‘‘เอกํ ตนฺตึ ฉินฺทา’’ติ อาห. ฉินฺนายปิ ตนฺติยา วีณา ตเถว มธุรนิคฺโฆสา อโหสิ. เอวํ ‘‘ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ, ฉฏฺฐํ, สตฺตมํ ฉินฺทา’’ติ อาห, ตาสุ ฉินฺนาสุปิ วีณา มธุรนิคฺโฆสาว อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มุสิโล ปราชิตภูตรูโป ปตฺตกฺขนฺโธ อโหสิ, ปริสา หฏฺฐตุฏฺฐา เจลุกฺเขเป กโรนฺตี คุตฺติลสฺส สาธุการมทาสิ. ราชา มุสิลํ สภาย นีหราเปสิ, มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต มุสิลํ ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ.

그리고 일곱째 날에 왕은 권속들과 함께 왕실 집회장에 앉았습니다. 구틸라 스승과 무실라는 기술을 보여줄 준비를 마치고 다가와 왕에게 절을 올리고 각자 지정된 자리에 앉아 거문고를 연주했습니다. 삭카가 나타나 허공에 머물렀습니다. 대성자만이 그를 보았고, 다른 이들은 보지 못했습니다. 청중의 마음은 두 사람의 연주에 대해 대등했습니다. 삭카는 구틸라에게 “줄 하나를 끊으십시오”라고 말했습니다. 줄이 끊어졌음에도 거문고 소리는 전과 다름없이 감미로웠습니다. 이와 같이 “둘째, 셋째, 넷째, 다섯째, 여섯째, 일곱째 줄을 끊으십시오”라고 말했고, 그 줄들이 모두 끊어졌음에도 거문고는 여전히 감미로운 소리를 냈습니다. 이를 보고 무실라는 패배한 기색이 역력하여 어깨를 늘어뜨렸고, 대중은 기뻐하며 옷을 흔들고 구틸라에게 환호성을 보냈습니다. 왕은 무실라를 집회장에서 쫓아냈고, 사람들은 돌과 몽둥이 등으로 때려 무실라를 그 자리에서 죽게 했습니다.

สกฺโก เทวานมินฺโท มหาปุริเสน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตํ เทวตา ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘มหาราช, มยํ คุตฺติลาจริยํ ปสฺสิสฺสาม, สาธุ โน ตํ อิธาเนตฺวา ทสฺเสหี’’ติ อาหํสุ. สกฺโก เทวานํ วจนํ สุตฺวา มาตลึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เวชยนฺตรเถน อมฺหากํ คุตฺติลาจริยํ อาเนหิ, เทวตา ตํ ทสฺสนกามา’’ติ, โส ตถา อกาสิ. สกฺโก มหาสตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, วีณํ วาทย, เทวตา โสตุกามา’’ติ. ‘‘มยํ สิปฺปูปชีวิโน, เวตเนน วินา สิปฺปํ น ทสฺเสมา’’ติ. ‘‘กีทิสํ ปน เวตนํ อิจฺฉสี’’ติ. ‘‘นาญฺเญน เม เวตเนน กิจฺจํ อตฺถิ, อิมาสํ ปน เทวตานํ อตฺตนา อตฺตนา ปุพฺเพกตกุสลกถนเมว เม เวตนํ โหตู’’ติ อาห. ตา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ มหาสตฺโต ปาเฏกฺกํ ตาหิ ตทา ปฏิลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน ตสฺสา เหตุภูตํ ปุริมตฺตภาเว กตํ สุจริตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉิ. ตาปิ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา [Pg.129] นารี’’ติอาทินา ยถา เอตรหิ เถรสฺส, เอวเมว ตสฺส พฺยากรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลฺลาน ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ.

천주 삭카는 대인(보살)과 함께 즐겁게 대화를 나눈 뒤 천상계로 돌아갔습니다. 천신들이 그에게 “대왕이시여, 어디에 다녀오셨습니까?”라고 물었고, 그 사연을 듣고는 “대왕이시여, 저희도 구틸라 스승을 뵙고 싶습니다. 부디 그를 이곳으로 데려와 저희에게 보여주십시오”라고 말했습니다. 삭카는 천신들의 말을 듣고 마탈리에게 “가서 웨자얀타 전차로 우리의 구틸라 스승을 모셔오너라. 천신들이 그를 보고 싶어 한다”라고 명령했고, 그는 그대로 수행했습니다. 삭카는 대성자와 함께 즐겁게 대화를 나눈 뒤 이렇게 말했습니다. “스승님이여, 거문고를 연주해 주십시오. 천신들이 듣고 싶어 합니다.” (구틸라가 말했습니다.) “저희는 기술로 먹고사는 사람들입니다. 대가 없이는 기술을 보여주지 않습니다.” “어떤 대가를 원하십니까?” “제게 다른 대가는 필요 없습니다. 다만 이 천녀들이 저마다 전생에 지은 공덕을 이야기해 주는 것을 제 대가로 삼겠습니다.” 그녀들은 “좋습니다”라고 동의했습니다. 그러자 대성자는 존자 마하모갈라나가 묻는 것처럼, 그 천녀들이 그때 얻은 보답을 찬탄하는 것을 시작으로, 그 보답의 원인이 된 전생에 지은 선행에 대해 ‘아빅칸테나 완네나(뛰어난 용색으로)’ 등의 게송으로 개별적으로 물었습니다. 그녀들 또한 ‘왓툿타마다이카 나리(가장 좋은 물건을 보시한 여인)’ 등으로 지금 존자에게 답한 것처럼 그대로 그에게 답했습니다. 그래서 “모갈라나여, 저 천녀들은 그대에게만 질문을 받고 그렇게 답한 것이 아니라, 전생에 나에게도 질문을 받고 똑같이 답했느니라”라고 말씀하신 것입니다.

ตา กิร อิตฺถิโย กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกํสุ. ตตฺถ เอกา อิตฺถี วตฺถํ อทาสิ, เอกา สุมนมาลํ, เอกา คนฺธํ, เอกา อุฬารานิ ผลานิ, เอกา อุจฺฉุรสํ, เอกา ภควโต เจติเย คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ อทาสิ, เอกา อุโปสถํ อุปวสิ, เอกา อุปกฏฺฐาย เวลาย นาวาย ภุญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อุทกํ อทาสิ, เอกา โกธนานํ สสฺสุสสุรานํ อกฺโกธนา อุปฏฺฐานํ อกาสิ, เอกา ทาสี หุตฺวา อตนฺทิตาจารา อโหสิ, เอโก ปิณฺฑจาริกสฺส ภิกฺขุโน ขีรภตฺตํ อทาสิ, เอกา ผาณิตํ อทาสิ, เอกา อุจฺฉุขณฺฑํ อทาสิ, เอกา ติมฺพรุสกํ อทาสิ, เอกา กกฺการิกํ อทาสิ, เอกา เอฬาลุกํ อทาสิ, เอกา วลฺลิผลํ อทาสิ, เอกา ผารุสกํ อทาสิ, เอกา องฺคารกปลฺลํ อทาสิ, เอกา สากมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา ปุปฺผกมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา มูลกลาปํ อทาสิ, เอกา นิมฺพมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา กญฺชิกํ อทาสิ, เอกา ติลปิญฺญากํ อทาสิ, เอกา กายพนฺธนํ อทาสิ, เอกา อํสพทฺธกํ อทาสิ, เอกา อาโยคปฏฺฏํ อทาสิ, เอกา วิธูปนํ, เอกา ตาลวณฺฏํ, เอกา โมรหตฺถํ, เอกา ฉตฺตํ, เอกา อุปาหนํ, เอกา ปูวํ, เอกา โมทกํ, เอกา สกฺขลิกํ อทาสิ. ตา เอเกกา อจฺฉราสหสฺสปริวารา ปหติยา เทวิทฺธิยา วิราชมานา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตา คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตา ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา อตฺตนา อตฺตนา กตกุสลํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ.

전해오는 바에 의하면, 그 여인들은 카사파 정등각자 시대에 인간의 몸으로 있을 때 각각의 공덕을 쌓았습니다. 그들 중 한 여인은 옷을 보시했고, 한 여인은 자스민 꽃다발을, 한 여인은 향기를, 한 여인은 풍성한 과일을, 한 여인은 사탕수수 즙을 보시했습니다. 한 여인은 세존의 사리탑에 향기로운 다섯 손가락 자국을 바쳤고, 한 여인은 포살을 지켰으며, 한 여인은 공양 때가 가까워 배 위에서 공양하시는 비구에게 물을 드렸습니다. 한 여인은 성미가 까다로운 시부모님을 화내지 않고 모셨고, 한 여인은 하녀가 되어 게으름 없이 행실을 바르게 했으며, 한 여인은 탁발하는 비구에게 우유죽을 보시했습니다. 한 여인은 당밀을, 한 여인은 사탕수수 조각을, 한 여인은 팀바루사카 과일을, 한 여인은 오이를, 한 여인은 참외를, 한 여인은 덩굴 과일을, 한 여인은 파루사카 과일을, 한 여인은 화로를, 한 여인은 채소 한 움큼을, 한 여인은 꽃 한 움큼을, 한 여인은 무 한 묶음을, 한 여인은 님 잎 한 움큼을, 한 여인은 쌀뜨물 음료를, 한 여인은 참깨 과자를, 한 여인은 허리띠를, 한 여인은 어깨띠를, 한 여인은 수행용 끈을, 한 여인은 부채를, 한 여인은 종려나무 부채를, 한 여인은 공작 깃털 부채를, 한 여인은 우산을, 한 여인은 신발을, 한 여인은 과자를, 한 여인은 모다카 과자를, 한 여인은 설탕 과자를 보시했습니다. 그들은 각각 천 명의 요정들을 거느리고 수승한 천상의 신통력으로 빛나며 삼십삼천에서 천제 석가의 시녀가 되어 태어났습니다. 그들은 구틸라 스승의 질문을 받고 '가장 뛰어난 옷을 보시한 여인' 등의 게송으로 자신들이 쌓은 공덕을 차례대로 설명했습니다.

๓๒๙.

329.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“천녀여, 그대는 참으로 뛰어난 용색을 지니고 별 중의 별인 오사디처럼 모든 방향을 밝히며 서 있구나.”

๓๓๐.

330.

‘‘เกน [Pg.130] เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그대는 어떤 인연으로 이처럼 아름다운 용색을 가졌으며, 이곳에서 어떤 인연으로 그대의 영광이 성취되는가? 또한 마음이 즐거워하는 어떤 감각적 즐거움들이 그대에게 생겨나는가?”

๓๓๑.

331.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“대신통을 지닌 천녀여, 그대에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았는가? 어떤 인연으로 이토록 빛나는 신통력을 가졌으며, 그대의 용색이 모든 방향을 비추는가?”

๓๓๒.

332.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천녀는 목갈라나 존자의 질문을 받고 기뻐하며, 어떤 업의 결과로 이와 같이 되었는지 질문에 답하였다.”

๓๓๓.

333.

‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ;

เอวํ ปิยรูปทายิกา มนาปํ, ทิพฺพํ สา ลภเต อุเปจฺจ ฐานํ.

“옷 중에서 가장 뛰어난 옷을 보시한 여인은 사람들 가운데, 여인들 가운데 뛰어난 자가 됩니다. 이처럼 사랑스러운 형색을 보시한 여인은 마음에 드는 천상의 처소에 이르러 그것을 얻습니다.”

๓๓๔.

334.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมิ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

“나의 이 궁전을 보십시오. 나는 원하는 대로 형색을 바꾸는 요정입니다. 나는 천 명의 요정들 중에 뛰어난 자이니, 공덕의 과보를 보십시오.”

๓๓๕.

335.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“그런 인연으로 나는 이토록 아름다운 용색을 가졌고, 이곳에서 나의 영광이 성취되며, 마음이 즐거워하는 어떤 감각적 즐거움들이 나에게 생겨납니다.”

๓๓๖.

336.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“대신통을 지닌 비구시여, 내가 인간이었을 때 쌓은 공덕을 그대에게 말하리니, 그런 인연으로 나는 이토록 빛나는 신통력을 가졌으며, 나의 용색이 모든 방향을 비춥니다.”

(ยถา จ เอตฺถ, เอวํ อุปริ สพฺพวิมาเนสุ วิตฺถาเรตพฺพํ.)

“(여기에서처럼 이후의 모든 천궁 이야기에서도 이와 같이 상세히 설명해야 한다.)”

๓๔๑.

341.

‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

“꽃 중에서 가장 뛰어난 꽃을 보시한 여인은 사람들 가운데, 여인들 가운데 뛰어난 자가 됩니다... (이하 생략)”

๓๔๙.

349.

‘‘คนฺธุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

“향 중에서 가장 뛰어난 향을 보시한 여인은 사람들 가운데, 여인들 가운데 뛰어난 자가 됩니다... (이하 생략)”

๓๕๗.

357.

‘‘ผลุตฺตมทายิกา นารี…เป….

“과일 중에서 가장 뛰어난 과일을 보시한 여인은... (이하 생략)”

๓๖๕.

365.

‘‘รสุตฺตมทายิกา นารี…เป….

“맛 중에서 가장 뛰어난 맛을 보시한 여인은... (이하 생략)”

๓๗๓.

373.

‘‘คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ [Pg.131] อหมทาสึ,กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ…เป….

“나는 카사파 세존의 사리탑에 향기로운 다섯 손가락 자국을 바쳤습니다... (이하 생략)”

๓๘๑.

381.

‘‘ภิกฺขู จ อหํ ภิกฺขุนิโย จ, อทฺทสาสึ ปนฺถปฏิปนฺเน;

เตสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เอกูโปสถํ อุปวสิสฺสํ.

“나는 길을 가고 있는 비구와 비구니들을 보았습니다. 그분들로부터 법을 듣고 하루 동안 포살을 지켰습니다.”

๓๘๒.

382.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ…เป….

“나의 이 궁전을 보십시오... (이하 생략)”

๓๘๙.

389.

‘‘อุทเก ฐิตา อุทกมทาสึ, ภิกฺขุโน จิตฺเตน วิปฺปสนฺเนน…เป….

“나는 물속에 서서 맑은 마음으로 비구에게 물을 드렸습니다... (이하 생략)”

๓๙๗.

397.

‘‘สสฺสุญฺจาหํ สสุรญฺจ, จณฺฑิเก โกธเน จ ผรุเส จ;

อนุสูยิกา อุปฏฺฐาสึ, อปฺปมตฺตา สเกน สีเลน…เป….

“나는 사납고 화를 잘 내며 거친 시어머니와 시아버지를 모시면서, 질투하지 않고 나의 계를 지키며 방일하지 않고 봉양했습니다... (이하 생략)”

๔๐๕.

405.

‘‘ปรกมฺมกรี อาสึ, อตฺเถนาตนฺทิตา ทาสี;

อกฺโกธนานติมานินี, สํวิภาคินี กกสฺส ภาคสฺส…เป….

“나는 남의 일을 해주는 하녀였으나, 맡은 바 소임에 게으르지 않았습니다. 화내지 않고 자만하지 않았으며, 내가 얻은 몫을 나누어 주었습니다... (이하 생략)”

๔๑๓.

413.

‘‘ขีโรทนํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอวํ กริตฺวา กมฺมํ, สุคตึ อุปปชฺช โมทามิ…เป….

“나는 탁발하는 비구에게 우유죽을 드렸습니다. 이와 같은 업을 지어 선처에 태어나 즐거워하고 있습니다... (이하 생략)”

๔๒๑.

421.

‘‘ผาณิตํ อหมทาสึ…เป….

“나는 당밀을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๒๙.

429.

‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 사탕수수 조각을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๓๗.

437.

‘‘ติมฺพรุสกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 팀바루사카 과일을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๔๕.

445.

‘‘กกฺการิกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 오이를 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๕๓.

453.

‘‘เอฬาลุกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 참외를 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๖๑.

461.

‘‘วลฺลิผลํ อหมทาสึ…เป….

“나는 덩굴 과일을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๖๙.

469.

‘‘ผารุสกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 파루사카 과일을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๗๗.

477.

‘‘หตฺถปฺปตาปกํ อหมทาสึ…เป….

“나는 화로를 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๘๕.

485.

‘‘สากมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

“나는 채소 한 움큼을 보시했습니다... (이하 생략)”

๔๙๓.

493.

‘‘ปุปฺผกมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

“저는 한 움큼의 꽃을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๐๑.

501.

‘‘มูลกํ [Pg.132] อหมทาสึ…เป….

“저는 무를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๐๙. ‘‘นิมฺพมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

509. “저는 한 움큼의 님(Nimba) 잎을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๑๗. ‘‘อมฺพกญฺชิกํ อหมทาสึ…เป….

517. “저는 시큼한 망고 죽을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๒๕. ‘‘โทณินิมฺมชฺชนึ อหมทาสึ…เป….

525. “저는 참깨박(깻묵)을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๓๓. ‘‘กายพนฺธนํ อหมทาสึ…เป….

533. “저는 허리띠를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๔๑. ‘‘อํสพทฺธกํ อหมทาสึ…เป….

541. “저는 어깨 끈을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๔๙. ‘‘อาโยคปฏฺฏํ อหมทาสึ…เป….

549. “저는 명상용 무릎 띠를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๕๗. ‘‘วิธูปนํ อหมทาสึ…เป….

557. “저는 사각 부채를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๖๕. ‘‘ตาลวณฺฏํ อหมทาสึ…เป….

565. “저는 종려잎으로 만든 원형 부채를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๗๓. ‘‘โมรหตฺถํ อหมทาสึ…เป….

573. “저는 공작 깃털로 만든 파리채를 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๘๑. ‘‘ฉตฺตํ อหมทาสึ…เป….

581. “저는 우산을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๘๙. ‘‘อุปาหนํ อหมทาสึ…เป….

589. “저는 신발을 보시했습니다… (이하 생략).”

๕๙๗. ‘‘ปูวํ อหมทาสึ…เป….

597. “저는 과자를 보시했습니다… (이하 생략).”

๖๐๕. ‘‘โมทกํ อหมทาสึ…เป….

605. “저는 경단을 보시했습니다… (이하 생략).”

๖๑๓. ‘‘สกฺขลิกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส…เป….

613. “저는 탁발을 다니시는 비구 스님께 튀긴 과자를 보시했습니다… (이하 생략).”

๖๑๔.

614.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมึ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

“저의 저 천상 궁전을 보십시오. 저는 원하는 대로 형상을 바꾸는 천녀입니다. 천 명의 요정들 중에서 저는 수승합니다. 저의 공덕의 과보를 보십시오.”

๖๑๕. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

615. “그로 인해 저에게 이와 같은 용모가 생겼고… (중략) 저의 광채는 모든 방향을 비춥니다.”

เอวํ มหาสตฺโต ตาหิ เทวตาหิ กตสุจริเต พฺยากเต ตุฏฺฐมานโส สมฺโมทนํ กโรนฺโต อตฺตโน จ สุจริตจรเณ ยุตฺตปยุตฺตตํ วิวฏฺฏชฺฌาสยตญฺจ ปเวเทนฺโต อาห –

이와 같이 대사(보살)는 그 천녀들이 행한 선업을 설명하자 기쁜 마음으로 환담을 나누며, 자신의 선행에 대한 지극한 노력과 해탈에 대한 염원을 밝히고자 ‘참으로 오늘 저의 오심은 환영할 만한 일입니다’라는 등의 게송을 읊으셨다.

๖๑๗.

617.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.133] วต เม อชฺช, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ;

ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย, อจฺฉรา กามวณฺณินิโย.

“참으로 오늘 저의 오심은 환영할 만한 일이요, 참으로 상쾌한 새벽이며 잘 일어난 아침입니다. 제가 원하는 대로 형상을 바꾸는 천녀들을 보았기 때문입니다.”

๖๑๘.

618.

‘‘อิมาสาหํ ธมฺมํ สุตฺวา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สญฺญเมน ทเมน จ;

สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

“이분들에게 법을 듣고 나서 저는 보시와 올바른 행위, 절제와 자제 등을 통해 많은 공덕을 쌓을 것입니다. 저는 그곳에 가면 더 이상 슬퍼하지 않는 그곳으로 갈 것입니다.”

๓๓๓. ตตฺถ วตฺถุตฺตมทายิกาติ วตฺถานํ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ, วตฺเถสุ วา พหูสุ อุจฺจินิตฺวา คหิตํ อุกฺกํสคตํ ปวรํ โกฏิภูตํ วตฺถํ วตฺถุตฺตมํ, ตสฺส ทายิกา. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปิยรูปทายิกาติ ปิยสภาวสฺส ปิยชาติกสฺส จ วตฺถุโน ทายิกา. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ทิพฺพนฺติ ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพํ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา เจเตตฺวา, ‘‘เอทิสํ ลเภยฺย’’นฺติ ปกปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. ฐานนฺติ วิมานาทิกํ ฐานํ, อิสฺสริยํ วา. ‘‘มนาปา’’ติปิ ปาโฐ, อญฺเญสํ มนวฑฺฒนกา หุตฺวาติ อตฺโถ.

333. 거기에서 ‘가장 훌륭한 옷을 보시한 여인(vatthuttamadāyikā)’이란 옷들 중에서 가장 뛰어나고 수승한 것, 혹은 많은 옷 중에서 골라낸 고귀하고 최상급의 옷을 보시한 여인을 뜻한다. ‘가장 훌륭한 꽃을 보시한 여인’ 등의 표현도 이와 같은 방식이다. ‘사랑스러운 것을 보시한 여인(piyarūpadāyikā)’이란 사랑스러운 성질과 종류의 물건을 보시한 여인을 뜻한다. ‘마음에 드는(manāpaṃ)’이란 마음을 즐겁게 하는 것을 말한다. ‘천상의(dibbaṃ)’란 천상 세계에 존재하는 것이기에 천상의 것이다. ‘다가가서(upeccā)’란 다가가서 의도적으로, 즉 ‘이런 것을 얻었으면 좋겠다’고 생각하여 마음을 낸다는 뜻이다. ‘장소(ṭhānaṃ)’란 궁전 등의 장소 혹은 권세를 의미한다. ‘마음에 드는(manāpā)’이라는 독법도 있는데, 이는 다른 이들의 마음을 즐겁게 하는 자가 되었다는 뜻이다.”

๓๓๔. ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากนฺติ วตฺถุตฺตมทานสฺส นาม อิทมีทิสํ ผลํ ปสฺสาติ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺตึ สมฺภาเวนฺตี วทติ.

334. “‘공덕의 과보를 보라’는 것은 가장 훌륭한 옷을 보시한 것이 이름하여 이와 같은 결과를 가져옴을 보라는 뜻으로, 자신이 얻은 성취를 찬탄하며 말하는 것이다.”

๓๔๑. ปุปฺผุตฺตมทายิกาติ รตนตฺตยปูชาวเสน ปุปฺผุตฺตมทายิกา, ตถา คนฺธุตฺตมทายิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปุปฺผุตฺตมํ สุมนปุปฺผาทิ, คนฺธุตฺตมํ จนฺทนคนฺธาทิ, ผลุตฺตมํ ปนสผลาทิ, รสุตฺตมํ โครสสปฺปิอาทิ เวทิตพฺพํ.

341. “‘가장 훌륭한 꽃을 보시한 여인’이란 삼보에 공양하는 인연으로 가장 뛰어난 꽃을 보시한 여인을 말하며, ‘가장 훌륭한 향을 보시한 여인’도 마찬가지로 보아야 한다. 여기서 가장 뛰어난 꽃은 자스민 꽃 등이고, 가장 뛰어난 향은 전단향 등이며, 가장 뛰어난 과일은 잭프루트 등이고, 가장 뛰어난 맛은 우유의 정수나 버터 등으로 알아야 한다.”

๓๗๓. คนฺธปญฺจงฺคุลิกนฺติ คนฺเธน ปญฺจงฺคุลิกทานํ. กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหีติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป.

373. “‘향기로운 다섯 손가락 표식(gandhapañcaṅgulikaṃ)’이란 향료로 다섯 손가락 자국을 내어 공양하는 것이다. ‘카사파 부처님의 탑에서’란 카사파 정등각자의 1요자나 크기 황금 탑에서라는 뜻이다.”

๓๘๑. ปนฺถปฏิปนฺเนติ มคฺคํ คจฺฉนฺเต. เอกูโปสถนฺติ เอกทิวสํ อุโปสถวาสํ.

381. “‘길을 가고 있는 자(panthapaṭipanne)’란 길을 가는 사람에게라는 뜻이다. ‘한 번의 포살(ekūposathaṃ)’이란 하루 동안의 포살 수행을 말한다.”

๓๘๙. อุทกมทาสินฺติ มุขวิกฺขาลนตฺถํ ปิวนตฺถญฺจ อุทกํ ปานียํ อทาสึ.

389. “‘물을 드렸다(udakamadāsiṃ)’란 세수와 마시기 위한 물을 드렸다는 뜻이다.”

๓๙๗. จณฺฑิเกติ จณฺเฑ. อนุสูยิกาติ อุสูยา รหิตา.

397. “‘심술궂은 여인(caṇḍike)’이란 사나운 여인에게라는 뜻이다. ‘시기심 없는 여인(anusūyikā)’이란 질투가 없는 여인을 말한다.”

๔๐๕. ปรกมฺมกรีติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการินี. อตฺเถนาติ อตฺถกิจฺเจน. สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺสาติ อตฺถิกานํ อตฺตนา ปฏิลทฺธภาคสฺส สํวิภชนสีลา.

405. “‘다른 이의 일을 돕는 자(parakammakarī)’란 타인의 시봉을 드는 자를 말한다. ‘어떤 목적으로(atthena)’란 필요한 용무로라는 뜻이다. ‘자신의 몫을 나누는 자(saṃvibhāginī sakassa bhāgassa)’란 구하는 자들에게 자신이 얻은 몫을 나누어 주는 습성을 가진 자를 말한다.”

๔๑๓. ขีโรทนนฺติ [Pg.134] ขีรสมฺมิสฺสํ โอทนํ, ขีเรน สทฺธึ โอทนํ วา.

413. “‘우유 밥(khīrodanaṃ)’이란 우유를 섞은 밥, 혹은 우유와 함께 먹는 밥을 뜻한다.”

๔๓๗. ติมฺพรุสกนฺติ ติณฺฑุกผลํ. ติปุสสทิสา เอกา วลฺลิชาติ ติมฺพรุสํ, ตสฺส ผลํ ติมฺพรุสกนฺติ วทนฺติ.

437. 'Timbarusaka'는 'tiṇḍuka' 열매를 뜻한다. 오이와 비슷한 한 종류의 덩굴 식물 열매인 'timbarusa'의 열매를 'timbarusaka'라고 부른다.

๔๔๕. กกฺการิกนฺติ ขุทฺทเกฬาลุกํ, ติปุสนฺติ จ วทนฺติ.

445. 'Kakkārika'는 작은 오이(khuddakeḷāluka)를 말하며, 'tipusa'라고도 부른다.

๔๗๗. หตฺถปฺปตาปกนฺติ มนฺทามุขึ.

477. 'Hatthappatāpaka'는 작은 화로(mandāmukhi)를 뜻한다.

๕๑๗. อมฺพกญฺชิกนฺติ อมฺพิลกญฺชิกํ.

517. 'Ambakañjika'는 신맛이 나는 쌀뜨물(ambilakañjika)을 뜻한다.

๕๒๕. โทณินิมฺมชฺชนินฺติ สเตลํ ติลปิญฺญากํ.

525. 'Doṇinimmajjani'는 기름을 짠 참깨 찌꺼기(tilapiññāka)를 뜻한다.

๕๕๗. วิธูปนนฺติ จตุรสฺสพีชนึ.

557. 'Vidhūpana'는 사각형의 부채(caturassabījani)를 뜻한다.

๕๖๕. ตาลวณฺฏนฺติ ตาลปตฺเตหิ กตมณฺฑลพีชนึ.

565. 'Tālavaṇṭa'는 종려나무 잎으로 만든 둥근 부채(maṇḍalabījani)를 뜻한다.

๕๗๓. โมรหตฺถนฺติ มยูรปิญฺเฉ หิ กตํ มกสพีชนึ.

573. 'Morahatta'는 공작 깃털로 만든 파리채(makasabījani)를 뜻한다.

๖๑๗. สฺวาคตํ วต เมติ มยฺหํ อิธาคมนํ โสภนํ วต อโห สุนฺทรํ. อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช มยฺหํ รตฺติยา สุฏฺฐุ ปภาตํ สมฺมเทว วิภายนํ ชาตํ, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ อุฏฺฐิตํ. กึ การณาติ อาห ‘‘ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย’’ติอาทิ.

617. "참으로 나의 오심은 환영할 만하다(svāgataṃ vata me)"라는 것은 이곳에 온 것이 참으로 아름답고 훌륭하다는 의미이다. "오늘 참으로 좋은 아침이며 잘 일어났다(ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ)"라는 것은 오늘 밤이 잘 밝아 완전히 환해졌으며, 침상에서 일어난 것도 잘 일어났다는 뜻이다. 그 이유에 대해 "천녀들을 보았기 때문(yaṃ addasāmi devatāyo)" 등의 게송을 읊었다.

๖๑๘. ธมฺมํ สุตฺวาติ กมฺมผลสฺส ปจฺจกฺขกรณวเสน ตุมฺเหหิ กตํ กุสลํ ธมฺมํ สุตฺวา. กาหามีติ กริสฺสามิ. สมจริยายาติ กายสมาจาริกสฺส สุจริตสฺส จรเณน. สญฺญเมนาติ สีลสํวเรน. ทเมนาติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทเมน. อิทานิ ตสฺส กุสลสฺส อตฺตโน โลกสฺส จ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ วุตฺตํ.

618. '법을 듣고(dhammaṃ sutvā)'란 업의 결과를 직접 목격함으로써 당신들이 지은 유익한 법(공덕)을 들었다는 의미이다. '하리라(kāhāmi)'는 행하리라는 뜻이다. '평등한 수행으로(samacariyāya)'란 몸으로 행하는 올바른 행실(수사리)을 닦음으로써이다. '절제함으로(saññamenāti)'란 계율의 단속(계상복)으로써이다. '다스림으로(damenāti)'란 마음을 여섯 번째로 하는 감관들을 제어함으로써이다. 이제 그 유익한 공덕이 자신과 세상을 위한 해탈(이욕)의 의지처가 됨을 보이기 위해 "나는 그곳으로 가리라, 그곳에 가면 슬퍼하지 않으리라"라고 설해졌다.

เอวมยํ ยทิปิ วตฺถุตฺตมทายิกาวิมานาทิวเสน ฉตฺตึสวิมานสงฺคหา เทสนา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส วิย คุตฺติลาจริยสฺสาปิ วิภาวนวเสน ปวตฺตาติ ‘‘คุตฺติลวิมาน’’นฺตฺเวว สงฺคหํ อารุฬฺหา, วิมานานิ ปน อิตฺถิปฏิพทฺธานีติ อิตฺถิวิมาเนเยว สงฺคหิตานิ. ตา ปน อิตฺถิโย [Pg.135] กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล ยถาวุตฺตธมฺมจรเณ อปราปรุปฺปนฺนเจตนาวเสน ทุติยตฺตภาวโต ปฏฺฐาย เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก เอว สํสรนฺติโย อมฺหากมฺปิ ภควโต กาเล ตาวตึสภวเนเยว นิพฺพตฺตา, อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา กมฺมสริกฺขตาย คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตกาเล วิย พฺยากรึสูติ ทฏฺฐพฺพา.

이와 같이 비록 이 '가장 훌륭한 보시를 한 여인의 천궁' 등의 설법이 36개의 천궁 이야기를 포함하여 존자 마하모갈라나에게처럼 구틸라 스승에게도 분명하게 드러내 보이기 위해 설해졌으므로 '구틸라 천궁'이라고 결집에 포함되었으나, 천궁들은 여인들과 관련되어 있으므로 '여인 천궁(Itthivimāna)' 안에 결집된 것이다. 그 여인들은 십력자 갓사파 부처님 당시에 앞서 언급한 법의 수행을 통해, 차례로 일어난 의도(제타나)의 힘으로 두 번째 생부터 한 부처님 사이의 기간(일불타라) 동안 천상계에서만 윤회하다가, 우리 부처님 당시에도 타와팅사(도리천) 세상에 태어났다. 존자 마하모갈라나가 질문했을 때, 과거에 지은 업의 유사함으로 인해 구틸라 스승이 물었을 때처럼 답변한 것으로 이해해야 한다.

คุตฺติลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구틸라 천궁 주석이 끝났다.

๖. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา

6. 다달라 천궁 주석

ททฺทลฺลมานา วณฺเณนาติ ททฺทลฺลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาลกคามเก อายสฺมโต เรวตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ทฺเว ธีตโร อเหสุํ, เอกา ภทฺทา นาม, อิตรา สุภทฺทา นาม. ตาสุ ภทฺทา ปติกุลํ คตา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา วญฺฌา จ อโหสิ. สา สามิกํ อาห ‘‘มม กนิฏฺฐา สุภทฺทา นาม อตฺถิ, ตํ อาเนหิ, สจสฺสา ปุตฺโต ภเวยฺย, โส มมปิ ปุตฺโต สิยา, อยญฺจ กุลวํโส น นสฺเสยฺยา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ.

"광채로 찬란히 빛나며(daddallamānā vaṇṇenā)"라는 구절은 다달라 천궁(Daddallavimāna)의 시작이다. 이 이야기는 어떻게 일어났는가? 세존께서 사밧티 제타숲에 머무실 때였다. 그때 날라카 마을에 존자 레와타 장로의 시자인 어떤 장자에게 두 딸이 있었다. 한 명은 밧다(Bhaddā)였고 다른 한 명은 수밧다(Subhaddā)였다. 그중 밧다는 시가로 갔는데, 신심이 있고 청정하며 지혜로웠으나 아이를 낳지 못하는 석녀였다. 그녀는 남편에게 "저의 여동생 수밧다를 데려오십시오. 만약 그녀가 아들을 낳는다면 저의 아들도 될 것이고 가문의 대도 끊기지 않을 것입니다"라고 말했다. 남편은 "좋다"라고 승낙하고 그대로 행했다.

อถ ภทฺทา สุภทฺทํ โอวทิ ‘‘สุภทฺเท, ทานสํวิภาครตา ธมฺมจริยาย อปฺปมตฺตา โหหิ, เอวํ เต ทิฏฺฐธมฺมิโก สมฺปรายิโก จ อตฺโถ หตฺถคโต เอว โหตี’’ติ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชมานา เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ อตฺตฏฺฐมํ นิมนฺเตสิ. เถโร สุภทฺทาย ปุญฺญูปจยํ อากงฺขนฺโต สงฺฆุทฺเทสวเสน สตฺต ภิกฺขู คเหตฺวา ตสฺสา เคหํ อคมาสิ. สา ปสนฺนจิตฺตา อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ เต จ ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. ภทฺทา ปน ปุคฺคเลสุ ทานานิ ทตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

그 후 밧다는 수밧다에게 "수밧다야, 보시와 나눔을 즐기고 법을 수행하는 데 게으르지 말아라. 그렇게 하면 너에게 현세와 내세의 이익이 손안에 들어오게 될 것이다"라고 훈계했다. 그녀는 그 훈계에 머물러 앞서 말한 대로 수행하다가 어느 날 존자 레와타 장로를 비롯한 여덟 분의 스님을 초대했다. 장로는 수밧다의 공덕이 쌓이기를 바라며 승가(Saṅgha)의 이름으로 일곱 분의 비구를 데리고 그녀의 집으로 갔다. 그녀는 청정한 마음으로 존자 레와타와 그 비구들에게 훌륭한 음식을 직접 공양 올렸고, 장로는 축원(anumodana)을 한 뒤 떠났다. 그녀는 나중에 죽어서 님마나라티(화락천) 신들의 무리에 태어났다. 한편 밧다는 개인들에게 보시를 한 공덕으로 삭카(제석천)의 시녀로 태어났다.

อถ สุภทฺทา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘เกน นุ โข อหํ ปุญฺเญน อิธูปปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺตี ‘‘ภทฺทาย โอวาเท ฐตฺวา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย [Pg.136] อิมํ สมฺปตฺตึ สมฺปตฺตา, ภทฺทา นุ โข กหํ นิพฺพตฺตา’’ติ โอโลเกนฺตี ตํ สกฺกสฺส ปริจาริกาภาเวน นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา อนุกมฺปมานา ตสฺสา วิมานํ ปาวิสิ. อถ นํ ภทฺทา –

그때 수밧다는 자신의 재산을 살피며 "내가 어떤 공덕으로 이곳에 태어났는가?"라고 반조하다가, "밧다의 훈계에 머물러 승가에 올린 보시로 인해 이 부귀를 얻었구나. 밧다는 어디에 태어났는가?"라고 살펴보았다. 그녀가 삭카의 시녀로 태어난 것을 보고 가엾게 여겨 그녀의 천궁으로 들어갔다. 그때 밧다가 그녀에게 다음과 같이 물었다.

๖๑๙.

619.

‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจสิ.

“광채로 찬란히 빛나고 명성이 드높은 이여, 그대의 빛깔로 타와팅사의 모든 신들보다 뛰어나게 빛나고 있습니다.

๖๒๐.

620.

‘‘ทสฺสนํ นาภิชานามิ, อิทํ ปฐมทสฺสนํ;

กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มม’’นฺติ. –

“일찍이 본 적이 없으니 이번이 첫 만남입니다. 어느 하늘 나라에서 와서 나의 이름을 부르며 말을 거는 것입니까?”

ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺสา –

밧다는 두 게송으로 물었다. 그녀 또한 그녀에게 다음과 같이 답했다.

๖๒๑.

621.

‘‘อหํ ภทฺเท สุภทฺทาสึ, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เต อาสึ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา.

“언니 밧다여, 나는 예전 인간 세상에서 수밧다였습니다. 언니의 여동생이자 한 남편을 둔 아내였습니다.

๖๒๒.

622.

‘‘สา อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

นิมฺมานรตีนํ เทวานํ, อุปปนฺนา สหพฺยต’’นฺติ. – ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“나는 몸이 무너져 그곳에서 죽은 뒤 님마나라티 신들의 무리에 태어났습니다.” 이 두 게송으로 답변했다.

๖๑๙-๒๐. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา. ทสฺสนํ นาภิชานามีติ อิโต ปุพฺเพ ตว ทสฺสนํ นาภิชานามิ, ตฺวํ มยา น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ. กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมนฺติ กตรเทวนิกายโต อาคนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท’’ติ นาเมน มํ อาลปสิ.

619-20. 거기서 '빛깔로(vaṇṇenā)'란 피부색 등의 성취를 뜻한다. '본 적이 없으니(dassanaṃ nābhijānāmī)'란 예전에는 그대를 본 기억이 없으며, 내가 그대를 전에 본 적이 없다는 뜻이다. 그래서 "이번이 첫 만남입니다"라고 말한 것이다. "어느 하늘 나라에서 와서 나의 이름을 부르며 말을 거는 것입니까"란 어떤 신들의 세계에서 와서 '밧다여'라고 이름을 부르며 나에게 말을 거는가 하는 의미이다.

๖๒๑. อหํ ภทฺเทติ เอตฺถ ภทฺเทติ อาลปนํ. สุภทฺทาสินฺติ อหํ สุภทฺทา นาม ตว ภคินี กนิฏฺฐิกา อาสึ อโหสึ, ตตฺถ ปุพฺเพ มานุสเก ภเว สหภริยา สมานภริยา เต ตยา เอกสฺเสว ภริยา, ตว ปติโน เอว ภริยา, อาสินฺติ อตฺโถ. ปุน ภทฺทา –

621. "언니 밧다여(ahaṃ bhadde)"에서 '밧다여'는 부르는 말이다. '수밧다였습니다(subhaddāsiṃ)'란 나는 수밧다라는 이름의 당신의 어린 여동생이었다는 뜻이다. 거기서 "예전 인간 세상에서 한 남편을 둔 아내(sahabhariyā)"란 당신과 함께 같은 남편을 둔 아내, 즉 한 사람의 아내이자 당신 남편의 아내였다는 뜻이다. 다시 밧다가 물었다.

๖๒๓.

623.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา, เต เทเว ยนฺติ ปาณิโน;

เยสํ ตฺวํ กิตฺตยิสฺสสิ, สุภทฺเท ชาติมตฺตโน.

“선행을 많이 한 중생들은 저 천상으로 갑니다. 수밧다여, 그대 자신에 대해 이야기해 주는 이들에게 (그 공덕이 알려집니다).

๖๒๔.

624.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา อนุสาสิตา;

กีทิเสเนว ทาเนน, สุพฺพเตน ยสสฺสินี.

“그대는 어떤 빛깔로, 누구의 가르침으로, 어떤 보시로, 어떤 훌륭한 계행으로 이토록 명성을 얻었습니까?

๖๒๕.

625.

‘‘ยสํ [Pg.137] เอตาทิสํ ปตฺตา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“어떻게 이러한 명성을 얻고 이토록 광대한 수승함을 얻었습니까? 천녀여, 묻노니 말해 주십시오. 이것은 어떤 업의 결과입니까?”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. ปุน สุภทฺทา –

이 세 게송으로 물었다. 다시 수밧다가 답했다.

๖๒๖.

626.

‘‘อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ, ยํ ทานํ อททํ ปุเร;

ทกฺขิเณยฺยสฺส สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“예전에 청정한 마음으로 공양받을 만한 승가에게 내 손으로 직접 여덟 가지의 발우 공양을 올렸습니다.”

๖๒๗.

627.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그러한 연유로 저에게 이와 같은 형색이 생겼고…(중략)…제 형색은 모든 방향으로 빛나고 있습니다.”

พฺยากาสิ.

그녀(천녀)는 이와 같이 답하였다.

๖๒๓. ตตฺถ ปหูตกตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺตีติ ปหูตกตกลฺยาณา มหาปุญฺญา เต นิมฺมานรติโน เทเว ยนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน คจฺฉนฺติ ปาณิโน สตฺตา, เยสํ นิมฺมานรตีนํ เทวานํ อนฺตเร ตฺวํ อตฺตโน ชาตึ กิตฺตยิสฺสสิ กเถสีติ โยชนา.

623. 거기서 ‘많은 선행을 쌓은 이들이 그 천신들에게 가느니라(pahūtakatakalyāṇā te deve yanti)’는 것은, 많은 선행을 쌓고 큰 공덕을 지은(mahāpuññā) 중생들이 태어남을 통해(uppajjanavasena) 그 님마나라티(화락천) 천신들에게로 간다는 뜻이다. 그 님마나라티 천신들 사이에서 당신이 자신의 태생을 말하였다는 것이 문장의 연결(yojanā)이다.

๖๒๔. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กีทิเสเนวาติ เอวสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, กีทิเสน จาติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ. สุพฺพเตนาติ สุนฺทเรน วเตน, สุวิสุทฺเธน สีเลนาติ อตฺโถ.

624. ‘어떤 형색으로(Kena vaṇṇena)’란 어떤 이유로라는 뜻이다. ‘어떠한 것으로서(Kīdiseneva)’에서 ‘에와(eva)’ 소리는 결합의 의미(samuccayattho)로, ‘어떠한 것으로 또한(kīdisena ca)’이라는 뜻이다. 혹은 이것 자체가 원문이다. ‘훌륭한 서원으로(Subbatena)’란 아름다운 실천, 즉 아주 청정한 계율로라는 뜻이다.

๖๒๖. อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานีติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนปิณฺฑปาเต สนฺธาย วทติ. อททนฺติ อทาสึ.

626. ‘여덟 가지의 발다파타(공양)’란 여덟 분의 비구들에게 올린 공양물을 가리켜 말한 것이다. ‘바쳤노라(adadanti)’는 보시하였노라는 뜻이다.

เอวํ สุภทฺทาย กถิเต ปุน ภทฺทา –

이와 같이 수밧다(Subhaddā)가 말하자, 다시 밧다(Bhaddā) 천녀가 물었다.

๖๒๙.

629.

‘‘อหํ ตยา พหุตเร ภิกฺขู, สญฺญเต พฺรหฺมจารโย;

ตปฺเปสึ อนฺนปาเนน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“나는 당신보다 더 많은 비구들, 즉 감관을 잘 다스리는 청정수행자들을 음식과 음료로 만족시켜 드렸고, 청정한 마음으로 내 손으로 직접 보시를 올렸습니다.”

๖๓๐.

630.

‘‘ตยา พหุตรํ ทตฺวา, หีนกายูปคา อหํ;

กถํ ตฺวํ อปฺปตรํ ทตฺวา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“나는 당신보다 더 많이 보시했음에도 더 낮은 천상의 무리에 태어났습니다. 어찌하여 당신은 더 적게 보시하고도 이토록 수승하고 광대한 결과를 얻었습니까? 천녀여, 묻노니 말해 주십시오. 이것은 어떤 업의 결과입니까?”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ปุน สุภทฺทา –

(밧다가) 물었다. 거기서 ‘당신보다(tayā)’는 격 변화에서 탈격의 의미를 지닌 도구격이다. 다시 수밧다가 답하였다.

๖๓๑.

631.

‘‘มโนภาวนีโย [Pg.138] ภิกฺขุ, สนฺทิฏฺโฐ เม ปุเร อหุ;

ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ.

“존경스러운(manobhāvanīyo) 비구 한 분을 이전에 제가 뵌 적이 있습니다. 저는 그 레와타(Revata) 존자님을 여덟 번째로 하여 식사에 초대했습니다.”

๖๓๒.

632.

‘‘โส เม อตฺถปุเรกฺขาโร, อนุกมฺปาย เรวโต;

สงฺเฆ เทหีติ มํโวจ, ตสฺสาหํ วจนํ กรึ.

“저의 이익을 앞세워 주시는 그 레와타 존자님께서는 자비로운 마음으로 저에게 ‘승가에 보시하십시오’라고 말씀하셨고, 저는 그분의 말씀을 따랐습니다.”

๖๓๓.

633.

‘‘สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา, อปฺปเมยฺเย ปติฏฺฐิตา;

ปุคฺคเลสุ ตยา ทินฺนํ, น ตํ ตว มหปฺผล’’นฺติ. –

“그 보시는 승가로 향하여 헤아릴 수 없는 공덕의 밭에 안착했습니다. 그러나 당신이 개인들에게 한 보시는 그처럼 큰 과보를 가져오지 못했습니다.”

อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ.

그녀는 자신이 지은 업을 설명했다.

๖๓๑. ตตฺถ มโนภาวนีโยติ มนวฑฺฒนโก อุฬารคุณตาย สมฺภาวนีโย. สนฺทิฏฺโฐติ นิมนฺตนวเสน โพธิโต กถิโต. เตนาห ‘‘ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐม’’นฺติ, ตํ มโนภาวนียํ อยฺยํ เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ ภตฺเตน อหํ นิมนฺเตสึ.

631. 거기서 ‘존경스러운(manobhāvanīyo)’이란 마음을 고양시키는 분으로, 수승한 덕성으로 인해 칭송받을 만하다(sambhāvanīyo)는 뜻이다. ‘보았다(sandiṭṭho)’는 것은 초대의 형식으로 알려드리고 말씀드렸다는 것이다. 그래서 ‘저는 그 레와타 존자님을 여덟 번째로 하여 식사에 초대했습니다’라고 말한 것이니, 곧 존경스러운 그 레와타 존자님을 자신을 포함한 여덟 번째 분으로 하여 식사에 초대했다는 뜻이다.

๖๓๒-๓. โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ โส อยฺโย เรวโต ทานสฺส มหปฺผลภาวกรเณน มม อตฺถปุเรกฺขาโร หิเตสี. สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ‘‘ยทิ ตฺวํ สุภทฺเท อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทาตุกามา, ยสฺมา ปุคฺคลคตาย ทกฺขิณาย สงฺฆคตา เอว ทกฺขิณา มหปฺผลตรา, ตสฺมา สงฺเฆ เทหิ, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทหี’’ติ มํ อภาสิ. ตนฺติ ตํ ทานํ.

‘그는 나의 이익을 앞세워’라는 것은 그 레와타 존자님께서 보시의 큰 과보를 이루게 하심으로써 나의 이익을 도모하고 행복을 바라셨다는 뜻이다. ‘승가에 보시하십시오라고 내게 말했네’라는 것은 ‘수밧다여, 만약 당신이 여덟 분의 비구들에게 보시하고자 한다면, 개인에게 향하는 보시보다 승가로 향하는 보시가 훨씬 더 큰 과보를 가져오기 때문에, 승가에 보시하십시오. 승가를 향하여 보시를 올리십시오’라고 나에게 말씀하셨다는 것이다. ‘그것(taṃ)’은 그 보시를 말한다.

เอวํ สุภทฺทาย วุตฺเต ภทฺทา ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉนฺตี อุตฺตริ จ ตถา ปฏิปชฺชิตุกามา –

수밧다가 이와 같이 말하자, 밧다는 그 의미를 받아들이고 나아가 그와 같이 행하기를 원하며 게송을 읊었다.

๖๓๔.

634.

‘‘อิทาเนวาหํ ชานามิ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ;

สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ. –

“이제야 비로소 승가에 올린 보시가 큰 과보를 가져온다는 것을 알았습니다. 저는 인간 세상으로 돌아가면 인색함을 버리고 베풂을 좋아하며, 방일하지 않고 거듭해서 승가에 보시를 올리겠습니다.”

คาถมาห. สุภทฺทา ปน อตฺตโน เทวโลกเมว คตา. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺเพ เทเว ตาวตึเส อตฺตโน สรีโรภาเสน อภิภุยฺย วิโรจมานํ สุภทฺทํ เทวธีตรํ ทิสฺวา ตญฺจ ตาสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ตาวเทว จ สุภทฺทาย อนฺตรหิตาย ตํ ‘‘อยํ นามา’’ติ อชานนฺโต –

라고 게송을 읊었다. 한편 수밧다는 자신의 천상 세계로 돌아갔다. 그때 천신들의 왕인 사카(Sakka)가 자신의 몸에서 뿜어져 나오는 광채로 모든 삼십삼천의 천신들을 압도하며 빛나는 수밧다 천녀를 보고, 그녀들 사이의 대화를 들었다. 곧이어 수밧다가 사라지자 그녀의 이름을 알지 못한 채 물었다.

๖๓๕.

635.

‘‘กา [Pg.139] เอสา เทวตา ภทฺเท, ตยา มนฺตยเต สห;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจตี’’ติ. –

“밧다여, 당신과 대화를 나누던 저 천녀는 누구입니까? 형색에 있어서 모든 삼십삼천의 천신들보다 더 찬란히 빛나고 있구려.”

ภทฺทํ ปุจฺฉิ. สาปิสฺส –

밧다에게 물었다. 그녀 역시 그에게 답하였다.

๖๓๖.

636.

‘‘มนุสฺสภูตา เทวินฺท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เม อาสิ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา,สงฺเฆ ทานานิ ทตฺวาน, กตปุญฺญา วิโรจตี’’ติ. –

“천제(사카)여, 그녀는 이전에 인간 세상에서 인간이었을 때, 저와 한 남편을 둔 아내였으며 저의 막내 동생이었습니다. 승가에 보시를 올리고 공덕을 쌓았기에 저토록 빛나는 것입니다.”

กเถสิ. อถ สกฺโก ตสฺสา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ –

라고 말했다. 그러자 사카는 그녀에게 승가로 향한 보시가 큰 과보를 가져온다는 것을 보여주며 법을 설했다. 그래서 다음과 같이 설해졌다.

๖๓๗.

637.

‘‘ธมฺเมน ปุพฺเพ ภคินี, ตยา ภทฺเท วิโรจติ;

ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ.

“밧다여, 그대의 동생은 이전에 올바른 법에 따라 행했기에 그대보다 더 빛나는 것이오. 그녀는 측량할 수 없는 복전인 승가에 보시를 안착시켰기 때문이오.”

๖๓๘.

638.

‘‘ปุจฺฉิโต หิ มยา พุทฺโธ, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“내가 기사굴산에서 부처님께 여쭈어본 적이 있소. 나누어 베푸는 것의 과보에 대해, 어디에 보시하는 것이 큰 과보를 가져오는지 말이오.”

๖๓๙.

639.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“제사를 지내는 사람들, 공덕을 바라는 중생들, 다시 태어남의 원인이 되는 공덕(opadhikaṃ puññaṃ)을 짓는 이들에게 있어, 어디에 올리는 보시가 가장 큰 과보를 가져옵니까?”

๖๔๐.

640.

‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชานํ กมฺมผลํ สกํ;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“부처님께서는 스스로 업의 과보를 아시기에, 나에게 그것을 설명해 주셨소. 나누어 베푸는 것의 과보에 대해, 어디에 보시하는 것이 큰 과보를 가져오는지 말이오.”

๖๔๑.

641.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

“네 부류의 도에 든 이들과 네 부류의 과에 머문 이들, 이 정직한 승가는 지혜와 계행과 삼매를 갖추고 있소.”

๖๔๒.

642.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“제사를 지내는 사람들, 공덕을 바라는 중생들, 다시 태어남의 원인이 되는 공덕을 짓는 이들에게 있어, 승가에 올리는 보시가 가장 큰 과보를 가져오오.”

๖๔๓.

643.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

“이 승가는 참으로 광대하고 수승하며, 저 대양처럼 헤아릴 수 없소. 이들은 인중웅(부처님)의 수승한 제자들이며, 빛을 만드시는 분들로서 법을 설하신다오.”

๖๔๔.

644.

‘‘เตสํ [Pg.140] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

“승가를 향하여 보시를 올리는 이들에게 그것은 참으로 잘 준 것이며, 잘 바친 것이며, 잘 제사 지낸 것이오. 승가에 향하여 안착된 그 보시는 큰 과보를 가져온다고 세상의 모든 것을 아시는 분(부처님)들께서 찬탄하셨소.”

๖๔๕.

645.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

“이와 같은 제사를 기억하며, 기쁨이 생겨 세상에서 살아가는 이들은, 인색함의 때를 뿌리째 뽑아버리고 비난받지 않으며 천상의 처소에 이른다.”

๖๓๗. ตตฺถ ธมฺเมนาติ การเณน ญาเยน วา. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อิทานิ ตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ วุตฺตการณํ ทสฺเสตุํ ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวสฺส อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลวิเสสสฺส จ วเสน ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย.

637. 거기서 ‘dhammena’는 원인에 의해 혹은 도리에 의해라는 뜻이다. ‘taya’는 탈격(nissagge)의 의미를 가진 구격(karaṇavacanaṃ)이다. 이제 ‘dhammena’라고 말한 그 원인을 보이기 위해 ‘헤아릴 수 없는 승가에 보시를 확립했다’는 구절이 설해졌다. ‘appameyyeti’는 공덕의 위력과 자신에게 행해진 행위의 특별한 과보의 측면에서 측정할 수 없음을 의미한다.

๖๓๘-๙. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต สมฺมุขา จ สุโต, สมฺมุขา จ ปฏิคฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยชมานานนฺติ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินนฺติ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ปุญฺญผลํ อากงฺขนฺตานํ สตฺตานํ. โอปธิกนฺติ อุปธิ นาม ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณสีลํ, อุปธิปโยชนนฺติ วา โอปธิกํ, อตฺตภาวชนกํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกํ.

638-9. 이 의미는 부처님의 면전에서 들었고 면전에서 받아들여진 것임을 나타내기 위해 제석천은 ‘pucchito’ 등을 설하였다. 거기서 ‘yajamānānaṃ’은 보시하는 이들을 의미한다. ‘puññapekkhāna pāṇinaṃ’은 비음(n)을 생략하여 나타낸 것으로, 공덕의 과보를 바라는 중생들을 의미한다. ‘opadhikaṃ’에서 ‘upadhi’란 오온(khandhā)을 말하며, 오온을 만드는 성질이 있기에 ‘opadhika’라 한다. 혹은 오온을 목적으로 하기에 ‘opadhika’라 한다. 이는 새로운 몸(attabhāva)을 생성하고 재생연결과 전개의 과보를 주는 공덕을 말한다.

๖๔๐. ชานํ กมฺมผลํ สกนฺติ สตฺตานํ สกํ สกํ ยถาสกํ ปุญฺญํ ปุญฺญผลญฺจ หตฺถตเล อามลกํ วิย ชานนฺโต. สกนฺติ วา ยการสฺส กการํ กตฺวา วุตฺตํ, สยํ อตฺตนาติ อตฺโถ.

640. ‘jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ’은 중생들이 제각기 가진 공덕과 그 과보를 손바닥 위의 아말라카 열매처럼 아시는 부처님을 의미한다. 혹은 ‘sakanti’에서 ‘ya’자를 ‘ka’자로 바꾸어 설한 것이니, ‘자신 스스로(sayaṃ attanā)’라는 의미이다.

๖๔๑. ปฏิปนฺนาติ ปฏิปชฺชมานา, มคฺคฏฺฐาติ อตฺโถ. อุชุภูโตติ อุชุปฏิปตฺติยา อุชุภาวํ ปตฺโต ทกฺขิเณยฺโย ชาโต. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย สีเลน จ สมาหิโต, ทิฏฺฐิสีลสมฺปนฺโน อริยาย ทิฏฺฐิยา อริเยน สีเลน จ สมนฺนาคโต. เตนาปิสฺส ปรมตฺถสงฺฆภาวเมว วิภาเวติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สงฺฆฏิตตฺตา หิ สงฺโฆ[Pg.141]. อถ วา สมาหิตํ สมาธิ, ปญฺญา สีลํ สมาหิตญฺจ อสฺส อตฺถีติ ปญฺญาสีลสมาหิโต. เตนสฺส สีลาทิธมฺมกฺขนฺธตฺตยสมฺปนฺนตาย อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ วิภาเวติ.

641. ‘paṭipannā’는 도를 닦고 있는 이들, 즉 도(magga)에 머무는 이들이라는 뜻이다. ‘ujubhūto’는 곧은 수행으로 곧은 상태에 이르러 공양받을 만한 분이 된 것을 말한다. ‘paññāsīlasamāhito’는 지혜와 계율을 갖추고 삼매에 든 이, 견해와 계율을 구족한 이, 성스러운 견해와 성스러운 계율을 갖춘 이를 말한다. 이 구절로 그 승가가 궁극적 의미의 승가(paramatthasaṅgha)임을 밝힌다. 견해와 계율의 평등함으로 결합되었기에 승가라 한다. 또는 삼매에 든 마음이 삼매(samādhi)이며, 지혜와 계율과 삼매를 갖추었기에 ‘paññāsīlasamāhito’라 한다. 이 구절로 그 승가가 계율 등의 세 가지 법온(dhammakkhandha)을 구족하여 최상의 공양받을 분임을 밝힌다.

๖๔๓. วิปุโล มหคฺคโตติ คุเณหิ มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, ตโต เอว อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลเวปุลฺลเหตุตาย วิปุโล. อุทธีว สาคโรติ ยถา อุทกํ เอตฺถ ธียตีติ ‘‘อุทธี’’ติ ลทฺธนาโม สาคโร, ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’’ติอาทินา อุทกโต อปฺปเมยฺโย, เอวเมส คุณโตติ อตฺโถ. เอเต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ นิปาโต, เอเต เอว เสฏฺฐาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

643. ‘vipulo mahaggato’는 덕성으로 위대함에 이르렀기에 ‘mahaggato’이며, 그로 인해 자신에게 행해진 행위가 풍성한 과보를 낳는 원인이 되기에 ‘vipulo’이다. ‘udadhīva sāgaro’는 마치 물이 그곳에 머물기에 ‘udadhi’라 이름 붙여진 바다와 같으니, ‘이만큼의 물의 양이다’라는 등으로 물의 양을 잴 수 없듯이, 이 승가도 덕성의 측면에서 헤아릴 수 없다는 의미이다. ‘ete hī’에서 ‘hi’는 한정(avadhāraṇa)의 의미를 가진 불변사로, ‘이들만이 수승하다’는 뜻이다. 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒).

“비구들이여, 승가나 무리가 얼마만큼 있든지 간에, 여래의 제자 승가가 그들 중 최고라고 불린다.”

นรวีรสาวกาติ นเรสุ วีริยสมฺปนฺนสฺส นรสฺส สาวกา. ปภงฺกราติ โลกสฺส ญาณาโลกกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตีติ ธมฺมํ อุทฺทิสนฺติ. กถํ? ธมฺมสามินา หิ ธมฺมปชฺโชโต อริยสงฺเฆ ฐปิโต.

‘naravīrasāvakā’는 사람들 중 정진을 갖춘 영웅(부처님)의 제자들을 말한다. ‘pabhaṅkarā’는 세상에 지혜의 빛을 비추는 이들이다. ‘dhammamudīrayantī’는 법을 가리켜 보인다는 뜻이다. 어떻게 그러한가? 법의 주인이신 부처님께서 성스러운 승가에 법의 등불을 맡기셨기 때문이다.

๖๔๔. เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานนฺติ เย สตฺตา อริยสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สมฺมุติสงฺเฆ อนฺตมโส โคตฺรภุปุคฺคเลสุปิ ทานํ ททนฺติ, ตํ ทานํ สํวิภาควเสน ทินฺนมฺปิ สุทินฺนํ, อาหุนปาหุนวเสน หุตมฺปิ สุหุตํ, มหายาควเสน ยิฏฺฐมฺปิ สุยิฏฺฐเมว โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ, โลกวิทูหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ มหปฺผลตรํ วทามิ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เว ยชตํ มุขํ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๗๔; มหาว. ๓๐๐). อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) จ อาทินา มหปฺผลตา วณฺณิตา ปสตฺถา โถมิตาติ อตฺโถ.

644. ‘ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ’은 중생들이 성스러운 승가를 지향하여 세속의 승가에, 적어도 고트라부(gotrabhū) 보전의 인물에게라도 보시를 올리는 것을 말한다. 그 보시는 나누어 주는 측면에서 보시되었기에 ‘잘 보시된 것(sudinna)’이며, 공양물을 준비하여 올린 측면에서 공양되었기에 ‘잘 공양된 것(suhuta)’이며, 큰 제사의 측면에서 제사지냈기에 ‘참으로 잘 제사지낸 것(suyiṭṭha)’이 된다. 왜 그런가? 승가에 귀속되어 확립된 그 보시는 큰 과보가 있다고 세상의 아는 분(부처님)들께서 찬탄하셨기 때문이다. “아난다여, 나는 어떤 방식으로든 승가에 귀속된 보시보다 개인에게 귀속된 보시가 더 큰 과보가 있다고 말하지 않는다”, “공덕을 바라는 이들에게 승가는 참으로 제사의 으뜸이다”, “세상의 위없는 복밭이다”라는 등의 말씀으로 큰 과보가 있음이 찬탄되고 칭송되고 기려졌다는 의미이다.

๖๔๕. อีทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ เอตาทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อตฺตนา กตํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ชาตโสมนสฺสา. วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ [Pg.142] สมูลนฺติ มจฺเฉรเมว จิตฺตสฺส มลินภาวกรณโต มจฺเฉรมลํ, อถ วา มจฺเฉรญฺจ อญฺญํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจาติ มจฺเฉรมลํ. ตญฺจ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาวิปลฺลาสาทีหิ สห มูเลหีติ สมูลํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วิกฺขมฺเภตฺวา อนินฺทิตฺวา สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

645. ‘īdīsaṃ yaññamanussarantā’는 이와 같은 승가를 지향하여 자신이 행한 보시를 거듭 생각하는 이들을 말한다. ‘vedajātā’는 기쁨(somanassa)이 생긴 이들이다. ‘vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ’은 인색함이야말로 마음을 흐리게 만들기에 ‘인색함의 때(maccheramala)’라 하며, 혹은 인색함과 더불어 질투, 탐욕, 분노 등의 다른 때를 의미하기도 한다. 그것을 무명, 의심, 전도된 생각 등의 뿌리와 함께 제거하고 억누른 뒤, 비난받지 않는 이들이 되어 천상의 처소에 이른다는 연결이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

อิมํ ปน สพฺพํ ปวตฺตึ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณนา’’ติอาทินา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ, อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ.

신들의 왕 사까는 이 모든 경과를 ‘광채를 발하며...’ 등의 게송으로 존자 마하모갈라나에게 말하였고, 존자 마하모갈라나는 부처님께 보고하였다. 부처님께서는 그 일을 계기로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 유익함이 되었다.

ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다달라 비만(Daddallavimāna)의 주석이 끝났다.

๗. เปสวตีวิมานวณฺณนา

7. 뻬사와띠 비만(Pesavatīvimāna)의 주석

ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ เปสวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน มคเธสุ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติมหาสารกุเล เปสวตี นาม กุลสุณฺหา อโหสิ. สา กิร กสฺสปสฺส ภควโต โยชนิเก กนกถูเป กยิรมาเน ทาริกา หุตฺวา มาตรา สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิเม, อมฺม, กโรนฺตี’’ติ? ‘‘เจติยํ กาตุํ สุวณฺณิฏฺฐกา กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ทาริกา ปสนฺนมานสา มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, มม คีวาย อิทํ โสวณฺณมยํ ขุทฺทกปิฬนฺธนํ อตฺถิ, อิมาหํ เจติยตฺถาย เทมี’’ติ. มาตา ‘‘สาธุ เทหี’’ติ วตฺวา ตํ คีวโต โอมุญฺจิตฺวา สุวณฺณการสฺส หตฺเถ อทาสิ ‘‘อิทํ อิมาย ทาริกาย ปริจฺจชิตํ, อิมมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อิฏฺฐกํ กโรหี’’ติ. สุวณฺณกาโร ตถา อกาสิ. สา ทาริกา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สุคติยํเยว อปราปรํ สํสรนฺตี อมฺหากํ ภควโต กาเล นาลกคาเม นิพฺพตฺตา อนุกฺกเมน ทฺวาทสวสฺสิกา ชาตา.

‘phalikarajatahemajālachannanti’는 뻬사와띠 비만이다. 그것의 유래는 무엇인가? 부처님께서 사왓티 제타숲에 머무실 때였다. 그때 마가다 국의 날라까 마을의 한 장자 가문에 뻬사와띠라는 이름의 며느리가 있었다. 전해지는 바에 따르면, 그녀는 까사빠 부처님의 1유순 크기의 황금 탑이 세워질 때 어린 소녀였는데, 어머니와 함께 탑이 세워지는 곳에 가서 어머니에게 물었다. “어머니, 이 사람들은 무엇을 하고 있나요?” “탑을 세우기 위해 금벽돌을 만들고 있단다.” 그 말을 듣고 소녀는 청정한 마음이 생겨 어머니에게 말했다. “어머니, 제 목에 이 황금으로 된 작은 장신구가 있어요. 이것을 탑을 위해 보시할게요.” 어머니는 “좋구나, 보시하렴”이라고 말하고 그녀의 목에서 그것을 벗겨 금세공사의 손에 주며 “이것은 이 아이가 보시한 것이니, 이것도 넣어서 벽돌을 만들어 주세요”라고 말했다. 금세공사는 그대로 행했다. 그 소녀는 훗날 죽어서 그 공덕으로 인해 천상에 태어났고, 선처에서 윤회하다가 우리 부처님 시대에 날라까 마을에서 태어나 차례로 자라 열두 살이 되었다.

สา เอกทิวสํ มาตรา เปสิตํ มูลํ คเหตฺวา เตลตฺถาย อญฺญตรํ อาปณํ อคมาสิ. ตสฺมิญฺจ อาปเณ อญฺญตโร กุฏุมฺพิยปุตฺโต ปิตรา [Pg.143] นิทหิตฺวา ฐปิตํ พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ มุตฺตามณิรตนานิ จ คเหตุํ อุทฺธรนฺโต อาปณิโก กมฺมพเลน กถลปาสาณสกฺขรรูเปน อุปฏฺฐหนฺตานิ ทิสฺวา ตโต เอกเทสํ ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วเสน หิรญฺญสุวณฺณาทิ ภวิสฺสตี’’ติ วีมํสิตุํ ราสึ กตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ สา ทาริกา ทิสฺวา ‘‘กสฺมา อาปเณ รตนานิ เอวํ ฐปิตานิ, นนุ นาม สมฺมเทว ปฏิสาเมตพฺพานี’’ติ อาห. อาปณิโก ตํ สุตฺวา ‘‘มหาปุญฺญา อยํ ทาริกา, อิมิสฺสา วเสน สพฺพมิทํ หิรญฺญาทิ เอว หุตฺวา อมฺหากํ วินิโยคํ คมิสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ ทาริกํ มยฺหํ ปุตฺตสฺสตฺถาย เทหี’’ติ วาเรตฺวา พหุธนํ ทตฺวา อาวาหวิวาหํ กตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. อถสฺสา สีลาจารํ ญตฺวา ภณฺฑาคารํ วิวริตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ปสฺสสี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘หิรญฺญสุวณฺณมณิเมว ราสิกตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอตานิ อมฺหากํ กมฺมพเลน อนฺตรธายนฺตานิ ตว ปุญฺญวิเสเสน ปุน วิเสสานิ ชาตานิ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห สพฺพํ ตฺวํเยว วิจาเรหิ, ตยา ทินฺนเมว มยํ ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา ตโต ปภุติ ตํ ‘‘เปสวตี’’ติ โวหรึสุ.

그녀는 어느 날 어머니의 심부름으로 돈을 가지고 기름을 사기 위해 어떤 시장으로 갔다. 그 시장에서 어떤 장자의 아들이 아버지가 묻어 보관해 둔 많은 은과 금, 진주와 보석들을 꺼내고 있었는데, 시장 주인인 그는 자신의 업의 힘 때문에 그것들이 옹기 조각, 돌멩이, 자갈의 모습으로 나타나는 것을 보고는, 그중 일부를 모아 놓고 '복이 있는 사람들의 힘으로 이것들이 다시 은과 금 등이 될 것인가' 시험해 보기 위해 쌓아 두었다. 그때 그 소녀가 그것을 보고 '왜 시장에 보석들을 이렇게 두었습니까? 마땅히 잘 갈무리해 두어야 할 것들이 아닙니까?'라고 말했다. 시장 주인은 그 말을 듣고 '이 소녀는 큰 복을 가졌구나. 이 아이 덕분에 이 모든 것들이 다시 은과 금이 되어 우리 가산으로 쓰이겠구나. 이 아이를 거두어야겠다'라고 생각했다. 그는 소녀의 어머니에게 가서 '이 소녀를 내 아들의 아내로 주십시오'라고 청하며 많은 재물을 주고 혼례를 치러 그녀를 자기 집으로 데려왔다. 이후 그녀의 계행과 품행을 알고 보물 창고를 열어 '여기에서 무엇이 보이느냐?'라고 물었다. 그녀가 '쌓여 있는 은과 금, 보석들만 보입니다'라고 대답하자, 그는 '이것들은 우리의 업의 힘 때문에 사라졌었으나, 그대의 특별한 복덕으로 인해 다시 특별한 보물들이 되었소. 그러니 오늘부터 이 집의 모든 재산을 그대가 직접 관리하시오. 우리는 그대가 주는 것만을 사용하겠소'라고 말했고, 그때부터 그녀를 '페사바티'라고 불렀다.

เตน จ สมเยน อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อตฺตโน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘มยฺหํ มาตุยา รูปสาริพฺราหฺมณิยา โปสาวนิกมูลํ ทตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปรินิพฺพานํ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ อาณาย มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อเนเกหิ ถุติสหสฺเสหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยาติกฺกมา อภิมุโขว อปกฺกมิตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารา นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมสฺสาเสตฺวา จตสฺโสปิ ปริสา นิวตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน นาลกคามํ ปตฺวา มาตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺจูสสมเย ชาโตวรเก ปรินิพฺพายิ. ปรินิพฺพุตสฺส จสฺส สรีรสกฺการกรณวเสน เทวา เจว มนุสฺสา จ สตฺตาหํ วีตินาเมสุํ, อครุจนฺทนาทีหิ หตฺถสตุพฺเพธํ จิตกมกํสุ.

그 무렵 법의 장군이신 사리풋타 존자께서는 자신의 수명이 다했음을 아시고, '나를 길러주신 어머니 루파사리 바라문 여인에게 양육의 은혜를 갚고 반열반에 들리라'고 생각하셨다. 존자께서는 부처님께 나아가 반열반을 허락받으시고, 부처님의 명령으로 큰 신통을 보이셨으며, 수천 가지 찬탄으로 부처님을 찬양하신 뒤, 부처님의 시야에서 벗어날 때까지 부처님을 향해 물러나셨다. 다시 예배드리고 비구 승가에 둘러싸여 사원을 나와 비구 승가에게 훈계를 하시고 아난다 존자를 위로하셨으며, 네 부류의 대중을 돌려보내신 뒤 점차 나락카 마을에 이르러 어머니를 예류과에 머물게 하시고, 새벽녘에 당신이 태어나신 방에서 반열반에 드셨다. 반열반에 드신 존자의 유해에 공양을 올리기 위해 신들과 인간들이 7일을 보냈으며, 침향과 백단향 등으로 백 팔꿈치 높이의 화장단을 만들었다.

เปสวตีปิ เถรสฺส ปรินิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘คนฺตา ปูเชสฺสามี’’ติ สุวณฺณปุปฺเผหิ คนฺธชาเตหิ จ ปูริตานิ จงฺโกฏกานิ คาหาเปตฺวา คนฺตุกามา [Pg.144] สสุรํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘ตฺวํ ครุภารา, ตตฺถ จ มหาชนสมฺมทฺโท, ปุปฺผคนฺธานิ เปเสตฺวา อิเธว โหหี’’ติ วุตฺตาปิ สทฺธาชาตา ‘‘ยทิปิ เม ตตฺถ ชีวิตนฺตราโย สิยา, คนฺตาว ปูชาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ตํ วจนํ อคฺคเหตฺวา สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เถรํ ปูเชตุํ อาคตานํ ราชปริสานํ หตฺถี มตฺโต หุตฺวา ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. ตํ ทิสฺวา มรณภยภีเตสุ มนุสฺเสสุ ปลายนฺเตสุ ชนสมฺมทฺเทน ปติตํ เปสวตึ มหาชโน อกฺกมิตฺวา มาเรสิ. สา ปูชาสกฺการํ กตฺวา เถรคตาย สทฺธาย สมฺปนฺนจิตฺตา เอว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ.

페사바티 또한 존자의 반열반 소식을 듣고 '가서 공양을 올리리라' 생각하며 황금 꽃과 향료들로 가득 찬 꽃바구니들을 들게 하고 가고자 했다. 시아버지가 그녀에게 '너는 몸이 무겁고 그곳에는 인파가 많으니, 꽃과 향만 보내고 여기에 있거라'고 말했으나, 신심이 생긴 그녀는 '설령 그곳에서 제 목숨이 위태로울지라도 반드시 가서 공양과 존경을 표하겠습니다'라며 그 말을 듣지 않고 시종들과 함께 그곳에 가서 향과 꽃 등으로 공양을 올리고 합장한 채 서 있었다. 그때 존자를 공양하기 위해 온 왕실 무리의 코끼리가 미쳐서 그곳으로 달려왔다. 그것을 보고 죽음의 공포에 질린 사람들이 도망치던 중, 인파에 밀려 넘어진 페사바티를 많은 사람이 짓밟아 죽게 했다. 그녀는 공양을 올리고 존자에 대해 청정한 믿음을 지닌 채 죽음을 맞이하여 타와팅사 천상에 태어났고, 천 명의 천녀들이 그녀의 권속이 되었다.

สา ตาวเทว อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กีทิเสน นุ โข ปุญฺเญน มยา เอสา ลทฺธา’’ติ, ตสฺสา เหตุํ อุปธาเรนฺตี เถรํ อุทฺทิสฺส กตํ ปูชาสกฺการํ ทิสฺวา, รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนมานสา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา สุมหติยา เทวิทฺธิยา จนฺโท วิย จ สูริโย วิย จ ทส ทิสา โอภาสยมานา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต สมีเป นิสินฺโน ภควนฺตํ เอวมาห ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา อิมิสฺสา เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ อายสฺมา วงฺคีโส ตาย เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุกาโม ปฐมํ ตาวสฺสา วิมานํ สํวณฺเณนฺโต อาห –

그녀는 즉시 자신의 천상 복락을 살피며 '도대체 어떤 공덕으로 내가 이것을 얻었는가?' 하고 그 원인을 숙고하다가, 존자를 위해 올린 공양을 보게 되었다. 삼보에 지극히 청정한 마음을 지닌 그녀는 부처님께 예배드리기 위해 천 명의 천녀들에게 둘러싸여, 수레 60대 분량의 장신구로 몸을 단장하고, 매우 큰 신통력으로 달처럼 해처럼 열 방위를 비추며 천궁과 함께 왔다. 그녀는 천궁에서 내려와 부처님께 예배드리고 합장하며 서 있었다. 그때 왕기사 존자가 부처님 곁에 앉아 있다가 부처님께 이와 같이 여쭈었다. '세존이시여, 제가 이 천녀가 지은 업을 묻고 싶습니다.' 부처님께서는 '왕기사여, 그대에게 떠오르는 대로 물어보라'고 말씀하셨다. 이에 왕기사 존자는 그 천녀가 지은 업을 묻고자 먼저 그녀의 천궁을 찬탄하며 다음과 같이 말했다.

๖๔๖.

646.

‘‘ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ, วิวิธจิตฺรตลมทฺทสํ สุรมฺมํ;

พฺยมฺหํ สุนิมฺมิตํ โตรณูปปนฺนํ, รุจกุปกิณฺณมิทํ สุภํ วิมานํ.

수정과 은과 금의 그물로 덮여 있고, 여러 가지 화려한 바닥이 보이는 매우 아름다운 곳, 잘 만들어진 누각과 성문을 갖추고 아름다운 구슬들이 흩뿌려진 이 장엄한 천궁이여.

๖๔๗.

647.

‘‘ภาติ จ ทส ทิสา นเภว สุริโย, สรเท ตโมนุโท สหสฺสรํสี;

ตถา ตปติ มิทํ ตว วิมานํ, ชลมิว ธูมสิโข นิเส นภคฺเค.

천 개의 광선으로 어둠을 몰아내는 가을날 하늘의 태양처럼, 밤하늘 끝에서 타오르는 불꽃처럼, 그대의 이 천궁은 열 방위를 비추며 빛나고 있구려.

๖๔๘.

648.

‘‘มุสตีว [Pg.145] นยนํ สเตรตาว, อากาเส ฐปิตมิทํ มนุญฺญํ;

วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ, อิทฺธํ อินฺทปุรํ ยถา ตเวทํ.

번개처럼 눈이 부시고 하늘에 머무는 이 매혹적인 곳은, 비파와 북과 심벌즈 소리가 울려 퍼지니 마치 인드라의 도시처럼 풍요로운 그대의 것이로다.

๖๔๙.

649.

‘‘ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ, โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ;

สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา, วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ.

연꽃, 흰 연꽃, 푸른 연꽃들이 있고 요디카, 반두카, 노자카 꽃들이 피어 있으며, 꽃이 만발한 살라 나무와 아소카 나무가 있어 온갖 나무들의 향기가 감도는 곳이로다.

๖๕๐.

650.

‘‘สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา, กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ;

มณิชาลสทิสา ยสสฺสินี, รมฺมา โปกฺขรณี อุปฏฺฐิตา เต.

사랄라, 라부자, 부자카 나무가 어우러지고, 활짝 핀 꽃 넝쿨들이 드리워져 보석 그물처럼 빛나는 아름다운 연못이 그대에게 갖추어져 있구려.

๖๕๑.

651.

‘‘อุทกรุหา จ เยตฺถิ ปุปฺผชาตา, ถลชา เย จ สนฺติ รุกฺขชาตา;

มานุสกามานุสฺสกา จ ทิพฺพา, สพฺเพ ตุยฺหํ นิเวสนมฺหิ ชาตา.

이곳 물에서 피어난 꽃들과 육지에서 자란 나무들, 인간의 것과 천상의 신성한 것들, 그 모든 것이 그대의 처소에서 피어났구려.

๖๕๒.

652.

‘‘กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิฬารปมฺเห’’ติ.

이것은 어떤 절제와 다스림의 과보입니까? 어떤 업의 결과로 이곳에 태어났습니까? 어떻게 이 천궁을 얻게 되었는지, 그 과정을 차례대로 말씀해 주십시오, 바위처럼 견고한 팔찌를 찬 분이여.

๖๔๖. ตตฺถ ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ ผลิกมณีหิ รชตเหมชาเลหิ จ ฉาทิตํ, ผลิกมณิมยาหิ ภิตฺตีหิ รชตเหมมเยหิ ชาเลหิ จ สมนฺตโต เหฏฺฐา จ อุปริ จ ฉาทิตํ, วิวิธวณฺณานํ วิจิตฺตสนฺนิเวสานญฺจ ตลานํ ภูมีนํ วเสน วิวิธจิตฺรตลํ อทฺทสํ ปสฺสึ. สุรมฺมนฺติ สุฏฺฐุ รมณียํ. วิหริตุกามา วสนฺติ เอตฺถาติ พฺยมฺหํ, ภวนํ. โตรณูปปนฺนนฺติ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺเตน สตฺตรตนมเยน โตรเณน อุเปตํ. โตรณนฺติ วา ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทสฺส นามํ, เตน จ อเนกภูมเกน [Pg.146] วิจิตฺตากาเรน ตํ วิมานํ อุเปตํ. รุจกุปติณฺณนฺติ สุวณฺณวาลิกาหิ โอกิณฺณงฺคณํ. วาลิกสทิสา หิ สุวณฺณขณฺฑา รุจา นาม, รุจเมว รุจกนฺติ วุตฺตํ. สุภนฺติ โสภติ, สุฏฺฐุ ภาตีติ วา สุภํ. วิมานนฺติ วิสิฏฺฐมานํ, ปมาณโต มหนฺตนฺติ อตฺโถ.

646. 그 게송들 중에서, '수정과 은과 금의 그물로 덮인'이란 수정 보석과 금과 은의 그물들로 덮였다는 뜻이다. 수정 보석으로 된 벽들과 금과 은으로 된 그물들로 사방과 위아래가 덮였으며, 다양한 색상과 다채로운 배치의 바닥과 지면으로 인해 '다양하고 화려한 바닥을 가진 천궁을 보았노라'고 한 것이다. '매우 아름다운'이란 아주 즐겁고 기쁘다는 뜻이다. '거기 머물고자 하는 이들이 살고 있다'는 의미에서 '뱜하( 거처, 천궁)'라고 하며, 이는 거처를 뜻한다. '문루(토라나)를 갖춘'이란 다양한 꽃무늬 장식 등으로 다채로운 칠보로 된 문루를 갖추었음을 의미한다. 혹은 '토라나'란 문루가 있는 궁전의 이름인데, 여러 층의 다양한 모습으로 된 그 문루와 함께 그 천궁이 갖추어져 있다는 뜻이다. '루짜카가 뿌려진'이란 황금 모래가 뿌려진 마당을 말한다. 모래와 같은 금 조각을 '루짜'라고 하며, 그 루짜를 '루짜카'라고 부른 것이다. '수바(아름다운)'란 빛나거나 아주 밝게 빛난다는 뜻이다. '비마나(천궁)'란 특별한 크기를 가진 것, 즉 크기가 매우대하다는 의미이다.

๖๔๗. ภาตีติ โชตติ อุชฺชลติ. นเภว สุริโยติ อากาเส อาทิจฺโจ วิย. สรเทติ สรทสมเย. ตโมนุโทติ อนฺธการวิทฺธํสโน. ตถา ตปติ มิทนฺติ ยถา สรทกาเล สหสฺสรํสี สูริโย, ตถา ตปติ ทิพฺพติ อิทํ ตว วิมานํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ชลมิว ธูมสิโขติ ชลนฺโต อคฺคิ วิย. อคฺคิ หิ ตสฺส อคฺคโต ธูโม ปญฺญายตีติ ‘‘ธูมสิโข ธูมเกตู’’ติ จ วุจฺจติ. นิเสติ นิสติ, รตฺติยนฺติ อตฺโถ. นภคฺเคติ นภโกฏฺฐาเส, อากาสปเทเสติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นคคฺเค’’ติ วา ปาโฐ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อิทํ ตว วิมานนฺติ โยชนา.

647. '빛나다(bhātī)'는 환하게 빛나고 타오른다는 뜻이다. '하늘의 해처럼'은 공중의 태양과 같다는 의미이다. '가을에'는 가을철에라는 뜻이다. '어둠을 쫓는'은 어둠을 파괴한다는 뜻이다. '이와 같이 빛나나이다'는 가을철의 천 개의 광선을 가진 태양처럼 그대의 이 천궁이 찬란하게 빛난다는 뜻이다. 'ma'는 단어의 연결을 위한 글자이다. '타오르는 불처럼'은 활활 타오르는 불과 같다는 의미이다. 불은 그 끝에서 연기가 보이므로 '두마시카(연기 볏을 가진 것)' 또는 '두마케투(연기 깃발을 가진 것)'라고도 불린다. '밤에'는 밤중이라는 의미이다. '하늘에서'는 하늘의 영역, 즉 공중의 장소를 말한다. 혹은 '산 꼭대기에서'라는 독법도 있는데, 이는 산봉우리를 뜻한다. '이것이 그대의 천궁이다'라고 연결된다.

๖๔๘. มุสตีว นยนนฺติ อติวิย อตฺตโน ปภสฺสรตาย ปฏิหนนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ อเทนฺตํ โอโลเกนฺตานํ จกฺขุํ มุสติ วิย. เตนาห ‘‘สเตรตาวา’’ติ, วิชฺชุลตา วิยาติ อตฺโถ. วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐนฺติ มหตีอาทิวีณานํ เภริอาทิปฏหานํ หตฺถตาฬกํสตาฬานญฺจ สทฺเทหิ โฆสิตํ เอกนินฺนาทํ. อิทฺธนฺติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ สมิทฺธํ. อินฺทปุรํ ยถาติ สุทสฺสนนครํ วิย.

648. '눈을 멀게 하는 듯하구나'는 그 광채가 너무도 찬란하여 보는 이의 눈을 압도하고 시각적 기능을 방해할 정도여서, 보는 이의 눈을 훔치는 것과 같다는 뜻이다. 그래서 '번갯불처럼'이라고 하였는데, 이는 번개와 같다는 의미이다. '비나와 무라자 북과 박자와 심벌즈 소리가 울려 퍼지는'이란 마하띠 등 비나(하프)의 소리, 큰 북과 북의 소리, 손뼉 소리와 청동 심벌즈 소리들로 가득 차 일제히 메아리친다는 뜻이다. '번영하는'이란 천자들과 천녀들, 그리고 천상의 보물들로 가득 차 풍요로움을 의미한다. '제석천의 성처럼'이란 수다사나 성과 같다는 뜻이다.

๖๔๙. ปทุมานิ จ กุมุทานิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยนฺติ เอกตฺตวเสน วุตฺตํ. อตฺถีติ วจนํ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปทุมคฺคหเณน ปุณฺฑรีกมฺปิ คหิตํ, กุมุทคฺคหเณน เสตรตฺตเภทานิ สพฺพานิ กุมุทานิ, อุปฺปลคฺคหเณน รตฺตอุปฺปลํ สพฺพา วา อุปฺปลชาติ, กุวลยคฺคหเณน นีลุปฺปลเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺตีติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, โยธิกพนฺธุชีวกอโนชกรุกฺขา จ สนฺตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘อโนชกาปิ สนฺตี’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘อโนชกาปีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกาติ สาลา กุสุมิตา ปุปฺผิตา อโสกาติ โยเชตพฺพํ[Pg.147]. วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทนฺติ นานาวิธานํ อุตฺตมรุกฺขานํ โสภเนหิ คนฺเธหิ เสวิตํ ปริภาวิตํ อิทํ เต วิมานนฺติ อตฺโถ.

649. '빠두마와 꾸무다와 웁빨라와 꾸발라야'는 빠두마 연꽃, 꾸무다 연꽃, 웁빨라 연꽃, 꾸발라야 연꽃을 단수형으로 묶어서 말한 것이다. '있다'는 표현을 가져와 연결해야 한다. 여기서 '빠두마'를 언급함으로써 뿐다리까 연꽃도 포함되며, '꾸무다'를 통해 희고 붉은 모든 종류의 꾸무다 연꽃이 포함된다. '웁빨라'를 통해 붉은 웁빨라 연꽃이나 모든 연꽃 종류가, '꾸발라야'를 통해 청연꽃만이 포함되는 것으로 알아야 한다. '요디까, 반두까, 아노자까가 있고'에서 'ca'는 단순한 접속사이다. 요디까 나무, 반두지바까 나무, 아노자까 나무가 있다는 뜻이다. 어떤 스승들은 '아노자까도 있다'는 독법으로 설명하기도 한다. '꽃이 핀 살라 나무와 아소까 나무'는 꽃이 핀 살라 나무와 아소까 나무들이 있다는 식으로 연결해야 한다. '다양한 나무들의 향기가 가득한 이 천궁'이란 여러 종류의 훌륭한 나무들의 아름다운 향기들로 그대의 이 천궁이 가득 채워지고 배어 있다는 의미이다.

๖๕๐. สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตาติ ตีเร ฐิเตหิ สฬเลหิ ลพุเชหิ ภุชกรุกฺเขหิ จ สหิตา. ภุชโก นาม เอโก สุคนฺธรุกฺโข เทวโลเก จ คนฺธมาทเน จ อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ วทนฺติ. กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหีติ กุสเกหิ ตาลนาฬิเกราทีหิ ติณชาตีหิ โอลมฺพมานาหิ สนฺตานกวลฺลิอาทีหิ สุฏฺฐุ กุสุมิตลตาหิ จ สํยุตฺตาติ โยชนา. มณิชาลสทิสาติ มณิชาลสทิสชลา. ‘‘มณิชลสทิสา’’ติปิ ปาฬิ, มณิสทิสชลาติ อตฺโถ. ยสสฺสินีติ เทวตาย อาลปนํ. อุปฏฺฐิตา เตติ ยถาวุตฺตคุณา รมณียา โปกฺขรณี ตว วิมานสมีเป ฐิตา.

650. '살랄라, 라부자, 부자까 나무들이 어우러진'이란 기슭에 서 있는 살랄라 나무, 라부자 나무, 부자까 나무들과 함께한다는 뜻이다. '부자까'라는 이름의 향기로운 나무는 천상세계나 간다마다나 산에만 있고 다른 곳에는 없다고들 한다. '쿠사카와 활짝 핀 덩굴들이 늘어진'이란 쿠사카라 불리는 야자나무 등의 풀 종류와 아래로 늘어진 산따나까 덩굴 등 꽃이 잘 피어난 덩굴들로 어우러져 있다는 뜻이다. '보석 그물 같은'이란 보석 그물과 같은 물을 말한다. '마니잘라사디사(보석 물과 같은)'라는 독법도 있는데, 이는 보석과 같은 빛깔의 물이라는 뜻이다. '명성 높은 이여'는 천녀를 부르는 호칭이다. '그대에게 나타난'이란 앞에서 말한 공덕으로 이루어진 아름다운 연못이 그대의 천궁 근처에 자리 잡고 있다는 뜻이다.

๖๕๑. อุทกรุหาติ ยถาวุตฺเต ปทุมาทิเก สนฺธาย วทติ. เยตฺถีติ เย อตฺถิ. ถลชาติ โยธิกาทิกา. เย จ สนฺตีติ เย อญฺเญปิ รุกฺขชาตา ปุปฺผูปคา จ ผลูปคา จ, เตปิ ตว วิมานสมีเป สนฺติเยว.

651. '물에서 자라는 것들'이란 앞에서 말한 빠두마 연꽃 등을 가리켜 말한 것이다. '여기 있는 것들'이란 있는 것들을 말한다. '육지에서 자라는 것들'이란 요디까 등 육지 나무들이다. '또한 있는 것들'이란 꽃이 피고 열매를 맺는 다른 모든 나무 종류를 말하며, 그것들 역시 그대의 천궁 근처에 있다는 뜻이다.

๖๕๒. กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโกติ กายสํยมาทีสุ กีทิสสฺส สํยมสฺส, อินฺทฺริยทมนาทีสุ กีทิสสฺส ทมสฺส อยํ วิปาโก. เกนาสีติ อญฺญเมว อุปปตฺตินิพฺพตฺตกํ, อญฺญํ อุปโภคสุขนิพฺพตฺตกํ โหตีติ ‘‘เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมาน’’นฺติ อาห. ตตฺถ กมฺมผเลนาติ กมฺมผเลน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธนาติ วจนเสโส, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ตทนุปทํ อวจาสีติ ตํ กมฺมํ มยา วุตฺตปทสฺส อนุปทํ อนุรูปปทํ กตฺวา กเถยฺยาสิ. อฬารปมฺเหติ พหลสํหตปขุเม, โคปขุเมติ อธิปฺปาโย.

652. '어떤 절제와 자제에 대한 과보인가'란 신체적인 절제 등 중에서 어떤 종류의 절제와, 감각기관의 자제 등 중에서 어떤 종류의 자제에 대한 결과인가를 묻는 것이다. '무엇으로 인함인가'에 대하여, 태어남을 일으키는 업과 향유하는 즐거움을 일으키는 업이 서로 다르므로, '어떤 업의 과보로 여기 태어났는가'라고 묻고 다시 '그대는 어떻게 이 천궁을 얻었는가'라고 말한 것이다. 여기서 '업의 과보로'라는 것은 과보를 줄 준비가 된 업의 과보로라는 뜻이며, 이는 원인을 나타내는 격이다. '그에 따라 차례대로 말하라'는 그 업을 내가 물은 질문에 맞춰서 순서대로 설명해 달라는 뜻이다. '굽은 속눈썹을 가진 이여'란 풍성하고 조밀한 속눈썹을 가진 천녀를 뜻하며, 소의 속눈썹과 같은 눈썹을 가졌다는 의미이다.

อถ เทวตา อาห –

그때 그 천녀가 대답하였다.

๖๕๓.

653.

‘‘ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, โกญฺจมยูรจโกร สงฺฆจริตํ;

ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ, ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ.

제가 어떻게 이 천궁을 얻게 되었는지, 고니와 공작과 자꼬라 새떼가 노닐고, 천상의 삐라바 새와 황금 거위들이 머물며, 가란다바 새와 뻐꾸기들이 노래하는 이곳을 얻었는지 말씀드리겠습니다.

๖๕๔.

654.

‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา[Pg.148], ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺตํ;

ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, ตํ เต ปเวทยามิ สุโณหิ ภนฺเต.

여러 가지 산따나까 꽃나무와 다양한 나무들, 빠딸리, 잠부, 아소까 나무들이 가득한 이 천궁을 제가 어떻게 얻게 되었는지, 존자시여, 그것을 말씀드릴 테니 들으소서.

๖๕๕.

655.

‘‘มคธวรปุรตฺถิเมน, นาลกคาโม นาม อตฺถิ ภนฺเต;

ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสา, เปสวตีติ ตตฺถ ชานึสุ มมํ.

마가다의 귀한 성 동쪽에 날라까라는 이름의 마을이 있습니다. 존자시여, 저는 이전에 그곳에서 며느리였으며, 사람들은 저를 뻬사바띠라고 불렀습니다.

๖๕๖.

656.

‘‘สาหมปจิตตฺถธมฺมกุสลํ, เทวมนุสฺสปูชิตํ มหนฺตํ;

อุปติสฺสํ นิพฺพุตมปฺปเมยฺยํ, มุทิตมนา กุสุเมหิ อพฺภุกิรึ.

저는 신과 인간의 공양을 받으시고, 깊은 법에 능숙하며, 측정할 수 없는 위대하신 분, 열반에 드신 우빠띳사(사리뿟따) 존자님께 기쁜 마음으로 꽃을 뿌려 공양 올렸습니다.

๖๕๗.

657.

‘‘ปรมคติคตญฺจ ปูชยิตฺวา, อนฺติมเทหธรํ อิสึ อุฬารํ;

ปหาย มานุสกํ สมุสฺสยํ, ติทสคตา อิธ มาวสามิ ฐาน’’นฺติ.

최상의 경지에 도달하시고 마지막 몸을 가지신 위대한 성자께 공양 올리고 나서, 저는 인간의 몸을 버리고 이곳 삼십삼천에 태어나 이 거처에 머물고 있습니다.

๖๕๓. ตตฺถ โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตนฺติ สารสสิขณฺฑิกุมฺภการกุกฺกุฏคเณหิ ตตฺถ ตตฺถ วิจริตํ. ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณนฺติ อุทเก ปิลวิตฺวา วิจรณโต ‘‘ปิลวา’’ติ ลทฺธนาเมหิ อุทกสกุเณหิ หํสราเชหิ จ ตหึ ตหึ วิจริตํ. ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตนฺติ การณฺฑเวหิ กาทมฺเพหิ โกกิเลหิ อญฺเญหิ จ ทิเชหิ อภินาทิตํ.

653. ‘koñcamayūracakorasaṅghacaritanti(두루미, 공작, 자고새 무리들이 노니는)’는 황새, 공작, 물닭, 닭 무리들이 여기저기서 돌아다니는 것을 말한다. ‘dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti(천상의 오리들과 백조왕들이 다니는)’는 물 위에 떠서 다니기에 ‘필라바(pilavā, 오리)’라는 이름을 얻은 물새들과 백조왕들이 여기저기서 노니는 것을 말한다. ‘dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti(새들, 오리들, 뻐꾸기들이 울려 퍼지는)’는 가란다바 오리들과 카담바 오리들, 뻐꾸기들과 다른 새들이 크게 지저귀는 것을 의미한다.

๖๕๔. นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธาติ นานาวิธสาขาปสาขวนฺตา นานาปุปฺผรุกฺขา นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขา, เตหิ วิวิธํ จิตฺตาการํ วิจิตฺตสนฺนิเวสํ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘วิวิธ’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘วิวิธา’’ติ วุตฺตํ. สนฺตานกาติ หิ กามวลฺลิโย, นานาวิธปุปฺผรุกฺขา จ วิวิธา เอตฺถ สนฺติ[Pg.149], เตหิ วา วิวิธนฺติ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. เตหิ ‘‘ปุปฺผรุกฺขา สนฺตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปุปฺผรุกฺขา’’ติ วา อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ปุปฺผรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

654. ‘nānāsantānakapuppharukkhavividhāti’는 여러 종류의 큰 가지와 작은 가지를 가진 다양한 꽃나무들과 산타나카(santānaka) 덩굴들로 인해 다양한 아름다운 모습과 배치를 갖춘 것을 말한다. 문법적으로는 ‘vividhaṃ’이라 해야 할 것을 ‘vividhā’라고 표현했다. ‘santānaka’는 천인들이 갈망하는 덩굴(kāmavalliyo)이다. 여기에 여러 종류의 꽃나무와 산타나카 덩굴이 다양하게 있으므로 ‘nānāsantānakapuppharukkhavividhā’라 한다. 혹자는 ‘pāṭalijambuasokarukkhavantanti(파탈리, 자무, 아소카 나무를 가진)’라고도 읽는다. 이때는 ‘꽃나무들이 있다(puppharukkhā santi)’는 구절을 가져와 연결해야 한다. ‘puppharukkhā’는 격 변화가 없는 제시어(avibhattikaniddeso)로 ‘puppharukkhaṃ’을 뜻한다.

๖๕๕. มคธวรปุรตฺถิเมนาติ มคธวเร ปุรตฺถิเมน, อภิสมฺโพธิฏฺฐานตาย อุตฺตเม มคธรฏฺเฐ ปุรตฺถิมทิสาย. ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสาติ ปุพฺเพ อหํ ตสฺมึ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติกุเล สุณิสา สุณฺหา อโหสึ.

655. ‘magadhavarapuratthimenāti’는 뛰어난 마가다 국의 동쪽 방향을 의미한다. 즉, 깨달음을 얻으신 장소이기에 수승한 마가다 국의 동쪽이다. ‘tattha ahosiṃ pure suṇisāti’는 예전 전생에 제가 그 날라카(Nālaka) 마을의 어느 장자 집안에서 며느리(suṇisā)였다는 말이다.

๖๕๖. สาติ สยํ. อตฺเถ จ ธมฺเม จ กุสโลติ อตฺถธมฺมกุสโล, ภควา. อปจิโต อตฺถธมฺมกุสโล เอเตนาติ อปจิตตฺถธมฺมกุสโล, ธมฺมเสนาปติ, ตํ. อปจิตํ วา อปจโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ อวสิฏฺฐอตฺถธมฺเม จ กุสลํ, อปจิเต วา ปูชนีเย อตฺเถ ธมฺเม นิโรเธ มคฺเค จ กุสลํ. มหนฺเตหิ อุฬาเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. กุสุเมหีติ รตนมเยหิ อิตเรหิ จ กุสุเมหิ.

656. ‘sāti’는 스스로라는 뜻이다. ‘atthe ca dhamme ca kusaloti’는 이익(attha)과 원인(dhamma)에 능숙하신 분, 즉 부처님을 뜻한다. 부처님께 공경(apacito)을 바치고 이익과 법에 능숙한 분이기에 ‘apacitatthadhammakusalo’라 하며, 이는 법의 장군(사리풋타 존자)을 가리킨다. 혹은 ‘apacita’는 소멸(apacayo) 즉 니르바나를 뜻하며, 그 외의 이익과 법에 능숙하다는 의미이다. 혹은 공경받을 만한 분(pūjanīye)으로서, 사성제의 멸제와 도제에 능숙하다는 뜻이다. 수승하고 광대한 계온(sīlakkhandha) 등을 갖추었으므로 ‘mahantaṃ(위대한 분)’이라 한다. ‘kusumehīti’는 보석으로 된 꽃들과 그 외의 꽃들을 의미한다.

๖๕๗. ปรมคติคตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺตํ. สมุสฺสยนฺติ สรีรํ. ติทสคตาติ ติทสภวนํ คตา, ตาวตึสํ เทวนิกายํ อุปปนฺนา. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก. อาวสามิ ฐานนฺติ อิมํ วิมานํ อธิวสามิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

657. ‘paramagatigatanti’는 무여열반(anupādisesanibbāna)에 이른 것을 말한다. ‘samussayanti’는 몸(sarīra)을 말한다. ‘tidasagatāti’는 삼십삼천(tidasabhavana)에 간 것, 즉 도리천 무리에 태어난 것을 말한다. ‘idhāti’는 이 천상 세계를 뜻한다. ‘āvasāmi ṭhānanti’는 이 궁전(vimāna)에 머문다는 뜻이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

เอวํ อายสฺมตา วงฺคีเสน เทวตาย จ กถิตกถามคฺคํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 존자 방기사와 천녀가 나눈 대화의 과정을 인연(aṭṭhuppatti)으로 삼아, 부처님께서는 모여든 대중에게 상세히 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다.

เปสวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

페사바티 비만(Pesavatī-vimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๘. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา

8. 말리카 비만(Mallikā-vimāna)에 대한 설명

ปีตวตฺเถ [Pg.150] ปีตธเชติ มลฺลิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนมาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลราชูนํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสเวลายํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ เทวมนุสฺเสหิ ตสฺส สรีรปูชาย กยิรมานาย ตทา กุสินารายํ วสมานา พนฺธุลมลฺลสฺส ภริยา มลฺลราชปุตฺตี มลฺลิกา นาม อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย ปสาธนสทิสํ อตฺตโน มหาลตาปสาธนํ คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตฺวา อญฺญญฺจ พหุํ คนฺธมาลาทึ คเหตฺวา ภควโต สรีรํ ปูเชสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน มลฺลิกาวตฺถุ ธมฺมปทวณฺณนายํ อาคตเมว.

‘pītavatthe pītadhajeti’는 말리카 비만(Mallikā-vimāna)에 대한 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 부처님께서 초전법륜을 시작으로 수밧다 유행자를 교화하시기까지 불사를 마치시고, 쿠시나라의 우파왓타나에 있는 말라 왕들의 살라 나무 숲, 쌍살라 나무 사이에서 카손월(4-5월) 보름날 새벽에 무여열반에 드셨을 때의 일이다. 천인들과 사람들이 부처님의 사신(sarīra)을 공양할 때, 쿠시나라에 살던 반둘라 말라의 아내이자 말라 왕의 딸인 말리카라는 이름의 여신도가 신심과 청정한 믿음으로 가득 찼다. 그녀는 대여신도 위사카의 장식물과 유사한 자신의 ‘마할라타(mahālatā)’ 장식물을 향수로 씻고 흰 천으로 닦은 후, 다른 많은 향과 꽃 등을 가지고 부처님의 사신을 공양했다. 이것이 요약된 내용이며, 자세한 이야기는 법구경 주석서(Dhammapadavaṇṇanā)에 전해진다.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, เตน ปูชานุภาเวน อสฺสา อญฺเญหิ อสาธารณา อุฬารา ทิพฺพสมฺปตฺติ อโหสิ. วตฺถาลงฺการวิมานานิ สตฺตรตนสมุชฺชลานิ วิเสสโต สิงฺคีสุวณฺโณภาสานิ อติวิย ปภสฺสรานิ สพฺพา ทิสา อาสิญฺจมานาว สุวณฺณรสธาราปิญฺชรา กโรนฺติ. อถายสฺมา นารโท เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา อุปคญฺฉิ. สา ตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. โส ตํ –

그녀는 나중에 죽어서 삼십삼천에 태어났다. 그 보석 공양의 위력으로 그녀에게는 다른 천녀들과 비교할 수 없는 수승한 천상의 복락이 생겼다. 의복과 장신구와 궁전은 일곱 가지 보석으로 빛났으며, 특히 순금(siṅgīsuvaṇṇa)의 광채를 띠어 매우 찬란하게 모든 방향을 금빛 액체를 부은 듯이 노랗게 물들였다. 그때 천상을 유행하던 존자 나라다가 그녀를 보고 다가갔다. 그녀는 존자를 보고 절을 한 뒤 합장하고 섰다. 존자가 그녀에게 물었다.

๖๕๘.

658.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสิ.

“노란 옷을 입고 노란 깃발을 가졌으며, 노란 장신구로 꾸민 이여, 노란색의 아름다운 겉옷을 걸치지 않아도 당신은 스스로 빛나는구려.”

๖๕๙.

659.

‘‘กา กมฺพุกายูรธเร, กญฺจนาเวฬภูสิเต;

เหมชาลกสญฺฉนฺเน, นานารตนมาลินี.

“금팔찌를 차고 금관으로 꾸몄으며, 금 그물로 덮여 있고 온갖 보석 화환을 쓴 그대는 누구인가?”

๖๖๐.

660.

‘‘โสวณฺณมยา โลหิตงฺคมยา จ, มุตฺตามยา เวฬุริยมยา จ;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตา.

“그 화환들은 황금으로 되고, 붉은 보석(lohitaṅga)으로 되고, 진주로 되고, 청람석(veḷuriya)으로 되었구나. 마사라갈라(masāragalla) 보석과 붉은 보석이 섞여 있고, 비둘기 눈 같은 보석들로 화려하게 수놓아졌구나.”

๖๖๑.

661.

‘‘โกจิ [Pg.151] โกจิ เอตฺถ มยูรสุสฺสโร, หํสสฺสรญฺโญ กรวีกสุสฺสโร;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

“이 화환들 여기저기서 공작의 고운 소리, 백조의 소리, 카라비카 새의 고운 소리가 들리는구나. 그 소리는 마치 잘 연주된 오수금(五手琴, 다섯 가지 악기) 소리처럼 감미롭게 들리는구나.”

๖๖๒.

662.

‘‘รโถ จ เต สุโภ วคฺคุ, นานารตนจิตฺติโต;

นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ, สุวิภตฺโตว โสภติ.

“그대의 수레는 아름답고 고우며 온갖 보석으로 장식되었구나. 여러 색깔의 보석들로 잘 나뉘어 빛나고 있구나.”

๖๖๓.

663.

‘‘ตสฺมึ รเถ กญฺจนพิมฺพวณฺเณ, ยา ตฺวํ ฐิตา ภาสสิมํ ปเทสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ปุจฺฉิ;

“황금 형상처럼 빛나는 그 수레에 서서 이 지역을 밝히고 있는 천녀여, 묻노니 말하라. 이것은 어떤 업의 결과인가?”라고 물었다.

๖๕๘. ตตฺถ ปีตวตฺเถติ ปริสุทฺธจามีกรปภสฺสรตาย ปีโตภาสนิวาสเน. ปีตธเชติ วิมานทฺวาเร รเถ จ สมุสฺสิตเหมมยวิปุลเกตุภาวโต ปีโตภาสธเช. ปีตาลงฺการภูสิเตติ ปีโตภาเสหิ อาภรเณหิ อลงฺกเต. สติปิ อลงฺการานํ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิจิตฺตภาเว ตาทิสสุจริตวิเสสนิพฺพตฺตตาย ปน สุปริสุทฺธจามีกรมรีจิชาลวิชฺโชติตตฺตา วิเสสโต ปีตนิภาสานิ ตสฺสา อาภรณานิ อเหสุํ. ปีตนฺตราหีติ ปีตวณฺเณหิ อุตฺตริเยหิ. ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) นิวาสเน อนฺตรสทฺโท อาคโต, อิธ ปน ‘‘อนฺตรสาฏกา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตริเย ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานนฺติ ปริยายสทฺทา เอเต. วคฺคูหีติ โสภเนหิ สณฺหมฏฺเฐหิ. อปิฬนฺธาว โสภสีติ ตฺวํ อิเมหิ อลงฺกาเรหิ อนลงฺกตาปิ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยาว โสภสิ. เต ปน อลงฺการา ตว สรีรํ ปตฺวา โสภนฺติ, ตสฺมา อนลงฺกตาปิ ตฺวํ อลงฺกตสทิสีติ อธิปฺปาโย.

658. 거기서 ‘노란 옷을 입은(pītavatthe)’이란 매우 순수한 금처럼 빛나기 때문에 노란 빛을 내는 하의를 입었다는 뜻이다. ‘노란 깃발을 가진(pītadhaje)’이란 천궁의 문과 전차에 높이 세워진 황금색의 거대한 깃발 때문에 노란 빛을 내는 깃발들을 가졌다는 뜻이다. ‘노란 장식으로 꾸민(pītālaṅkārabhūsite)’이란 노란 빛을 내는 장신구들로 꾸며졌다는 의미이다. 비록 장신구들이 다양한 종류의 광선 다발로 눈부시고 여러 가지 보석으로 다채롭다 하더라도, 그러한 특별한 선업의 결실로 인해 매우 순수한 금의 광채로 빛나기 때문에 그녀의 장신구들은 특히 노란 빛을 띠었다. ‘노란 겉옷들로(pītantarāhi)’란 노란색의 상의(겉옷)들로라는 뜻이다. ‘산타룻타라(santaruttara, 상의와 하의)를 마지막으로 그 비구는 가사를 받아들여야 한다’ 등의 구절(Pārā. 523-524)에서는 안타라(antara)라는 단어가 하의(nivāsana)의 의미로 쓰였으나, 여기서는 ‘안타라사타카(antarasāṭakā, 속옷)’ 등에서처럼 상의(uttariya)로 보아야 한다. ‘안타라(antara)’, ‘웃타리야(uttariya)’, ‘웃타라상가(uttarāsaṅga)’, ‘우파삼뱌나(upasaṃbyāna)’는 모두 같은 의미의 단어들이다. ‘아름다운(vaggūhi)’이란 보기 좋고 부드러우며 매끄러운 것을 말한다. ‘장식하지 않아도 빛나도다(apiḷandhāva sobhasī)’란 당신은 이러한 장신구들로 꾸미지 않아도 자신의 용모의 완벽함만으로도 빛난다는 것이다. 하지만 그러한 장신구들이 당신의 몸에 닿아 빛을 발하므로, 장식하지 않아도 장식한 것과 같다는 의미이다.

๖๕๙. กา กมฺพุกายูรธเรติ กา ตฺวํ กตรเทวนิกายปริยาปนฺนา สุวณฺณมยปริหารกธเร, สุวณฺณมยเกยูรธเร วา. กมฺพุปริหารกนฺติ จ หตฺถาลงฺการวิเสโส วุจฺจติ, กายูรนฺติ ภุชาลงฺการวิเสโส. อถ วา กมฺพูติ สุวณฺณํ, ตสฺมา กมฺพุกายูรธเร สุวณฺณมยพาหาภรณธเรติ [Pg.152] อตฺโถ. กญฺจนาเวฬภูสิเตติ กญฺจนมยาเวฬปิฬนฺธนภูสิเต. เหมชาลกสญฺฉนฺเนติ รตนปริสิพฺพิเตน เหมมเยน ชาลเกน ฉาทิตสรีเร. นานารตนมาลินีติ นกฺขตฺตมาลาย วิย กาฬปกฺขรตฺติยํ สีเส ปฏิมุกฺกาหิ วิวิธาหิ รตนาวลีหิ นานารตนมาลินี กา ตฺวนฺติ ปุจฺฉติ.

659. ‘금 팔찌와 팔 장식을 한 여인이여(kā kambukāyūradhare)’란 당신은 어느 천상 무리에 속하며, 황금 팔찌를 차고 황금 팔 장식을 하고 있느냐는 뜻이다. ‘캄부파리하라카(kambuparihāraka)’는 손목 장식의 일종을 말하고, ‘카유라(kāyūra)’는 팔 장식의 일종을 말한다. 또는 ‘캄부(kambu)’는 황금이므로, ‘캄부카유라다레(kambukāyūradhare)’는 황금으로 된 팔 장식을 하고 있다는 뜻이다. ‘황금 머리 장식으로 꾸민(kañcanāveḷabhūsite)’이란 황금으로 된 머리 장식(āveḷa)을 달아 꾸몄다는 의미이다. ‘황금 그물로 덮인(hemajālakasañchanne)’이란 보석이 박힌 황금 그물로 몸을 가린 것을 말한다. ‘다양한 보석 목걸이를 건(nānāratanamālinī)’이란 마치 검은 보름밤의 성좌(nakkhattamālā)처럼, 머리에 쓴 다양한 보석 줄들로 인해 ‘다양한 보석 목걸이를 건 당신은 누구인가’라고 묻는 것이다.

๖๖๐. โสวณฺณมยาติอาทิ ยาหิ รตนมาลาหิ สา เทวตา นานารตนมาลินีติ วุตฺตา, ตาสํ ทสฺสนํ. ตตฺถ โสวณฺณมยาติ สิงฺคีสุวณฺณมยา มาลา. โลหิตงฺคมยาติ ปทุมราคาทิรตฺตมณิมยา. มสารคลฺลาติ มสารคลฺลมณิมยา. สหโลหิตงฺคาติ โลหิตงฺคมณิมยาหิ สทฺธึ กพรมณิมยา เจว โลหิตงฺคสงฺขาตรตฺตมณิมยา จาติ อตฺโถ. ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตาติ ปาเรวตกฺขิสทิเสหิ มณีหิ ยถาวุตฺตมณีหิ จ สงฺขตจิตฺตภาวา อิมา ตว เกสหตฺเถ รตนมาลาติ อธิปฺปาโย.

660. ‘황금으로 된(sovaṇṇamayā)’ 등의 구절은 그 천녀가 ‘다양한 보석 목걸이를 건 이’라고 불리게 된 그 보석 목걸이들을 보여주는 것이다. 거기서 ‘황금으로 된(sovaṇṇamayā)’이란 싱기(siṅgī) 황금으로 된 목걸이를 말한다. ‘붉은 보석으로 된(lohitaṅgamayā)’이란 파두마라가(padumarāga, 루비) 등 붉은 보석으로 된 것이다. ‘마사라갈라(masāragallā)’는 마사라갈라 보석(묘안석)으로 된 것이다. ‘붉은 보석과 함께한(sahalohitaṅgā)’이란 붉은 보석들과 함께 얼룩무늬 보석(kabara) 및 붉은 보석이라고 일컬어지는 보석들로 이루어졌다는 뜻이다. ‘비둘기 눈 같은 보석들로 정교하게 장식된(pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā)’이란 비둘기 눈과 닮은 보석들과 앞서 언급한 보석들로 정교하게 만들어진 이 보석 목걸이들이 당신의 머리카락에 장식되어 있다는 의미이다.

๖๖๑. โกจิ โกจีติ เอกจฺโจ เอกจฺโจ. เอตฺถาติ เอเตสุ มาลาทาเมสุ. มยูรสุสฺสโรติ มยูโร วิย สุนฺทรนาโท. หํสสฺสรญฺโญติ หํสสฺสโร อญฺโญ, หํสสทิสสฺสโร อปโร. กรวีกสุสฺสโรติ กรวีโก วิย โสภนสฺสโร. เตสํ มาลาทามานํ ยถา มยูรสฺสโร, หํสสฺสโร, กรวีกสฺสโร, เอวํ วคฺคุรูโป มธุรากาโร สโร สุยฺยติ. กิมิว? ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. ยถา กุสเลน วาทิเต ปญฺจงฺคิเก ตูริเย, เอวํ เตสํ สโร สุยฺยติ, วคฺคุรูโปติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ อุปโยควจนํ.

661. ‘여기저기서(koci koci)’란 여기저기 각각의 곳에서라는 뜻이다. ‘여기에서(etthā)’란 이러한 목걸이 줄들에서라는 뜻이다. ‘공작처럼 아름다운 소리(mayūrasussaro)’란 공작처럼 아름다운 소리를 말한다. ‘거위 같은 다른 소리(haṃsassaro añño)’란 거위(백조)와 같은 또 다른 소리를 말한다. ‘가라빈가 같은 아름다운 소리(karavīkasussaro)’란 가라빈가 새처럼 아름다운 소리를 말한다. 그 목걸이 줄들에서 공작의 소리, 거위의 소리, 가라빈가의 소리와 같이 아름다운 형태의 감미로운 소리가 들린다는 것이다. 무엇과 같은가? ‘연주되는 오악기 소리처럼(pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ)’이다. 숙련된 연주자에 의해 연주되는 오악기 소리처럼 그들의 소리가 아름답게 들린다는 뜻이다. 여기서 대격(upayogavacana)은 처격(bhummattha)의 의미로 쓰였다.

๖๖๒. นานาวณฺณาหิ ธาตูหีติ อเนกรูปาหิ อกฺขจกฺกอีสาทิอวยวธาตูหิ. สุวิภตฺโตว โสภตีติ อวยวานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตปฺปมาณตาย วิภตฺติวิภาคสมฺปตฺติยา จ สุวิภตฺโตว หุตฺวา วิราชติ. อถ วา สุวิภตฺโตวาติ เกวลํ กมฺมนิพฺพตฺโตปิ สุสิกฺขิเตน สิปฺปาจริเยน วิภตฺโตว วิรจิโต วิย โสภตีติ อตฺโถ.

662. ‘다양한 색의 요소들로(nānāvaṇṇāhi dhātūhi)’란 축, 바퀴, 끌채 등 다양한 형태의 부품들로라는 뜻이다. ‘잘 나누어져 아름답다(suvibhattova sobhati)’란 부품들이 서로 적절한 크기를 갖추고 배치가 잘 이루어져서, 잘 나뉜 상태로 아름답게 빛난다는 것이다. 또는 ‘잘 나뉘었다(suvibhatto)’는 것은 오직 업으로 생겨난 것이라 할지라도 잘 훈련된 장인이 정교하게 만든 것처럼 아름답게 빛난다는 의미이다.

๖๖๓. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ สาติสยํ ปีโตภาสตาย กญฺจนพิมฺพกสทิเส ตสฺมึ รเถ. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ วา ตสฺสา เทวตาย อาลปนํ[Pg.153], คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ชาติหิงฺคุลกรเสน มชฺชิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตกญฺจนปฏิมาสทิเสติ อตฺโถ. ภาสสิมํ ปเทสนฺติ อิมํ สกลมฺปิ ภูมิปเทสํ ภาสยสิ วิชฺโชตยสิ.

663. ‘황금상 같은 색의(kañcanabimbavaṇṇe)’란 매우 노란 빛을 띠어 황금상과 같은 그 전차에서라는 뜻이다. 또는 ‘황금상 같은 색의 여인이여’라고 그 천녀를 부르는 말이다. 향수로 씻고 진사(hiṅgulaka) 액으로 닦아낸 뒤 흰 천(dukūla)으로 문지른 황금 불상과 같은 빛깔을 가졌다는 의미이다. ‘이 지역을 비추도다(bhāsasimaṃ padesaṃ)’란 이 땅의 모든 곳을 밝게 비춘다는 뜻이다.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สาปิ เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

이와 같이 장로에게 질문을 받은 그 천녀는 다음의 게송들로 답변하였다.

๖๖๔.

664.

‘‘โสวณฺณชาลํ มณิโสณฺณจิตฺติตํ, มุตฺตาจิตํ เหมชาเลน ฉนฺนํ;

ปรินิพฺพุเต โคตเม อปฺปเมยฺเย, ปสนฺนจิตฺตา อหมาภิโรปยึ.

보석과 황금으로 장식되고 진주가 박힌 황금 그물을, 헤아릴 수 없는 분인 고타마 부처님께서 반열반하셨을 때, 저는 깨끗한 마음으로 공양 올렸습니다.

๖๖๕.

665.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

저는 부처님께서 칭송하신 그 선한 업을 짓고서, 슬픔에서 벗어나 행복하며, 기쁨에 넘치고 병도 없게 되었습니다.

๖๖๔. ตตฺถ โสวณฺณชาลนฺติ สรีรปฺปมาเณน กตํ สุวณฺณมยํ ชาลํ. มณิโสณฺณจิตฺติตนฺติ สีสาทิฏฺฐาเนสุ สีสูปคคีวูปคาทิอาภรณวเสน นานาวิเธหิ มณีหิ จ สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ. มุตฺตาจิตนฺติ อนฺตรนฺตรา อาพทฺธาหิ มุตฺตาวลีหิ อาจิตํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ เหมมเยน ปภาชาเลน ฉนฺนํ. ตญฺหิ นานาวิเธหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ มุตฺตาวลีหิ อาจิตมฺปิ สุปริสุทฺธสฺส รตฺตสุวณฺณสฺเสว เยภุยฺยตาย ทิวากรกิรณสมฺผสฺสโต อติวิย ปภสฺสเรน เหมมเยน ปภาชาเลน สญฺฉาทิตํ เอโกภาสํ หุตฺวา กญฺจนาทาสํ วิย ติฏฺฐติ. ปรินิพฺพุเตติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต. โคตเมติ ภควนฺตํ โคตฺเตน นิทฺทิสติ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวโต ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. ปสนฺนจิตฺตาติ กมฺมผลวิสยาย พุทฺธารมฺมณาย จ สทฺธาย ปสนฺนมานสา. อภิโรปยินฺติ ปูชาวเสน สรีเร โรเปสึ ปฏิมุญฺจึ.

664. 거기서 ‘황금 그물(sovaṇṇajālaṃ)’이란 몸의 크기에 맞게 만든 황금으로 된 그물이다. ‘보석과 황금으로 장식된(maṇisoṇṇacittitaṃ)’이란 머리 등의 부위에 머리 장식이나 목걸이 장식 등으로서 다양한 종류의 보석과 황금으로 정교하게 꾸며진 것이다. ‘진주가 박힌(muttācitaṃ)’이란 곳곳에 진주 목걸이들을 엮어서 장식한 것이다. ‘황금 그물로 덮인(hemajālena channaṃ)’이란 황금색의 광선 그물로 덮인 것이다. 참으로 그 장식인 황금 그물은 다양한 보석과 황금으로 정교하게 꾸며지고 진주 목걸이들이 박혀 있을지라도, 매우 순수한 붉은 금(rattasuvaṇṇa)의 성분이 많기 때문에 태양 빛과 닿으면 매우 찬란한 황금색 광채의 그물에 덮여 한 덩어리의 빛이 되어 황금 거울처럼 보인다. ‘반열반하셨을 때(parinibbute)’란 무여열반의 요소로 반열반하셨을 때를 말한다. ‘고타마(gotame)’라는 것은 세존을 성씨(gotta)로 지칭한 것이다. ‘헤아릴 수 없는 분(appameyye)’이란 그 공덕과 위신력으로 인해 가늠할 수 없는 공덕을 갖추신 분이라는 뜻이다. ‘깨끗한 마음으로(pasannacittā)’란 업과 과보를 대상으로 하고 부처님의 공덕을 대상으로 하는 믿음(saddhā)으로 마음이 맑아진 상태를 말한다. ‘공양 올렸습니다(abhiropayiṃ)’란 공양의 의미로 부처님의 몸 위에 올리거나 입혀 드렸다는 뜻이다.

๖๖๕. ตาหนฺติ ตํ อหํ. กุสลนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลํ. พุทฺธวณฺณิตนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔) สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสตฺถํ. อเปตโสกาติ โสกเหตูนํ โภคพฺยสนาทีนํ อภาเวน อปคตโสกา. เตน จิตฺตทุกฺขาภาวมาห. สุขิตาติ [Pg.154] สญฺชาตสุขา สุขปฺปตฺตา. เอเตน สรีรทุกฺขาภาวํ วทติ. จิตฺตทุกฺขาภาเวน จสฺสา ปโมทาปตฺติ, สรีรทุกฺขาภาเวน อโรคตา. เตนาห ‘‘สมฺปโมทามนามยา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อยญฺจ อตฺโถ ตทา อตฺตนา เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล อายสฺมตา นารเทน ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรจิโต, เต จ ตํ ตเถว สงฺคหํ อาโรปยึสูติ.

665. ‘Tāhaṃ’이라는 구절에서 ‘taṃ ahaṃ’으로 단어를 나누어야 한다. ‘Kusala(유익함)’란 혐오스러운 것(불선법)을 베어내거나 끊어낸다는 의미에서 유익한 것이다. ‘Buddhavaṇṇita(부처님께서 찬탄하신)’란 “비구들이여, 발이 없거나 발이 둘인 중생들이 있는 한” 등의 말씀(상윳따 니까야 5.139, 앙굿따라 니까야 4.34)처럼 정등각자께서 찬탄하신 것이다. ‘Apetasoka(근심이 사라진)’란 근심의 원인인 재산의 상실 등이 없기 때문에 근심이 떠나간 것을 의미한다. 이를 통해 마음의 고통(cittadukkha)이 없는 상태를 말한다. ‘Sukhita(행복한)’란 행복이 생겨나 행복에 도달한 것이다. 이로써 육체적 고통(sarīradukkha)이 없음을 말한다. 마음의 고통이 없음으로 인해 그녀에게 환희(pamoda)가 생기고, 육체적 고통이 없음으로 인해 병 없음(arogatā)이 생긴다. 그래서 “기쁨에 넘치고 병이 없다(sampamodāmanāmayā)”고 하였다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다. 이 내용은 당시 본인과 천녀가 문답한 방식 그대로 결집 당시에 아나율(Nārada) 존자가 법의 결집자들에게 알렸고, 그들이 그 내용을 그대로 이 말리까 비만 이야기에 포함하여 결집한 것으로 보아야 한다.

มลฺลิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

말리까 비만 주석이 끝났다.

๙. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา

9. 위살락키 비만 주석

กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขีติ วิสาลกฺขิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควตา สรีรธาตุโย คเหตฺวา ราชคเห ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี เอกา มาลาการธีตา สุนนฺทา นาม อุปาสิกา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา ปิตุํ เคหโต เปสิตํ พหุํ มาลญฺจ คนฺธญฺจ เปเสตฺวา เทวสิกํ เจติเย ปูชํ กาเรสิ, อุโปสถทิวเสสุ ปน สยเมว คนฺตฺวา ปูชํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อเถกทิวสํ สา สกฺเกน เทวานมินฺเทน สห จิตฺตลตาวนํ ปาวิสิ. ตตฺถ จ อญฺญาสํ เทวตานํ ปภา ปุปฺผาทีนํ ปภาหิ ปฏิหตา หุตฺวา วิจิตฺตวณฺณา โหติ, สุนนฺทาย ปน ปภา ตาหิ อนภิภูตา สภาเวเนว อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา ตาย กตสุจริตํ ญาตุกาโม อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

‘Kā nāma tvaṃ visālakkhi’로 시작되는 이 경은 위살락키 비만이다. 이 이야기는 어떻게 시작되었는가? 세존께서 반열반하신 후, 아자타삿투 왕이 자신이 분배받은 세존의 사리들을 가져와 라자가하에 탑을 세우고 공양을 올릴 때였다. 라자가하에 사는 수난다라는 이름의 한 우바새는 성스러운 제자(Ariyasāvikā)이자 예류자(Sotāpanna)로서 꽃 파는 이의 딸이었다. 그녀는 아버지의 집에서 보내온 많은 꽃과 향을 사람들을 시켜 보내어 매일 탑에 공양을 올리게 했다. 포살일에는 직접 가서 공양을 올렸다. 그녀는 훗날 어떤 병에 걸려 죽은 뒤, 삭까 천왕의 시녀로 태어났다. 그러던 어느 날, 그녀는 신들의 왕인 삭까와 함께 칫딸라따 숲에 들어갔다. 그곳에서 다른 천녀들의 광채는 꽃 등의 광채에 가려져 여러 색으로 변했지만, 수난다의 광채는 그것들에 압도되지 않고 본래의 모습대로 유지되었다. 이를 본 천왕 삭까는 그녀가 지은 선업이 무엇인지 알고 싶어 이 게송들로 질문하였다.

๖๖๖.

666.

‘‘กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขิ, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา.

“큰 눈의 여인이여, 그대는 누구입니까? 아름다운 칫딸라따 숲에서 여인들의 무리에 둘러싸여 사방을 돌아다니고 있군요.”

๖๖๗.

667.

‘‘ยทา เทวา ตาวตึสา, ปวิสนฺติ อิมํ วนํ;

สโยคฺคา สรถา สพฺเพ, จิตฺรา โหนฺติ อิธาคตา.

“따와띠잉사의 신들이 탈것과 수레를 갖추고 이 숲에 들어오면, 이곳에 온 이들은 모두 그 광채가 섞여서 형형색색(citra)으로 변합니다.”

๖๖๘.

668.

‘‘ตุยฺหญฺจ [Pg.155] อิธ ปตฺตาย, อุยฺยาเน วิจรนฺติยา;

กาเย น ทิสฺสตี จิตฺตํ, เกน รูปํ ตเวทิสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“그러나 이곳에 도착하여 정원을 거니는 그대의 몸에는 그 색의 섞임이 보이지 않으니, 어찌하여 그대의 모습은 이와 같습니까? 천녀여, 묻노니 말해 주십시오. 이것은 어떤 업의 결과입니까?”

๖๖๖. ตตฺถ กา นาม ตฺวนฺติ ปุริมตฺตภาเว กา นาม กีทิสี นาม ตฺวํ, ยตฺถ กเตน สุจริเตน อยํ เต อีทิสี อานุภาวสมฺปตฺติ อโหสีติ อธิปฺปาโย. วิสาลกฺขีติ วิปุลโลจเน.

666. 그중 ‘kā nāma tvaṃ’은 전생에 그대의 이름이 무엇이었고 어떤 존재였기에, 그곳에서 지은 선업으로 인해 그대에게 이와 같은 위신력의 성취가 있게 되었는지를 묻는 취지이다. ‘Visālakkhi’는 넓고 아름다운 눈을 가진 자라는 뜻이다.

๖๖๗. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อิมํ วนนฺติ อิมํ จิตฺตลตานามกํ อุปวนํ. จิตฺรา โหนฺตีติ อิมสฺมึ จิตฺตลตาวเน วิจิตฺตปภาสํสคฺเคน อตฺตโน สรีรวตฺถาลงฺการาทีนํ ปกติโอภาสโตปิ วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา วิจิตฺราการา โหนฺติ. อิธาคตาติ อิธ อาคตา สมฺปตฺตา, อิธ วา อาคมนเหตุ.

667. ‘Yadā’는 어떤 때를 말한다. ‘Imaṃ vanaṃ’은 칫딸라따라고 불리는 이 정원(upavana)을 말한다. ‘Citrā honti’는 이 칫딸라따 숲에서 여러 광채가 섞임으로써, 자신의 몸과 옷, 장신구 등의 본래 광채보다 더 뛰어난 상태에 도달하여 다채로운 모습을 띠게 된다는 의미이다. ‘Idhāgatā’는 이곳에 온, 또는 이곳에 온 원인으로 인해라는 뜻이다.

๖๖๘. อิธ ปตฺตายาติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตาย อุปคตาย. เกน รูปํ ตเวทิสนฺติ เกน การเณน ตว รูปํ สรีรํ เอทิสํ เอวรูปํ, จิตฺตลตาวนสฺส ปภํ อภิภวนฺตํ ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาโย.

668. ‘Idha pattāyā’는 이 장소에 도달한, 가까이 간 것을 말한다. ‘Kena rūpaṃ tavedisaṃ’은 어떤 원인으로 그대의 모습, 즉 몸이 이와 같이 칫딸라따 숲의 광채를 압도하며 머물고 있는가를 묻는 취지이다.

เอวํ สกฺเกน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

이렇게 삭까 천왕에게 질문을 받은 천녀는 이 게송들로 답변하였다.

๖๖๙.

669.

‘‘เยน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ตํ สุโณหิ ปุรินฺทท.

“신들의 왕이시여, 어떤 업으로 인하여 저의 모습과 저의 태어남, 그리고 위신력과 위광이 이와 같게 되었는지, 뿌린마다(삭까)여, 그것을 들으소서.”

๖๗๐.

670.

‘‘อหํ ราชคเห รมฺเม, สุนนฺทา นามุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

“저는 아름다운 라자가하에서 수난다라는 이름의 우바새였습니다. 믿음과 계행을 갖추었으며 항상 베풀기를 즐겼습니다.”

๖๗๑.

671.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“의복과 음식, 처소와 등불을 올바른 수행자들에게 청정한 마음으로 보시하였습니다.”

๖๗๒.

672.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“보름의 14일과 15일, 그리고 매달의 8일과 특별한 포살 기간(Pāṭihāriyapakkha)에 여덟 가지 요소를 갖추어,”

๖๗๓.

673.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

“항상 계율로써 자제하며 포살을 지켰습니다. 절제와 보시로 인하여 저는 이 궁전에 살고 있습니다.”

๖๗๔.

674.

‘‘ปาณาติปาตา [Pg.156] วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

“살생을 멀리하고 거짓말을 삼갔으며, 도둑질과 간음과 음주를 멀리하였습니다.”

๖๗๕.

675.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“다섯 가지 학습 계율에 즐거워하고 성스러운 진리에 능통하였으며, 명성 높은 고따마 부처님(Cakkhumant)의 우바새였습니다.”

๖๗๖.

676.

‘‘ตสฺสา เม ญาติกุลา ทาสี, สทา มาลาภิหารติ;

ตาหํ ภควโต ถูเป, สพฺพเมวาภิโรปยึ.

“친척 집(친가)에서 하녀가 항상 저에게 꽃을 가져다주었습니다. 저는 그것을 모두 세존의 탑에 올렸습니다.”

๖๗๗.

677.

‘‘อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปนํ;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“포살일에는 직접 가서 꽃과 향과 연고를 청정한 마음으로 제 손으로 직접 탑에 올렸습니다.”

๖๗๘.

678.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ยํ มาลํ อภิโรปยึ.

“신들의 왕이시여, 꽃을 올린 그 업으로 인해 저의 모습과 태어남, 위신력과 위광이 이와 같게 되었습니다.”

๖๗๙.

679.

‘‘ยญฺจ สีลวตี อาสึ, น ตํ ตาว วิปจฺจติ;

อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิย’’นฺติ.

“그리고 제가 계행을 지킨 공덕은 아직 다 결실을 맺지 않았습니다. 신들의 왕이시여, 저의 소망은 사다함(Sakadāgāmin)이 되는 것입니다.”

๖๖๙. ตตฺถ คตีติ อยํ เทวคติ, นิพฺพตฺติ วา. อิทฺธีติ อยํ เทวิทฺธิ, อธิปฺปายสมิชฺฌนํ วา. อานุภาโวติ ปภาโว. ปุรินฺททาติ สกฺกํ อาลปติ. โส หิ ปุเร ทานํ อทาสีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ.

669. 그중 ‘gati’는 천상에 태어난 것을 의미한다. ‘Iddhi’는 천상의 신통, 또는 소망의 성취를 말한다. ‘Ānubhāva’는 위광을 뜻한다. ‘Purindada’는 삭까 천왕을 부르는 칭호이다. 그는 과거(pure)에 보시(dāna)를 베풀었기에 ‘뿌린다다(Purindada)’라고 불린다.

๖๗๖. ญาติกุลาติ ปิตุ เคหํ สนฺธาย วทติ. สทา มาลาภิหารตีติ สทา สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส ญาติกุลโต ทาสิยา ปุปฺผํ มยฺหํ อภิหรียติ. สพฺพเมวาภิโรปยินฺติ มยฺหํ ปิฬนฺธนตฺถาย ปิตุเคหโต อาหฏํ มาลํ อญฺญญฺจ คนฺธาทึ สพฺพเมว อตฺตนา อปริภุญฺชิตฺวา ภควโต ถูเป ปูชนวเสน อภิโรปยึ ปูชํ กาเรสึ.

676. ‘Ñātikulā’는 친가(아버지의 집)를 지칭하여 하는 말이다. ‘Sadā mālābhiharāti’는 매일 항상 친가로부터 하녀를 통해 꽃이 나에게 전달되었다는 의미이다. ‘Sabbamevābhiropayiṃ’은 나를 치장하기 위해 친가에서 가져온 꽃과 다른 향 등을 자신을 위해 쓰지 않고, 모두 세존의 탑에 공양하는 방식으로 올렸음을 의미한다.

๖๗๗-๘. อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวาติ อุโปสถทิวเส อหเมว ถูปฏฺฐานํ คนฺตฺวา. ยํ มาลํ อภิโรปยินฺติ ยํ ตทา ภควโต ถูเป มาลาคนฺธาภิโรปนํ กตํ, เตน กมฺเมนาติ โยชนา.

‘Uposathe cahaṃ gantvā’는 포살일에 나 자신이 직접 탑이 있는 곳으로 가서라는 뜻이다. ‘Yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ’은 그때 세존의 탑에 꽃과 향을 올린 그 업으로 인하여라는 문장으로 연결된다.

๖๗๙. น ตํ ตาว วิปจฺจตีติ ยํ สีลวตี อาสึ, ตํ สีลรกฺขณํ ตํ รกฺขิตํ สีลํ ปูชามยปุญฺญสฺส พลวภาเวน อลทฺโธกาสํ น ตาว วิปจฺจติ[Pg.157], น วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, อปรสฺมึเยว อตฺตภาเว ตสฺส วิปาโกติ อตฺโถ. อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยนฺติ ‘‘กถํ นุ โข อหํ สกทาคามินี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา จ เม เทวินฺท, อริยธมฺมวิสยาว, น ภววิเสสวิสยา. สา ปน สปฺปิมณฺฑํ อิจฺฉโต ทธิโต ปจิตํ วิย อนิปฺผาทินีติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

679. '그것은 아직 성숙하지 않았다(Na taṃ tāva vipaccati)'는 것은, 어떤 계를 지킴으로써 계를 갖춘 자가 되었는데, 그 계를 지킴 혹은 그 수호된 계가 제탑을 공양하여 얻은 공덕의 강력함 때문에 (과보를 맺을) 기회를 얻지 못하여 아직 과보를 맺지 못했다는 의미이다. 즉, 과보를 맺기 시작하지 않았으며, 다음 생에 그 과보가 나타날 것이라는 뜻이다. '천제여, 또한 저의 소망은 일래자가 되는 것입니다(Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti)'라는 것은, '어떻게 하면 내가 일래자가 될 수 있을까'라는 나의 발원이 성스러운 법을 대상으로 한 것이지, 특별한 생존(천상계의 삶)을 대상으로 한 것이 아니라는 뜻이다. 그러나 그것은 마치 버터의 정수를 원하는 자가 우유로부터 (단계를 거쳐) 끓여서 얻는 것과 같아서, 상위의 도과를 즉시 이루지는 못함을 보여준다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

อิมํ ปน อตฺถํ สกฺโก เทวานมินฺโท อตฺตนา จ ตาย เทวธีตาย จ วุตฺตนิยาเมเนว อายสฺมโต วงฺคีสตฺเถรสฺส อาโรเจสิ. อายสฺมา วงฺคีโส สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ มหาเถรานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตเถว สงฺคีตึ อาโรปยึสูติ.

천제 삭카는 이 내용을 자신과 그 천녀가 묻고 답한 방식 그대로 존자 왕기사 어른께 말씀드렸다. 존자 왕기사 어른께서는 결집 당시에 법을 결집하는 여러 대장로들께 이 사실을 말씀하셨고, 그 장로들께서는 그것을 전해 들은 그대로 결집에 올리셨다.

วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비살락키 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา

10. 파릿찻타카(산호수) 천궁 이야기

ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, อตฺตโน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา นานาวิราควณฺณานิ วตฺถานิ คนฺธทามมาลาทามานิ จ โอลมฺเพตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ. อถ ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เทววิมานํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ มณฺฑปํ ปวิสิตฺวา สหสฺสรํสี วิย อณฺณวกุจฺฉึ โอภาสยมาโน ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อุปาสโก คนฺธปุปฺผธูมทีเปหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ.

'파릿찻타카 코빌라라 나무 아래(Pāricchattake koviḷāre)'로 시작하는 이것은 파릿찻타카 천궁 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사밧티의 제타 숲(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 사밧티에 사는 어떤 우바새가 세존께 다가가 다음 날 공양을 청하고, 자기 집 문 앞에 큰 천막을 짓고 휘장을 둘렀으며 위에는 천장을 씌우고 깃발과 깃대 등을 세웠다. 그리고 여러 가지 화려한 색상의 천들과 향기로운 꽃줄기들을 매달고, 물을 뿌리고 잘 닦은 곳에 자리를 마련한 뒤 세존께 때가 되었음을 알렸다. 그때 세존께서는 오전 시간에 옷을 정돈해 입으시고 발우와 가사를 챙겨 천궁처럼 장식된 천막에 들어가셔서, 마치 천 개의 광선을 가진 태양이 바다의 심연을 비추듯 마련된 자리에 앉으셨다. 우바새는 향과 꽃, 향료와 등불로 세존께 공양을 올렸다.

เตน จ สมเยน อญฺญตรา กฏฺฐหาริกา อิตฺถี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ อโสกรุกฺขํ ทิสฺวา สปลฺลวงฺกุรานิ ปิณฺฑีกตานิ พหูนิ อโสกปุปฺผานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี, ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อาสนสฺส สมนฺตโต เตหิ ปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ สนฺถรนฺตี, ภควโต ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา [Pg.158] ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นมสฺสมานา อคมาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวารา เยภุยฺเยน นนฺทนวเน นจฺจนฺตี คายนฺตี ปาริจฺฉตฺตกมาลา คนฺเถนฺตี ปโมทมานา กีฬนฺตี สุขํ อนุภวติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

그 무렵 땔감을 줍는 어떤 여인이 안다 숲에서 꽃이 만발한 아소카 나무를 보고, 싹과 잎이 돋아난 아소카 꽃다발을 많이 꺾어서 오다가 그곳에 앉아 계신 세존을 뵙고 마음이 맑게 깨어났다. 그녀는 자리 주변에 그 꽃들로 꽃자리를 깔고 세존께 공양을 올린 뒤, 절을 하고 세 번 오른쪽으로 돌며 경배를 드리고 떠났다. 그녀는 나중에 목숨을 다하여 삼십삼천에 태어났는데, 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 주로 난다나 숲에서 춤추고 노래하며 파릿찻타카 꽃목걸이를 엮고 기뻐하며 즐거움을 누렸다. 그때 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 삼십삼천에 가서 그녀를 보고, 그녀가 지은 공덕을 다음과 같은 게송들로 물었다.

๖๘๐.

680.

‘‘ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร, รมณีเย มโนรเม;

ทิพฺพมาลํ คนฺถมานา, คายนฺตี สมฺปโมทสิ.

“아름답고 마음을 사로잡는 파릿찻타카 코빌라라 나무 아래에서, 천상의 꽃목걸이를 엮고 노래하며 아주 즐거워하고 있구나.”

๖๘๑.

681.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“그대가 춤출 때 그대의 온 몸에서 듣기 좋고 마음을 사로잡는 천상의 소리들이 울려 나오는구나.”

๖๘๒.

682.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“그대가 춤출 때 그대의 온 몸에서 깨끗하고 향기롭고 마음을 사로잡는 천상의 향기들이 사방으로 풍겨 나오는구나.”

๖๘๓.

683.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“그대가 몸을 돌릴 때 그대의 땋은 머리 장식에서 나는 소리는, 마치 다섯 가지 악기로 연주하는 소리처럼 들리는구나.”

๖๘๔.

684.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“산들바람에 흔들리고 바람에 떨리는 그대의 머리 장식에서 나는 소리는, 마치 다섯 가지 악기로 연주하는 소리처럼 들리는구나.”

๖๘๕.

685.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“그대의 머리에 있는 깨끗하고 마음을 사로잡는 꽃목걸이의 향기가, 마치 만주사카 나무처럼 모든 방향으로 풍겨 나가는구나.”

๖๘๖.

686.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“그대는 그 깨끗한 향기를 맡고 인간의 것이 아닌 아름다운 형색을 보고 있구나. 천녀여, 묻노니 말해다오. 이것은 어떤 업의 결과인가?”

๖๘๐. ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกนามเก โกวิฬารปุปฺเผ อาทาย ทิพฺพมาลํ คนฺถมานาติ โยชนา. ยญฺหิ โลกิยา ‘‘ปาริชาต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ มาคธภาสาย ‘‘ปาริจฺฉตฺตก’’นฺติ วุจฺจติ. โกวิฬาโรติ จ โกวิฬารชาติโก, โส จ มนุสฺสโลเกปิ เทวโลเกปิ โกวิฬาโร, ตสฺสาปิ ชาตีติ วทนฺติ.

680. 거기서 '파릿찻타카 코빌라라 나무 아래(pāricchattake koviḷāre)'라는 말은 '파릿찻타카라는 이름의 코빌라라 꽃을 가지고 천상의 꽃목걸이를 엮는다'는 의미로 연결된다. 세상 사람들이 '파리자타(pārijāta)'라고 부르는 것을 마가다어로는 '파릿찻타카(pāricchattaka)'라고 한다. 또한 '코빌라라(koviḷāro)'는 코빌라라 종에 속한다는 것이며, 그 나무는 인간 세상에서도 천상계에서도 코빌라라라고 불리는데, 그것 또한 그 종류라고들 말한다.

๖๘๑. ตสฺสา [Pg.159] ปน เทวตาย นจฺจนกาเล องฺคภารวเสน สรีรโต จ ปิฬนฺธนโต จ อติวิย มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, คนฺโธ สทา สพฺพา ทิสาปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานายา’’ติอาทิ. ตตฺถ สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา, สวนสฺส วา หิตา, กณฺณสุขาติ อตฺโถ.

681. 그 천녀가 춤을 출 때 몸의 움직임에 따라 몸과 장신구로부터 매우 달콤한 소리가 울려 나오고, 향기는 언제나 모든 방향에 퍼져 머문다. 그래서 '그대가 춤출 때'라고 시작하는 게송을 말씀하신 것이다. 거기서 '들을 만한(savanīyā)'이란 듣기에 적절하거나, 귀에 유익하거나, 귀에 즐겁다는 뜻이다.

๖๘๓. วิวตฺตมานา กาเยนาติ ตว กาเยน สรีเรน ปริวตฺตมาเนน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนาติ ยานิ เต เกสเวณีสุ ปิฬนฺธนานิ, วิภตฺติโลโป เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

683. '몸을 돌릴 때(Vivattamānā kāyena)'란 그대의 몸이 이리저리 돌아갈 때를 말하며, 여기서 도구격인 'kāyena'는 어떤 상태를 나타내는 특징의 의미로 쓰였다. '땋은 머리에 장식된 것(yā veṇīsu piḷandhanā)'이란 그대의 땋은 머리에 있는 장신구들을 말하는데, 여기서는 격변화의 생략이나 성의 바뀜이 있는 것으로 보아야 한다.

๖๘๔. วฏํสกาติ รตนมยา กณฺณิกา วฏํสกาติ อตฺโถ. วาตธุตาติ มนฺเทน มาลุเตน ธูปยมานา. วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ วาเตน สมนฺตโต วิเสสโต กมฺปิตา จลิตา. อถ วา วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ อวาเตริตาปิ วาเตริตาปิ เย เต วฏํสกา กมฺปิตา, เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโสติ อตฺถโยชนา.

684. '머리 장식(Vaṭaṃsakā)'이란 보석으로 된 귀걸이나 머리 장식을 뜻한다. '바람에 흔들리는(vātadhutā)'이란 부드러운 산들바람에 흩날리는 것을 말한다. '바람에 떨리는(vātena sampakampitā)'이란 바람에 의해 사방으로 특히 흔들리는 것을 말한다. 또는 '머리 장식이 바람에 흔들리고 바람에 떨린다'는 것은 바람이 불지 않아도 바람이 부는 것처럼 그 머리 장식들이 흔들려 그 소리가 들린다는 의미의 해석이다.

๖๘๕. วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพาติ ตสฺสา เต สิรสฺมึ ทิพฺพมาลาย คนฺโธ วายติ สพฺพา ทิสา. ยถา กึ? รุกฺโข มญฺชูสโก ยถาติ, ยถา นาม มญฺชูสโก รุกฺโข สุปุปฺผิโต อตฺตโน คนฺเธน พหูนิ โยชนานิ ผรมาโน สพฺพา ทิสา วายติ, เอวํ ตว สิรสฺมึ ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ อตฺโถ. โส กิร รุกฺโข คนฺธมาทเน ปจฺเจกพุทฺธานํ อุโปสถกรณมณฺฑลมาฬกมชฺเฌ ติฏฺฐติ. ยตฺตกานิ เทวโลเก จ มนุสฺสโลเก จ สุรภิกุสุมานิ, ตานิ ตสฺส สาขคฺเคสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เตน โส อติวิย สุคนฺโธ โหติ. เอวํ ตาย เทวตาย ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา’’ติ.

685. '모든 방향으로 향기가 풍긴다(Vāti gandho disā sabbā)'는 것은 그대의 머리에 있는 천상의 꽃목걸이 향기가 모든 방향으로 풍긴다는 것이다. 무엇과 같은가? '만주사카 나무처럼'이라고 한 것과 같다. 즉, 꽃이 만발한 만주사카 나무가 자신의 향기를 수많은 요자나까지 퍼뜨리며 사방으로 풍기듯이, 그대의 머리에 장식된 꽃목걸이의 향기도 그러하다는 뜻이다. 전해오는 바에 의하면, 그 나무는 간다마다나 산에 있는 벽지불들의 포살당 한가운데에 서 있다고 한다. 천상계와 인간계에 있는 온갖 향기로운 꽃들이 그 나무의 가지 끝에서 피어난다고 하며, 그래서 그 나무는 매우 향기롭다. 이와 같이 그 천녀의 꽃목걸이 향기도 그러하므로 '만주사카 나무처럼'이라고 말씀하신 것이다.

๖๘๖. ยทิปิ ตสฺส สคฺคสฺส ฉผสฺสายตนิกภาวโต สพฺพานิปิ ตตฺถ อารมฺมณานิ ปิยรูปานิเยว, คนฺธรูปานํ ปน สวิเสสานํ ตสฺสา เทวตาย ลาภิภาวโต ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุส’’นฺติ วุตฺตํ.

686. 비록 그 천상 세계는 여섯 감각 장소(육촉처)를 갖추고 있으므로 거기 있는 모든 대상이 사랑스러운 모습일 뿐이지만, 그 천녀에게는 특히 향기와 형색을 얻은 인연이 있기 때문에 '그대는 깨끗한 향기를 맡고 인간의 것이 아닌 형색을 보는구나'라고 설해진 것이다.

อถ [Pg.160] เทวตา ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그러자 그 천녀는 두 개의 게송으로 대답했다.

๖๘๗.

687.

‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺตํ, วณฺณคนฺเธน สํยุตํ;

อโสกปุปฺผมาลาหํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ.

빛나고 찬란하며 색깔과 향기를 갖춘 아소카 꽃다발을 저는 부처님께 공양 올렸습니다.

๖๘๘.

688.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

저는 부처님께서 칭송하신 그 선한 업을 짓고서, 슬픔에서 벗어나 행복하며 병 없이 기뻐하고 있습니다.

๖๘๗. ตตฺถ สุโธตปวาฬสงฺฆาตสนฺนิภสฺส กิญฺชกฺขเกสรสมุทาเยน ภาณุรํสิชาลสฺส วิย อโสกปุปฺผุตฺตมสฺส ตทา อุปฏฺฐิตตํ สนฺธายาห ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺต’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

687. 거기서 '빛나고 찬란하며'라는 말은, 잘 씻어낸 산호 뭉치와 같고 꽃가루와 수술의 무리가 마치 타오르는 빛의 그물과 같은 최상의 아소카 꽃이 그때 나타난 것을 가리켜 말한 것이다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตโน สุจริตกมฺเม กถิเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตํ ปวตฺตึ กเถสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

그때 존자 마하모갈라나는 그 천녀가 자신의 선행을 말하자, 권속들과 함께 있는 그녀에게 법을 설하고 나서 인간 세상으로 돌아와 세존께 그 일을 보고했다. 세존께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨고, 그 설법은 대중에게 이익이 되었다.

ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빠릿찻타카 비만(Pāricchattaka-vimāna)의 주석이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 파라맛타디빠니 소부 주석서의 비만와투 중에서,

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ตติยสฺส ปาริจฺฉตฺตกวคฺคสฺส

열 가지 이야기로 장식된 세 번째 빠릿찻타카 품의

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

주석이 끝났다.

๔. มญฺชิฏฺฐกวคฺโค

4. 만짓타카 품(Mañjiṭṭhaka-vagga)

๑. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา

1. 만짓타카 비만(Mañjiṭṭhaka-vimāna)의 주석

มญฺชิฏฺฐกวคฺเค มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ มญฺชิฏฺฐกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อนนฺตรวิมาเน วุตฺตนเยเนว มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กุลทาสี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ คเหตฺวา หีเรหิ [Pg.161] อาวุณิตฺวา วฏํสเก กตฺวา ปุน พหูนิ มุตฺตปุปฺผานิ อคฺคปุปฺผานิ จ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐา. ตสฺมึ มณฺฑเป ยุคนฺธรปพฺพตกุจฺฉึ โอภาสยมานํ พาลสูริยํ วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสินฺนํ, ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชนฺตี วฏํสกานิ อาสนสฺส สมนฺตโต ฐเปตฺวา อิตรานิ จ ปุปฺผานิ โอกิริตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตตฺถ ตสฺสา รตฺตผลิกมยํ วิมานํ, ตสฺส จ ปุรโต สุวณฺณวาลุกาสนฺถตภูมิภาคํ มหนฺตํ สาลวนํ ปาตุรโหสิ. สา ยทา วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สาลวนํ ปวิสติ, ตทา สาลสาขา โอนมิตฺวา ตสฺสา อุปริ กุสุมานิ โอกิรนฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ –

만짓타카 품에 있는 '만짓타카 궁전에서'로 시작하는 것이 만짓타카 비만이다. 그 일어난 연유는 무엇인가? 세존께서 사왓티의 제타 숲에 머물고 계셨다. 그때 어떤 우바새가 세존을 초청하여 바로 앞의 비만에서 말한 것과 같은 방식으로 법당(만다빠)을 마련하고, 거기 앉아 계신 스승께 공양을 올리고 보시를 했다. 그때 어떤 가문의 여종이 안다 숲에서 잘 피어 있는 사라나무를 보고 거기서 꽃을 따서 실로 꿰어 머리 장식을 만들고, 다시 많은 떨어진 꽃과 갓 핀 꽃들을 가지고 성안으로 들어왔다. 그녀는 그 법당에서 유간다라 산의 기슭을 비추는 것과 같이, 떠오르는 해처럼 육색 부처님의 광명을 내뿜으며 앉아 계신 세존을 뵙고 청정한 마음이 생겨, 그 꽃들로 공양을 올리며 머리 장식들을 자리 주위에 놓아두고 다른 꽃들도 흩어 뿌린 뒤, 정중히 절하고 세 번 오른쪽으로 돌고 떠나갔다. 그녀는 나중에 죽어서 타와팅사 천상에 태어났는데, 거기서 그녀에게는 붉은 수정으로 된 궁전이 생겨났고, 그 궁전 앞에는 금모래가 깔린 땅과 큰 사라나무 숲이 나타났다. 그녀가 궁전에서 나와 사라나무 숲으로 들어갈 때면, 사라나무 가지들이 굽어 내려와 그녀의 위로 꽃들을 흩뿌렸다. 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식으로 그녀에게 다가가 이 게송들로 그녀가 지은 업을 물었다.

๖๘๙.

689.

‘‘มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ, โสณฺณวาลุกสนฺถเต;

ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน, รมสิ สุปฺปวาทิเต.

금모래가 깔린 만짓타카 궁전에서 그대는 잘 연주되는 다섯 가지 악기 소리와 함께 즐거워하는구나.

๖๙๐.

690.

‘‘ตมฺหา วิมานา โอรุยฺห, นิมฺมิตา รตนามยา;

โอคาหสิ สาลวนํ, ปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ.

보석으로 만들어진 그 궁전에서 내려와, 사계절 내내 꽃피는 사라나무 숲으로 들어가는구나.

๖๙๑.

691.

‘‘ยสฺส ยสฺเสว สาลสฺส, มูเล ติฏฺฐสิ เทวเต;

โส โส มุญฺจติ ปุปฺผานิ, โอนมิตฺวา ทุมุตฺตโม.

천녀여, 그대가 어떤 사라나무 아래에 서 있든, 그 나무들 중 으뜸인 나무는 스스로 몸을 굽혀 꽃을 떨어뜨리는구나.

๖๙๒.

692.

‘‘วาเตริตํ สาลวนํ, อาธุตํ ทิชเสวิตํ;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

바람에 흔들리고 새들이 깃든 사라나무 숲에서, 마치 만주사카 나무처럼 모든 방향으로 향기가 퍼져 나가는구나.

๖๙๓.

693.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

그대는 그 깨끗한 향기를 맡고 인간의 것이 아닌 형색을 보는구나. 천녀여, 묻노니 말하라. 이것은 어떤 업의 결과인가?

๖๘๙. ตตฺถ มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ รตฺตผลิกมเย วิมาเน. สินฺทุวารกณวีรมกุลสทิสวณฺณญฺหิ ‘‘มญฺชิฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. โสณฺณวาลุกสนฺถเตติ สมนฺตโต วิปฺปกิณฺณาหิ สุวณฺณวาลุกาหิ สนฺถตภูมิภาเค. รมสิ สุปฺปวาทิเตติ สุฏฺฐุ ปวาทิเตน ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน อภิรมสิ.

689. 거기서 '만짓타카 궁전에서'란 붉은 수정으로 된 궁전에서라는 뜻이다. 신두와라카 꽃봉오리나 까나위라 꽃봉오리와 같은 색을 '만짓타카(붉은빛)'라고 부르기 때문이다. '금모래가 깔린'이란 사방에 흩뿌려진 금모래로 덮인 지면을 말한다. '잘 연주되는 ... 즐거워한다'란 잘 연주되는 다섯 가지 악기로 즐거움을 누린다는 뜻이다.

๖๙๐. นิมิตฺตา [Pg.162] รตนามยาติ ตว สุจริตสิปฺปินา อภินิมฺมิตา รตนมยา วิมานา. โอคาหสีติ ปวิสสิ. สพฺพกาลิกนฺติ สพฺพกาเล สุขํ สพฺพอุตุสปฺปายํ, สพฺพกาเล ปุปฺผนกํ วา.

690. 보석으로 만들어진'이란 그대의 선행이라는 기술에 의해 만들어진 보석으로 된 궁전에서라는 뜻이다. '들어가다'란 들어가는 것을 말한다. '사계절 내내'란 모든 시간에 안락하고 모든 계절에 적합하다는 뜻이며, 또는 항상 꽃이 핀다는 뜻이다.

๖๙๒. วาเตริตนฺติ ยถา ปุปฺผานิ โอกิรนฺติ, เอวํ วาเตน อีริตํ จลิตํ. อาธุตนฺติ มนฺเทน มาลุเตน สณิกสณิกํ วิธูปยมานํ. ทิชเสวิตนฺติ มยูรโกกิลาทิสกุณสงฺเฆหิ อุปเสวิตํ.

692. 바람에 흔들린'이란 꽃들이 흩뿌려지도록 바람에 의해 흔들리고 움직인 것을 말한다. '흩날리는'이란 부드러운 바람에 천천히 나부끼는 것이다. '새들이 깃든'이란 공작, 뻐꾸기 등 새들의 무리가 항상 머무는 것을 의미한다.

เอวํ เถเรน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

장로가 이와 같이 묻자 그 천녀는 다음의 게송들로 대답했다.

๖๙๔.

694.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อยิรกุเล อหุํ;

พุทฺธํ นิสินฺนํ ทิสฺวาน, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ.

저는 인간들 사이에서 인간이었을 때, 주인 집의 여종이었습니다. 앉아 계신 부처님을 뵙고 사라 꽃들을 뿌려 드렸습니다.

๖๙๕.

695.

‘‘วฏํสกญฺจ สุกตํ, สาลปุปฺผมยํ อหํ;

พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

저는 사라 꽃으로 잘 만든 머리 장식을 청정한 마음으로 제 손으로 부처님께 공양 올렸습니다.

๖๙๖.

696.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

저는 부처님께서 칭송하신 그 선한 업을 짓고서, 슬픔에서 벗어나 행복하며 병 없이 기뻐하고 있습니다.

๖๙๔-๕. ตตฺถ อยิรกุเลติ อยฺยกุเล, สามิกเคเหติ อตฺโถ. อหุนฺติ อโหสึ. โอกิรินฺติ ปุปฺเผหิ วิปฺปกิรึ. อุปนาเมสินฺติ ปูชาวเสน อุปนาเมสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

694-5. 거기서 '주인 집에'란 주인의 집이라는 뜻이다. '있었다'는 있었다(ahosiṃ)는 뜻이다. '뿌렸다'는 꽃들을 흩뿌렸다는 뜻이다. '공양 올렸다'는 공양의 의미로 바쳤다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

그때 존자 마하모갈라나는 권속들과 함께 있는 그 천녀에게 법을 설하고 나서 인간 세상으로 돌아와 세존께 그 일을 보고했다. 세존께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 천신을 포함한 세상 사람들에게 이익이 되었다.

มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

만짓타카 비만(Mañjiṭṭhaka-vimāna)의 주석이 끝났다.

๒. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา

2. 빠밧사라 비만(Pabhassara-vimāna)의 주석

ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ [Pg.163] ปภสฺสรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺเสกา ธีตา สทฺธา ปสนฺนา, สาปิ เถเร ครุจิตฺตีการพหุลา โหติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ กุลํ อุปสงฺกมิ. สา เถรํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สุมนมาลาย ปูเชตฺวา มธุรํ คุฬผาณิตํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ, เถโร อนุโมทิตุกาโม นิสีทิ. สา ฆราวาสสฺส พหุกิจฺจตาย อโนกาสตํ ปเวเทตฺวา ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตทเหว จ สา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

‘광채가 나고 뛰어난 색깔의 광택이 나는 것’은 파밧사라 비마나(Pabhassara-vimāna)이다. 그 발생 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하(왕사성)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하의 어떤 우바새가 마하모갈라나 존자에게 지극히 깊은 신심을 가지고 있었다. 그에게는 신심 있고 청정한 한 딸이 있었는데, 그녀 또한 존자 마하모갈라나에게 매우 공경하고 존경하는 마음을 가졌다. 그러던 어느 날 존자 마하모갈라나가 라자가하에서 탁발을 하다가 그 가문에 이르렀다. 그녀는 존자를 뵙고 기쁨이 생겨 자리를 마련하고, 존자가 그곳에 앉으시자 수마나(말리꽃) 화환으로 공양하고 달콤한 당밀을 존자의 바루에 부어드렸다. 존자는 축원(Anumodanā)을 해주고자 앉아 계셨으나, 그녀는 재가 생활의 많은 일로 인하여 법을 들을 기회가 없음을 아뢰고, “다른 날에 법을 듣겠습니다”라고 하며 존자께 절하여 배웅했다. 바로 그날 그녀는 목숨을 마치고 타와팅사(삼십삼천)에 태어났다. 존자 마하모갈라나가 그녀에게 가서 이 게송들로 물었다.

๖๙๗.

697.

‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ, สุรตฺตวตฺถวสเน;

มหิทฺธิเก จนฺทนรุจิรคตฺเต,กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“광채가 나고 뛰어난 색깔의 광택이 나는 분이시여, 선명한 붉은 옷을 입고 큰 신통력을 지니셨으며, 전단향으로 아름다운 몸을 지닌 그대는 누구이기에, 오 아름다운 천녀여, 나에게 절을 합니까?”

๖๙๘.

698.

‘‘ปลฺลงฺโก จ เต มหคฺโฆ, นานารตนจิตฺติโต รุจิโร;

ยตฺถ ตฺวํ นิสินฺนา วิโรจสิ, เทวราชาริว นนฺทเน วเน.

“그대의 보좌는 매우 값지며 여러 가지 보석으로 아름답게 장식되어 있군요. 그대가 그곳에 앉아 빛나는 모습은 마치 난다나(Nandana) 숲의 천왕과도 같습니다.”

๖๙๙.

699.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรี ภทฺเท, กิสฺส กมฺมสฺส วิปากํ;

อนุโภสิ เทวโลกสฺมึ, เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข;

กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“오 선한 이여, 그대는 과거에 어떤 선행을 닦았습니까? 천상 세계에서 그대가 누리는 이 과보는 어떤 업의 결과입니까? 천녀여, 물음에 답해주십시오. 이것은 어떤 업의 결실입니까?”

๖๙๗. ตตฺถ ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ นิภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, วณฺโณว นิภา วณฺณนิภา, อติวิย โอภาสนโต ปภสฺสรา ฉวิโทสาภาเวน วรา อุตฺตมา วณฺณนิภา เอติสฺสาติ ปภสฺสรวรวณฺณนิภา. อามนฺตนวเสน ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ’’ติ วุตฺตํ. สุรตฺตวตฺถวสเนติ สุฏฺฐุ รตฺตวตฺถนิวตฺเถ. จนฺทนรุจิรคตฺเตติ จนฺทนานุลิตฺตํ วิย รุจิรคตฺเต, โคสีตจนฺทเนน พหลตรานุลิตฺตํ วิย สุรตฺตมนุญฺญสรีราวยเวติ อตฺโถ, จนฺทนานุเลเปน วา รุจิรคตฺเต.

697. 거기서 ‘파밧사라와라완나니베(pabhassaravaravaṇṇanibhe)’라는 말에서, 빛나고 비추기에 ‘니바(nibhā)’라 한다. 색깔 자체가 광택이므로 ‘완나니바(vaṇṇanibhā)’이다. 매우 밝게 비추기에 ‘파밧사라(pabhassarā)’이고, 피부의 결점이 없기에 ‘와라(varā)’, 즉 수승한 것이다. 그러한 색깔의 광택이 이 천녀에게 있기에 ‘파밧사라와라완나니바’라 한다. 호격으로 부르는 것이기에 ‘파밧사라와라완나니베’라고 한 것이다. ‘수랏타왓타와사네(surattavatthavasane)’는 매우 붉은 옷을 잘 입었다는 뜻이다. ‘찬다나루치라갓테(candanaruciragatte)’는 고시따(gosīta) 전단향을 바른 것처럼 아름다운 몸이라는 뜻이며, 고시따 전단향을 아주 두껍게 바른 것처럼 매우 붉고 매력적인 몸의 부위를 가졌다는 의미이다. 혹은 전단향 연고로 인해 매우 아름다운 몸이라는 뜻이다.

เอวํ [Pg.164] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

이와 같이 존자가 묻자, 그 천녀는 이 게송들로 대답하였다.

๗๐๐.

700.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, มาลํ ผาณิตญฺจ อททํ ภนฺเต;

ตสฺส กมฺมสฺสิทํ วิปากํ, อนุโภมิ เทวโลกสฺมึ.

“존자시여, 탁발을 다니시는 당신께 제가 화환과 당밀을 드렸습니다. 천상 세계에서 제가 누리는 이 과보는 바로 그 업의 결과입니다.”

๗๐๑.

701.

‘‘โหติ จ เม อนุตาโป, อปรทฺธํ ทุกฺขิตญฺจ เม ภนฺเต;

สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“하지만 존자시여, 저에게는 후회와 잘못과 고통이 있습니다. 저는 법의 왕께서 잘 설하신 가르침을 듣지 못했습니다.”

๗๐๒.

702.

‘‘ตํ ตํ วทามิ ภทฺทนฺเต, ยสฺส เม อนุกมฺปิโย โกจิ;

ธมฺเมสุ ตํ สมาทเปถ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“존자시여, 당신께 말씀드립니다. 저의 자비의 대상이 되는 누구라도, 법의 왕께서 잘 설하신 가르침에 머물게 하십시오.”

๗๐๓.

703.

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา.

“부처님과 가르침과 승가라는 세 가지 보배에 믿음을 가진 이들은 수명과 명성과 영광에서 나를 훨씬 능가합니다.”

๗๐๔.

704.

‘‘ปตาเปน วณฺเณน อุตฺตริตรา, อญฺเญ มหิทฺธิกตรา มยา เทวา’’ติ.

“다른 신들은 위엄과 색깔에서 더 뛰어나며, 저보다 더 큰 신통력을 지니고 있습니다.”

๗๐๐. ตตฺถ มาลนฺติ สุมนปุปฺผํ. ผาณิตนฺติ อุจฺฉุรสํ คเหตฺวา กตผาณิตํ.

700. 거기서 ‘말랑(mālaṃ)’은 수마나 꽃을 의미한다. ‘파니탕(phāṇitaṃ)’은 사탕수수 즙을 가져다가 만든 당밀을 의미한다.

๗๐๑. อนุตาโปติ วิปฺปฏิสาโร. ตสฺส การณมาห ‘‘อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต’’ติ. อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสิ’’นฺติ, สา อหํ ตทา ตว เทเสตุกามสฺส ธมฺมํ น สุณึ. กีทิสํ? สุเทสิตํ ธมฺมราเชนาติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาทิกลฺยาณาทิตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ สฺวาขาตนฺติ อตฺโถ.

701. ‘아누따뽀(anutāpo)’는 후회(Vippaṭisāra)이다. 그 원인을 “존자시여, 저의 잘못이며 고통입니다”라고 말했다. 이제 그것을 구체적으로 “저는 법을 듣지 못했습니다”라고 보여준다. 즉, “그때 당신께서 설해주고자 하셨던 법을 제가 듣지 않았습니다”라는 뜻이다. 어떤 법인가? ‘수데시땅 담마라제나(sudesitaṃ dhammarājenā)’는 정등각자께서 처음에 좋고 중간에 좋고 끝에 좋은 성질과 절대적인 출리의 성질로 잘 설하신(Svākkhāta) 법이라는 의미이다.

๗๐๒. ตนฺติ ตสฺมา ธมฺมราเชน สุเทสิตตฺตา อสวนสฺส จ มาทิสานํ อนุตาปเหตุภาวโต. ตนฺติ ตุวํ, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ยสฺสาติ โย อสฺส. อนุกมฺปิโยติ อนุกมฺปิตพฺโพ. โกจีติ โย โกจิ. ธมฺเมสูติ สีลาทิธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺเม หี’’ติ วา ปาโฐ, สาสนธมฺเมติ อตฺโถ. หีติ นิปาตมตฺตํ, วจนวิปลฺลาโส วา. ตนฺติ อนุกมฺปิตพฺพปุคฺคลํ. สุเทสิตนฺติ สุฏฺฐุ เทสิตํ.

702. ‘땅(taṃ)’은 법의 왕에 의해 잘 설해졌음에도 불구하고 듣지 못한 것이 나 같은 경솔한 자들에게는 후회의 원인이 되기 때문이다. ‘땅(taṃ)’은 당신에게(tuvaṃ, tuyhaṃ)라는 의미이다. ‘얏사(yassa)’는 ‘요 앗사(yo assa)’로 분석된다. ‘아누깜삐요(anukampiyo)’는 가엾게 여겨야 할 대상이라는 뜻이다. ‘꼬찌(kocī)’는 누구든지라는 뜻이다. ‘담메수(dhammesu)’는 계율 등의 법들이라는 뜻이다. 혹은 ‘담메 히(dhamme hī)’라는 독법도 있는데, 이는 교법이라는 뜻이다. ‘히(hī)’는 조사일 뿐이거나, 수의 변화(단수 대신 복수 사용)이다. ‘땅(taṃ)’은 가엾게 여겨야 할 사람을 가리킨다. ‘수데시땅(sudesitaṃ)’은 잘 설해졌다는 뜻이다.

๗๐๓-๔. เต มํ อติวิโรจนฺตีติ เต รตนตฺตเย ปสนฺนา เทวปุตฺตา มํ อติกฺกมิตฺวา วิโรจนฺติ. ปตาเปนาติ เตชสา อานุภาเวน. อญฺเญติ [Pg.165] เย อญฺเญ. มยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. วณฺเณน อุตฺตริตรา มหิทฺธิกตรา จ เทวา, เต รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนาเยวาติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

703-4. “그들이 나를 훨씬 능가합니다”라는 말은, 삼보에 청정한 믿음을 가진 그 천자들이 나를 넘어서서 빛난다는 뜻이다. ‘빠따뻬나(patāpena)’는 위력과 위신력으로라는 뜻이다. ‘안녜(aññe)’는 다른 천자들을 말한다. ‘마야(mayā)’는 ‘~보다’의 의미로 쓰인 구격이다. 색깔에서 더 뛰어나고 신통력이 더 큰 신들, 그들은 삼보에 지극히 청정한 믿음을 가진 이들임을 보여준다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

ปภสฺสรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파밧사라 비마나의 주석이 끝났다.

๓. นาควิมานวณฺณนา

3. 나가 비마나(코끼리 궁전)의 주석

อลงฺกตา มณิกญฺจนาจิตนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิวาสินี เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา สีลาจารสมฺปนฺนา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วตฺถยุคํ วายาเปตฺวา สุปริโธตํ การาเปตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอวมาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต ภควา, อิมํ วตฺถยุคํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตสฺสา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ อคมาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปิยา อโหสิ วลฺลภา ยสุตฺตรา นาม นาเมน. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน เหมชาลสญฺฉนฺโน กุญฺชรวโร นิพฺพตฺติ, ตสฺส จ ขนฺเธ มณิมโย มณฺฑโป, มชฺเฌ สุปญฺญตฺตรตนปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ, ทฺวีสุ ทนฺเตสุ จสฺส กมลกุวลยุชฺชลา รมณียา ทฺเว โปกฺขรณิโย ปาตุรเหสุํ. ตตฺถ ปทุมกณฺณิกาสุ ฐิตา เทวธีตา ปคฺคหิตปญฺจงฺคิกตูริยา นจฺจนฺติ เจว คายนฺติ จ.

‘보석과 황금으로 장식되고 흩뿌려진 것’은 나가 비마나(Nāga-vimāna)이다. 그 발생 유래는 무엇인가? 세존께서 바라나시의 이시빠따나 미가다야(녹야원)에 머물고 계셨다. 그때 바라나시에 사는 한 우바이가 신심이 청정하고 계율과 행실을 갖추었는데, 세존을 향해 한 쌍의 옷을 짜게 하여 잘 빨게 한 뒤, 세존께 다가가 발 아래 놓고 이와 같이 아뢰었다. “존자시여, 세존께서는 저를 가엾게 여기시어 이 한 쌍의 옷을 받아주소서. 그리하여 그것이 저에게 오랜 세월 이익과 행복이 되게 하소서.” 세존께서는 그것을 받으시고 그녀의 우빠닛사야(근기)의 구족함을 보시고 법을 설하셨다. 설법이 끝날 때 그녀는 예류과에 머물게 되었고, 세존께 절하고 오른쪽으로 도는 예를 올린 뒤 집으로 돌아갔다. 그녀는 머지않아 목숨을 마치고 타와팅사에 태어나 제석천왕이 아끼고 총애하는 야숫따라라는 이름의 천녀가 되었다. 그녀의 복덕의 위신력으로 황금 그물로 덮인 뛰어난 코끼리가 나타났고, 그 코끼리의 등에는 보석으로 된 정자가, 그 중앙에는 잘 마련된 보석 보좌가 생겨났다. 또한 코끼리의 두 상아에는 연꽃과 수련으로 빛나는 아름다운 두 연못이 나타났다. 그곳의 연꽃 줄기 위에 서 있는 천녀들은 다섯 가지 악기를 들고 춤추며 노래했다.

สตฺถา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ สา เทวตา อตฺตนา อนุภุยฺยมานํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ‘‘สตฺถุ วตฺถยุคทานการณ’’นฺติ ญตฺวา สญฺชาตโสมนสฺสา ภควติ ปสาทพหุมานา วนฺทิตุกามา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา หตฺถิกฺขนฺธวรคตา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตโต โอตริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

스승께서는 바라나시에서 원하시는 만큼 머무신 후, 사왓띠가 있는 곳을 향해 유행(cārika)을 떠나셨다. 점차 사왓띠에 이르러 세존께서는 사왓띠 제따와나에 있는 아나따삔디까 승원에 머무셨다. 그때 그 천녀는 자신이 누리고 있는 천상의 영화(dibbasampatti)를 살펴보고, 그 원인이 되는 업을 조사하다가 '스승님께 한 쌍의 옷을 보시한 원인'임을 알고 기쁨이 생겨 세존께 깊은 신심과 공경심을 품고 예배드리고자 하였다. 밤이 깊었을 때 그녀는 수승한 코끼리의 어깨 위에 올라타 허공을 통해 와서, 코끼리에서 내려 세존께 예배드리고 합장한 채 한 곁에 섰다. 이에 존자 왕기사는 세존의 허락을 받아 다음의 게송들로 물었다.

๗๐๕.

705.

‘‘อลงฺกตา [Pg.166] มณิกญฺจนาจิตํ, โสวณฺณชาลจิตํ มหนฺตํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

"보석과 황금으로 장식되고 금색 그물로 뒤덮인 거대한 코끼리를 타고, 잘 정돈된 수승한 코끼리에 올라 허공과 공중을 가로질러 이곳으로 왔구료."

๗๐๖.

706.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปภิชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

"코끼리의 두 상아에는 맑은 물과 연꽃이 활짝 핀 연못들이 조성되어 있고, 연꽃들 위에서는 악기 무리들이 연주를 하며 매혹적인 여인들이 춤을 추고 있구료."

๗๐๗.

707.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그대는 천상의 신통을 얻었으며 큰 위력을 지녔구료. 인간이었을 때 어떤 공덕을 지었기에 이토록 빛나는 위력을 지녔으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는 것이오?"

๗๐๕. ตตฺถ อลงฺกตาติ สพฺพาภรณวิภูสิตา. มณิกญฺจนาจิตนฺติ เตหิ ทิพฺพมาเนหิ มณิสุวณฺเณหิ อาจิตํ. โสวณฺณชาลจิตนฺติ เหมชาลสญฺฉนฺนํ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. สุกปฺปิตนฺติ คมนสนฺนาหวเสน สุฏฺฐุ สนฺนทฺธํ. เวหายสนฺติ เวหายสภูเต หตฺถิปิฏฺเฐ. อนฺตลิกฺเขติ อากาเส, ‘‘อลงฺกตมณิกญฺจนาจิต’’นฺติปิ ปาโฐ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เทวเต, ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา อลงฺกตมณิกญฺจนาจิตํ, อติวิย ทิพฺพมาเนหิ มณีหิ กญฺจเนหิ จ อลงฺกรณวเสน ขจิตํ, เหมชาเลหิ กุมฺภาลงฺการาทิเภเทหิ หตฺถาลงฺกาเรหิ จิตํ อามุตฺตํ มหนฺตํ อติวิย พฺรหนฺตํ อุตฺตมํ คชํ อารุยฺห หตฺถิปิฏฺฐิยา นิสินฺนา อากาเสเนว อิธ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคตาติ.

705. 거기서 'alaṅkatā'는 모든 장신구로 꾸며진 몸을 의미한다. 'maṇikañcanācitanti'는 빛나는 보석과 황금으로 수놓아진 것을 말한다. 'sovaṇṇajālacitanti'는 황금 그물로 덮인 것을 말한다. 'mahantanti'는 광대함을 말한다. 'sukappitanti'는 나아가기 위해 잘 갖추어 묶인 것을 말한다. 'vehāyasanti'는 허공에 있는 코끼리 등을 말한다. 'antalikkheti'는 하늘에서다. 'alaṅkatamaṇikañcanācita'라는 독법도 있다. 여기의 요약된 의미는 다음과 같다. 천녀여, 모든 장신구로 단장한 그대가 모든 장신구로 꾸며지고 빛나는 보석과 황금으로 수놓아졌으며, 매우 빛나는 보석과 황금으로 장식된, 황금 그물과 이마 장식 등의 코끼리 장구들로 꾸며지고 입혀진 매우 거대하고 수승한 코끼리에 올라타 코끼리 등에 앉아 허공을 통해 이곳 우리 곁으로 왔다는 뜻이다.

๗๐๖. นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตาติ เอราวณสฺส วิย นาคราชสฺส อิมสฺส ทฺวีสุ ทนฺเตสุ ทฺเว โปกฺขรณิโย สุจริตสิปฺปินา สุฏฺฐุ วิรจิตา. ตูริยคณาติ ปญฺจงฺคิกตูริยสมูหา. ปภิชฺชเรติ ทฺวาทสนฺนํ ลยเภทานํ วเสน ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ‘‘ปวชฺชเร’’ติ จ ปฐนฺติ, ปกาเรหิ วาทียนฺตีติ อตฺโถ.

706. 'nāgassa dantesu duvesu nimmitā'는 에라와나 코끼리 왕의 상아처럼, 이 코끼리의 두 상아에 두 개의 연못이 선업의 기술에 의해 잘 만들어졌다는 뜻이다. 'tūriyagaṇā'는 다섯 가지 악기(오분타악)의 무리다. 'pabhijjareti'는 열두 가지의 가락(laya)의 차이에 따라 나뉜다는 뜻이다. 'pavajjare'라고도 읽으며, 여러 방식으로 연주된다는 뜻이 그 내용이다.

เอวํ [Pg.167] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

이와 같이 장로가 묻자, 천녀는 다음의 게송들로 답변하였다.

๗๐๘.

708.

‘‘พาราณสิยํ อุปสงฺกมิตฺวา, พุทฺธสฺสหํ วตฺถยุคํ อทาสึ;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา ฉมา นิสีทึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

"바라나시에서 부처님께 다가가 한 쌍의 옷을 보시하였습니다. 그분의 발에 예배하고 땅바닥에 앉아 기쁜 마음으로 합장을 올렸습니다."

๗๐๙.

709.

‘‘พุทฺโธ จ เม กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตํ, มคฺคํ อเทสยิ ยโต วิชานิสํ.

"황금빛 피부를 지니신 부처님께서는 제게 고통의 발생과 무상함을 설해주셨고, 형성되지 않은 고통의 소멸인 영원한 열반과 그 길을 설해주셨기에 저는 그것을 깨달았습니다."

๗๑๐.

710.

‘‘อปฺปายุกี กาลกตา ตโต จุตา, อุปปนฺนา ติทสคณํ ยสสฺสินี;

สกฺกสฺสหํ อญฺญตรา ปชาปติ, ยสุตฺตรา นาม ทิสาสุ วิสฺสุตา’’ติ.

"저는 수명이 짧아 거기서 죽어 목숨을 마친 뒤, 명성 높은 십삼천(tidasa)의 무리에 태어났습니다. 저는 삭까(제석천)의 왕비 중 한 명이며, 온 세상에 널리 알려진 야숫따라(Yasuttarā)입니다."

๗๐๘-๙. ตตฺถ ฉมาติ ภูมิยํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา. ยโตติ ยโต สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนโต. วิชานิสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ.

708-9. 거기서 'chamā'는 땅에서라는 뜻이다. 이는 처소격의 의미로 쓰인 주격 형태다. 'vittā'는 기뻐하는 마음을 가진 자라는 뜻이다. 'yato'는 스승께서 직접 설하신 사성제 법문으로부터라는 뜻이다. 'vijānisanti'는 네 가지 성스러운 진리를 통찰하여 알았다는 뜻이다.

๗๑๐. อปฺปายุกีติ ‘‘อีทิสํ นาม อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา น ตยา เอตสฺมึ ทุกฺขพหุเล มนุสฺสตฺตภาเว เอวํ ฐาตพฺพ’’นฺติ สญฺชาตาภิสนฺธินา วิย ปริกฺขยํ คเตน กมฺมุนา อปฺปายุกา สมานา. อญฺญตรา ปชาปตีติ โสฬสสหสฺสานํ มเหสีนํ อญฺญตรา. ทิสาสุ วิสฺสุตาติ ทฺวีสุ เทวโลเกสุ สพฺพทิสาสุ ปากฏา ปญฺญาตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

710. 'appāyukī'는 "이와 같이 수승한 공덕을 짓고서 고통이 많은 인간의 몸으로 이토록 오래 머물러서는 안 된다"는 의도가 생긴 것처럼, 수명이 다하게 하는 업으로 인해 수명이 짧아진 것을 말한다. 'aññatarā pajāpatī'는 만 육천 명의 왕비 중 한 명이라는 뜻이다. 'disāsu vissutā'는 두 천상계의 모든 방향에 명성 높은 왕비라는 뜻이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

코끼리 천궁 이야기 주석이 끝났다.

๔. อโลมวิมานวณฺณนา

4. 알로마 천궁 이야기 주석

อภิกฺกนฺเตน [Pg.168] วณฺเณนาติ อโลมวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย วิหรนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺเถกา อโลมา นาม ทุคฺคติตฺถี ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อญฺญํ ทาตพฺพํ อปสฺสนฺตี ‘‘อีทิสมฺปิ ภควโต ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริภินฺนวณฺณํ อโลณํ สุกฺขกุมฺมาสํ อุปเนสิ, ภควา ปฏิคฺคเหสิ. สา ตํ ทานํ อารมฺมณํ กตฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทสิ, สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

'Abhikkantena vaṇṇena'로 시작하는 것은 알로마 천궁 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 바라나시 이시빠따나 미가다야(녹야원)에 머무실 때, 오전에 가사를 수하고 발우를 들고 바라나시 성으로 탁발을 나가셨다. 거기서 알로마(Alomā)라는 한 가난한 여인이 세존을 뵙고 신심이 생겼으나, 보시할 다른 물건을 찾지 못해 "이런 것이라도 세존께 공양 올리면 내게 큰 과보가 있을 것이다"라고 생각하고, 색이 바래고 소금기 없는 마른 보리 떡(kummāsa)을 올렸는데 세존께서는 그것을 받으셨다. 그녀는 그 보시를 대상으로 하여 기쁨을 표했다. 그녀는 나중에 죽어서 타와띵사(삼십삼천)에 태어났다. 존자 마하모갈라나가 그녀에게 다음과 같이 물었다.

๗๑๑.

711.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"매우 아름다운 빛깔로... 그대의 광채가 모든 방향을 비추는구료."

ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

그녀에게 물었다. 이에 그녀도 존자에게 대답하였는데, 그것을 보여주기 위해

๗๑๔.

714.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

"그 천녀는 기뻐하며... 이것이 그 업의 결과입니다"라고 말씀하셨다.

๗๑๕.

715.

‘‘อหญฺจ พาราณสิยํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ สุกฺขกุมฺมาสํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

"저는 바라나시에서 태양의 후예이신 부처님께, 신심 가득한 제 손으로 마른 보리 떡을 보시하였습니다."

๗๑๖.

716.

‘‘สุกฺขาย อโลณิกาย จ, ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา;

อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ.

"소금기 없는 마른 보리 떡 한 덩이의 과보를 보십시오. 행복을 누리는 알로마를 보고서 그 누가 공덕을 짓지 않겠습니까?"

๗๑๗.

717.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그로 인해 제게 이와 같은 빛깔이 생겼으며... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다."

๗๑๖. ตตฺถ อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวาติ อโลมมฺปิ นาม สุกฺขกุมฺมาสมตฺตํ ทตฺวา เอวํ ทิพฺพสุเขน สุขิตํ ทิสฺวา. โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ โก นาม อตฺตโน หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

716. 거기서 'alomaṃ sukhitaṃ disvā'는 알로마라고 하는 이가 단지 마른 보리 떡을 보시하고서도 이토록 천상의 행복으로 즐거워하는 것을 보고라는 뜻이다. 'ko puññaṃ na karissatī'는 자신의 이익과 행복을 바라는 사람이라면 그 누가 공덕을 짓지 않겠느냐는 뜻이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

อโลมวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

알로마 천궁 이야기 주석이 끝났다.

๕. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา

5. 깐지까다이까(죽 보시) 천궁 이야기 주석

อภิกฺกนฺเตน [Pg.169] วณฺเณนาติ กญฺชิกทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน จ สมเยน ภควโต กุจฺฉิยํ วาตโรโค อุปฺปชฺชิ. ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท, ปิณฺฑาย จริตฺวา มยฺหํ เภสชฺชตฺถํ กญฺชิกํ อาหรา’’ติ. ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา มหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากเวชฺชสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เวชฺชสฺส ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘กีทิเสน โว, ภนฺเต, เภสชฺเชน อตฺโถ’’ติ. สา กิร พุทฺธิสมฺปนฺนา ‘‘เภสชฺเชน ปโยชเน สติ เถโร อิธาคจฺฉติ, น ภิกฺขตฺถ’’นฺติ สลฺลกฺเขสิ. ‘‘กญฺชิเกนา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘น ยิทํ เภสชฺชํ มยฺหํ อยฺยสฺส, ตถา เหส ภควโต ปตฺโต, หนฺทาหํ โลกนาถสฺส อนุจฺฉวิกํ กญฺชิกํ สมฺปาเทมี’’ติ โสมนสฺสชาตา สญฺชาตพหุมานา พทรยูเสน ยาคุํ สมฺปาเทตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญญฺจ โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา เปเสสิ. ตํ ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโต โส อาพาโธ วูปสมิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี โมทติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวาเรน วิจรนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

'뛰어난 광채로'라는 말은 '산미탕(kañjika, 시큼한 죽)을 보시한 이의 천궁'에 대한 이야기이다. 그 기원은 어떠한가? 부처님께서 안다까윈다(Andhakavinda)에 머물고 계셨다. 그때 부처님의 복부에 풍병(vātarogo, 배앓이)이 생겼다. 부처님께서는 존자 아난다를 불러 '가라, 아난다여. 탁발을 하여 나를 위한 약으로 산미탕을 가져오너라'라고 말씀하셨다. 존자 아난다는 부처님의 말씀을 듣고 '알겠습니다, 세존이시여'라고 대답한 뒤, 사천왕이 공양한 바루를 들고 자신의 시봉의(醫) 집 문 앞에 섰다. 그를 본 의사의 아내가 마중 나와 절을 하고 바루를 받아 들고 어른 스님께 '존자시여, 어떤 약이 필요하십니까?'라고 물었다. 지혜로운 그 여인은 '약이 필요할 때 어른 스님께서 이곳에 오신다. 탁발을 위해서는 오지 않으신다'라고 생각했다. '산미탕(kañjika)이다'라는 말을 듣고, 그녀는 '이것은 나의 스승님(아난다)을 위한 약이 아니라, 세존의 바루이다. 자, 이제 내가 세상의 구원자(세존)께 적합한 산미탕을 준비하리라'라고 기쁨과 존경심에 가득 차서, 대추 즙(badarayūsa)으로 죽(yāgu)을 만들고 바루를 가득 채웠다. 그리고 그 곁들임으로 다른 음식도 준비하여 보냈다. 그것을 드시자마자 부처님의 병은 가라앉았다. 그녀는 나중에 목숨이 다해 삼십삼천(타와띰사)에 태어나 큰 천상의 행복을 누리며 즐거워했다. 그때 존자 마하목갈라나가 천상을 유행하다가 수천 명의 요정들에게 둘러싸여 다니는 그녀를 보고, 그녀가 지은 업에 대해 이 게송들로 물었다.

๗๑๙.

719.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน …เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"뛰어난 광채로... 그대의 빛은 모든 방향을 비춥니다."

สาปิ พฺยากาสิ.

그녀 또한 대답했다.

๗๒๑.

721.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천녀는 기뻐하며... 이것이 어떤 업의 결과인지 (밝혔다)."

๗๒๓.

723.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทมฺหิ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ โกลสมฺปากํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตํ.

"저는 안다까윈다에서 태양의 후예이신 부처님께, 대추를 넣어 끓이고 기름으로 볶은 산미탕을 보시했습니다."

๗๒๔.

724.

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

"후추와 마늘을 섞고 라만자까 향을 더해, 마음이 청정한 상태에서 정직하신 분(부처님)께 보시했습니다."

๗๒๕.

725.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

"전륜성왕의 왕비로서 모든 신체적 아름다움을 갖추고 남편의 사랑을 받는 여인이 누리는 즐거움도, 이 한 번의 산미탕 보시가 가진 공덕의 16분의 1에도 미치지 못합니다."

๗๒๖.

726.

‘‘สตํ [Pg.170] นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

"백 개의 황금 덩이(nikkha), 백 마리의 말, 백 대의 노새 수레, 보석 귀걸이로 단장한 십만 명의 처녀도, 이 한 번의 산미탕 보시가 가진 공덕의 16분의 1에도 미치지 못합니다."

๗๒๗.

727.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา,เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

"길고 굵은 상아를 가진 백 마리의 설산 코끼리들, 황금 장식과 덮개를 두른 코끼리들도, 이 한 번의 산미탕 보시가 가진 공덕의 16분의 1에도 미치지 못합니다."

๗๒๘.

728.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ.

"이 세상 네 대륙의 주권을 행사한다 해도, 이 한 번의 산미탕 보시가 가진 공덕의 16분의 1에도 미치지 못합니다."

๗๒๓-๔. ตตฺถ อทาสึ โกลสมฺปาปกํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตนฺติ พทรโมทกกสาเว จตุคุโณทกสโมทิเต ปาเกน จตุตฺถภาคาวสิฏฺฐํ ยาคุํ ปจิตฺวา ตํ ติกฏุกอชโมทหิงฺคุชีรกลสุณาทีหิ กฏุกภณฺเฑหิ อภิสงฺขริตฺวา สุธูปิตํ กตฺวา ลามญฺชคนฺธํ คาหาเปตฺวา ปสนฺนจิตฺเตน ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา สตฺถารํ อุทฺทิสิตฺวา อทาสึ, เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐเปสินฺติ ทสฺเสติ. เตนาห –

그곳에서 '대추를 넣어 끓이고 기름으로 볶은 산미탕을 보시했습니다'라는 구절은 다음과 같은 뜻을 나타낸다. 대추 가루를 섞은 죽에 물을 네 배 부어 끓여서 4분의 1이 남도록 죽을 쑤고, 그것을 삼신(tikaṭuka, 후추·장박하·생강), 미나리(ajamoda), 흥거(hiṅgu), 지라(jīraka), 마늘(lasuṇa) 등의 매운 재료로 잘 조리하고 훈증한 뒤 라만자(lāmañja) 향을 입혔다. 그리고 청정한 마음으로 부처님의 바루에 부어 스승님을 향해 올렸으며, 어른 스님의 손에 전달했다는 것을 보여준다. 그래서 다음과 같이 말했다.

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ.

"후추와 마늘을 섞고 라만자까 향을 더해, 마음이 청정한 상태에서 정직하신 분께 보시했습니다."

เสสํ วุตฺตนยเมว.

나머지는 이미 설명한 바와 같다.

เอวํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตนา สมุปจิตสุจริตกมฺเม อาวิกเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 존자 마하목갈라나는 그 천녀가 스스로 쌓은 선업을 밝히자, 그녀와 그 권속들에게 법을 설하고 인간 세상으로 돌아와 그 사정을 부처님께 보고했다. 부처님께서는 그 일을 인연(uppatti)으로 삼아 사부대중 가운데서 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 유익했다.

กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'산미탕을 보시한 이의 천궁'에 대한 설명이 끝났다.

๖. วิหารวิมานวณฺณนา

6. 사원(Vihara) 천궁에 대한 설명

อภิกฺกนฺเตน [Pg.171] วณฺเณนาติ วิหารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน วิสาขา มหาอุปาสิกา อญฺญตรสฺมึ อุสฺสวทิวเส อุยฺยาเน วิจรณตฺถํ สหายิกาหิ ปริชเนน จ อุสฺสาหิตา สุนฺหาตานุลิตฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ ปริวาริตา มหนฺเตน อิสฺสริเยน มหตา ปริจฺเฉเทน เคหโต นิกฺขมฺม อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ ‘‘พาลทาริกาย วิย กึ เม โมฆกีฬิเตน, หนฺทาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ มโนภาวนีเย จ อยฺเย วนฺทิสฺสามิ, ธมฺมญฺจ โสสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐตฺวา มหาลตาปิฬนฺธนํ โอมุญฺจิตฺวา ตํ ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ.

'뛰어난 광채로'라는 말은 '사원 천궁'에 대한 이야기이다. 그 기원은 어떠한가? 부처님께서 사왓띠의 제타숲(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 대우바이 위사카가 어떤 축젯날에 정원을 구경하기 위해 친구들과 권속들의 권유로 목욕하고 몸을 단장한 뒤, 좋은 음식을 먹고 '마할라따(Mahālatā)'라는 장신구를 착용했다. 그녀는 500명 정도의 친구들에게 둘러싸여 큰 부와 위세로 집을 나서서 정원을 향해 가다가 다음과 같이 생각했다. '어린 소녀처럼 무의미하게 노는 것이 내게 무슨 이익이 있겠는가? 자, 이제 나는 사원에 가서 부처님과 마음을 닦으시는 존자님들께 절을 하고 법을 듣겠다.' 그녀는 사원에 도착해 한 쪽에 서서 마할라따 장신구를 벗어 하녀의 손에 맡기고, 부처님께 절을 올린 뒤 한 쪽에 앉았다. 부처님께서는 그녀에게 법을 설하셨다.

สา ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา มโนภาวนีเย จ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา วิหารโต นิกฺขมิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ทาสึ อาห ‘‘หนฺท เช อาภรณํ ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ. สา ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตฺวา วิหาเร ฐเปตฺวา ตหํ ตหํ วิจริตฺวา คมนกาเล วิสฺสริตฺวา คตตฺตา ‘‘วิสฺสริตํ มยา, ติฏฺฐ อยฺเย อาหริสฺสามี’’ติ นิวตฺติตุกามา อโหสิ. วิสาขา ‘‘สเจ เช วิหาเร ฐเปตฺวา วิสฺสริตํ, ตสฺส วิหารสฺเสว อตฺถาย ตํ ปริจฺจชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทนฺตี ‘‘วิหารํ, ภนฺเต, กาเรสฺสามิ, อธิวาเสตุ เม ภควา อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

그녀는 법을 듣고 부처님께 절을 올리고 오른쪽으로 세 번 돈 뒤, 존경스러운 비구 스님들께도 절을 하고 사원을 나섰다. 조금 가다가 하녀에게 '얘야, 장신구를 다오. 착용해야겠다'라고 말했다. 하녀는 그것을 꾸러미로 묶어 사원에 두었다가 여기저기 돌아다니느라 갈 때 잊어버리고 온 것이었다. '제가 잊어버렸습니다. 아가씨, 잠깐만 기다리세요. 가져오겠습니다'라며 되돌아가려 했다. 위사카는 '얘야, 만약 사원에 두고 잊어버린 것이라면, 그 사원의 이익을 위해 그것을 기부하겠다'라고 말했다. 그녀는 사원에 가서 부처님께 다가가 절을 올리고 자신의 뜻을 전하며 '세존이시여, 사원을 건립하고자 합니다. 부처님께서는 저를 가엽게 여기시어 수락해 주십시오'라고 말씀드렸다. 부처님께서는 침묵으로 수락하셨다.

สา ตํ ปิฬนฺธนํ สตสหสฺสาธิกนวโกฏิอคฺฆนกํ วิสฺสชฺเชตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน นวกมฺมาธิฏฺฐายเกน สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภตุลาโคปานสิกณฺณิกทฺวารพาหวาตปาน โสปานาทิเคหาวยวํ มโนหรํ สุวิกปฺปิตกฏฺฐกมฺมรมณียํ สุปริกมฺมกตสุธากมฺมํ มนุญฺญํ สุวิรจิตมาลากมฺมลตากมฺมาทิจิตฺตกมฺมวิจิตฺตํ สุปรินิฏฺฐิตมณิกุฏฺฏิม สทิสภูมิตลํ เทววิมานสทิสํ เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสฺส ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.172] จ วสนานุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปาสาทํ ตสฺส ปริวารปาสาทสหสฺสญฺจ เตสํ ปริวารภาเวน กุฏิมณฺฑปจงฺกมนาทีนิ จ กาเรนฺตี นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ. ปรินิฏฺฐิเต จ วิหาเร นวเหว หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ กาเรนฺตี ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ สทฺธึ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ตสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหายิกา อาห ‘‘อิมํ เอวรูปํ ปาสาทํ กาเรนฺติยา ยํ มยา ปุญฺญํ ปสุตํ, ตํ อนุโมทถ, ปตฺติทานํ โว ทมฺมี’’ติ. ‘‘อโห สาธุ อโห สาธู’’ติ ปสนฺนจิตฺตา สพฺพาปิ อนุโมทึสุ.

그 위사카 우바이는 9억 10만(90,100,000)의 가치가 있는 그 '마할라타' 장신구를 팔아, 새로운 공사를 감독하는 존자 마하모갈라나의 지휘 아래, 잘 분할된 벽, 기둥, 들보, 서까래, 박공, 문틀, 창문, 계단 등 건물의 구성 요소들이 아름답고, 잘 설계된 목조 작업으로 마음을 즐겁게 하며, 잘 다듬어진 석회 작업으로 아름답고, 잘 그려진 꽃무늬와 덩굴무늬 등의 채색으로 매우 화려하며, 잘 마무리된 보석 바닥과 같은 지면을 갖춘, 천상의 궁전과도 같은 대정사를 지었습니다. 아래층에 500개의 방, 위층에 500개의 방으로 도합 1,000개의 방으로 장식되고, 세존과 비구 승가가 거처하기에 적합한 거대한 궁전(미가라마투 빠사다)과 그 부속 건물인 1,000개의 궁전, 그리고 그 부속 시설로서 독방(kuṭi), 정자(maṇḍapa), 경행소(caṅkamana) 등을 9개월 만에 완공하였습니다. 사원이 완공되자 그녀는 다시 9억의 비용을 들여 사원 봉헌 축제를 열었으며, 500명의 여자 친구들과 함께 궁전에 올라가 그 성취를 보고 기쁨에 넘쳐 친구들에게 말했습니다. '이와 같은 궁전을 지으며 제가 쌓은 공덕을 여러분도 함께 기뻐해 주십시오(수희하십시오). 여러분에게 이 공덕의 나눔(pattidāna)을 드립니다.' 그러자 모든 친구들이 청정한 마음으로 '아, 훌륭합니다! 아, 훌륭합니다!'라고 하며 함께 기뻐했습니다.

ตตฺถ อญฺญตรา อุปาสิกา วิเสสโต ตํ ปตฺติทานํ มนสากาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน อเนกกูฏาคารปาการอุยฺยานโปกฺขรณิอาทิปฏิมณฺฑิตํ โสฬสโยชนายามวิตฺถารพฺเพธํ อตฺตโน ปภาย โยชนสตํ ผรนฺตํ อากาสจารึ มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ. สา คจฺฉนฺตีปิ อจฺฉราสหสฺสปริวารา สห วิมาเนน คจฺฉติ. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา วิปุลปริจฺจาคตาย สทฺธาสมฺปตฺติยา จ นิมฺมานรตีสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุนิมฺมิตเทวราชสฺส อคฺคมเหสิภาวํ สมฺปาปุณิ. อถายสฺมา อนุรุทฺโธ เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ วิสาขาย สหายิกํ ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา –

그들 중 한 우바이는 특별히 그 공덕의 나눔을 마음속에 깊이 새겼습니다. 그녀는 머지않아 세상을 떠나 도리천(Tāvatiṃsa)에 태어났습니다. 그녀의 공덕의 위신력으로 수많은 다락방, 성벽, 정원, 연못 등으로 장식되고, 가로·세로·높이가 각각 16요자나이며, 자신의 광채로 100요자나를 비추며 허공을 날아다니는 거대한 천궁(vimāna)이 나타났습니다. 그녀는 이동할 때에도 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 천궁과 함께 움직였습니다. 한편, 대우바이 위사카는 광대한 보시와 신심의 구족함으로 인해 화락천(Nimmānarati)에 태어나 수님미타(Sunimmita) 천왕의 제1왕비가 되었습니다. 그때 존자 아누룻다가 천상을 유행하다가, 도리천에 태어난 위사카의 친구였던 그 천녀를 보고 다음과 같이 물었습니다.

๗๒๙.

729.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“뛰어난 용색을 지닌 천녀여, 당신은 마치 샛별(osadhī)처럼 모든 방향을 비추며 서 있군요.”

๗๓๐.

730.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“당신이 춤을 출 때면, 온몸의 마디마디에서 듣기 좋고 마음을 사로잡는 천상의 소리들이 흘러나옵니다.”

๗๓๑.

731.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“당신이 춤을 출 때면, 온몸의 마디마디에서 향기롭고 마음을 사로잡는 천상의 향기들이 풍겨 나옵니다.”

๗๓๒.

732.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“몸을 움직일 때 머리 타래의 장식들에서 나는 소리는 마치 다섯 가지 악기로 이루어진 합주곡(pañcaṅgika tūriya) 소리 같습니다.”

๗๓๓.

733.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“바람에 흔들리는 귀걸이 장식들에서 나는 소리 또한 마치 다섯 가지 악기로 이루어진 합주곡 소리와 같습니다.”

๗๓๔.

734.

‘‘ยาปิ [Pg.173] เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“당신의 머리에 쓴 향기롭고 아름다운 꽃다발에서 풍기는 향기는 마치 만주사카(mañjūsaka) 나무처럼 모든 방향으로 퍼져 나갑니다.”

๗๓๕.

735.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“그대는 그 향기를 맡으며 인간의 것이 아닌 천상의 형색을 보고 있군요. 천녀여, 청하오니 이것이 어떤 업의 결과인지 말해 주십시오.”

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส เอวํ พฺยากาสิ –

존자 아누룻다가 이 게송들로 물었을 때, 그녀는 다음과 같이 답했습니다.

๗๓๖.

736.

‘‘สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทึ, ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมตํ.

“존자시여, 사왓티에 제 친구(위사카)가 승가를 위해 거대한 사원(대정사)을 지었습니다. 그 궁전이 완성된 것을 보고, 또한 제가 아끼던 그 보시물을 보고, 저는 청정한 마음으로 그 공덕을 함께 기뻐했습니다(수희하였습니다).”

๗๓๗.

737.

‘‘ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนาย, ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

สมนฺตโต โสฬสโยชนานิ, เวหายสํ คจฺฉติ อิทฺธิยา มม.

“오직 그 순수한 기쁨(수희)만으로 저는 이 놀랍고 아름다운 천궁을 얻었습니다. 제 공덕의 힘으로 이 천궁은 사방 16요자나 크기로 허공을 날아다닙니다.”

๗๓๘.

738.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา สตโยชนํ.

“저의 처소인 다락방들은 비례에 맞춰 잘 나누어져 있으며, 100요자나 사방을 눈부신 빛으로 비춥니다.”

๗๓๙.

739.

‘‘โปกฺขรญฺโญ จ เม เอตฺถ, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

“이곳에는 넓은 지느러미를 가진 물고기들이 노니는 연못들이 있고, 물은 맑고 투명하며 바닥에는 황금 모래가 깔려 있습니다.”

๗๔๐.

740.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภี สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาลุเตริตา.

“다양한 연꽃과 흰 연꽃들이 가득 피어 있고, 산들바람에 실려 온 기분 좋은 꽃향기가 사방에 진동합니다.”

๗๔๑.

741.

‘‘ชมฺพุโย ปนสา ตาลา, นาฬิเกรวนานิ จ;

อนฺโตนิเวสเน ชาตา, นานารุกฺขา อโรปิมา.

“저의 처소에는 심지 않아도 저절로 자라난 망고, 잭푸르트, 종려나무, 코코넛 등 온갖 나무들이 숲을 이루고 있습니다.”

๗๔๒.

742.

‘‘นานาตูริยสงฺฆุฏฺฐํ, อจฺฉราคณโฆสิตํ;

โยปิ มํ สุปิเน ปสฺเส, โสปิ วิตฺโต สิยา นโร.

“온갖 악기 소리와 천녀들의 노랫소리가 가득하니, 꿈속에서라도 저를 보는 사람은 누구든 행복해질 것입니다.”

๗๔๓.

743.

‘‘เอตาทิสํ อพฺภุตทสฺสเนยฺยํ, วิมานํ สพฺพโส ปภํ;

มม กมฺเม หิ นิพฺพตฺตํ, อลํ ปุญฺญานิ กาตเว’’ติ.

“이와 같이 모든 면에서 찬란하고 놀라운 천궁은 저의 업(수희의 공덕)으로 생겨난 것이니, 참으로 공덕을 쌓을 만합니다.”

๗๓๖. ตตฺถ [Pg.174] สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารนฺติ ภนฺเต อนุรุทฺธ, สาวตฺถิยา สมีเป ปาจีนปสฺเส มยฺหํ มม สกฺขี สหายิกา วิสาขา มหาอุปาสิกา อาคตาคตํ จาตุทฺทิสํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส นวหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน ปุพฺพารามํ นาม มหนฺตํ วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทินฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตปริโยสิเต สงฺฆสฺส นิยฺยาทิยมาเน ตาย กเต ปตฺติทาเน ‘‘อโห ฐาเน วต ปริจฺจาโค กโต’’ติ ปสนฺนา รตนตฺตเย กมฺมผเล จ สญฺชาตปสาทา อหํ อนุโมทึ. วตฺถุวเสน ตสฺสา อนุโมทนาย อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมต’’นฺติ อาห. สหสฺสคพฺภํ อติวิย รมณียํ เทววิมานสทิสํ ตญฺจ อคารํ มหนฺตํ ปาสาทํ ปิยญฺจ เม พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตาทิสํ มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ ทิสฺวา อนุโมทินฺติ โยชนา.

736. 그 게송들 중 ‘sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ’은 다음과 같은 의미입니다. ‘존자 아누룻다시여, 사왓티 근처 동쪽 방향에 제 친구인 위사카 대우바이가 사방에서 오고 가는 승가를 위하여 9억의 재물을 보시하여 펍바라마(Pubbārāma)라 불리는 거대한 사원을 지었습니다.’ ‘tatthappasannā ahamānumodiṃ’은 ‘그 사원이 완공되어 승가에 봉헌될 때, 그녀가 공덕의 나눔을 행하자, 아! 참으로 적절한 보시를 하였구나라고 생각하며 삼보와 업의 결과에 대해 청정한 믿음이 생겨 제가 함께 기뻐하였습니다’라는 뜻입니다. 보시물의 관점에서 그 수희의 위대함을 보여주기 위해 ‘disvā agārañca piyañca metaṃ’이라고 말했습니다. 즉, 1,000개의 방이 있고 천상의 궁전처럼 매우 아름다운 대정사와, 부처님을 상수로 하는 승가를 위해 바쳐진 그 막대한 재물의 보시를 보고 수희했다는 결합된 의미입니다.

๗๓๗. ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนายาติ ยถาวุตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาภาเวน สุทฺธาย เกวลาย อนุโมทนาเยว. ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยนฺติ มยฺหํ ปุพฺเพ อีทิสสฺส อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ สมนฺตภทฺทกภาเวน อติวิย สุรูปตาย จ ทสฺสเนยฺยํ อิมํ วิมานํ ลทฺธํ อธิคตํ. เอวํ ตสฺส วิมานสฺส อภิรูปตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปมาณมหตฺตํ ปภาวมหตฺตํ อุปโภควตฺถุมหตฺตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สมนฺตโต โสฬสโยชนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทฺธิยา มมาติ มม ปุญฺญิทฺธิยา.

737. ‘Tāyeva me suddhanumodanāyā’는 앞서 말한 바와 같이 자신이 직접 보시물을 내놓은 것은 아니지만, 오직 순수하게 남의 공덕을 기뻐한 것만으로 결과를 얻었다는 뜻입니다. ‘laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ’은 ‘저에게 예전에는 이런 즐거움이 없었기에 경이롭고, 사방이 아름답기에 매우 보기 좋은 이 천궁을 얻게 되었습니다’라는 뜻입니다. 이처럼 천궁의 아름다움을 설명한 뒤, 이제 그 크기와 위신력, 그리고 향유하는 대상들의 위대함을 보여주기 위해 ‘samantato soḷasayojanānī’ 등이 설해졌습니다. 여기서 ‘iddhiyā mamā’는 ‘나의 공덕의 힘으로’라는 뜻입니다.

๗๓๙. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. ปุถุโลมนิเสวิตาติ ทิพฺพมจฺเฉหิ อุปเสวิตา.

739. ‘Pokkharañño’는 연못들을 의미합니다. ‘puthulomanisevitā’는 천상의 물고기들이 노니는 것을 뜻합니다.

๗๔๐. นานาปทุมสญฺฉนฺนาติ สตปตฺตสหสฺสปตฺตาทิเภเทหิ นานาวิเธหิ รตฺตปทุเมหิ รตฺตกมเลหิ จ สญฺฉาทิตา. ปุณฺฑรีกสโมตตาติ นานาวิเธหิ เสตกมเลหิ สมนฺตโต อวตตา, นานารุกฺขา อโรปิมา สุรภี สมฺปวายนฺตีติ โยชนา.

740. ‘Nānāpadumasañchannā’는 백엽(Sattapatta), 천엽(Sahassapatta) 등 다양한 종류의 붉은 연꽃과 붉은 수련들로 덮여 있다는 뜻이다. ‘Puṇḍarīkasamotatā’는 여러 종류의 흰 연꽃들로 사방이 덮여 있다는 뜻이며, 심지 않은 여러 나무들이 향기를 내뿜는다는 의미의 연결이다.

๗๔๒. โสปีติ โส สุปินทสฺสาวีปิ. วิตฺโตติ ตุฏฺโฐ.

742. ‘Sopī’는 꿈을 꾸는 그 사람을 말한다. ‘Vitto’는 기뻐한다는 뜻이다.

๗๔๓. สพฺพโส [Pg.175] ปภนฺติ สมนฺตโต โอภาสมานํ. กมฺเม หีติ กมฺมนิมิตฺตํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. เจตนานํ วา อปราปรุปฺปตฺติยา พหุภาวโต ‘‘กมฺเมหี’’ติ วุตฺตํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กาตเวติ กาตุํ.

743. ‘Sabbaso pabhā’는 사방으로 빛나는 것을 의미한다. ‘Kammehi’는 업의 원인(업의 표상)을 뜻한다. ‘Hi’는 조사일 뿐이다. 혹은 의도(cetanā)가 거듭 발생하여 많아졌기 때문에 ‘Kammehi(업들에 의해)’라고 하였다. ‘Alan’은 적당하다는 뜻이며, ‘Kātave’는 하기 위해서라는 뜻이다.

อิทานิ เถโร วิสาขาย นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กถาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –

이제 장로가 위사카(Visākhā)가 태어난 곳을 말하게 하고자 이 게송을 읊었다.

๗๔๔.

744.

‘‘ตาเยว เต สุทฺธนุโมทนาย,ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

ยา เจว สา ทานมทาสิ นารี,ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ.

“그대의 그 순수한 기뻐함(수희)으로 인하여, 이 놀랍고도 볼만한 천궁을 얻었도다. 그 보시를 행했던 그 여인이 어디에 태어났는지 그 행처를 말하라.”

๗๔๔. ตตฺถ ยา เจว สา ทานมทาสิ นารีติ ยสฺส ทานสฺส อนุโมทนาย ตฺวํ อีทิสํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ, ตํ ทานํ ยา เจว สา นารี อทาสีติ วิสาขํ มหาอุปาสิกํ สนฺธาย วทติ. ตาย เอว เทวตาย ตสฺสา สมฺปตฺตึ กถาเปตุกาโม อาห ‘‘ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. ตสฺสา คตินฺติ ตาย นิพฺพตฺตเทวคตึ.

744. 거기서 ‘yā ceva sā dānamadāsi nārī’는 그대가 그 보시를 함께 기뻐함(수희)으로써 이와 같은 성취를 얻게 된, 그 보시를 행했던 그 여인인 위사카 대우바이를 가리켜 말한 것이다. 그 천녀에게 그녀(위사카)의 성취를 말하게 하고자 “그녀의 행처를 말하라, 그녀는 어디에 태어났는가”라고 말한 것이다. ‘Tassā gati’는 그녀가 태어난 천상의 행처를 의미한다.

อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺตี อาห –

이제 장로가 물은 바를 밝히며 그녀는 다음과 같이 말했다.

๗๔๕.

745.

‘‘ยา สา อหุ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

วิญฺญาตธมฺมา สา อทาสิ ทานํ, อุปฺปนฺนา นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ.

“존자시여, 저의 친구였고 승가를 위해 대정사를 지었던 그녀는, 법을 깨닫고 보시를 행하여 낙변화천(Nimmānaratī)에 태어났습니다.”

๗๔๖.

746.

‘‘ปชาปตี ตสฺส สุนิมฺมิตสฺส,อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสา;

ยเมตํ ปุจฺฉสิ ‘กุหึ อุปฺปนฺนา สา’ติ,ตํ เต วิยากาสึ อนญฺญถา อห’’นฺติ.

“그녀는 수니미따(Sunimmita) 천왕의 왕비가 되었으니, 그녀의 업의 과보는 생각조차 할 수 없습니다. ‘그녀가 어디에 태어났는가’라고 물으신 것에 대해, 저는 당신에게 사실대로 답변해 드렸습니다.”

๗๔๕. ตตฺถ วิญฺญาตธมฺมาติ วิญฺญาตสาสนธมฺมา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ.

745. 거기서 ‘Viññātadhammā’는 가르침의 법을 아는 자, 즉 사성제의 법을 꿰뚫어 아는 자라는 뜻이다.

๗๔๖. สุนิมฺมิตสฺสาติ สุนิมฺมิตสฺส เทวราชสฺส. อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสาติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ตสฺสา มม สขิยา นิพฺพานรตีสุ [Pg.176] นิพฺพตฺตาย กมฺมวิปาโก ปุญฺญกมฺมสฺส วิปากภูตา ทิพฺพสมฺปตฺติ อจินฺติยา อปฺปเมยฺยาติ อตฺโถ. อนญฺญถาติ อวิปรีตํ ยถาสภาวโต. กถํ ปนายํ ตสฺสา สมฺปตฺตึ อญฺญาสีติ? สุภทฺทา วิย ภทฺทาย, วิสาขาปิ เทวธีตา อิมิสฺสา สนฺติกํ อคมาสิ.

746. ‘Sunimmitassa’는 수니미따 천왕을 뜻한다. ‘Acintiyo kammavipāka tassā’는 격 변화의 생략을 통해 나타낸 것이다. 낙변화천에 태어난 제 친구인 그녀의 공덕의 과보인 천상의 성취는 생각할 수도 없고 헤아릴 수도 없다는 의미이다. ‘Anaññathā’는 사실과 다름없이 본래 성질대로라는 뜻이다. 그런데 이 천녀는 어떻게 위사카의 성취를 알았는가? 수밧다(Subhaddā)가 밧다(Bhaddā)에게 갔던 것처럼, 위사카 천녀도 이 천녀에게 왔었기 때문이다.

อิทานิ เทวธีตา เถรํ อญฺเญสมฺปิ ทานสมาทปเน นิโยเชนฺตี อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

이제 천녀는 장로에게 다른 사람들도 보시에 동참하도록 권장하며 이 게송들로 법을 설했다.

๗๔๗.

747.

‘‘เตนหญฺเญปิ สมาทเปถ, สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา;

ธมฺมญฺจ สุณาถ ปสนฺนมานสา, สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ.

“그러므로 다른 사람들에게도 권하십시오. 기쁜 마음으로 승가에 보시를 하십시오. 청정한 마음으로 법을 들으십시오. 인간으로 태어나는 것은 매우 얻기 어려운 일입니다.”

๗๔๘.

748.

‘‘ยํ มคฺคํ มคฺคาธิปตี อเทสยิ, พฺรหฺมสฺสโร กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ;

สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา, มหปฺผลา ยตฺถ ภวนฺติ ทกฺขิณา.

“범천의 음성을 지니고 황금빛 피부를 가진 길의 주님(부처님)께서 가르쳐 주신 그 길을 따라, 기쁜 마음으로 승가에 보시를 하십시오. 그곳은 보시가 큰 결실을 맺는 곳입니다.”

๗๔๙.

749.

‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา, จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา, เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ.

“선인이 찬탄하는 여덟 단계의 성자들, 이들은 네 쌍의 무리입니다. 공양받을 만한 분들이자 수갓다(부처님)의 제자들이니, 이분들께 드리는 보시는 큰 결실을 맺습니다.”

๗๕๐.

750.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

“(도를 향해) 나아가는 네 부류와 그 결실(과)에 머무는 네 부류, 이들이 바로 지혜와 계행을 갖춘 정직한 승가입니다.”

๗๕๑.

751.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“공덕을 바라며 제사 지내는 사람들에게, 재생의 근거가 되는 공덕을 짓는 중생들에게, 승가에 드리는 보시는 큰 결실이 됩니다.”

๗๕๒.

752.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

“이 승가는 실로 방대하고 위대하며, 바다처럼 헤아릴 수 없습니다. 이 영웅(부처님)의 수승한 제자들은 빛을 만드는 이들이며 법을 널리 알립니다.”

๗๕๓.

753.

‘‘เตสํ [Pg.177] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

“승가를 향해 보시를 행하는 이들에게, 그것은 참으로 잘 베풀어진 것이며 잘 공양된 것이며 잘 바쳐진 것입니다. 승가에 드려진 그 공양은 확고하며, 세상의 모든 것을 아는 분(부처님)께서 찬탄하신 대로 큰 결실을 맺습니다.”

๗๕๔.

754.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

“이와 같은 보시를 되새기며 세상에서 기쁨(희열)을 느끼며 살아가는 이들은, 인색함의 때를 뿌리째 뽑아버리고 비난받지 않는 천상의 처소에 이르게 될 것입니다.”

๗๔๗. ตตฺถ เตนหญฺเญปีติ เตนหิ อญฺเญปิ. เตนาติ จ เตน การเณน, หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘สมาทเปถา’’ติ วตฺวา สมาทปนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วชฺชิตํ มนุสฺสภาวํ สนฺธายาห ‘‘สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ’’ติ. ตตฺถ อฏฺฐ อกฺขณา นาม ตโย อปายา อรูปา อสญฺญสตฺตา ปจฺจนฺตเทโส อินฺทฺริยานํ เวกลฺลํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกตา อปาตุภาโว พุทฺธสฺสาติ.

747. 거기서 ‘tenahaññepi’는 ‘tena hi aññepi’로 끊어서 읽어야 한다. ‘Tena’는 그러한 이유 때문에라는 뜻이며, ‘hi’는 조사일 뿐이다. ‘Samādapetha(권하십시오)’라고 말한 뒤에, 권장하는 구체적인 방법을 보여주기 위해 ‘승가에 보시를 하십시오’ 등을 언급한 것이다. 여덟 가지 불운한 때(Akkhaṇa)를 피한 인간의 상태를 가리켜 ‘인간으로 태어남을 얻은 것은 지극히 얻기 어렵다’라고 하였다. 여기서 여덟 가지 불운한 때란 세 가지 악처(지옥, 축생, 아귀), 무색계, 무상유정천, 변방 지역, 감각기관의 결함, 정해진 사견을 가진 상태, 그리고 부처님이 출현하지 않은 때를 말한다.

๗๔๘. ยํ มคฺคนฺติ ยํ เขตฺตวิเสเส กตํ ทานํ, ตํ เอกนฺเตน สุคติสมฺปาปนโต สุคติคามิมคฺคํ อปายมคฺคโต ชคฺฆมคฺคาทิโต จ อติวิย เสฏฺฐภาเวน มคฺคาธิปนฺติ กตฺวา. ทานมฺปิ หิ สทฺธาหิริโย วิย ‘‘เทวโลกคามิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

748. ‘Yaṃ maggan’은 특별한 복전(khettavisesa)에 행해진 보시를 말한다. 그 보시는 반드시 선처(sugati)에 이르게 하므로 선처로 가는 길이다. 그것은 악처의 길이나 육로보다 훨씬 수승하므로 ‘길 중의 으뜸(maggādhipa)’이라고 하였다. 실로 보시 또한 신심(saddhā)이나 수치심(hiri)처럼 ‘천상으로 가는 길’이라고 불린다. 부처님께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ, ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;

เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ, เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.(อ. นิ. ๘.๓๒;

กถา. ๔๘๐);

“신심과 수치심과 유익한 보시, 선한 사람들이 따르는 이 법들을 천상의 길이라 부르니, 이를 통해 천상 세계에 이르게 된다.”

‘‘มคฺคาธิปตี’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺส อริยมคฺเคน สเทวกสฺส โลกสฺส อธิปติภูโต สตฺถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถาติอาทินา ปุนปิ ทกฺขิเณยฺเยสุ ทานสํวิภาเค นิโยเชนฺตี อาห.

또는 ‘Maggādhipatī’라는 이본이 있는데, 그 의미는 성스러운 도(ariya-magga)를 통해 신들을 포함한 온 세상의 주인이 되신 스승(부처님)이라는 뜻으로 이해해야 한다. ‘승가에 보시를 하십시오’ 등의 말씀으로 다시금 공양받을 만한 분들에게 보시하고 나누는 일을 권장하며 말씀하신 것이다.

๗๔๙. อิทานิ [Pg.178] ตํ ทกฺขิเณยฺยํ อริยสงฺฆํ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เยติ อนิยมิตนิทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสฺสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคโต. เตสญฺหิ จมฺปกพกุลกุสุมาทีนํ วิย สหชาตวณฺณคนฺธาทโย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปาสํสิยา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ. เต ปน สงฺเขปโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. เตติ ปุพฺเพ อนิยมโต อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา ทสฺสนํ. เต หิ สพฺเพปิ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพเทยฺยธมฺมสงฺขาตํ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา คุณวิเสสโยเคน ทานสฺส มหปฺผลภาวสาธนโต. สุคตสฺส สาวกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ตํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ สาวกา. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสฺส สาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา มหปฺผลานิ โหนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

749. 이제 공양받을 만한 분들인 그 성스러운 승가를 구체적으로 보여주기 위해 '찬탄받는 여덟 분의 개인들(ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā)'이라는 게송을 설하셨다. 거기서 'ye'라는 단어는 대상을 한정하지 않고 가리키는 말이다. 'puggalā'는 중생들을 뜻한다. 'aṭṭha'는 그 성자들의 숫자를 한정하는 말이다. 참으로 그들은 [도에] 수행 중인 네 분과 [과에] 머무는 네 분으로 여덟 분이 된다. 'sataṃ pasatthā'는 부처님, 벽지불, 성문 제자들과 다른 천신 및 인간들인 선인(sappurisa)들에 의해 찬탄받는다는 뜻이다. 왜 그런가? [성도와] 함께 생겨난 계 등의 공덕을 갖추었기 때문이다. 참으로 그들에게는 침향, 백굴라, 자스민 꽃 등의 색깔과 향기가 그 꽃과 함께 생겨난 것과 같이, 함께 생겨난 계·정 등의 공덕이 있다. 그 때문에 그들은 색깔과 향기를 갖춘 꽃들처럼 천신과 인간들인 선인들에게 사랑받고 마음에 들며 찬탄받을 만한 존재가 된다. 그래서 '찬탄받는 여덟 분의 개인들'이라고 설하신 것이다. 그들을 요약하면, 예류도에 머무는 이와 예류과에 머무는 이가 한 쌍이 되며, 이와 같이 아라한도에 머무는 이와 아라한과에 머무는 이까지 네 쌍이 된다. 그래서 '이들은 네 쌍이니 그들은 공양받을 만한 분들이다'라고 설하셨다. 'te'라는 단어는 앞에서 막연하게 언급된 이들을 확정하여 보여주는 것이다. 참으로 그들 모두는 업과 업의 과보를 믿고 보시해야 할 물건(보시물)이라 일컬어지는 공양(dakkhiṇa)을 받을 자격이 있으므로 '공양받을 만한 분들(dakkhineyya)'이라 한다. 이는 특별한 공덕을 갖춤으로써 보시의 큰 과보를 성취하게 하기 때문이다. 'Sugatassa sāvakā'라는 구절에서, 정등각자이신 부처님의 가르침을 들은 끝에 성스러운 태생으로 태어났기에 그 가르침을 듣는 자들이라는 뜻에서 '사바까(제자)'라고 한다. '이분들에게 드려진 보시는 큰 과보가 있다(etesu dinnāni mahapphalāni)'는 것은 이 부처님의 제자들에게 아주 적은 보시물이라도 드려지면, 받는 이로 인한 보시의 청정함 때문에 큰 과보가 있게 된다는 뜻이다. 그래서 세존께서는 '비구들이여, 승가나 단체가 얼마나 있든지 간에 여래의 제자 승가가 그들 중 최고라고 일컬어진다'는 등의 말씀을 하셨다.

๗๕๐. จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

750. '수행 중인 네 분(Cattāro ca paṭipannā)' 등의 구절은 앞에서 설명한 바와 같다.

อิธ ปน อายสฺมา อนุรุทฺโธ อตฺตนา เทวตาย จ วุตฺตมตฺถํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

여기서 존자 아누룻다는 자신과 천녀가 나눈 대화의 내용을 인간 세상으로 돌아와 세존께 보고하였다. 세존께서는 그 내용을 인연(aṭṭhuppatti)으로 삼아 모인 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다고 보아야 한다.

วิหารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위하라 비만(Vihāravimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๗. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา

7. 네 여인 비만(Caturitthivimāna)에 대한 설명

อภิกฺกนฺเตน [Pg.179] วณฺเณนาติ จตุริตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. โส ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ จตูสุ วิมาเนสุ จตสฺโส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

'비할 데 없는 광채로(Abhikkantena vaṇṇena)'라는 게송은 네 여인 비만에 관한 것이다. 그 배경은 무엇인가? 세존께서 사왓띠에 머무실 때, 존자 마하목갈라나는 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 따와띠사 천상에 이르렀다. 그는 거기서 차례대로 세워진 네 개의 비만에서 각각 천 명의 요정들을 권속으로 거느리고 천상의 복락을 누리는 네 명의 천녀를 보고, 그들이 과거에 지은 업을 묻고자 하였다.

๗๕๕. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

755. '비할 데 없는 광채로... 그대의 광채가 모든 방향을 비추는구나'라는 등의 게송들로 차례대로 물었다.

อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. ตํ ทสฺเสตุํ –

그 천녀들도 존자의 질문 직후에 차례대로 대답하였다. 그것을 보여주기 위해 다음과 같이 설해졌다.

๗๕๘. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

758. '그 천녀는 기뻐하며... 이것이 그 업의 결과입니다'라는 게송이,

อยํ คาถา วุตฺตา.

설해졌다.

ตา กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอสิกานามเก รฏฺเฐ ปณฺณกเต นาม นคเร กุลเคเห นิพฺพตฺตา วยปฺปตฺตา ตสฺมึเยว นคเร ปติกุลํ คตา สมคฺควาสํ วสนฺติ. ตาสุ เอกา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อินฺทีวรกลาปํ อทาสิ, อปรา อญฺญสฺส นีลุปฺปลหตฺถกํ อทาสิ, อปรา ปทุมหตฺถกํ อทาสิ, อปรา สุมนมกุฬานิ อทาสิ. ตา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตึสุ, ตาสํ อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ตา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อปราปรํ ตตฺเถว สํสรนฺติโย อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺเถว อุปฺปนฺนา วุตฺตนเยน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา. ตาสุ เอกา อตฺตนา กตํ ปุพฺพกมฺมํ เถรสฺส กเถนฺตี –

전해오는 이야기는 이러하다. 그 천녀들은 까싸빠 부처님 당시에 에시까(Esikā)라는 나라의 빤나까따(Paṇṇakata)라는 도시의 가문에서 태어나 성장하여, 그 도시에서 시집을 가서 화목하게 살고 있었다. 그들 중 한 여인은 탁발하러 다니는 어떤 비구를 보고 신심이 생겨 노란 꽃(indīvara) 한 다발을 보시하였고, 다른 여인은 다른 장로에게 청연화(nīluppala) 한 묶음을 보시하였으며, 다른 여인은 홍련화(paduma) 한 묶음을, 또 다른 여인은 자스민(sumana) 봉오리들을 보시하였다. 그들은 나중에 목숨을 다해 따와띠사 천상에 태어났으며, 그들에게는 각각 천 명의 요정들이 권속이 되었다. 그들은 거기서 수명이 다할 때까지 천상의 복락을 누리다가 거기서 죽은 뒤, 그 공덕의 남은 과보로 계속해서 그곳 따와띠사 천상에 유전하며 머물다가 우리 부처님이 출현하신 이번 생에도 그곳에 태어났다. 앞에서 말한 방식대로 존자 마하목갈라나가 묻자, 그들 중 한 천녀가 자신이 지은 과거의 업을 장로에게 말하며 다음과 같이 대답하였다.

๗๕๙.

759.

‘‘อินฺทีวรานํ [Pg.180] หตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

"저는 탁발하시는 비구께 노란 꽃 한 다발을 드렸습니다. 아름답고 고귀한 빤나까따 시, 에시까의 높은 곳에서였습니다.

๗๖๐.

760.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

그로 인해 저에게 이러한 광채가 생겼으며... 저의 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다."

อาห. อปรา –

라고 대답하였다. 다른 천녀는,

๗๖๖.

766.

‘‘นีลุปฺปลหตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

"저는 탁발하시는 비구께 청연화 한 묶음을 드렸습니다. 아름답고 고귀한 빤나까따 시, 에시까의 높은 곳에서였습니다.

๗๖๗. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

767. 그로 인해 저에게 이러한 광채가 생겼으며... 저의 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다."

อาห. อปรา –

라고 대답하였다. 다른 천녀는,

๗๗๓.

773.

‘‘โอทาตมูลกํ หริตปตฺตํ, อุทกสฺมึ สเร ชาตํ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

"저는 호수의 물속에서 자란 흰 뿌리와 푸른 잎을 가진 꽃을 탁발하시는 비구께 드렸습니다. 아름답고 고귀한 빤나까따 시, 에시까의 높은 곳에서였습니다.

๗๗๔. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

774. 그로 인해 저에게 이러한 광채가 생겼으며... 저의 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다."

อาห. อปรา –

라고 대답하였다. 다른 천녀는,

๗๘๐.

780.

‘‘อหํ สุมนา สุมนสฺส สุมนมกุฬานิ, ทนฺตวณฺณานิ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

"기쁜 마음의 저는 기쁜 마음으로 탁발하시는 비구께 상아색의 자스민 봉오리들을 드렸습니다. 아름답고 고귀한 빤나까따 시, 에시까의 높은 곳에서였습니다.

๗๘๑. ‘‘เตน [Pg.181] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

781. 그로 인해 저에게 이러한 광채가 생겼으며... 저의 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다."

อาห.

라고 대답하였다.

๗๕๙. ตตฺถ อินฺทีวรานํ หตฺถกนฺติ อุทฺทาลกปุปฺผหตฺถํ วาตฆาตกปุปฺผกลาปํ. เอสิกานนฺติ เอสิการฏฺฐสฺส. อุณฺณตสฺมึ นครวเรติ อุณฺณเต ภูมิปเทเส นิวิฏฺเฐ เมโฆทรํ ลิหนฺเตหิ วิย อจฺจุคฺคเตหิ ปาสาทกูฏาคาราทีหิ อุณฺณเต อุตฺตมนคเร. ปณฺณกเตติ เอวํนามเก นคเร.

759. 거기서 'indīvarānaṃ hatthakaṃ'은 우딸라까(uddālaka) 꽃 한 다발 혹은 와따가따까(vātaghātaka) 꽃 한 다발을 말한다. 'esikānaṃ'은 에시까 나라의 사람들을 뜻한다. 'uṇṇatasmiṃ nagaravareti'는 높은 지대에 세워져 구름을 핥는 듯이 드높이 솟은 궁전과 누각들로 인해 드높은 뛰어난 도시를 뜻한다. 'paṇṇakateti'는 그러한 이름의 도시에서라는 뜻이다.

๗๖๖. นีลุปฺปลหตฺถกนฺติ กุวลยกลาปํ.

766. 'nīluppalahatthakaṃ'은 청연화 한 묶음을 말한다.

๗๗๓. โอทาตมูลกนฺติ เสตมูลํ, ภิสมูลานํ ธวลตาย วุตฺตํ, ปทุมกลาปํ สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘หริตปตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ หริตปตฺตนฺติ นีลปตฺตํ. อวิชหิตมกุฬปตฺตสฺส หิ ปทุมสฺส พาหิรปตฺตานิ หริตวณฺณานิ เอว โหนฺติ. อุทกสฺมึ สเร ชาตนฺติ สเร อุทกมฺหิ ชาตํ, สโรรุหนฺติ อตฺโถ.

773. 'odātamūlakanti'는 흰 뿌리를 가진 것인데, 연꽃 뿌리가 하얗기 때문에 그렇게 말한 것이며 홍련화 한 묶음을 염두에 두고 말한 것이다. 그 때문에 '푸른 잎(haritapatta)' 등을 설하신 것이다. 거기서 'haritapattanti'는 녹색의 잎을 말한다. 참으로 봉오리가 벌어지지 않은 연꽃의 겉잎은 녹색이기 때문이다. 'udakasmiṃ sare jātaṃ'은 호수의 물속에서 생겨난 것, 즉 호수에서 자란 연꽃(saroruha)이라는 뜻이다.

๗๘๐. สุมนาติ เอวํนามา. สุมนสฺสาติ สุนฺทรจิตฺตสฺส. สุมนมกุฬานีติ ชาติสุมนปุปฺผมกุฬานิ. ทนฺตวณฺณานีติ สชฺชุกํ อุลฺลิขิตหตฺถิทนฺตสทิสวณฺณานิ.

780. '수마나(Sumanā)'는 그러한 이름을 가진 자를 말한다. '수마낫사(Sumanassā)'는 아름다운 마음을 가진 자라는 뜻이다. '수마나마꿀라니(Sumanamakuḷāni)'는 자띠수마나(말리카) 꽃봉오리들을 의미한다. '단따완나니(Dantavaṇṇāni)'는 갓 깎아낸 코끼리 상아와 같은 색깔을 말한다.

เอวํ ตาหิ อตฺตนา กตกมฺเม กถิเต เถโร ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. สจฺจปริโยสาเน สา สพฺพาปิ สหปริวารา โสตาปนฺนา อเหสุํ. เถโร ตํ ปวตฺตึ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

이와 같이 그녀들이 자신이 지은 공덕을 말하자, 장로는 그녀들에게 차제설법(anupubbikathā)을 설하고 성스러운 진리(사성제)를 밝혀 주었다. 진리를 밝히는 설법의 끝에 그녀들 모두는 추종자들과 함께 예류자가 되었다. 장로는 인간 세상으로 돌아와 그 일을 부처님께 보고하였다. 부처님께서는 그 일을 인연(aṭṭhuppatti)으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 유익한 것이 되었다.

จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 여인의 천궁(Caturitthivimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๘. อมฺพวิมานวณฺณนา

8. 망고 나무 천궁(Ambavimāna)에 대한 설명

ทิพฺพํ [Pg.182] เต อมฺพวนํ รมฺมนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรา อุปาสิกา อาวาสทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ฉนฺทชาตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอวมาห ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอกํ อาวาสํ กาเรตุกามา, อิจฺฉามิ ตาทิสํ โอกาสํ, อาจิกฺขตู’’ติ. ภควา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ภิกฺขู ตสฺสา โอกาสํ ทสฺเสสุํ. สา ตตฺถ รมณียํ อาวาสํ กาเรตฺวา ตสฺส สมนฺตโต อมฺพรุกฺเข โรเปสิ. โส อาวาโส สมนฺตโต อมฺพปนฺตีหิ ปริกฺขิตฺโต ฉายูทกสมฺปนฺโน มุตฺตาชาลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาโค อติวิย มโนหโร อโหสิ. สา ตํ วิหารํ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ปุปฺผทามคนฺธทามาทีหิ จ เทววิมานํ วิย อลงฺกริตฺวา เตลปทีปํ อาโรเปตฺวา อมฺพรุกฺเข จ อหเตหิ วตฺเถหิ เวเฐตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

'그대에게 신성하고 아름다운 망고 숲이 있구나'라고 시작되는 것이 암바위마나(망고 나무 천궁) 이야기이다. 그 발생 배경은 무엇인가? 부처님께서 사밧띠의 제따숲(기원정사)에 머물고 계실 때였다. 그때 사밧띠의 어떤 우바이가 처소 보시(āvāsadāna)의 큰 과보와 큰 이익에 대해 듣고 열의가 생겨 부처님께 절을 올리고 이와 같이 말씀드렸다. '세존이시여, 저는 처소를 하나 짓고 싶사오니, 그와 같은 장소를 알려주시기를 원합니다.' 부처님께서 비구들에게 명하시니, 비구들이 그녀에게 장소를 알려주었다. 그녀는 그곳에 아름다운 처소를 짓고 그 주변에 망고 나무들을 심었다. 그 처소는 사방이 망고 나무 줄비하게 둘러싸여 그늘과 물이 풍부하고, 진주 그물 같은 모래가 깔린 하얀 지면이 있어 매우 아름답고 마음을 사로잡는 곳이었다. 그녀는 그 사원을 여러 색깔의 옷과 꽃줄기, 향줄기 등으로 천상의 궁전처럼 꾸미고 등불을 켜두었으며, 망고 나무들을 새 옷으로 감싸서 승가에 봉헌하였다.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺสา มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ อมฺพวนปริกฺขิตฺตํ. สา ตตฺถ อจฺฉราคณปริวาริตา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

그녀는 나중에 목숨을 마친 뒤 따와띵사(도리천)에 태어났는데, 그녀에게 망고 숲으로 둘러싸인 거대한 천궁이 나타났다. 그녀는 그곳에서 천녀 무리에 둘러싸여 천상의 복락을 누렸다. 존자 마하목갈라나 장로가 그녀에게 다가가 다음과 같은 게송들로 물었다.

๗๘๓.

783.

‘‘ทิพฺพํ เต อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

그대에게 신성하고 즐거운 망고 숲이 있고, 여기 있는 궁전은 매우 거대하구나. 갖가지 악기 소리가 울려 퍼지고 천녀들의 노랫소리가 들리는구나.

๗๘๔.

784.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

여기에는 크고 황금빛인 등불이 항상 빛나고 있으며, 옷을 열매로 맺는 나무들이 사방을 둘러싸고 있구나.

๗๘๕. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

785. 그대는 어떤 인연으로 이러한 용모를 가졌으며... 그대의 광채가 모든 방향을 비추는 것인가?

๗๘๗. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

787. 그 천녀는 기쁜 마음으로... 이 업의 결과가 이러합니다라고 답했다.

๗๘๘.

788.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

วิหารํ สงฺฆสฺส กาเรสึ, อมฺเพหิ ปริวาริตํ.

저는 전생의 인간 세상에서 인간으로 살 때, 망고 나무로 둘러싸인 사원을 승가에 지어 올렸습니다.

๗๘๙.

789.

‘‘ปริโยสิเต [Pg.183] วิหาเร, กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเห;

อมฺเพหิ ฉาทยิตฺวาน, กตฺวา ทุสฺสมเย ผเล.

사원이 완공되어 봉헌 축제가 행해질 때, 망고 나무들을 옷으로 덮어 그것을 열매로 삼았습니다.

๗๙๐.

790.

‘‘ปทีปํ ตตฺถ ชาเลตฺวา, โภชยิตฺวา คณุตฺตมํ;

นิยฺยาเทสึ ตํ สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

그곳에 등불을 밝히고 으뜸가는 무리(승가)에게 공양을 올렸으며, 청정한 마음으로 제 손으로 직접 승가에 봉헌했습니다.

๗๙๑.

791.

‘‘เตน เม อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

그로 인해 제게 이 즐거운 망고 숲이 있고, 여기 있는 궁전은 매우 거대합니다. 갖가지 악기 소리가 울려 퍼지고 천녀들의 노랫소리가 들립니다.

๗๙๒.

792.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

여기에는 크고 황금빛인 등불이 항상 빛나고 있으며, 옷을 열매로 맺는 나무들이 사방을 둘러싸고 있습니다.

๗๙๓.

793.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

그로 인해 제게 이러한 용모가 생겼으며... 저의 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다.

สา เทวตา พฺยากาสิ.

그 천녀가 이와 같이 답하였다.

๗๘๓. ตตฺถ มหลฺลโกติ มหนฺโต อายามวิตฺถาเรหิ อุพฺเพเธน จ วิปุโล, อุฬารตโมติ อตฺโถ. อจฺฉราคณโฆสิโตติ ตํ ปโมทิตุํ สงฺคีติวเสน เจว ปิยสลฺลาปวเสน จ อจฺฉราสงฺเฆน สมุคฺโฆสิโต.

783. 거기서 '마할라꼬(mahallako)'란 길와 넓이, 높이가 매우 광대하고 탁월하다는 뜻이다. '아차라가나고시또(accharāgaṇaghosito)'란 그녀를 즐겁게 하기 위해 천녀들의 무리가 합창과 정겨운 대화로 울려 퍼지게 한다는 뜻이다.

๗๘๔. ปทีโป เจตฺถ ชลตีติ สูริยรสฺมิสมุชฺชลกิรณวิตาโน รตนปฺปทีโป จ เอตฺถ เอตสฺมึ ปาสาเท อภิชลติ. ทุสฺสผเลหีติ ทุสฺสานิ ผลานิ เอเตสนฺติ ทุสฺสผลา. เตหิ สมุคฺคิริยมานทิพฺพวตฺเถหีติ อตฺโถ.

784. '빠디뽀 쩻따 잘라띠(padīpo cettha jalati)'란 태양빛처럼 찬란한 광채의 휘장을 두른 보석 등불이 이 궁전에서 밝게 빛난다는 의미이다. '둣사팔레히(dussaphalehi)'란 이 망고 나무들에게 옷(dussāni)이 열매(phalāni)로 달려 있다는 것이니, 천상의 옷들을 풍성하게 내놓는다는 뜻이다.

๗๘๙. กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเหติ กตปริโยสิตสฺส วิหารสฺส มเห ปูชาย กรียมานาย จ. กตฺวา ทุสฺสมเย ผเลติ ทุสฺเสเยว เตสํ อมฺพานํ ผลํ กตฺวา.

789. '까렌떼 닛티떼 마헤(kārente niṭṭhite mahe)'란 건축이 완료된 사원의 공양 의식이 거행될 때를 말한다. '깟따 둣사마예 팔레(katvā dussamaye phale)'란 옷으로써 그 망고 나무들의 열매를 삼았다는 뜻이다.

๗๙๐. คณุตฺตมนฺติ คณานํ อุตฺตมํ ภควโต สาวกสงฺฆํ. นิยฺยาเทสินฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปสึ, อทาสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

790. '가눗따망(gaṇuttamaṃ)'이란 무리 중에서 으뜸인 부처님의 제자 승가를 말한다. '니이야데싱(niyyādesiṃ)'이란 받아들이게 하였다, 즉 보시하였다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 바와 같다.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

망고 나무 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๙. ปีตวิมานวณฺณนา

9. 노란색 천궁(Pītavimāna)에 대한 설명

ปีตวตฺเถ [Pg.184] ปีตธเชติ ปีตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควโต สรีรธาตุโย คเหตฺวา ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี อญฺญตรา อุปาสิกา ปาโตว กตสรีรปฏิชคฺคนา ‘‘สตฺถุ ถูปํ ปูเชสฺสามี’’ติ ยถาลทฺธานิ จตฺตาริ โกสาตกีปุปฺผานิ คเหตฺวา สทฺธาเวเคน สมุสฺสาหิตมานสา มคฺคปริสฺสยํ อนุปธาเรตฺวาว ถูปาภิมุขี คจฺฉติ. อถ นํ ตรุณวจฺฉา คาวี อภิธาวนฺตี เวเคน อาปติตฺวา สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สา ตาวเทว ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตนฺตี สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุยฺยานกีฬาย คจฺฉนฺตสฺส ปริวารภูตานํ อฑฺฒติยานํ นาฏกโกฏีนํ มชฺเฌ อตฺตโน สรีรปภาย ตา สพฺพา อภิภวนฺตี สห รเถน ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา วิมฺหิตจิตฺโต อจฺฉริยพฺภุตชาโต ‘‘กีทิเสน นุ โข โอฬาริเกน กมฺมุนา อยํ เอทิสึ สุมหตึ เทวิทฺธิมุปาคตา’’ติ ตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

'노란 옷을 입고 노란 깃발을 든'이라는 게송으로 시작되는 것이 삐따위마나(노란색 천궁) 이야기이다. 그 발생 배경은 무엇인가? 부처님께서 반열반하신 후 아자따삿뚜 왕이 자신이 분배받은 부처님의 사리를 모셔와 탑을 세우고 공양을 올릴 때였다. 라자가하에 살던 어떤 우바이가 이른 아침 몸단장을 마친 뒤 '스승님의 탑에 공양하리라' 생각하고, 구한 대로 코사따키(수박오이) 꽃 네 송이를 들고 신심의 위력에 마음이 고양되어 길 위의 위험도 살피지 않은 채 탑을 향해 나아갔다. 그때 어린 송아지를 둔 암소가 달려와 그녀를 뿔로 받아 죽게 하였다. 그녀는 즉시 따와띵사 천상에 태어났는데, 마침 유원지로 놀러 가던 삭까 천왕의 권속인 2억 5천만 명의 무리 가운데서 자신의 몸에서 나오는 광채로 그들 모두를 압도하며 수레와 함께 나타났다. 이를 본 삭까 천왕은 크게 놀라고 경탄하며 '대체 어떤 수승한 업으로 이토록 거대한 천상의 신통을 얻게 되었는가?'라고 생각하며 다음의 게송들로 물었다.

๗๙๕.

795.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเค, ปีตอุปฺปลมาลินี.

노란 옷을 입고 노란 깃발을 들었으며, 노란 장신구로 꾸미고 노란 선다나(백단향) 연고를 몸에 바르고 노란 연꽃 화환을 썼구나.

๗๙๖.

796.

‘‘ปีตปาสาทสยเน, ปีตาสเน ปีตภาชเน;

ปีตฉตฺเต ปีตรเถ, ปีตสฺเส ปีตพีชเน.

노란 궁전의 침상과 노란 좌석, 노란 그릇, 노란 우산, 노란 수레, 노란 말, 노란 부채를 가졌구나.

๗๙๗.

797.

‘‘กึ กมฺมมกรี ภทฺเท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

아름다운 천녀여, 전생의 인간 세상에서 어떤 업을 지었는가? 질문을 받은 천녀여, 말해다오. 이것은 어떤 업의 결과인가?

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그녀 또한 그에게 다음의 게송들로 답하였다.

๗๙๘.

798.

‘‘โกสาตกี นาม ลตตฺถิ ภนฺเต, ติตฺติกา อนภิจฺฉิตา;

ตสฺสา จตฺตาริ ปุปฺผานิ, ถูปํ อภิหรึ อหํ.

대왕이시여, 코사따키라는 덩굴이 있는데, 쓰고 맛이 없어 사람들이 원치 않는 것입니다. 저는 그 꽃 네 송이를 탑으로 가져갔습니다.

๗๙๙.

799.

‘‘สตฺถุ สรีรมุทฺทิสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

นาสฺส มคฺคํ อเวกฺขิสฺสํ, น ตคฺคมนสา สตี.

부처님의 사리를 기리며 청정한 마음을 내었기에, 오직 그분만을 생각하는 마음으로 가득 차서 길에 위험이 있는지도 살피지 못했습니다.

๘๐๐.

800.

‘‘ตโต [Pg.185] มํ อวธี คาวี, ถูปํ อปตฺตมานสํ;

ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ, ภิยฺโย นูน อิโต สิยา.

“그때 암소가 아직 탑에 도착하지 못하여 마음의 소원을 다 채우지 못한 저를 들이받아 죽였습니다. 만약 제가 그 공덕을 직접 가서 다 쌓았더라면, 분명히 지금의 이 상태보다 더 큰 공덕의 결실이 있었을 것입니다.”

๘๐๑.

801.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, มฆวา เทวกุญฺชร;

ปหาย มานุสํ เทหํ, ตว สหพฺยมาคตา’’ติ.

“신들의 왕이시여, 신들 중의 코끼리와 같으신 마가와(Maghavā)시여, 저는 그 공덕으로 인해 인간의 몸을 버리고 당신의 곁인 이곳으로 왔습니다.”

๗๙๕-๖. ตตฺถ ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเคติ สุวณฺณวณฺเณน จนฺทเนน อนุลิตฺตสรีเร. ปีตปาสาทสยเนติ สพฺพโสวณฺณมเยน ปาสาเทน สุวณฺณปริกฺขิตฺเตหิ สยเนหิ จ สมนฺนาคเต. เอวํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา อุปริ จ ปีตสทฺเทน สุวณฺณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

795-6. 그 게송들 중에서 ‘pītacandanalittaṅga’란 황금빛 샌달우드 향료를 온몸에 바른 것을 의미한다. ‘pītapāsādasayana’란 온통 황금으로 이루어진 궁전과 황금으로 덮인 침상을 갖춘 것을 말한다. 이와 같이 모든 곳에서 앞뒤의 ‘pīta’라는 단어는 황금(suvaṇṇa) 그 자체를 의미하는 것으로 보아야 한다.

๗๙๘. ลตตฺถีติ ลตา อตฺถิ. ภนฺเตติ สกฺกํ เทวราชานํ คารเวน อาลปติ. อนภิจฺฉิตาติ น อภิกงฺขิตา.

798. ‘Latatthī’는 ‘latā atthi(꽃줄기가 있다)’의 결합이다. ‘Bhante’라는 표현은 신들의 왕인 제석천을 존경하여 부르는 호칭이다. ‘Anabhicchitā’는 원하지 않았다는 뜻이다.

๗๙๙. สรีรนฺติ สรีรภูตํ ธาตุํ. อวยเว จายํ สมุทายโวหาโร ยถา ‘‘ปโฏ ฑฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. อสฺสาติ โครูปสฺส. มคฺคนฺติ อาคมนมคฺคํ. น อเวกฺขิสฺสนฺติ น โอโลกยึ. กสฺมา? น ตคฺคมนสา สตีติ, ตสฺสํ คาวิยํ คตมนา ฐปิตมนา น โหนฺตี, อญฺญทตฺถุ ภควโต ถูปคตมนา เอว สมานาติ อตฺโถ. ‘‘ตทงฺคมนสา สตี’’ติ จ ปาโฐ, ตทงฺเค ตสฺส ภควโต ธาตุยา องฺเค มโน เอติสฺสาติ ตทงฺคมนสา. เอวํภูตา อหํ ตทา ตสฺสา มคฺคํ นาเวกฺขิสฺสนฺติ ทสฺเสติ.

799. ‘Sarīra’란 몸의 일부인 사리(dhātu)를 의미한다. 이는 ‘천이 탔다’거나 ‘바다를 보았다’고 할 때 전체를 나타내는 말로 부분을 표현하는 관용적 용법(samudāyavohāro)이다. ‘Assā’는 소들의 무리를, ‘Magga’는 오는 길을 뜻한다. ‘Na avekkhissanti’는 보지 못했다는 의미이다. 왜인가? ‘Na taggamanasā satī’는 그 암소에게 마음을 두지 않았기 때문이다. 다시 말해, 오직 부처님의 탑에만 마음을 두고 있었기에 [암소가 오는 길을] 보지 못한 것이다. ‘Tadaṅgamanasā satī’라는 독법도 있는데, 이는 그분 부처님의 사리라는 부분(aṅga)에 마음이 가 있었다는 뜻이다. 그러한 마음 상태였기에 당시에 소가 오는 길을 보지 못했음을 나타낸다.

๘๐๐. ถูปํ อปตฺตมานสนฺติ ถูปํ เจติยํ อสมฺปตฺตอชฺฌาสยํ, มนสิ ภโวติ หิ มานโส, อชฺฌาสโย มโนรโถ. ‘‘ถูปํ อุปคนฺตฺวา ปุปฺเผหิ ปูเชสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนมโนรถสฺส อสมฺปุณฺณตาย เอวํ วุตฺตํ. ถูปํ เจติยํ ปน ปุปฺเผหิ ปูชนจิตฺตํ สิทฺธเมว, เยน สา เทวโลเก อุปฺปนฺน. ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยนฺติ ตญฺเจ อหํ อภิสญฺจิเนยฺยํ, ปุปฺผปูชเนน หิ ปุญฺญํ อหํ ถูปํ อภิคนฺตฺวา ยถาธิปฺปายํ ปูชเนน สมฺมเทว จิเนยฺยํ อุปจิเนยฺยนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นูน อิโต สิยาติ อิโต ยถาลทฺธสมฺปตฺติโตปิ ภิยฺโย อุปริ อุตฺตริตรา สมฺปตฺติ สิยาติ มญฺเญติ อตฺโถ.

800. ‘Thūpaṃ apattamānasa’란 탑(세제)에 아직 도달하지 못한 의도를 가졌다는 뜻이다. 마음(manas)에서 일어난 것이기에 ‘mānasa’라 하며, 이는 의도(ajjhāsayo)나 소원(manoratho)을 뜻한다. “탑에 가서 꽃으로 공양하리라”는 소원이 채 완성되기 전에 죽었기에 이와 같이 말한 것이다. 그러나 비록 도달하지 못했을지라도 탑에 꽃을 공양하려던 마음만은 이미 성취되었기에 그녀가 천상에 태어난 것이다. ‘Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ’은 만약 내가 탑에 직접 가서 원하는 대로 공양하여 그 공덕을 온전히 쌓았더라면 하는 의미이다. ‘Bhiyyo nūna ito siyā’는 그렇게 했더라면 지금 얻은 수승한 보배보다 훨씬 더 탁월한 과보가 있었을 것이라고 생각한다는 뜻이다.

๘๐๑. มฆวา [Pg.186] เทวกุญฺชราติ อาลปนํ. ตตฺถ เทวกุญฺชราติ สพฺพพลปรกฺกมาทิวิเสเสหิ เทเวสุ กุญฺชรสทิโส. สหพฺยนฺติ สหภาวํ.

801. ‘Maghavā devakuñjara’는 제석천을 부르는 호칭이다. 여기서 ‘devakuñjara’란 모든 힘과 정진 등의 특별한 덕목들로 인해 신들 중에서 코끼리(왕)와 같다는 뜻이다. ‘Sahabya’는 함께함(동거)을 의미한다.

๘๐๒.

802.

‘‘อิทํ สุตฺวา ติทสาธิปติ, มฆวา เทวกุญฺชโร;

ตาวตึเส ปสาเทนฺโต, มาตลึ เอตทพฺรวี’’ติ. –

“서른세 명의 신들의 통치자이신 마가와 데바쿤자라(제석천)는 이 말을 듣고 도리천의 신들을 기쁘게 하며 마탈리에게 이렇게 말씀하셨다.”

อิทํ ธมฺมสงฺคาหกวจนํ. ตโต สกฺโก มาตลิปมุขสฺส เทวคณสฺส อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

이 게송은 성전 결집자들의 말이다. 그 후 제석천은 마탈리를 필두로 한 신들에게 이 다섯 게송으로 법을 설하였다.

๘๐๓.

803.

‘‘ปสฺส มาตลิ อจฺเฉรํ, จิตฺตํ กมฺมผลํ อิทํ;

อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ.

“마탈리여, 보라. 이 기이하고 신비로운 업의 과보를. 비록 적은 보시물이라 하더라도 정성껏 행해진 공덕은 참으로 큰 과보를 가져오느니라.”

๘๐๔.

804.

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

“마음이 청정한 믿음으로 가득할 때, 여래나 정등각자 혹은 그분의 제자에게 올리는 보시는 결코 적은 것이라 할 수 없느니라.”

๘๐๕.

805.

‘‘เอหิ มาตลิ อมฺเหปิ, ภิยฺโย ภิยฺโย มเหมเส;

ตถาคตสฺส ธาตุโย, สุโข ปุญฺญานมุจฺจโย.

“마탈리여, 오라. 우리도 여래의 사리에 거듭거듭 공양하자. 공덕을 쌓는 일은 참으로 행복한 일이니라.”

๘๐๖.

806.

‘‘ติฏฺฐนฺเต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิตฺเต สมํ ผลํ;

เจโตปณิธิเหตุหิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.

“부처님이 생존해 계실 때나 열반하신 뒤에나, 마음이 같다면 그 과보 또한 동일하니라. 마음을 바르게 설정하는 것을 원인으로 하여 중생들은 선처에 가느니라.”

๘๐๗.

807.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา’’ติ.

“참으로 여래께서는 많은 이들의 이익을 위해 출현하시니, 그분께 공양을 올림으로써 보시자들은 천상에 가느니라.”

๘๐๒. ตตฺถ ปสาเทนฺโตติ ปสนฺเน กโรนฺโต, รตนตฺตเย สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ.

802. 여기서 ‘pasādento’란 신들을 청정하게 만드는 것, 즉 삼보에 대한 믿음을 일으키게 하는 것을 의미한다.

๘๐๓. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ อจินฺเตยฺยํ. กมฺมผลนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารตฺเตปิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ อุฬารสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ เอตฺถ กตนฺติ การวเสน สกฺการวเสน อายตเน วินิยุตฺตํ. เทยฺยนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ. ปุญฺญนฺติ ตถาปวตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ.

803. ‘Citta’란 신비롭고 헤아릴 수 없음을 뜻한다. ‘Kammaphala’에 대한 설명은, 보시물이 비록 크지 않더라도 복전(khetta)의 수승함과 마음(citta)의 지극함으로 인해 나타난 광대한 공덕의 과보를 보라는 의미이다. ‘Appakampi kataṃ deyyaṃ...’ 문장에서 ‘kata’란 공경과 존중을 다해 적절한 대상(āyatane)에게 행해진 것을, ‘deyya’는 보시물을, ‘puñña’는 그와 같이 행해진 공덕의 업을 말한다.

๘๐๔. อิทานิ [Pg.187] ยตฺถ อปฺปกมฺปิ กตํ ปุญฺญํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหี’’ติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

804. 이제 어디에서 적은 공덕이 큰 과보가 되는지를 분명하게 밝혀 보여주기 위해 “마음이 청정할 때...”라는 게송을 설하셨다. 그 내용은 이해하기 쉽다.

๘๐๕-๖. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. มเหมเสติ มหามเส ปูชามเส. เจโตปณิธิเหตุ หีติ อตฺตโน จิตฺตสฺส สมฺมเทว ฐปนนิมิตฺตํ, อตฺตสมฺมาปณิธาเนนาติ อตฺโถ. เตนาห ภควา –

805-6. ‘Amhepi’는 우리 역시라는 뜻이다. ‘Mahemase’는 공양하자(pūjāmase)는 뜻이다. ‘Cetopaṇidhihetu’는 자신의 마음을 바르게 설정하여 안주시키는 것을 원인으로 한다는 의미이다. 그래서 세존께서는 다음과 같이 설하셨다.

‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา;

สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๓);

“어머니도 아버지도, 혹은 그 어떤 친척도 해줄 수 없는 일을, 바르게 설정된 마음이 그를 위해 더 훌륭하게 해내느니라.” (법구경 43)

เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก เทวานมินฺโท อุยฺยานกีฬาย อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา อตฺตนา อภิณฺหํ ปูชเนยฺยฏฺฐานภูเต จูฬามณิเจติเย สตฺตาหํ ปูชํ อกาสิ. อถ อปเรน สมเยน เทวจาริกํ คตสฺส อายสฺมโต นารทตฺเถรสฺส ตํ ปวตฺตึ คาถาเหว กเถสิ, เถโร ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต ตถา นํ สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

이와 같이 말한 뒤 신들의 왕 제석천은 동산에서 노니는 즐거움을 멈추고 그곳에서 돌아와, 자신이 항상 공양하던 쭐라마니 제티야(Cūḷāmaṇicetiya)에서 7일 동안 공양을 올렸다. 그 후 다른 시기에 천상을 유행하던 존자 나라다(Nārada) 테라에게 이 일을 게송으로 전했고, 장로께서는 성전 결집자들에게 이를 알렸으며, 결집자들이 그 내용을 이와 같이 전승에 포함시켰다.

ปีตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

노란색 천궁 이야기(Pītavimānavaṇṇanā)에 대한 설명이 끝났다.

๑๐. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา

10. 사탕수수 천궁 이야기(Ucchuvimānavaṇṇanā)에 대한 설명

โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุวิมานํ. ตํ เหฏฺฐา อุจฺฉุวิมาเนน ปาฬิโต จ อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว. เกวลํ ตตฺถ สสฺสุ สุณิสํ ปีฐเกน ปหริตฺวา มาเรสิ, อิธ ปน เลฑฺฑุนาติ อยเมว วิเสโส. วตฺถุโน ปน ภินฺนตฺตา อุภยมฺปิ วิสุํเยว สงฺคหํ อารุฬฺหนฺติ เวทิตพฺพํ.

“신들을 포함한 대지를 밝히며...”로 시작하는 것은 사탕수수 천궁 이야기이다. 이 이야기는 앞서 나온 사탕수수 천궁 이야기와 경문 및 발생 배경이 유사하다. 다만 앞의 이야기에서는 시어머니가 며느리를 걸상으로 때려 죽였으나, 여기서는 흙덩이(leḍḍu)로 쳐서 죽였다는 점만이 다르다. 이야기가 서로 다르기 때문에 두 경문이 별도로 성전에 수록되었음을 알아야 한다.

๘๐๘.

808.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

“신들을 포함한 온 대지를 밝히며, 그대는 달과 해처럼 빛나고 있습니다. 그 위엄과 용모, 명성과 기세로 인해 마치 서른세 명의 신들과 함께 있는 제석천처럼 빛나고 있습니다.”

๘๐๙.

809.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.188] ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“푸른 연꽃 화환을 쓰고 머리 장식을 한, 황금빛 피부를 가진 당신에게 묻습니다. 장신구를 걸치고 최상의 의복을 입은 아름다운 여신이여, 당신은 누구이기에 저에게 절을 하는 것입니까?”

๘๑๐.

810.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสญฺญมํ, เกนุปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“그대는 이전에 인간이었을 때, 이전의 생애에서 스스로 어떤 업을 지었습니까? 잘 닦여진 보시나 계행, 혹은 절제 중에서 무엇으로 인해 이토록 명성 있는 선처에 태어난 것입니까? 여신이여, 묻노니 어떤 업의 결과인지 말해 주십시오.”

อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

존자 마하모갈라나 테라께서 이와 같이 물으셨고, 그러자 여신이 다음의 게송들로 대답하였다.

๘๑๑.

811.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

“존자시여, 당신께서 탁발을 위해 이 마을에 있는 저희 집으로 오셨을 때였습니다. 그때 저는 맑은 마음과 비할 데 없는 기쁨으로 당신께 사탕수수 한 조각을 드렸습니다.”

๘๑๒.

812.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

“나중에 시어머니께서 제게 물으셨습니다. ‘며느아야, 사탕수수를 어디에 버렸느냐?’ ‘저는 버리지도 않았고 제가 먹지도 않았습니다. 고요한 수행자(스님)께 직접 드렸습니다.’”

๘๑๓.

813.

‘‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม’, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

เลฑฺฑุํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

“‘이것이 네 물건이냐, 아니면 내 것이냐?’라며 시어머니께서는 저를 꾸짖으셨습니다. 그리고 흙덩이를 집어 저를 때리셨고, 저는 그곳에서 죽어 천녀가 되었습니다.”

๘๑๔.

814.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“그것이 제가 지은 공덕입니다. 저는 그 업의 행복한 결과를 스스로 누리고 있습니다. 저는 신들과 함께 노닐며 다섯 가지 욕락을 즐기고 있습니다.”

๘๑๕.

815.

‘‘ตเทว [Pg.189] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“그것이 제가 지은 공덕입니다. 저는 그 업의 행복한 결과를 스스로 누리고 있습니다. 제석천의 보살핌을 받고 삼십삼천의 신들에게 보호받으며, 다섯 가지 욕락을 갖추고 있습니다.”

๘๑๖.

816.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“이처럼 공덕의 과보는 적지 않으며, 제가 보시한 사탕수수의 결과는 이토록 큽니다. 저는 신들과 함께 노닐며 다섯 가지 욕락을 즐기고 있습니다.”

๘๑๗.

817.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

“이처럼 공덕의 과보는 적지 않으며, 제가 보시한 사탕수수의 과보는 큰 위력이 있습니다. 제석천의 보살핌을 받고 삼십삼천의 신들에게 보호받으니, 마치 난다나 숲의 제석천과도 같습니다.”

๘๑๘.

818.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

“존자시여, 당신께서 자비로운 분임을 알고 다가가 예배하고 안부를 여쭈었습니다. 그러고 나서 청정한 마음과 비길 데 없는 기쁨으로 당신께 사탕수수 조각을 드렸습니다.”

เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

“나머지는 앞에서 설명한 것과 같다.”

อุจฺฉุวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“사탕수수 천궁의 주석(설명)이 끝났다.”

๑๑. วนฺทนวิมานวณฺณนา

11. “예배 천궁의 주석”

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ วนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺส คามสฺส มชฺเฌน อติกฺกมนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เต ภิกฺขู ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สญฺชาตคารวพหุมานา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาว ทสฺสนูปจารา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ[Pg.190]. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. อถ นํ ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

“‘아비깐떼나 완네나(Abhikkantena vaṇṇena)’로 시작하는 것은 예배 천궁(Vandanavimāna)의 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 사왓띠의 아나따삔디까(급고독) 장자가 세운 제따와나(기원) 정사에 머물고 계셨다. 그때 많은 수행자들이 어떤 마을의 거처에서 안거를 지내고, 자자(pavarana)를 마친 뒤 처소를 정리하고 바루와 가사를 챙겨 세존을 뵙기 위해 사왓띠를 향해 가다가 어떤 마을 한가운데를 지나게 되었다. 그때 한 여인이 그 수행자들을 보고는 맑은 믿음이 생겨 공경하고 존경하는 마음이 일어났다. 그녀는 오체투지로 예배하고 머리 위로 합장한 채, 수행자들이 시야에서 사라질 때까지 맑고 온화한 눈을 뜨고 바라보며 서 있었다. 그 여인은 나중에 죽어서 삼십삼천에 태어났다. 그때 그곳에서 천상의 복락을 누리는 그녀에게 마하목갈라나 존자가 다음과 같은 게송들로 물었다.”

๘๑๙. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

819. ““뛰어난 용모를 지닌 그대여… (중략) …그대의 광채가 모든 방향을 비추는구나.””

๘๒๒. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

822. ““그 천녀는 기뻐하며… (중략) …이것은 어떤 업의 결과입니까?””

๘๒๓.

823.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา มนํ ปสาทยึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

““저는 인간 세상에서 인간이었을 때 계행이 청정한 수행자들을 뵙고, 그분들의 발에 절하며 마음을 청정하게 가졌습니다. 그리고 기쁜 마음으로 합장하며 예를 올렸습니다.””

๘๒๔.

824.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

““그런 까닭에 저에게 이와 같은 용모가 생겼으며… (중략) …제 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다.””

อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

“이 게송들로 대답하였다.”

๘๒๓. ตตฺถ สมเณติ สมิตปาเป. สีลวนฺเตติ สีลคุณยุตฺเต. มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สาธุรูปา วติเม อยฺยา ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน’’ติ เตสํ คุเณ อารพฺภ จิตฺตํ ปสาเทสึ. วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสชาตา อหํ วนฺทึ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ปสาทวิกสิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ อิเมสํ สตฺตานํ พหูปการํ, ปเคว วนฺทนาติ. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

823. “여기에서 ‘수행자들(samaṇe)’이란 악을 가라앉힌 이들을 말한다. ‘계행이 청정한(sīlavante)’이란 계율의 덕을 갖춘 이들을 말한다. ‘마음을 청정하게 가졌다(manaṃ pasādayiṃ)’는 것은 ‘이 존자들은 참으로 훌륭한 성품을 지녔으며, 법을 닦고 올바르게 수행하며 청정하게 사시는구나’라며 그분들의 공덕을 향해 마음을 깨끗이 했다는 뜻이다. ‘기쁜 마음으로 합장하며 예를 올렸다(vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ)’는 것은 즐겁고 기쁨에 차서 예배했다는 말이다. 계행을 사랑하는 수행자들을 맑게 트인 눈으로 그저 바라보기만 하는 것조차 중생들에게 큰 도움이 되는데, 하물며 절을 하는 것이야 더 말할 필요가 있겠는가? 그래서 ‘그런 까닭에 저에게...’ 등이 설해졌다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.”

วนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“예배 천궁의 주석이 끝났다.”

๑๒. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา

12. “랏주말라(밧줄 목걸이) 천궁의 주석”

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ รชฺชุมาลาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน คยาคามเก อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตา ตสฺมึเยว คาเม เอกสฺส พฺราหฺมณกุมารสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คตา, ตสฺมึ เคเห อิสฺสริยํ วตฺเตนฺตี ติฏฺฐติ. สา [Pg.191] ตสฺมึ เคเห ทาสิยา ธีตรํ ทิสฺวา น สหติ. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย โกเธน ตฏตฏายมานา อกฺโกสติ ปริภาสติ, ขฏกญฺจสฺสา เทติ. ยทา ปน สา วยปฺปตฺติยา กิจฺจสมตฺถา ชาตา, ตทา นํ ชณฺณุกปฺปรมุฏฺฐีหิ ปหรเตว ยถา ตํ ปุริมชาตีสุ พทฺธาฆาตา.

“‘아비깐떼나 완네나(Abhikkantena vaṇṇena)’로 시작하는 것은 랏주말라(Rajjumālā) 천궁의 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 사왓띠의 제따와나 정사에 머물고 계셨다. 그때 가야(Gaya) 마을의 어떤 브라만 딸이 같은 마을의 한 브라만 청년에게 시집을 가서 그 집에서 권력을 휘두르며 살고 있었다. 그녀는 그 집 여종의 딸을 보고는 참을 수가 없었다. 그녀를 볼 때마다 분노로 이를 갈며 욕하고 위협했으며, 주먹으로 때리기도 했다. 그 여종의 딸이 자라나서 집안일을 할 수 있게 되자, 그녀는 마치 전생에 원한이 맺힌 것처럼 무릎과 팔꿈치와 주먹으로 그 여종의 딸을 구타했다.”

สา กิร ทาสี กสฺสปทสพลสฺส กาเล ตสฺสา สามินี อโหสิ, อิตรา ทาสี. สา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ มุฏฺฐิอาทีหิ จ อภิณฺหํ อภิหนติ. สา เตน นิพฺพินฺนา ยถาพลํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ‘‘อนาคเต อหํ สามินี หุตฺวา อิมิสฺสา อุปริ อิสฺสริยํ วตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. อถ สา ทาสี ตโต จุตา อปราปรํ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วุตฺตนเยน คยาคามเก พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คตา, อิตราปิ ตสฺสา ทาสี อโหสิ. เอวํ พทฺธาฆาตตาย สา ตํ วิเหเฐติ.

“전해오는 이야기에 따르면, 그 여종은 까싸빠 부처님 당시에 여주인이었고 다른 한 명(현재의 여주인)은 여종이었다. 당시 그녀(전생의 여주인)는 그녀(전생의 여종)를 흙덩이나 몽둥이, 주먹 등으로 끊임없이 때렸다. 그 괴롭힘에 지친 그녀(전생의 여종)는 형편껏 보시 등 공덕을 쌓으며 ‘미래에는 내가 여주인이 되어 이 여자에게 권력을 휘두르게 하소서’라고 발원했다. 그 후 그 여종은 죽어서 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 앞에서 언급한 대로 가야 마을의 브라만 가문에 태어나 시집을 갔다. 그리고 다른 한 명(전생의 여주인) 또한 그녀의 여종이 되었다. 이처럼 맺힌 원한 때문에 그녀(현재의 여주인)는 그 여종을 괴롭혔던 것이다.”

เอวํ วิเหเฐนฺตี อการเณเนว เกเสสุ คเหตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ สุหตํ หนิ. สา นฺหาปิตสาลํ คนฺตฺวา ขุรมุณฺฑํ กาเรตฺวา อคมาสิ. สามินี ‘‘กึ เช ทุฏฺฐทาสิ มุณฺฑนมตฺเตน ตว วิปฺปโมกฺโข’’ติ รชฺชุํ สีเส พนฺธิตฺวา ตตฺถ นํ คเหตฺวา โอณเมตฺวา ฆาเตติ, ตสฺสา ตญฺจ รชฺชุํ อปเนตุํ น เทติ. ตโต ปฏฺฐาย ทาสิยา ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ นามํ อโหสิ.

“그녀는 그렇게 괴롭히면서 아무 이유 없이 여종의 머리카락을 잡아끌고 손발로 심하게 때렸다. 여종은 이발소에 가서 면도칼로 머리를 밀고 돌아왔다. 그러자 여주인은 ‘이 나쁜 년아, 머리만 민다고 네가 (내 손에서) 벗어날 것 같으냐?’라며 그녀의 머리에 밧줄을 묶고는, 그것을 붙잡아 머리를 숙이게 하고 매질을 했으며 밧줄을 풀지도 못하게 했다. 그때부터 그 여종의 이름은 ‘랏주말라(밧줄 목걸이를 한 여인)’가 되었다.”

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต รชฺชุมาลาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ, ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ ทิสฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. รชฺชุมาลาปิ โข ทิวเส ทิวเส ตาย ตถา วิเหฐิยมานา ‘‘กึ เม อิมินา ทุชฺชีวิเตนา’’ติ นิพฺพินฺนรูปา ชีวิเต มริตุกามา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี วิย เคหโต นิกฺขนฺตา อนุกฺกเมน วนํ ปวิสิตฺวา ภควโต นิสินฺนรุกฺขสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺส รุกฺขสฺส สาขาย รชฺชุํ พนฺธิตฺวา ปาสํ กตฺวา อุพฺพนฺธิตุกามา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี อทฺทส ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ. ทิสฺวา พุทฺธคารเวน อากฑฺฒิยมานหทยา [Pg.192] ‘‘กึ นุ โข ภควา มาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ, ยมหํ สุตฺวา อิโต ทุชฺชีวิตโต มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

어느 날 스승님께서는 새벽녘에 대비정(大悲定)에서 일어나시어 세상을 관하시다가, 랏주말라(Rajjumālā)가 예류과(豫流果)에 도달할 인연이 있음을 보시고, 또한 그녀의 주인인 바라문 여인이 삼귀의와 오계에 안주하게 될 것을 보셨다. 이에 숲으로 들어가셔서 어느 나무 아래에 앉으시어 여섯 빛깔의 부처님 광명을 내뿜으셨다. 한편 랏주말라는 날마다 여주인에게 그토록 학대를 당하자 "나에게 이 고통스러운 삶이 무슨 소용이 있겠는가"라며 삶에 염증을 느끼고 죽고 싶은 마음에 물동이를 들고 물가로 가는 척하며 집을 나왔다. 차례로 숲에 들어가 세존께서 앉아 계신 나무 근처의 다른 나무 가지에 밧줄을 묶고 올가미를 만들어 목을 매려고 이곳저곳을 살피다가, 그곳에 앉아 계신 세존을 뵙게 되었다. 세존께서는 단정하고 신심을 불러일으키며 최상의 조복(調伏)과 고요함에 이르셨고 여섯 빛깔의 부처님 광명을 내뿜고 계셨다. 그녀는 부처님을 뵙고 그분에 대한 경외심에 마음이 이끌려 "세존께서 나 같은 사람에게도 법을 설해주실까? 내가 그 법을 듣고 이 괴로운 삶에서 벗어날 수 있을까?"라고 생각했다.

อถ ภควา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา อมเตน วิย อภิสิตฺตา ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺสา ภควา อนุปุพฺพิกถานุปุพฺพกํ จตุสจฺจกถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ‘‘วฏฺฏติ เอตฺตโก รชฺชุมาลาย อนุคฺคโห, อิทาเนสา เกนจิ อปฺปธํสิยา ชาตา’’ติ อรญฺญโต นิกฺขมิตฺวา คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. รชฺชุมาลาปิ อตฺตานํ วินิปาเตตุํ อภพฺพตาย ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย จ ‘‘พฺราหฺมณี มํ หนตุ วา วิเหเฐตุ วา ยํ วา ตํ วา กโรตู’’ติ ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. สามิโก เคหทฺวาเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ อชฺช อุทกติตฺถํ คตา จิรายิตฺวา อาคตา, มุขวณฺโณ จ เต อติวิย วิปฺปสนฺโน, ตฺวญฺจ อญฺเญน อากาเรน อุปฏฺฐาสิ, กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ.

그때 세존께서는 그녀의 마음의 흐름을 살피시고 "랏주말라야"라고 부르셨다. 그녀는 그 말씀을 듣고 마치 불사(不死)의 감로수로 씻어낸 듯 환희심이 온몸에 가득 차서, 세존께 다가가 절을 올리고 한곁에 섰다. 세존께서는 그녀에게 차제설(次第說)을 시작으로 사성제의 가르침을 설하셨고, 그녀는 예류과에 안주했다. 스승님께서는 "랏주말라에 대한 이 정도의 도움이면 충분하다. 이제 그녀는 누구도 해칠 수 없는 자가 되었다"라고 생각하시고 숲에서 나와 마을 근처의 어떤 나무 아래에 앉으셨다. 랏주말라 또한 스스로 목숨을 끊을 수 없는 상태가 되었고 인내와 자애와 연민이 충만해졌기에, "바라문 여인이 나를 죽이든 괴롭히든 마음대로 하라지"라고 생각하며 물동이에 물을 채워 집으로 돌아갔다. 집 문 앞에 서 있던 주인 바라문은 그녀를 보고 "너는 오늘 물가에 가서 왜 이렇게 늦게 왔느냐? 그런데 너의 안색이 매우 맑고 깨끗하며 예전과는 다른 모습이구나. 어찌 된 일이냐?"라고 물었다. 그녀는 그에게 그간의 사정을 이야기했다.

พฺราหฺมโณ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รชฺชุมาลาย อุปริ ‘‘ตยา น กิญฺจิ กาตพฺพ’’นฺติ สุณิสาย วตฺวา ตุฏฺฐมานโส สีฆตรํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สาทเรน กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สุณิสาปิสฺส อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. คยาคามวาสิโนปิ พฺราหฺมณคหปติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อปฺเปกจฺเจ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, อปฺเปกจฺเจ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

바라문은 그녀의 말을 듣고 기뻐하며 집으로 가서 며느리에게 랏주말라에게 더 이상 아무 일도 하지 말라고 이르고, 즐거운 마음으로 서둘러 스승님이 계신 곳으로 가서 절을 올렸다. 공경하며 안부를 묻고 스승님을 청하여 자신의 집으로 모시고 와서 훌륭한 음식과 음료로 대접했다. 세존께서 공양을 마치시고 발다우를 거두시자, 그는 세존께 다가가 한곁에 앉았고 그의 며느리도 다가가 절을 올리고 한곁에 앉았다. 가야(Gayā) 마을에 사는 바라문 장자들도 그 소식을 듣고 세존께 다가와 어떤 이들은 경배하고 한곁에 앉았으며, 어떤 이들은 문안 인사를 나누고 한곁에 앉았다.

สตฺถา รชฺชุมาลาย ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิตฺถารโต กเถตฺวา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณี จ มหาชโน จ ตตฺถ สนฺนิปติโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. สตฺถา อาสนา อุฏฺฐหิตฺวา สาวตฺถิเมว อคมาสิ. พฺราหฺมโณ รชฺชุมาลํ ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺส สุณิสา รชฺชุมาลํ ปิยจกฺขูหิ โอโลเกนฺตี ยาวชีวํ มนาเปเนว สิเนเหน ปริหริ. รชฺชุมาลา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร [Pg.193] อโหสิ. สา สฏฺฐิสกฏภารปฺปมาเณหิ ทิพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา อจฺฉราสหสฺสปริวุตฺตา นนฺทนวนาทีสุ มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา ปมุทิตมนา วิจรติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ คโต ตํ มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน มหติยา เทวิทฺธิยา วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

스승님께서는 랏주말라와 그 바라문 여인이 전생에 지은 업을 상세히 설하시고 모여든 대중에게 적절한 법을 설하셨다. 그 법을 듣고 바라문 여인과 그곳에 모인 많은 사람들이 삼귀의와 오계에 안주했다. 스승님께서는 자리에서 일어나 사왓티로 돌아가셨다. 바라문은 랏주말라를 딸의 지위에 두었고, 그의 며느리도 랏주말라를 사랑스러운 눈으로 바라보며 평생토록 기쁨과 애정으로 대했다. 랏주말라는 나중에 목숨을 마치고 삼십삼천(다보천)에 태어났으며, 천 명의 천녀들이 그녀의 권속이 되었다. 그녀는 예순 대 분량의 수레에 실을 만한 천상의 장신구들로 몸을 단장하고 천 명의 천녀들에게 둘러싸여 난다나 숲 등에서 커다란 천상의 행복을 누리며 즐거운 마음으로 거닐었다. 그때 존자 마하모갈라나가 천상계를 유행하다가 위대한 천상의 위력과 신통력으로 빛나고 있는 그녀를 보고, 그녀가 지은 공덕에 대해 다음과 같은 게송으로 물었다.

๘๒๖.

826.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺห, นจฺจสิ สุปฺปวาทิเต.

“뛰어난 외모로 서 있는 여신이여, 그대는 손과 발을 들어 올리고 훌륭한 연주에 맞춰 춤을 추고 있구나.”

๘๒๗.

827.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“그대가 춤을 출 때 온몸의 지체마다 감미롭고 매혹적인 천상의 소리들이 울려 퍼지는구나.”

๘๒๘.

828.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“그대가 춤을 출 때 온몸의 지체마다 맑고 향기로운 천상의 향기들이 사방으로 퍼지는구나.”

๘๒๙.

829.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“그대가 몸을 돌릴 때 머리 타래에 장식된 것들에서 울리는 소리는 마치 다섯 가지 악기로 된 합주 소리와 같구나.”

๘๓๐.

830.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“바람에 흔들리고 바람에 떨리는 귀걸이 장식들에서 울리는 소리 또한 다섯 가지 악기로 된 합주 소리와 같구나.”

๘๓๑.

831.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“그대 머리 위의 화관도 맑고 매혹적인 향기를 내뿜어, 마치 만주사카(Mañjūsaka) 나무처럼 모든 방향으로 향기가 퍼지는구나.”

๘๓๒.

832.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“그대는 그 맑은 향기를 맡으며 인간의 것이 아닌 형상을 보고 있구나. 여신이여, 내가 묻노니 답하라. 이것은 어떤 업의 결과인가?”

๘๒๖. ตตฺถ หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺหาติ หตฺเถ จ ปาเท จ วิวิเธหิ อากาเรหิ คเหตฺวา, ปุปฺผมุฏฺฐิปุปฺผญฺชลิอาทิเภทสฺส สาขาภินยสฺส ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ หตฺเถ, จ, สมปาทาทีนมฺปิ ฐานวิเสสานํ ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ ปาเท จ อุปาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. จ-สทฺเทน สาขาภินยํ สงฺคณฺหาติ. นจฺจสีติ นฏสิ. ยา ตฺวนฺติ ยา วุตฺตนยวเสน นจฺจํ กโรสีติ อตฺโถ. สุปฺปวาทิเตติ สุนฺทเร ปวชฺชเน สติ ตว นจฺจสฺส อนุรูปวเสน วีณาวํสมุทิงฺคตาฬาทิเก วาทิยมาเน, ปญฺจงฺคิเก ตูริเย ปคฺคยฺหมาเนติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐาวิมาเน วุตฺตนยเมว.

826. 여기서 ‘hatthe pāde ca viggayha’라는 것은 손과 발을 다양한 형태로 취하여, 꽃 움큼이나 꽃 합장 등과 같은 여러 가지 동작을 보여주는 방식으로 손을 사용하고, 또한 발을 가지런히 놓는 등 여러 가지 자세를 보여주는 방식으로 발을 사용하는 것을 의미한다. ‘ca’라는 단어는 가지(꽃)를 이용한 표현 동작(sākhābhinaya)을 포함한다. ‘naccasī’는 춤춘다는 뜻이다. ‘yā tvaṃ’은 앞서 설명한 방식대로 춤을 추는 그대를 의미한다. ‘suppavādite’는 훌륭한 연주가 있을 때, 즉 그대의 춤에 맞춰 비나(vīṇā), 피리, 북, 심벌즈 등이 연주되고 다섯 가지 악기로 구성된 합주가 울려 퍼지는 상태를 의미한다. 나머지는 앞의 비마나 이야기에서 설명한 방식과 같다.

เอวํ [Pg.194] เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

장로로부터 이와 같은 질문을 받은 여신은 자신의 전생 등을 다음과 같은 게송들로 답했다.

๘๓๓.

833.

‘‘ทาสี อหํ ปุเร อาสึ, คยายํ พฺราหฺมณสฺสหํ;

อปฺปปุญฺญา อลกฺขิกา, รชฺชุมาลาติ มํ วิทุํ.

“저는 예전에 가야의 한 바라문 집에서 하녀였습니다. 복도 없고 운도 없어 사람들이 저를 랏주말라라고 불렀습니다.”

๘๓๔.

834.

‘‘อกฺโกสานํ วธานญฺจ, ตชฺชนาย จ อุคฺคตา;

กุฏํ คเหตฺวา นิกฺขมฺม, อคญฺฉึ อุทหาริยา.

“욕설과 매질과 위협에 시달리던 저는 물동이를 들고 집을 나와 물을 길러 갔습니다.”

๘๓๕.

835.

‘‘วิปเถ กุฏํ นิกฺขิปิตฺวา, วนสณฺฑํ อุปาคมึ;

‘อิเธวาหํ มริสฺสามิ, โก อตฺโถ ชีวิเตน เม’.

길에서 벗어난 곳에 물동이를 내려놓고 숲으로 들어갔습니다. '나는 여기서 죽으리라. 나에게 이 삶이 무슨 소용이 있겠는가.'

๘๓๖.

836.

‘‘ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวาน, อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเป;

ตโต ทิสา วิโลเกสึ, ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต’.

튼튼한 올가미를 만들어 나무 가지에 매달았습니다. 그러고 나서 '이 숲에 머무는 이가 누구인가?' 하며 사방을 둘러보았습니다.

๘๓๗.

837.

‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สพฺพโลกหิตํ มุนึ;

นิสินฺนํ รุกฺขมูลสฺมึ, ฌายนฺตํ อกุโตภยํ.

거기서 저는 온 세상의 이익을 위하시는 성자, 정등각자를 뵈었습니다. 그분은 나무 아래 앉아 선정에 드셨으며 어디에도 두려움이 없는 분이셨습니다.

๘๓๘.

838.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน;

‘โก นุ โข วนมสฺสิโต, มนุสฺโส อุทาหุ เทวตา’.

그러자 저에게는 털이 곤두서는 놀랍고도 경외로운 마음(상베가)이 일어났습니다. '숲에 머무는 이분은 누구일까? 사람일까 아니면 신일까?'

๘๓๙.

839.

‘‘ปาสาทิกํ ปสาทนียํ, วนา นิพฺพนมาคตํ;

ทิสฺวา มโน เม ปสีทิ, นายํ ยาทิสกีทิโส.

우아하고 신심을 일으키시며, 번뇌의 숲을 떠나 열반에 드신 분을 뵙고 제 마음은 맑아졌습니다. 이분은 보통 사람이 아니었습니다.

๘๔๐.

840.

‘‘คุตฺตินฺทฺริโย ฌานรโต, อพหิคฺคตมานโส;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อยํ ภวิสฺสติ.

감각기관을 잘 다스리고 선정에 전념하며 마음이 밖으로 흐르지 않는 분, 온 세상의 이익을 위하시는 이분은 분명 부처님이실 것입니다.

๘๔๑.

841.

‘‘ภยเภรโว ทุราสโท, สีโหว คุหมสฺสิโต;

ทุลฺลภายํ ทสฺสนาย, ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา.

동굴에 머무는 사자처럼 위엄 있고 범접하기 어려운 분, 이분을 뵙는 것은 우담바라 꽃을 보는 것만큼이나 드문 일입니다.

๘๔๒.

842.

‘‘โส มํ มุทูหิ วาจาหิ, อาลปิตฺวา ตถาคโต;

รชฺชุมาเลติ มํโวจ, สรณํ คจฺฉ ตถาคตํ.

그분, 타타가타께서는 부드러운 목소리로 저를 "랏주말라야"라고 부르시며, "타타가타에게 귀의하라"고 말씀하셨습니다.

๘๔๓.

843.

‘‘ตาหํ [Pg.195] คิรํ สุณิตฺวาน, เนลํ อตฺถวตึ สุจึ;

สณฺหํ มุทุญฺจ วคฺคุญฺจ, สพฺพโสกาปนูทนํ.

저는 허물이 없고 유익하며 청정한 말씀, 부드럽고 상냥하며 아름답고 모든 슬픔을 없애주는 그분의 말씀을 들었습니다.

๘๔๔.

844.

‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา, ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, อนุสาสิ ตถาคโต.

타타가타께서는 제 마음이 준비되고 맑으며 깨끗해진 것을 아시고, 온 세상의 이익을 위하여 가르침을 주셨습니다.

๘๔๕.

845.

‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจ, อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโว;

ทุกฺขนิโรโธ มคฺโค จ, อญฺชโส อมโตคโธ.

"이것이 고통이다. 이것이 고통의 일어남이다. 고통의 소멸과 불사(不死)로 이끄는 곧은 길인 도(道)가 있다"라고 저에게 말씀하셨습니다.

๘๔๖.

846.

‘‘อนุกมฺปกสฺส กุสลสฺส, โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตา;

อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

자비롭고 선교(善巧)하신 분의 가르침에 머물며, 저는 평화롭고 죽음이 없으며 흔들림 없는 경지인 열반을 성취하였습니다.

๘๔๗.

847.

‘‘สาหํ อวฏฺฐิตาเปมา, ทสฺสเน อวิกมฺปินี;

มูลชาตาย สทฺธาย, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

이제 저는 확고한 사랑을 지니고 견해에 흔들림이 없으며, 깨달음의 뿌리에서 생겨난 신심을 가진 부처님의 친딸입니다.

๘๔๘.

848.

‘‘สาหํ รมามิ กีฬามิ, โมทามิ อกุโตภยา;

ทิพฺพมาลํ ธารยามิ, ปิวามิ มธุมทฺทวํ.

저는 두려움 없이 기뻐하고 즐기며 환희에 차 있습니다. 천상의 꽃다발을 두르고 달콤하고 부드러운 음료를 마십니다.

๘๔๙.

849.

‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม;

อาฬมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย.

육만 개의 악기들이 저를 깨워줍니다. 알람바, 각각라, 비마, 사두와디, 그리고 상사야가 연주합니다.

๘๕๐.

850.

‘‘โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วิณาโมกฺขา จ นาริโย;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา.

폭카라, 수팟사, 위나못카 여인들과 난다, 수난다, 소나딘나, 그리고 미소 짓는 수침히타가 있습니다.

๘๕๑.

851.

‘‘อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติทารุณี;

เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี.

알람부사, 밋사케시, 뿐다리카, 티다루니, 에니팟사, 수팟사, 수밧다, 그리고 부드럽게 말하는 무두와디니도 있습니다.

๘๕๒.

852.

‘‘เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา;

ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา.

이들과 다른 뛰어난 천녀들이 잠을 깨워주며, 때가 되면 저에게 다가와 이 천신들이 말을 건넵니다.

๘๕๓.

853.

‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส;

นยิทํ อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ.

"자, 춤추고 노래합시다. 그대를 즐겁게 해드리겠습니다. 이것은 공덕을 쌓지 않은 이들의 것이 아니라, 공덕을 쌓은 이들만의 것입니다."

๘๕๔.

854.

‘‘อโสกํ [Pg.196] นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ;

สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ.

"근심 없는 아름다운 난다나 정원과 삼십삼천의 큰 숲에서 누리는 행복은 공덕을 쌓지 않은 이들에게는 이 세상에서도 저 세상에서도 없습니다."

๘๕๕.

855.

‘‘สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ;

เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน.

"공덕을 쌓은 이들에게는 이 세상에서도 저 세상에서도 행복이 있습니다. 천상에 태어나기를 바라는 이들은 많은 선업을 쌓아야 합니다. 공덕을 쌓은 이들은 천상에서 온갖 풍요를 누리며 기뻐하기 때문입니다."

๘๕๖.

856.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ทกฺขิเณยฺยา มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตานมากรา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺเค โมทนฺติ ทายกา’’ติ.

"참으로 타타가타(여래)께서는 많은 이들의 이익을 위해 세상에 출현하십니다. 그분들은 인간들의 보시를 받을 자격이 있는 분들이며 공덕의 밭이 되는 원천이십니다. 그곳에 정성을 다한 보시자들은 천상에서 기쁨을 누립니다."

๘๓๓. ตตฺถ ทาสี อหํ ปุเร อาสินฺติ ปุเร ปุริมชาติยํ อหํ อนฺโตชาตา ทาสี อโหสึ. ตตฺถ กสฺสาติ อาห ‘‘คยายํ พฺราหฺมณสฺสห’’นฺติ, คยานามเก คาเม อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส. หนฺติ นิปาตมตฺตํ. อปฺปปุญฺญาติ มนฺทภาคฺยา อปุญฺญา. อลกฺขิกาติ นิสฺสิริกา กาลกณฺณี. รชฺชุมาลาติ มํ วิทุนฺติ, เกเส คเหตฺวา อากฑฺฒนปริกฑฺฒนทุกฺเขน มุณฺฑเก กเต ปุนปิ ตทตฺถเมว สีเส ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตรชฺชุกุณฺฑลกวเสน ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ มํ มนุสฺสา ชานึสุ.

833. 거기서 '예전에 나는 하녀였다'는 것은 전생에 내가 집에서 태어난 하녀였다는 뜻입니다. 가야라는 마을의 어떤 브라만의 집을 말하며, '한(han)'은 강조의 의미가 있는 조사입니다. '공덕이 적은 자'란 운이 없고 공덕이 없는 자를 뜻하며, '불행한 자'란 광채가 없고 운이 나쁜 자입니다. '랏주말라라고 사람들이 나를 알았다'는 것은, 머리채를 잡혀 끌려다니는 고통 때문에 머리가 깎였을 때, 다시 끌고 가기 쉽도록 머리에 밧줄을 단단히 묶어 놓은 모습 때문에 사람들이 나를 '랏주말라(밧줄 머리띠의 여인)'라고 불렀다는 뜻입니다.

๘๓๔. วธานนฺติ ตาฬนานํ. ตชฺชนายาติ ภยสํตชฺชเนน. อุคฺคตาติ อุคฺคตาย โทมนสฺสุปฺปตฺติยา. อุทหาริยาติ อุทกหาริกา, อุทกํ อาหรนฺตี วิย หุตฺวาติ อธิปฺปาโย.

834. '매질(vadhāna)'은 때리는 것을 의미합니다. '위협(tajjanā)'은 공포로 겁주는 것입니다. '격앙된(uggatā)'은 마음의 고통이 극에 달한 상태를 말합니다. '물을 긷는 자(udahāriyā)'는 물을 길어 나르는 사람처럼 되어 물을 가져오는 사람이라는 뜻입니다.

๘๓๕. วิปเถติ อปเถ, มคฺคโต อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. กฺวตฺโถติ โก อตฺโถ. โสเยว วา ปาโฐ.

835. 길이 아닌 곳(vipathe)이란 올바른 길에서 벗어난 곳이라는 뜻입니다. '무슨 소용인가(kvattho)'란 어떤 이익이 있는가라는 의미입니다.

๘๓๖. ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ พนฺธนปาสํ ถิรํ อจฺฉิชฺชนกํ กตฺวา. อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเปติ วิฏเป ลคฺคนวเสน ปาทเป รุกฺเข ขิปิตฺวา. ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ อิมํ วนํ ปวิสนวเสน อสฺสิโต นุ โข โกจิ อตฺถิ, ยโต เม มรณนฺตราโย สิยาติ อธิปฺปาโย.

836. '튼튼한 올가미를 만들어'란 끊어지지 않는 견고한 포승줄을 만들었다는 뜻입니다. '나무에 매달고(āsumbhitvāna pādape)'란 가지에 걸어 나무 위에 던져 놓았다는 것입니다. '사방을 둘러보았다, 숲에 누가 머물고 있는가'란 이 숲에 들어와 머무는 누군가가 있어서 나의 죽음을 방해할 사람이 있는지 살폈다는 뜻입니다.

๘๓๗. สมฺพุทฺธนฺติอาทิ [Pg.197] ตทา ตสฺสา ตาทิเส นิจฺฉเย อสติปิ สภาววเสน วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – สยเมว สมฺมเทว จ สพฺพสฺสาปิ พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา สมฺพุทฺธํ, มหากรุณาโยเคน หีนาทิเภทภินฺนสฺส สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เอกนฺตหิตตฺตา สพฺพโลกหิตํ, อุภยโลกํ มุนนโต มุนึ, นิสชฺชาวเสน กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ฐานา จาวนาภาเวน จ นิสินฺนํ, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนฺตํ, โพธิมูเลเยว ภยเหตูนํ สมุจฺฉินฺนตฺตา กุโตจิปิ ภยาภาวโต อกุโตภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

837. '정등각자' 등의 표현은 당시 그녀에게 그러한 확신이 없었더라도 부처님의 본질에 따라 설해진 것입니다. 그 의미는, 스스로 모든 알아야 할 법을 바르게 깨달으셨기에 '정등각자'라 하며, 대비심으로 온 세상의 이익을 행하시기에 '온 세상의 이익'이라 하고, 두 세상을 아시기에 '성자(무니)'라 합니다. 또한 번뇌의 흔들림 없이 앉아 계시기에 '앉아 계신 분'이며, 선정으로 대상을 관찰하시기에 '선정에 드신 분'이고, 보리수 아래에서 두려움의 원인을 끊어 어디서도 두려움이 없으시기에 '두려움 없는 분'이라 함을 알아야 합니다.

๘๓๘. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โส ตสฺสา ภควโต ทสฺสเนน อุปฺปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค’’ติ.

838. '상베가(경외심)'란 두려움과 함께하는 지혜를 말하며, 그것은 그녀가 세존을 뵘으로써 일어났습니다. 그래서 '나에게 상베가가 일어났다'고 말한 것입니다.

๘๓๙. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตาย สมนฺตปาสาทิกาย อตฺตโน สรีรโสภาสมฺปตฺติยา รูปกายทสฺสนพฺยาวฏสฺส ชนสฺส สาธุภาวโต ปสาทสํวฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ปสาทนียนฺติ ทสพล-จตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิก-พุทฺธธมฺมปภุติอปริมาณคุณสมนฺนาคตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติยา สริกฺขกชนสฺส ปสีทิตพฺพยุตฺตํ, ปาสาทิกนฺติ อตฺโถ. วนาติ กิเลสวนโต อปกฺกมิตฺวา. นิพฺพนมาคตนฺติ นิตฺตณฺหภาวํ นิพฺพานเมว อุปคตํ อธิคตํ. ยาทิสกีทิโสติ โย วา โส วา, ปจุรชโนติ อตฺโถ.

839. '우아한(pāsādika)'이란 맑은 믿음을 자아내는 것이니, 32대인상과 80종호, 그리고 후광으로 장엄되어 신체적 아름다움으로 사람들에게 신심을 증장시킨다는 뜻입니다. '신심을 일으키는(pasādanīya)'이란 십력 등 무량한 공덕을 갖춘 법신(dhamma-kāya)의 완성으로 인해 지혜로운 이들이 마땅히 믿음을 가져야 할 대상이라는 뜻입니다. '숲에서(vanā)'란 번뇌의 숲에서 벗어났다는 것이며, '열반에 이른'이란 갈애가 없는 상태인 열반에 도달했다는 뜻입니다. '어중이떠중이(yādisakīdiso)'란 평범한 대중을 의미합니다.

๘๔๐-๔๑. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อคฺคมคฺคโคปนาย โคปิตตฺตา คุตฺตินฺทฺริโย. อคฺคผลชฺฌานาภิรติยา ฌานรโต. ตโต เอว พหิภูเตหิ รูปาทิอารมฺมเณหิ อปกฺกมิตฺวา วิสยชฺฌตฺเต นิพฺพาเน จ โอคาฬฺหจิตฺตตาย อพหิคฺคตมานโส. มิจฺฉาคาหโมจนภเยน วิปลฺลาสวนฺเตหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกหิ ภายิตพฺพโต เตสญฺจ ภยชนนโต ภยเภรโว. ปโยคาสยวิปนฺเนหิ อนุปคมนียโต จ เกนจิปิ อนาสาทนียโต จ ทุราสโท. ทุลฺลภายนฺติ ทุลฺลโภ อยํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุมฺปิ. ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถาติ ยถา นาม อุทุมฺพเร ภวํ ปุปฺผํ ทุลฺลภทสฺสนํ, กทาจิเทว ภเวยฺย, น วา ภเวยฺย, เอวํ อีทิสสฺส อุตฺตมปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

840-41. 의근(意根)을 여섯 번째로 하는 감각기관들을 최상의 도(道)로 보호함으로써 잘 수호되었기에 '인드리아를 수호한 자(guttindriyo)'라 합니다. 최상의 과(果)의 선정에 즐거워하므로 '선정에 전념하는 자(jhānarato)'입니다. 바로 그 때문에 외부의 색(色) 등의 대상으로부터 벗어나 내부의 경계인 열반에 마음이 깊이 가라앉아 있으므로 '마음이 밖으로 나가지 않는 자(abahiggatamānaso)'입니다. 그릇된 집착에서 벗어나게 하려는 두려움 때문에 전도(顚倒)된 자들, 즉 사견을 가진 자들이 두려워해야 할 대상이며 그들에게 공포를 일으키므로 '두려운 자(bhayabheravo)'입니다. 방편과 의도가 잘못된 자들이 다가갈 수 없고 누구도 침범할 수 없으므로 '접근하기 어려운 자(durāsado)'입니다. '보기 어렵다(dullabhāya)'는 것은 이분이 뵙기 어렵다는 뜻입니다. '친견하기 위해서(dassanāya)'는 보기 위해서라는 뜻입니다. '우둠바라 꽃처럼(pupphaṃ odumbaraṃ yathā)'이란 우둠바라 나무에서 피는 꽃이 보기 힘들어서 어쩌다 있기도 하고 없기도 한 것처럼, 이와 같은 지고한 분도 그러하다는 뜻입니다.

๘๔๒. โส [Pg.198] ตถาคโต มุทูหิ วาจาหิ สณฺหาย วาจาย ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ มํ อาลปิตฺวา อามนฺเตตฺวา สรณํ คจฺฉ ตถาคตนฺติ ‘‘ตถา อาคโต’’ติอาทินา ตถาคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณํ คจฺฉาติ มํ อโวจ อภาสีติ โยชนา.

842. 그 타타가타께서는 부드러운 말과 완곡한 말로 나를 "랏주말라야"라고 부르며 말을 거시고, "타타가타에게 귀의하라" 즉 "그렇게 오신 분(tathā āgato)" 등의 의미를 지닌 타타가타 정등각자께 귀의하라고 내게 말씀하셨다는 연결입니다.

๘๔๓-๔. ตาหนฺติ ตํ อหํ. คิรนฺติ วาจํ. เนลนฺติ นิทฺโทสํ. อตฺถวตินฺติ อตฺถยุตฺตํ สาตฺถํ, เอกนฺตหิตํ วา. วจีโสเจยฺยตาย สุจึ. อกกฺขฬตาย สณฺหํ. เวเนยฺยานํ มุทุภาวกรตฺตา มุทุ. สวนียภาเวน วคฺคุํ. สพฺพโสกาปนูทนนฺติ ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปชฺชนกสฺส สพฺพสฺสาปิ โสกสฺส วิโนทนํ คิรํ สุตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา อโหสินฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ ทานกถํ อาทึ กตฺวา อุสฺสกฺกิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ วิภาวนวเสน ปวตฺติตํ ภควโต อนุปุพฺพิกถํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา’’ติอาทิ.

843-4. '딴(tāhaṃ)'은 '그분을 내가(taṃ ahaṃ)'라는 뜻입니다. '기랑(giraṃ)'은 말씀입니다. '넬랑(nelaṃ)'은 결점 없는 것입니다. '앗타와띵(atthavatiṃ)'은 의미가 갖추어진(sātthaṃ), 혹은 전적으로 유익한 것입니다. 언어의 청정함 때문에 '깨끗한(suci)' 것이며, 거칠지 않기에 '부드러운(saṇhaṃ)' 것입니다. 교화될 자들을 유순하게 하므로 '온화한(mudu)' 것이며, 듣기에 좋으므로 '감미로운(vaggu)' 것입니다. '모든 슬픔을 몰아내는(sabbasokāpanūdanaṃ)'이란 친족의 불행 등으로 인해 발생하는 모든 슬픔을 떨쳐버리는 말씀을 듣고 청정한 마음이 되었다는 연결입니다. 이 모든 것은 보시의 이야기(dānakatha)를 시작으로 점차 높여가며 출리의 공덕을 밝히는 식으로 진행된 세존의 차제설법(anupubbikatha)을 가리켜 말한 것입니다. 그래서 "내 마음이 준비된 것을 아시고(kallacittañca maṃ ñatvā)" 등이 설해졌습니다.

ตตฺถ กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ, เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ, ภาวนากมฺมสฺส โยคฺคจิตฺตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ปสนฺนํ สุทฺธมานส’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ปสนฺน’’นฺติ อิมินา อสฺสทฺธิยาปคมมาห, ‘‘สุทฺธมานส’’นฺติ อิมินา กามจฺฉนฺทาทิอปคมเนน มุทุจิตฺตตํ อุทคฺคจิตฺตตญฺจ ทสฺเสติ. อนุสาสีติ โอวทิ, สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สห อุปาเยน ปวตฺตินิวตฺติโย อุปทิสีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. อนุสาสิตาการทสฺสนญฺเหตํ.

거기서 '준비된 마음(kallacitta)'이란 적절한 마음(kammaniyacitta)을 뜻하며, 앞서 행해진 설법으로 인해 불신 등의 마음의 오염원들이 사라져서 뒤에 이어지는 설법을 받아들일 수 있는 상태가 되어, 수행의 과업에 적합한 마음이라는 뜻입니다. 그래서 "청정하고 깨끗한 마음(pasannaṃ suddhamānasaṃ)"이라고 하셨습니다. 여기서 '청정한(pasanna)'은 불신이 사라졌음을 말하며, '깨끗한 마음(suddhamānasa)'은 감각적 욕망 등이 사라짐으로써 마음의 유연함과 고양됨을 보여줍니다. '가르치셨다(anusāsi)'는 훈계하셨다는 뜻이며, 사성제의 독자적인 법문과 함께 방편으로써 나아감과 물러남(pavattinivatti)을 지시하셨다는 의미입니다. 그래서 "이것이 괴로움이다(idaṃ dukkhaṃ)" 등이 설해졌습니다. 이것은 가르치신 방식을 보여주는 것입니다.

๘๔๕. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ อิทํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ พาธกสภาวตฺตา กุจฺฉิกํ หุตฺวา ตุจฺฉสภาวตฺตา ตถตฺตา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ มยฺหํ อภาสิ. อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ อามตณฺหาทิเภทา ตณฺหา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว อุปฺปตฺติ เหตุ สมุทโย อริยสจฺจนฺติ. ทุกฺขนิโรโธติ ทุกฺขสฺส สนฺติภาโว อสงฺขตธาตุ นิโรโธ อริยสจฺจนฺติ. อนฺตทฺวยสฺส ปริวชฺชนโต อญฺชโส นิพฺพานคามินิปฏิปทาภาวโต อมโตคโธ มคฺโค อริยสจฺจนฺติ มํ อโวจาติ สมฺพนฺโธ.

845. 거기서 '이것이 괴로움이라고 내게 말씀하셨다(idaṃ dukkhanti maṃvocā)'는 것은, 갈애를 제외한 이 삼계(三界)의 모든 법은 압박하는 자성을 지녀 혐오스럽고 허망하며 진실로 그러하므로 '괴로움의 성스러운 진리(苦聖諦)'라고 내게 말씀하셨다는 것입니다. '이것이 괴로움의 발생이다(ayaṃ dukkhassa sambhavo)'는 것은, 감각적 욕망에 대한 갈애 등으로 분류되는 이 갈애가 앞에서 말한 괴로움의 발생 원인이자 일어남의 조건인 '괴로움의 발생의 성스러운 진리(集聖諦)'라는 것입니다. '괴로움의 소멸(dukkhanirodho)'은 괴로움이 고요해진 상태인 무위의 영역(asaṅkhatadhātu)인 '괴로움의 소멸의 성스러운 진리(滅聖諦)'라는 것입니다. 양극단을 피함으로써 바른 길이며 열반으로 인도하는 수행이기에 '불사(不死)에 이르는 길의 성스러운 진리(道聖諦)'라고 내게 말씀하셨다는 연결입니다.

๘๔๖. กุสลสฺสาติ [Pg.199] โอวาททาเน เวเนยฺยทมเน เฉกสฺส, อปฺปมาทปฏิปตฺติยา วา มตฺถกปฺปตฺติยา อนวชฺชสฺส. โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตาติ ยถาวุตฺเต โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา สจฺจปฏิเวเธน อหํ ปติฏฺฐิตา. เตนาห ‘‘อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุต’’นฺติ, อิทํ โอวาเท ปติฏฺฐานสฺส การณวจนํ. ยา นิจฺจตาย มรณาภาวโต อมตํ, สพฺพทุกฺขวูปสมตาย สนฺตึ, อธิคตานํ อจวนเหตุตาย อจฺจุตํ นิพฺพานํ ปทํ อชฺฌคา อธิคญฺฉิ, สา เอกํเสน สตฺถุ โอวาเท ปติฏฺฐิตา นามาติ.

846. '선교하신 분의(kusalassa)'란 훈계를 주시고 교화될 자를 다스리는 데 능숙하신 분의, 혹은 방일하지 않는 실천으로 정점에 도달하여 결점이 없는 분의 (훈계라는 뜻)입니다. '나는 훈계에 머물렀다(ovādamhi ahaṃ ṭhitā)'는 것은 앞에서 설해진 훈계와 가르침 안에서 삼학(三學)의 완성으로 진리를 통찰함으로써 내가 확고히 섰다는 것입니다. 그래서 "불사(不死)와 평온, 결코 요동함 없는 열반의 자리에 도달했다"라고 하였으니, 이것은 훈계에 확립된 원인을 말하는 것입니다. 영원하기에 죽음이 없으므로 '불사(amata)'이며, 모든 괴로움의 가라앉음이기에 '평온(santi)'이며, 도달한 자들에게 퇴전함이 없는 원인이기에 '요동함 없는(accuta)' 열반의 자리에 도달했으므로, 그녀는 분명히 스승의 훈계에 확립된 것입니다.

๘๔๗. อวฏฺฐิตาเปมาติ ทฬฺหภตฺตี รตนตฺตเย นิจฺจลปสาทสิเนหา. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเน อวิกมฺปินี, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอตสฺมึ สมฺมาทสฺสเน อจลา เกนจิ อจาลนียา. เกน ปเนตํ อวิกมฺปนนฺติ อาห ‘‘มูลชาตาย สทฺธายา’’ติ. อยํ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรห’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗; อ. นิ. ๙.๒๗) สมฺมาสมฺพุทฺเธ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺมา’ติอาทินา ตสฺส ธมฺเม, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา ตสฺส สงฺเฆ จ สจฺจาภิสมยสงฺขาเตน มูเลน ชาตมูลา สทฺธา, ตาย อหํ อวิกมฺปินีติ ทสฺเสติ. ตโต เอว ธีตา พุทฺธสฺส โอรสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย โอรสปุตฺตี.

847. '확립된 애정(avaṭṭhitāpemā)'이란 삼보에 대해 확고한 헌신과 흔들림 없는 청정한 믿음을 가진 자라는 뜻입니다. 왜 그러한가? 통찰(dassana)에 있어서 흔들림이 없기 때문이니, "세존은 정등각자이시며, 법은 잘 설해졌고, 승가는 잘 수행한다"라는 이 바른 견해에 있어서 누구에 의해서도 흔들리지 않고 확고하기 때문입니다. 무엇 때문에 이 흔들림 없음이 있는가에 대해 "뿌리 내린 믿음으로(mūlajātāya saddhāya)"라고 하였습니다. 이것은 "이러한 이유로 그분 세존께서는 아라한이시며..." 등으로 정등각자에 대해, "세존에 의해 법은 잘 설해졌으며..." 등으로 그분의 법에 대해, "세존의 제자 승가는 잘 수행하며..." 등으로 그분의 승가에 대해, 진리의 깨달음이라는 뿌리로 인하여 뿌리 내린 믿음이니, 그것으로 인해 내가 흔들리지 않음을 보여줍니다. 바로 그 때문에 '부처님의 친딸(dhītā buddhassa orasā)'이란 정등각자의 가슴(ure)에서 정진으로 인해 태어난 친딸이라는 뜻입니다.

๘๔๘. สาหํ รมามีติ สา อหํ ตทา อริยาย ชาติยา อิทานิ เทวูปปตฺติยา อาคตา มคฺครติยา ผลรติยา จ รมามิ, กามคุณรติยา กีฬามิ, อุภเยนาปิ โมทามิ. อตฺตานุวาทภยาทีนํ อปคตตฺตา อกุโตภยา. มธุมทฺทวนฺติ มธุสงฺขาตํ มทฺทวกรํ, นจฺจนคายนกาเลสุ สรีรสฺส สรสฺส จ มุทุภาวาวหํ คนฺธปานํ สนฺธาย วทติ.‘‘มธุมาทว’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อาทวํ ยาวทวํ ยาวเทว ทวตฺถํ มธุรํ ปิวามีติ อตฺโถ.

848. '그러한 나는 즐거워한다(sāhaṃ ramāmi)'는 것은, 그때 성스러운 태어남으로 인해 지금 천상에 태어난 내가 도(道)의 즐거움과 과(果)의 즐거움으로 기뻐하고, 감각적 욕망의 즐거움으로 유희하며, 양자 모두로 인해 즐거워한다는 것입니다. 스스로를 비난할 두려움 등이 사라졌으므로 '어디서도 두려움이 없는 자(akutobhayā)'입니다. '마두맛다와(madhumaddava)'란 꿀(madhu)이라 일컬어지는 부드럽게 만드는 것(maddavakara), 즉 춤추고 노래할 때 몸과 목소리를 부드럽게 해주는 향기로운 음료를 가리켜 말한 것입니다. "마두마다와(madhumādava)"라고도 읽는데, '아다와(ādava)'란 '야와다와(yāvadava)', 즉 오직 유희를 위해서 달콤한 것을 마신다는 뜻입니다.

๘๔๙. ปุญฺญกฺเขตฺตานมากราติ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตภูตานํ อริยานํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยสงฺฆสฺส อากรา อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ตถาคตา. ยถาติ ยสฺมึ ปุญฺญกฺเขตฺเต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

849. '공덕의 밭들의 원천(puññakkhettānamākarā)'이란 천신을 포함한 세상의 공덕의 밭이 되는 성자들, 즉 도와 과에 머무는 성가(聖伽)의 원천이자 발생처가 타타가타들이라는 뜻입니다. '마치 ~처럼(yathā)'은 어떤 공덕의 밭에서라는 뜻입니다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같습니다.

อถายสฺมา [Pg.200] มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ ปวตฺติตํ อิมํ กถาสลฺลาปํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

그 후 마하모갈라나 존자는 자신과 천녀 사이에 있었던 이 대화를 인간 세상으로 돌아와 세존께 보고하였습니다. 세존께서는 그 일을 인연으로 삼아 모여든 대중에게 법을 설하셨습니다. 그 설법은 많은 사람에게 유익함이 되었습니다.

รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

랏주말라 비마나 설명이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 파라맛타디파니(지극히 높은 의미를 밝히는 것)인 소부(小部) 주석서의 비마나바투(천궁사경)에서

ทฺวาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส จตุตฺถสฺส มญฺชิฏฺฐกวคฺคสฺส

열두 가지 이야기로 장식된 네 번째 만짓타카 품(Mañjiṭṭhakavagga)의

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

주석이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ อิตฺถิวิมานวณฺณนา.

여인천궁에 대한 설명이 끝났다.

๒. ปุริสวิมานํ

2. 남자천궁

๕. มหารถวคฺโค

5. 마하 나타 품(대차품)

๑. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา

1. 만두카 천자 천궁 이야기

มหารถวคฺเค [Pg.201] โก เม วนฺทติ ปาทานีติ มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. โส ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยพนฺธเว สตฺเต โวโลเกนฺโต อทฺทส ‘‘อชฺช มยิ สายนฺหสมเย ธมฺมํ เทเสนฺเต เอโก มณฺฑูโก มม สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปรูปกฺกเมน มริตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหตา เทวปริวาเรน มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคมิสฺสติ, ตตฺถ พหูนํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จมฺปานครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา, ภิกฺขูนํ สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คเตสุ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน ทิวสภาคํ เขเปตฺวา, สายนฺหสมเย จตูสุ ปริสาสุ สนฺนิปติตาสุ สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน โปกฺขรณิตีเร ธมฺมสภามณฺฑปํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต อฉมฺภีตเกสรสีโห วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน อนุปมาย พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสตุํ อารภิ.

마하 나타 품의 '누가 나의 발에 예배하는가'라는 게송으로 시작되는 것이 만두카 천자 천궁 이야기이다. 그 발단은 무엇인가? 세존께서 짬빠 시의 가가라 연못가에 머물고 계셨다. 세존께서는 새벽녘에 부처님들의 관습인 대비상정(大悲三定)에 드셨다가 거기에서 일어나 제도할 인연이 있는 중생들을 살피시던 중 다음과 같이 보셨다. '오늘 저녁 내가 법을 설할 때, 한 마리 개구리가 나의 목소리에 표상을 취하다가 타인의 노력(실수)으로 죽어 천상 세계에 태어날 것이다. 그는 큰 천신들의 무리에 둘러싸여 대중이 보는 앞에서 올 것이며, 그 법회에서 많은 이들이 법을 깨닫게 될 것이다.' 이를 보시고 오전에 가사를 입고 발다루를 들고 큰 비구 승가와 함께 짬빠 시로 탁발을 하러 들어가셨다. 비구들이 쉽게 공양을 얻게 하시고 공양을 마친 후 절로 돌아와 비구들에게 소임을 지시하신 뒤, 비구들이 각자 낮 동안 머물 곳으로 가자 간다고띠(향실)에 들어가셔서 과증상정의 즐거움으로 낮 시간을 보내셨다. 저녁때 사부대중이 모여들자 향기로운 간다고띠에서 나오셔서 그 순간에 적합한 신통력으로 연못가에 마련된 법회 장소로 들어가 꾸며진 고귀한 불좌에 앉으셨다. 그리고 마치 마노실라 바위 위에서 사자후를 내뿜는 용맹한 사자처럼, 팔지성음(八支聖音)을 갖춘 범음(梵音)을 내시며 헤아릴 수 없는 부처님의 위신력과 비유할 데 없는 부처님의 위의로 법을 설하기 시작하셨다.

ตสฺมิญฺจ ขเณ เอโก มณฺฑูโก โปกฺขรณิโต อาคนฺตฺวา ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสญฺญาย สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปริสปริยนฺเต นิปชฺชิ. อเถโก วจฺฉปาโล ตํ ปเทสํ อาคโต สตฺถารํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ ปริสญฺจ ปรเมน อุปสเมน ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา ตคฺคตมานโส ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต มณฺฑูกํ อโนโลเกตฺวา ตสฺส สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ธมฺมสญฺญาย ปสนฺนจิตฺโต ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ [Pg.202] วิย ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘กุโต นุ โข อิธ อหํ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปุริมชาตึ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ นาม อิธ อุปฺปชฺชึ, อีทิสญฺจ สมฺปตฺตึ ปฏิลภึ, กึ นุ โข กมฺมํ อกาสิ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต อญฺญํ น อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา, มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหตา ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน อุปสงฺกมิตฺวา, ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ชานนฺโตว มหาชนสฺส กมฺมผลํ พุทฺธานุภาวญฺจ ปจฺจกฺขํ กาตุํ –

그때 한 마리 개구리가 연못에서 나와 '이것이 설해지는 법이다'라는 법에 대한 생각으로 부처님의 목소리에 표상을 취하며 회중의 가장자리에 엎드렸다. 그때 한 소치는 아이가 그곳으로 와서 법을 설하시는 스승과 지극히 평온한 모습으로 법을 듣는 회중을 보고는 마음이 그곳에 쏠려 지팡이를 짚고 서 있다가, 개구리를 보지 못하고 지팡이로 그 머리를 짓눌렀다. 그 개구리는 법에 대한 생각으로 청정한 마음을 가진 채 바로 그 자리에서 죽어 타와띵사 천상의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났다. 마치 잠에서 깬 듯이 그곳에서 천녀들의 무리에 둘러싸인 자신을 보고 '내가 어디에서 죽어 여기에 태어났는가?'라고 살피다가 전생을 보고는 '나 같은 자가 여기에 태어나 이런 행복한 성취를 얻었구나. 도대체 무슨 업을 지었는가?'라고 조사해 보았으나, 세존의 목소리에 표상을 취한 것 외에 다른 선업을 보지 못했다. 그는 즉시 천궁과 함께 내려와 천궁에서 내려서서 대중이 보는 가운데 큰 무리와 장엄한 천상의 위신력으로 세존께 다가가 세존의 발에 머리를 숙여 예배하고 합장하며 공경하는 모습으로 섰다. 그때 세존께서는 대중에게 업의 과보와 부처님의 위신력을 직접 보여주시기 위해 알면서도 다음과 같이 물으셨다.

๘๕๗.

857.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

"누가 신통력과 명성을 떨치며 나의 발에 예배하는가? 뛰어난 용모로 모든 방향을 비추면서."

ปุจฺฉิ. ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขมนุสฺสาทีสุ โก, กตโมติ อตฺโถ. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา อีทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน สุนฺทเรน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน, สรีรวณฺณนิภายาติ อตฺโถ.

그 게송에서 '꼬(ko)'는 천신, 나아과, 야차, 인간들 중에서 누구이며 어떤 자인가라는 뜻이다. '메(me)'는 나의, '빠다니(pādāni)'는 발을 뜻한다. '잇디야(iddhiyā)'는 이와 같은 천상의 신통력으로라는 뜻이다. '야사사(yasasā)'는 이와 같은 권속과 규모로라는 뜻이다. '잘랑(jalaṃ)'은 환하게 빛나며라는 뜻이다. '아빅깐떼나(abhikkantena)'는 매우 사랑스럽고 매혹적이며 아름다운이라는 뜻이다. '완네나(vaṇṇena)'는 피부색, 즉 몸의 빛깔과 광채라는 뜻이다.

อถ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อาวิ กโรนฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그러자 천자는 자신의 전생 등을 밝히며 이 게송들로 대답했다.

๘๕๘.

858.

‘‘มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร;

ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธี วจฺฉปาลโก.

"저는 전생에 물속에 살며 물을 거처로 삼던 개구리였습니다. 당신의 법을 듣고 있을 때 소치는 아이가 저를 죽였습니다."

๘๕๙.

859.

‘‘มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส, อิทฺธึ ปสฺส ยสญฺจ เม;

อานุภาวญฺจ เม ปสฺส, วณฺณํ ปสฺส ชุติญฺจ เม.

"잠깐 동안 가졌던 청정한 마음의 신통력과 명성을 보십시오. 저의 위신력과 용모와 광채를 보십시오."

๘๖๐.

860.

‘‘เย จ เต ทีฆมทฺธานํ, ธมฺมํ อสฺโสสุํ โคตม;

ปตฺตา เต อจลฏฺฐานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

"고타마시여, 오랜 시간 당신의 법을 들은 이들은, 그곳에 가면 슬퍼하지 않는 불변의 장소(열반)에 도달했습니다."

๘๕๘. ตตฺถ ปุเรติ ปุริมชาติยํ. อุทเกติ อิทํ ตทา อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. อุทเก มณฺฑูโกติ เอเตน อุทฺธุมายิกาทิกสฺส ถเล [Pg.203] มณฺฑูกสฺส นิวตฺตนํ กตํ โหติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, ฆาเสสนฏฺฐานํ. วาริ อุทกํ โคจโร เอตสฺสาติ วาริโคจโร. อุทกจารีปิ หิ โกจิ กจฺฉปาทิ อวาริโคจโรปิ โหตีติ ‘‘วาริโคจโร’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺสาติ พฺรหฺมสฺสเรน กรวีกรุตมญฺชุนา เทเสนฺตสฺส ตว ธมฺมํ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ สเร นิมิตฺตคฺคาหวเสน สุณนฺตสฺส, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อวธี วจฺฉปาลโกติ วจฺเฉ รกฺขนฺโต โคปาลทารโก มม สมีปํ อาคนฺตฺวา ทณฺฑโมลุพฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺโต มม สีเส ทณฺฑํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา มํ มาเรสิ.

858. 그 게송들 중 '푸레(pure)'는 전생을 뜻한다. '우다께(udake)'라는 말은 당시 자신의 발생 장소를 보여주는 것이다. '물속의 개구리'라는 표현으로 부풀어 오른 상태 등으로 육지에 나타나는 개구리와는 다름을 나타냈다. '고짜로(gocaro)'는 소들이 다니는 곳이라는 뜻에서 먹이를 찾는 곳을 의미한다. 물이 먹이를 찾는 곳인 자이기에 '와리고짜로(vārigocaro)'라 한다. 물속에 다니더라도 거북이 등 일부는 물을 먹이처로 삼지 않는 경우도 있기에 '와리고짜로'라고 특별히 지칭한 것이다. '따와 담망 수난따싸(tava dhammaṃ suṇantassa)'는 가라위까 새의 소리처럼 감미로운 범음으로 설하시는 당신의 법을 '이것이 설해지는 법이다'라며 목소리에 표상을 취하여 듣고 있을 때라는 뜻이다. 여기서 소유격(수난따싸)은 동작의 진행을 나타낸다. '아와디 왓차빨라고(avadhī vacchapālako)'는 송아지를 돌보던 목동이 내 근처로 와서 지팡이를 짚고 서 있다가 내 머리 위를 지팡이로 세게 눌러 나를 죽였다는 뜻이다.

๘๕๙. มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺสาติ ตว ธมฺเม มุหุตฺตมตฺตํ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตปสาทสฺส เหตุภูตสฺส อิทฺธินฺติ สมิทฺธึ, ทิพฺพวิภูตินฺติ อตฺโถ. ยสนฺติ ปริวารํ. อานุภาวนฺติ กามวณฺณิตาทิทิพฺพานุภาวํ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณสมฺปตฺตึ. ชุตินฺติ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณสมตฺถํ ปภาวิเสสํ.

859. '무훗땅 찌따빠사다싸(muhuttaṃ cittapasādassa)'는 당신의 법에 대해 아주 잠깐 동안 일어난 청정한 믿음이 원인이 된 것이다. '잇딩(iddhiṃ)'은 성취와 천상의 영화를 뜻한다. '야상(yasaṃ)'은 권속을, '아누바왕(ānubhāvaṃ)'은 원하는 대로 용모를 바꾸는 등의 천상적 위신력을 뜻한다. '완낭(vaṇṇaṃ)'은 신체 용모의 뛰어남을, '주팅(jutiṃ)'은 12유순까지 퍼질 수 있는 광채의 특별함을 뜻한다.

๘๖๐. เยติ เย สตฺตา. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. ทีฆมทฺธานนฺติ พหุเวลํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. อจลฏฺฐานนฺติ นิพฺพานํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โคตม ภควา อหํ วิย อิตฺตรเมว กาลํ อสุณิตฺวา เย ปน กตปุญฺญา จิรํ กาลํ ตว ธมฺมํ อสฺโสสุํ โสตุํ ลภึสุ, เต ทีฆรตฺตํ สํสารพฺยสนาภิภูตา อิเม สตฺตา ยตฺถ คนฺตฺวา น โสเจยฺยุํ, ตํ อโสกํ สสฺสตภาเวน อจลํ สนฺติปทํ ปตฺตา เอว, น เตสํ ตสฺส ปตฺติยา อนฺตราโยติ.

860. '예(ye)'는 어떤 중생들을 뜻한다. '짜(ca)'라는 단어는 대조의 의미로 쓰였다. '떼(te)'는 당신의, '디가맛다낭(dīghamaddhānaṃ)'은 오랜 시간을 뜻한다. '아쏘숭(assosuṃ)'은 들었다는 뜻이다. '고따마(gotama)'라고 부처님을 성씨로 부르고 있다. '아짤랏타낭(acalaṭṭhānaṃ)'은 열반을 뜻한다. 이 게송의 의미는 다음과 같다. '고타마 세존이시여, 저처럼 아주 짧은 시간만 듣지 않고, 선업을 지어 오랜 시간 당신의 법을 들을 기회를 얻은 이들은, 기나긴 세월 윤회의 재난에 짓눌린 중생들이 도달하여 다시는 슬퍼하지 않게 되는 곳, 즉 슬픔이 없고 영원하기에 요동함이 없는 평온한 곳(열반)에 도달한 것이나 다름없으며, 그들에게는 그곳에 도달하는 데 장애가 없습니다'라는 뜻이다.

อถสฺส ภควา สมฺปตฺตปริสาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อญฺชลึ กตฺวา สห ปริวาเรน เทวโลกเมว คโตติ.

그때 부처님께서는 그 천자와 모여든 대중이 도(道)와 과(果)를 얻을 수 있는 인연이 무르익었음을 살피시고, 상세히 법을 설하셨다. 설법이 끝날 때 그 개구리 천자는 예류과에 머물렀으며, 8만 4천의 생명들이 진리를 깨달았다. 천자는 부처님께 예배드리고 오른쪽으로 세 번 돌며 경의를 표한 뒤, 비구 승가에도 합장하여 공경을 표하고 권속들과 함께 천상 세계로 돌아갔다.

มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

만두카(개구리) 천자 천궁 이야기 주석이 끝났다.

๒. เรวตีวิมานวณฺณนา

2. 레와띠 천궁 이야기 주석

อุฏฺเฐหิ [Pg.204] เรวเต สุปาปธมฺเมติ เรวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิยํ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส กุลสฺส ปุตฺโต นนฺทิโย นาม อุปาสโก อโหสิ สทฺธาสมฺปนฺโน ทายโก ทานปติ สงฺฆุปฏฺฐาโก. อถสฺส มาตาปิตโร สมฺมุขเคหโต มาตุลธีตรํ เรวตึ นาม กญฺญํ อาเนตุกามา อเหสุํ. สา ปน อสฺสทฺธา อทานสีลา, นนฺทิโย ตํ น อิจฺฉิ. ตสฺส มาตา เรวตึ อาห ‘‘อมฺม, ตฺวํ อิมํ เคหํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ หริเตน โคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปหิ, อาธารเก ฐเปหิ, ภิกฺขูนํ อาคตกาเล วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ธมกรเณน ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา ภุตฺตกาเล ปตฺตานิ โธวาหิ, เอวํ เม ปุตฺตสฺส อาราธิกา ภวิสฺสสี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. อถ นํ ‘‘โอวาทกฺขมา ชาตา’’ติ ปุตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต ทิวสํ ฐเปตฺวา อาวาหํ กรึสุ.

"레와띠여 일어나라, 사악한 업을 가진 자여"라는 구절로 시작되는 것이 레와띠 천궁 이야기이다. 그 배경은 어떠한가? 부처님께서 바라나시 근처 이시빠따나의 미가다야(녹야원)에 머물고 계셨다. 그때 바라나시에는 신심이 충만한 가문의 아들인 난디야라는 이름의 우바새가 있었는데, 그는 신심이 깊고 보시를 즐기는 시주자이며 승가를 보필하는 자였다. 그때 그의 부모는 이웃한 집의 외삼촌 딸인 레와띠라는 이름의 처녀를 며느리로 맞이하고 싶어 했다. 그러나 그녀는 신심이 없고 인색했기에 난디야는 그녀를 원하지 않았다. 그의 어머니가 레와띠에게 말했다. "얘야, 너는 우리 집에 와서 비구 승가가 머물 곳을 젖은 소똥으로 칠하고 자리를 마련하며 발 받침대를 놓아라. 비구들이 오시면 예배드리고 발루를 받아 자리에 모시고 물을 걸러 대접하며 공양이 끝나면 발루를 씻어라. 그렇게 하면 내 아들의 마음에 들 것이다." 그녀는 시키는 대로 했다. 이에 어머니가 아들에게 "그녀가 가르침을 잘 따르게 되었다"라고 말하자, 난디야는 "좋습니다"라고 수락했고 날을 잡아 혼례를 치렀다.

อถ นํ นนฺทิโย อาห ‘‘สเจ ภิกฺขุสงฺฆํ มาตาปิตโร จ เม อุปฏฺฐหิสฺสสิ, เอวํ อิมสฺมึ เคเห วสิตุํ ลภิสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กิญฺจิ กาลํ สทฺธา วิย หุตฺวา ภตฺตารํ อนวตฺเตนฺตี ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ. นนฺทิยสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. เคเห สพฺพิสฺสริยํ ตสฺสา เอว อโหสิ. นนฺทิโยปิ มหาทานปติ หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐเปสิ, กปณทฺธิกาทีนมฺปิ เคหทฺวาเร ปากวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อิสิปตนมหาวิหาเร จตูหิ คพฺเภหิ ปฏิมณฺฑิตํ จตุสาลํ กาเรตฺวา มญฺจปีฐาทีนิ อตฺถราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตถาคตสฺส หตฺเถ ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ, สห ทกฺขิโณทกทาเนน ตาวตึสภวเน อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิโก โยชนสตุพฺเพโธ สตฺตรตนมโย อจฺฉราคณสหสฺสสงฺฆุฏฺโฐ ทิพฺพปาสาโท อุคฺคญฺฉิ.

그 후 난디야가 그녀에게 말했다. "만약 당신이 비구 승가와 나의 부모님을 잘 보필한다면 이 집에서 계속 살 수 있을 것이오. 방일하지 마시오." 그녀는 "그렇게 하겠습니다"라고 약속하고 한동안 신심이 있는 것처럼 행동하며 남편의 뜻을 따랐고, 두 아들을 낳았다. 난디야의 부모가 세상을 떠나자 집안의 모든 권한이 그녀에게 돌아갔다. 난디야는 큰 시주자가 되어 비구 승가에 공양을 올렸고, 가난한 이와 여행자들을 위해 집 문 앞에서 정기적인 배급을 시작했다. 그는 이시빠따나 대사원에 네 개의 방이 있는 장식된 정사(精舍)를 짓고 침상과 의자 등을 갖추어 부처님을 비롯한 비구 승가에 큰 보시를 행했으며, 부처님의 손에 기증하는 물을 부어 봉헌했다. 이 기증의 물을 붓는 공덕으로, 삼십삼천에 가로세로 사방 12유순이고 높이가 100유순이며 칠보로 장식되고 수천의 천녀들이 가득한 천상의 궁전이 솟아올랐다.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ปาสาทํ ทิสฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ อาคเต เทวปุตฺเต ปุจฺฉิ ‘‘กสฺสายํ ปาสาโท’’ติ? ‘‘อิมสฺส[Pg.205], ภนฺเต, ปาสาทสฺส สามิโก มนุสฺสโลเก พาราณสิยํ นนฺทิโย นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต สงฺฆสฺส อิสิปตนมหาวิหาเร จตุสาลํ กาเรสิ, ตสฺสายํ นิพฺพตฺโต ปาสาโท’’ติ อาหํสุ. ปาสาเท นิพฺพตฺตเทวจฺฉราโยปิ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยํ พาราณสิยํ นนฺทิยสฺส นาม อุปาสกสฺส ปริจาริกา ภวิตุํ อิธ นิพฺพตฺตา, ตสฺส เอวํ วเทถ ‘‘ตุยฺหํ ปริจาริกา ภวิตุํ นิพฺพตฺตา, เทวตาโย ตยิ จิรายนฺเต อุกฺกณฺฐิตา, เทวโลกสมฺปตฺติ นาม มตฺติกาภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนสฺส คหณํ วิย อติมนาป’นฺติ วตฺวา อิธาคมนตฺถาย ตสฺส วเทถา’’ติ อาหํสุ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สหสา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘นิพฺพตฺตติ นุ โข, ภนฺเต, กตปุญฺญานํ มนุสฺสโลเก ฐิตานํเยว ทิพฺพสมฺปตฺตี’’ติ? ‘‘นนุ เต, โมคฺคลฺลาน, นนฺทิยสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา, กสฺมา มํ ปุจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตตี’’ติ. อถสฺส สตฺถา ‘‘ยถา จิรํ วิปฺปวสิตฺวา อาคตํ ปุริสํ มิตฺตพนฺธวา อภินนฺทนฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เอวํ กตปุญฺญํ ปุคฺคลํ อิโต ปรโลกํ คตํ สกานิ ปุญฺญานิ สมฺปตฺติหตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

그때 존자 마하목갈라나가 천상을 유행하다가 그 천궁을 보고 자신에게 예배하러 온 천자들에게 물었다. "이 천궁은 누구의 것인가?" 그들이 대답했다. "존자시여, 이 천궁의 주인은 인간 세상 바라나시에 사는 난디야라는 장자의 아들입니다. 그가 승가를 위해 이시빠따나 대사원에 정사를 지었기에 이 천궁이 생겨났습니다." 천궁의 천녀들도 장로에게 예배하며 말했다. "존자시여, 저희는 바라나시의 난디야 우바새를 모시기 위해 이곳에 태어났습니다. 그에게 '당신을 모실 천녀들이 태어났으니, 당신이 늦게 오시는 것에 천녀들이 애태우고 있습니다. 천상의 복락은 마치 흙그릇을 깨뜨리고 금그릇을 얻는 것과 같이 즐거운 일입니다'라고 말하며 그에게 이곳으로 오라고 전해 주십시오." 장로는 "알겠노라"고 답하고 즉시 천상에서 내려와 대중 가운데 계신 부처님께 여쭈었다. "세존이시여, 공덕을 쌓은 사람들에게 인간 세상에 살아있는 동안에도 천상의 공덕이 나타납니까?" 부처님께서 말씀하셨다. "목갈라나여, 그대는 난디야의 천상 공덕을 직접 보지 않았느냐? 어찌하여 내게 묻느냐?" "세존이시여, 참으로 그러하였습니다." 이에 부처님께서는 오랫동안 떠나 있다가 돌아온 사람을 친지들이 반갑게 맞이하듯, 이 세상에서 저 세상으로 간 공덕 있는 사람을 그가 쌓은 공덕이 마중 나온다는 것을 보여주시며 다음의 게송을 읊으셨다.

๘๖๑.

861.

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคตํ.

"오랫동안 타향에 머물다가 멀리서 무사히 돌아온 사람을, 친척과 친구와 동료들이 반갑게 맞이하듯,"

๘๖๒.

862.

‘‘ตเถว กตปุญฺญมฺปิ, อสฺมา โลกา ปรํ คตํ;

ปุญฺญานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปิยํ ญาตีว อาคต’’นฺติ. – คาถา อภาสิ;

"이와 같이 공덕을 쌓은 사람이 이 세상에서 저 세상으로 갈 때, 그가 지은 공덕들이 사랑하는 친척이 돌아온 것처럼 그를 맞이한다." 이 게송을 설하셨다.

นนฺทิโย ตํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ เทติ, ปุญฺญานิ กโรติ, โส วณิชฺชาย คจฺฉนฺโต เรวตึ อาห ‘‘ภทฺเท, มยา ปฏฺฐปิตํ สงฺฆสฺส ทานํ อนาถานํ ปากวตฺตญฺจ ตฺวํ อปฺปมตฺตา ปวตฺเตยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โส ปวาสคโตปิ ยตฺถ ยตฺถ วาสํ กปฺเปติ, ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขูนํ อนาถานญฺจ ยถาวิภวํ ทานํ เทติเยว. ตสฺส อนุกมฺปาย ขีณาสวา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ทานํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เรวตี ปน ตสฺมึ คเต กติปาหเมว ทานํ ปวตฺเตตฺวา อนาถานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิ, ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ อทาสิ[Pg.206]. ภิกฺขูนํ ภุตฺตฏฺฐาเน อตฺตนา ภุตฺตาวเสสานิ สิตฺถานิ มจฺฉมํสขณฺฑมิสฺสกานิ จลกฏฺฐิกานิ จ ปกิริตฺวา มนุสฺสานํ ทสฺเสติ ‘‘ปสฺสถ สมณานํ กมฺมํ, สทฺธาเทยฺยํ นาม เอวํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ.

난디야는 그 설법을 듣고 더욱 정성껏 보시하며 공덕을 쌓았다. 그는 장사를 하러 길을 떠나며 레와띠에게 당부했다. "부인, 내가 승가에 올리기로 정한 공양과 빈민들에게 주기로 한 음식을 방일함 없이 계속 베풀어 주시오." 그녀는 "그렇게 하겠습니다"라고 약속했다. 난디야는 먼 길을 떠나서도 머무는 곳마다 비구들과 걸인들에게 형편껏 보시를 베풀었다. 아라한들도 그를 가엽게 여겨 멀리서 찾아와 공양을 받으셨다. 그러나 레와띠는 남편이 떠난 뒤 며칠 동안만 보시를 행하다가 빈민들에게 주는 음식을 끊어 버렸고, 비구들에게는 부스러기 쌀과 신 국물을 주었다. 또한 비구들이 공양하는 장소에 자신이 먹다 남은 밥알과 물고기나 고기 뼈 등을 흩뜨려 놓고 사람들에게 보여주며 말했다. "수행자들의 행실을 보십시오. 신심으로 올린 공양물을 이렇게 함부로 버립니다."

อถ นนฺทิโย โวหารกสิทฺธิ ยถาลาโภ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เรวตึ เคหโต นีหริตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา นิจฺจภตฺตํ อนาถภตฺตญฺจ สมฺมเทว ปวตฺเตสิ, อตฺตโน สหาเยหิ อุปนีตํ เรวตึ ฆาสจฺฉาทนปรมตาย ฐเปสิ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อตฺตโน วิมาเนเยว นิพฺพตฺติ. เรวตี ปน สพฺพํ ทานํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิเมสํ วเสน มยฺหํ ลาภสกฺกาโร ปริหายี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสนฺตี ปริภาสนฺตี วิจรติ. อถ เวสฺสวโณ ทฺเว ยกฺเข อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, พาราณสินคเร อุคฺโฆสถ ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เรวตี ชีวนฺตีเยว นิรเย ปกฺขิปียตี’ติ’’. ตํ สุตฺวา มหาชโน สํเวคชาโต ภีตตสิโต อโหสิ.

그 후 난디야(Nandiya)는 장사가 성공하여 이익을 얻고 돌아와 그 소식을 듣고, 레바티(Revatī)를 집에서 쫓아내고 집으로 들어갔다. 이튿날 그는 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 큰 보시를 행하고, 상시적인 공양(niccabhatta)과 의지할 곳 없는 이들을 위한 공양(anāthabhatta)을 제대로 베풀었다. 그는 친구들이 데려온 레바티를 먹고 입는 것만 겨우 유지하는 정도로 머물게 했다. 그는 나중에 수명이 다해 죽은 뒤 따와띠ṃ사(Tāvatiṃsa, 삼십삼천)에 있는 자신의 천궁에 태어났다. 그러나 레바티는 모든 보시를 끊고 '이들(비구들) 때문에 나의 이익과 공양이 줄어들었다'라고 하며 비구 승가를 욕하고 비난하며 돌아다녔다. 그때 웨싸와나(Vessavaṇa) 왕이 두 야차에게 명령했다. '여보게들, 가서 바라나시 시내에 선포하라. 오늘부터 칠일째 되는 날에 레바티는 산 채로 지옥에 던져질 것이다.' 그 소리를 듣고 많은 사람이 큰 충격을 받고 두려움과 전율을 느꼈다.

อถ เรวตี ปน ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ทฺวารํ ถเกตฺวา นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส ตสฺสา ปาปกมฺมสญฺโจทิเตน เวสฺสวเณน รญฺญา อาณตฺตา ชลิตกปิลเกสมสฺสุกา จิปิฏวิรูปนาสิกา ปริณตทาฐา โลหิตกฺขา สชลธรสมานวณฺณา อติวิย ภยานกรูปา ทฺเว ยกฺขา อุปคนฺตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เรวเต, สุปาปธมฺเม’’ติอาทีนิ วทนฺตา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ‘‘มหาชโน ปสฺสตู’’ติ สกลนคเร วีถิโต วีถึ ปริพฺภมาเปตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยสฺส วิมานํ สมฺปตฺติญฺจสฺสา ทสฺเสตฺวา ตํ วิลปนฺตึเยว อุสฺสทนิรยสมีปํ ปาเปสุํ. ตํ ยมปุริสา อุสฺสทนิรเย ขิปึสุ. เตนาห –

그 후 레바티는 궁전 위로 올라가 문을 잠그고 앉아 있었다. 일곱째 날에 그녀의 악업에 재촉을 받은 웨싸와나 왕의 명령을 받은, 불타는 듯한 갈색 머리카락과 수염을 가졌으며 납작하고 흉측한 코에 굽은 송곳니와 붉은 눈을 하고 구름 같은 색을 띤 매우 무시무시한 형상의 두 야차가 다가왔다. 그들은 '일어나라, 레바티여, 지극히 악한 자여' 등의 말을 하며 그녀의 양팔을 각각 붙잡고는 '많은 사람이 보게 하라'며 온 바라나시 성의 거리마다 끌고 다녔다. 그러고는 허공으로 솟구쳐 따와띠ṃ사 천상으로 데려가 난디야의 천궁과 그 부귀를 보여준 뒤, 울부짖는 그녀를 그대로 우싸다(Ussada) 지옥 근처로 데려갔다. 야마(Yama)의 부하들이 그녀를 우싸다 지옥에 던졌다. 그래서 (부처님께서) 말씀하셨다.

๘๖๓.

863.

‘‘อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม, อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา, สมปฺปิตา เนรยิกา ทุเขนา’’ติ.

지극히 악한 자여, 문이 열려 있고 보시하는 습관이 없는 레바티여, 일어나라. 고통에 휩싸여 불행한 곳에 떨어진 지옥 중생들이 울부짖는 그곳으로 그대를 데려가리라.

ตตฺถ [Pg.207] อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, น ทาเนส ปาสาโท ตํ นิรยภยโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา สีฆํ อุฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉาหีติ อตฺโถ. เรวเตติ ตํ นาเมน อาลปติ. สุปาปธมฺเมติอาทินา อุฏฺฐานสฺส การณํ วทติ. ยสฺมา ตฺวํ อริยานํ อกฺโกสนปริภาสนาทินา สุฏฺฏุ ลามกปาปธมฺมา, ยสฺมา จ อปารุตํ ทฺวารํ นิรยสฺส ตว ปเวสนตฺถํ, ตสฺมา อุฏฺเฐหีติ. อทานสีเลติ กสฺสจิ กิญฺจิ น ทานสีเล กทริเย มจฺฉรินี, อิทมฺปิ อุฏฺฐานสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา ทานสีลานํ อมจฺฉรีนํ ตว สามิกสทิสานํ สุคติยํ นิวาโส, ตาทิสานํ ปน อทานสีลานํ มจฺฉรีนํ นิรเย นิวาโส, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, มุหุตฺตมตฺตมฺปิ ตว อิธ ฐาตุํ น ทสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตาติ ทุกฺขคตตฺตา ทุคฺคตา. เนรยิกาติ นิรยทุกฺเขน สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ยสฺมึ นิรเย ถุนนฺติ, ยาว ปาปกมฺมํ น พฺยนฺติ โหติ, ตาว นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา นิตฺถุนนฺติ, ตตฺถ ตํ เนสฺสาม นยิสฺสาม ขิปิสฺสามาติ โยชนา.

거기서 'uṭṭhehi'는 일어나라는 뜻이다. 이 궁전은 그대를 지옥의 공포로부터 보호해 줄 수 없으니, 그러므로 빨리 일어나서 오라는 의미이다. 'Revate'라고 이름을 불러 부르는 것이다. 'Supāpadhamme' 등으로 일어날 수밖에 없는 이유를 말한다. 그대는 성자들을 욕하고 비방하는 등 지극히 비열하고 악한 행실을 가졌으며, 그대가 들어갈 지옥의 문이 열려 있기 때문에 일어나라고 하는 것이다. 'Adānasīle'은 누구에게도 무엇 하나 베풀 줄 모르는 인색하고 탐욕스러운 자라는 뜻이며, 이 또한 일어나야만 하는 이유를 말해준다. 보시하기를 즐기고 탐욕이 없는, 그대의 남편과 같은 이들에게는 선처(sugati)의 거처가 있으나, 보시하지 않고 탐욕스러운 그대와 같은 악한 여인에게는 지옥의 거처가 있기 때문이다. 그러므로 일어나라, 단 한 순간도 이곳에 머물게 하지 않겠다는 뜻이다. 'Yattha thunanti duggatā'는 불행한 곳에 이르렀기에 고통스러운 자들이라는 뜻이다. 'Nerayikā'는 지옥의 고통에 휩싸여 결합된 자들로, 그 지옥에서 울부짖으며 악업이 다할 때까지 벗어나지 못하고 신음하는 그곳으로 그대를 데려가 던지겠다는 연결이다.

๘๖๔.

864.

‘‘อิจฺเจว วตฺวาน ยมสฺส ทูตา, เต ทฺเว ยกฺขา โลหิตกฺขา พฺรหนฺตา;

ปจฺเจกพาหาสุ คเหตฺวา เรวตํ, ปกฺกามยุํ เทวคณสฺส สนฺติเก’’ติ. –

야마의 사자들인 그 두 야차는 붉은 눈에 거구였는데, 이같이 말하고는 레바티의 팔을 각각 붙잡고 신들의 무리가 있는 곳으로 데려갔다.

อิทํ สงฺคีติการวจนํ.

이것은 결집자(Saṅgītikāra)들의 말이다.

ตตฺถ อิจฺเจว วตฺวานาติ อิติ เอว ‘‘อุฏฺเฐหี’’ติอาทินา วตฺวา, วจนสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ยมสฺส ทูตาติ อปฺปฏิเสธนิยตสฺส ยมสฺส รญฺโญ ทูตสทิสา. เวสฺสวเณน หิ เต เปสิตา. ตถา หิ เต ตาวตึสภวนํ นยึสุ. เกจิ ‘‘น ยมสฺส ทูตา’’ติ น-การํ ‘‘ยมสฺสา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘เวสฺสวณสฺส ทูตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. น หิ น ยมทูตตาย เวสฺสวณสฺส ทูตาติ สิชฺฌติ. ยชนฺติ ตตฺถ พลึ อุปหรนฺตีติ ยกฺขา. โลหิตกฺขาติ รตฺตนยนา. ยกฺขานญฺหิ เนตฺตานิ อติโลหิตานิ โหนฺติ. พฺรหนฺตาติ มหนฺตา. ปจฺเจกพาหาสูติ เอโก เอกพาหายํ, อิตโร อิตรพาหายนฺติ ปจฺเจกํ พาหาสุ. เรวตนฺติ เรวตึ. เรวตาติปิ ตสฺสา นามเมว. ตถา หิ ‘‘เรวเต’’ติ [Pg.208] วุตฺตํ. ปกฺกามยุนฺติ ปกฺกาเมสุํ, อุปเนสุนฺติ อตฺโถ. เทวคณสฺสาติ ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆสฺส.

거기서 'icceva vatvāna'는 이와 같이 '일어나라'고 말한 직후라는 뜻이다. 'Yamassa dūtā'는 거역할 수 없는 법을 집행하는 야마 왕의 사자와 같다는 의미이다. 웨싸와나가 그들을 보냈기 때문이다. 실제로 그들은 그녀를 따와띠ṃ사 천상으로 데려갔다. 어떤 이들은 'na yamassa dūtā'라고 하며 'na'를 'yamassa'와 연결하여 '야마의 사자가 아닌 웨싸와나의 사자들'이라고 해석하지만, 그것은 적절하지 않다. 야마의 사자가 아니라고 해서 웨싸와나의 사자라는 결론이 나오는 것은 아니기 때문이다. 공양물(bali)을 바치고 숭배받는 자들이라 하여 'yakkhā'라 한다. 'Lohitakkhā'는 붉은 눈을 가졌다는 뜻이다. 야차들의 눈은 매우 붉기 때문이다. 'Brahantā'는 거대하다는 뜻이다. 'Paccekabāhāsū'는 한 야차는 한쪽 팔을, 다른 야차는 다른 쪽 팔을, 이렇게 각각의 팔을 잡았다는 의미이다. 'Revataṃ'은 레바티를 뜻한다. 'Revatā' 역시 그녀의 이름이다. 그래서 'Revate'라고 불린 것이다. 'Pakkāmayuṃ'은 데려갔다, 실어 날랐다는 뜻이다. 'Devagaṇassa'는 따와띠ṃ사 천상의 신들의 무리를 의미한다.

เอวํ เตหิ ยกฺเขหิ ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยวิมานสฺส อวิทูเร ฐปิตา เรวตี ตํ สูริยมณฺฑลสทิสํ อติวิย ปภสฺสรํ ทิสฺวา –

이와 같이 야차들에 의해 따와띠ṃ사 천상으로 이끌려 난디야의 천궁 근처에 세워진 레바티는, 태양처럼 매우 찬란하게 빛나는 그 천궁을 보고—

๘๖๕.

865.

‘‘อาทิจฺจวณฺณํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, พฺยมฺหํ สุภํ กญฺจนชาลฉนฺนํ;

กสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สุริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

태양빛과 같고 아름다우며 찬란하게 빛나는 저 천궁은 황금 그물로 덮여 있구나. 많은 사람이 가득하고 태양 광선처럼 빛나는 이 천궁은 누구의 것인가?

๘๖๖.

866.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สุริยสมานวณฺณํ, โก โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

천상의 여인들이 전단향 향료를 바르고 천궁의 양옆을 장엄하고 있구나. 태양과 같은 빛깔을 띠고 보이는 저 천궁에서, 하늘에 도달하여 즐거워하는 자는 누구인가?

เต ยกฺเข ปุจฺฉิ. เตปิ ตสฺสา –

그녀는 야차들에게 물었다. 그러자 그들도 그녀에게—

๘๖๗.

867.

‘‘พาราณสิยํ นนฺทิโย นามาสิ, อุปาสโก อมจฺฉรี ทานปติ วทญฺญู;

ตสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สูริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

바라나시에 난디야라는 이름의 재가 신자가 있었는데, 그는 인색함이 없고 보시의 주인이며 친절한 말을 하는 이였다. 많은 사람이 가득하고 태양 광선처럼 빛나는 이 천궁은 그의 것이다.

๘๖๘.

868.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สูริยสมานวณฺณํ, โส โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

천상의 여인들이 전단향 향료를 바르고 천궁의 양옆을 장엄하고 있구나. 태양과 같은 빛깔을 띠고 보이는 저 천궁에서, 하늘에 도달한 그는 즐거워하고 있다.

อาจิกฺขึสุ.

라고 말해주었다.

๘๖๘. ตตฺถ จนฺทนสารลิตฺตาติ สารภูเตน จนฺทนคนฺเธน อนุลิตฺตสรีรา. อุภโต วิมานนฺติ วิมานํ อุภโต อนฺโต เจว พหิ จ สงฺคีตาทีหิ อุเปจฺจ โสภยนฺติ.

868. 'Candanasāralittā'는 전단향의 정수로 몸을 바른 것을 뜻한다. 'Ubhato vimānaṃ'은 천궁의 안과 밖 모두에서 노래와 연주 등으로 장식하고 아름답게 한다는 뜻이다.

อถ [Pg.209] เรวตี –

그러자 레바티는 (말했다).

๘๖๙.

869.

‘‘นนฺทิยสฺสาหํ ภริยา, อคารินี สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา;

ภตฺตุ วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ, น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายา’’ติ. –

나는 난디야의 아내이며 온 집안을 다스리는 안주인이었습니다. 이제 나는 남편의 천궁에서 즐거워하겠습니다. 지옥을 보는 것은 원치 않습니다.

อาห. ตตฺถ อคารินีติ เคหสามินี. ‘‘ภริยา สคามินี’’ติปิ ปฐนฺติ, ภริยา สหคามินีติ อตฺโถ. สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตูติ มม ภตฺตุ นนฺทิยสฺส สพฺพกุฏุมฺพิกสฺส อิสฺสรา สามินี อโหสึ, ตสฺมา อิทานิปิ วิมาเน อิสฺสรา ภวิสฺสามีติ อาห. วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหนฺติ เอวํ ปโลเภตุเมว หิ ตํ เต ตตฺถ เนสุํ. น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายาติ ยํ ปน นิรยํ มํ ตุมฺเห เนตุกามา, ตํ นิรยํ ทสฺสนายปิ น ปตฺถเย, กุโต ปวิสิตุนฺติ วทติ.

말하였다. 거기서 'agārinī'는 집의 여주인(gehasāminī)이라는 뜻이다. 'Bhariyā sagāminī'라고도 읽는데, 아내가 함께 간다는 뜻이다. 'Sabbakulassa issarā bhattū'는 내 남편인 난디야(Nandiya)의 모든 가산의 주인인 아내였다는 말이다. 그래서 '지금도 궁전의 주인이 되리라'고 말한 것이다. 'Vimāne ramissāmi dānahanti(이제 궁전에서 즐기리라)'라고 말한 것은, 실로 그 야차들이 그녀를 유혹하기 위해 그곳으로 데려갔기 때문이다. 'Na patthaye nirayaṃ dassanāyāti'는 '당신들이 나를 데려가고자 하는 그 지옥을 나는 보는 것조차 원하지 않는데, 하물며 들어가는 것을 어찌 원하겠는가'라고 말하는 것이다.

เอวํ วทนฺติเมว ‘‘ตฺวํ ตํ ปตฺเถหิ วา มา วา, กึ ตว ปตฺถนายา’’ติ นิรยสมีปํ เนตฺวา –

이렇게 말하는 그녀에게 '그대가 그것을 원하든 원하지 않든, 그대의 바람이 무슨 상관인가'라고 말하며 지옥 근처로 데려가서 —

๘๗๐.

870.

‘‘เอโส เต นิรโย สุปาปธมฺเม, ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยต’’นฺติ. –

'지극히 악한 자여, 이것이 그대의 지옥이다. 그대는 생자들의 세상에서 공덕을 쌓지 않았구나. 인색하고 화를 잘 내며 악한 법을 가진 자는 천상에 가는 이들과 함께할 수 없다네.' —

คาถมาหํสุ. ตสฺสตฺโถ – เอโส ตว นิรโย, ตยา ทีฆรตฺตํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตพฺพฏฺฐานภูโต. กสฺมา? ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก, ยสฺมา มนุสฺสโลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ตยา ปุญฺญํ นาม น กตํ, เอวํ อกตปุญฺโญ ปน ตาทิโส สตฺโต มจฺฉรี อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหนลกฺขเณน มจฺฉเรน สมนฺนาคโต, ปเรสํ โรสุปฺปาทเนน โรสโก, โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมงฺคีภาวโต ปาปธมฺโม สคฺคูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ สหภาวํ น ลภตีติ โยชนา.

게송을 읊었다. 그 뜻은 — 이것이 그대의 지옥이니, 그대가 오랜 세월 동안 큰 괴로움을 겪어야 할 장소이다. 왜인가? 그대는 생자들의 세상에서 공덕을 쌓지 않았기 때문이다. 인간 세상에서 아주 적은 공덕조차 그대는 짓지 않았으니, 이와 같이 공덕을 짓지 않은 자로서, 자신의 재산을 감추는 특징을 가진 인색함(macchara)을 갖추고, 남들을 노엽게 함으로써 화를 잘 내는 자가 되어, 탐욕 등의 악한 법들과 함께하기 때문에 악한 법을 가진 자(pāpadhammo)는 천상에 가는 신들과 함께함(sahabyataṃ)을 얻지 못한다는 연결이다.

เอวํ ปน วตฺวา เต ทฺเว ยกฺขา ตตฺเถวนฺตรธายึสุ. ตํสทิเส ปน ทฺเว นิรยปาเล สํสวเก นาม คูถนิรเย ปกฺขิปิตุํ อากฑฺฒนฺเต ปสฺสิตฺวา –

이렇게 말하고 나서 그 두 야차는 그곳에서 사라졌다. 그와 비슷한 두 지옥지기가 상사바카(Saṃsavaka)라는 이름의 똥 지옥(gūthaniraya)에 던져 넣으려고 끌고 가는 것을 보고 —

๘๗๑.

871.

‘‘กึ [Pg.210] นุ คูถญฺจ มุตฺตญฺจ, อสุจิ ปฏิทิสฺสติ;

ทุคฺคนฺธํ กิมิทํ มีฬฺหํ, กิเมตํ อุปวายตี’’ติ. –

'대체 무엇이기에 똥과 오줌, 부정한 것들이 보입니까? 이 대변은 무엇이기에 이토록 악취가 나며, 무엇이 이토록 풍겨 나옵니까?' —

ตํ นิรยํ ปุจฺฉิ.

그 지옥에 대해 물었다.

๘๗๒.

872.

‘‘เอส สํสวโก นาม, คมฺภีโร สตโปริโส;

ยตฺถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

'이곳은 상사바카라 불리는 깊이가 백 명의 키만 한 곳이다. 레바티여, 그곳에서 그대는 수천 년 동안 삶아지리라.' —

ตสฺมึ กถิเต ตตฺถ อตฺตโน นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉนฺตี –

그렇게 말해졌을 때, 그곳에 태어나게 된 원인이 된 자신의 업에 대해 물으며 —

๘๗๓.

873.

‘‘กึ นุ กาเยน วาจาย, มนสา ทุกฺกฏํ กตํ;

เกน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส’’ติ. – อาห;

'몸이나 말이나 마음으로 어떤 잘못을 저질렀기에, 깊이가 백 명의 키만 한 상사바카 지옥에 떨어졌습니까?' — 라고 말하였다.

๘๗๔.

874.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพเก;

มุสาวาเทน วญฺเจสิ, ตํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติ. –

'수행자들이나 바라문들, 혹은 다른 구걸하는 이들을 거짓말로 속였으니, 그것이 그대가 저지른 악행이다.' —

ตสฺสา ตํ กมฺมํ กเถตฺวา ปุน เต –

그녀에게 그 업을 말해주고 다시 그들은 —

๘๗๕.

875.

‘‘เตน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส;

ตตฺเถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

'그로 인해 깊이가 백 명의 키만 한 상사바카 지옥에 떨어졌으니, 레바티여, 그곳에서 그대는 수천 년 동안 삶아지리라.' —

อาหํสุ. ตตฺถ สํสวโก นามาติ นิจฺจกาลํ คูถมุตฺตาทิอสุจิสฺส สํสวนโต ปคฺฆรณโต สํสวโก นาม.

라고 말하였다. 여기서 'saṃsavako nāmā'는 항상 똥과 오줌 등 부정한 것이 흘러나오기(saṃsavana) 때문에 상사바카라고 한다.

น เกวลํ ตุยฺหํ อิธ สํสวกลาโภ เอว, อถ โข เอตฺถ อเนกานิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา อุตฺติณฺณาย หตฺถจฺเฉทาทิลาโภปีติ ทสฺเสตุํ –

그대에게 이곳에서 상사바카 지옥을 얻은 것만이 전부가 아니라, 여기서 수천 년 동안 삶아진 뒤에 그곳에서 나왔을 때 손과 발이 잘리는 등의 괴로움을 얻게 될 것임을 보여주기 위해 —

๘๗๖.

876.

‘‘หตฺเถปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ ปาเท, กณฺเณปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ นาสํ;

อโถปิ กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. –

'손도 자르고 발도 자르며 귀도 자르고 코도 자르리라. 또한 까마귀 떼가 몰려들어 몸부림치는 그대를 뜯어먹으리라.' —

ตตฺถ ลทฺธพฺพการณํ อาหํสุ. ตตฺถ กาโกฬคณาติ กากสงฺฆา. เต กิรสฺสา ติคาวุตปฺปมาเณ สรีเร อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ ปติตฺวา ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ สุนิสิตคฺเคหิ อโยมเยหิ มุขตุณฺเฑหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ขาทนฺติ, มํสํ คหิตคหิตฏฺฐาเน กมฺมพเลน [Pg.211] ปูรเตว. เตนาห ‘‘กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ.

그곳에서 겪게 될 괴로움의 원인을 말하였다. 여기서 'kākoḷagaṇā'는 까마귀 떼를 말한다. 전해오는 말에 의하면, 그녀의 3가부따(gāvuta) 크기의 몸에 수백 수천 마리의 까마귀와 독수리 같은 새들이 내려앉아, 야자나무 몸통만 하고 끝이 아주 날카로운 철로 된 부리로 쪼고 쪼아 먹는다는 것이다. 고기는 쪼아 먹힌 곳마다 업의 힘으로 다시 차오른다. 그래서 '까마귀 떼가 몰려들어 몸부림치는 그대를 뜯어먹으리라'고 말한 것이다.

ปุน สา มนุสฺสโลกํ ปจฺจานยนาย ยาจนาทิวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปิ. เตน วุตฺตํ –

다시 그녀는 인간 세상으로 되돌아가기 위해 간청하며 이런저런 말을 늘어놓았다. 그래서 설해졌다 —

๘๗๗.

877.

‘‘สาธุ โข มํ ปฏิเนถ, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ;

ยํ กตฺวา สุขิตา โหนฺติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปเร’’ติ.

'제발 저를 다시 데려다주십시오. 많은 선행을 하겠습니다. 보시와 평등한 행실, 절제와 자제로서, 행하고 나면 행복해지고 나중에 후회하지 않을 일을 하겠습니다.' —

ปุน นิรยปาลา –

다시 지옥지기들이 —

๘๗๘.

878.

‘‘ปุเร ตุวํ ปมชฺชิตฺวา, อิทานิ ปริเทวสิ;

สยํ กตานํ กมฺมานํ, วิปากํ อนุโภสฺสสี’’ติ. –

'전에는 그대가 방일하더니 이제야 슬피 우는구나. 스스로 지은 업들의 결과를 그대는 겪게 되리라.' —

อาหํสุ. ปุน สา อาห –

라고 말하였다. 다시 그녀가 말하였다 —

๘๗๙.

879.

‘‘โก เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, คนฺตฺวาน ปุฏฺโฐ เม เอวํ วเทยฺย;

นิกฺขิตฺตทณฺเฑสุ ททาถ ทานํ, อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยตํ.

'누가 신들의 세상에서 인간 세상으로 가서, 질문을 받으면 나를 위해 이렇게 말해주겠습니까? 폭력을 버린 이들에게 보시를 하십시오. 옷과 잠자리와 먹을 것과 마실 것을 주십시오. 인색하고 화를 잘 내며 악한 법을 가진 자는 천상에 가는 이들과 함께함을 얻지 못합니다.

๘๘๐.

880.

‘‘สาหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺนา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ.

나는 반드시 여기서 나가 인간의 모태를 얻게 되면, 남의 말을 잘 듣고 계율을 갖추어 많은 선행을 하겠습니다. 보시와 평등한 행실, 절제와 자제로서 말입니다.

๘๘๑.

881.

‘‘อารามานิ จ โรปิสฺสํ, ทุคฺเค สงฺกมานิ จ;

ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

공원들을 조성하고 험한 곳에 다리를 놓겠으며, 맑은 마음으로 쉼터와 우물도 만들겠습니다.

๘๘๒.

882.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

보름의 14일과 15일, 그리고 달의 8일과 특별한 공덕의 날(pāṭihāriyapakkhā)에 여덟 가지 요소를 갖춘,

๘๘๓.

883.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

น จ ทาเน ปมชฺชิสฺสํ, สามํ ทิฏฺฐมิทํ มยา’’ติ.

포살(uposatha)을 지키고 항상 계율로 단속하겠습니다. 그리고 보시하는 일에 방일하지 않겠습니다. 이것은 내가 직접 본 바입니다.' —

๘๘๔.

884.

‘‘อิจฺเจวํ [Pg.212] วิปฺปลปนฺตึ, ผนฺทมานํ ตโต ตโต;

ขิปึสุ นิรเย โฆเร, อุทฺธํปาทํ อวํสิร’’นฺติ. –

'이와 같이 애처롭게 울며 여기저기서 몸부림치는 그녀를, 발은 위로 머리는 아래로 하여 끔찍한 지옥에 던져 넣었다.' —

อิทํ สงฺคีติการวจนํ. ปุน สา –

이것은 결집자(saṅgītikāra)들의 말이다. 다시 그녀는 —

๘๘๕.

885.

‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี อโหสึ, ปริภาสิกา สมณพฺราหฺมณานํ;

วิตเถน จ สามิกํ วญฺจยิตฺวา, ปจฺจามหํ นิรเย โฆรรูเป’’ติ. –

'나는 예전에 인색한 자였고 수행자들과 바라문들을 비방하는 자였습니다. 거짓으로 남편을 속였기에, 나는 이제 끔찍한 모습의 지옥에서 고통받습니다.' — 라고 말하였다.

โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’’ติ คาถา นิรเย นิพฺพตฺตาย วุตฺตา, อิตรา อนิพฺพตฺตาย เอวาติ เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

마지막 게송을 설하셨다. 그중에서 “나는 예전에 인색하였네”라는 게송은 (레와띠가) 지옥에 태어났을 때 설해진 것이고, 그 외의 게송들은 지옥에 태어나기 전에 설해진 것이라고 알아야 한다. 나머지는 이해하기 쉽다.

ภิกฺขู เรวติยา ยกฺเขหิ คเหตฺวา นีตภาวํ ภควโต อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา อาทิโต ปฏฺฐาย อิมํ วตฺถุํ กเถตฺวา อุปริ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. กามญฺเจตํ เรวตีปฏิพทฺธาย กถาย เยภุยฺยภาวโต ‘‘เรวตีวิมาน’’นฺติ โวหรียติ, ยสฺมา ปน เรวตี วิมานเทวตา น โหติ, นนฺทิยสฺส ปน เทวปุตฺตสฺส วิมานาทิสมฺปตฺติปฏิสํยุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา ปุริสวิมาเนสฺเวว สงฺคหํ อาโรปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

비구들이 레와띠가 야차들에게 붙잡혀 끌려간 모든 사정을 세존께 아뢰었다. 그것을 들으시고 세존께서는 처음부터 이 이야기를 말씀하시고 이어서 상세히 법을 설하셨는데, 설법이 끝날 때 많은 이들이 예류과 등에 이르렀다. 비록 이 이야기가 레와띠와 관련된 내용이 대부분이라 ‘레와띠 천궁 이야기(Revatīvimāna)’라고 불리지만, 레와띠는 천궁의 천신이 아니며, 난디야 천자의 천궁 및 그 성취와 관련된 내용이기 때문에 ‘남자들의 천궁(Purisavimāna)’ 편에 포함된 것으로 보아야 한다.

เรวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

레와띠 천궁 이야기의 주석이 끝났다.

๓. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา

3. 차따 청년 천궁 이야기의 주석

โย วทตํ ปวโร มนุเชสูติ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน เสตพฺยายํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส กิจฺฉาลทฺโธ ปุตฺโต ฉตฺโต นาม พฺราหฺมณมาณโว อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต ปิตรา เปสิโต อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก เมธาวิตาย อนลสตาย จ น จิเรเนว มนฺเต วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา พฺราหฺมณสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โส อาจริยํ อภิวาเทตฺวา ‘‘มยา ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ [Pg.213] สิกฺขิตํ, กึ โว ครุทกฺขิณํ เทมี’’ติ อาห. อาจริโย ‘‘ครุทกฺขิณา นาม อนฺเตวาสิกสฺส วิภวานุรูปา, กหาปณสหสฺสมาเนหี’’ติ อาห. ฉตฺตมาณโว อาจริยํ อภิวาเทตฺวา เสตพฺยํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปิตุ อาโรเจตฺวา ‘‘เทถ เม ทาตพฺพยุตฺตกํ, อชฺเชว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, อชฺช วิกาโล, สฺเว คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา กหาปเณ นีหริตฺวา ภณฺฑิกํ พนฺธาเปตฺวา ฐเปสุํ. โจรา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ฉตฺตมาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ วนคหเน นิลีนา อจฺฉึสุ ‘‘มาณวํ มาเรตฺวา กหาปเณ คณฺหิสฺสามา’’ติ.

“사람들 중 말씀하시는 이들 가운데 가장 수승하신 분”이라는 게송으로 시작되는 것이 차따 청년 천궁 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 사왓띠의 제타숲에 머물고 계셨다. 그때 세따브야 성에 어떤 바라문의 아들로 어렵게 얻은 차따라는 이름의 바라문 청년이 있었다. 그는 성인이 되어 아버지의 심부름으로 우까타 성에 가서 뽀카라사띠 바라문의 문하에서 총명함과 성실함으로 머지않아 베다와 학문의 분야들을 익혀 바라문의 기술을 완성하였다. 그는 스승에게 인사하며 “제가 스승님 문하에서 기술을 다 배웠으니, 스승님께 어떤 사례금(gurudakkhiṇa)을 드려야 합니까?”라고 물었다. 스승은 “사례금이란 제자의 형편에 따르는 것이니, 천 카하빠나를 가져오너라.”라고 말했다. 차따 청년은 스승에게 작별 인사를 하고 세따브야로 돌아가 부모님께 절을 올렸다. 부모님의 환대를 받으며 안부를 나눈 뒤, 아버지에게 그 사연을 말씀드리고 “제게 드려야 할 합당한 돈을 주십시오. 오늘 바로 드리고 오겠습니다.”라고 말했다. 부모님은 “아들아, 오늘은 이미 늦었으니 내일 가거라.”라고 말하며 카하빠나를 꺼내 꾸러미로 묶어 두게 하였다. 도둑들이 그 소식을 듣고 “청년을 죽이고 카하빠나를 빼앗자”며 차따 청년이 가는 길목의 어느 숲속에 숨어 있었다.

ภควา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ฉตฺตมาณวกสฺส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ, โจเรหิ มาริตสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตึ, ตโต สห วิมาเนน อาคตสฺส ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปฐมตรเมว คนฺตฺวา มาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. มาณโว อาจริยธนํ คเหตฺวา เสตพฺยโต อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ภควตา วุตฺโต ‘‘อุกฺกฏฺฐํ, โภ โคตม, คมิสฺสามิ มยฺหํ อาจริยสฺส โปกฺขรสาติสฺส ครุทกฺขิณํ ทาตุ’’นฺติ อาห. อถ ภควา ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, มาณว, ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘นาหํ ชานามิ, กิมตฺถิยานิ ปเนตานิ กีทิสานิ จา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทมีทิส’’นฺติ สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จ ผลานิสํสํ วิภาเวตฺวา ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตาว, มาณวก, สรณคมนวิธิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘สาธุ อุคฺคณฺหิสฺสามิ, กเถถ ภนฺเต ภควา’’ติ เตน ยาจิโต ตสฺส รุจิยา อนุรูปํ คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ ทสฺเสนฺโต –

세존께서는 새벽녘에 대비정(大悲定)에서 일어나 세상을 살피시다가, 차따 청년이 삼귀의와 오계에 안주할 것과, 도둑들에게 살해되어 천상 세계에 태어날 것과, 그 후 천궁과 함께 이곳으로 와서 모여든 대중이 법을 깨닫게 될 것을 보시고, 미리 가셔서 청년이 가는 길목의 어떤 나무 아래에 앉으셨다. 청년은 스승에게 드릴 돈을 가지고 세따브야에서 우까타를 향해 가다가 길가에 앉아 계신 세존을 뵙고 다가가 멈춰 섰다. 세존께서 “어디로 가느냐?”라고 물으시자, “존자 고따마여, 제 스승인 뽀카라사띠 바라문께 사례금을 드리러 우까타로 갑니다.”라고 대답했다. 그러자 세존께서 “청년이여, 그대는 세 가지 귀의처와 다섯 가지 계를 아느냐?”라고 물으셨다. 그가 “저는 모릅니다. 그것들은 어떤 목적이 있으며 어떤 것입니까?”라고 여쭙자, 세존께서는 “이러이러한 것이다”라며 삼귀의와 오계를 수지하는 것의 공덕을 밝혀 주시고, “청년이여, 우선 삼귀의를 수지하는 법을 배우거라.”라고 말씀하셨다. “좋습니다, 배우겠습니다. 세존이시여, 말씀해 주십시오.”라고 그가 청하자, 세존께서는 그의 성향에 맞게 게송의 형식으로 삼귀의를 수지하는 법을 보여주시며 다음과 같이 말씀하셨다.

๘๘๖.

886.

‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ;

ปารคโต พลวีริยสมงฺคี, ตํ สุคตํ สรณตฺถมุเปหิ.

“사람들 중 말씀하시는 이들 가운데 가장 수승하시며, 해야 할 일을 다 마치신 석가모니 세존, 피안에 이르시고 힘과 정진을 갖추신 그분 수가따께 귀의하기 위해 나아가라.”

๘๘๗.

887.

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ[Pg.214], ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหิ.

“탐욕을 빛바래게 하고, 동요가 없으며, 근심이 없는 법, 형성되지 않았고 거부감이 없는 법, 감미롭고 익숙하며 잘 분류된 이 법에 귀의하기 위해 나아가라.”

๘๘๘.

888.

‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. –

“그곳에 보시를 올리면 큰 과보가 있다고 일컬어지는, 청정한 네 쌍의 장부들이자 여덟 단계의 성자들, 법을 보는 그들 승가에 귀의하기 위해 나아가라.”

ติสฺโส คาถาโย อภาสิ.

이렇게 세 편의 게송을 설하셨다.

๘๘๖. ตตฺถ โยติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วทตนฺติ วทนฺตานํ. ปวโรติ เสฏฺโฐ, กถิกานํ อุตฺตโม วาทีวโรติ อตฺโถ. มนุเชสูติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ภควา ปน เทวมนุสฺสานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ ปวโรเยว, ภควโต จ จริมภเว มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนตาย วุตฺตํ ‘‘มนุเชสู’’ติ. เตเนวาห ‘‘สกฺยมุนี’’ติ. สกฺยกุลปฺปสุตตาย สกฺโย, กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคตโต อนวเสสสฺส จ เญยฺยสฺส มุนนโต มุนิ จาติ สกฺยมุนิ. ภาคฺยวนฺตตาทีหิ จตูหิ การเณหิ ภควา. จตูหิ มคฺเคหิ กาตพฺพสฺส ปริญฺญาทิปเภทสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา กตกิจฺโจ. ปารํ สกฺกายสฺส ปรตีรํ นิพฺพานํ คโต สยมฺภุญาเณน อธิคโตติ ปารคโต. อสทิเสน กายพเลน, อนญฺญสาธารเณน ญาณพเลน, จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริเยน จ สมนฺนาคตตฺตา พลวีริยสมงฺคี. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทิตตฺตา สุคโต. ตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตฺตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ, อชฺช ปฏฺฐาย อหิตนิวตฺตเนน หิตสํวฑฺฒเนน ‘‘อยํ เม ภควา สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณํ คติ ปฏิสรณ’’นฺติ ภช เสว, เอวํ ชานาหิ วา พุชฺฌสฺสูติ อตฺโถ.

886. 거기에서 ‘Yo(어떤 분)’라는 말은 정해지지 않은 대상을 가리키는 말이며, 그것을 ‘Taṃ(그분)’이라는 말로써 확정하는 것임을 알아야 한다. ‘Vadataṃ’은 설하는 이들 중에서라는 뜻이다. ‘Pavaro’는 가장 뛰어나다는 뜻으로, 설법하는 이들 중 으뜸이며 논사들 중 수승하다는 뜻이다. ‘Manujesu’는 “천신과 인간의 스승”이라고 할 때처럼 수승함을 나타내는 표현이다. 비록 세존께서는 천신과 인간, 범천을 포함한 모든 중생 가운데 가장 수승하시지만, 세존의 마지막 생애에 인간들 사이에서 태어나셨기에 ‘Manujesu(사람들 중에서)’라고 설하신 것이다. 그래서 “석가모니(Sakyamunī)”라고 하셨다. 석가족의 가문에서 태어나셨기에 ‘Sakya’이고, 신체적 적정 등을 갖추었으며 남김없이 알아야 할 모든 대상을 아시기 때문에 ‘Muni’라 하여 ‘Sakyamuni’이다. 복된 성품(Bhāgyavanta) 등 네 가지 이유로 ‘Bhagavā(세존)’라 한다. 네 가지 도(道)로써 수행해야 할, 고제를 철저히 아는 등 16가지 종류의 역할을 완수하고 성취하셨으므로 ‘Katakicco(할 일을 다 마친 분)’라 한다. 유신(有身)의 저편 언덕인 열반에 이르셨고 스스로의 지혜로 증득하셨으므로 ‘Pāragato(피안에 이른 분)’라 한다. 비견할 데 없는 육체적 힘과, 다른 이들과 공유되지 않는 지혜의 힘, 그리고 네 가지 정근의 정진을 갖추셨으므로 ‘Balavīriyasamaṅgī(힘과 정진을 갖춘 분)’라 한다. 훌륭하게 가시고, 아름다운 곳(열반)에 가셨으며, 바르게 가셨고, 바르게 설하셨으므로 ‘Sugato(수가따)’라 한다. 그 수가따이신 정등각자께 귀의하기 위해, 즉 의지처이자 피난처이며 악처의 고통과 윤회의 고통으로부터 보호받기 위해 나아가라. 오늘부터 해로운 것을 물리치고 이로운 것을 증장시킴으로써 “이 세존은 나의 귀의처요, 보호처요, 은신처요, 최상의 의지처요, 갈 곳이며, 머물 곳이다”라고 공경하고 모셔라. 이와 같이 알거나 깨달으라는 뜻이다.

๘๘๗. ราควิราคนฺติ อริยมคฺคมาห. เตน หิ อริยา อนาทิกาลภาวิตมฺปิ ราคํ วิรชฺเชนฺติ. อเนชมโสกนฺติ อริยผลํ. ตญฺหิ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อวสิฏฺฐานญฺจ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต [Pg.215] ‘‘อเนชํ อโสก’’นฺติ จ วุจฺจติ. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสน. ธมฺมนฺติ วา ปรมตฺถธมฺมํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ, น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. ตเทว นิพฺพานํ. นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูลนฺติ อปฺปฏิกูลํ. สวนเวลายํ อุปปริกฺขณเวลายํ ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต นิปุณภาวโต จ ปคุณํ. วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน กุสลาทิวเสน อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทติ. เตเนว หิสฺส อาปาถกาเล วิย วิมทฺทนกาเลปิ กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาย ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมนฺติ ยถาวปฏิปชฺชนฺเต อปายทุกฺขปาตโต ธารณตฺเถน ธมฺมํ, อิทํ จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยถาวปฏิปตฺติยา อปายทุกฺขปาตโต ธาเรติ เอว. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว วิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตธมฺมสฺส ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห.

887. '탐욕의 빛바램(rāgavirāga)'이라는 말은 성도(聖道, ariyamagga)를 가리킨다. 왜냐하면 성자들은 그 성도를 통해 시작 없는 시간 동안 익혀온 탐욕(rāga)을 빛바래게 하기 때문이다. '요동함이 없고 슬픔이 없음(anejaṃ asokaṃ)'은 성과(聖果, ariyaphala)를 의미한다. 왜냐하면 그것은 '에자(ejā)'라고 불리는 갈애(taṇhā)와 슬픔의 원인이 되는 나머지 번뇌들을 완전히 가라앉히기 때문에 '요동함이 없고 슬픔이 없는 것'이라 불린다. '법(dhamma)'은 자성법(sabhāvadhamma)을 의미한다. 도(道)·과(果)·열반은 개념적 명칭(paññatti)에 의한 교학의 법(pariyattidhamma)과 달리, 그 자체의 자성(sabhāva)으로서 파악되어야 하는 법이기 때문이다. 또는 '법'은 승의법(paramatthadhamma)인 열반을 뜻한다. 여러 원인이 모여 만들어진 것은 유위(saṅkhata)이고, 만들어지지 않은 것은 무위(asaṅkhata)이다. 그것이 바로 열반이다. 여기에 어떤 혐오스러운 것(paṭikūla)도 없기에 '혐오스럽지 않은 것(appaṭikūla)'이라 한다. 듣는 때나, 고찰하는 때나, 실천하는 때나 언제나 바람직한 것이기에 '달콤한 것(madhura)'이라 한다. 일체지(sabbaññutaññāṇa)에 의지한 변재(paṭibhāna)의 성취로 설해졌기에, 잘 전개되었으며 미묘하므로 '숙달된 것(paguṇa)'이라 한다. 분별되어야 할 의미를 온(khandha) 등이나 선(kusala) 등, 혹은 개요(uddesa) 등에 의해 잘 분별했기에 '잘 분별된 것(suvibhatta)'이라 한다. 이 세 구절로 교학의 법(pariyattidhamma)만을 말한 것이다. 그러므로 그 교학의 법이 처음 접할 때나 고찰할 때처럼, 말하는 자에게나 듣는 자에게나 목전에 나타나 양쪽 모두가 직접 체험함을 보여주기 위해 '이(imaṃ)'라고 말씀하신 것이다. '법(dhamma)'은 올바르게 실천하는 자들을 악처의 고통에 떨어지지 않게 지탱해준다(dhāraṇa)는 의미에서 법이라 하며, 이는 네 가지 종류의 법 모두에 통용되는 말이다. 왜냐하면 교학의 법 또한 귀의처와 계율에 머무는 것만으로도 올바른 실천에 의해 악처의 고통에 떨어지지 않게 지탱해주기 때문이다. 이 의미에 대해 바로 이 천궁이 증거라고 보아야 한다. 위에서 언급한 법을 그가 직접 목격하게 하면서 보여주기 위해 다시 '이(imaṃ)'라고 말씀하신 것이다.

๘๘๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ อริยสงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ. ทินฺน มหปฺผลนฺติ คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป กโต. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุชฺฌเนน สุจีสุ ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๖๐) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. อฏฺฐาติ มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐสุ ยุคเฬ อกตฺวา วิสุํ วิสุํ คหเณน อฏฺฐ ปุคฺคลา. คาถาสุขตฺถเมว เจตฺถ ‘‘ปุคฺคล ธมฺมทสา’’ติ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส. ธมฺมทสาติ จตุสจฺจธมฺมสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนกา. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาเวน สงฺฆํ.

888. '어디에(yattha)'는 그 성가(聖伽, ariyasaṅgha)를 말한다. '보시된 것(dinnaṃ)'은 포기하여 바쳐진 음식 등의 보시물이다. '보시된 것이 큰 결실이 있다(dinna mahapphalaṃ)'는 게송의 운율을 맞추기 위해 비음(anunāsika)을 생략한 표현이다. 번뇌의 부정함으로부터 완전히 청정해졌기에 '청정한 분들(sucīsu)'이라 하며, "예류자, 예류과를 증득하기 위해 실천하는 자" 등으로 설해진 네 쌍의 인격자들을 가리킨다. '여덟(aṭṭha)'은 도에 머무는 이와 과에 머무는 이들을 쌍으로 묶지 않고 각각 취하여 여덟 명의 보특가라(puggalā)를 말한다. 게송의 운율을 위해 여기서 '법을 보는 사람들(puggala dhammadasā)'이라고 짧게 표현하였다. '법을 보는 자들(dhammadasā)'은 사성제의 법과 열반의 법을 직접 보는 자들이다. 견해와 계율의 공통성으로 결합된 상태이기에 성가(saṅgha, 승가)라 한다.

เอวํ ภควตา ตีหิ คาถาหิ สรณคุณสนฺทสฺสเนน สทฺธึ สรณคมนวิธิมฺหิ วุตฺเต มาณโว ตํตํสรณคุณานุสฺสรณมุเขน สรณคมนวิธิโน อตฺตโน หทเย ฐปิตภาวํ วิภาเวนฺโต ตสฺสา ตสฺสา คาถาย [Pg.216] อนนฺตรํ ‘‘โย วทตํ ปวโร’’ติอาทินา ตํ ตํ คาถํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ฐิตสฺส ปญฺจ สิกฺขาปทานิ สรูปโต ผลานิสํสโต จ วิภาเวตฺวา เตสํ สมาทานวิธึ กเถสิ. โส ตมฺปิ สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘หนฺทาหํ ภควา คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา รตนตฺตยคุณํ อนุสฺสรนฺโต ตํเยว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ภควาปิ ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตกํ กุสลํ เทวโลกูปปตฺติยา’’ติ เชตวนเมว อคมาสิ.

이와 같이 세존께서 세 게송으로 삼보의 덕성을 보여주며 귀의하는 방법을 설하셨을 때, 찻타 동자는 각각의 삼보의 덕성을 회상하는 방식으로 자신의 마음에 귀의하는 방법이 확립되었음을 나타내며, 각 게송 뒤에 "말하는 이들 중 으뜸인 분(yo vadataṃ pavaro)..." 등의 게송을 따라 읊었다. 이렇게 게송을 읊고 서 있는 그에게 다섯 가지 학습계율을 그 형식과 이익의 측면에서 밝혀주시고 그것을 수지하는 방법을 설하셨다. 그는 그것 또한 잘 명심하고 기쁜 마음으로 "세존이시여, 이제 가겠습니다"라고 말씀드린 뒤 삼보의 덕성을 회상하며 그 길을 떠났다. 세존께서도 "이 자에게 이만큼의 공덕이면 천상 세계에 태어나기에 충분하다"고 생각하시고 제타숲으로 돌아가셨다.

มาณวสฺส ปน ปสนฺนจิตฺตสฺส รตนตฺตยคุณํ สลฺลกฺขณวเสน ‘‘สรณํ อุเปมี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทตาย สรเณสุ จ, ภควตา วุตฺตนเยน ปญฺจนฺนํ สีลานํ อธิฏฺฐาเนน สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตสฺส เตเนว นเยน รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺเสว คจฺฉนฺตสฺส โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. โส เต อคเณตฺวา รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺโตเยว คจฺฉติ. ตญฺเจโก โจโร คุมฺพนฺตรํ อุปนิสฺสาย ฐิโต วิสปีเตน สเรน สหสาว วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา กหาปณภณฺฑิกํ คเหตฺวา อตฺตโน สหาเยหิ สทฺธึ ปกฺกามิ. มาณโว ปน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย อจฺฉราสหสฺสปริวุโต สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, ตสฺส วิมานสฺส อาภา สาติเรกานิ วีสติโยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

그러나 삼보의 덕성을 잘 관찰하여 "귀의합니다"라는 마음을 일으켜 귀의처에 머물고, 세존께서 설하신 대로 다섯 계율을 수지하여 계율에 확립된 그 동자가 바로 그 방식으로 삼보의 덕성을 회상하며 가고 있을 때, 도적들이 길에서 습격했다. 그는 그들을 개의치 않고 삼보의 덕성만을 거듭 회상하며 나아갔다. 그러자 숲속에 숨어 있던 한 도적이 독화살로 급히 그를 쏘아 목숨을 앗아갔고, 천 냥이 든 자루를 챙겨 자신의 동료들과 함께 떠났다. 한편 찻타 동자는 죽은 뒤 타와팅사(Tāvatiṃsa, 삼십삼천) 천상의 서른 유순 크기의 황금 천궁에서 마치 잠에서 깬 듯 태어났는데, 수천 명의 천녀들에게 둘러싸여 예순 수레 분량의 장신구로 치장된 몸을 가졌으며, 그 천궁의 광채는 스무 유순 너머까지 퍼져나갔다.

อถ มาณวํ กาลกตํ ทิสฺวา เสตพฺยคามวาสิโน มนุสฺสา เสตพฺยํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ อุกฺกฏฺฐคามวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส กเถสุํ. ตํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร ญาติมิตฺตา พฺราหฺมโณ จ โปกฺขรสาติ สปริวารา อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ปเทสํ อคมํสุ, เยภุยฺเยน เสตพฺยวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐวาสิโน จ อิจฺฉานงฺคลวาสิโน จ สนฺนิปตึสุ, มหาสมาคโม อโหสิ. อถ มาณวสฺส มาตาปิตโร มคฺคสฺส อวิทูเร จิตกํ สชฺเชตฺวา สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ.

그 후 동자가 죽은 것을 보고 세타뱌 마을 사람들은 세타뱌로 가서 그의 부모에게 알렸고, 우까타 마을 사람들은 우까타로 가서 브라만 뽁카라사띠에게 알렸다. 그 소식을 듣고 그의 부모와 친척, 친구들, 그리고 브라만 뽁카라사띠는 추종자들과 함께 얼굴이 눈물로 가득한 채 울면서 그곳으로 왔다. 대개 세타뱌, 우까타, 익차낭갈라의 거주민들이 모여 큰 집회가 열렸다. 그때 동자의 부모는 길 근처에 화장 장작을 쌓고 장례 의식을 치르기 시작했다.

อถ ภควา จินฺเตสิ ‘‘มยิ คเต ฉตฺตมาณโว มํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสติ, อาคตญฺจ ตํ กตกมฺมํ กถาเปนฺโต กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาเรตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ตํ ปเทสํ อุปคนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล [Pg.217] นิสีทิ ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. อถ ฉตฺตมาณวเทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺโต สรณคมนญฺจ สีลสมาทานญฺจ ทิสฺวา, วิมฺหยชาโต ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน ‘‘อิทาเนวาหํ คนฺตฺวา ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิสฺสามิ, รตนตฺตยคุเณ จ มหาชนสฺส ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ กตญฺญุตํ นิสฺสาย สกลํ ตํ อรญฺญปเทสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต, สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห มหตา ปริวาเรน สทฺธึ ทิสฺสมานรูโป อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปตนฺโต อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘โก นุ โข อยํ เทโว วา พฺรหฺมา วา’’ติ อจฺฉริยพฺภุตชาโต อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. ภควา เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปากฏํ กาตุํ –

그때 부처님께서는 '내가 떠나면 찻따(Chatta) 청년이 나를 경배하러 올 것이다. 그가 오면 그가 지은 공덕에 대해 직접 말하게 함으로써 업의 결과를 대중이 직접 보게 하고 법을 설하리라. 그러면 많은 이들이 진리를 깨닫게 될 것이다'라고 생각하셨다. 부처님께서는 그렇게 생각하신 뒤, 많은 비구 승가와 함께 그곳으로 가셔서 어느 나무 아래에 자리를 잡으시고 여섯 가지 색깔의 부처님 광명(chabbaṇṇabuddharaṃsiyo)을 내뿜으며 앉아 계셨다. 한편 찻따 청년 천자(Chattamāṇavadevaputta)도 자신의 천상 보배를 관찰하며 그 원인을 살피다가, 자신이 행했던 삼귀의와 오계 수지의 업을 보고는 경탄하며 부처님께 깊은 신심과 공경심을 일으켰다. '지금 바로 가서 부처님과 비구 승가에 경배하고, 삼보의 덕을 사람들에게 분명하게 드러내리라' 하고는, 그 은혜를 기리며 그 숲 전체를 한 줄기 빛으로 가득 채우고 자신의 궁전(vimāna)과 함께 내려왔다. 그는 궁전에서 내려와 많은 추종자와 함께 모습을 드러낸 채 부처님께 다가가 발 아래 머리를 조아려 경배하고 합장한 채 한 곁에 섰다. 그를 보고 사람들은 '도대체 이분은 누구인가, 신인가 범천인가?' 하며 경이로움에 휩싸여 부처님 곁으로 몰려들었다. 부처님께서는 그 천자가 지은 선업과 그 과보를 분명히 드러내기 위해 다음과 같이 물으셨다.

๘๘๙.

889.

‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส;

ยถา อตุลมิทํ มหปฺปภาสํ, โก นุ ตฺวํ ติทิวา มหึ อุปาคา.

하늘의 태양도 그처럼 빛나지 않고, 달도 푸사(Phussa) 별도 그처럼 빛나지 않도다. 비교할 수 없는 이 거대한 광명은 무엇인가? 당신은 누구이기에 천상에서 이 지상으로 내려왔는가?

๘๙๐.

890.

‘‘ฉินฺทติ รํสี ปภงฺกรสฺส, สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา;

รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ, ปริสุทฺธํ วิมลํ สุภํ วิมานํ.

태양의 빛마저 가려버리는 그 광명은 20유순이 넘게 뻗어 있구나. 밤조차 낮처럼 만드는 이 궁전은 지극히 깨끗하고 때가 없으며 아름답도다.

๘๙๑.

891.

‘‘พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกํ, โวกิณฺณํ กุสุเมหิ เนกจิตฺตํ;

อรชวิรชเหมชาลฉนฺนํ, อากาเส ตปติ ยถาปิ สูริโย.

수많은 홍련과 다채로운 백련이 가득하고 온갖 꽃들로 장식되어 다채롭구나. 티끌 하나 없이 깨끗한 금빛 그물로 덮여 있으니, 마치 하늘에서 태양이 빛나는 것 같도다.

๘๙๒.

892.

‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหิ, อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหิ;

กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหิ, ปริปูรํ คคนํว ตารกาหิ.

붉은 옷과 노란 옷을 입은 여인들, 침향과 피양구와 전단향이 진동하는 여인들, 황금빛 몸을 지닌 여인들로 가득하니 마치 별들이 총총한 하늘과 같구나.

๘๙๓.

893.

‘‘นรนาริโย [Pg.218] พหุเกตฺถเนกวณฺณา, กุสุมวิภูสิตาภรเณตฺถ สุมนา;

อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภึ, ตปนิยวิตตา สุวณฺณฉนฺนา.

다양한 빛깔의 천자들과 천녀들이 많은 이곳, 꽃으로 장식된 장신구를 걸친 이들은 즐거운 마음으로, 바람에 실려 오는 향기를 내뿜으며 황금빛 장식과 금실 옷을 걸치고 있구나.

๘๙๔.

894.

‘‘กิสฺส สํยมสฺส อยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺโน;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิ อิคฺฆ ปุฏฺโฐ’’ติ. –

이것은 어떤 절제의 과보이며, 어떤 업의 결과로 이곳에 태어난 것인가? 어떻게 이 궁전을 얻게 되었는지, 묻는 말에 차례대로 대답해 보아라.

ตํ เทวปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิ.

부처님께서 그 천자에게 이와 같이 되물으셨다.

๘๘๖. ตตฺถ ตปตีติ ทิปฺปติ. นเภติ อากาเส. ผุสฺโสติ ผุสฺสตารกา. อตุลนฺติ อนุปมํ, อปฺปมาณํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ ตว วิมานํ อนุปมํ อปฺปมาณํ ปภสฺสรภาเวน ตโต เอว มหปฺปภาสํ อากาเส ทิปฺปติ, น ตถา ตารกรูปานิ ทิปฺปนฺติ, น จนฺโท, ตานิ ตาว ติฏฺฐนฺตุ, นาปิ สูริโย ทิปฺปติ, เอวํภูโต โก นุ ตฺวํ เทวโลกโต อิมํ ภูมิปเทสํ อุปคโต, ตํ ปากฏํ กตฺวา อิมสฺส มหาชนสฺส กเถหีติ.

886. 여기서 'tapatī'는 '빛난다'는 뜻이다. 'nabhe'는 '허공에서'를 의미한다. 'phusso'는 '푸사 별(phussatārakā)'이다. 'atulaṃ'은 '비교할 수 없는' 혹은 '무량한'이라는 뜻이다. 이 말의 취지는 다음과 같다. '그대의 이 궁전이 비교할 수 없고 무량하게 찬란한 모습으로 허공에서 빛나는 것처럼, 저 별들도 그와 같이 빛나지 못하며, 달도 빛나지 못한다. 그것들은 고사하고 태양조차 그렇게 빛나지는 못한다. 이와 같은 존재인 그대는 누구이며, 왜 천상 세계에서 이 지상으로 왔는가? 그 이유를 분명히 하여 이 대중에게 말하라'는 것이다.

๘๙๐. ฉินฺทตีติ วิจฺฉินฺทติ, ปวตฺติตุํ อเทนฺโต ปฏิหนตีติ อตฺโถ. รํสีติ รสฺมิโย. ปภงฺกรสฺสาติ สูริยสฺส. ตสฺส จ วิมานสฺส ปภา สมนฺตโต ปญฺจวีสติ โยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา’’ติ. รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรตีติ อตฺตโน ปภาย อนฺธการํ วิธมนฺตํ รตฺติภาคมฺปิ ทิวสภาคํ วิย กโรติ. ปริสมนฺตโต อนฺโต เจว พหิ จ สุทฺธตาย ปริสุทฺธํ. สพฺพโส มลาภาเวน วิมลํ. สุนฺทรตาย สุภํ.

890. 'chindati'는 '차단한다'는 뜻이니, 빛이 퍼져 나가는 것을 허용하지 않고 막아버린다는 의미이다. 'raṃsī'는 '광선들'이다. 'pabhaṅkarassa'는 '태양의'라는 뜻이다. 그 궁전의 빛은 사방으로 25유순을 가득 채우며 머문다. 그래서 '광명은 20유순이 넘는다'라고 말한 것이다. 'rattimapi yathā divaṃ karoti'는 자신의 빛으로 어둠을 물리쳐 밤일지라도 마치 낮처럼 만든다는 뜻이다. 'parisuddhaṃ'은 안팎이 모두 깨끗하여 지극히 청정하다는 것이고, 'vimalaṃ'은 온갖 때(mala)가 없으므로 결함이 없다는 것이며, 'subhaṃ'은 훌륭하고 아름답다는 뜻이다.

๘๙๑. พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกนฺติ พหุวิธรตฺตกมลญฺเจว วิจิตฺตวณฺณเสตกมลญฺจ. เสตกมลํ ปทุมํ, รตฺตกมลํ ปุณฺฑรีกนฺติ วทนฺติ. โวกิณฺณํ กุสุเมหีติ อญฺเญหิ จ นานาวิเธหิ ปุปฺเผหิ สโมกิณฺณํ. เนกจิตฺตนฺติ [Pg.219] มาลากมฺมลตากมฺมาทินานาวิธวิจิตฺตํ. อรชวิรชเหมชาลฉนฺนนฺติ สยํ อปคตรชํ วิรเชน นิทฺโทเสน กญฺจนชาเลน ฉาทิตํ.

891. 'bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ'은 여러 종류의 홍련(paduma)과 다채로운 색의 백련(puṇḍarīka)을 말한다. 어떤 이들은 백련을 'paduma', 홍련을 'puṇḍarīka'라고 부르기도 한다. 'vokiṇṇaṃ kusumehī'는 앞서 말한 것 외에 다른 여러 종류의 꽃들로 뒤섞여 있다는 뜻이다. 'nekacittaṃ'은 화관이나 넝쿨 문양 등 다양한 장식으로 다채롭게 꾸며졌다는 의미이다. 'arajavirajahemajālachannanti'는 그 자체가 티끌이 없으며, 결점 없는 황금 그물로 덮여 있다는 뜻이다.

๘๙๒. รตฺตมฺพรปีตวาสสาหีติ รตฺตวตฺถาหิ เจว ปีตวตฺถาหิ จ. เอกา หิ รตฺตํ ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ปีตํ อุตฺตริยํ กโรติ, อปรา ปีตํ นิวาเสตฺวา รตฺตํ อุตฺตริยํ กโรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหี’’ติ. อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหีติ อครุคนฺเธน ปิยงฺคุมาลาหิ จนฺทนคนฺเธหิ จ อุสฺสทาหิ, อุสฺสนฺนทิพฺพาครุคนฺธาทิกาหีติ อตฺโถ. กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหีติ กนกสทิสสุขุมจฺฉวีหิ. ปริปูรนฺติ ตหํ ตหํ วิจรนฺตีหิ สงฺคีติปสุตาหิ จ ปริปุณฺณํ.

892. 'rattambarapītavāsasāhi'는 붉은 옷과 노란 옷을 입은 여인들을 의미한다. 실로 어떤 천녀는 붉은 천상의 옷을 입고 노란 겉옷을 걸치며, 다른 천녀는 노란 옷을 입고 붉은 겉옷을 걸친다. 그것을 염두에 두고 '붉은 옷과 노란 옷을 입은 여인들'이라 한 것이다. 'agarupiyaṅgucandanussadāhī'는 침향(agaru), 피양구(piyaṅgu) 꽃다발, 전단향(candana)의 향기가 가득한 여인들, 즉 천상의 침향 등의 향기가 진동하는 이들을 의미한다. 'kañcanatanusannibhattacāhī'는 황금과 같이 부드러운 피부를 가진 여인들이다. 'paripūraṃ'은 곳곳을 거닐며 노래를 즐기는 여인들로 가득 차 있다는 뜻이다.

๘๙๓. พหุเกตฺถาติ พหุกา เอตฺถ. อเนกวณฺณาติ นานารูปา. กุสมวิภูสิตาภรณาติ วิเสสโต สุรภิวายนตฺถํ ทิพฺพกุสุเมหิ อลงฺกตทิพฺพาภรณา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิมาเน. สุมนาติ สุนฺทรมนา ปมุทิตจิตฺตา. อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภินฺติ อนิเลน ปมุญฺจิตคนฺธานํ ปุปฺผานํ วายุนา วิมุตฺตปตฺตปุฏํ วิย วิพนฺธตาย วิกสิตตาย จ สุคนฺธํ ปวายนฺติ. ‘‘อนิลปธูปิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, วาเตน มนฺทํ อาวุยฺหมานา เหมมยปุปฺผาติ อตฺโถ. กนกจีรกาทีหิ เวณิอาทีสุ โอตตตาย ตปนิยวิตตา. เยภุยฺเยน กญฺจนาภรเณหิ อจฺฉาทิตสรีรตาย สุวณฺณฉนฺนา. นรนาริโยติ เทวปุตฺตา เทวธีตโร จ พหุกา เอตฺถ ตว วิมาเนติ ทสฺเสติ.

893. 'bahuketthā'는 '여기에 많다'는 뜻이다. 'anekavaṇṇā'는 '다양한 모습'이라는 뜻이다. 'kusumavibhūsitābharaṇā'는 특히 좋은 향기를 내뿜기 위해 천상의 꽃들로 장식된 장신구를 의미한다. 'etthā'는 '이 궁전에'라는 뜻이다. 'sumanā'는 마음이 선량하고 기쁨에 가득 찬 상태를 말한다. 'anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ'은 바람에 실려 꽃에서 발산되는 향기가 마치 바람에 의해 꽃잎과 꽃봉오리가 열려 피어날 때처럼 향기를 내뿜는다는 뜻이다. 'anilapadhūpitā'라고 읽기도 하는데, 이는 바람에 부드럽게 흔들리는 금빛 꽃들이라는 의미이다. 'tapaniyavitatā'는 머리카락 등에 금실 장식(kanakacīraka) 등이 드리워져 있다는 뜻이다. 'suvaṇṇachannā'는 대개 황금 장신구로 몸을 가리고 있다는 의미이다. 'naranāriyoti'는 천자와 천녀들이 그대의 궁전에 많이 있음을 보여준다.

๘๙๔. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต อิมสฺส มหาชนสฺส กมฺมผลปจฺจกฺขภาวายาติ อธิปฺปาโย.

894. 'iṅghā'는 촉구를 나타내는 조사이며, 'puṭṭho'는 '질문받은'이라는 뜻이다. 이 대중에게 업의 결과를 직접 확인시켜 주라는 취지이다.

ตโต เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그러자 그 천자가 다음의 게송들로 대답하였다.

๘๙๕.

895.

‘‘สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวน, สตฺถานุสาสิ อนุกมฺปมาโน;

ตว รตนวรสฺส ธมฺมํ สุตฺวา, กริสฺสามีติ จ พฺรวิตฺถ ฉตฺโต.

당신께서는 길에서 저를 직접 만나 연민의 마음으로 가르침을 주셨습니다. 최고의 보배이신 당신의 법을 듣고 저 찻따는 '그렇게 행하겠습니다'라고 말했습니다.

๘๙๖.

896.

‘‘ชินวรปวรํ [Pg.220] อุเปหิ สรณํ, ธมฺมญฺจาปิ ตเถว ภิกฺขุสงฺฆํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

훌륭하신 승리자(부처님)께 귀의하고 법과 비구 승가에도 그와 같이 귀의하십시오. 존자시여, 제가 처음으로 '예'라고 말씀드렸고, 나중에도 당신의 말씀을 그대로 따랐습니다.

๘๙๗.

897.

‘‘มา จ ปาณวธํ วิวิธํ จรสฺสุ อสุจึ,น หิ ปาเณสุ อสญฺญตํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

‘또한 다양하고 부정한 살생을 저지르지 마십시오. 지혜로운 이들은 생명을 해치며 절제하지 않는 것을 결코 찬탄하지 않습니다.’ [채타가 말했습니다.] ‘세존이시여, 처음에는 [잘 모른다고] 아니오라고 말씀드렸으나, 나중에는 당신의 말씀대로 행하였습니다.’

๘๙๘.

898.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตมฺปิ, อาทาตพฺพมมญฺญิโถ อทินฺนํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

‘또한 타인이 보호하는 것이라면, 주지 않은 것을 가져야겠다고 생각하지 마십시오.’ [채타가 말했습니다.] ‘세존이시여, 처음에는 아니오라고 말씀드렸으나, 나중에는 당신의 말씀대로 행하였습니다.’

๘๙๙.

899.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตาโย, ปรภริยา อคมา อนริยเมตํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

‘또한 타인이 보호하는 여인들, 즉 남의 아내에게 가지 마십시오. 그것은 천박한 일입니다.’ [채타가 말했습니다.] ‘세존이시여, 처음에는 아니오라고 말씀드렸으나, 나중에는 당신의 말씀대로 행하였습니다.’

๙๐๐.

900.

‘‘มา จ วิตถํ อญฺญถา อภาณิ, น หิ มุสาวาทํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

‘또한 사실과 다르게 거짓을 말하지 마십시오. 지혜로운 이들은 거짓말하는 것을 결코 찬탄하지 않습니다.’ [채타가 말했습니다.] ‘세존이시여, 처음에는 아니오라고 말씀드렸으나, 나중에는 당신의 말씀대로 행하였습니다.’

๙๐๑.

901.

‘‘เยน จ ปุริสสฺส อเปติ สญฺญา, ตํ มชฺชํ ปริวชฺชยสฺสุ สพฺพํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

‘또한 사람의 정신(saññā)을 잃게 만드는 저 모든 술을 멀리하십시오.’ [채타가 말했습니다.] ‘세존이시여, 처음에는 아니오라고 말씀드렸으나, 나중에는 당신의 말씀대로 행하였습니다.’

๙๐๒.

902.

‘‘สฺวาหํ อิธ ปญฺจ สิกฺขา กริตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวา ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ทฺเวปถมคมาสึ โจรมชฺเฌ, เต มํ ตตฺถ วธึสุ โภคเหตุ.

‘저는 여기서 다섯 가지 계를 수지하고 여래의 법에 따라 수행하며 길을 가던 중, 두 마을 경계의 길에서 도적들에게 포위되었습니다. 그들은 재물을 탐내어 그곳에서 저를 죽였습니다.’

๙๐๓.

903.

‘‘เอตฺตกมิทํ [Pg.221] อนุสฺสรามิ กุสลํ, ตโต ปรํ น เม วิชฺชติ อญฺญํ;

เตน สุจริเตน กมฺมุนาหํ, อุปฺปนฺโน ติทิเวสุ กามกามี.

‘제가 기억하는 공덕은 오직 이것뿐이며, 그 외에 다른 선행은 제게 없습니다. 그 선행의 업으로 인해 저는 욕락을 누리는 천신이 되어 삼십삼천에 태어났습니다.’

๙๐๔.

904.

‘‘ปสฺส ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส, อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา วิปากํ;

ชลมิว ยสสา สเมกฺขมานา, พหุกามํ ปิหยนฺติ หีนกมฺมา.

‘잠깐 동안 계를 지키고 법에 따라 수행한 결과(vipāka)를 보십시오. 명성으로 빛나는 저를 보며, 저보다 공덕이 적은 많은 천신들이 [저처럼 되기를] 갈망하고 있습니다.’

๙๐๕.

905.

‘‘ปสฺส กติปยาย เทสนาย, สุคติญฺจมฺหิ คโต สุขญฺจ ปตฺโต;

เย จ เต สตตํ สุณนฺติ ธมฺมํ, มญฺเญ เต อมตํ ผุสนฺติ เขมํ.

‘짧은 설법의 결과를 보십시오. 저는 선처에 이르러 행복을 얻었습니다. 당신의 법을 항상 듣는 이들은 분명 평온하고 불사(不死)의 경지에 도달할 것입니다.’

๙๐๖.

906.

‘‘อปฺปมฺปิ กตํ มหาวิปากํ, วิปุลํ โหติ ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ปสฺส กตปุญฺญตาย ฉตฺโต, โอภาเสติ ปถวึ ยถาปิ สูริโย.

‘여래의 법 안에서는 작은 선행이라도 큰 과보를 맺고 광대해집니다. 공덕을 쌓은 채타가 마치 태양처럼 대지를 비추는 것을 보십시오.’

๙๐๗.

907.

‘‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม, อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ;

เต มยํ ปุนเรว ลทฺธ มานุสตฺตํ, ปฏิปนฺนา วิหเรมุ สีลวนฺโต.

‘이 공덕은 무엇인가, 우리는 무엇을 행해야 하는가’라고 천신들이 모여서 의논합니다. 저희는 다시 인간의 몸을 얻게 되면 계를 갖추어 수행하며 머물겠습니다.’

๙๐๘.

908.

‘‘พหุกาโร อนุกมฺปโก จ สตฺถา, อิติ เม สติ อคมา ทิวา ทิวสฺส;

สฺวาหํ อุปคโตมฺหิ สจฺจนามํ, อนุกมฺปสฺสุ ปุนปิ สุเณมฺห ธมฺมํ.

‘스승님께서는 매우 자비로우시고 큰 도움을 주시는 분입니다. 저는 낮 동안에 당신을 생각하며 왔습니다. 진실한 이름을 가진 당신께 제가 왔으니, 자비를 베풀어 다시 법을 들려주십시오.’

๙๐๙.

909.

‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ, ภวราคานุสยญฺจ ปหาย โมหํ;

น จ เต ปุน มุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ, ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา’’ติ.

‘이 세상에서 감각적 욕망과 존재에 대한 탐착의 잠재성향을 버리고 미혹을 제거한 이들은, 다시는 모태에 들지 않으며 완전한 열반에 들어 시원해진 이들입니다.’

๘๙๕. ตตฺถ [Pg.222] สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวนาติ อิธ อิมสฺมึ ปเถ มหามคฺเค สยเมว อุปคเตน มาณเวน พฺราหฺมณกุมาเรน สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหมนุสาสนโต สตฺถา ภควา, ตฺวํ ยํ มาณวํ ยถาธมฺมํ อนุสาสิ อนุกมฺปมาโน อนุคฺคณฺหนฺโต, ตว รตนวรสฺส อคฺครตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา อิติ เอวํ กริสฺสามิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิสฺสามีติ, โส ฉตฺโต ฉตฺตนามโก มาณโว พฺรวิตฺถ กเถสีติ ปทโยชนา.

895. 그 게송들 중에서 ‘sayamidhappathesameccamāṇavena’란 ‘이 큰길(mahāmagga)에서 스스로 다가온 바라문 청년과 만나서’라는 뜻입니다. 현세와 내세의 궁극적 이익으로 중생들을 근기대로 교화하시기에 ‘스승(satthā)’이라 불리는 세존이시여, 당신께서 채타라는 청년을 가련히 여겨 돕고자 법답게 훈계하셨을 때, 최상의 보배이신 정등각자의 그 법을 듣고 ‘훈계하신 대로 실천하겠습니다’라고 채타라는 이름의 청년이 말했습니다. 이것이 구절의 연결입니다.

๘๙๖. เอวํ ยถาปุจฺฉิตํ กมฺมํ การณโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต วิภาคโต จ ทสฺเสนฺโต สตฺถารา สมาทปิตภาวํ อตฺตนา จ ตตฺถ ปจฺฉา ปติฏฺฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชินวรปวร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเตติ ภนฺเต ภควา ‘‘สรณคมนํ ชานาสี’’ติ ตยา วุตฺโต ‘‘โน’’ติ น ‘‘ชานามี’’ติ ปฐมํ อโวจํ อหํ. ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสินฺติ ปจฺฉา ตยา วุตฺตํ กถํ ปริวตฺเตนฺโต ตว วจนํ ตเถว อกาสึ ปฏิปชฺชึ, ตีณิปิ สรณานิ อุปคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

896. 이와 같이 질문받은 대로 공덕의 원인을 보여준 뒤, 이제 그 업을 구체적인 모습과 상세한 분류로 보여주기 위해, 또한 스승에 의해 계를 수지하게 된 점과 자신이 그 후에 그 계에 안주하게 된 점을 보여주기 위해 ‘jinapavara’ 등의 말을 하였습니다. 그 대목에서 ‘noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante’란 ‘세존이시여, 당신께서 귀의(saraṇagamana)를 아느냐고 물으셨을 때, 제가 처음에는 모른다고 대답했다’는 것입니다. ‘pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ’이란 나중에 당신께서 하신 말씀을 따라 그대로 실천하여 세 가지 귀의처에 도달했다는 뜻입니다.

๘๙๗. วิวิธนฺติ อุจฺจาวจํ, อปฺปสาวชฺชํ มหาสาวชฺชญฺจาติ อตฺโถ. มา จรสฺสูติ มา อกาสิ. อสุจินฺติ กิเลสาสุจิมิสฺสตาย น สุจึ. ปาเณสุ อสญฺญตนฺติ ปาณฆาตโต อวิรตํ. น หิ อวณฺณยึสูติ น หิ วณฺณยนฺติ. ปจฺจูปฺปนฺนกาลตฺเถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํ. อถ วา ‘‘อวณฺณยึสู’’ติ เอกเทเสน สกลสฺส กาลสฺส อุปลกฺขณํ, ตสฺมา ยถา น วณฺณยึสุ อตีตมทฺธานํ, เอวํ เอตรหิปิ น วณฺณยนฺติ, อนาคเตปิ น วณฺณยิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

897. ‘vividha’란 크고 작은 것, 죄가 적은 것과 많은 것을 의미합니다. ‘mā carassu’란 하지 말라는 뜻입니다. ‘asuci’란 번뇌의 불결함이 섞여 있어 깨끗하지 못함을 의미합니다. ‘pāṇesu asaññata’란 살생으로부터 물러나지 않음을 의미합니다. ‘na hi avaṇṇayiṃsu’란 찬탄하지 않는다는 뜻입니다. 여기서 과거형 동사는 현재의 의미로 쓰였습니다. 혹은 ‘avaṇṇayiṃsu’라는 한 구절로 삼세 전체를 나타내므로, 과거에 찬탄하지 않았던 것처럼 지금도 찬탄하지 않으며 미래에도 찬탄하지 않을 것이라는 뜻입니다.

๘๙๘-๙๐๐. ปรชนสฺส รกฺขิตนฺติ ปรปริคฺคหิตวตฺถุ. เตนาห ‘‘อทินฺน’’นฺติ. มา อคมาติ มา อชฺฌาจริ. วิตถนฺติ อตถํ, มุสาติ อตฺโถ. อญฺญถาติ อญฺญถาว, วิตถสญฺญี เอวํ วิตถนฺติ ชานนฺโต เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ.

898-900. ‘parajanassa rakkhita’란 타인이 소유하고 갈무리한 물건입니다. 그래서 ‘주지 않은 것(adinna)’이라고 말한 것입니다. ‘mā agamā’란 범하여 행하지 말라는 뜻입니다. ‘vitatha’란 진실이 아닌 것, 즉 거짓(musā)을 의미합니다. ‘aññathā’란 다른 방식으로, 즉 사실이 아님을 알면서도 ‘이것은 거짓이다’라고 인지한 상태에서 그렇게 말하지 말라는 뜻입니다.

๙๐๑. เยนาติ [Pg.223] เยน มชฺเชน, ปีเตนาติ อธิปฺปาโย. อเปตีติ วิคจฺฉติ. สญฺญาติ ธมฺมสญฺญา, โลกสญฺญา เอว วา. สพฺพนฺติ อนวเสสํ, พีชโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ.

901. ‘yena’란 ‘어떤 술(majja)에 의해’라는 뜻이며, ‘마심으로써’라는 의도가 담겨 있습니다. ‘apeti’란 사라진다는 뜻입니다. ‘saññā’란 법에 대한 인식(dhamma-saññā) 혹은 세상에 대한 올바른 인식입니다. ‘sabba’란 남김없이 씨앗부터 모두 멀리하라는 뜻입니다.

๙๐๒. สฺวาหนฺติ โส ตทา ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. อิธ อิมสฺมึ มคฺคปเทเส, อิมสฺมึ วา ตว สาสเน. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’’ติ. ปญฺจ สิกฺขาติ ปญฺจ สีลานิ. กริตฺวาติ อาทิยิตฺวา, อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ. ทฺเวปถนฺติ ทฺวินฺนํ คามสีมานํ เวมชฺฌภูตํ ปถํ, สีมนฺตริกปถนฺติ อตฺโถ. เตติ เต โจรา. ตตฺถาติ สีมนฺตริกมคฺเค. โภคเหตูติ อามิสกิญฺจิกฺขนิมิตฺตํ.

902. ‘svāhaṃ’이란 ‘그때 채타 청년이었던 저’를 말합니다. ‘idha’란 이 길에서 혹은 당신의 이 가르침 안에서라는 뜻입니다. 그래서 ‘여래의 법(tathāgatassa dhamme) 안에서’라고 말한 것입니다. ‘pañca sikkhā’란 다섯 가지 계(sīla)입니다. ‘karitvā’란 받아들이고(ādiyitvā) 결단하여(adhiṭṭhāya) 지켰다는 뜻입니다. ‘dvepatha’란 두 마을 경계의 중간이 되는 길을 의미합니다. ‘te’란 그 도적들입니다. ‘tattha’란 그 경계의 길에서입니다. ‘bhogahetu’란 아주 적은 재물을 얻으려는 구실로라는 뜻입니다.

๙๐๓. ตโตติ ยถาวุตฺตกุสลโต ปรํ อุปริ อญฺญํ กุสลํ น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ, ยมหํ อนุสฺสเรยฺยนฺติ อตฺโถ. กามกามีติ ยถิจฺฉิตกามคุณสมงฺคี.

903. ‘tato’란 ‘앞서 말한 귀의와 같은 선업보다’ 더 뛰어난 다른 선업은 존재하지 않는다는 뜻입니다. ‘yamahaṃ anussareyyaṃ’이란 ‘내가 거듭 떠올릴 만한’이라는 뜻입니다. ‘kāmakāmī’란 원하는 대로 감각적 욕망의 대상들을 갖춘 천신이 되었다는 뜻입니다.

๙๐๔. ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺสาติ ขณมุหุตฺตมตฺตํ ปวตฺตสีลสฺส. อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยาติ ยถาธิคตสฺส ผลสฺส อนุรูปธมฺมํ ปฏิปชฺชมานสฺส ภควา ปสฺส, ตุยฺหํ โอวาทธมฺมสฺส วา อนุรูปาย ธมฺมปฏิปตฺติยา วุตฺตนิยาเมเนว สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จาติ อตฺโถ. ชลมิว ยสสาติ อิทฺธิยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ ชลนฺตํ วิย. สเมกฺขมานาติ ปสฺสนฺตา. พหุกาติ พหโว. ปิหยนฺตีติ ‘‘กถํ นุ โข มยํ เอทิสา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺเถนฺติ. หีนกมฺมาติ มม สมฺปตฺติโต นิหีนโภคา.

904. ‘khaṇamuhuttasaññamassa’란 ‘잠깐 동안 유지된 계(sīla)의’라는 뜻입니다. ‘anudhammappaṭipattiyā’란 얻은 과보에 상응하는 법을 닦은 것, 즉 세존의 훈계에 상응하는 귀의와 수계의 실천에 따른 결과라는 뜻입니다. ‘jalamiva yasasā’란 신통력과 추종자들의 풍요로움으로 인해 마치 불타오르듯 빛난다는 뜻입니다. ‘samekkhamānā’란 보면서라는 뜻입니다. ‘bahukā’란 많은 천신들을 말합니다. ‘pihayanti’란 ‘어떻게 하면 우리도 이와 같이 될 수 있을까’라며 갈망한다는 뜻입니다. ‘hīnakammā’란 저의 복락보다 열등한 복락을 가진 이들을 뜻합니다.

๙๐๕. กติปยายาติ อปฺปิกาย. เยติ เย ภิกฺขู เจว อุปาสกาทโย จ. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. สตตนฺติ ทิวเส ทิวเส.

905. ‘katipayāya’란 ‘매우 적은’이라는 뜻입니다. ‘ye’란 비구들과 재가 신자들을 포함합니다. 여기서 ‘ca’는 차별(byatireka)의 의미를 가집니다. ‘te’란 당신의 제자들을 말합니다. ‘satata’란 매일매일을 의미합니다.

๙๐๖. วิปุลนฺติ อุฬารผลํ วิปุลานุภาวํ. ตถาคตสฺส ธมฺเมติ ตถาคตสฺส สาสเน โอวาเท ฐตฺวา กตนฺติ โยชนา. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน วุตฺตเมวตฺถํ อตฺตุทฺเทสิกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปสฺสาติ ภควนฺตํ วทติ, อตฺตานเมว วา อญฺญํ วิย จ กตฺวา วทติ.

906. '비뿔랑(vipulaṃ)'은 광대한 과보, 즉 위대한 위력을 가진 과보를 의미한다. '따타가땃사 담메(tathāgatassa dhamme)'는 여래의 가르침과 훈계 안에 머물러 행해진 것이라는 연결어이다. 이와 같이 자신을 지칭하지 않는 방식으로 설해진 의미를 자신을 지칭하는 방식으로 보여주기 위해 '빳사(passā, 보라)' 등으로 말씀하셨다. 거기서 '빳사'는 세존께 말씀드리는 것이거나, 혹은 자신을 마치 타인인 것처럼 하여 말씀하시는 것이다.

๙๐๗. กิมิทํ [Pg.224] กุสลํ กิมาจเรมาติ กุสลํ นาเมตํ กึสภาวํ กีทิสํ, กถํ วา ตํ อาจเรยฺยาม. อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺตีติ เอวเมเก สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ปถวึ ปริวตฺเตนฺตา วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺตา วิย จ สุทุกฺกรํ กตฺวา มนฺตยนฺติ วิจาเรนฺติ, มยํ ปน อกิจฺเฉเนว ปุนปิ กุสลํ อาจเรยฺยามาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘มย’’นฺติอาทิ.

907. '끼미당 꾸살랑 끼마짜레마(kimidaṃ kusalaṃ kimācaremā)'는 이 선법(꾸살라)이라 이름하는 것이 어떤 성질이며 어떤 종류인지, 혹은 그것을 어떻게 실천해야 하는지를 의미한다. '잇쩨께 히 사멧짜 만따얀띠(icceke hi samecca mantayanti)'는 이와 같이 어떤 이들이 함께 모여서 마치 대지를 뒤집는 것처럼, 혹은 시네루 산을 들어 올리는 것처럼 매우 행하기 어려운 일을 하는 듯이 의논하고 고찰한다는 뜻이다. 그러나 우리는 어려움 없이 다시 선법을 행하겠다는 의도이다. 그래서 '마양(mayaṃ, 우리)' 등을 말씀하셨다.

๙๐๘. พหุกาโรติ พหูปกาโร, มหาอุปกาโร วา. อนุกมฺปโกติ การุณิโก. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิตีติ เอวํ, ภควโต อตฺตนิ ปฏิปนฺนาการํ สนฺธาย วทติ. เม สตีติ มยิ สติ วิชฺชมาเน, โจเรหิ อวธิเต เอวาติ อตฺโถ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสปิ ทิวา, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. สฺวาหนฺติ โส ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. สจฺจนามนฺติ ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินาเมหิ อวิตถนามํ ภูตตฺถนามํ. อนุกมฺปสฺสูติ อนุคฺคณฺหาหิ. ปุนปีติ ภิยฺโยปิ สุเณมุ, ตว ธมฺมํ สุเณยฺยามเยวาติ อตฺโถ.

908. '바후까로(bahukāro)'는 많은 도움을 주는 것, 혹은 큰 도움을 주는 것을 의미한다. '아누깜빠꼬(anukampako)'는 자비로운 분이라는 뜻이다. '마(ma)' 자는 단어 사이의 연결음(샌디)이다. '이띠(iti)'는 이와 같이 세존께서 스스로 행하신 방식에 대하여 말씀하신 것이다. '메 사띠(me sati)'는 내가 존재할 때, 즉 도둑들에게 살해당하지 않았을 때라는 뜻이다. '디와 디왓사(divā divassa)'는 낮 시간 중에서도 한낮이라는 의미이다. '스와항(svāhaṃ)'은 바로 찻따 청년인 나를 말한다. '삿짜나망(saccanāmaṃ)'은 '세존, 아라한, 정등각자' 등과 같이 틀림없고 사실에 부합하는 명칭을 의미한다. '아누깜빳수(anukampassu)'는 도와주소서(섭수하소서)라는 뜻이다. '뿌나삐(punapi)'는 더욱더 당신의 가르침을 듣기를 원한다는 의미이다.

เอวํ เทวปุตฺโต สพฺพเมตํ กตญฺญุตาภาเว ฐตฺวา สตฺถุ ปยิรุปาสเน จ ธมฺมสฺสวเน จ อติตฺติเมว ทีเปนฺโต วทติ. ภควา เทวปุตฺตสฺส จ ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. อถ เนสํ อลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต เจว มาตาปิตโร จสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ, มหโต จ ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

이와 같이 천자는 이 모든 말씀을 감사하는 마음에 머물러, 스승을 가까이 모시고 법을 듣는 것에 결코 만족하지 못함을 드러내며 말한다. 세존께서는 천자와 거기 모인 대중의 성향(아자사야)을 살피시고 차례대로 법(대기설법)을 설하셨다. 그런 다음 그들의 마음이 준비되었음을 아시고, 부처님들만의 특별한 법문(사성제)을 밝히셨다. 설법이 끝났을 때 천자와 그의 부모는 예류과에 머물게 되었고, 수많은 사람에게 법의 실현이 있었다.

๙๐๙. ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต เทวปุตฺโต อุปริมคฺเคสุ อตฺตโน ครุจิตฺตีการํ, ตทธิคมสฺส จ มหานิสํสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราค’’นฺติ ปริโยสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เย อิธ อิมสฺมึ สาสเน ฐิตา ปชหนฺติ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทนฺติ กามราคํ, น จ เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. เย จ ปน ปหาย โมหํ สพฺพโส สมุคฺฆาเตตฺวา ภวราคานุสยญฺจ ปชหนฺติ, เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยนฺติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กสฺมา? ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา, เต หิ อุตฺตมปุริสา อนุปาทิเสสาย [Pg.225] นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ คตา เอวํ อิเธว สพฺพเวทยิตานํ สพฺพปริฬาหานํ พฺยนฺติภาเวน สีติภูตา.

909. 첫 번째 과보(예류과)에 머문 천자는 상위 도(道)들에 대한 자신의 공경심과 그것을 성취함의 큰 공덕을 밝히며, "여기서 감각적 욕망을 버리는 자들"이라는 결말의 게송을 읊었다. 그 의미는 이러하다. 이 가르침(성전) 안에 머물며 감각적 욕망을 남김없이 끊어버리는 이들은, 낮은 단계의 결박(오하분결)들을 완전히 끊었기 때문에 다시는 모태에 들어가는 일(윤회)이 없다. 그리고 미혹을 완전히 제거하여 존재에 대한 갈애의 잠재성향조차 버린 이들이 다시 모태에 드는 일은 결코 없다고 말할 필요조차 없다. 왜냐하면 그들은 열반에 들어 평온해졌기 때문이다. 그 위대한 분들은 남겨진 것 없는 열반의 요소(무여열반)로 반열반에 들었으며, 이처럼 현생에서 모든 느낌과 고통이 사라짐으로써 평온에 이른 것이다.

อิติ เทวปุตฺโต อตฺตโน อริยโสตสมาปนฺนภาวํ ปเวเทนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนาย กูฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปจิตึ ทสฺเสตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เทวโลกเมว คโต, สตฺถาปิ อุฏฺฐายาสนา คโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มาณวสฺส ปน มาตาปิตโร พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สพฺโพ จ มหาชโน ภควนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. ภควา เชตวนํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย อิมํ วิมานํ วิตฺถารโต กเถสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 천자는 자신이 성스러운 흐름에 든 성자(예류자)가 되었음을 알리고, 무여열반에 대한 설법의 정점에 도달하여, 세존께 절하고 오른쪽으로 돌며 예를 표하고, 비구 승가에 공경을 나타낸 뒤, 부모님께 작별 인사를 하고 천상으로 돌아갔다. 스승께서도 자리에서 일어나 비구 승가와 함께 가셨다. 한편 청년의 부모와 폭카라사띠 바라문, 그리고 모든 대중은 세존을 배웅하고 돌아갔다. 세존께서는 제따와나 숲으로 가셔서 모여 있는 대중에게 이 천궁 이야기를 상세히 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 유익함이 되었다.

ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찻따 청년 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났다.

๔. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา

4. 게 국물을 보시한 자의 천궁 이야기.

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ กกฺกฏกรสทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก กณฺณสูเลน ปีฬิโต อกลฺลสรีรตาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ, เวชฺเชหิ วุตฺตวิธินา เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิ. โส ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถสฺส ภควา ‘‘กกฺกฏกรสโภชนํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา อาห ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขุ มคธเขตฺเต ปิณฺฑาย จราหี’’ติ.

"보석 기둥이 있는 이 높은 천궁"은 게 국물을 보시한 자의 천궁 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 라자가하의 벨루와나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 위빳사나를 닦던 어떤 비구가 귀의 통증으로 고통받아 몸이 불편하여 위빳사나에 정진할 수 없었다. 의사들이 처방한 대로 약을 써보았으나 병은 낫지 않았다. 그는 세존께 이 사실을 알렸다. 그러자 세존께서는 그에게 게 국물 음식이 적합하다는 것을 아시고 말씀하셨다. "비구여, 그대는 마가다의 들판으로 가서 탁발을 하라."

โส ภิกฺขุ ‘‘ทีฆทสฺสินา อทฺธา กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มคธเขตฺตํ คนฺตฺวา อญฺญตรสฺส เขตฺตปาลสฺส กุฏิยา ทฺวาเร ปิณฺฑาย อฏฺฐาสิ. โส จ เขตฺตปาโล กกฺกฏกรสํ สมฺปาเทตฺวา ภตฺตญฺจ ปจิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน เถรํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา กุฏิกายํ นิสีทาเปตฺวา กกฺกฏกรสภตฺตํ อทาสิ. เถรสฺส ตํ ภตฺตํ โถกํ ภุตฺตสฺสเยว กณฺณสูลํ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย อโหสิ[Pg.226]. โส สปฺปายาหารวเสน จิตฺตผาสุกํ ลภิตฺวา วิปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อภินินฺนาเมนฺโต อปริโยสิเตเยว โภชเน อนวเสสโต อาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย เขตฺตปาลํ อาห ‘‘อุปาสก, ตว ปิณฺฑปาตโภชเนน มยฺหํ โรโค วูปสนฺโต, กายจิตฺตํ กลฺลํ ชาตํ, ตฺวมฺปิ อิมสฺส ปุญฺญสฺส ผเลน วิคตกายจิตฺตทุกฺโข ภวิสฺสสี’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

그 비구는 '멀리 보시는 분(부처님)께서 분명 무언가 유익한 것을 보셨을 것이다'라고 생각하며, "알겠습니다, 세존이시여"라고 대답하고 세존께 절한 뒤 발바루와 가사를 챙겨 마가다 들판으로 가서 한 농부의 오두막 문 앞에 탁발을 위해 섰다. 그 농부는 게 국물을 준비하고 밥을 지어놓고 '잠시 쉬었다가 먹어야지' 하며 앉아 있다가 마하테라를 보고는 발바루를 받아 오두막에 앉게 한 뒤 게 국물과 밥을 보시했다. 마하테라가 그 음식을 조금 먹자마자 귀의 통증이 가라앉았으니, 마치 백 개의 물동이로 목욕을 한 듯 시원하였다. 그는 적절한 음식 덕분에 마음의 편안함을 얻어 위빳사나로 마음을 향하게 하였고, 식사가 채 끝나기도 전에 번뇌를 남김없이 소멸시켜 아라한과에 머물게 되었다. 그는 농부에게 말했다. "우바새여, 그대가 보시한 음식으로 내 병이 나았고 몸과 마음이 건강해졌소. 그대 역시 이 공덕의 결과로 몸과 마음의 고통이 사라지게 될 것이오."라고 말하며 축원을 해주고 떠났다.

เขตฺตปาโล อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก มณิถมฺเภ กนกวิมาเน สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิเต เวฬุริยมยคพฺเภ นิพฺพตฺติ, ทฺวาเร จสฺส ยถูปจิตกมฺมสํสูจโก มุตฺตาสิกฺกาคโต สุวณฺณกกฺกฏโก โอลมฺพมาโน อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตตฺถ คโต ตํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

농부는 나중에 때가 되어 죽은 뒤, 따와띵사(삼십삼천) 천상에 태어났다. 그곳에는 높이가 12유순이며 보석 기둥이 있고 700개의 다락방으로 장식된, 청람석(베루리야)으로 된 내실이 있는 황금 천궁이 있었다. 그 문에는 그가 지은 공덕을 보여주듯 진주 끈에 매달린 황금 게 형상이 걸려 있었다. 그때 존자 마하목갈라나가 이전과 같은 방식으로 그곳에 가서 그를 보고 다음의 게송으로 물었다.

๙๑๐.

910.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

"보석 기둥이 있는 이 높은 천궁은 사방으로 12유순이며, 700개의 광대한 다락방이 있고, 청람석 기둥에 아름다운 보석들이 깔려 있구나."

๙๑๑.

911.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

그곳에서 당신은 머물며 마시고 먹으며, 신성한 비파들은 감미롭게 울립니다. 다섯 가지 천상의 감각적 즐거움이 이곳에 있으며, 황금 장신구로 치장한 여인들이 춤을 춥니다.

๙๑๒.

912.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

어떠한 공덕으로 당신은 이와 같은 용색을 가졌으며, 어떠한 공덕으로 여기서 당신의 소망이 이루어집니까? 당신의 마음을 기쁘게 하는 어떠한 보물들이 당신에게 생겨납니까?

๙๑๓.

913.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

큰 위력을 가진 천신이시여, 당신께 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았습니까? 어찌하여 이토록 빛나는 위력을 가졌으며, 당신의 용색은 모든 방향을 비춥니까?

โสปิสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

그 천신도 그것을 밝히기 위해 대답하였다—

๙๑๔.

914.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

그 천신은 기뻐하며 목갈라나 존자의 질문을 받고, 질문을 받자 이 과보를 가져온 업이 무엇인지 설명하였다.

๙๑๕.

915.

‘‘สติสมุปฺปาทกโร[Pg.227], ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต;

นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส, โสภติ ทสปาทโก.

기억을 불러일으키는 게의 형상이 문 앞에 서 있습니다. 순금으로 만들어진 열 개의 다리를 가진 게가 아름답게 빛납니다.

๙๑๖.

916.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그러한 공덕으로 인해 저의 용색은 이와 같으며, 그러한 공덕으로 인해 여기서 저의 소망이 이루어집니다. 제 마음을 기쁘게 하는 어떠한 보물들이 저에게 생겨납니다.

๙๑๗.

917.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

큰 위력을 가진 비구시여, 당신께 제가 인간이었을 때 지은 공덕을 말씀드리겠습니다. 그로 인해 저는 이토록 빛나는 위력을 가졌으며 저의 용색은 모든 방향을 비춥니다.

๙๑๐. ตตฺถ อุจฺจนฺติ อจฺจุคฺคตํ. มณิถูณนฺติ ปทุมราคาทิมณิมยถมฺภํ. สมนฺตโตติ จตูสุปิ ปสฺเสสุ. รุจกตฺถตาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ สุวณฺณผลเกหิ อตฺถตา.

910. 그 게송에서 'ucca'는 매우 높이 솟은 것을 의미한다. 'Maṇithūṇa'는 홍옥 등의 보석으로 만든 기둥을 의미한다. 'Samantato'는 사방의 네 면 모두를 의미한다. 'Rucakatthatā'는 그 대지마다 황금판들이 깔려 있음을 의미한다.

๙๑๑. ปิวสิ ขาทสิ จาติ กาเลน กาลํ อุปยุชฺชมานํ คนฺธปานํ สุธาโภชนญฺจ สนฺธาย วทติ. ปวทนฺตีติ ปวชฺชนฺติ. ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจาติ ทิพฺพา รสา อนปฺปกา ปญฺจ กามคุณา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว วิมาเน สํวิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สุวณฺณฉนฺนาติ เหมาภรณวิภูสิตา.

911. 'Pivasi khādasi ca'는 때때로 즐기는 향기로운 음료와 신성한 음식을 염두에 두고 하는 말이다. 'Pavadanti'는 소리 내어 울린다는 뜻이다. 'Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca'는 이곳 당신의 천궁에 매우 뛰어난 맛을 지닌 다섯 가지 천상의 감각적 즐거움이 존재한다는 의미이다. 'Suvaṇṇachannā'는 황금 장신구로 장식되었음을 의미한다.

๙๑๕. สติสมุปฺปาทกโรติ สตุปฺปาทกโร, เยน ปุญฺญกมฺเมน อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มยา ลทฺธา, ตตฺถ สตุปฺปาทสฺส การโก, ‘‘กกฺกฏกรสทาเนน อยํ ตยา สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ เอวํ สตุปฺปาทํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺสาติ ชาตรูเปน สิทฺโธ ชาตรูปมโย. เอกเมกสฺมึ ปสฺเส ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ทส ปาทา เอตสฺสาติ ทสปาทโก ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต โสภติ. โส เอว มม ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสานํ มเหสีนํ วิภาเวติ, น เอตฺถ มยา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

915. 'Satisamuppādakaro'는 기억을 일으키는 것이라는 뜻으로, '내가 어떤 공덕으로 이 천상의 유복함을 얻었는가'에 대해 그 공덕의 현장에서 기억을 일깨워주는 원인이 된다는 의미이다. 즉, '게 요리가 곁들여진 공양을 올림으로써 이 복락을 얻었다'라고 기억을 일으킨다는 뜻이다. 'Niṭṭhito jātarūpassa'는 금으로 완성된, 즉 금으로 만들어진 것을 의미한다. 한 면에 다섯 개씩 총 열 개의 다리가 있으므로 'dasapādako'라 하며, 문 앞에 서 있는 게의 형상이 아름답게 빛난다. 바로 그 게의 형상이 저의 공덕을 당신과 같은 위대한 성자들께 분명히 드러내 보여주므로, 여기에 제가 따로 드릴 말씀이 없다는 것이 그 취지이다. 그래서 'Tena metādiso vaṇṇo' 등을 설한 것이다. 나머지는 앞서 설명한 것과 같다.

กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

게 국물(요리)을 보시한 이의 천궁에 대한 설명이 끝났다.

๕. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา

5. 문지기 천궁에 대한 설명

อุจฺจมิทํ [Pg.228] มณิถูณนฺติ ทฺวารปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ สงฺฆสฺส เทติ. ตสฺส ปน เคหํ ปริยนฺเต ฐิตํ โจรภเยน เยภุยฺเยน ปิหิตทฺวารเมว โหติ. ภิกฺขู คนฺตฺวา กทาจิ ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา ภตฺตํ อลทฺธาว ปฏิคจฺฉนฺติ. อุปาสโก ภริยํ อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อยฺยานํ สกฺกจฺจํ ภิกฺขา ทียตี’’ติ? สา อาห ‘‘เอเกสุ ทิวเสสุ อยฺยา นาคมึสู’’ติ. ‘‘กึ การณ’’นฺติ? ‘‘ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา มญฺเญ’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา เอกํ ปุริสํ ทฺวารปาลํ กตฺวา ฐเปสิ ‘‘ตฺวํ อชฺชโต ปฏฺฐาย ทฺวารํ รกฺขนฺโต นิสีท, ยทา จ อยฺยา อาคมิสฺสนฺติ, ตทา เต ปเวเสตฺวา ปวิฏฺฐานํ เนสํ ปตฺตปฏิคฺคหณอาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ ยุตฺตปยุตฺตํ ชานาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตถา กโรนฺโต ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสทฺโธ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ, สกฺกจฺจํ ภิกฺขู อุปฏฺฐหิ.

'Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ'은 문지기 천궁 이야기이다. 그 연원은 무엇인가? 부처님께서 라자가하의 벨루바나에 머물고 계셨다. 그때 라자가하의 어떤 우바새가 승가에 네 명의 상시 공양(niccabhatta)을 올리고 있었다. 그런데 그의 집은 도둑에 대한 두려움 때문에 대개 문을 닫아두고 있었다. 비구들이 갔다가 문이 닫혀 있는 탓에 공양을 받지 못하고 돌아가곤 했다. 우바새가 아내에게 '부인, 스님들께 정성껏 공양을 올리고 있소?'라고 묻자, 아내는 '요즘 스님들이 오시지 않습니다'라고 답했다. 그 이유를 묻자 '문이 닫혀 있기 때문인 것 같습니다'라고 했다. 그 말을 듣고 우바새는 경각심(saṃvega)을 느껴 한 남자를 문지기로 세우며 '그대는 오늘부터 문을 지키고 앉아 있다가, 스님들이 오시면 안으로 모시고 들어가서 발우를 받아들고 자리를 마련해 드리는 등 정성을 다해 모든 일을 보살피라'고 일렀다. 그는 '알겠습니다'라고 답하고 그대로 행하며, 비구들 곁에서 법을 듣고 신심이 생겨 업의 과보를 믿으며 삼귀의와 오계에 머물렀고 정성껏 비구들을 시봉했다.

อปรภาเค นิจฺจภตฺตทายโก อุปาสโก กาลํ กตฺวา ยาเมสุ นิพฺพตฺติ. ทฺวารปาโล ปน สกฺกจฺจํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปรสฺส ปริจฺจาเค เวยฺยาวจฺจกรเณน อนุโมทเนน จ ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานนฺติอาทิ สพฺพํ กกฺกฏกวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนคาถา เอวมาคตา –

나중에 상시 공양을 올리던 우바새는 죽어서 야마천에 태어났다. 문지기였던 남자는 정성껏 비구들을 시봉하고, 다른 이의 보시를 돕는 봉사(veyyāvacca)와 기뻐하는 마음(anumodana)을 통해 타와팅사천에 태어났다. 그의 12유순에 달하는 황금 천궁에 관한 모든 내용은 게 천궁 이야기에서 설명한 방식대로 이해해야 한다. 질문과 답변의 게송은 다음과 같이 전해진다—

๙๑๘.

918.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

보석 기둥을 세운 이 천궁은 높고, 둘레가 12유순에 달합니다. 700개의 웅장한 고층 건물이 있고, 청람석 기둥에 아름다운 판들이 깔려 찬란합니다.

๙๑๙.

919.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

그곳에서 당신은 머물며 마시고 먹으며, 신성한 비파들은 감미롭게 울립니다. 다섯 가지 천상의 감각적 즐거움이 이곳에 있으며, 황금 장신구로 치장한 여인들이 춤을 춥니다.

๙๒๐. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

920. 어떠한 공덕으로 당신은 이와 같은 용색을 가졌으며... (중략) ... 당신의 용색은 모든 방향을 비춥니까?

๙๒๒. ‘‘โส [Pg.229] เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

922. 그 천신은 기뻐하며... (중략) ... 이 과보를 가져온 업이 무엇인지 설명하였다.

๙๒๓.

923.

‘‘ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ, วาจาภิคีตํ มนสา ปวตฺติตํ;

เอตฺตาวตา ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

나의 천상의 수명은 천 년이며, 이는 말로 찬탄되고 마음으로 계속된 것입니다. 공덕을 지은 자는 이만큼 머물며 천상의 욕락을 온전히 누릴 것입니다.

๙๒๔.

924.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그러한 공덕으로 인해 저의 용색은 이와 같으며... (중략) ... 저의 용색은 모든 방향을 비춥니다.

๙๒๓. ตตฺถ ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายูติ ยสฺมึ เทวนิกาเย สยํ อุปฺปนฺโน, เตสํ ตาวตึสเทวานํ อายุปฺปมาณเมว วทติ. เตสญฺหิ มนุสฺสานํ คณนาย วสฺสสตํ เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโก มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน สหสฺสสํวจฺฉรานิ อายุ, ตํ มนุสฺสานํ คณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. วาจาภิคีตนฺติ วาจาย อภิคีตํ, ‘‘อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺตํ, อิธ นิสีทถา’’ติอาทินา, ‘‘กึ อยฺยานํ สรีรสฺส อาโรคฺยํ, กึ วสนฏฺฐานํ ผาสุก’’นฺติอาทินา ปฏิสนฺถารวเสน จ วาจาย กถิตมตฺตํ. มนสา ปวตฺติตนฺติ ‘‘อิเม อยฺยา เปสลา พฺรหฺมจาริโน ธมฺมจาริโน’’ติอาทินา จิตฺเตน ปวตฺติตํ ปสาทมตฺตํ, น ปน มม สนฺตกํ กิญฺจิ ปริจฺจตฺตํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เอวํ กถนมตฺเตน ปสาทมตฺเตนปิ. ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโมติ กตปุญฺโญ นาม หุตฺวา เทวโลเก ฐสฺสติ จิรํ ปวตฺติสฺสติ, ติฏฺฐนฺโต จ ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคีภูโต ตสฺมึ เทวนิกาเย เทวานํ วลญฺชนิยาเมเนว ทิพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูโต สมนฺนาคโต หุตฺวา อินฺทฺริยานิ ปริจาเรนฺโต วิหรตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

923. 그 게송들 중에서 ‘dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyū’라는 구절은 자신이 태어난 신들의 무리인 삼십삼천 신들의 수명의 한도만을 말한 것입니다. 사실 인간의 수로 계산하면 100년이 그들 삼십삼천 신들에게는 하루(낮과 밤)이며, 그러한 하루가 30일이면 한 달이 되고, 그러한 열두 달이 일 년이 되며, 그러한 일 년으로 1,000년이 신들의 수명입니다. 그것은 인간의 수로 계산하면 3,600만 년이 됩니다. ‘Vācābhigītaṃ’이란 “존자들이시여, 오십시오. 여기 자리가 마련되어 있으니 여기 앉으십시오”라는 등의 말로 찬탄한 것이며, “존자들의 몸은 강건하십니까? 머무시는 곳은 편안하십니까?”라는 등의 문안 인사를 통해 말로만 표현한 것을 의미합니다. ‘Manasā pavattitaṃ’이란 “이 존자들은 계를 사랑하고 청정범행을 닦으며 법을 실천하는 분들이다”라는 등의 마음으로 일으킨 신심의 상태를 말하며, 자신의 소유물을 실제로 내어주어 보시한 것은 아무것도 없음을 나타냅니다. ‘Ettāvatā’란 이와 같이 말한 것만으로도, 또는 신심을 낸 것만으로도라는 뜻입니다. ‘Ṭhassati puññakammoti’란 공덕을 쌓은 자가 되어 천상 세계에 머물며 오랫동안 존재할 것이라는 의미입니다. 그곳에 머물면서 천상의 욕락을 누리며, 그 신들의 무리 안에서 신들이 즐기는 방식대로 천상의 다섯 가지 감각적 욕망을 갖추어 구족하고 감각 기관을 즐겁게 하며 머문다는 뜻입니다. 나머지는 이미 설명한 바와 같습니다.

ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문지기 천궁 이야기(Dvārapālakavimānavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

๖. ปฐมกรณียวิมานวณฺณนา

6. 첫 번째 까라니야 천궁 이야기의 주석

อุจฺจมิทํ [Pg.230] มณิถูณนฺติ กรณียวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก อุปาสโก นฺหาโนปกรณานิ คเหตฺวา อจิรวตึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘ภนฺเต เกน นิมนฺติตา’’ติ. ภควา ตุณฺหี อโหสิ. โส เกนจิ อนิมนฺติตภาวํ ญตฺวา อาห ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ภตฺตํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. โส ภควนฺตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา พุทฺธารหํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’으로 시작되는 이 이야기는 까라니야 천궁 이야기입니다. 그 기원은 무엇입니까? 세존께서 사왓띠의 제타와나 사원에 머물고 계셨습니다. 그때 사왓띠에 사는 한 우바새가 목욕 도구를 챙겨 아찌라와띠 강에 가서 목욕을 하고 돌아오다가, 공양을 위해 사왓띠로 들어오시는 세존을 뵙고 다가가 절을 올린 뒤 이렇게 여쭈었습니다. “세존이시여, 누구에게 청탁(초대)을 받으셨습니까?” 세존께서는 침묵하셨습니다. 그는 아무에게도 초대받지 않으셨음을 알고 “세존이시여, 세존께서는 저를 가엾게 여기시어 저의 공양을 받아 주십시오”라고 말씀드렸습니다. 세존께서는 침묵으로 승낙하셨습니다. 그는 세존을 자신의 집으로 모시고 가서 부처님께 합당한 자리를 마련하여 세존을 앉게 한 뒤, 맛있는 음식으로 만족스럽게 대접했습니다. 세존께서는 공양을 마치시고 그에게 축원을 해주신 뒤 떠나셨습니다. 나머지는 이전의 천궁 이야기와 같습니다. 그래서 다음과 같이 설해졌습니다.

๙๒๖. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป… นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

926. “이 보석 기둥의 드높은 천궁은…(중략)… 황금으로 장식된 여인들이 춤을 추고 있구나.”

๙๒๘. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

928. “그대는 어떤 공덕으로 이와 같은 용색을 갖추었으며…(중략)… 그대의 광채는 모든 방향을 비추는가?”

๙๓๐. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

930. “그 천자는 기쁜 마음으로…(중략)… 이것이 그 업의 결과입니다.”

๙๓๑.

931.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ พุทฺเธสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“자신의 이익과 불이익을 아는 지혜로운 자는 보시했을 때 큰 결실이 있는, 바른 길로 가신 부처님들께 공덕을 쌓아야 합니다.”

๙๓๑.

931.

‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ, อรญฺญา คามมาคโต;

กตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

“참으로 부처님께서는 나의 이익을 위해 숲에서 마을로 오셨으니, 그곳에서 마음을 청정하게 믿어 나는 삼십삼천에 도달했습니다.”

๙๓๓. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

933. “그런 공덕으로 나는 이와 같은 용색을 갖추었으며…(중략)… 나의 광채는 모든 방향을 비추는 것입니다.”

๙๓๑. ตตฺถ ปณฺฑิเตนาติ สปฺปญฺเญน. วิชานตาติ อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺเตน. สมฺมคฺคเตสูติ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ, พุทฺเธสูติ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ.

931. 거기서 ‘paṇḍitena’란 지혜로운 자에 의해라는 뜻입니다. ‘vijānatā’란 자신의 이익과 불이익을 아는 자에 의해라는 뜻입니다. ‘sammaggatesūti’란 바르게 실천하시는 분들에게라는 뜻이며, ‘buddhesūti’란 정등각자들께라는 뜻입니다.

๙๓๒. อตฺถายาติ [Pg.231] หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. อรญฺญาติ วิหารโต, เชตวนํ สนฺธาย วทติ. ตาวตึสูปโคติ ตาวตึสเทวกายํ, ตาวตึสภวนํ วา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

932. ‘Atthāyā’란 이익을 위해, 또는 성장을 위해라는 뜻입니다. ‘araññā’란 사원으로부터라는 뜻으로, 제타와나 사원을 지칭하며 하신 말씀입니다. ‘tāvatiṃsūpago’란 삼십삼천의 신들의 무리에, 혹은 삼십삼천의 천상 세계에 다시 태어남으로써 도달했다는 뜻입니다. 나머지는 이미 설명한 바와 같습니다.

กรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

까라니야 천궁 이야기(Karaṇīyavimānavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

๗. ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา

7. 두 번째 까라니야 천궁 이야기의 주석

สตฺตมวิมานํ ฉฏฺฐวิมานสทิสํ. เกวลํ ตตฺถ อุปาสเกน ภควโต อาหาโร ทินฺโน, อิธ อญฺญตรสฺส เถรสฺส. เอสํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

일곱 번째 천궁 이야기는 여섯 번째와 같습니다. 다만 거기서는 우바새가 세존께 음식을 올렸으나, 여기서는 어떤 장로(Thera)께 올린 점이 다릅니다. 나머지는 이미 설명한 방식 그대로입니다. 그래서 다음과 같이 설해졌습니다.

๙๓๕.

935.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“이 보석 기둥의 드높은 천궁은 사방으로 12유순이며, 칠백 채의 웅장한 고층 건물들이 있고, 청람석 기둥에 루짜까 보석이 깔린 아름다운 곳이로구나.”

๙๓๖.

936.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“그곳에서 그대는 머물며 마시고 먹으며, 천상의 비파는 감미롭게 울리고, 천상의 맛과 다섯 가지 욕락이 여기 있으며, 황금으로 장식된 여인들이 춤을 추고 있구나.”

๙๓๗. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

937. “그대는 어떤 공덕으로 이와 같은 용색을 갖추었으며…(중략)… 그대의 광채는 모든 방향을 비추는가?”

๙๓๘.

938.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로…(중략)… 이것이 그 업의 결과입니다.”

๙๔๐.

940.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ ภิกฺขูสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“자신의 이익과 불이익을 아는 지혜로운 자는 보시했을 때 큰 결실이 있는, 바른 길로 가신 비구들에게 공덕을 쌓아야 합니다.”

๙๔๑.

941.

‘‘อตฺถาย [Pg.232] วต เม ภิกฺขุ, อรญฺญา คามมาคโต;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

“참으로 비구께서는 나의 이익을 위해 숲에서 마을로 오셨으니, 그곳에서 마음을 청정하게 믿어 나는 삼십삼천에 도달했습니다.”

๙๔๒. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

942. “그런 공덕으로 나는 이와 같은 용색을 갖추었으며…(중략)… 나의 광채는 모든 방향을 비추는 것입니다.”

ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 까라니야 천궁 이야기(Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

๘. ปฐมสูจิวิมานวณฺณนา

8. 첫 번째 바늘 천궁 이야기의 주석

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ, อตฺโถ จ โหติ สูจิยา. โส ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต กมฺมารสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา กมฺมาโร อาห ‘‘เกน, ภนฺเต, อตฺโถ’’ติ? ‘‘จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถิ, สูจิยา อตฺโถ’’ติ. กมฺมาโร ปสนฺนมานโส กตปริโยสิตา ทฺเว สูจิโย ทตฺวา ‘‘ปุนปิ, ภนฺเต, สูจิยา อตฺเถ สติ มม อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. อถ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวปุตฺตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’으로 시작되는 이 이야기는 바늘 천궁 이야기입니다. 그 기원은 무엇입니까? 세존께서 라자가하의 웨루와나 사원에 머물고 계셨습니다. 그때 존자 사리뿟따에게 가사를 만드는 일이 생겼고 바늘이 필요했습니다. 장로께서는 라자가하에서 탁발을 하시다가 한 대장장이의 집 문 앞에 서셨습니다. 그를 본 대장장이가 여쭈었습니다. “존자시여, 무엇이 필요하십니까?” “가사를 만들어야 해서 바늘이 필요하네.” 대장장이는 기쁜 마음으로 이미 다 만들어진 바늘 두 개를 보시하며 “존자시여, 나중에 또 바늘이 필요하시면 저에게 말씀해 주십시오”라고 말하고 오체투지로 절을 올렸습니다. 장로는 그에게 축원을 해주고 떠나셨습니다. 그는 훗날 목숨을 다해 삼십삼천에 태어났습니다. 그때 존자 마하목갈라나가 천상을 유행하시다가 그 천자에게 다음의 게송들로 물으셨습니다.

๙๔๔.

944.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“이 보석 기둥의 드높은 천궁은…(중략)… 그대의 광채는 모든 방향을 비추는가?”

๙๔๘. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

948. “그 천자는 기쁜 마음으로…(중략)… 이것이 그 업의 결과입니다.”

๙๔๙.

949.

‘‘ยํ ททาติ น ตํ โหติ, ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย;

สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย.

“보시한 물건 자체보다 보시한 행위가 더 수승한 것이니, 보시한 것은 단지 바늘일지라도 그 결과는 이토록 수승합니다.”

๙๕๐.

950.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그런 공덕으로 나는 이와 같은 용색을 갖추었으며…(중략)… 나의 광채는 모든 방향을 비추는 것입니다.”

๙๔๙. ตตฺถ [Pg.233] ยํ ททาตีติ ยาทิสํ เทยฺยธมฺมํ ททาติ. น ตํ โหตีติ ตสฺส ตาทิสเมว ผลํ น โหติ. อถ โข เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ ตโต วิปุลตรํ อุฬารตรเมว ผลํ โหติ. ตสฺมา ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโยติ ยํกิญฺจิเทว วิชฺชมานํ ทชฺชา ทเทยฺย, ตญฺเจว ตเทว เสยฺโย, ยสฺส กสฺสจิ อนวชฺชสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานเมว เสยฺโย, กสฺมา? มยา หิ สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย, สูจิทานเมว มยฺหํ เสยฺยํ ชาตํ, ยโต อยมีทิสี สมฺปตฺติ ลทฺธาติ อธิปฺปาโย.

949. 그곳에서 '무엇을 보시하는가(yaṃ dadāti)'라는 것은 어떤 종류의 보시물을 주는가를 뜻합니다. '그것이 아니다(Na taṃ hoti)'라는 것은 그 보시물과 똑같은 정도의 결과만 생기는 것이 아니라는 뜻입니다. 오히려 복전의 구족함(khettasampatti)과 마음의 구족함(cittasampatti)으로 인해 그 보시물보다 훨씬 더 광대하고 수승한 결과가 생깁니다. 그러므로 '무엇이든 준다면 그것이 바로 수승한 것이다(yañceva dajjā tañceva seyyo)'라는 것은 현재 가지고 있는 어떤 것이든 준다면 그것이 바로 수승하며, 비난받지 않을 어떤 보시물이든 보시하는 것 자체가 수승하다는 것입니다. 왜입니까? '내가 바늘을 보시했을 때 그 바늘 자체가 내게 수승한 것이 되었고, 바늘 보시 자체가 내게 수승한 결과를 가져왔습니다. 그 바늘 보시로 인해 이와 같은 천상의 영광을 얻었기 때문입니다'라는 것이 천신의 의도입니다.

สูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

바늘 궁전 주석(Sūcivimānavaṇṇanā)이 끝났습니다.

๙. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา

9. 두 번째 바늘 궁전 주석

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ทุติยสูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี เอโก ตุนฺนการโก วิหารเปกฺขโก หุตฺวา เวฬุวนํ คโต. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เวฬุวเน กตสูจิยา จีวรํ สิพฺพนฺตํ ทิสฺวา สูจิฆเรน สทฺธึ สูจิโย อทาสิ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

‘보석 기둥이 있는 높은 궁전’이라는 게송은 두 번째 바늘 궁전(Dutiyasūcivimāna)의 이야기입니다. 그 유래는 무엇입니까? 세존께서 라자가하의 벨루바나(죽림정사)에 머물고 계셨습니다. 그때 라자가하에 사는 한 재봉사가 사원을 구경하고 싶어 벨루바나로 갔습니다. 그곳 벨루바나에서 그는 자신이 만든 바늘로 가사를 꿰매고 있는 어떤 비구를 보고 바늘집과 함께 바늘들을 보시했습니다. 나머지는 모두 앞에서 말한 방식과 같습니다.

๙๕๒.

952.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“이 보석 기둥이 있는 높은 궁전은... 그대의 광채가 모든 방향으로 빛나는구려”라고 물었습니다.

๙๕๖.

956.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천신은 기뻐하며... 이것이 그 업의 결과입니다(라고 답했습니다).”

๙๕๗.

957.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ปุริมชาติยา มนุสฺสโลเก.

“저는 인간들 사이에서 인간이었을 때, 이전 생의 인간 세상에서...”

๙๕๘.

958.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ สูจึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“저는 티끌 없는 비구께서 마음이 맑고 평온한 것을 보았습니다. 저는 신심을 내어 제 손으로 직접 그분께 바늘을 드렸습니다.”

๙๕๙.

959.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그로 인해 저에게 이와 같은 광채가 생겼고... 저의 광채가 모든 방향으로 빛나는 것입니다.”

ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

그 모든 것은 앞에서 설명한 방식과 같습니다.

ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 바늘 궁전 주석이 끝났습니다.

๑๐. ปฐมนาควิมานวณฺณนา

10. 첫 번째 코끼리 궁전 주석

สุสุกฺกขนฺธํ [Pg.234] อภิรุยฺห นาคนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ สพฺพเสตํ มหนฺตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ทิพฺพานุภาเวน อากาเสน คจฺฉนฺตํ, สพฺพา ทิสา จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาสยมานํ. ทิสฺวา เยน โส เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ. อถ โส เทวปุตฺโต ตโต โอรุยฺห อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ เถโร –

‘매우 흰 어깨를 가진 코끼리에 올라타고’라는 게송은 코끼리 궁전(Nāgavimāna)의 이야기입니다. 그 유래는 무엇입니까? 세존께서 사밧티의 제타바나(기원정사)에 머물고 계셨습니다. 그때 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 삼십삼천에 이르렀습니다. 그곳에서 그는 온몸이 순백색인 거대한 신성한 코끼리를 타고 많은 권속들과 함께 큰 신통력을 부리며 허공을 날아가는 어떤 천신을 보았습니다. 그는 마치 달이나 해처럼 모든 방향을 밝게 비추고 있었습니다. 그를 보고 천신이 있는 곳으로 다가갔습니다. 그러자 그 천신은 코끼리에서 내려 마하모갈라나 존자에게 예배하고 합장하며 서 있었습니다. 그때 장로가 물었습니다.

๙๖๑.

961.

‘‘สุสุกฺกขนฺธํ อภิรุยฺห นาคํ, อกาจินํ ทนฺตึ พลึ มหาชวํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

“매우 흰 어깨를 가진 코끼리에 올라타고, 흠잡을 데 없고 상아를 가졌으며 힘세고 매우 빠른 코끼리에 올라타고, 잘 꾸며진 최상의 코끼리를 타고서 그대는 여기 허공을 통해 공중으로 왔구려.”

๙๖๒.

962.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปวชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

“코끼리의 두 상아에는 맑은 물이 있는 연못이 만들어져 연꽃들이 활짝 피어 있고, 연꽃 위에서는 악단들이 연주를 하며 매혹적인 여인들이 춤을 추고 있구려.”

๙๖๓.

963.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그대는 천상의 신통을 얻었고 큰 위력을 가졌으니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 지었습니까? 무엇 때문에 이토록 빛나는 위력을 가졌으며 그대의 광채가 모든 방향을 비춥니까?”

ตสฺส สมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

그의 영광을 찬탄하는 형식을 통해 지었던 선업을 물었습니다.

๙๖๑. ตตฺถ สุสุกฺกขนฺธนฺติ สุฏฺฐุ เสตขนฺธํ. กิญฺจาปิ ตสฺส นาคสฺส จตฺตาโร ปาทา, วตฺถิโกสํ, มุขปฺปเทโส, อุโภ กณฺณา, วาลธีติ เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา สพฺโพ กาโย เสโตว, ขนฺธปฺปเทสสฺส ปน สาติสยํ ธวลตรตาย วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกขนฺธ’’นฺติ. นาคนฺติ ทิพฺพํ หตฺถินาคํ. อกาจินนฺติ นิทฺโทสํ[Pg.235], สพลลวงฺกติลกาทิฉวิโทสวิรหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาชานีย’’นฺติปิ ปาฬิ, อาชานียลกฺขณูเปตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตินฺติ วิปุลรุจิรทนฺตวนฺตํ. พลินฺติ พลวนฺตํ มหาพลํ. มหาชวนฺติ อติชวํ สีฆคามึ. ปุน อภิรุยฺหาติ เอตฺถ อนุนาสิกโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อภิรุยฺหํ อาโรหนียนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

961. 거기서 '매우 흰 어깨(susukkakhandha)'란 아주 하얀 어깨를 가진 것을 말합니다. 그 코끼리의 네 발, 생식기, 입 주변, 두 귀, 꼬리라는 이 부분들을 제외하면 온몸이 흰색이지만, 어깨 부위가 특히 더 유난히 하얗기 때문에 '매우 흰 어깨'라고 말한 것입니다. '나야(Nāga)'란 천상의 코끼리를 뜻합니다. '아카치나(Akācina)'란 결점이 없는 것, 즉 얼룩이나 점 등 피부의 결점이 없는 것을 의미합니다. '아자니야(Ājānīya)'라는 이본도 있는데, 이는 영특한 코끼리의 특징을 갖추었다는 뜻입니다. '단티(Danti)'는 크고 아름다운 상아를 가졌다는 뜻입니다. '발리(Bali)'는 힘이 세고 큰 기운이 있다는 뜻입니다. '마하자바(Mahājava)'는 아주 빠르고 신속하게 달리는 것을 뜻합니다. 또한 '아비루이하(abhiruyha)'라는 말은 여기서 비음이 생략된 것으로 보아야 하니, '올라탈 수 있는(또는 타기에 적합한)'이라는 뜻입니다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같습니다.

เอวํ ปน เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ กเถนฺโต –

이렇게 장로가 물으니, 천신은 자신이 지은 업을 말하고자 하여 다음과 같이 말했습니다.

๙๖๕.

965.

‘‘อฏฺเฐว มุตฺตปุปฺผานิ, กสฺสปสฺส มเหสิโน;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“위대한 성자 가섭 부처님의 탑에 저는 신심을 내어 제 손으로 직접 여덟 송이의 말리까 꽃을 올렸습니다.”

๙๖๖.

966.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... 제 광채가 모든 방향으로 빛나는 것입니다”라는 이 게송들로 대답했습니다.

ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป วณฺฏโต มุจฺจิตฺวา คจฺฉมูเล ปติตานิ อฏฺฐ มุตฺตปุปฺผานิ ลภิตฺวา ตานิ คเหตฺวา ปูชนวเสน ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อภิโรเปสึ ปูเชสึ.

그 의미는, '저는 예전에 가섭 정등각자의 1요자나 높이의 황금탑에서 꽃자루에서 떨어져 나무 아래에 있던 여덟 송이의 떨어진 꽃을 얻어, 그것들을 가지고 공경하는 마음으로 신심을 내어 탑에 올리고 공양했습니다'라는 것입니다.

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต โยชนิเก กนกถูเป จ การิเต สปริวาโร กิกี กาสิราชา จ นาครา จ เนคมา จ ชานปทา จ ทิวเส ทิวเส ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ. เตสุ ตถา กโรนฺเตสุ ปุปฺผานิ มหคฺฆานิ ทุลฺลภานิ จ อเหสุํ. อเถโก อุปาสโก มาลาการวีถิยํ วิจริตฺวา เอกเมเกน กหาปเณน เอกเมกมฺปิ ปุปฺผํ อลภนฺโต อฏฺฐ กหาปณานิ คเหตฺวา ปุปฺผารามํ คนฺตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหิ กหาปเณหิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถยฺโย ปุปฺผานิ, สมฺมเทว อุปธาเรตฺวา โอจินิตฺวา ทินฺนานี’’ติ. ‘‘อหํ โอโลเกตฺวา คณฺหามี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อารามํ ปวิสิตฺวา คเวสาหี’’ติ. โส ปวิสิตฺวา คเวสนฺโต ปติตานิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘คณฺห, ตาต, กหาปณานี’’ติ. ‘‘ตว ปุญฺเญน ลทฺธานิ, นาหํ กหาปณานิ คณฺหามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นาหํ มุธา ปุปฺผานิ คเหตฺวา ภควโต ปูชํ กริสฺสามี’’ติ กหาปณานิ ตสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ [Pg.236] คนฺตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ปูชํ อกาสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุนปิ เทวโลเก, ปุนปิ เทวโลเกติ เอวํ อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตาวตึเสสุเยว อุปฺปชฺชิ. ตํ สนฺธาย เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺต’’นฺติอาทิ.

전해오는 이야기에 따르면, 과거에 가섭 정등각자께서 반열반하신 후 1요자나 높이의 황금탑이 세워졌을 때, 카시 국왕 키키와 그 권속들, 그리고 성안의 사람들, 상인들, 지방 사람들이 매일 꽃 공양을 올렸습니다. 사람들이 그렇게 공양을 올리니 꽃값이 매우 비싸지고 구하기 어려워졌습니다. 그때 한 우바새가 화공의 거리를 돌아다녔으나 1카하파나에 꽃 한 송이도 얻지 못하자, 8카하파나를 들고 꽃 동산으로 가서 화공에게 '이 8카하파나로 꽃 여덟 송이를 주시오'라고 말했습니다. 화공은 '주인님, 꽃이 없습니다. 잘 살펴서 이미 다 따서 팔았습니다'라고 했습니다. 우바새가 '내가 직접 보고 가져가겠소'라고 하자, 화공은 '그렇다면 동산에 들어가서 찾아보시오'라고 했습니다. 그가 들어가서 찾던 중 땅에 떨어진 꽃 여덟 송이를 발견하고 화공에게 '보시오, 여기 8카하파나를 받으시오'라고 했습니다. 화공은 '당신의 공덕으로 꽃을 얻은 것이니 돈을 받지 않겠소'라고 했습니다. 하지만 우바새는 '나는 대가 없이 꽃을 가져가서 세존께 공양하고 싶지 않소'라며 돈을 그의 앞에 두고 꽃을 가지고 제탑 마당으로 가서 청정한 마음으로 공양을 올렸습니다. 그는 나중에 죽어서 삼십삼천에 태어나 그곳에서 수명이 다할 때까지 머물렀고, 다시 천상에 태어나기를 반복하며 천상 세계에서만 윤회하다가, 그 업의 남은 과보로 우리 부처님 시대에도 삼십삼천에 태어난 것입니다. 그것을 염두에 두고 앞에서 '그곳에서 어떤 천신을 보았다'는 등의 말을 한 것입니다.

ตํ ปเนตํ ปวตฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

그리고 이 사건에 대하여 목갈라나 존자가 인간 세상에 와서 부처님께 보고하였습니다. 부처님께서는 그 일을 인연으로 삼아 모인 대중에게 상세하게 법을 설하셨습니다. 그 설법은 많은 사람들에게 이익이 되었습니다.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

코끼리 천궁(Nāgavimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๑๑. ทุติยนาควิมานวณฺณนา

11. 두 번째 코끼리 천궁(Nāgavimāna)에 대한 설명

มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺหาติ ทุติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐิโต อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทิยิตฺวา ปุเรภตฺตํ อตฺตโน วิภวานุรูปํ ภิกฺขูนํ ทานานิ ทตฺวา สยํ ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺโถ สุทฺธุตฺตราสงฺโค ปจฺฉาภตฺตํ เยภุยฺเยน อฏฺฐ ปานานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. เอวํ โส สกฺกจฺจํ ทานมยํ สีลมยญฺจ พหุํ สุจริตํ อุปจินิตฺวา อิโต จุโต ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺโพ หตฺถินาโค ปาตุรโหสิ. โส ตํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน กาเลน กาลํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ.

"거대한 코끼리를 타고"로 시작하는 것은 두 번째 코끼리 천궁(Dutiyanāgavimāna)의 이야기입니다. 그 유래는 무엇입니까? 부처님께서 라자가하의 죽림정사(Veḷuvana)에 머물고 계셨습니다. 그때 라자가하에 어떤 청신사(Upāsaka)가 있었는데, 그는 신심이 깊고 청정한 믿음을 가졌으며 오계(Pañcasīla)를 잘 지키고 포살일에는 포살계를 수지하였습니다. 그는 식사 전에 자신의 형편에 따라 비구 스님들께 보시를 하였고, 자신도 식사를 마친 뒤 깨끗한 옷을 입고 깨끗한 겉옷을 걸친 뒤, 오후에는 대개 여덟 가지 음료(Pāna)를 챙겨서 사원으로 가서 스님들께 드리고, 부처님께 다가가 법을 들었습니다. 이와 같이 그는 공경하는 마음으로 보시와 지계로 이루어진 많은 선업을 쌓았고, 이곳에서 죽어 삼십삼천(Tāvatiṃsa)에 태어났습니다. 그의 공덕의 위력으로 온몸이 하얀 거대하고 신성한 코끼리가 나타났습니다. 그는 그 코끼리를 타고 큰 권속과 함께 위대한 천신의 위력으로 때때로 정원에 놀러 다니곤 했습니다.

อเถกทิวสํ กตญฺญุตาย โจทิยมาโน อฑฺฒรตฺติสมเย ตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหตา ปริวาเรน ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.237]. ตํ ภควโต สมีเป ฐิโต อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

그러던 어느 날, 그는 (부처님의) 은혜를 갚아야 한다는 생각에 이끌려 한밤중에 그 신성한 코끼리를 타고 큰 권속과 함께 "부처님께 예배드리리라"라고 생각하며 천상에서 내려왔습니다. 온 죽림정사를 두루 밝히며 코끼리의 등에서 내려 부처님께 다가가 절을 올리고 합장한 채 한쪽에 섰습니다. 부처님 곁에 서 있던 방기사(Vaṅgīsa) 존자가 부처님의 허락을 받아 다음의 게송들로 그에게 물었습니다.

๙๖๘.

968.

‘‘มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ;

วนา วนํ อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขโต;

โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

"온통 하얀 최상의 거대한 코끼리를 타고, 여인들의 무리에 둘러싸여 숲에서 숲으로 노니시는군요. 마치 새벽별처럼 모든 방향을 환히 밝히면서 말입니다."

๙๖๙.

969.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그대는 어떤 업으로 이와 같은 용모를 갖게 되었으며... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향을 비추는군요."

ตตฺถา ปุจฺฉิโต โสปิ ตสฺส คาถาหิ เอว พฺยากาสิ.

그렇게 질문을 받은 그 천신 또한 방기사 존자에게 이와 같이 게송으로 답변하였습니다.

๙๗๑.

971.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, วงฺคีเสเนว ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천신은 기쁜 마음으로 방기사 존자의 질문을 받고, 어떤 업의 결과로 이러한 공덕을 얻게 되었는지 질문에 답하였다."

๙๗๒.

972.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อุปาสโก จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

"저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 통찰력을 갖추신 부처님의 제자였습니다. 살아있는 생명을 죽이는 일을 멀리하였고, 세상에서 주지 않는 것을 가지는 일을 피했습니다."

๙๗๓.

973.

‘‘อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ ตุฏฺโฐ อโหสึ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"술을 마시지 않았고 거짓을 말하지 않았으며, 자신의 아내에게 만족하였습니다. 청정한 마음으로 음식과 마실 것을 공경히 보시하며 풍성하게 베풀었습니다."

๙๗๔.

974.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그런 행위로 인하여 저는 이와 같은 용모를 갖게 되었으며... (중략) ...저의 광채는 모든 방향을 비추는 것입니다."

ตตฺถ อปุพฺพํ นตฺถิ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

여기에 새로운 내용은 없으며, 나머지는 위에서 말한 바와 같습니다.

ทุติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 코끼리 천궁(Dutiyanāgavimāna)에 대한 설명이 끝났다.

๑๒. ตติยนาควิมานวณฺณนา

12. 세 번째 코끼리 천궁(Tatiyanāgavimāna)에 대한 설명

โก [Pg.238] นุ ทิพฺเพน ยาเนนาติ ตติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ตโย ขีณาสวตฺเถรา คามกาวาเส วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามา’’ติ ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรสฺมึ คามเก มิจฺฉาทิฏฺฐิกพฺราหฺมณสฺส อุจฺฉุเขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุจฺฉุปาลํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, สกฺกา อชฺช ราชคหํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, อิโต อฑฺฒโยชเน ราชคหํ, อิเธว วสิตฺวา สฺเว คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘อตฺเถตฺถ โกจิ วสนโยคฺโค อาวาโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อหํ ปน โว วสนฏฺฐานํ ชานิสฺสามี’’ติ. เถรา อธิวาเสสุํ.

"누가 신성한 탈것을 타고"로 시작하는 것은 세 번째 코끼리 천궁(Tatiyanāgavimāna)의 이야기입니다. 그 유래는 무엇입니까? 부처님께서 라자가하의 죽림정사 다람쥐 먹이 터(Kalandakanivāpa)에 머물고 계셨습니다. 그때 번뇌를 다한 세 분의 장로가 어느 마을의 거처에서 안거를 지냈습니다. 그분들은 안거를 마치고 자자(Pavāraṇā)를 행한 뒤, "부처님께 예배드리러 가자" 하며 라자가하를 향해 가고 있었습니다. 도중에 저녁이 되어 어느 마을에 이르렀는데, 그곳에는 사견을 가진 브라만의 사탕수수 밭이 있었습니다. 그 근처에 이르러 사탕수수 밭을 지키는 사람에게 물었습니다. "벗이여, 오늘 라자가하에 도착할 수 있겠소?" "존자시여, 불가능합니다. 여기서 라자가하까지는 반 유순(Yojana)이나 남았습니다. 오늘 여기서 머무시고 내일 가십시오." "이 근처에 머물 만한 처소가 있소?" "존자시여, 없습니다. 하지만 제가 머무실 곳을 마련해 드리겠습니다." 장로들은 동의하였습니다.

โส อุจฺฉูสุเยว ยถาฐิเตสุ สาขามณฺฑปากาเรน ทณฺฑกานิ พนฺธิตฺวา อุจฺฉุปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา ปลาลํ อตฺถริตฺวา เอกสฺส เถรสฺส อทาสิ, ทุติยสฺส เถรสฺส ตีหิ อุจฺฉูหิ ทณฺฑกสงฺเขเปน พนฺธิตฺวา ติเณน ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา จ ติณสนฺถรํ กตฺวา อทาสิ, อิตรสฺส อตฺตโน กุฏิยํ ทฺเว ตโย ทณฺฑเก สาขาโย จ นีหริตฺวา จีวเรน ปฏิจฺฉาเทนฺโต จีวรกุฏึ กตฺวา อทาสิ. เต ตตฺถ วสึสุ. อถ วิภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทตฺวา สห อุจฺฉุรเสน ภตฺตํ อทาสิ. เตสํ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คจฺฉนฺตานํ เอเกกํ อุจฺฉุํ อทาสิ ‘‘มยฺหํ ภาโค ภวิสฺสตี’’ติ. โส โถกํ มคฺคํ เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนฺโต อตฺตโน เวยฺยาวจฺจญฺจ ทานญฺจ อารพฺภ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิวตฺติ.

그는 사탕수수가 서 있는 그대로 나뭇가지로 지붕을 얹은 오두막 모양으로 막대기들을 묶고, 사탕수수 잎으로 위를 덮은 뒤 아래에는 볏짚을 깔아 한 장로님께 드렸습니다. 두 번째 장로님께는 사탕수수 세 개를 삼각대 형태로 묶고 풀로 덮은 뒤 아래에 풀을 깔아 드렸습니다. 다른 한 분께는 자신의 오두막에서 막대기 두세 개와 나뭇가지를 꺼내어 가사로 덮어 가사 오두막을 만들어 드렸습니다. 그분들은 그곳에서 머물렀습니다. 밤이 지나고 날이 밝자 그는 일찍 식사를 준비하고 치목과 세숫물을 올린 뒤, 사탕수수 즙과 함께 식사를 대접했습니다. 그분들이 식사를 마치고 축원을 해준 뒤 길을 떠날 때, 그는 "나의 몫의 공덕이 되기를" 하고 생각하며 각각 사탕수수 한 개씩을 보시했습니다. 그는 장로님들을 배웅하며 길을 조금 따라가다가 돌아오면서, 자신의 헌신적인 봉사와 보시에 대해 커다란 기쁨과 즐거움을 느끼며 돌아왔습니다.

เขตฺตสามิโก ปน คจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏิปเถน อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘กุโต โว อุจฺฉุ ลทฺธา’’ติ? ‘‘อุจฺฉุปาลเกน ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ กุปิโต อนตฺตมโน ตฏตฏายมาโน โกธาภิภูโต ตสฺส ปิฏฺฐิโต อุปธาวิตฺวา มุคฺคเรน ตํ ปหรนฺโต เอกปฺปหาเรเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. โส อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมเมว อนุสฺสรนฺโต กาลํ กตฺวา สุธมฺมาเทวสภายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺพวรวารโณ นิพฺพตฺติ.

한편 사탕수수 밭의 주인은 길을 가던 비구 스님들과 마주치게 되자, "사탕수수를 어디서 얻었습니까?"라고 물었습니다. "밭을 지키는 사람이 주었습니다." 그 말을 듣고 브라만은 화가 나고 기분이 상하여 씩씩거리며 분노에 압도되었습니다. 그는 밭지기의 뒤를 쫓아가 몽둥이로 그를 내리쳤고, 단 한 번의 타격으로 그를 죽음에 이르게 했습니다. 밭지기는 자신이 지은 공덕만을 거듭 생각하며 죽음을 맞이했고, 수담마(Sudhammā) 천상 회당에 태어났습니다. 그의 공덕의 위력으로 온몸이 하얀 거대하고 신성한 보배 코끼리가 나타났습니다.

อุจฺฉุปาลกสฺส [Pg.239] มรณํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร เจว ญาติมิตฺตา จ อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ฐานํ อคมํสุ, สพฺเพ จ คามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตตฺรสฺส มาตาปิตโร สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส เทวปุตฺโต ตํ ทิพฺพหตฺถึ อภิรุหิตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน ปวชฺชมาเนน มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตาย ปริสาย ทิสฺสมานรูโป อากาเส อฏฺฐาสิ. อถ นํ ตตฺถ ปณฺฑิตชาติโก ปุริโส อิมาหิ คาถาหิ เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ –

밭지기의 죽음을 전해 듣고 그의 부모와 친척들은 눈물을 흘리며 울면서 그곳으로 갔고, 모든 마을 사람들도 모여들었습니다. 그곳에서 그의 부모가 장례를 치르려 준비하고 있을 때, 그 천신은 신성한 코끼리를 타고 모든 악기 연주자들에게 둘러싸여 오방색 악기 연주와 함께 큰 권속과 위대한 천신의 신통력으로 천상에서 내려왔습니다. 그는 그 모인 대중에게 모습을 드러내며 허공에 섰습니다. 그러자 그 자리에 있던 지혜로운 사람이 다음의 게송들로 그가 지은 선업에 대해 물었습니다.

๙๗๖.

976.

‘‘โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน, สพฺพเสเตน หตฺถินา;

ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส, อนฺตลิกฺเข มหียติ.

"누가 이 신성한 탈것인 온통 하얀 코끼리를 타고, 악기 연주 소리와 함께 허공에서 영광을 누리고 있습니까?"

๙๗๗.

977.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

“당신은 천신입니까, 건달바입니까, 아니면 적제인(제석천)입니까? 저희가 알지 못하여 당신께 묻나니, 저희가 당신을 어떻게 알아야 하겠습니까?”

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ –

그 천신 또한 이 게송들로 그 일에 대해 답변했다.

๙๗๘.

978.

‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อห’’นฺติ.

“나는 천신도 아니요 건달바도 아니며, 적제인도 아닙니다. 수담마(Sudhammā)라고 불리는 천신들이 있는데, 나는 그들 중 하나입니다.”

๙๗๙.

979.

‘‘ปุจฺฉาม เทวํ สุธมฺมํ, ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ;

กึ กตฺวา มานุเส กมฺมํ, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ – ปุนปิ ปุจฺฉิ;

“합장을 하고 수담마 천신께 묻습니다. 인간 세상에서 어떤 업을 지어야 수담마(천상)에 태어납니까?”라고 다시 물었다.

๙๘๐.

980.

‘‘อุจฺฉาคารํ ติณาคารํ, วตฺถาคารญฺจ โย ทเท;

ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ. – ปุนปิ พฺยากาสิ;

“사탕수수로 만든 집(ucchāgāra), 풀로 만든 집(tiṇāgāra), 또는 천으로 만든 집(vatthāgāra) 중 하나를 보시하면 수담마(천상)에 태어납니다.”라고 다시 답변했다.

๙๗๖. ตตฺถ ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโสติ ตาฬิตปญฺจงฺคิตทิพฺพตูริยนิคฺโฆโส อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวชฺชมานทิพฺพตูริยสทฺโท. อนฺตลิกฺเข มหียตีติ อากาเส ฐตฺวา อากาสฏฺเฐเนว มหตา ปริวาเรน ปูชียติ.

976. 거기에서 ‘악기 연주 소리(tūriyatāḷitanigghoso)’란 자신을 위해 연주되는 다섯 가지 종류의 천상의 악기 소리를 말한다. ‘허공에서 숭배받다(antalikkhe mahīyatīti)’란 허공에 머물면서 오직 허공에 머무는 것만으로도 큰 권속들에 의해 공양받는다는 뜻이다.

๙๗๗. เทวตา [Pg.240] นุสีติ เทวตา นุ อสิ, กึ นุ ตฺวํ เทโวสีติ อตฺโถ. คนฺธพฺโพติ คนฺธพฺพกายิกเทโว อสีติ อตฺโถ. อทุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ อุทาหุ ปุเร ททาตีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วิสฺสุโต สกฺโก นุสิ, อถ สกฺโก เทวราชา อสีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สติปิ สกฺกคนฺธพฺพานํ เทวภาเว เตสํ วิสุํ คหิตตฺตา โคพลิพทฺธญาเยน ตทญฺญเทววาจโก เทวสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

977. ‘데와타 누 시(Devatā nusī)’란 ‘데와타 누 아시(devatā nu asi)’로, ‘당신은 천신입니까?’라는 뜻이다. ‘건달바(Gandhabbo)’란 건달바 무리에 속한 천신입니까라는 뜻이다. ‘아두 삭제인(adu sakko purindado)’이란 아니면 예전에 보시를 잘 하여 ‘푸린다다(purindada)’라고 널리 알려진 제석천입니까, 아니면 제석천왕입니까라는 뜻이다. 여기서 제석천과 건달바도 천신에 포함되지만, 이들을 별도로 언급했으므로 ‘천신(deva)’이라는 단어는 소와 황소의 비유(gobalibaddha-nyaya)처럼 그 외의 다른 천신들을 의미하는 것으로 보아야 한다.

๙๗๘. อถ เทวปุตฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉาสภาเคน โหตี’’ติ เตหิ ปุจฺฉิตํ เทวคนฺธพฺพสกฺกภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นมฺหิ เทโวติ ตยา อาสงฺกิโต โย โกจิ เทโว น โหมิ น คนฺธพฺโพ น สกฺโก, อปิจ โข สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อหํ, สุธมฺมา เทวตา นาม ตาวตึสเทวนิกายสฺเสว อญฺญตรเทวนิกาโย. โส กิร อุจฺฉุปาโล เตสํ เทวานํ สมฺปตฺตึ สุตฺวา ปเคว ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย ฐิโตติ เกจิ วทนฺติ.

978. 그때 천신은 ‘답변이란 질문에 상응하게 이루어져야 한다’고 생각하여, 그들이 물은 천신·건달바·제석천의 존재를 부정하고 자신에 대해 설명하며 ‘나는 천신도 아니요 건달바도 아니다’라고 말했다. 거기서 ‘나는 천신이 아니다’라는 것은 그대가 의심하며 추측하는 어떤 일반적인 천신도 아니며, 건달바도 제석천도 아니라는 것이다. 다만 수담마라 불리는 천신들이 있는데 나는 그들 중 하나이며, 수담마 천신들이란 바로 삼십삼천(Tāvatiṃsa)의 무리 중 어떤 천신 무리를 말한다. 어떤 스승들은 그 사탕수수밭 파수꾼(ucchupāla)이 그 천신들의 영광에 대해 듣고 예전부터 그곳에 마음을 두어 머물렀던 것이라고 말한다.

๙๗๙. ปุถุนฺติ มหนฺตํ, ปริปุณฺณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกฺกจฺจกิริยาทีปนตฺถญฺเหตํ วุตฺตํ.

979. ‘푸퉁(puthuṃ)’이란 크고 충만하게(mahantaṃ paripuṇṇaṃ) 한다는 뜻이다. 이는 공경하는 행위를 나타내기 위해 설해진 것이다.

๙๘๐. สุธมฺมาเทวยานํ ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต กกณฺฏกนิมิตฺตํ วทนฺโต วิย ทิฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา อตฺตนา กตปุญฺญํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อุจฺฉาคาร’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวาติ ยทิปิ มยา ตีณิ อคารานิ ทินฺนานิ, ตีสุ ปน อญฺญตเรนาติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌตีติ นยคฺคาเหน เทวปุตฺโต เอวมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

980. 수담마 천신들에 대해 질문을 받은 천신은 마치 카멜레온의 색깔을 말하듯 대중의 눈에 보이는 그대로를 취하여 자신이 지은 공덕을 설명하며 ‘사탕수수 집(ucchāgāraṃ)’ 게송을 읊었다. 거기서 ‘셋 중 하나를 보시하여’라는 것은 비록 내가 세 가지 집을 보시했으나, 이 세 가지 중 어느 하나를 보시하더라도 이와 같은 결과를 이룬다는 방식을 취하여 천신이 이와 같이 말한 것이다. 나머지는 이해하기 쉽다.

เอวํ โส เตน ปุจฺฉิ ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา รตนตฺตยคุณํ ปกาเสนฺโต มาตาปิตูหิ สทฺธึ สมฺโมทนํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. มนุสฺสา เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ สญฺชาตปสาทพหุมานา พหุํ ทานูปกรณํ สชฺเชตฺวา สกฏานํ ปูเรตฺวา เวฬุวนํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ ตํ ปวตฺตึ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ตเถว วตฺวา ตเมว อตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา [Pg.241] วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตฺวา เต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. เต จ ปติฏฺฐิตสทฺธา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คามํ อุปคนฺตฺวา อุจฺฉุปาลสฺส มตฏฺฐาเน วิหารํ การยึสูติ.

이와 같이 그는 그가 물은 내용에 답변하고 삼보의 공덕을 드러내며, 부모님과 함께 기쁘게 대화를 나눈 뒤 천상으로 돌아갔다. 사람들은 천신의 말을 듣고 부처님과 비구 승가에 깊은 신심과 공경심을 갖게 되어, 많은 공양물을 준비하여 수레에 가득 싣고 죽림정사(Veḷuvana)로 가서 부처님을 상수로 하는 비구 승가에 큰 보시를 올리고 세존께 그 일을 아뢰었다. 세존께서는 그 문답 내용을 그대로 설하시고, 그 천신의 일을 인연으로 하여 상세히 법을 설하시어 그들을 귀의처와 계행에 머물게 하셨다. 신심이 확립된 그들은 세존께 절을 올리고 자신들의 마을로 돌아가 사탕수수밭 파수꾼이 죽은 자리에 사원을 건립하였다.

ตติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 나카 궁전 이야기(Nāga-vimāna)의 주석이 끝났다.

๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา

13. 소차 궁전 이야기(Cūḷaratha-vimāna)의 주석

ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ‘‘สุชาโต’’ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ.

‘달하담마 닛사랏사(Daḷhadhammā nisārassā)’로 시작하는 것은 소차 궁전 이야기(Cūḷaratha-vimāna)이다. 그 배경은 어떠한가? 세존께서 반열반하신 후 사리 분배가 이루어지고 도처에 세존의 탑들이 건립되었을 때, 마하깟사파 장로를 상수로 하여 법을 결집하기 위해 선발된 제자들이 안거에 들기 전까지 제도할 중생들을 살피며 각자의 권속들과 함께 도처에 머물고 있었다. 그때 존자 마하깟차야나는 변방의 어떤 숲속에 머물고 계셨다. 당시에 앗사카(Assaka) 국의 뽀딸리(Potali) 성에서는 앗사카 왕이 다스리고 있었는데, 그의 맏왕비의 아들인 수자따(Sujāta)라는 왕자가 있었다. 그는 열여섯 살쯤 되었을 때, 의붓어머니인 작은왕비의 성화로 인해 부왕에 의해 나라에서 쫓겨나 숲으로 들어가 사냥꾼들을 의지해 살고 있었다. 전해지는 바에 따르면, 그 수자따 왕자는 과거 까사빠(Kassapa) 부처님의 교단에서 출가하여 지계(持戒)에 머물다가 범부의 상태로 죽어 삼십삼천에 태어났고, 그곳에서 수명이 다할 때까지 머물다 선처를 두루 윤회하다가, 이번 부처님께서 출현하신 때에 부처님 성도 30년째 되던 해에 앗사카 국 앗사카 왕의 정비의 태중에 태어났으니 그 이름이 ‘수자따’였다. 그는 많은 시종들에 둘러싸여 자라났다.

ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ‘‘ภทฺเท, ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ[Pg.242]. ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสลิ, มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห ‘‘เทว, ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา’’ติ. ราชา ‘‘อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา ‘‘อนุชานาหิ, เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี’’ติ วุตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ. ‘‘มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี’’ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ. เกวลํ ‘‘เทว, อรญฺญํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา’’ติ วตฺวา วิสฺสชฺเชสิ.

한편, 그 왕자의 어머니인 왕비가 서거하자 왕은 다른 공주를 정비의 자리에 앉혔습니다. 그녀도 시간이 흐른 뒤 아들을 낳았습니다. 왕은 그녀의 아들을 보고 기뻐하며 "부인이여, 그대가 원하는 서원을 말하시오."라며 소원을 들어주겠다고 약속했습니다. 그녀는 그 약속을 마음속에 간직해 두었다가, 수자타 왕자가 열여섯 살쯤 되었을 때 왕에게 말했습니다. "대왕이시여, 당신께서 제 아들을 보고 기쁜 마음으로 서원을 주셨으니, 이제 그것을 들어주소서." 왕이 "왕비여, 말해 보시오." 하자, 그녀는 "제 아들에게 왕위를 주십시오."라고 청했습니다. 왕은 "천한 계집아, 물러가라! 내게 천신과 같은 큰아들 수자타 왕자가 건재한데 어찌 그런 말을 하느냐?"라며 거절했습니다. 왕비가 거듭해서 끈질기게 요구하자 왕은 마음의 안정을 얻지 못하고 어느 날 말했습니다. "대왕이시여, 만일 진실함에 머무신다면 소원을 들어주소서." 왕은 깊이 생각하지 않고 서원을 준 것을 후회하며 수자타 왕자를 불러 사정을 말하고 눈물을 흘렸습니다. 왕자는 슬퍼하는 부왕을 보고 마음이 아파 눈물을 흘리며 "대왕이시여, 허락해 주십시오. 제가 숲으로 떠나겠습니다."라고 말했습니다. 그 말을 듣고 왕이 "너를 위해 다른 성을 지어줄 테니 거기서 살거라." 했으나 왕자는 원하지 않았습니다. "내 친구인 왕들에게 보내주겠다."고 했으나 그것도 허락하지 않았습니다. 오직 "대왕이시여, 숲으로 가겠습니다."라고만 했습니다. 왕은 아들을 껴안고 머리에 입을 맞추며 "내가 죽은 뒤에 이곳으로 돌아와 왕위를 계승하거라." 하고 일러주며 떠나보냈습니다.

โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต. ตสฺส สมณกาเล สหายวโร เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส ‘‘อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต –

그는 숲으로 들어가 사냥꾼들에게 의지해 지내다가 어느 날 사냥을 나갔습니다. 그가 전생에 수행자였을 때 더할 나위 없는 친구였던 한 천신이 그의 이익을 바라고 사슴의 모습으로 그를 유혹하며 달려가 존자 마하깟짜야나의 거처 근처에 이르러 사라졌습니다. 그는 "이제 이 사슴을 잡으리라." 생각하며 쫓아가다 장로의 거처에 이르렀으나 사슴은 보이지 않고, 나뭇잎 원두막 밖에 앉아 계신 장로를 보고 그 곁에서 활 끝을 짚고 섰습니다. 장로는 그를 보고 처음부터 끝까지 그의 모든 사정을 알아차리고 그를 돕고자 모르는 척하며 환대하려 했습니다.

๙๘๑.

981.

‘‘ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส, ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ;

ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ, อทุ ลุทฺโท วเนจโร’’ติ. –

"견고하고 단단한 활을 짚고 서 있으니, 당신은 왕족인 왕자입니까, 아니면 숲을 떠도는 사냥꾼입니까?"라고 물었습니다.

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส [Pg.243] ธนุํ, สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร.

그 게송에서 '달하담마(daḷhadhammā)'란 견고한 활을 말합니다. 견고한 활이란 2천 폴(pala)의 힘을 가진 활을 일컫습니다. 2천 폴의 힘이란, 시위를 당겨 화살머리 등의 무게를 단 채 활대를 잡고 들어 올렸을 때 화살의 길이만큼 지면에서 떨어지는 정도를 말합니다. '니사랏사(nisārassa)'란 지극히 단단한 정수의 나무로 만든 활, 즉 실한 나무로 만든 활이라는 뜻입니다. '올룹바(olubbhā)'란 의지하여 짚는 것을 말합니다. '라잔뇨(rājañño)'란 왕자입니다. '와네짜로(vanecaro)'란 숲에서 지내는 사람입니다.

อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต –

그때 그는 자신을 밝히며 다음과 같이 말했습니다.

๙๘๒.

982.

‘‘อสฺสกาธิปติสฺสาหํ, ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร;

นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ, สุชาโต อิติ มํ วิทู.

"존자시여, 저는 앗사까(Assaka) 국왕의 아들로 숲에서 지내고 있습니다. 비구시여, 제 이름은 수자타라고 사람들에게 알려져 있습니다.

๙๘๓.

983.

‘‘มิเค คเวสมาโนหํ, โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ;

มิคํ ตญฺเจว นาทฺทกฺขึ, ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อห’’นฺติ. –

저는 사슴을 찾아 울창한 숲에 들어왔으나 그 사슴은 보이지 않고, 당신을 뵙고 서 있게 되었습니다."

อาห. ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาลปติ. มิเค คเวสมาโนติ มิคสูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ.

여기서 '앗사까디빠띳사(assakādhipatissā)'란 앗사까 국을 다스리는 앗사까 왕의 아들이라는 뜻입니다. '비쿠(bhikkhu)'라는 말로 장로를 부른 것입니다. '미게 가웨사마노(mige gavesamāno)'란 사슴이나 멧돼지 같은 짐승들을 찾아 사냥하며 다닌다는 뜻입니다.

ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต –

그 말을 듣고 장로는 그와 친절한 인사를 나누며 말했습니다.

๙๘๔.

984.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาปุญฺญ, อโถ เต อทุราคตํ;

เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

"큰 공덕을 지은 왕자여, 그대의 옴을 환영하오. 그대가 이곳에 온 것은 잘못된 걸음이 아니오. 여기 있는 물을 가져다 그대의 발을 씻으시오.

๙๘๕.

985.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา, สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา’’ติ. – อาห;

여기 산골짜기에서 길어온 시원한 마실 물도 있으니, 왕자여, 그것을 마시고 깔개 위에 앉으시오."

๙๘๔. ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ, เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺสชนนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธุนาคต’’นฺติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ.

984. 거기서 '아두라가땅(adurāgataṃ)'이란 나쁜 걸음이 아니라는 뜻입니다. 큰 공덕이 있는 이여, 그대가 이곳에 온 것은 환영할 일이니, 그대에게나 나에게나 기쁨과 즐거움을 주기 때문에 조금도 잘못된 걸음이 아니라는 의미입니다. '아두나가땅(adhunāgataṃ)'이라는 이본도 있는데, 이는 "지금 잘 왔다"는 뜻입니다.

๙๘๕. สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ.

985. '산타따스밍 우빠위사(santhatasmiṃ upāvisā)'란 아무것도 깔리지 않은 맨땅에 앉지 말고, 저 풀 자리에 앉으라는 뜻입니다.

ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห –

그러자 왕자는 장로의 환대에 응하며 말했습니다.

๙๘๖.

986.

‘‘กลฺยาณี วต เต วาจา, สวนียา มหามุนิ;

เนลา อตฺถวตี วคฺคุ, มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ.

"대성인이시여, 참으로 당신의 말씀은 선하고 듣기에 좋으며, 허물이 없고 유익하며 감미롭습니다. 당신은 이치를 잘 살피어 유익한 것을 말씀하십니다.

๙๘๗.

987.

‘‘กา [Pg.244] เต รติ วเน วิหรโต, อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ;

ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา, อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส’’ติ.

수행자 중의 으뜸이신 분이여, 묻건대 숲에서 지내는 당신의 즐거움은 무엇입니까? 당신의 말씀을 듣고 저희도 이익과 법의 도를 닦고자 합니다."

๙๘๖. ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานิตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ.

986. 여기서 '깔리야니(kalyāṇī)'란 훌륭하고 아름답다는 뜻입니다. '사와니야(savanīyā)'란 듣기에 적합하다는 뜻입니다. '넬라(nelā)'란 허물이 없다는 뜻입니다. '앗타와띠(atthavatī)'란 이익과 결부되어 현세 등의 이익을 갖추었다는 뜻입니다. '왁구(vaggū)'란 달콤하다는 뜻입니다. '만뜨와(mantvā)'란 지혜로 잘 분별하여 안다는 뜻입니다. '앗땅(atthaṃ)'이란 이익에서 벗어나지 않고 오로지 큰 이익을 가져다준다는 뜻입니다.

๙๘๗. อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต ‘‘วจนปถ’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส.

987. '이시니사바(isinisabha)'란 수행자들 중의 황소, 즉 빼어난 분이라는 뜻입니다. '와짜나빠탕(vacanapathāṃ)'이란 말씀입니다. 말씀이야말로 이익을 얻는 방편이기에 '말씀의 길'이라고 한 것입니다. '앗타담마빠당 사마짜레마세(atthadhammapadaṃ samācaremase)'란 현세와 내생에 이익을 가져다주는 계행 등의 법의 무리를 닦겠다는 의미입니다.

อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต –

이제 장로는 그에게 적합한 자신의 바른 수행을 말하며 게송을 읊었습니다.

๙๘๘.

988.

‘‘อหึสา สพฺพปาณีนํ, กุมารมฺหาก รุจฺจติ;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ.

"왕자여, 우리는 모든 생명을 해치지 않는 것을 좋아하며, 도둑질과 음행과 술 마시는 것을 멀리합니다.

๙๘๙.

989.

‘‘อารติ สมจริยา จ, พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา’’ติ. – อาห;

악행을 멀리하고 평온하게 행하며, 많이 배우고 은혜를 아는 것, 이것들은 현세에서도 칭송받는 법이며 찬탄할 만한 덕목들입니다."

๙๘๙. ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา.

989. 여기서 '아라띠 사마짜리야(ārati samacariyā)'란 앞에서 언급한 악법들로부터 멀리 벗어나는 것과 몸의 평온함 등을 닦는 것을 말합니다. '바후삿짱(bāhusaccaṃ)'이란 가르침을 많이 듣고 배우는 것을 말합니다. '까딴뉴따(kataññutā)'란 남이 자신에게 베푼 은혜를 아는 것입니다. '빠상사(pāsaṃsā)'란 이익을 바라는 선남자들이 마땅히 칭송해야 할 것들입니다. '담마 에떼(dhammā ete)'란 앞에서 말한 불살생 등의 법들을 말합니다. '빠상시야(pasaṃsiyā)'란 지혜로운 이들이 찬탄해야 할 것들이라는 뜻입니다.

เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต ‘‘ปญฺจมาสมตฺตเมวา’’ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห –

이와 같이 장로가 그 왕자에게 적절하고 바른 수행을 설해주고, 미래를 아는 신통으로 수명을 살피다가, '단지 5개월뿐이다'라고 보고 그를 경책하여 그 바른 수행에 확고히 서게 하기 위해 이 게송을 읊었다.

๙๙๐.

990.

‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ;

ราชปุตฺต วิชานาหิ, อตฺตานํ ปริโมจยา’’ติ.

"왕자여, 그대에게 죽음이 가까웠으니 5개월 이내이다. 이를 깨닫고 자신을 해방하라."

ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ.

거기서 '자신을 해방하라'는 것은 자신을 악처의 고통에서 벗어나게 하라는 뜻이다.

ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

그 후 왕자는 자신의 해탈의 방편을 물으며 말했다.

๙๙๑.

991.

‘‘กตมํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา, กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ;

กาย วา ปน วิชฺชาย, ภเวยฺยํ อชรามโร’’ติ.

"저는 어떤 지방으로 가서 어떤 행위나 어떤 인간의 노력을 해야 합니까? 혹은 어떤 지혜로 늙지도 죽지도 않게 되겠습니까?"

ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ.

거기서 '까따망 스와항'은 '어떤 것인가 나(는)'라는 뜻이며 '어떤 것인가'라는 의미이다. '어떤 행위나 어떤 인간의 노력인가'라는 구절에서는 '행하여'라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. '뽀리상'은 인간이 해야 할 일이다.

ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ –

그 후 장로는 그에게 법을 설하기 위해 이 게송들을 읊었다.

๙๙๒.

992.

‘‘น วิชฺชเต โส ปเทโส, กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ;

ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ, ราชปุตฺตาชรามโร.

"왕자여, 죽을 수밖에 없는 존재가 가서 늙지도 죽지도 않게 될 그런 장소도, 행위도, 지혜도, 인간의 노력도 존재하지 않는다."

๙๙๓.

993.

‘‘มหทฺธนา มหาโภคา, รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา;

ปหูตธนธญฺญาเส, เตปิ โน อชรามรา.

"큰 재물과 큰 향유물을 가졌고 나라를 다스리는 왕족들, 풍부한 재물과 곡식을 쌓아둔 그들조차도 늙지 않고 죽지 않는 것이 아니다."

๙๙๔.

994.

‘‘ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา, สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน;

เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา, วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา.

"만약 그대가 안다까 웬두의 아들들에 대해 들었다면, 그들은 용맹하고 영웅적이며 위력적인 타격을 가하는 자들이었으나, 그들조차 수명이 다함에 이르러 파멸하였으니 영원할 것 같던 이들도 그러했다."

๙๙๕.

995.

‘‘ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา, สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา;

เอเต จญฺเญ จ ชาติยา, เตปิ โน อชรามรา.

"왕족, 바라문, 바이샤, 수드라, 찬달라, 뿌꾸사 등, 이들과 태생이 다른 다른 이들도 늙지 않고 죽지 않는 것이 아니다."

๙๙๖.

996.

‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ;

เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย, เตปิ โน อชรามรา.

"범천이 생각하고 여섯 가지 보조 학문을 갖춘 만트라를 암송하는 자들, 이들과 지혜를 가진 다른 이들도 늙지 않고 죽지 않는 것이 아니다."

๙๙๗.

997.

‘‘อิสโย จาปิ เย สนฺตา, สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน;

สรีรํ เตปิ กาเลน, วิชหนฺติ ตปสฺสิโน.

"고요하고 스스로를 절제하며 고행하는 성자들, 그 고행자들조차 때가 되면 몸을 버리게 된다."

๙๙๘.

998.

‘‘ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต, กตกิจฺจา อนาสวา;

นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ, ปุญฺญปาปปริกฺขยา’’ติ.

"수행을 닦은 아라한들, 할 일을 다 마치고 번뇌가 없는 이들조차 복과 죄가 다함에 따라 이 몸을 내려놓는다."

๙๙๒. ตตฺถ [Pg.246] ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ.

992. 거기서 '어디에 가서'란 어떤 장소에 가서 행위나 지혜나 인간의 노력을 신체적인 노력이나 다른 노력으로 도달하여 얻음으로써 늙지도 죽지도 않게 될 수 있다는 뜻이다.

๙๙๓. เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรามราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ.

993. 적어도 1억 이상의 막대한 재물을 모아 놓은 자들을 '마핫다나'라 한다. 매일 세 항아리 분량의 금전 등을 지출할 정도로 큰 향유물을 가진 자들을 '마하보가'라 한다. '랏타완또'는 나라의 주인으로서 여러 유선 크기의 영토를 통치하는 자들이라는 뜻이다. '카띠야'는 왕족 혈통을 가진 자들이다. '빠후따다나다냐세'는 자신과 추종자들을 위해 7~8년 동안 충분히 쓸 수 있는 많은 재물과 곡식을 쌓아둔 자들을 말한다. '그들조차 늙지 않고 죽지 않는 것이 아니다'라는 것은 오직 늙고 죽는 법에 지배될 뿐이며, 큰 재산 등도 그들에게 닥쳐오는 늙음과 죽음을 막아낼 수 없다는 뜻이다.

๙๙๔. อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ.

994. '안다까 웬두의 아들들'은 안다까 웬두의 아들로 널리 알려진 이들이다. '수라'는 능력을 갖춘 자들이고, '위라'는 정진을 갖춘 자들이다. '윅깐땁빠하리노'는 용맹과 정진으로써 적의 힘을 압도하고 쳐부수는 성품을 가진 자들이다. '윗다스따'는 멸망했다는 뜻이다. '삿사띠사마'는 가문의 대를 이어 영원함에 있어 해와 달 등과 같았던 그들조차, 세상 초기부터 이어진 가문의 계보를 가졌음에도 (파멸했다는) 뜻이다.

๙๙๕. ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

995. '태생으로'란 자신의 태생에 의한 것이나, 비록 더 뛰어난 태생일지라도 그들의 늙음과 죽음을 물리칠 수 없다는 뜻이다.

๙๙๖. มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติสตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ.

996. '만뜨라'는 베다를 말한다. '육지분'은 겁, 문법, 어원, 성명, 작시, 천문이라 불리는 여섯 가지 보조 학문을 갖춘 것을 말한다. '브라흐마찐띠땅'은 앗따까 등 뛰어난 성자들에 의해 사유되고 지혜의 눈으로 통찰된 것이다.

๙๙๗. สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา.

997. '산따'는 몸과 말의 행위가 고요해진 자들이다. '산냐땃따'는 마음을 잘 단속한 자들이다. '따빳시노'는 번뇌를 불태우는 고행에 의지하는 자들이다.

อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต –

이제 왕자는 자신이 해야 할 일을 말하며 다음과 같이 아뢰었다.

๙๙๙.

999.

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

"위대한 성자시여, 당신의 게송은 잘 설해졌고 의미가 깊습니다. 저는 이 훌륭한 가르침으로 확신을 얻었으니 당신께서 저의 귀의처가 되어 주소서."

อาห[Pg.247]. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน.

그렇게 말했다. 거기서 '닛잣또미'는 '법의 정수인 지혜로 숙고하여 확신에 도달했다'는 뜻이다. '수밧테나'는 '잘 설해진 가르침으로'라는 뜻이다.

ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

그 후 장로는 그를 훈계하며 이 게송을 읊었다.

๑๐๐๐.

1000.

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ตเมว สรณํ วช;

สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ, ยมหํ สรณํ คโต’’ติ.

"나에게 귀의하지 말고 그분에게 귀의하라. 내가 귀의한 분, 석가족의 아들이자 위대한 영웅이신 그분에게 귀의하라."

ตโต ราชกุมาโร อาห –

그 후 왕자가 말했다.

๑๐๐๑.

1001.

‘‘กตรสฺมึ โส ชนปเท, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ.

"존자시여, 당신의 스승님은 어느 지방에 계십니까? 저 또한 비길 데 없는 승리자이신 그분을 뵈러 가겠습니다."

ปุน เถโร อาห –

다시 장로가 말했다.

๑๐๐๒.

1002.

‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

ตตฺถาสิ ปุริสาชญฺโญ, โส จ โข ปรินิพฺพุโต’’ติ.

"동쪽 지방에 옥까까 가문에서 나신 분, 그곳에 고귀한 분이 계셨으나 그분은 이미 반열반에 드셨다."

ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท’’ติ.

거기서 장로가 앉아 있는 곳에서 볼 때 중앙 지방의 동쪽 방향이었기에 '동쪽 지방에'라고 말한 것이다.

เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ –

이와 같이 그 왕자는 장로의 법문을 듣고 청정한 마음으로 삼귀의와 계에 머물렀다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다.

๑๐๐๓.

1003.

‘‘สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

โยชนานิ สหสฺสานิ, คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ.

“벗이여, 만일 당신들의 스승이신 부처님께서 계신다면, 저는 그분을 뵙고 공양하기 위해 수천 유순이라도 가겠습니다.”

๑๐๐๔.

1004.

‘‘ยโต จ โข ปรินิพฺพุโต, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“벗이여, 그러나 당신들의 스승께서 반열반에 드셨기에, 저는 반열반에 드신 위대한 영웅께 귀의합니다.”

๑๐๐๕.

1005.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“저는 부처님께 귀의하고, 위없는 가르침에도 귀의하며, 인간과 천신의 스승이신 분의 승가에도 귀의합니다.”

๑๐๐๖.

1006.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ.

“저는 즉시 살생을 삼가고, 세상에서 주지 않는 것을 취하지 않으며, 술을 마시지 않고 거짓을 말하지 않으며, 제 아내로 만족하겠습니다.”

เอวํ [Pg.248] ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห ‘‘ราชกุมาร, ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ ภเวยฺยาสี’’ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุมฺเหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุ นครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ.

이처럼 삼귀의와 계에 머물게 된 그에게 장로께서는 이렇게 말씀하셨다. “왕자여, 그대에게 이곳 숲에서 사는 것은 이익이 없습니다. 그대의 수명이 얼마 남지 않아 다섯 달 이내에 수명을 다할 것입니다. 그러니 그대의 부친 곁으로 돌아가 보시 등 공덕을 쌓아 천상에 태어나도록 하십시오.” 장로께서는 이렇게 말씀하시고 자신의 곁에 있던 사리들을 주어 보내셨다. 그는 떠나면서 “존자시여, 저는 당신의 말씀에 따라 가겠습니다. 당신께서도 저를 가엽게 여기시어 그곳으로 와 주십시오.”라고 말하였다. 장로의 승낙을 알고 절을 올리고 오른쪽으로 세 번 돌고서 부친의 성으로 돌아가 공원에 들어가 왕에게 자신이 돌아왔음을 알렸다.

ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร ‘‘เทว, มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุมฺเห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ.

그 소식을 듣고 왕은 권속들과 함께 공원으로 가서 왕자를 껴안고 궁궐로 데려가 왕위를 물려주려 하였다. 왕자는 “대왕이시여, 제 수명은 얼마 남지 않았습니다. 이제 네 달이 지나면 죽음이 닥칠 것입니다. 왕위가 저에게 무슨 소용이 있겠습니까? 왕을 의지하여 공덕만을 쌓겠습니다.”라고 말하며 장로의 덕과 삼보의 위신력을 알렸다. 그 말을 듣고 왕은 전율을 느끼며 삼보와 장로에게 청정한 마음을 갖게 되었고, 큰 사원을 짓고 마하깟짜야나 장로에게 심부름꾼을 보냈다. 장로께서도 왕과 백성들을 섭수하시고자 오셨다. 왕은 권속들과 함께 멀리서 마중을 나가 장로를 사원에 모시고 사공양으로 정성껏 모시며 삼귀의와 계에 머물렀다. 왕자도 계를 수지하고 장로와 비구들을 정성껏 모시며 보시를 행하고 법을 들으며 네 달이 지난 뒤에 수명을 다하여 도리천에 태어났다. 그의 공덕의 위력으로 칠보로 장식된 7유순 크기의 수레가 생겨났고, 수천 명의 천녀들이 그의 권속이 되었다.

ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย ‘‘คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา [Pg.249] ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

왕은 왕자의 장례 의식을 치르고 비구 승가에 큰 보시를 행하며 탑에 공양을 올렸는데, 그곳에 많은 사람들이 모였다. 장로께서도 권속들과 함께 그곳에 도착하셨다. 그때 천자는 자신이 지은 선업을 돌아보고 감사하는 마음으로 “가서 장로님께 예배드리고 교단의 공덕을 널리 알리리라.”고 생각했다. 그는 천상의 수레를 타고 큰 권속들과 함께 모습을 드러내며 내려와 장로의 발에 절을 올리고 부친과 인사를 나눈 뒤, 장로를 모시며 합장하고 서 있었다. 장로께서는 이 게송들로 그에게 물으셨다.

๑๐๐๗.

1007.

‘‘สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ, ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ;

ตถาปกาโร ตวายํ มหารโถ, สมนฺตโต โยชนสตฺตมายโต.

“수천의 빛을 가진 태양처럼 거대한 광채를 뿜으며, 하늘을 운행하며 사방을 비추는 것처럼, 그대의 이 거대한 수레도 그와 같으며 주위로 7유순이나 펼쳐져 있구나.”

๑๐๐๘.

1008.

‘‘สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ, อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต;

เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา.

“황금판으로 사방이 덮여 있고, 수레의 앞부분은 진주와 보석들로 장식되었으며, 잘 만들어진 청옥으로 된 금과 은의 무늬들이 아름답게 빛나고 있구나.”

๑๐๐๙.

1009.

‘‘สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ, ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ;

ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม มโนชวา.

“이 수레의 머리 부분은 청옥으로 만들어졌고, 이 멍에는 붉은 보석으로 장식되었구나. 금과 은의 장식들이 결합되어 있고, 마음처럼 빠른 이 말들도 아름답구나.”

๑๐๑๐.

1010.

‘‘โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต, เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน;

ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺต โกวิทํ, กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร’’ติ.

“그대는 천 대의 수레를 끄는 천신들의 왕 인드라처럼 황금 수레 위에 당당히 서 있구나. 명성 있고 지혜로운 그대에게 묻노니, 어떻게 이토록 위대한 영광을 얻었는가?”

๑๐๐๗. ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย ‘‘สหสฺสรํสี’’ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ตวายนฺติ ตว อยํ.

1007. 거기서 ‘수천의 빛을 가진 분(sahassaraṃsī)’이란 태양을 말한다. 태양은 수천 개의 빛살을 가졌기에 그렇게 불린다. ‘거대한 광채를 가진 것처럼(yathāmahappabho)’이란 자신의 거대함에 걸맞은 광채를 가졌음을 뜻한다. 거대한 태양의 구체와 같은 빛의 구체가 없는 것처럼 광채도 그러하다. 그래서 태양은 한순간에 세 개의 큰 대륙에 빛을 퍼뜨리며 머문다. ‘하늘을 운행하며 사방을 비추는 것처럼(disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ)’이란 하늘에서 사방을 가로질러 가면서 어떻게 빛나고 타오르는가 하는 것과 같다. ‘그와 같은 모양(tathāpakāro)’이란 그러한 모습이라는 뜻이다. ‘그대의 이것(tavāyaṃ)’이란 그대의 이 수레를 말한다.

๑๐๐๘. สุวณฺณปฏฺเฏหีติ [Pg.250] สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา’’ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ.

1008. ‘황금판으로(suvaṇṇapaṭṭehi)’란 황금으로 만든 판을 말한다. ‘사방이 덮인(samantamotthaṭo)’이란 사방으로 가려진 것을 의미한다. ‘앞부분은(urassā)’이란 그 수레의 앞면이나 멍에의 밑부분을 말한다. ‘무늬(lekhā)’란 청옥으로 된 꽃무늬나 덩굴무늬 등을 말한다. 그것들이 황금판과 은판 위에서 보이기에 ‘금과 은의’라고 설해졌다. ‘아름답게 빛난다(sobhentī)’는 수레를 아름답게 한다는 뜻이다.

๑๐๐๙. สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ.

1009. ‘머리(sīsaṃ)’란 수레의 앞 끝부분을 말한다. ‘청옥으로 만들어진(veḷuriyassa nimmitanti)’이란 청옥으로 만들어졌다는 뜻으로 청옥 보석으로 이루어졌다는 의미다. ‘붉은 보석으로(lohitakāyā)’란 붉은 보석으로 장식된 것을 말한다. ‘결합된(yuttā)’이란 연결되었다는 뜻이다. 또는 금과 은으로 된 끈이나 사슬을 의미한다.

๑๐๑๐. อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, รถาโรหเน วา เฉกํ. อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย.

1010. ‘올라선(adhiṭṭhito)’이란 자신의 신통력으로 이 모든 장소를 압도하며 서 있는 것을 말한다. ‘천 대의 수레를 끄는(sahassavāhano)’이란 천 마리의 말이 끄는 운송 수단을 가진 자를 뜻하며, 천신들의 왕 인드라와 같다는 의미다. ‘명성 있는 자여(yasavantā)’는 명성을 가진 자를 부르는 말이다. ‘지혜로운 자(kovidaṃ)’란 숙련된 지혜를 가진 자 혹은 수레 타는 데 능숙한 자를 뜻한다. ‘이 위대한(ayaṃ uḷāro)’이란 이 거대한 영광이라는 의미다.

เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

이와 같이 장로의 질문을 받은 천자는 이 게송들로 대답하였다.

๑๐๑๑.

1011.

‘‘สุชาโต นามหํ ภนฺเต, ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ;

ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย, สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ.

“존자시여, 저는 전생에 수자따라고 하는 왕자였습니다. 당신께서는 저를 가엽게 여기시어 절제 속에 머물게 하셨습니다.”

๑๐๑๒.

1012.

‘‘ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา, สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน;

อิมํ สุชาต ปูเชหิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

내 수명이 다한 것을 알고, 스승(부처님)의 사리를 드렸습니다. ‘이 고귀한 사리를 공양하십시오. 그것이 당신에게 이익이 될 것입니다’라고.

๑๐๑๓.

1013.

‘‘ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ, ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

나는 향과 꽃으로 정성을 다해 공양했습니다. 인간의 몸을 버리고 난다나 천상 숲에 태어났습니다.

๑๐๑๔.

1014.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

온갖 새들이 무리 지어 있는 아름다운 난다나 숲에서, 천녀들에게 둘러싸여 춤과 노래로 즐거워합니다.

๑๐๑๒-๓. ตตฺถ [Pg.251] สรีรนฺตี สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

거기서 ‘sarīran’은 사리(sarīradhātu)를 의미한다. ‘hehitī’는 ‘있을 것이다(bhavissati)’라는 뜻이다. ‘samuyyuto’는 ‘완전히 힘씀(sammā uyyutto)’, 즉 ‘지극히 정진함(yuttappayutto)’이라는 뜻이다.

เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมกถํ กเถสิ. สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

이와 같이 천자는 장로가 물은 바를 대답하고, 장로에게 예배하며 오른쪽으로 돌고(우요), 부친인 아싸까 왕에게 작별을 고한 뒤 수레에 올라 천상 세계로 돌아갔다. 장로 또한 이 일을 계기(아툽빳띠)로 삼아 모여든 대중에게 상세하게 법을 설했다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다. 그 후 장로는 자신과 천자가 나눈 모든 대화 내용을 결집 시기에 법을 수집하는 분들에게 알렸으며, 그들은 그 내용을 이와 같이 결집에 포함시켰다.

จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

쭐라라타 비마나(작은 수레의 궁전)에 대한 설명이 끝났다.

๑๔. มหารถวิมานวณฺณนา

14. 마하라타 비마나(큰 수레의 궁전)에 대한 설명

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภนฺติ มหารถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวเน โคปาลสฺส นาม เทวปุตฺตสฺส อตฺตโน วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สหสฺสยุตฺตํ มหนฺตํ ทิพฺพรถํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานกีฬนตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส อวิทูเร ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา รถโต โอรุยฺห อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

‘천 마리 말이 끄는 아름다운 수레’로 시작하는 이것은 마하라타 비마나 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 사밧티의 제타 숲에 머무실 때였다. 그때 마하목갈라나 존자가 위에서 언급된 방식대로 천상을 유행하다가, 타와팅사 천상에서 자신의 궁전에서 나와 천 마리 아자니야 말이 끄는 거대한 천상의 수레를 타고 많은 추종자와 큰 신통력을 갖추어 정원으로 놀러 가던 고팔라라는 천자 근처에 나타나셨다. 그를 본 천자는 깊은 공경심이 생겨 즉시 수레에서 내려 다가와 오체투지로 예배하고, 합장하여 머리 위로 올린 채 섰다.

ตสฺสิทํ ปุพฺพกมฺมํ – โส กิร วิปสฺสึ ภควนฺตํ สุวณฺณมาลาย ปูเชตฺวา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน มยฺหํ ภเว ภเว โสวณฺณมยา อุรจฺฉทมาลา นิพฺพตฺตตู’’ติ กตปณิธานาย อเนกกปฺเปสุ สุคตีสุเยว สํสรนฺติยา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตาย ยถาปณิธานํ สุวณฺณมาลาลาเภน ‘‘อุรจฺฉทมาลา’’ติ ลทฺธนามาย เทวกญฺญาสทิสาย ราชธีตาย อาจริโย โคปาโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปสฺส ภควโต อสทิสทานาทีนิ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกภาเวน อตฺตานํ ราชธีตรญฺจ อุทฺทิสฺส สตฺถารา เทสิตํ [Pg.252] ธมฺมํ สุตฺวาปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ยถูปจิตปุญฺญานุภาเวน ตาวตึเสสุ โยชนสติเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อเนกโกฏิอจฺฉราปริวาโร อโหสิ, สตฺตรตนมโย จสฺส สหสฺสยุตฺโต สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺโต สินิทฺธมธุรนิคฺโฆโส อตฺตโน ปภาสมุทเยน อวหสนฺโต วิย ทิวงฺกรมณฺฑลํ ทิพฺโพ อาชญฺญรโถ นิพฺพตฺติ.

이것은 그의 전생 업이다. 전해오는 말에 따르면, 그는 위빳시 세존께 황금 꽃으로 공양하며 ‘이 공덕의 위력으로 생마다 황금으로 된 가슴 장식이 생기게 하소서’라고 서원했다. 여러 겁 동안 선처에만 머물다 까싸빠 세존 당시에 기끼 카시 왕의 정비의 태에 태어나, 서원한 대로 황금 장식을 얻어 ‘우랏차다말라’라는 이름을 얻은 천녀 같은 왕녀의 스승인 고팔라라는 바라문이었다. 그는 까싸빠 세존께 비할 바 없는 큰 보시를 행했으나, 감관이 성숙하지 못해 스스로와 왕녀를 위해 부처님께서 설하신 법을 듣고도 특별한 성취를 이루지 못하고 범부로 죽어, 쌓은 공덕의 위력으로 타와팅사 천상의 백 유순 크기 황금 궁전에 태어났다. 수많은 천녀를 거느리게 되었고, 일곱 가지 보석으로 되어 천 마리 말이 끌며 정교한 벽 문양과 감미로운 소리를 내고 스스로의 광채로 태양을 비웃는 듯한 천상의 아자니야 수레가 생겨났다.

โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ยถาวุตฺตสมฺปตฺติวิภโว โคปาโล เอว นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตาวตึเสสุเยว นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสี’’ติ.

그는 거기서 수명이 다할 때까지 천상의 복락을 누리며 천상 세계들을 윤회하다가, 이번 부처님 출현기에 바로 그 업의 남은 과보로 위에서 언급한 것과 같은 복락을 갖춘 고팔라라는 이름의 천자가 되어 타와팅사에 다시 태어났다. 그것을 염두에 두고 ‘그때 마하목갈라나 존자가... 합장하여 머리 위로 올린 채 섰다’라고 말한 것이다.

เอวํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตํ ตํ เทวปุตฺตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

이와 같이 다가와 서 있는 천자에게 마하목갈라나 존자가 이 게송들로 물었다.

๑๐๑๕.

1015.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ, อารุยฺหิมํ สนฺทนํ เนกจิตฺตํ;

อุยฺยานภูมึ อภิโต อนุกฺกมํ, ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว.

“천 마리 아자니야 말이 끄는 아름다운 수레, 갖가지 문양으로 장식된 이 수레에 올라 정원 주변을 거니는구나. 마치 신들의 주인이자 옛적에 보시를 베푼 자인 바사와(제석천)처럼 빛나는구나.”

๑๐๑๖.

1016.

‘‘โสวณฺณมยา เต รถกุพฺพรา อุโภ, ผเลหิ อํเสหิ อตีว สงฺคตา;

สุชาตคุมฺพา นรวีรนิฏฺฐิตา, วิโรจติ ปนฺนรเสว จนฺโท.

“그대 수레의 황금 가름대는 양쪽 끝과 어깨 부분이 아주 긴밀하게 결합되어 있고, 장인이 잘 만든 것처럼 아름다운 이 수레는 보름달처럼 빛나는구나.”

๑๐๑๗.

1017.

‘‘สุวณฺณชาลาวตโต รโถ อยํ, พหูหิ นานารตเนหิ จิตฺติโต;

สุนนฺทิโฆโส จ สุภสฺสโร จ, วิโรจตี จามรหตฺถพาหุภิ.

“황금 그물로 덮인 이 수레는 많은 보석으로 장식되었고, 기분 좋은 소리와 맑은 소리를 내며, 차마라를 든 천녀들의 팔로 인해 빛나는구나.”

๑๐๑๘.

1018.

‘‘อิมา [Pg.253] จ นาภฺโย มนสาภินิมฺมิตา, รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา;

อิมา จ นาภฺโย สตราชิจิตฺติตา, สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร.

“마음으로 빚어낸 듯한 이 바퀴통들은 수레의 바퀴살 사이사이를 장식하고, 백 가지 줄무늬로 꾸며져 번개처럼 사방으로 빛을 발하는구나.”

๑๐๑๙.

1019.

‘‘อเนกจิตฺตาวตโต รโถ อยํ, ปุถู จ เนมี จ สหสฺสรํสิโก;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

“갖가지 문양으로 덮인 이 수레는 테두리가 넓고 천 개의 빛살을 내뿜는데, 그 소리는 오종악기를 연주하는 것처럼 아름답게 들리는구나.”

๑๐๒๐.

1020.

‘‘สิรสฺมึ จิตฺตํ มณิจนฺทกปฺปิตํ, สทา วิสุทฺธํ รุจิรํ ปภสฺสรํ;

สุวณฺณราชีหิ อตีว สงฺคตํ, เวฬุริยราชีว อตีว โสภติ.

“수레 앞부분은 보석과 달 문양으로 꾸며져 항상 깨끗하고 아름답게 빛나며, 황금 줄무늬와 어우러져 마치 베루리야 줄무늬처럼 아주 아름답구나.”

๑๐๒๑.

1021.

‘‘อิเม จ วาฬี มณิจนฺทกปฺปิตา, อาโรหกมฺพู สุชวา พฺรหูปมา;

พฺรหา มหนฺตา พลิโน มหาชวา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร.

“이 말들은 갈기가 보석으로 장식되어 있고 목은 둥글며 걸음이 빠르고 위풍당당하다. 힘세고 빠른 이 말들은 당신의 마음을 알고서 그에 맞게 움직이는구나.”

๑๐๒๒.

1022.

‘‘อิเม จ สพฺเพ สหิตา จตุกฺกมา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร;

สมํ วหนฺตี มุทุกา อนุทฺธตา, อาโมทมานา ตุรคานมุตฺตมา.

“이 모든 말들은 보조를 맞추어 네 발로 걷는데, 당신의 마음을 알고서 부드럽고 차분하게, 기쁘게 수레를 끄는 최고의 말들이구나.”

๑๐๒๓.

1023.

‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปตนฺติ จมฺพเร, อพฺภุทฺธุนนฺตา สุกเต ปิฬนฺธเน;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

“갈기와 장식품을 흔들며 공중을 날아다닐 때, 잘 만들어진 장신구들이 부딪히는 소리는 마치 오종악기를 연주하는 소리처럼 들리는구나.”

๑๐๒๔.

1024.

‘‘รถสฺส โฆโส อปิฬนฺธนาน จ, ขุรสฺส นาโท อภิหึสนาย จ;

โฆโส สุวคฺคู สมิตสฺส สุยฺยติ, คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน.

“수레의 소리와 장신구의 소리, 말발굽 소리와 말이 우는 소리가 어우러져, 마치 간다바의 음악처럼 감미롭고 신비롭게 들리는구나.”

๑๐๒๕.

1025.

‘‘รเถ [Pg.254] ฐิตาตา มิคมนฺทโลจนา, อาฬารปมฺหา หสิตา ปิยํวทา;

เวฬุริยชาลาวตตา ตนุจฺฉวา, สเทว คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา.

“수레에 서 있는 저 천녀들은 사슴 같은 눈망울에 굽은 속눈썹을 가졌고, 미소 지으며 다정하게 말하는구나. 베루리야 그물 장식을 걸친 그녀들은 간다바와 천상 대중의 찬탄을 받는구나.”

๑๐๒๖.

1026.

‘‘ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา, วิสาลเนตฺตา อภิรตฺตโลจนา;

กุเล สุชาตา สุตนู สุจิมฺหิตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

“붉은색과 노란색 옷을 입고 크고 맑은 눈을 가진, 고귀한 가문에서 태어난 날씬하고 아름다운 그녀들이 수레에 서서 합장하며 시중들고 있구나.”

๑๐๒๗.

1027.

‘‘ตา กมฺพุเกยูรธรา สุวาสสา, สุมชฺฌิมา อูรุถนูปปนฺนา;

วฏฺฏงฺคุลิโย สุมุขา สุทสฺสนา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

“황금 팔찌를 차고 좋은 옷을 입었으며, 가는 허리와 풍만한 몸매를 가진, 손가락이 둥글고 얼굴이 아름다운 그녀들이 수레에 서서 합장하며 시중들고 있구나.”

๑๐๒๘.

1028.

‘‘อญฺญา สุเวณี สุสุ มิสฺสเกสิโย, สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จ;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

“또 어떤 이들은 머리를 아름답게 땋고 젊으며, 화사한 장식을 하고 당신의 마음을 따라 기쁘게 수레에 서서 합장하며 시중들고 있구나.”

๑๐๒๙.

1029.

‘‘อาเวฬินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

머리에는 화관을 쓰고 연꽃과 수련 잎으로 덮여 있으며, 장엄하게 꾸미고 수락(Sandalwood) 향을 바른 천녀들이 당신의 마음을 따르고 기쁘게 하며, 수레 위에 서서 합장하고 당신을 모시고 있습니다.

๑๐๓๐.

1030.

‘‘ตา มาลินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

그 화관을 쓴 천녀들은 연꽃과 수련 잎으로 몸을 감싸고, 장엄하게 꾸미고 수락 향을 바른 채 당신의 뜻을 따르고 마음을 즐겁게 하며, 수레 위에 서서 합장하고 당신을 시봉하고 있습니다.

๑๐๓๑.

1031.

‘‘กณฺเฐสุ เต ยานิ ปิฬนฺธนานิ, หตฺเถสุ ปาเทสุ ตเถว สีเส;

โอภาสยนฺตี ทส สพฺพโส ทิสา, อพฺภุทฺทยํ สารทิโกว ภาณุมา.

당신의 목과 손, 발, 그리고 머리에 있는 그 장신구들은 가을날 솟아오르는 태양처럼 열 곳의 모든 방향을 두루 찬란하게 비추고 있습니다.

๑๐๓๒.

1032.

‘‘วาตสฺส [Pg.255] เวเคน จ สมฺปกมฺปิตา, ภุเชสุ มาลา อปิฬนฺธนานิ จ;

มุญฺจนฺติ โฆสํ รุจิรํ สุจึ สุภํ, สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปํ.

바람의 위력에 흔들리는 팔의 꽃다발과 장신구들은 모든 지혜로운 자들이 들을 만한, 아름답고 청정하며 감미로운 소리를 냅니다.

๑๐๓๓.

1033.

‘‘อุยฺยานภูมฺยา จ ทุวทฺธโต ฐิตา, รถา จ นาคา ตูริยานิ จ สโร;

ตเมว เทวินฺท ปโมทยนฺติ, วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภิ.

정원의 땅 양편에 서 있는 수레와 코끼리들, 그리고 악기들의 소리는 마치 거문고가 그 몸체와 대를 통해 [아름다운 소리를 내듯], 오 신들의 왕이시여, 당신을 그 소리로 즐겁게 합니다.

๑๐๓๔.

1034.

‘‘อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ;

ปวชฺชมานาสุ อตีว อจฺฉรา, ภมนฺติ กญฺญา ปทุเมสุ สิกฺขิตา.

이 수많은 감미롭고 아름다운 거문고들이 연주될 때, 잘 훈련된 천녀들이 마음을 울리는 기쁨을 일으키며 천상의 연꽃들 사이를 노닐고 있습니다.

๑๐๓๕.

1035.

‘‘ยทา จ คีตานิ จ วาทิตานิ จ, นจฺจานิ จิมานิ สเมนฺติ เอกโต;

อเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา, โอภาสยนฺตี อุภโต วริตฺถิโย.

노래와 연주와 춤이 하나로 어우러질 때, 여기 이 수레 위에서 천녀들이 춤을 추며, 그 빼어난 여인들이 양쪽에서 자신들의 광채로 모든 곳을 비춥니다.

๑๐๓๖.

1036.

‘‘โส โมทสิ ตูริยคณปฺปโพธโน, มหียมาโน วชิราวุโธริว;

อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ.

당신은 천상의 악기 소리에 깨어나 기뻐하며 금강저를 든 제석천처럼 공경을 받고 있습니다. 이 수많은 감미롭고 아름다운 거문고들 가운데서 마음을 울리는 기쁨이 일어납니다.

๑๐๓๗.

1037.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูโต ปุริมาย ชาติยา;

อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสิ, กํ ธมฺมจริยํ วตมาภิโรจยิ.

당신은 전생에 인간이었을 때 스스로 어떤 업을 지었습니까? 어떤 포살(Uposatha)을 지켰으며, 어떤 법다운 행실이나 계율을 닦아 기거했습니까?

๑๐๓๘.

1038.

‘‘นยีทมปฺปสฺส กตสฺส กมฺมุโน, ปุพฺเพ สุจิณฺณสฺส อุโปสถสฺส วา;

อิทฺธานุภาโว วิปุโล อยํ ตว, ยํ เทวสงฺฆํ อภิโรจเส ภุสํ.

천신들의 무리를 압도하며 빛나는 당신의 이 거대한 신통력은 전생에 지은 미미한 공덕이나 대충 지킨 포살의 결과가 아닙니다.

๑๐๓๙.

1039.

‘‘ทานสฺส [Pg.256] เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

이것이 당신의 보시의 결과입니까, 아니면 지계의 결과입니까? 혹은 합장한 공덕입니까? 질문을 받은 대로 내게 그것을 말해주십시오.

๑๐๑๕. ตตฺถ สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺเสน ยุตฺตํ, สหสฺสํ วา ยุตฺตํ โยชิตํ เอตสฺมินฺติ สหสฺสยุตฺตํ. กสฺส ปเนตํ สหสฺสนฺติ? ‘‘หยวาหน’’นฺติ อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา หยานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. หยา วาหนํ เอตสฺสาติ หยวาหนํ. เกจิ ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตหยวาหน’’นฺติ อนุนาสิกโลปํ เอกเมว สมาสปทํ กตฺวา วณฺเณนฺติ, เอตสฺมึ ปกฺเข หยวาหนํ วิย วาหนนฺติ อตฺโถ ยุชฺชติ. หยวาหนสหสฺสยุตฺตํ ยุตฺตหยวาหนสหสฺสนฺติ หิ อตฺโถ. อปเร ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺสทิพฺพาชญฺญยุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สนฺทนนฺติ รถํ. เนกจิตฺตนฺติ อเนกจิตฺตํ นานาวิธวิจิตฺตวนฺตํ. อุยฺยานภูมึ อภิโตติ อุยฺยานภูมิยา สมีเป. ‘‘อภิโต’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุยฺยานภูมฺยา’’ติปิ ปฐนฺติ, เต สทฺทนยมฺปิ อนุปธาเรนฺตา ปฐนฺติ. อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสีติ สมฺพนฺโธ.

1015. 'sahassayutta'는 천 마리가 멍에를 멨거나 천 마리가 결합되었다는 뜻입니다. 무엇이 천 마리입니까? 바로 뒤에 'hayavāhana'가 언급되므로 천 마리의 말임을 알 수 있습니다. 'hayavāhana'는 말을 탈것으로 삼는다는 뜻입니다. 어떤 이들은 'sahassayuttahayavāhana'를 하나의 복합어로 보기도 하는데, 이 경우 천 마리의 준마를 부리는 탈것이라는 의미가 됩니다. 'sandana'는 수레를 뜻하며, 'nekacitta'는 여러 가지 다양한 장식으로 화려하다는 뜻입니다. 'uyyānabhūmyā'는 정원의 부근을 의미합니다. 당신은 마치 중생들의 주님인 인다라(Vāsava)처럼 빛나며 나아가고 있습니다.

๑๐๑๖. โสวณฺณมยาติ สุวณฺณมยา. เตติ ตว. รถกุพฺพรา อุโภติ รถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกา. โย หิ รถสฺส โสภนตฺถญฺเจว อุปริ ฐิตานํ คุตฺตตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกากาเรน ปริกฺเขโป กรียติ, ตสฺส ปุริมภาเค อุโภสุ ปสฺเสสุ ยาว รถีสา, ตาว หตฺเถหิ คหณโยคฺโค รถสฺส อวยววิเสโส, อิธ โส เอว กุพฺพโรติ อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘อุโภ’’ติ. อญฺญตฺถ ปน รถีสา กุพฺพโรติ วุจฺจติ. ผเลหีติ รถูปตฺถมฺภสฺส ทกฺขิณวามเภเทหิ ทฺวีหิ ผเลหิ, ปริยนฺตาเวตฺถ ผลาติ วุตฺตา. อํเสหีติ กุพฺพรผเล ปติฏฺฐิเตหิ เหฏฺฐิมอํเสหิ. อตีว สงฺคตาติ อติวิย สุฏฺฐุ สงฺคตา สุผสฺสิตา นิพฺพิวรา. อิทญฺจ สิปฺปิวิรจิเต กิตฺติมรเถ ลพฺภมานวิเสสํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. โส ปน อโปริสตาย อกิตฺติโม สยํชาโต เกนจิ อฆฏิโตเยว. สุชาตคุมฺพาติ สุสณฺฐิตถมฺภกสมุทายา. เย หิ เวทิกาย นิรนฺตรํ ฐิตา สุสณฺฐิตฆฏกาทิอวยววิเสสวนฺโต ถมฺภกสมุทายา, เตสํ [Pg.257] วเสเนวํ วุตฺตํ ‘‘สุชาตคุมฺพา’’ติ. นรวีรนิฏฺฐิตาติ สิปฺปาจริเยหิ นิฏฺฐาปิตสทิสา. สิปฺปาจริยา หิ อตฺตโน สรีรเขทํ อจินฺเตตฺวา วีริยพเลน สิปฺปสฺส สุฏฺฐุ วิจารณโต นเรสุ วีริยวนฺโตติ อิธ ‘‘นรวีรา’’ติ วุตฺตา. นรวีราติ วา เทวปุตฺตสฺส อาลปนํ. นิฏฺฐิตาติ ปริโยสิตา ปริปุณฺณโสภาติสยา. ‘‘นรวีรนิมฺมิตา’’ติ วา ปาโฐ, นเรสุ ธิติสมฺปนฺเนหิ นิมฺมิตสทิสาติ อตฺโถ. เอวํวิธกุพฺพรตาย อยํ ตว รโถ วิโรจติ. กึ วิย? ปนฺนรเสว จนฺโท, สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ ปริปุณฺณกาเล จนฺทิมา วิย.

1016. 'sovaṇṇamayā'는 황금으로 만들어졌다는 뜻입니다. 'rathakubbarā ubho'는 수레의 양옆에 있는 보호와 장식을 위한 난간을 말합니다. 수레 위에서 균형을 잡거나 몸을 보호하기 위해 설치된 구조물 중 앞부분의 잡는 부위를 여기서 'kubbara'라 합니다. 'phalehi'는 수레를 지탱하는 좌우의 판을, 'aṃsehi'는 그 판에 연결된 하단 부위를 의미합니다. 'atīva saṅgatā'는 매우 잘 결합되어 틈이 없고 매끄럽다는 뜻입니다. 이는 천상의 수레가 마치 숙련된 장인이 공들여 만든 것처럼 완벽함을 비유한 것입니다. 'sujātagumbā'는 잘 배열된 기둥들의 묶음을 뜻하며, 'naravīraniṭṭhitā'는 마치 인간 중의 영웅(노련한 장인)이 정성을 다해 완성한 것 같다는 뜻입니다. 이러한 수레의 아름다움으로 인해 당신은 마치 보름날의 보름달처럼 빛나고 있습니다.

๑๐๑๗. สุวณฺณชาลาวตโตติ สุวณฺณชาลเกหิ อวตโต ฉาทิโต. ‘‘สุวณฺณชาลาวิตโต’’ติปิ ปาโฐ, ควจฺฉิโตติ อตฺโถ. พหูหีติ อเนเกหิ. นานารตเนหีติ ปทุมราคผุสฺสราคาทินานาวิธรตเนหิ. สุนนฺทิโฆโสติ สุฏฺฐุ นนฺทิตพฺพโฆโส, สวนียมธุรนินฺนาโทติ อตฺโถ. สุนนฺทิโฆโสติ วา สุฏฺฐุ กตนนฺทิโฆโส, นจฺจนาทีนํ ทสฺสนาทีสุ ปวตฺติตสาธุการสทฺทาทิวเสน กตปโมทนินฺนาโทติ อตฺโถ, ‘‘กาเลน กาลํ อาสีวาทนวเสน สุฏฺฐุ ปยุตฺตนนฺทิโฆโส’’ติ จ วทนฺติ. สุภสฺสโรติ สุฏฺฐุ อติวิย โอภาสนสภาโว, ตตฺถ วา ปวตฺตมานานํ เทวตานํ โสภเนน คีตวาทิตสฺสเรน สุภสฺสโร. จามรหตฺถพาหุภีติ จามรหตฺถยุตฺตพาหูหิ อิโต จิโต จ พีชยมาน จามรกลาเปหิ เทวตานํ ภุเชหิ, ตถาภูตาหิ เทวตาหิ วา วิโรจติ.

1017. 'suvaṇṇajālāvatato'는 황금 그물로 덮여 있거나 가려져 있다는 뜻입니다. 'sunandighoso'는 매우 즐거워할 만한 소리, 즉 듣기 좋은 감미로운 소리가 난다는 뜻입니다. 또는 춤을 볼 때 내는 찬탄의 소리를 의미하기도 합니다. 'subhassaro'는 매우 찬란하게 빛나는 성질을 가졌거나, 그곳의 천녀들이 부르는 노래와 연주 소리가 아름답다는 뜻입니다. 'cāmarahatthabāhubhi'는 천녀들이 손에 든 채찍(차마라)을 이리저리 흔드는 모습이나 그들의 팔과 어우러져 빛난다는 의미입니다.

๑๐๑๘. นาภฺโยติ รถจกฺกานํ นาภิโย. มนสาภินิมฺมิตาติ ‘‘อิเม อีทิสา โหนฺตู’’ติ จิตฺเตน นิมฺมิตสทิสา. รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตาติ รถสฺส ปาทานํ รถจกฺกานํ อนฺเตน เนมินา นานารตนสมุชฺชเลน อรานํ เวมชฺเฌน จ มณฺฑิตา. สตราชิจิตฺติตาติ อเนกวณฺณาหิ อเนกสตาหิ ราชีหิ เลขาหิ จิตฺติตา วิจิตฺตภาวํ คตา. สเตรตา วิชฺชุริวาติ สเตรตสงฺขาตวิชฺชุลตา วิย ปภาสเร วิชฺโชตนฺติ.

1018. '나뵤(Nābhyo)'는 수레바퀴의 축(nābhi)들을 의미한다. '마나사비니미타(Manasābhinimmita)'는 "이것들이 이와 같이 되어라"라고 마음으로 만든 것과 같다는 뜻이다. '라타사 빠단타라맛자부시타(Rathassa pādantaramajjhabhūsita)'는 수레의 발인 수레바퀴의 가장자리(nemi, 바퀴 테)가 여러 보석으로 빛나고, 살(ara)들의 중간 부분이 장식된 것을 의미한다. '사타라지칫티타(Satarājicittita)'는 여러 색깔과 수백 개의 선(rājī)들로 정교하게 장식되어 다채로운 상태에 이른 것이다. '사테라따 윗주리바(Sateratā vijjuriva)'는 '사테라따'라고 불리는 번갯불처럼 번쩍이며 빛난다는 뜻이다.

๑๐๑๙. อเนกจิตฺตาวตโตติ [Pg.258] อเนเกหิ มาลากมฺมาทิจิตฺเตหิ อวตโต สโมกิณฺโณ. ‘‘อเนกจิตฺตาวิตโต’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ ปน ทีฆกรณํ. ปุถู จ เนมี จาติ ปุถุลเนมิ จ, เอโก จ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สหสฺสรํสิโกติ อเนกสหสฺสรํสิโก. ‘‘สหสฺสรํสิโย’’ติปิ ปาฬิ. อปเร ปน ‘‘นตา รํสิโย’’ติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ นตาติ อชิยธนุทณฺฑโก วิย โอณตา เนมิปฺปเทสา. สหสฺสรํสิโยติ สูริยมณฺฑลํ วิย วิปฺผุรนฺตกิรณชาลา. เตสนฺติ โอลมฺพมานกิงฺกิณิกชาลานํ เนมิปฺปเทสานํ.

1019. '아네까칫따바따또(Anekacittāvatato)'는 여러 꽃무늬 장식 등으로 덮여 흩뿌려진 것을 의미한다. '아네까칫따비따또(Anekacittāvitato)'라고도 읽는데, 뜻은 같으나 게송의 운율을 위해 길게 발음한 것이다. '뿌투 짜 네미 짜(Puthū ca nemī cā)'는 넓은 바퀴 테를 의미하며, '짜(ca)' 하나는 어조사일 뿐이다. '사하사람시꼬(Sahassaraṃsiko)'는 수천 개의 광선을 가진 것이라는 뜻이다. '사하사람시요(Sahassaraṃsiyo)'라는 구절도 있다. 다른 이들은 '나따 람시요(natā raṃsiyo)'라고도 읽는데, 여기서 '나따'는 구부러진 활대처럼 굽은 바퀴 테 부분을 말한다. '사하사람시요'는 태양의 구체처럼 번뜩이는 광선의 그물을 의미한다. '떼상(Tesaṃ)'은 매달린 작은 종들의 그물이 있는 바퀴 테 부분들을 가리킨다.

๑๐๒๐. สิรสฺมินฺติ สีเส, รถสฺส สีเสติ อตฺโถ. สิโร วา อสฺมึ รเถ. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ. มณิจนฺทกปฺปิตนฺติ มณิมยมณฺฑลานุวิทฺธํ จนฺทมณฺฑลสทิเสน มณินา อนุวิทฺธํ. รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ อิมินา ตสฺส จนฺทมณฺฑลสทิสตํเยว วิภาเวติ, สทา วิสุทฺธนฺติ อิมินา ปนสฺส จนฺทมณฺฑลโตปิ วิเสสํ ทสฺเสติ. สุวณฺณราชีหีติ อนฺตรนฺตรา วฏฺฏากาเรน สณฺฐิตาหิ สุวณฺณเลขาหิ. สงฺคตนฺติ สหิตํ. เวฬุริยราชีวาติ อนฺตรนฺตรา สุวณฺณราชีหิ ขจิตมณิมณฺฑลตฺตา เวฬุริยราชีหิ วิย โสภติ. ‘‘เวฬุริยราชีหี’’ติ จ ปฐนฺติ.

1020. '시라스밍(Sirasmim)'은 머리, 즉 수레의 꼭대기라는 뜻이다. 또는 이 수레의 머리라는 뜻이다. '칫땅(Cittaṃ)'은 정교하고 다채로운 것을 의미한다. '마니찬다깝삐땅(Maṇicandakappitaṃ)'은 보석으로 된 원형 장식이 박힌 것, 즉 달의 형상과 같은 보석이 박힌 것을 의미한다. '루치랑 빠밧사랑(Ruciraṃ pabhassaraṃ)'은 그것이 달의 형상과 같음을 밝히는 것이고, '사다 비숫당(Sadā visuddhaṃ)'은 그것이 달보다도 더 특별함을 보여주는 것이다. '수반나라지히(Suvaṇṇarājīhi)'는 그 사이에 원형으로 자리 잡은 황금 선들을 의미한다. '상가땅(Saṅgataṃ)'은 함께 갖추어진 것이다. '벨루리야라지와(Veḷuriyarājīva)'는 황금 선들 사이에 보석 원형 장식들이 박혀 있어 청람석(veḷuriya)의 띠처럼 빛난다는 뜻이다. '벨루리야라지히(Veḷuriyarājīhi)'라고도 읽는다.

๑๐๒๑. วาฬีติ วาฬวนฺโต สมฺปนฺนวาฬธิโน, อสฺเส สนฺธาย วทติ. ‘‘วาชี’’ติ วา ปาโฐ. มณิจนฺทกปฺปิตาติ จามโรลมฺพนฏฺฐาเนสุ มณิมยจนฺทกานุวิทฺธา. อาโรหกมฺพูติ อุจฺจา เจว ตทนุรูปปริณาหา จ, อาโรหปริณาหสมฺปนฺนาติ อตฺโถ. สุชวาติ สุนฺทรชวา ชววนฺโต มหาชวา, โสภนคติกาติ อตฺโถ. พฺรหูปมาติ พฺรหา วิย ปมินิตพฺพา, อตฺตโน ปมาณโต อธิกา วิย ปญฺญายนฺตาติ อตฺโถ. พฺรหาติ วุฑฺฒา ปวฑฺฒสพฺพงฺคปจฺจงฺคา. มหนฺตาติ มหานุภาวา มหิทฺธิกา. พลิโนติ สรีรพเลน จ อุสฺสาหพเลน จ พลวนฺโต. มหาชวาติ สีฆเวคา. มโน ตวญฺญายาติ ตว จิตฺตํ ญตฺวา. ตเถวาติ จิตฺตานุรูปเมว. สึสเรติ สํสปฺปเร, ปวตฺตเรติ อตฺโถ.

1021. '왈리(Vāḷī)'는 풍성한 꼬리털(vāḷadhi)을 가진 말들을 가리켜 하는 말이다. '와지(Vājī)'라는 독법도 있다. '마니찬다깝삐따(Maṇicandakappitā)'는 차마라(cāmara, 총채)가 매달린 곳에 보석으로 된 달 형상이 박혀 있다는 뜻이다. '아로하깜부(Ārohakambū)'는 키가 크고 그에 걸맞게 몸집이 좋은, 즉 체격이 잘 갖추어진 것을 의미한다. '수자와(Sujavā)'는 속도가 빠르고 뛰어난 달리기 능력을 갖춘, 즉 걸음걸이가 훌륭하다는 뜻이다. '브라후빠마(Brahūpamā)'는 거대한 것(brahā)에 비견될 만큼, 실제 크기보다 더 크게 보인다는 뜻이다. '브라하(Brahā)'는 모든 지체가 잘 발달한 성숙한 상태를 말한다. '마한따(Mahantā)'는 큰 위력과 신통력을 가진 것이다. '발리노(Balino)'는 신체적 힘과 정진의 힘으로 강한 자들이다. '마하자와(Mahājavā)'는 속도가 매우 빠른 것이다. '마노 따완냐야(Mano tavaññāyā)'는 그대의 마음을 알아차리고라는 뜻이다. '따테바(Tatheva)'는 마음과 꼭 마찬가지로라는 뜻이다. '심사레(Siṃsareti)'는 나아가다, 즉 움직인다는 의미이다.

๑๐๒๒. อิเมติ ยถาวุตฺตอสฺเส สนฺธายาห. สพฺเพติ สหสฺสมตฺตาปิ. สหิตาติ สมานชวตาย สมานคมนตาย จ คติยํ สหิตา, อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกคมนาติ อตฺโถ. จตูหิ ปาเทหิ กมนฺติ [Pg.259] คจฺฉนฺตีติ จตุกฺกมา. สมํ วหนฺตีติ ‘‘สหิตา’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. มุทุกาติ มุทุสภาวา, ภทฺรา อาชานียาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุทฺธตา’’ติ, อุทฺธตรหิตา โขภํ อกโรนฺตาติ อตฺโถ. อาโมทมานาติ ปโมทมานา, อขฬุงฺกตาย อญฺญมญฺญํ รถิกาทีนญฺจ ตุฏฺฐึ ปเวทยนฺตาติ อตฺโถ.

1022. '이메(Ime)'는 앞에서 말한 말들을 가리킨다. '삽베(Sabbe)'는 천 마리 정도 되는 모두를 말한다. '사히따(Sahitā)'는 속도와 보행이 일정하여 진행함에 있어 함께하는 것, 즉 서로 앞서거나 뒤처지지 않고 가는 것을 의미한다. '짜뚜히 빠데히 까만띠(Catūhi pādehi kamanti)'는 네 발로 걷는다는 것이며 그래서 '짜뚞까마(catukkamā)'라고 한다. '사망 바한띠(Samaṃ vahantī)'는 '사히따'라는 단어로 표현된 의미를 더 명확하게 해준다. '무두까(Mudukā)'는 성품이 부드러운, 즉 온순하고 혈통 좋은 말(ājānīya)이라는 뜻이다. 그래서 '아눋다따(Anuddhatā)' 즉 들뜨지 않고 동요를 일으키지 않는다고 말한 것이다. '아모다마나(Āmodamānā)'는 기뻐하며, 거칠지 않은 성품으로 서로에게 그리고 마부 등에게 기쁨을 주는 것을 의미한다.

๑๐๒๓. ธุนนฺตีติ จามรภารํ เกสรภารํ วาลธิญฺจ วิธุนนฺติ. วคฺคนฺตีติ กทาจิ ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา วคฺคเนน คมเนน คจฺฉนฺติ. ปตนฺตีติ กทาจิ ปวตฺตนฺติ, ลงฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ปฺลวนฺตี’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. อพฺภุทฺธุนนฺตาติ กมฺมสิปฺปินา สุกเต สุฏฺฐุ นิมฺมิเต ขุทฺทกฆณฺฏาทิอสฺสาลงฺกาเร อภิอุทฺธุนนฺตา อธิกํ อุทฺธุนนฺตา. เตสนฺติ เตสํ ปิฬนฺธนานํ.

1023. '두난띠(Dhunanti)'는 차마라 장식이나 갈기, 꼬리털을 흔드는 것이다. '왁간띠(Vaggantī)'는 때때로 발을 맞추어 리드미컬하게 달리는 동작으로 가는 것이다. '빠딴띠(Patanti)'는 때때로 뛰어오르는 것, 즉 도약하는(laṅghanti) 것을 의미한다. '쁠라반띠(Plavantī)'라고 읽기도 하는데 뜻은 같다. '압붓두난따(Abbhuddhunantā)'는 숙련된 장인이 잘 만든 작은 종 등의 말 장식들을 강하게 흔드는 것이다. '떼상(Tesaṃ)'은 그 장식들의라는 뜻이다.

๑๐๒๔. รถสฺส โฆโสติ ยถาวุตฺโต รถนิคฺโฆโส. อปิฬนฺธนาน จาติ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปิฬนฺธนานํ อาภรณานํ. อปิฬนฺธนนฺติ จ อาภรณปริยาโยติ วา วทนฺติ, รถสฺสานํ อาภรณานญฺจโฆโสติ อตฺโถ. ขุรสฺสนาโทติ ตุรงฺคานํ ขุรนิปาตสทฺโท. กิญฺจาปิ อสฺสา อากาเสน คจฺฉนฺติ, มธุรสฺส ปน ขุรนิปาตสทฺทสฺส อุปลทฺธิเหตุภูเตน กมฺมุนา เตสํ ขุรนิกฺเขเป ขุรนิกฺเขเป ปฏิฆาโต ลพฺภตีติ วทนฺติ. อภิหึสนาย จาติ อสฺสานํ อธิกหึสเนน จ, อนฺตรนฺตรา อสฺเสหิ ปวตฺติตเหสเนน จาติ อตฺโถ. ‘‘อภิเหสนาย จา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. สมิตสฺสาติ สมุทิตสฺส ทิพฺพชนสฺส โฆโส จ สุวคฺคุ สุมธุรํ สุยฺยติ. กึ วิยาติ อาห ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน’’ติ, จิตฺรลตาวเน คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย. ตูริยสนฺนิสฺสิโต หิ สทฺโท ‘‘ตูริยานี’’ติ วุตฺโต นิสฺสยโวหาเรน. ‘‘คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน’’ติ จ ปาโฐ, ‘‘ตูริยานญฺจ’’อิติ อนุนาสิกํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อปเร ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน’’ติ ปฐนฺติ.

1024. '라타사 고소(Rathassa ghoso)'는 앞에서 말한 수레의 울림이다. '아삘란다나나 짜(Apiḷandhanāna cā)'에서 '아(a)'는 어조사이다. '삘란다나(piḷandhana)'는 장신구(ābharaṇa)이다. '아삘란다낭'을 장신구의 동의어로 보기도 하니, 수레와 장신구들의 울림이라는 뜻이다. '쿠랏사나도(Khurassanādo)'는 말들의 발굽 소리이다. 비록 말들이 허공으로 가더라도, 감미로운 발굽 소리가 들리게 되는 업의 영향으로 발굽을 내디딜 때마다 부딪히는 소리가 난다고들 한다. '아비힝사나야 짜(Abhihiṃsanāya cā)'는 말들의 강한 울음소리, 즉 이따금 말들이 내뱉는 히힝거리는 소리(hesana)라는 뜻이다. '아비헤사나야 짜(Abhihesanāya cā)'라고 읽기도 한다. '사미땃사(Samitassa)'는 모여든 천상 사람들의 소리도 매우 아름답고 감미롭게 들린다는 것이다. 무엇과 같은가 하면 '간답바뚜리야니 비칫따상바네(gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane)'라고 하였으니, 치뜨랄라따 숲(Citralatāvana)에서 간다바 신들의 오분향 결주(五分響 結奏)와 같다는 것이다. 악기에 의지해 나는 소리이므로 '뚜리야니'라고 표현한 것이다. '간답바뚜리야나 짜 비칫따상바네'라는 독법도 있는데, 비음(anunāsika)을 넣어 연결해야 한다. 다른 이들은 '간답바뚜리야니 비칫따빠바네(vicitrapavane)'라고 읽기도 한다.

๑๐๒๕. รเถ ฐิตาตาติ รเถ ฐิตา เอตา. มิคมนฺทโลจนาติ มิคจฺฉาปิกานํ วิย มุทุสินิทฺธทิฏฺฐินิปาตา. อาฬารปมฺหาติ พหลสงฺคตปขุมา, โคปขุมาติ อตฺโถ. หสิตาติ ปหสิตา, ปหํสิตมุขาติ อตฺโถ[Pg.260]. ปิยํวทาติ ปิยวาทินิโย. เวฬุริยชาลาวตตาติ เวฬุริยมณิมเยน ชาเลน ฉาทิตสรีรา. ตนุจฺฉวาติ สุขุมจฺฉวิโย. สเทวาติ สทา เอว สพฺพกาลเมว. คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตาติ คนฺธพฺพเทวตาหิ เจว อปราหิ จ อคฺคเทวตาหิ ลทฺธปูชา.

1025. '라테 티따따(Rathe ṭhitātā)'는 수레에 서 있는 이들(여인들)이다. '미가만달로짜나(Migamandalocanā)'는 새끼 사슴처럼 부드럽고 윤기 있는 시선을 가진 자들이다. '알라라빰하(Āḷārapamhā)'는 속눈썹이 짙고 가지런한, 즉 암소의 속눈썹(gopakhumā)과 같은 자들이다. '하시따(Hasitā)'는 활짝 웃는, 웃는 얼굴을 한 자들이다. '삐양바다(Piyaṃvadā)'는 사랑스럽게 말하는 자들이다. '벨루리야잘라바따따(Veḷuriyajālāvatatā)'는 청람석 보석으로 된 그물로 몸을 가린 자들이다. '따눋차바(Tanucchavā)'는 피부가 고운 자들이다. '사데바(Sadevā)'는 언제나, 항상이라는 뜻이다. '간답바수락가뿌지따(Gandhabbasūraggapūjitā)'는 간다바 신들과 다른 뛰어난 신들로부터 숭배를 받는 자들이다.

๑๐๒๖. ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสาติ รชนียรูปา จ รตฺตปีตวตฺถา จ. อภิรตฺตโลจนาติ วิเสสโต รตฺตราชีหิ อุปโสภิตนยนา. กุเล สุชาตาติ สินฺธวกุเล สุชาตา วิสิฏฺฐเทวนิกาเย สมฺภวา. สุตนูติ สุนฺทรสรีรา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธสิตกรณา.

1026. '따 랏따랏땀바라삐따바사사(Tā rattarattambarapītavāsasā)'는 매혹적인 모습에 붉고 노란 옷을 입은 자들이다. '아비랏딸로짜나(Abhirattalocanā)'는 특히 붉은 선으로 아름답게 장식된 눈을 가진 자들이다. '꿀레 수자따(Kule sujātā)'는 신두(Sindhava) 가문에서 잘 태어난, 즉 뛰어난 신들의 부류에서 태어난 자들이다. '수따누(Sutanū)'는 몸매가 아름다운 자들이다. '수침히따(Sucimhitā)'는 깨끗하고 하얀 미소를 지닌 자들이다.

๑๐๒๗. ตา กมฺพุเกยูรธราติ สุวณฺณมยเกยูรธรา. สุมชฺฌิมาติ วิลคฺคมชฺฌา. อูรุถนูปปนฺนาติ สมฺปนฺนอูรุถนา, กทลิกฺขนฺธสทิสอูรุ เจว สมุคฺคสทิสถนา จ. วฏฺฏงฺคุลิโยติ อนุปุพฺพโต วฏฺฏงฺคุลิโย. สุมุขาติ สุนฺทรมุขา, ปมุทิตมุขา วา. สุทสฺสนาติ ทสฺสนียา.

1027. ‘황금 팔찌를 찬 자들’이란 황금으로 된 팔찌를 찬 자들을 말한다. ‘아름다운 허리를 가진 자들’이란 날씬한 허리를 가진 자들을 말한다. ‘허벅지와 가슴을 갖춘 자들’이란 완벽한 허벅지와 가슴을 가진 자들이니, 곧 파초 줄기 같은 허벅지와 보석 상자 같은 가슴을 가진 자들이다. ‘둥근 손가락들’이란 차례로 둥글게 뻗은 손가락들을 말한다. ‘아름다운 얼굴들’이란 아름다운 얼굴 또는 기쁨이 넘치는 얼굴을 가진 자들을 말한다. ‘보기 좋은 자들’이란 보기에 아름다운 자들을 말한다.

๑๐๒๘. อญฺญาติ เอกจฺจา. สุเวณีติ สุนฺทรเกสเวณิโย. สุสูติ ทหรา. มิสฺสเกสิโยติ รตฺตมาลาทีหิ มิสฺสิตเกสวฏฺฏิโย. กถํ? สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จาติ, สมํ อญฺญมญฺญสทิสํ นานาวิภตฺติวเสน วิภตฺตาหิ สุวณฺณจีราทิขจิตาหิ อินฺทนีลมณิอาทโย วิย ปภสฺสราหิ เกสวฏฺฏีหิ มิสฺสิตเกสิโยติ โยชนา. อนุพฺพตาติ อนุกูลกิริยา. ตาติ อจฺฉราโย.

1028. ‘다른 이들’이란 어떤 이들을 말한다. ‘아름다운 머리채를 가진 자들’이란 아름답게 땋은 머리카락을 가진 자들이다. ‘젊은이들’이란 나이가 어린 자들이다. ‘머리카락이 섞인 자들’이란 붉은 꽃다발 등으로 머리카락 다발을 섞어 짠 자들을 말한다. 어떻게 그러한가? ‘균등하게 나누어지고 빛나는 이들과 함께’라는 것은, 서로 비슷하게 여러 가지 방식으로 나누어져 금실 등으로 수놓아진, 청색 보석처럼 빛나는 머리카락 다발이 섞인 머리카락을 가진 자들과 함께라는 의미이다. ‘순종하는 자들’이란 순응하여 행동하는 자들을 말한다. ‘그들’이란 천녀(천상의 무희)들을 가리킨다.

๑๐๒๙. จนฺทนสารโวสิตาติ สารภูเตน ทิพฺพจนฺทเนน อุลฺลิตฺตา วิจฺฉุริตา.

1029. ‘전단향 진액을 바른 자들’이란 정수가 되는 천상의 전단향을 몸에 바르고 칠한 자들을 말한다.

๑๐๓๑. กณฺเฐสูติอาทินา คีวูปคหตฺถูปคปาทูปคสีสูปคาทิอาภรณานิ ทสฺเสติ. โอภาสยนฺตีติ กณฺเฐสุ ยานิ ปิฬนฺธนานิ, เตหิ โอภาสยนฺตีติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อพฺภุทฺทยนฺติ อภิอุคฺคจฺฉนฺโต, ‘‘อพฺภุทฺทส’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สารทิโกติ สรทกาลิโก. ภาณุมาติ สูริโย. โส หิ อพฺภาทิโทสวิรเหน ทสปิ ทิสา สุฏฺฐุ โอภาเสติ.

1031. ‘목에’라는 구절 등으로 목, 손, 발, 머리 등에 착용하는 장신구들을 보여준다. ‘비추는 자들’이란 목에 걸고 있는 장신구들로 비춘다는 뜻이다. 나머지 구절들도 이와 같다. ‘떠오르는(abbhuddayanti)’이란 솟아오르는 것을 말하며, ‘abbhuddasaṃ’이라는 독법도 있으나 의미는 같다. ‘가을의(sāradiko)’란 가을철의 것을 의미한다. ‘빛나는 자(bhāṇumā)’란 태양을 말한다. 태양은 구름 등의 장애가 없어서 열 군데의 방향(시방)을 잘 비추기 때문이다.

๑๐๓๒. วาตสฺส เวเคน จาติ มนุญฺญคนฺธูปหารํ สทฺทูปหารญฺจ กโรนฺเตน อุปหรนฺเตน วิย วายนฺเตน วาตสฺส เวเคน รถตุรงฺคเวเคน จ. มุญฺจนฺตีติ [Pg.261] วิสฺสชฺเชนฺติ. รุจิรนฺติ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย อุปรูปริ รุจิทายกํ. สุจินฺติ สุทฺธํ อสํสฏฺฐํ. สุภนฺติ มนุญฺญํ. สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปนฺติ สพฺเพหิปิ วิญฺญุชาติเกหิ คนฺธพฺพสมยญฺญูหิ โสตพฺพํ สวนียํ อุตฺตมสภาวํ โฆสํ มุญฺจนฺตีติ โยชนา.

1032. ‘바람의 속도로’라는 것은 즐거운 향기의 공양물과 소리의 공양물을 가져다주듯이 불어오는 바람의 힘과 전차와 말의 속도로라는 뜻이다. ‘발한다(muñcanti)’는 내뿜는다는 의미이다. ‘매혹적인(ruciranti)’이란 오분악기(다섯 가지 악기)처럼 위로 갈수록 즐거움을 주는 것을 말한다. ‘맑은(suciṃ)’이란 깨끗하고 섞이지 않은 것이다. ‘아름다운(subhaṃ)’이란 기분 좋은 것이다. ‘모든 지혜로운 이들이 들어야 할 형태’란 모든 지혜로운 자들, 즉 음악의 법도를 아는 자들이 들어야 할, 들을 만한 고귀한 성질의 소리를 내뿜는다는 의미이다.

๑๐๓๓. อุยฺยานภูมฺยาติ อุยฺยานภูมิยํ. ทุวทฺธโตติ ทฺวีหิ อทฺธปสฺเสหิ. ‘‘ทุภโต จ ฐิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. รถาติ รเถ. นาคาติ นาเค. อุปโยคตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. สโรติ รถนาคตูริยานิ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺโต สโร. เทวินฺทาติ เทวปุตฺตํ อาลปติ. วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภีติ ยถา วีณา สมฺมเทว โยชิเตหิ โทณิปตฺตพาหุทณฺเฑหิ ตํตํมุจฺฉนานุรูปํ อวฏฺฐิเตหิ วาทิยมานา สุณนฺตํ ชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺติ. สุสิกฺขิตภาเวน โปกฺขรภาวํ สุนฺทรภาวํ ปตฺเตหิ วีณาวาทกสฺส หตฺเถหิ ปวาทิตา วีณา ยถา มหาชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺตีติ.

1033. ‘공원 부지에서’란 공원의 땅에서라는 뜻이다. ‘양쪽에서’란 두 옆면에서라는 뜻이다. ‘dubhato ca ṭhitā(양쪽에 서서)’라고도 읽히며 뜻은 같다. ‘전차들’이란 전차에서, ‘코끼리들’이란 코끼리에서라는 뜻이다. 여기서 주격 어미는 목적격의 의미로 쓰였다. ‘소리’란 전차와 코끼리와 악기를 연주함에 따라 생겨난 소리이다. ‘천주여’라고 천자를 부르는 것이다. ‘마치 비파가 …’ 비파가 잘 조율된 울림통, 가죽, 목, 줄 등에 의해 적절한 음계에 따라 연주될 때 듣는 사람을 즐겁게 하듯이, 이 전차 등도 자신의 소리로 그를 즐겁게 한다는 뜻이다. 잘 숙련된 솜씨를 갖춘 비파 연주자의 손으로 연주된 비파가 대중을 즐겁게 하듯이, 전차 등이 소리로 그를 즐겁게 한다는 것이다.

๑๐๓๔. อิมาสุ วีณาสูติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – อิมาสุ อุชุโกฏิวงฺกพฺรหตีนนฺทินีติสรอาทิเภทาสุ พหูสุ วีณาสุ สินิทฺธมธุรสฺสรตาย วคฺคูสุ ตโต เอว มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ หทยงฺคมํ หทยหารินึ ปีตึ ปีตินิมิตฺตํ ปวชฺชมานาสุ ปวาทิยมานาสุ อจฺฉรา เทวกญฺญา ปีติเวคุกฺขิตฺตตาย อตฺตโน สุสิกฺขิตตาย จ ทิพฺพปทุเมสุ ภมนฺติ นจฺจํ ทสฺเสนฺติโย สญฺจรนฺติ.

1034. ‘이 비파들에서’라는 게송의 요약된 의미는 이렇다. 여러 종류의 비파들에서 부드럽고 감미로운 소리로 인해 아름답고 마음을 사로잡으며 기쁨을 자아내는 연주가 울려 퍼질 때, 천녀들은 기쁨의 격정에 휩싸이고 자신의 숙련된 솜씨로 천상의 연꽃 사이를 거닐며 춤을 선보인다는 것이다.

๑๐๓๕. อิมานีติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อิมานิ คีตานิ, อิมานิ วาทิตานิ, อิมานิ นจฺจานิ จา’’ติ. สเมนฺติ เอกโตติ เอกชฺฌํ สมรสานิ โหนฺติ. อถ วา สเมนฺติ เอกโตติ เอกโต เอกชฺฌํ สมานิ สมรสานิ กโรนฺติ, ตนฺติสฺสรํ คีตสฺสเรน, คีตสฺสรญฺจ ตนฺติสฺสเรน สํสนฺทนฺติโย นจฺจเนน ยถาธิคเต หสฺสาทิรเส อปริหาเปนฺติโย สเมนฺติ สมาเนนฺตีติ อตฺโถ. อตฺเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา โอภาสยนฺตีติ เอวํ คีตาทีนิ สมรเส กโรนฺติโย อถ อญฺญา เอกจฺจา อจฺฉรา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว รเถ นจฺจนฺติ, อถ อญฺญา วริตฺถิโย อุตฺตมิตฺถิโย นจฺจํ ปสฺสนฺติโย อตฺตโน สรีโรภาเสน เจว วตฺถาภรณโอภาเสน จ เอตฺถ [Pg.262] เอตสฺมึ ปเทเส อุภโต ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทสปิ ทิสา เกวลํ โอภาสยนฺติ วิชฺโชตยนฺตีติ อตฺโถ.

1035. ‘이것들’은 각각 ‘이 노래들, 이 연주들, 이 춤들’로 연결해야 한다. ‘함께 어우러진다’는 것은 한데 모여 고른 조화를 이룬다는 것이다. 혹은 악기 소리와 노래 소리가 서로 어울리고, 노래 소리와 악기 소리가 어울리며, 춤을 통해 얻어진 즐거움 등의 정취가 손상되지 않게 일치시킨다는 뜻이다. ‘여기서 춤추고’라는 것은 어떤 천녀들은 노래 등과 조화를 이루게 하고, 또 다른 어떤 천녀들은 여기 그대의 전차에서 춤추며, 또 다른 뛰어난 여인들이 춤을 구경하며 자신의 몸에서 나오는 빛과 옷과 장신구의 빛으로 이곳 양쪽에서 시방을 온통 비추고 빛나게 한다는 뜻이다.

๑๐๓๖. โสติ โส ตฺวํ เอวํภูโต. ตูริยคณปฺปโพธโนติ ทิพฺพตูริยสมูเหน กตปีติปโพธโน. มหียมาโนติ ปูชียมาโน. วชิราวุโธริวาติ อินฺโท วิย.

1036. ‘그’는 바로 그러한 존재인 그대를 말한다. ‘악기 소리로 깨어나는 자’는 천상의 악기 소리에 의해 생겨난 기쁨으로 깨어나는 자이다. ‘경배받는 자’는 공양받는 자이다. ‘금강저를 든 자처럼’은 인드라 신과 같다는 뜻이다.

๑๐๓๗. อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสีติ อญฺเญหิปิ อุโปสโถ อุปวสียติ, ตฺวํ กํ วา กีทิสํ นาม อุโปสถํ อุปวสีติ ปุจฺฉติ. ธมฺมจริยนฺติ ทานาทิปุญฺญปฏิปตฺตึ. วตนฺติ วตสมาทานํ. อภิโรจยีติ อภิโรเจสิ, รุจฺจิตฺวา ปูเรสีติ อตฺโถ. ‘‘อภิราธยี’’ติปิ ปาโฐ, สาเธสิ นิปฺผาเทสีติ อตฺโถ.

1037. ‘그대는 어떤 포살을 지켰는가’라고 묻는 것은 다른 이들도 포살을 지키지만, 그대는 도대체 어떤 종류의 포살을 지켰는지를 묻는 것이다. ‘법다운 삶’이란 보시 등의 공덕을 쌓는 실천이다. ‘계행’이란 서원을 받아 지키는 것이다. ‘기뻐했는가’란 즐거워하며 충만하게 채웠다는 뜻이다. ‘abhirādhayi’라는 독법은 성취했다거나 완성했다는 뜻이다.

๑๐๓๘. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิทํ วา ผลนฺติ อธิปฺปาโย. อภิโรจเสติ อภิภวิตฺวา วิชฺโชตสิ.

1038. ‘idanti’는 불변사이며, ‘이것은 과보이다’라는 의미이다. ‘빛나고 있다(abhirocaseti)’는 압도하며 환하게 빛나고 있다는 뜻이다.

เอวํ มหาเถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ –

이와 같이 대장로가 묻자 천자가 그 내용을 설명하였다. 그래서 이렇게 전해진다.

๑๐๔๐.

1040.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“그 천자는 기뻐하며 목갈라나가 질문한 바에 따라, 질문을 받고서 이 과보를 가져온 그 업에 대해 설명하였다.”

๑๐๔๑.

1041.

‘‘ชิตินฺทฺริยํ พุทฺธมโนมนิกฺกมํ, นรุตฺตมํ กสฺสปมคฺคปุคฺคลํ;

อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารํ, เทวาติเทวํ สตปุญฺญลกฺขณํ.

“감관을 제어하고 깨달으신 분, 마음의 동요가 없으시고 인중존이신 분, 카사파 부처님의 길을 따르시는 분, 불사의 문을 여시는 분, 천중천이시고 백 가지 공덕의 상호를 갖추신 분을 (뵈었습니다).”

๑๐๔๒.

1042.

‘‘ตมทฺทสํ กุญฺชรโมฆติณฺณํ, สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสํ;

ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโน, ตเมว ทิสฺวาน สุภาสิตทฺธชํ.

“폭류를 건너신 코끼리 같으신 분, 자색 금처럼 빛나는 그분을 뵈었습니다. 그분을 뵙고 곧바로 마음이 맑아졌으며, 법을 잘 설하시는 깃발과 같은 그분을 뵙고서,”

๑๐๔๓.

1043.

‘‘ตมนฺนปานํ อถวาปิ จีวรํ, สุจึ ปณีตํ รสสา อุเปตํ;

ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหิ สเก นิเวสเน, ปติฏฺฐเปสึ ส อสงฺคมานโส.

“꽃들이 흩뿌려진 자신의 집에서, 집착 없는 마음으로 청정하고 수승하며 맛이 좋은 음식과 음료 혹은 가사를 그분께 바쳤습니다.”

๑๐๔๔.

1044.

‘‘ตมนฺนปาเนน [Pg.263] จ จีวเรน จ, ขชฺเชน โภชฺเชน จ สายเนน จ;

สนฺตปฺปยิตฺวา ทฺวิปทานมุตฺตมํ, โส สคฺคโส เทวปุเร รมามหํ.

“음식과 음료, 가사, 그리고 여러 가지 음식을 공양 올려 이족존(부처님)을 흡족하게 해 드린 후, 나는 천상의 도성에서 즐거워하고 있습니다.”

๑๐๔๕.

1045.

‘‘เอเตนุปาเยน อิมํ นิรคฺคฬํ, ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธํ;

ปหายหํ มานุสกํ สมุสฺสยํ, อินฺทูปโม เทวปุเร รมามหํ.

“이러한 방법으로 장애 없는 세 가지 청정한 공양을 올리고, 인간의 몸을 버린 뒤 인드라 신처럼 천상의 도성에서 즐거워하고 있습니다.”

๑๐๔๖.

1046.

‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ปณีตรูปํ อติกงฺขตา มุนิ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ พหุํ สุสงฺขตํ, ปติฏฺฐเปตพฺพมสงฺคมานเส.

“수명과 용색, 행복과 힘을 바라는 자는, 아주 뛰어난 모습의 성자께 집착 없는 마음으로 잘 준비된 많은 음식과 음료를 공양 올려야 합니다.”

๑๐๔๗.

1047.

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, พุทฺเธน เสฏฺโฐ ว สโม ว วิชฺชติ;

อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต, ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ.

“이 세상에서도, 저 세상에서도 부처님보다 더 뛰어나거나 그와 같은 이는 존재하지 않습니다. 공양받을 만한 이들 가운데 최상의 공양을 받으시는 분이며, 복덕을 구하고 광대한 과보를 찾는 이들을 위한 분입니다.”

๑๐๔๑. ตตฺถ ชิตินฺทฺริยนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ โพธิมูเลเยว อคฺคมคฺเคน ชิตตฺตา นิพฺพิเสวนภาวสฺส กตตฺตา ชิตินฺทฺริยํ. อภิญฺเญยฺยาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาวโต อนวเสสโต อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ. ปุริปุณฺณวีริยตาย อโนมนิกฺกมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตสฺส วีริยสฺส จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสฺส จ ปาริปูริยาติ อตฺโถ. นรุตฺตมนฺติ นรานํ อุตฺตมํ ทฺวิปทุตฺตมํ. กสฺสปนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน วทติ. อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารนฺติ โกณาคมนสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหานครสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ วิวรนฺตํ. เทวาติเทวนฺติ สพฺเพสมฺปิ เทวานํ อติเทวํ. สตปุญฺญลกฺขณนฺติ อเนกสตปุญฺญวเสน นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ.

1041. 거기에서 ‘지틴드리야(jitindriya, 감관을 조복한 이)’란 의근(意根)을 여섯 번째로 하는 감관들을 보리수 아래에서 아라한 도(道)로 이겼기 때문에, 그리고 그들을 다시는 의지하지 않게 되었기에 ‘지틴드리야’라고 한다. 특별히 알아야 할 것 등을 그 성질에 따라 남김없이 깨달으셨기에 ‘붓다(buddha, 부처님)’라고 한다. 원만한 정진을 하셨기에 ‘아노마니까마(anomanikkama, 물러남 없는 용맹정진)’라 하니, 네 가지 구성 요소를 갖춘 정진과 네 가지 바른 노력(사정단)의 원만함을 뜻한다. ‘나루따마(naruttama, 인간 중의 으뜸)’란 인간 가운데 최상이며 두 발 달린 존재 가운데 최상이라는 뜻이다. ‘깟사빠(kassapa, 가섭)’란 세존을 그 성씨로 부르는 것이다. ‘아와뿌란땅 아마땃사 드와랑(avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ, 불사의 문을 여는 분)’이란 고나아 가마나(Koṇāgamana) 세존의 교법이 사라진 때부터 닫혀 있던 열반이라는 대성(大城)의 문과 같은 성스러운 도(道)를 여는 분이라는 뜻이다. ‘데와띠데와(devātideva, 신들 중의 신)’란 모든 신들보다 뛰어난 신이라는 뜻이다. ‘사따뿐냐락카나(satapuññalakkhaṇa, 백 가지 복덕의 형상)’란 수많은 백 가지 복덕의 힘으로 생겨난 위대한 분의 특징(대인상)을 갖추었다는 뜻이다.

๑๐๔๒. กุญฺชรนฺติ กิเลสปฏิสตฺตุนิมฺมทฺทเนน กุญฺชรสทิสํ, มหานาคนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ สํสารมโหฆสฺส ตริตตฺตา โอฆติณฺณํ. สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสนฺติ [Pg.264] สิงฺคีสุวณฺณชมฺพุนทสุวณฺณรูปสทิสํ, กญฺจนสนฺนิภตฺตจนฺติ อตฺโถ. ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโนติ ตํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ขิปฺปํ ตาวเทว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ปสาทวเสน กิเลสมลาปคมเนน สุจิมโน วิสุทฺธมโน อโหสึ, ตญฺจ โข ตเมว ทิสฺวาน ตํ ทิสฺวา เอว. สุภาสิตทฺธชนฺติ ธมฺมทฺธชํ.

1042. ‘꾼자라(kuñjara, 코끼리)’란 번뇌라는 적을 제압함으로써 코끼리와 같다는 것이니, 위대한 코끼리(mahānāga)와 같다는 뜻이다. 네 가지 폭류와 윤회의 거대한 폭류를 건넜기에 ‘오가띳나(oghatiṇṇa, 폭류를 건넌 이)’라고 한다. ‘수완나싱기나다빔바사디사(suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisa)’란 싱기 황금과 잠부나다 황금으로 만든 형상과 같다는 것이니, 황금빛 피부를 가졌다는 뜻이다. ‘디스와나 땅 킵빠마훙 수찌마노(disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano)’란 그 가섭 정등각자를 뵙고 곧바로 “세존은 정등각자이시다”라고 믿는 마음에 의해 번뇌의 때가 사라져서 깨끗한 마음(sucimano), 즉 청정한 마음이 되었다는 것이다. ‘땅짜코 따메와 디스와나’란 바로 그분을 뵙고서 그렇게 되었다는 뜻이다. ‘수바시땃다자(subhāsitaddhaja)’란 법의 깃발(dhammaddhaja)을 가진 분을 뜻한다.

๑๐๔๓. ตมนฺนปานนฺติ ตมฺหิ ภควติ อนฺนญฺจ ปานญฺจ. อถวาปิ จีวรนฺติ อถ จีวรมฺปิ. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ สาทุรสํ, อุฬารนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหีติ คนฺถิเตหิ จ อคนฺถิเกหิ จ ปุปฺเผหิ โอลมฺพนวเสน สนฺถรณวเสน จ อภิกิณฺเณ. ปติฏฺฐเปสินฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. อสงฺคมานโสติ กตฺถจิ อลคฺคจิตฺโต โส อหนฺติ โยชนา.

1043. ‘따만나빠낭(tamannapānaṃ)’이란 그 세존께 공양한 음식과 음료를 말한다. ‘아타와삐 찌와랑(athavāpi cīvaraṃ)’이란 또는 가사(유형적 공양물)를 뜻한다. ‘라사사 우뻬땅(rasasā upetaṃ)’이란 맛이 갖춰진 정갈한 맛, 즉 수승한 맛이라는 뜻이다. ‘뿟빠비낀남히(pupphābhikiṇṇamhī)’란 꿴 꽃과 꿰지 않은 꽃들로, 위에서 늘어뜨리거나 바닥에 펼쳐 놓는 방식으로 가득 채워진 것을 말한다. ‘빠띳타뻬싱(patiṭṭhapesim)’이란 바쳤다, 즉 보시했다는 뜻이다. ‘아상가마나소(asaṅgamānaso)’란 어디에도 얽매이지 않는 마음을 가진 나였다는 문맥적 해석이다.

๑๐๔๔. สคฺคโสติ อปราปรูปปตฺติวเสน สคฺเค สคฺเค, ตตฺถาปิ จ เทวปุเร สุทสฺสนมหานคเร. รมามีติ กีฬามิ โมทามิ.

1044. ‘삭가소(saggaso)’란 거듭하여 태어남에 따라 천상 세계마다, 그리고 그중에서도 신들의 도시인 수닷사나 대성에 태어났음을 뜻한다. ‘라마미(ramāmī)’란 즐기고 기뻐한다는 뜻이다.

๑๐๔๕. เอเตนุปาเยนาติ โคปาลพฺราหฺมณกาเล สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปภควโต ยถา อสทิสทานํ อทาสึ, เอเตน อุปาเยน. อิมํ นิรคฺคฬํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธนฺติ อนาวฏทฺวารตาย มุตฺตจาคตาย จ นิรคฺคฬํ, ตีสุปิ กาเลสุ ตีหิ ทฺวาเรหิ กรณการาปนานุสฺสรณวิธีหิ สมฺปนฺนตาย ติวิธํ, ตตฺถ สํกิเลสาภาเวน วิสุทฺธํ อปริมิตธนปริจฺจาคภาเวน มหาจาคตาย ยญฺญํ ยชิตฺวา, มหาทานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ทานํ จิรกตมฺปิ เขตฺตวตฺถุจิตฺตานํ อุฬารตาย อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรเณน อตฺตโน ปากฏํ อาสนฺนํ ปจฺจกฺขํ วิย อุปฏฺฐิตํ คเหตฺวา อาห ‘‘อิม’’นฺติ.

1045. ‘에떼누빠예나(etenupāyenā)’란 고빨라 바라문이었을 때 제자 승가와 함께 계신 가섭 세존께 비할 데 없는 보시를 드렸던 것처럼, 그러한 방법으로 행했다는 것이다. ‘이망 니락갈랑 연냥 야지뜨와 띠위당 위숫당(imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ)’에서 ‘니락갈랑’은 문이 열려 있고 아낌없이 베푸는 마음 때문에 장벽(빗장)이 없는 것이며, ‘띠위당(세 가지)’은 삼시(三時)에 세 문(신, 구, 의)으로 직접 행함, 하게 함, 수희함의 방식이 갖추어졌기에 세 가지 방식이라는 것이다. 거기서 ‘위숫당(청정한)’은 번뇌가 없기에 청정하고, 한량없는 재산을 내놓아 큰 베풂을 실천했기에 ‘연냥 야지뜨와(제사를 지내고)’, 즉 ‘위대한 보시를 베풀고’라는 뜻이다. 한편 그 보시는 비록 오래전에 행해졌을지라도, 복밭(대상)과 물품과 마음이 수승했기에 이따금씩 회상함에 따라 자신에게 명확하게 나타나고 마치 눈앞의 일처럼 느껴지는 것을 취하여 ‘이(imaṃ, 이것)’라고 말한 것이다.

๑๐๔๖. เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ เถรสฺส กเถตฺวา อิทานิ ตาทิสาย สมฺปตฺติยา ปเรปิ ปติฏฺฐาเปตุกามตํ ตถาคเต จ อุตฺตมํ อตฺตโน ปสาทพหุมานํ ปเวเทนฺโต ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ อภิกงฺขตาติ อิจฺฉนฺเตน. มุนีติ เถรํ อาลปติ.

1046. 이와 같이 천자는 자신이 행한 업을 장로에게 이야기하고 나서, 이제 그와 같은 행운에 다른 이들도 머물게 하고자 하는 마음과 여래에 대한 자신의 드높은 신심과 공경을 표하며 “아윤짜 완난짜(āyuñca vaṇṇañca, 수명과 용색)” 등으로 시작되는 두 게송을 읊었다. 거기서 ‘아비깡카따(abhikaṅkhatā)’란 원하는 자를 뜻한다. ‘무니(muni)’는 장로를 부르는 말이다.

๑๐๔๗. นยิมสฺมึ โลเกติ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตํ โลกํ วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. เอเตน สพฺเพปิ สเทวเก โลเก [Pg.265] ทสฺเสติ. สโม จ วิชฺชตีติ เสฏฺโฐ ตาว ติฏฺฐตุ, สโม เอว น วิชฺชตีติ อตฺโถ. อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโตติ อิมสฺมึ โลเก ยตฺตกา อาหุเนยฺยา นาม, เตสุ สพฺเพสุ ปรมาหุตึ ปรมํ อาหุเนยฺยภาวํ คโต. ‘‘ทกฺขิเณยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปรมคฺคตนฺติ ปรมํ อคฺคภาวํ, อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวนฺติ อตฺโถ. เกสนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ, ปุญฺเญน อตฺถิกานํ วิปุลํ มหนฺตํ ปุญฺญผลํ อิจฺฉนฺตานํ, ตถาคโต เอว โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาหุเนยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ.

1047. ‘나이마스밍 로께(nayimasmiṃ loke)’라 함은 천자가 자신의 눈앞에 나타난 세상을 말하는 것이다. ‘빠라스밍(parasmiṃ)’이란 그 외의 다른 세상을 말한다. 이것으로 신들을 포함한 온 세상을 나타낸다. ‘사모 짜 위자띠(samo ca vijjati)’란 최상의 분은 고사하고, 같은 이조차 존재하지 않는다는 뜻이다. ‘아후네요낭 빠라마후팅 가또(āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato)’란 이 세상에 공양받을 만한 이들이라 불리는 자들이 아무리 많을지라도, 그들 모두 중에서 최상의 공양을, 즉 최고의 공양받을 만한 자격을 갖춘 분이라는 뜻이다. 혹은 ‘닥키네요낭 빠라막가땅 가또(dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato)’라는 이본이 있는데, 거기서 ‘빠라막가땅’은 최고의 경지, 즉 최고의 복전(보시받을 자격)이 된 상태를 뜻한다. 누구에게 그러한가에 대해 ‘뿐냐띠까낭 위뿔랍팔레시낭(puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ, 공덕을 원하고 광대한 과보를 찾는 이들)’이라고 하였으니, 공덕을 구하고 크고 드높은 공덕의 과보를 원하는 이들에게 여래만이 세상의 최상의 복밭임을 보여주는 것이다. 어떤 스승들은 ‘아후네요낭 빠라막가땅 가또’라고 읽기도 하는데, 그 뜻은 앞서 설명한 것과 같다.

เอวํ กเถนฺตเมว ตํ เถโร กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตญฺจ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. โส สจฺจปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ เถโร มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อตฺตนา จ เทวปุตฺเตน จ กถิตนิยาเมเนว อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริยาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

장로는 이와 같이 말하고 있는 그가 적절한 마음, 부드러운 마음, 장애 없는 마음, 고양된 마음, 신심 있는 마음이 되었음을 알고서 사성제를 선포하였다. 그는 진리의 가르침 끝에 예류과에 머물렀다. 그 후 장로는 인간 세상으로 돌아와 세존께 자신과 천자가 대화한 방식 그대로 그 내용을 보고하였다. 스승께서는 그 사건을 발단(인연)으로 삼아, 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다.

มหารถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하라타 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이로써 파라맛타디빠니 쿠다까 니까야 주석서의 비마나왓투(천궁사건) 중에서,

จุทฺทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปญฺจมสฺส มหารถวคฺคสฺส

14가지 사건으로 장식된 제5 마하라타 품의

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해설이 마무리되었다.

๖. ปายาสิวคฺโค

6. 빠야시 품(Pāyāsivagga)

๑. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา

1. 첫 번째 아가리야 천궁 이야기 해설

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ อคาริยวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห เอกํ กุลํ อุภโตปสนฺนํ โหติ สีลาจารสมฺปนฺนํ โอปานภูตํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ. เต ทฺเว ชยมฺปติกา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตึสุ, เตสํ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ. อถายสฺมา [Pg.266] มหาโมคฺคลฺลาโนติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

‘야타 와낭 짓딸라땅 빠바사띠(yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, 짓딸라따 숲이 빛나듯이)’라는 것은 아가리야 천궁 이야기이다. 그 발생 경위는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 벨루와나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하에 양쪽(부부) 모두 신심이 깊고 계율과 행실을 갖추었으며, 비구와 비구니들에게 샘물(우물)과 같은 존재인 한 가문이 있었다. 그 두 부부는 삼보를 기리며 평생 공덕을 쌓고 그곳에서 죽어 삼십삼천에 태어났다. 그들에게 12유순 크기의 황금 천궁이 생겨났다. 그들은 그곳에서 천상의 즐거움을 누렸다. “그때 존자 마하모갈라나는” 등으로 시작되는 내용은 앞에서 설명한 방식대로 이해해야 한다.

๑๐๔๘.

1048.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“삼십삼천의 최상인 수승한 짓딸라따 숲이 빛나듯이, 그대의 이 천궁도 허공에서 빛나며 서 있구려.”

๑๐๔๙.

1049.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“당신은 신의 신통력을 얻었으며 큰 위력을 가졌습니다. 인간이었을 때 어떤 선업을 지었습니까? 어떤 인연으로 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었으며, 당신의 광채가 모든 방향을 비춥니까?”

เถโร ปุจฺฉิ.

장로께서 물으셨다.

๑๐๕๐.

1050.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로 목갈라나 존자의 질문을 받고, 어떤 업의 결과인지 질문받은 바를 답하였다.”

๑๐๕๑.

1051.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“나와 아내는 인간 세상에서 집안을 다스리며 갈증을 해소해 주는 샘물과 같았습니다. 맑은 마음으로 정성껏 음식과 음료를 풍부하게 보시했습니다.”

๑๐๕๒.

1052.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다.”

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

자신의 성취를 설명했다. 게송들 중에도 새로운 것은 없다.

ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 재가자 천궁이야기(Paṭhama-agāriyavimāna)의 주석이 끝났다.

๒. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา

2. 두 번째 재가자 천궁이야기의 주석

ยถา [Pg.267] วนํ จิตฺตลตนฺติ ทุติยอคาริยวิมานํ. เอตฺถาปิ อฏฺฐุปฺปตฺติ อนนฺตรสทิสาว.

‘Yathā vanaṃ cittalataṃ’으로 시작하는 이 이야기는 두 번째 재가자 천궁이야기이다. 여기에서도 사건의 발생 원인은 앞의 이야기와 비슷하다.

๑๐๕๔.

1054.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“삼십삼천에서 가장 뛰어난 정원인 칫탈라따 숲이 빛나는 것처럼, 당신의 이 천궁도 그와 같이 공중에서 빛나며 머물러 있습니다.”

๑๐๕๕.

1055.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“당신은 신의 신통력을 얻었으며 큰 위력을 가졌습니다. 인간이었을 때 어떤 선업을 지었습니까? 어떤 인연으로 이처럼 빛나는 위력을 갖게 되었으며, 당신의 광채가 모든 방향을 비춥니까?”라고 물으셨다.

๑๐๕๖.

1056.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로... 어떤 업의 결과인지 [답하였다].”

๑๐๕๗.

1057.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“나와 아내는 인간 세상에서 집안을 다스리며 갈증을 해소해 주는 샘물과 같았습니다. 맑은 마음으로 정성껏 음식과 음료를 풍부하게 보시했습니다.”

๑๐๕๘.

1058.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다.”

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

자신의 성취를 설명했다. 게송들 중에도 새로운 것은 없다.

ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 재가자 천궁이야기(Dutiya-agāriyavimāna)의 주석이 끝났다.

๓. ผลทายกวิมานวณฺณนา

3. 과일을 보시한 자의 천궁이야기의 주석

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ผลทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อกาเล อมฺพผลานิ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชิ. โส อารามปาลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ, อมฺพผเลสุ อิจฺฉา อุปฺปนฺนา, ตสฺมา อมฺพานิ เม อาเนตฺวา [Pg.268] เทหี’’ติ. ‘‘เทว, นตฺถิ อมฺเพสุ อมฺพผลํ, อปิจาหํ ตถา กโรมิ, สเจ เทโว กิญฺจิ กาลํ อาคเมติ, ยถา อมฺพา น จิรสฺเสว ผลํ คณฺหนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภเณ, ตถา กโรหี’’ติ. อารามปาโล อารามํ คนฺตฺวา อมฺพรุกฺขมูเลสุ ปํสุํ อปเนตฺวา ตาทิสํ ปํสุํ อากิริ, ตาทิสญฺจ อุทกํ อาสิญฺจิ, ยถา น จิรสฺเสว อมฺพรุกฺขา สจฺฉินฺนปตฺตา อเหสุํ. อถ นํ ปํสุํ อปเนตฺวา ผารุสกกสฏมิสฺสกํ ปากติกํ ปํสุํ อากิริตฺวา สาธุกํ อุทกํ อทาสิ. ตทา อมฺพรุกฺขา น จิเรเนว โกรกิตา ปลฺลวิตา กุฏมลกชาตา หุตฺวา ปุปฺผึสุ, อถ สลาฏุกชาตา หุตฺวา ผลานิ คณฺหึสุ. ตตฺเถกสฺมึ อมฺพรุกฺเข ปฐมตรํ จตฺตาริ ผลานิ มโนสิลาจุณฺณปิญฺชรวณฺณานิ สมฺปนฺนคนฺธรสานิ ปริณตานิ อเหสุํ.

‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’으로 시작하는 이 이야기는 과일을 보시한 자의 천궁이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 라자가하의 벨루바나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 빔비사라 왕에게 철이 아닌 때에 망고 열매를 먹고 싶은 욕구가 생겼다. 왕은 정원지기에게 말했다. ‘여보게 정원지기여, 내게 망고 열매를 먹고 싶은 욕구가 생겼으니, 망고 열매를 가져다 다오.’ ‘대왕이시여, 지금 망고 나무에는 열매가 없습니다. 하지만 대왕께서 잠시만 기다려 주신다면, 망고 나무에 머지않아 열매가 맺히도록 제가 조치하겠습니다.’ ‘좋다, 여보게, 그렇게 하라.’ 정원지기는 정원으로 가서 망고 나무 뿌리의 흙을 치우고 [특수한] 흙을 덮고 물을 주었다. 그리하여 머지않아 망고 나무의 잎들이 떨어졌다. 그런 다음 그 흙을 치우고 부드러운 쓰레기가 섞인 일반 흙을 덮고 달콤한 물을 주었다. 그러자 망고 나무에 머지않아 눈이 트고 싹이 돋고 봉우리가 생겨 꽃이 피었다. 그 후 어린 열매가 맺히더니 익은 열매가 열렸다. 그중 한 망고 나무에서 가장 먼저 네 개의 열매가 익었는데, 그 색깔은 마치 금가루나 황색 가루처럼 아름다웠으며 향기와 맛이 완벽했다.

โส ตานิ คเหตฺวา ‘‘รญฺโญ ทสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมานิ อมฺพานิ อคฺคผลภูตานิ อิมสฺส อยฺยสฺส ทสฺสามิ, กามํ มํ ราชา หนตุ วา ปพฺพาเชตุ วา, รญฺโญ หิ ทินฺเน ทิฏฺฐธมฺเม ปูชามตฺตํ อปฺปมตฺตกํ ผลํ, อยฺยสฺส ทินฺเน ปน ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ อปริมาณํ ผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตานิ ผลานิ เถรสฺส ทตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ราชปุริเส อาณาเปสิ ‘‘วีมํสถ ตาว, ภเณ, ยถายํ อาหา’’ติ. เถโร ปน ตานิ ผลานิ ภควโต อุปนาเมสิ. ภควา เตสุ เอกํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, เอกํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, เอกํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทตฺวา เอกํ อตฺตนา ปริภุญฺชิ. ปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

그는 그 열매들을 따서 ‘왕에게 바치리라’ 생각하며 가다가, 길에서 탁발을 위해 다니시는 존자 마하목갈라나를 보고 생각했다. ‘이 망고들은 으뜸가는 첫 열매이다. 이것들을 이 존자님께 드려야겠다. 왕이 나를 죽이든 추방하든 상관없다. 왕에게 드린다면 현세에서 약간의 보상만을 얻게 되겠지만, 존자님께 드린다면 현세와 내세에 걸쳐 헤아릴 수 없는 이익이 있을 것이다.’ 이렇게 생각하고 그 열매들을 장로에게 드린 뒤, 왕에게 가서 그 사실을 알렸다. 그 말을 듣고 왕은 신하들에게 명령했다. ‘여보게들, 이 사람이 말한 대로인지 먼저 확인해 보라.’ 한편, 장로는 그 열매들을 세존께 올렸다. 세존께서는 그중 하나는 사리붓따 장로에게, 하나는 마하목갈라나 장로에게, 하나는 마하캇사파 장로에게 주시고, 하나는 몸소 잡수셨다. 신하들이 그 상황을 왕에게 보고했다.

ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘ธีโร วตายํ ปุริโส, โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ปุญฺญปสุโต อโหสิ, อตฺตโน ปริสฺสมญฺจ ฐานคตเมว อกาสี’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต ตสฺส เอกํ คามวรํ วตฺถาลงฺการาทีนิ จ ทตฺวา ‘‘ยํ ตยา ภเณ อมฺพผลทาเนน ปุญฺญํ ปสุตํ, ตโต เม ปตฺตึ เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘เทมิ, เทว, ยถาสุขํ ปตฺตึ คณฺหาหี’’ติ อโวจ. อารามปาโล อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ[Pg.269], ตสฺส โสฬสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ. ตํ ทิสฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุจฺฉิ –

왕은 그 말을 듣고 ‘참으로 지혜로운 사람이구나. 자신의 목숨까지 버릴 각오로 공덕을 쌓았으며, 자신의 노력이 헛되지 않게 하였다’라고 하며 기뻐했다. 왕은 그에게 훌륭한 마을 하나와 의복, 장신구 등을 하사하며 말했다. ‘여보게 정원지기여, 그대가 망고 열매를 보시하여 쌓은 공덕 중에서 내게도 그 공덕의 몫을 나누어 주게.’ 그는 ‘대왕이시여, 드리고말고요. 원하시는 대로 공덕의 몫을 가져가십시오’라고 대답했다. 정원지기는 나중에 죽어서 삼십삼천에 태어났으며, 그에게는 700개의 첨탑으로 장식된 16유순 크기의 황금 천궁이 생겼다. 이를 보고 존자 마하목갈라나가 물었다.

๑๐๖๐.

1060.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต โสฬส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“보석 기둥을 세운 이 천궁은 높고, 둘레가 사방으로 16유순이나 됩니다. 훌륭한 700개의 첨탑 방이 있고, 청옥 기둥들이 보석으로 덮여 아름답습니다.”

๑๐๖๑.

1061.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา, ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา;

นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“그곳에서 당신은 머물며 마시고 먹으며, 천상의 비파는 감미로운 소리를 냅니다. 잘 교육받고 용모가 아름다운 예순네 명(8x8)의 천녀들이 있으며, 삼십삼천에서 즐겁게 지내는 고귀한 천녀들이 춤추고 노래하며 즐겁게 해줍니다.”

๑๐๖๒.

1062.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“당신은 신의 신통력을 얻었으며 큰 위력을 가졌습니다... 당신의 광채가 모든 방향을 비춥니다.”

๑๐๖๓.

1063.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로... 어떤 업의 결과인지 [답하였다].”

๑๐๖๔.

1064.

‘‘ผลทายี ผลํ วิปุลํ ลภติ, ททมุชุคเตสุ ปสนฺนมานโส;

โส หิ ปโมทติ สคฺคคโต ติทิเว, อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ.

“과일을 보시하는 자는 풍성한 결과를 얻고, 정직한 분들에게 청정한 마음으로 보시합니다. 그는 천상에 태어나 기뻐하며 풍성한 공덕의 결과를 누립니다.”

๑๐๖๕.

1065.

‘‘ตเววาหํ มหามุนิ, อทาสึ จตุโร ผเล.

“대성인이시여, 제가 바로 당신께 네 개의 열매를 드렸습니다.”

๑๐๖๖.

1066.

‘‘ตสฺมา หิ ผลํ อลเมว ทาตุํ, นิจฺจํ มนุสฺเสน สุขตฺถิเกน;

ทิพฺพานิ วา ปตฺถยตา สุขานิ, มนุสฺสโสภคฺคตมิจฺฉตา วา.

“그러므로 행복을 원하는 사람이나, 천상의 행복을 바라거나, 인간의 번영을 바라는 사람은 항상 과일을 보시하는 것이 마땅합니다.”

๑๐๖๗.

1067.

‘‘เตน [Pg.270] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – โสปิสฺส พฺยากาสิ;

“그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다.”라고 그 천자가 장로에게 답하였다.

๑๐๖๑. ตตฺถ อฏฺฐฏฺฐกาติ เอเกกสฺมึ กูฏาคาเร อฏฺฐฏฺฐกา จตุสฏฺฐิปริมาณา. สาธุรูปาติ รูปสมฺปตฺติยา จ สีลาจารสมฺปตฺติยา จ สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรสภาวา. ทิพฺพา จ กญฺญาติ เทวจฺฉราโย. ติทสจราติ ติทเสสุ สุขาจารา สุขวิหารินิโย. อุฬาราติ อุฬารวิภวา.

1061. 거기서 ‘aṭṭhaṭṭhakā’란 각 첨탑 방에 여덟 명씩 여덟 그룹, 즉 64명을 의미한다. ‘sādhurūpā’란 용모가 빼어나고 계행과 품행이 뛰어나며 교육받은 바가 성취되어 선한 성품을 가진 자들을 말한다. ‘dibbā ca kaññā’란 천녀들을 말한다. ‘tidasacarā’란 삼십삼천에서 즐겁게 지내며 머무는 자들을 말한다. ‘uḷārā’란 광대한 재산을 가진 자들을 말한다.

๑๐๖๔. ผลทายีติ อตฺตนา อมฺพผลสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ผลนฺติ ปุญฺญผลํ. วิปุลนฺติ มหนฺตํ ลภติ มนุสฺสโลเก ปติฏฺฐิโตติ อธิปฺปาโย. ททนฺติ ททนฺโต ทานเหตุ. อุชุคเตสูติ อุชุปฏิปนฺเนสุ. สคฺคคโตติ อุปฺปชฺชนวเสน สคฺคํ คโต, ตตฺถาปิ ติทิเว ตาวตึสภวเน อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ ยถาหํ, เอวํ อญฺโญปีติ อตฺโถ.

1064. '과일을 주는 자(Phaladāyī)'라는 말은 자신이 망고 과일을 보시했기 때문에 자신을 가리켜서 하는 말이다. '과일(Phala)'은 공덕의 과보를 의미한다. '광대한(Vipula)'은 큰 과보를 의미하며, 인간 세상에 머물면서 얻는다는 뜻이다. '준다(Dadan)'는 것은 보시하는 행위, 즉 보시라는 원인 때문이다. '곧게 행하는 자들에게(Ujugatesu)'는 바르게 실천하는 자들에게라는 뜻이다. '하늘에 간 자(Saggagato)'는 태어남을 통해 천상에 간 것이며, 그곳 도리천의 처소에서도 내가 광대한 공덕의 과보를 누리는 것처럼 다른 이들도 그러하다는 의미이다.

๑๐๖๖. ตสฺมาติ ยสฺมา จตุนฺนํ ผลานํ ทานมตฺเตน อีทิสี สมฺปตฺติ อธิคตา, ตสฺมา. อลเมว ยุตฺตเมว. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ. ทิพฺพานีติ เทวโลกปริยาปนฺนานิ. มนุสฺสโสภคฺคตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1066. '그러므로(Tasmā)'는 네 개의 과일을 보시한 것만으로도 이와 같은 성취를 얻었기 때문이라는 뜻이다. '합당하다(Alameva)'는 적절하다는 뜻이다. '항상(Niccaṃ)'은 모든 시간을 의미한다. '천상의 것들(Dibbāni)'은 천상 세계에 속한 것들을 말한다. '인간의 아름다움(Manussasobhaggataṃ)'은 인간들 사이에서 뛰어난 모습을 갖추는 것이다. 나머지는 앞에서 설명한 바와 같다.

ผลทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과일 공덕 천궁이야기(Phaladāyakavimāna)의 해설이 끝났다.

๔. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

4. 제1 처소 보시 천궁이야기

จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภติ อุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตุํ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรํ คามํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปริเยสนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสก, อิมสฺมึ คาเม อตฺถิ กิญฺจิ ปพฺพชิตานํ วสนโยคฺคฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสโก ปสนฺนจิตฺโต เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา เถรสฺส [Pg.271] วสนโยคฺคํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปาโททกํ ปาทปีฐํ อุปฏฺฐเปตฺวา เถรํ ปเวเสตฺวา ตสฺมึ ปาเท โธวนฺเต ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา มญฺเจ ปจฺจตฺถรณานิ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา เถรสฺส ทุติยทิวเส โภเชตฺวา ปานกตฺถาย คุฬปิณฺฑญฺจ ทตฺวา เถรํ คจฺฉนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. โส อปเรน สมเยน สห ภริยาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทฺวีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

"구름 없는 하늘의 달처럼"으로 시작되는 이 이야기는 처소 보시 천궁이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 죽림정사에 머물고 계셨다. 그때 한 비구가 마을 절에서 안거를 마치고 자자를 한 뒤, 세존께 예배드리기 위해 라자가하로 가던 중 길에서 저녁이 되어 어느 마을에 들어가 머물 곳을 찾다가 한 우바새를 보고 물었다. "우바새여, 이 마을에 수행자들이 머물기에 적당한 곳이 있습니까?" 우바새는 신심 가득한 마음으로 집에 가서 아내와 상의한 뒤, 장로가 머물기에 적당한 곳을 정하고 그곳에 자리를 마련하고 발 씻을 물과 발 받침대를 준비했다. 그리고 장로를 모셔 들여 발을 씻게 하고 등불을 켜고 침상에 깔개를 깔아 주었다. 또한 다음날 공양에 초대하여 둘째 날에 장로에게 공양을 대접하고 음료로 쓰도록 설탕 덩어리를 드린 뒤, 떠나시는 장로를 배웅하고 돌아왔다. 그는 나중에 아내와 함께 죽어 도리천의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났다. 존자 마하모갈라나가 두 게송으로 그에게 물었다.

๑๐๖๙.

1069.

‘‘จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ, โอภาสยํ คจฺฉติ อนฺตลิกฺเข;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

"구름 없는 하늘의 달이 허공을 비추며 지나가듯, 그대의 이 천궁도 허공에서 빛나며 서 있구나."

๑๐๗๐.

1070.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그대는 신통력을 얻었고 큰 위력을 가졌노라. 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았기에 이처럼 찬란한 위력을 가졌으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

โส เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그 천신은 이 게송들로 답변했다.

๑๐๗๑.

1071.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천신은 기뻐하며... (중략) ... 이것이 그 업의 과보입니다."

๑๐๗๒.

1072.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, อุปสฺสยํ อรหโต อทมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

"저와 제 아내는 인간 세상에서 아라한께 처소를 드렸습니다. 신심 있는 마음으로 음식과 마실 것을 정성껏, 광대한 보시를 올렸습니다."

๑๐๗๓.

1073.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว;

"그로 인해 제게 이와 같은 광채가 있고... (중략) ... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다." 여기서 게송들 중 설명할 내용은 앞에서 말한 방식과 같다.

ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제1 처소 보시 천궁이야기의 해설이 끝났다.

๕. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

5. 제2 처소 보시 천궁이야기

สูริโย [Pg.272] ยถา วิคตวลาหเก นเภติ ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา สายํ อญฺญตรํ คามํ สมฺปาปุณึสุ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

"구름 없는 하늘의 태양처럼"으로 시작되는 것은 제2 처소 보시 천궁이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 죽림정사에 머물고 계셨다. 그때 많은 비구들이 마을 절에서 안거를 마친 뒤 세존을 뵙기 위해 라자가하를 향해 가다가 저녁에 어느 마을에 도착했다. 나머지는 바로 앞의 천궁이야기와 같다.

๑๐๗๕.

1075.

‘‘สูริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ…เป….(ยถา ปุริมวิมานํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ;

)

"구름 없는 하늘의 태양처럼... (중략) ... (이전 천궁이야기처럼 상세히 서술되어야 한다.)"

๑๐๗๙.

1079.

‘‘วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ;

"제 광채가 모든 방향을 비춥니다." 여기서 게송들에 새로운 내용은 없다.

ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 처소 보시 천궁이야기의 해설이 끝났다.

๖. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา

6. 탁발 보시 천궁이야기

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ ภิกฺขาทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ เอกสฺส ฆรทฺธาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตโร ปุริโส โธตหตฺถปาโท ‘‘ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน โภชนํ อุปเนตฺวา ปาติยา ปกฺขิตฺเต ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปาติยา ภตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากิรนฺโต เตน ‘‘เอกเทสเมว เทหี’’ติ วุตฺโตปิ สพฺพเมว อากิริ. โส ภิกฺขุ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โส ปุริโส ‘‘ฉาตชฺฌตฺตสฺส ภิกฺขุโน มยา อภุญฺชิตฺวา ภตฺตํ ทินฺน’’นฺติ อนุสฺสรนฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิลภิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เทวจาริกํ จรนฺโต มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

"보석 기둥이 있는 이 높은 천궁은"으로 시작되는 것은 탁발 보시 천궁이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 죽림정사에 머물고 계셨다. 그때 먼 길을 가던 한 비구가 어느 마을에 탁발을 하러 들어가 한 집 문 앞에 섰다. 그 집에 손발을 씻고 "이제 밥을 먹으려던" 한 남자가 음식을 가져와 그릇에 담으려다 그 비구를 보고 그릇에 있던 밥을 비구의 바루에 부어드렸다. 비구가 "일부만 주시오"라고 말했음에도 그는 전부를 부어드렸다. 그 비구는 축원을 하고 떠났다. 그 남자는 "배고픈 비구에게 내가 먹지 않고 밥을 드렸구나"라고 거듭 생각하며 크나큰 기쁨과 희열을 얻었다. 그는 나중에 죽어 도리천의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났다. 존자 마하모갈라나 장로가 천상을 유행하다가 큰 신통력으로 빛나고 있는 그를 보고 이 게송들로 물었다.

๑๐๘๑.

1081.

‘‘อุจฺจมิทํ [Pg.273] มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

"보석 기둥이 있는 이 높은 천궁은 사방으로 12유순이라네. 칠백 채의 광대한 누각들이 있고, 청람석 기둥과 보석 바닥이 깔려 아름답구나."

๑๐๘๒.

1082.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그대는 신통력을 얻었고 큰 위력을 가졌노라... (중략) ... 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그도 장로에게 이 게송들로 답변했다.

๑๐๘๓.

1083.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천신은 기뻐하며... (중략) ... 이것이 그 업의 과보입니다."

๑๐๘๔.

1084.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ;

เอกาหํ ภิกฺขํ ปฏิปาทยิสฺสํ, สมงฺคิ ภตฺเตน ตทา อกาสึ.

"저는 인간들 중의 인간이었을 때, 목마르고 지친 비구를 보고 한 끼의 탁발 음식을 드렸으며, 그때 그분에게 공양을 충만하게 올렸습니다."

๑๐๘๕.

1085.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그로 인해 제게 이와 같은 광채가 있고... (중략) ... 제 광채가 모든 방향을 비춥니다."

๑๐๘๔. ตตฺถ เอกาหํ ภิกฺขนฺติ เอกํ อหํ ภิกฺขามตฺตํ, เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ อตฺโถ. ปฏิปาทยิสฺสนฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. สมงฺคิ ภตฺเตนาติ ภตฺเตน สมงฺคีภูตํ, ลทฺธภิกฺขนฺติ อตฺโถ. เอวํ มหาเถโร เตน เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต สปริวารสฺส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกมาคโต, ตํ ปวตฺตึ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ. สตฺถา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

1084. 여기서 '한 끼의 탁발 음식(Ekāhaṃ bhikkhaṃ)'은 내가 한 명분으로 덜어 놓은 탁발 음식, 즉 한 그릇의 밥이라는 뜻이다. '준비해 드렸다(Paṭipādayissaṃ)'는 것은 마련하여 드렸다는 뜻이다. '공양으로 충만케(Samaṅgī bhattena)'라는 것은 밥과 함께 어우러진, 즉 탁발 음식을 얻게 했다는 뜻이다. 이와 같이 마하모갈라나 장로는 그 천신에 의해 자신의 선행이 밝혀지자, 권속과 함께 있는 그에게 법을 설하고 인간 세상으로 돌아와 그 사실을 정등각자께 말씀드렸다. 스승께서는 그 사건을 발단으로 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 대중에게 유익함이 되었다.

ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

탁발 보시 천궁이야기의 해설이 끝났다.

๗. ยวปาลกวิมานวณฺณนา

7. 야와빨라까 천궁 이야기 주해 (Yavapālakavimānavaṇṇanā)

อุจฺจมิทํ [Pg.274] มณิถูณํ วิมานนฺติ ยวปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตทารโก ยวเขตฺตํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ ปาตราสตฺถาย กุมฺมาสํ ลภิตฺวา ‘‘เขตฺตํ คนฺตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา ยวเขตฺตํ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร มคฺคปฺปฏิปนฺโน อุปกฏฺเฐ กาเล ตํ ฐานํ ปตฺวา ยวปาลเกน นิสินฺนํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ. ยวปาลโก เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อาหาโร ลทฺโธ’’ติ อาห. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘ภนฺเต, อุปกฏฺฐา เวลา, ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชิตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อนุกมฺปาย อิมํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ตํ กุมฺมาสํ อทาสิ. เถโร ตํ อนุกมฺปนฺโต ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ ทารโก ‘‘สุทินฺนํ วต มยา อีทิสสฺส กุมฺมาสทานํ ททนฺเตนา’’ติ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน วุตฺตนเยเนว วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

‘이 보석 기둥이 있는 높은 천궁은’(Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ)이라는 이 이야기는 야와빨라까 천궁 이야기이다. 그 기원은 어떠한가? 세존께서 라자가하의 웨루와나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하에 어떤 가난한 소년이 보리밭을 지키고 있었다. 그는 어느 날 아침 식사를 위해 보리 떡을 얻어서 ‘보리밭에 가서 먹으리라’고 생각하고, 그 보리 떡을 가지고 보리밭으로 가서 나무 아래에 앉았다. 그때 어떤 번뇌를 다한 장로(아라한)가 길을 가다가 공양 시간이 가까워졌을 때 그곳에 이르러 보리밭을 지키는 소년이 앉아 있는 나무 아래로 다가갔다. 보리밭을 지키던 소년은 장로를 보고 시간을 확인한 후 ‘존자시여, 혹시 공양을 얻으셨습니까?’라고 물었다. 장로는 침묵하였다. 그는 (장로께서 공양을) 얻지 못하셨음을 알고, ‘존자시여, 공양 시간이 가까워졌기에 탁발을 나가서 공양하시기에는 늦었습니다. 저에 대한 자비의 마음으로 이 보리 떡을 드셔 주십시오’라고 말하며 장로에게 그 보리 떡을 올렸다. 장로는 그 소년을 자비롭게 여겨 그가 보는 앞에서 보리 떡을 공양하고 축원(anumodana)을 한 뒤 떠나갔다. 그 소년 또한 ‘이와 같은 분께 보리 떡 보시를 올린 것은 참으로 훌륭한 보시였구나’라고 마음을 청정하게 가졌고, 훗날 목숨을 다하여 따와띵사(삼십삼천)의 천궁에 앞서 설한 방식대로 태어났다. 존자 마하목갈라나 장로가 이 게송들로 그에게 물었다.

๑๐๘๗.

1087.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

‘보석 기둥이 있는 이 높은 천궁은... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향으로 빛나고 있구나.’라고 물었다.

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그러자 그 천자도 장로에게 이 게송들로 대답하였다.

๑๐๘๙. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1089. ‘그 천자는 기쁜 마음으로... (중략) ...이것이 그 업의 결과입니다.’

๑๐๙๐.

1090.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อโหสึ ยวปาลโก;

อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ.

‘저는 인간들 가운데 인간이었을 때 보리밭을 지키는 자였습니다. 그때 티끌 없는 비구, 지극히 청정하고 혼탁함이 없는 분을 보았습니다.

๑๐๙๑.

1091.

‘‘ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

저는 청정한 마음으로 제 손으로 그분께 (제 몫의) 일부를 드렸습니다. 보리 떡 한 덩이를 보시하고 나서 저는 지금 난다나 숲에서 즐거워하고 있습니다.

๑๐๙๒.

1092.

‘‘เตน [Pg.275] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... (중략) ...제 광채는 모든 방향으로 빛나고 있습니다.’라고 하였다.

ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

이 게송들에서 새로운 내용은 없다.

ยวปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

야와빨라까 천궁 이야기 주해가 끝났다.

๘. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

8. 첫 번째 꾼달리 천궁 이야기 주해 (Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā)

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ กุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา สปริวารา กาสีสุ จาริกํ จรนฺตา สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ อญฺญตรํ วิหารํ ปาปุณึสุ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วิหารสฺส โคจรคาเม อญฺญตโร อุปาสโก เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปาทโธวนํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ มญฺจปีฐํ ปจฺจตฺถรณํ ปทีปิยญฺจ อุปเนตฺวา สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ, เถรา ตสฺส อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

‘장식하고 꽃을 단, 좋은 옷을 입은 자여’(Alaṅkato malyadharo suvattho)라는 이 이야기는 꾼달리 천궁 이야기이다. 그 기원은 어떠한가? 세존께서 사왓티의 제따와나(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 두 상수제자(사리뿟따와 목갈라나)가 수행원들과 함께 까시 지역에서 유행하시다가 해가 저물 무렵 어떤 사원에 도착하셨다. 그 소식을 듣고 그 사원의 탁발 마을에 사는 어떤 우바새가 장로들께 다가가 예배를 올리고, 발 씻을 물과 발에 바를 기름, 침상과 의자, 깔개와 등불을 가져다드렸다. 그리고 다음 날 공양을 청하여 이튿날 큰 보시를 베풀었다. 장로들은 그에게 축원(anumodana)을 해주고 떠나갔다. 그는 나중에 목숨을 다하여 따와띵사 천상의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났다. 존자 마하목갈라나 장로가 이 게송들로 그에게 물었다.

๑๐๙๔.

1094.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

‘장식하고 꽃을 단, 좋은 옷을 입고 아름다운 귀고리를 하고 머리와 수염을 잘 다듬은 자여, 팔찌를 끼고 명성 자자하니, 천상의 천궁에서 마치 달과 같구나.

๑๐๙๕.

1095.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ, อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

천상의 비파들이 감미롭게 울리고, 잘 교육받은 뛰어난 여덟 무리의 미녀들이 있으니, 삼십삼천의 고귀한 천녀들이 춤추고 노래하며 그대를 기쁘게 하는구나.

๑๐๙๖.

1096.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그대는 천신의 신통을 얻은 큰 위력을 가진 자로서... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향으로 빛나고 있구나.’라고 물었다.

โสปิ [Pg.276] ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그러자 그 천자도 장로에게 이 게송들로 대답하였다. 어떻게 대답하였는가?

๑๐๙๗. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1097. ‘그 천자는 기쁜 마음으로... (중략) ...이것이 그 업의 결과입니다.’

๑๐๙๘.

1098.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต ตณฺหกฺขยูปปนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

‘저는 인간들 가운데 인간이었을 때, 계를 갖춘 사문들을 뵙고, 명성 자자하고 배움이 깊으며 갈애가 다한(아라한) 경지에 도달하고 명지와 행을 구족한 분들께 청정한 마음으로 공경을 다해 풍성한 음식과 음료를 보시하였습니다.

๑๐๙๙.

1099.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... (중략) ...제 광채는 모든 방향으로 빛나고 있습니다.’라고 하였다.

๑๐๙๔. ตตฺถ สุกุณฺฑลีติ สุนฺทเรหิ กุณฺฑเลหิ อลงฺกตกณฺโณ. ‘‘สกุณฺฑลี’’ติปิ ปาโฐ, สทิสํ กุณฺฑลํ สกุณฺฑลํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ สกุณฺฑลี, ยุตฺตกุณฺฑลี อญฺญมญฺญญฺจ ตุยฺหญฺจ อนุจฺฉวิกกุณฺฑลีติ อตฺโถ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ สมฺมากปฺปิตเกสมสฺสุ. อามุตฺตหตฺถาภรโณติ ปฏิมุกฺกองฺคุลิยาทิหตฺถาภรโณ.

1094. 거기서 ‘수꾼달리’(sukuṇḍalī)란 아름다운 귀고리(kuṇḍala)로 귀를 장식한 자라는 뜻이다. ‘사꾼달리’(sakuṇḍalī)라는 독법도 있는데, 이는 서로 대칭되는 귀고리(sadisaṃ kuṇḍalaṃ)를 가졌다는 의미이다. 즉, 자신에게 어울리는 귀고리를 하였고, 서로 잘 맞으며 그대에게 적절한 귀고리를 가졌다는 뜻이다. ‘깝삐따께사맛수’(kappitakesamassū)란 머리카락과 수염을 잘 다듬었다는 뜻이다. ‘아뭇따핫따바라노’(āmuttahatthābharaṇo)란 손가락 등에 팔찌나 반지 같은 손 장식품을 착용했다는 뜻이다.

๑๐๙๘. ตณฺหกฺขยูปปนฺเนติ ตณฺหกฺขยํ อรหตฺตํ, นิพฺพานเมว วา อุปคเต, อธิคตวนฺเตติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1098. ‘딴학카유빠빤네’(taṇhakkhayūpapanne)란 갈애의 멸진인 아라한의 과(arahatta-phala) 혹은 열반(nibbāna)에 아람마나(대상)의 작용을 통해 도달한 자들, 즉 열반을 얻은 분들이라는 뜻이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 꾼달리 천궁 이야기 주해가 끝났다.

๙. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. 두 번째 꾼달리 천궁 이야기 주해 (Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā)

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ ทุติยกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา กาสีสุ ชนปทจาริกํ จรนฺตาติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรสทิสเมว.

‘장식하고 꽃을 단, 좋은 옷을 입은 자여’라는 이 이야기는 두 번째 꾼달리 천궁 이야기이다. 그 기원은 어떠한가? 세존께서 사왓티의 제따와나에 머물고 계셨다. 그때 두 상수제자가 까시 지역에서 유행을 하셨다는 등 그 배경 이야기는 앞의 것과 모두 동일하다.

๑๑๐๑.

1101.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

‘장식하고 꽃을 단, 좋은 옷을 입고 아름다운 귀고리를 하고 머리와 수염을 잘 다듬은 자여, 팔찌를 끼고 명성 자자하니, 천상의 천궁에서 마치 달과 같구나.

๑๑๐๒.

1102.

‘‘ทิพฺพา [Pg.277] จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

천상의 비파들이 감미롭게 울리고, 잘 교육받은 뛰어난 여덟 무리의 미녀들이 있으니, 삼십삼천의 고귀한 천녀들이 춤추고 노래하며 그대를 기쁘게 하는구나.

๑๑๐๓.

1103.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

그대는 천신의 신통을 얻은 큰 위력을 가진 자로서... (중략) ...그대의 광채는 모든 방향으로 빛나고 있구나.’라고 물었다.

๑๑๐๔.

1104.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

‘그 천자는 기쁜 마음으로... (중략) ...이것이 그 업의 결과입니다.’

๑๑๐๕.

1105.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สาธุรูเป;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต สีลวนฺเต ปสนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

‘저는 인간들 가운데 인간이었을 때, 모습이 훌륭하고 계를 갖추었으며 명지(vijjā)와 행(caraṇa)을 구족하고 명성이 높으며 배움이 깊고 청정한 사문들을 뵙고서, 청정한 마음으로 공경을 다해 풍성한 음식과 음료를 보시하였습니다.

๑๑๐๖.

1106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그로 인해 제게 이와 같은 광채가 생겼고... (중략) ...제 광채는 모든 방향으로 빛나고 있습니다.’라고 하였다.

คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

게송들에도 새로운 것은 없다.

ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2 군달리 위만 주석이 끝났다.

๑๐. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา

10. (웃타라) 파야시 위만 주석.

ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมาติ อุตฺตรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาเค จ กเต ตตฺถ ตตฺถ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ ธมฺมวินยํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ มหากสฺสปปฺปมุเขสุ มหาเถเรสุ ยาว วสฺสูปคมนา อญฺเญสุ จ เถเรสุ อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ คนฺตฺวา สึสปาวเน วสิ. อถ ปายาสิ ราชญฺโญ เถรสฺส ตตฺถ วสนภาวํ สุตฺวา มหตา ชนกาเยน [Pg.278] ปริวุโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทิฏฺฐิคตํ ปเวเทสิ. อถ นํ เถโร จนฺทิมสูริยูทาหรณาทีหิ ปรโลกสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสนฺโต อเนกวิหิตเหตูปมาลงฺกตํ ทิฏฺฐิคณฺฐิวินิเวฐนํ นานานยวิจิตฺตํ ปายาสิสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย) เทเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐิสมฺปทายํ ปติฏฺฐาเปสิ.

“천상 왕의 법당인 수담마처럼”이라는 게송으로 시작되는 것이 웃타라 위만(Uttara-vimāna)이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 반열반에 드시고 사리 분배가 이루어진 뒤, 곳곳에 탑들이 세워질 때, 법과 율을 결집하기 위해 선발된 마하깟사빠를 비롯한 대장로들과 그 외의 여러 장로들이 안거에 들기 전까지 저마다의 권속들과 함께 여기저기 머물고 있었다. 그때 아나함의 지위에 있던 꾸마라깟사빠 존자는 오백 명의 비구들과 함께 세따뱌 성으로 가서 심사빠 숲에 머물렀다. 그때 파야시 왕자가 존자께서 그곳에 머무신다는 소식을 듣고 큰 무리에 둘러싸여 존자에게 다가가 인사를 나눈 뒤 자리에 앉아 자신의 견해를 밝혔다. 그러자 존자께서는 달과 해 등의 비유를 들어 내세의 존재를 드러내고, 다양한 근거와 비유로 장식되고 견해의 매듭을 풀어주는 여러 가지 방법으로 정교하게 짜인 파야시 경(Digha Nikaya 2.23)을 설하여 그를 올바른 견해에 확립시켰다.

โส วิสุทฺธทิฏฺฐิโก หุตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อนุฬารชฺฌาสยตาย ลูขํ อทาสิ ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ สาณานิ จ วตฺถานิ. เอวํ ปน อสกฺกจฺจทานํ ทตฺวา กายสฺส เภทา หีนกายํ อุปปชฺชิ จาตุมหาราชิกานํ สหพฺยตํ. ตสฺส ปน กิจฺจากิจฺเจสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อุตฺตโร นาม มาณโว อโหสิ ทาเน พฺยาวโฏ. โส สกฺกจฺจทานํ ทตฺวา ตาวตึสกายํ อุปปนฺโน, ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ วิมานํ นิพฺพตฺติ. โส กตญฺญุตํ วิภาเวนฺโต สห วิมาเนน กุมารกสฺสปตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร –

그는 견해가 청정해져서 사문, 바라문, 빈민, 여행자 등에게 보시를 베풀었으나, 수승한 의도가 없었기에 거친 음식과 보잘것없는 의복만을 주었으며, 소금국을 곁들인 부서진 쌀밥과 삼베옷 정도만 보시했다. 이와 같이 공경하는 마음 없이 보시를 베푼 결과, 몸이 무너진 뒤 비천한 무리인 사대천왕의 일원으로 태어났다. 그러나 그의 일을 돕던 웃타라(Uttara)라는 이름의 청년은 보시하는 일에 헌신적이었다. 그는 공경하는 마음으로 보시를 베풀었기에 삼십삼천에 태어났으며, 그에게는 12유순 크기의 궁전이 생겨났다. 그는 은혜를 갚는 마음을 나타내고자 자신의 궁전과 함께 꾸마라깟사빠 존자에게 다가가 궁전에서 내려와 오체투지로 예를 갖추어 절하고 합장한 채 섰다. 그때 존자께서 [다음과 같이 물으셨다].

๑๑๐๘.

1108.

‘‘ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา, ยตฺถจฺฉติ เทวสงฺโฆ สมคฺโค;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“천상 왕의 법당인 수담마와 같이, 모든 신의 무리가 함께 모이는 곳과 같구나. 그대의 이 궁전도 그와 같아 허공에서 빛나며 서 있도다.”

๑๑๐๙.

1109.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ;

“그대는 신의 신통을 얻은 큰 위력을 지닌 자…(중략)…모든 방향으로 그대의 광채가 번지는구나”라는 게송들로 물으셨다.

๑๑๑๐.

1110.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로…(중략)…어떤 업의 결과인지 [말했다].”

๑๑๑๑.

1111.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, รญฺโญ ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว;

ลทฺธา ธนํ สํวิภาคํ อกาสึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“저는 인간 세상에서 사람으로 태어나 파야시 왕자의 시종인 청년이었습니다. 재물을 얻으면 나누어 주었고, 계를 지키는 이들을 사랑했습니다. 청정한 마음으로 공경하며 풍성한 음식과 음료를 보시했습니다.”

๑๑๑๒.

1112.

‘‘เตน [Pg.279] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그런 인연으로 제게 이와 같은 광채가 생기고…(중략)…제 광채는 모든 방향으로 빛나고 있습니다.”

โส เทวปุตฺโต ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

그 천자는 존자에게 이 게송들로 답변했다.

๑๑๐๘. ตตฺถ เทวราชสฺสาติ สกฺกสฺส. สภา สุธมฺมาติ เอวํนามกํ สนฺถาคารํ. ยตฺถาติ ยสฺสํ สภายํ. อจฺฉตีติ นิสีทติ. เทวสงฺโฆติ ตาวตึสเทวกาโย. สมคฺโคติ สหิโต สนฺนิปติโต.

1108. 거기서 ‘천상 왕의(devarājassa)’란 삭까(제석천)를 말한다. ‘법당인 수담마(sabhā sudhammā)’란 이러한 이름의 집회소를 뜻한다. ‘어디에(yattha)’란 그 법당에서라는 뜻이다. ‘머물다(acchati)’란 앉아 있다는 뜻이다. ‘신의 무리(devasaṅgho)’란 삼십삼천의 신들의 집단을 말한다. ‘모여 있는(samaggo)’이란 함께 모여 결합해 있다는 뜻이다.

๑๑๑๑. ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโวติ ปายาสิราชญฺญสฺส กิจฺจากิจฺจกโร ทหรตาย มาณโว, นาเมน ปน อุตฺตโร นาม อโหสึ. สํวิภาคํ อกาสินฺติ อหเมว อภุญฺชิตฺวา ยถาลทฺธํ ธนํ ทานมุเข ปริจฺจชนวเสน สํวิภชนํ อกาสึ. อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโตติ วจนเสโส. อถ วา ทานํ วิปุลํ อทาสึ. กถํ? สกฺกจฺจํ. กีทิสํ? อนฺนญฺจ ปานญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

1111. ‘파야시의 시종인 청년이었다(pāyāsissa ahosiṃ māṇavo)’는 파야시 왕자의 크고 작은 일을 돕는 자로서 나이가 젊었기에 청년(māṇavo)이라 불렸으며, 이름은 웃타라(Uttara)였다. ‘나누어 주었다(saṃvibhāgaṃ akāsiṃ)’는 저 자신이 먹지 않고 얻은 재물 그대로를 보시의 방법으로 베풀었다는 뜻이다. ‘음식과 음료를 베풀며(annañca pānañca pariccajanto)’라는 말이 생략된 것으로 보아야 한다. 혹은 ‘풍성한 보시를 베풀었다. 어떻게? 공경하며. 어떤 것을? 음식과 음료를’이라고 연결해서 이해해야 한다.

(อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

(웃타라) 파야시 위만 주석이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 지고한 의미를 밝히는 자(Paramatthadīpanī)인 소부 주석서 위만와투에서

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ฉฏฺฐสฺส ปายาสิวคฺคสฺส

열 가지 이야기로 장식된 여섯 번째 파야시 품(Pāyāsivagga)에 대한

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

주석이 끝났다.

๗. สุนิกฺขิตฺตวิมานวคฺโค

7. 수닛낏따 위만 품 (Sunikkhitta-vagga)

๑. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา

1. 짓딸라따 위만 주석

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ จิตฺตลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโก ทลิทฺโท อปฺปโภโค ปเรสํ กมฺมํ กตฺวา ชีวติ. โส สทฺโธ ปสนฺโน ชิณฺเณ วุฑฺเฒ มาตาปิตโร โปเสนฺโต ‘‘อิตฺถิโย นาม ปติกุเล ฐิตา อิสฺสริยํ กโรนฺติ, สสฺสุสสุรานํ มนาปจารินิโย ทุลฺลภา’’ติ มาตาปิตูนํ จิตฺตทุกฺขํ ปริหรนฺโต ทารปริคฺคหํ อกตฺวา สยเมว เน อุปฏฺฐหติ, สีลานิ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ[Pg.280], ยถาวิภวํ ทานานิ เทติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คนฺตฺวา กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

“짓딸라따 숲이 빛나듯이”라는 게송으로 시작되는 것이 짓딸라따 위만(Cittalatā-vimāna)이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 사왓띠의 제따와나 숲에 머물고 계셨다. 그때 사왓띠의 어떤 우바새가 가난하고 재산이 없어 남의 일을 해주며 생계를 꾸려갔다. 그는 신심이 깊고 청정한 믿음이 있었으며, 늙으신 부모를 봉양했다. 그는 “여인들이란 시댁에 머물며 권세를 부리려 하고, 시부모에게 고분고분한 이를 찾기란 어렵다”라고 생각하여, 부모님께 마음의 고통을 드리지 않기 위해 아내를 맞이하지 않고 직접 그들을 봉양했다. 또한 계를 지키고 포살을 지켰으며, 형편에 맞게 보시를 베풀었다. 그는 나중에 죽어서 삼십삼천의 12유순 크기의 궁전에 태어났다. 마하목갈라나 존자께서 앞에서 말한 방식대로 그곳에 가서 그가 행한 업을 다음의 게송들로 물으셨다.

๑๑๑๔.

1114.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“신들의 숲 중 으뜸인 짓딸라따 숲이 빛나듯이, 그대의 이 궁전도 그와 같아 허공에서 빛나며 서 있도다.”

๑๑๑๕.

1115.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“그대는 신의 신통을 얻은 큰 위력을 지닌 자…(중략)…모든 방향으로 그대의 광채가 번지는구나.”

๑๑๑๖.

1116.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로…(중략)…어떤 업의 결과인지 [말했다].”

๑๑๑๗.

1117.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“저는 인간 세상에서 사람으로 태어나 가난하고 의지할 데 없는 고단한 노동자였습니다. 늙으신 부모님을 부양했고, 계를 지키는 이들을 사랑했습니다. 청정한 마음으로 공경하며 풍성한 음식과 음료를 보시했습니다.”

๑๑๑๘.

1118.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“그런 인연으로 제게 이와 같은 광채가 생기고…(중략)…제 광채는 모든 방향으로 빛나고 있습니다.”

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

그 천자도 존자에게 답변했다. 나머지는 앞에서 말한 바와 같다.

จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짓딸라따 위만 주석이 끝났다.

๒. นนฺทนวิมานวณฺณนา

2. 난다나 위만 주석

ยถา [Pg.281] วนํ นนฺทนํ ปภาสตีติ นนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโกติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. อยํ ปน ทารปริคฺคหํ กตฺวา มาตาปิตโร โปเสสีติ อยเมว วิเสโส.

“난다나 숲이 빛나듯이”라는 게송으로 시작되는 것이 난다나 위만(Nandana-vimāna)이다. 그 유래는 어떠한가? 세존께서 사왓띠 제따와나 숲에 머물고 계실 때였다. 사왓띠의 어떤 우바새에 대한 이야기는 앞의 위만과 모두 같으나, 이 우바새는 아내를 맞이하여 부모님을 봉양했다는 점만이 다르다.

๑๑๒๐.

1120.

ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“신들의 숲 중 으뜸인 난다나 숲이 빛나듯이, 그대의 이 궁전도 그와 같아 허공에서 빛나며 서 있도다.”

๑๑๒๑.

1121.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

"그대는 신의 신통력을 얻었고, 큰 위력을 가졌으며... 그대의 광채는 모든 방향을 비추고 있습니다."

๑๑๒๒.

1122.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천자는 기쁜 마음으로... 이것은 이러한 업의 결과입니다."

๑๑๒๓.

1123.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"저는 인간 세상에서 사람으로 태어났을 때, 가난하고 의지할 곳 없는 비천한 노동자였습니다. 저는 연로하신 부모님을 봉양하였고, 계를 지키는 분들을 사랑하였습니다. 청정한 마음으로 음식과 마실 거리를 공경히 바쳐 풍성한 보시를 행하였습니다."

๑๑๒๔.

1124.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"그런 까닭에 저에게 이와 같은 광채가 생겼으며... 제 광채는 모든 방향을 비추고 있습니다."

คาถาหิ พฺยากาสิ. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

(천자는) 게송들로 대답하였다. 그 게송들에도 새로운 내용은 없다.

นนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

난다나 천궁의 이야기가 끝났다.

๓. มณิถูณวิมานวณฺณนา

3. 마니투나 천궁의 이야기

อุจฺจมิทํ [Pg.282] มณิถูณํ วิมานนฺติ มณิถูณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู อรญฺญายตเน วิหรนฺติ. เตสํ คามํ ปิณฺฑาย คมนมคฺเค เอโก อุปาสโก วิสมํ สมํ กโรติ, กณฺฏเก นีหรติ, คจฺฉคุมฺเพ อปเนติ, อุทกกาเล มาติกาสุ เสตุํ พนฺธติ, วิวนฏฺฐาเนสุ ฉายารุกฺเข โรเปติ, ชลาสเยสุ มตฺติกํ อุทฺธริตฺวา เต ปุถุลคมฺภีเร กโรติ, ติตฺเถ สมฺปาเทติ, ยถาวิภวํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

"높이 솟은 이 보석 기둥의 천궁"이라는 게송으로 시작되는 것이 마니투나 천궁의 이야기이다. 이 이야기의 기원은 무엇인가? 세존께서 사밧티의 제타숲(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 많은 장로 비구들이 숲속 처소에서 머물고 있었다. 그들이 탁발을 위해 마을로 오가는 길에 한 우바새가 울퉁불퉁한 곳을 평평하게 고르고, 가시덤불을 제거하고, 잡목 숲을 치웠다. 비가 올 때는 수로에 다리를 놓았고, 황무지에는 그늘을 주는 나무를 심었으며, 저수지의 흙을 파내어 넓고 깊게 만들고 나루터를 정비하였다. 또한 형편에 따라 보시를 행하고 계율을 지켰다. 그는 나중에 목숨을 마치고 타와팅사(삼십삼천)의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났다. 존자 마하모갈라나 장로가 그에게 다가가 이 게송들로 물었다.

๑๑๒๖.

1126.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

"높이 솟은 이 보석 기둥의 천궁은 사방이 12유순에 달합니다. 웅장한 700채의 다층 누각이 있고, 아름다운 베루리야(청옥) 기둥들이 보석 장식 위에 세워져 있군요."

๑๑๒๗.

1127.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณจฺฉนฺนา.

"그곳에서 당신은 머물며 마시고 먹으니, 천상의 비파 소리가 감미롭게 울려 퍼집니다. 천상의 맛과 다섯 가지 감각적 즐거움이 여기에 있고, 황금 장신구로 치장한 여인들이 춤을 춥니다."

๑๑๒๘.

1128.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"어떤 공덕으로 당신에게 이와 같은 광채가 생겼으며... 당신의 광채는 모든 방향을 비추고 있습니까?"

โสปิ ตสฺส คาถาหิ พฺยากาสิ –

그 천자도 장로에게 게송들로 대답하였다.

๑๑๓๐.

1130.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천자는 기쁜 마음으로... 이것은 이러한 업의 결과입니다."

๑๑๓๑.

1131.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, วิวเน ปเถ สงฺกมนํ อกาสึ;

อารามรุกฺขานิ จ โรปยิสฺสํ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

"저는 인간 세상에서 사람으로 태어났을 때, 숲속 길에 다리를 놓았습니다. 정원에는 나무들을 심었으며, 계를 지키는 분들을 사랑하였습니다. 청정한 마음으로 음식과 마실 거리를 공경히 바쳐 풍성한 보시를 행하였습니다."

๑๑๓๒.

1132.

‘‘เตน [Pg.283] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

"그런 까닭에 저에게 이와 같은 광채가 생겼으며... 제 광채는 모든 방향을 비추고 있습니다."

๑๑๓๑. ตตฺถ วิวเนติ อรญฺเญ. อารามรุกฺขานิ จา อารามภูเต รุกฺเข, อารามํ กตฺวา ตตฺถ รุกฺเข โรเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

1131. 여기서 '비와네(vivane)'는 숲을 의미한다. '아라마룩카니(ārāmarukkhāni)'는 공원이 된 나무들이라는 뜻으로, 그곳에 공원을 만들어 나무들을 심었다는 의미이다. 나머지는 모두 앞에서 설명한 방식과 같다.

มณิถูณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마니투나 천궁의 이야기가 끝났다.

๔. สุวณฺณวิมานวณฺณนา

4. 수완나 천궁의 이야기

โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมินฺติ สุวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน สมเยน อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน วิภวสมฺปนฺโน ตสฺส คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ มุณฺฑกปพฺพเต สพฺพาการสมฺปนฺนํ ภควโต วสนานุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสาเปนฺโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิ, สยญฺจ นิจฺจสีเล ปติฏฺฐิโต สุวิสุทฺธสีลสํวโร หุตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส กมฺมานุภาวสํสูจกํ นานารตนรํสิชาลสมุชฺชลํ วิจิตฺตเวทิกาปริกฺขิตฺตํ วิวิธวิปุลาลงฺกาโรปโสภิตํ สุวิภตฺตภิตฺติตฺถมฺภโสปานํ อารามรมณียกํ กญฺจนปพฺพตมุทฺธนิ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

"황금으로 된 산 위에"라는 게송으로 시작되는 것이 수완나 천궁의 이야기이다. 이 이야기의 기원은 무엇인가? 세존께서 안다카윈다에 머물고 계셨다. 그때 신심이 깊고 청정하며 부유한 한 우바새가 그 마을 근처의 어떤 민머리 산(문다카 산)에 모든 면에서 완벽하고 세존께서 머무시기에 적합한 간다쿠티(향실)를 지어 세존을 그곳에 모시고 정성껏 공양하였다. 그 자신은 항상 오계를 굳건히 지키고 청정한 계율을 수지하다가 나중에 목숨을 마치고 타와팅사(삼십삼천)에 태어났다. 그의 공덕의 위력을 보여주는 것으로, 다양한 보석의 광채로 눈부시고 다채로운 난간으로 둘러싸였으며 온갖 풍성한 장식으로 꾸며지고 벽과 기둥과 계단이 잘 조화된, 아름다운 정원이 딸린 천궁이 황금 산 꼭대기에 생겨났다. 존자 마하모갈라나가 천상을 유행하다가 이를 보고 이 게송들로 물었다.

๑๑๓๔.

1134.

‘‘โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมึ, วิมานํ สพฺพโตปภํ;

เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ, กิงฺกิณิชาลกปฺปิตํ.

"황금으로 된 산 위에 모든 곳으로 빛을 내뿜는 천궁이 있군요. 황금 그물로 덮여 있고, 작은 방울들이 달린 그물로 장식되어 있습니다."

๑๑๓๕.

1135.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

เอกเมกาย อํสิยา, รตนา สตฺต นิมฺมิตา.

"팔각형으로 잘 다듬어진 기둥들은 모두 베루리야(청옥)로 되어 있고, 각 면마다 일곱 가지 보석이 박혀 있습니다."

๑๑๓๖.

1136.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

"베루리야와 황금, 수정과 은, 그리고 마사라갈라(진주석), 진주, 붉은 보석(홍옥)들로 장식되어 있군요."

๑๑๓๗.

1137.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสตี รโช;

โคปานสีคณา ปีตา, กูฏํ ทาเรนฺติ นิมฺมิตา.

"바닥은 다채롭고 아름다워 그곳에는 먼지조차 날리지 않습니다. 황금빛 서까래들이 정교하게 만들어진 지붕을 받치고 있군요."

๑๑๓๘.

1138.

‘‘โสปานานิ [Pg.284] จ จตฺตาริ, นิมฺมิตา จตุโร ทิสา;

นานารตนคพฺเภหิ, อาทิจฺโจว วิโรจติ.

"네 방향에는 공교롭게 만들어진 네 개의 계단이 있고, 여러 보석으로 장식된 방들은 마치 태양처럼 빛납니다."

๑๑๓๙.

1139.

‘‘เวทิยา จตสฺโส ตตฺถ, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

"그곳의 네 난간은 구획이 잘 나뉘어 정교하게 배치되어 있으며, 사방으로 눈부신 빛을 발하고 있습니다."

๑๑๔๐.

1140.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺโต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

"이 고귀한 천궁에서 커다란 광채를 지닌 천자여, 당신은 떠오르는 태양처럼 그 광채로 찬란하게 빛나고 있습니다."

๑๑๔๑.

1141.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

"이것이 당신의 보시의 결과입니까, 아니면 지계의 결과입니까? 혹은 합장한 공덕의 결과입니까? 제가 물으니 저에게 말씀해 주십시오."

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

그 천자도 장로에게 이 게송들로 대답하였다.

๑๑๔๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1142. "그 천자는 기쁜 마음으로... 이것은 이러한 업의 결과입니다."

๑๑๔๓.

1143.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทสฺมึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

วิหารํ สตฺถุ กาเรสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

"저는 안다카윈다에서 태양의 후예이신 부처님을 위해, 청정한 믿음을 가지고 제 손으로 직접 스승님의 처소(위하라)를 지어 올렸습니다."

๑๑๔๔.

1144.

‘‘ตตฺถ คนฺธญฺจ มาลญฺจ, ปจฺจยญฺจ วิเลปนํ;

วิหารํ สตฺถุ อทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เตน มยฺหํ อิทํ ลทฺธํ, วสํ วตฺเตมิ นนฺทเน.

“그곳에서 향과 꽃, 그리고 공양물과 바르는 향을 깨끗한 마음으로 스승님께 올렸습니다. (안다카빈다에 정사를 지어 드렸습니다.) 그 공덕으로 저는 이것을 얻어 난다나 정원에서 권능을 누리고 있습니다.”

๑๑๔๕.

1145.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

“온갖 새 떼가 모여 있는 아름다운 난다나 숲에서, 천녀들에게 둘러싸여 춤과 노래를 즐기며 노닙니다.”

๑๑๓๔. ตตฺถ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพภาเคหิ ปภาสนฺตํ ปภามุญฺจนกํ. กิงฺกิณิชาลกปฺปิตนฺติ กปฺปิตกิงฺกิณิกชาลํ.

1134. 그 게송들 중에서 ‘sabbatopabhanti’는 모든 부분에서 빛을 발하며 광채를 뿜어내는 것을 의미한다. ‘kiṅkiṇijālakappitanti’는 금방울 그물이 쳐진 것을 의미한다.

๑๑๓๕. สพฺเพ เวฬุริยามยาติ สพฺเพ ถมฺภา เวฬุริยมณิมยา. ตตฺถ ปน เอกเมกาย อํสิยาติ อฏฺฐํเสสุ ถมฺเภสุ เอกเมกสฺมึ อํสภาเค. รตนา สตฺต นิมฺมิตาติ สตฺตรตนกมฺมนิมฺมิตา, เอเกโก อํโส สตฺตรตนมโยติ อตฺโถ.

1135. ‘sabbe veḷuriyāmayāti’는 모든 기둥이 베루리야 보석으로 되어 있다는 의미이다. ‘tattha pana ekamekāya aṃsiyāti’는 여덟 면이 있는 기둥의 각 면마다라는 의미이다. ‘ratanā satta nimmitāti’는 일곱 가지 보석이 업(業)에 의해 만들어졌음을 의미하며, 각 면이 일곱 보석으로 이루어졌다는 뜻이다.

๑๑๓๖. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺสา’’ติอาทินา นานารตนานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน จ สุวณฺเณน จ นิมฺมิตา, จิตฺราติ [Pg.285] วา โยชนา. กรณตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. ผลิกา รูปิยสฺส จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มสารคลฺลมุตฺตาหีติ กพรมณีหิ. โลหิตงฺคมณีหิ จาติ รตฺตมณีหิ.

1136. ‘veḷūriyasuvaṇṇassā’ 등의 구절로 여러 가지 보석을 보여준다. 여기서 ‘veḷūriyasuvaṇṇassā’는 베루리야와 황금으로 만들어져 화려하다는 의미로 해석해야 한다. 왜냐하면 여기서 속격(sāmivacana)은 도구의 의미(karaṇattha)로 쓰였기 때문이다. ‘phalikā rūpiyassa cā’라는 구절도 이와 같은 방식으로 이해해야 한다. ‘masāragallamuttāhīti’는 알록달록한 보석을 의미하며, ‘lohitaṅgamaṇīhi cāti’는 붉은 보석을 의미한다.

๑๑๓๗. น ตตฺถุทฺธํสตี รโชติ มณิมยภูมิกตฺตา น ตสฺมึ วิมาเน รโช อุคฺคจฺฉติ. โคปานสีคณาติ โคปานสีสมูหา. ปีตาติ ปีตวณฺณา, สุวณฺณมยา เจว ผุสฺสราคาทิมณิมยา จาติ อตฺโถ. กูฏํ ธาเรนฺตีติ สตฺตรตนมยํ กณฺณิกํ ธาเรนฺติ.

1137. ‘na tatthuddhaṃsatī rajoti’는 바닥이 보석으로 되어 있기 때문에 그 천궁에는 먼지가 위로 일어나지 않는다는 의미이다. ‘gopānasīgaṇāti’는 서까래들의 무리를 의미한다. ‘pītāti’는 노란색(황금색)을 띠는 것으로, 순금으로 되어 있거나 황옥(푸사라가) 등의 보석으로 되어 있다는 뜻이다. ‘kūṭaṃ dhārentīti’는 일곱 보석으로 된 상량(중심부)을 받치고 있다는 의미이다.

๑๑๓๘-๙. นานารตนคพฺเภหีติ นานารตนมเยหิ โอวรเกหิ. เวทิยาติ เวทิกา. จตสฺโสติ จตูสุ ทิสาสุ จตสฺโส. เตนาห ‘‘สมนฺตา จตุโร ทิสา’’ติ.

‘nānāratanagabbhehīti’는 여러 가지 보석으로 된 방(내실)들을 의미한다. ‘vediyāti’는 난간을 의미한다. ‘catassoti’는 사방에 네 개가 있다는 뜻이다. 그래서 ‘사방에 두루 있다’고 말한 것이다.

๑๑๔๐. มหปฺปโภติ มหาชุติโก. อุทยนฺโตติ อุคฺคจฺฉนฺโต. ภาณุมาติ อาทิจฺโจ.

1140. ‘mahappabhoti’는 큰 광채가 있다는 뜻이다. ‘udayantoti’는 떠오르는 것을 의미하며, ‘bhāṇumāti’는 태양을 뜻한다.

๑๑๔๓. เสหิ ปาณิภีติ กายสารํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต อตฺตโน ปาณีหิ ตํ ตํ กิจฺจํ กโรนฺโต วิหารํ สตฺถุ กาเรสินฺติ โยชนา. อถ วา เสหิ ปาณิภีติ ตตฺถ อนฺธกวินฺทสฺมึ คนฺธญฺจ มาลญฺจ ปจฺจยญฺจ วิเลปนญฺจ ปูชาวเสน. ยถา กถํ? วิหารญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา สตฺถุโน อทาสึ ปูเชสึ นิยฺยาเทสึ จาติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

1143. ‘sehi pāṇibhīti’는 자신의 몸으로 닦는 공덕을 쌓으며 자기 손으로 직접 여러 소임을 다하여 스승님을 위해 정사를 지어 올렸다는 의미이다. 또는 ‘sehi pāṇibhīti’는 그곳 안다카빈다에서 향과 꽃, 공양물과 바르는 향을 공양의 의미로 올리고, 정성껏 마련한 정사를 청정한 마음으로 스승님께 보시하고 공양하며 봉헌했다는 의미로 이해해야 한다.

๑๑๔๔. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺญกมฺเมน การณภูเตน. มยฺหนฺติ มยา. อิทนฺติ อิทํ ปุญฺญผลํ, อิทํ วา ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘วสํ วตฺเตมี’’ติ.

1144. ‘tenāti’는 앞에서 말한 바와 같이 원인이 된 그 공덕행으로 인함이다. ‘mayhanti’는 나에게(내가)라는 뜻이다. ‘idanti’는 이 공덕의 과보, 또는 이 천상의 권능을 의미한다. 그래서 ‘권능을 누린다’고 말한 것이다.

๑๑๔๕. นนฺทเนติ นนฺทิยา ทิพฺพสมิทฺธิยา อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน อิมสฺมึ เทวโลเก, ตตฺถาปิ วิเสสโต นนฺทเน วเน รมฺเม, เอวํ รมณีเย อิมสฺมึ นนฺทเน วเน รมามีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1145. ‘nandaneti’는 기쁨과 천상의 성취가 일어나는 곳인 이 천상 세계를 말하며, 그중에서도 특히 아름답고 즐거운 난다나 숲에서 이와 같이 유쾌하게 즐거움을 누린다는 의미이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต เถโร สปริวารสฺส ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 천인이 자신의 공덕행을 밝히자, 장로는 권속을 거느린 그 천자에게 법을 설하고 부처님께 그 내용을 보고하였다. 부처님께서는 그 사건을 인연으로 삼아 모여 있는 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 많은 사람에게 이익이 되었다.

สุวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

황금 천궁 이야기(Suvaṇṇavimānavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

๕. อมฺพวิมานวณฺณนา

5. 망고 천궁 이야기(Ambavimānavaṇṇanā)

อุจฺจมิทํ [Pg.286] มณิถูณนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตปุริโส ปเรสํ ภตฺตเวตนภโต หุตฺวา อมฺพวนํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ คิมฺหสมเย สูริยาตปสนฺตตฺเต อุณฺหวาลิกานิปฺปีฬิเต วิปฺผนฺทมานมรีจิชาลวิตฺถเต ภูมิปฺปเทเส ตสฺส อมฺพารามสฺส อวิทูเรน มคฺเคน เสทาคเตน คตฺเตน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห ‘‘มหา อยํ, ภนฺเต, ฆมฺมปริฬาโห, อติวิย ปริสฺสนฺตรูโป วิย ทิสฺสติ, สาธุ, ภนฺเต, อยฺโย อิมํ อมฺพารามํ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา อทฺธานปริสฺสมํ ปฏิวิโนเทตฺวา คจฺฉถ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. เถโร วิเสสโต ตสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ปริพฺรูเหตุกาโม ตํ อารามํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มูเล นิสีทิ.

‘uccamidaṃ maṇithūṇanti’로 시작되는 이 이야기는 망고 천궁 이야기이다. 그 유래는 어떠한가? 부처님께서 라자가하의 벨루바나에 머물고 계셨다. 그때 라자가하의 어떤 가난한 남자가 다른 사람의 음식과 품삯을 받는 일꾼이 되어 망고 숲을 지키고 있었다. 그는 어느 날 여름철, 태양의 열기가 뜨겁고 뜨거운 모래에 고통받으며 아지랑이가 이글거리는 땅 위에서, 그 망고 숲 근처 길을 따라 땀을 흘리며 걸어가시는 사리풋타 존자를 보았다. 그는 깊은 존경심이 생겨 다가가 이렇게 말씀드렸다. “존자시여, 이 더위가 매우 심하여 대단히 지쳐 보이십니다. 존자시여, 원하옵건대 저를 가엾게 여기시어 이 망고 숲으로 들어와 잠시 쉬시면서 여행의 피로를 푸신 뒤에 가십시오.” 장로는 특히 그 남자의 마음을 맑게 해주고자 그 숲으로 들어가 어느 망고 나무 아래 앉으셨다.

ปุน โส ปุริโส อาห ‘‘สเจ, ภนฺเต, นฺหายิตุกามตฺถ, อหํ อิโต กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ตุมฺเห นฺหาเปสฺสามิ, ปานียญฺจ ทสฺสามี’’ติ. เถโรปิ อธิวาเสสิ ตุณฺหีภาเวน. โส กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา เถรํ นฺหาเปสิ, นฺหาเปตฺวา จ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปานียํ อุปเนสิ. เถโร ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ ตสฺส ปุริสสฺส อุทกทาเน เจว นฺหาปเน จ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. อถ โส ปุริโส ‘‘ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วต เถรสฺส ฆมฺมปริฬาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสึ, พหุํ วต มยา ปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ อุฬารปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตปุญฺญํ ปุจฺฉิ.

다시 그 남자가 말하였다. “존자시여, 만약 목욕하기를 원하신다면 제가 이 우물에서 물을 길어 씻겨드리고 마실 물도 올리겠습니다.” 장로께서는 침묵으로 수락하셨다. 그는 우물에서 물을 길어 거른 뒤 장로를 목욕시켜 드렸고, 손발을 씻겨드린 뒤 앉아 계신 장로께 마실 물을 올렸다. 장로께서는 물을 마시고 열기가 가라앉자 그 남자에게 물 보시와 목욕 보시에 대해 축원을 해주고 떠나셨다. 그러자 그 남자는 “과연 나는 열기에 지치신 장로님의 더위를 식혀드렸구나. 나는 참으로 많은 공덕을 쌓았구나”라며 커다란 기쁨과 희열을 느꼈다. 그는 나중에 목숨을 다해 타와팅사(도리천)에 태어났다. 존자 마하목갈라나가 그에게 다가가 이 게송들로 그가 지은 공덕을 물으셨다.

๑๑๔๖.

1146.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“보석 기둥으로 된 이 높은 천궁은 사방으로 12요자나에 달하며, 700개의 훌륭한 다락방이 있고, 베루리야 기둥에 루자카(보석)가 깔린 아름다운 모습입니다.”

๑๑๔๗.

1147.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ [Pg.287] ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“그곳에서 당신은 머물며 먹고 마시며, 천상의 비파가 감미로운 소리를 냅니다. 여기에는 천상의 다섯 가지 감각적 즐거움이 있고, 금으로 치장한 여인들이 춤을 춥니다.”

๑๑๔๘.

1148.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“당신은 어떤 공덕으로 이와 같은 용모를 가졌으며... (중략) ...당신의 광채는 모든 방향을 비춥니다.”

๑๑๕๐.

1150.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“그 천자는 기쁜 마음으로... (중략) ...이것은 이 업의 결과입니다라고 대답했다.”

๑๑๕๑.

1151.

‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส, ปตปนฺเต ทิวงฺกเร;

ปเรสํ ภตโก โปโส, อมฺพารามมสิญฺจติ.

“여름의 마지막 달에 태양이 뜨겁게 내리쬘 때, 저는 남의 집 일꾼으로서 망고 숲에 물을 주고 있었습니다.”

๑๑๕๒.

1152.

‘‘อถ เตนาคมา ภิกฺขุ, สาริปุตฺโตติ วิสฺสุโต;

กิลนฺตรูโป กาเยน, อกิลนฺโตว เจตสา.

“그때 사리풋타라고 알려진 수행자께서 그곳으로 오셨는데, 몸은 피곤해 보였으나 마음만은 전혀 지치지 않은 모습이었습니다.”

๑๑๕๓.

1153.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, อโวจํ อมฺพสิญฺจโก;

สาธุ ตํ ภนฺเต นฺหาเปยฺยํ, ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

“그분이 오시는 것을 보고 망고 숲에 물을 주던 저는 이렇게 말했습니다. ‘존자시여, 저의 행복을 위해 당신을 씻겨드리게 해주십시오.’”

๑๑๕๔.

1154.

‘‘ตสฺส เม อนุกมฺปาย, นิกฺขิปิ ปตฺตจีวรํ;

นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวโร.

“그분은 저를 가엾게 여겨 발우와 가사를 내려놓으시고, 나무 아래 그늘에서 가사 한 벌만 걸치신 채 앉으셨습니다.”

๑๑๕๕.

1155.

‘‘ตญฺจ อจฺเฉน วารินา, ปสนฺนมานโส นโร;

นฺหาปยี รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวรํ.

“그 청정한 마음을 가진 사람은 차가운 물로 나무 아래 그늘에서 가사 한 벌만 입으신 그분을 목욕시켜 드렸습니다.”

๑๑๕๖.

1156.

‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ;

อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน.

“망고나무에 물을 주었고 사문을 씻겨 드렸나이다. 저에 의해 적지 않은 공덕이 쌓였나이다. 이와 같이 그는 기쁨으로 자신의 온 몸을 가득 채웠나이다.”

๑๑๕๗.

1157.

‘‘ตเทว เอตฺตกํ กมฺมํ, อกาสึ ตาย ชาติยา;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

“그 생에 오직 그 정도의 업을 지었을 뿐인데, 인간의 몸을 버리고 기쁨의 동산(난단나)에 태어났나이다.”

๑๑๕๘.

1158.

‘‘นนฺทเน [Pg.288] จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. –

“온갖 새들의 무리가 가득한 아름다운 기쁨의 동산에서, 천녀들에 둘러싸여 춤과 노래로 즐거워하고 있나이다.”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

그 천신 또한 그(목갈라나 존자)에게 이 게송들로 대답하였다.

๑๑๕๑. ตตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ อาสาฬฺหิมาเส. ปตปนฺเตติ อติวิย ทิปฺปนฺเต, สพฺพโส อุณฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตติ อตฺโถ. ทิวงฺกเรติ ทิวากเร, อยเมว วา ปาโฐ. อสิญฺจตีติ สิญฺจติ, -กาโร นิปาตมตฺตํ, สิญฺจติ อมฺพรุกฺขมูเลสุ ธุวํ ชลเสกํ กโรตีติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจถา’’ติ จ ปาโฐ, สิญฺจิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจห’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ปเรสํ ภตโก โปโส หุตฺวา ตทา อมฺพารามํ อสิญฺจึ อหนฺติ อตฺโถ.

1151. 거기서 ‘여름의 마지막 달에(gimhānaṃ pacchime māse)’란 아살하(Āsāḷha) 달을 말한다. ‘뜨겁게 내리쬐는(patapante)’은 매우 강하게 비추며 온 사방에 열기를 내뿜는다는 뜻이다. ‘디왕카레(divaṅkare)’는 태양(divākare)을 의미하며, 이것이 본래의 독송본이다. ‘아신짜띠(asiñcati)’는 물을 주는 것이며, ‘아(a-)’는 단지 어조를 맞추는 조사이다. 망고나무 뿌리에 끊임없이 물을 주는 것을 의미한다. ‘아신짜타(asiñcatha)’라는 독송본은 물을 주었다는 뜻이다. ‘아신짜항(asiñcahaṃ)’이라고 읽기도 하는데, 이는 다른 사람의 고용인이 되어 그때 망고 농장에 물을 주었다는 뜻이다.

๑๑๕๒. เตนาติ เยน ทิสาภาเคน โส อมฺพาราโม, เตน อคมา อคญฺฉิ. อกิลนฺโตว เจตสาติ เจโตทุกฺขสฺส มคฺเคเนว ปหีนตฺตา เจตสา อกิลนฺโตปิ สมาโน กิลนฺตุรูโป กาเยน เตน มคฺเคน อคมาติ โยชนา.

1152. ‘테나(tena)’는 그 망고 농장이 있는 방향으로 갔다는 뜻이다. ‘마음은 피곤하지 않게(akilantova cetasā)’란 마음의 고통이 도(道)에 의해 이미 제거되었으므로 마음은 피곤하지 않으나, 몸은 피곤한 모습으로 그 길을 갔다는 결합이다.

๑๑๕๓-๔. อโวจํ อหํ ตทา อมฺพสิญฺจโก หุตฺวาติ โยชนา. เอกจีวโรติ นฺหายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

1153-4. ‘그때 내가 망고나무에 물을 주는 자가 되어 말했다’는 결합이다. ‘가사 한 벌을 걸쳤다(ekacīvaro)’는 것은 목욕을 하고 싶어 했다는 의미이다.

๑๑๕๖. อิตีติ เอวํ ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต, สมโณ จ นฺหาปิโต, มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ, เอเกเนว ปโยเคน ติวิโธปิ อตฺโถ สาธิโต’’ติ อิมินากาเรน ปวตฺตาย ปีติยา โส ปุริโส อตฺตโน สพฺพํ กายํ ผรติ, นิรนฺตรํ ผุฏํ กโรตีติ โยชนา. อตีตตฺเถ เจตํ วตฺตมานวจนํ, ผรีติ อตฺโถ.

1156. ‘이와 같이(itīti)’는 “망고나무에 물을 주고, 사문을 씻겨 드렸으며, 나에 의해 적지 않은 공덕이 쌓였고, 한 번의 노력으로 세 가지 이익을 얻었다”는 식의 기쁨으로 그 남자가 자신의 온 몸을 가득 채웠다, 즉 빈틈없이 가득 채웠다는 결합이다. 이것은 과거의 의미를 지닌 현재형 동사이며, ‘가득 채웠다(pharī)’는 뜻이다.

๑๑๕๗. ตเทว เอตฺตกํ กมฺมนฺติ ตํ เอตฺตกํ เอวํ ปานียทานมตฺตกํ กมฺมํ อกาสึ, ตาย ตสฺสํ ชาติยํ อญฺญํ นานุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เตสํ วุตฺตนยเมว.

1157. ‘오직 그 정도의 업’이란 단지 마실 물을 보시한 만큼의 그 업을 지었을 뿐이며, 그 생에서 그 공덕 외에 다른 공덕은 기억나지 않는다는 의미이다. 나머지는 앞서 설명한 방식과 같다.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

암바 비마나(망고나무 궁전) 주석이 끝났다.

๖. โคปาลวิมานวณฺณนา

6. 고팔라 비마나(소치는 자의 궁전) 주석

ทิสฺวาน [Pg.289] เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขูติ โคปาลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี อญฺญตโร โคปาลโก ปาตราสตฺถาย ปิโลติกาย ปุฏพทฺธํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา คาวีนํ จรณฏฺฐานภูตํ โคจรภูมึ สมฺปาปุณิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อยํ อิทาเนว กาลํ กริสฺสติ, มยฺหญฺจ กุมฺมาสํ ทตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา ตสฺส สมีปํ อคมาสิ. โส เวลํ โอโลเกตฺวา เถรสฺส กุมฺมาสํ ทาตุกาโม อโหสิ. เตน จ สมเยน คาวิโย มาสกฺเขตฺตํ ปวิสนฺติ. อถ โส โคปาโล จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เถรสฺส กุมฺมาสํ ทเทยฺยํ, อุทาหุ คาวิโย มาสกฺเขตฺตโต นีหเรยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘มาสสามิกา มํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺตุ, เถเร ปน คเต กุมฺมาสทานนฺตราโย เม สิยา, หนฺทาหํ ปฐมํ อยฺยสฺส กุมฺมาสํ ทสฺสามี’’ติ ตํ เถรสฺส อุปเนสิ. ปฏิคฺคเหสิ เถโร อนุกมฺปํ อุปาทาย.

‘신을 보고 비구에게 물었다’는 고팔라 비마나 이야기이다. 그 유래는 무엇인가? 세존께서 라자가하의 벨루바나(죽림정사)에 머물고 계셨다. 그때 라자가하에 사는 어떤 소치는 이가 아침 식사를 위해 낡은 천에 싼 보리빵(쿰마사)을 가지고 성에서 나와 소들의 방목지에 도착했다. 마하목갈라나 존자께서는 ‘이 사람이 곧 죽을 것이며, 나에게 보리빵을 보시하고 타와팅사(도리천)에 태어날 것’임을 아시고 그에게 다가가셨다. 그는 때를 살피고 존자께 보리빵을 보시하고 싶어 했다. 그때 소들이 콩밭으로 들어가고 있었다. 소치는 이는 ‘존자께 보리빵을 드려야 할까, 아니면 소들을 콩밭에서 쫓아내야 할까?’라고 생각했다. 그러다 ‘콩밭 주인들이 나에게 원하는 대로 하게 두자. 존자께서 가버리시면 보시할 기회를 놓치게 된다. 자, 먼저 존자께 보리빵을 보시하자’라고 생각하여 존자께 올렸다. 존자께서는 자비심으로 그것을 받으셨다.

อถ นํ คาวิโย นิวตฺเตตุํ ปริสฺสยํ อโนโลเกตฺวา เวเคน อุปธาวนฺตํ ปาเทน ผุฏฺโฐ อาสีวิโส ฑํสิ. เถโรปิ ตํ อนุกมฺปมาโน ตํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. โคปาลโกปิ คาวิโย นิวตฺเตตฺวา อาคโต เถรํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. ตาวเทวสฺส สกลสรีรํ วิสํ อชฺโฌตฺถริ. มุหุตฺตเมว เวเค มุทฺธปตฺเต กาลมกาสิ, กาลกโต จ ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

그 후 그는 소들을 돌려보내기 위해 위험을 살피지 않고 급히 달려가다 발에 밟힌 독사에게 물렸다. 존자께서는 그를 가엾게 여겨 그 보리빵을 잡수시기 시작했다. 소들을 돌려보내고 돌아온 소치는 이는 존자께서 보리빵을 잡수시는 것을 보고 기쁜 마음이 되어 커다란 희열과 즐거움을 느끼며 앉아 있었다. 그때 즉시 온몸에 독이 퍼졌다. 순식간에 독이 머리 끝까지 퍼져 그는 죽음을 맞이했고, 죽어서 타와팅사의 12유순 크기의 황금 궁전에 태어났다. 마하목갈라나 존자께서 그를 보시고 이 게송들로 물으셨다.

๑๑๕๙.

1159.

‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขุ, อุจฺเจ วิมานมฺหิ จิรฏฺฐิติเก;

อามุตฺตหตฺถาภรณํ ยสสฺสึ, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

비구는 높고 견고한 궁전에 있는 신을 보고 물었네. 손에 장신구를 두르고 명성이 자자하며, 천상의 궁전에서 마치 달처럼 빛나는구나.

๑๑๖๐.

1160.

‘‘อลงฺกโต [Pg.290] มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

장식하고 꽃다발을 걸고 좋은 옷을 입었으며, 아름다운 귀걸이를 하고 머리와 수염을 잘 다듬었구나. 손에 장신구를 두르고 명성이 자자하며, 천상의 궁전에서 마치 달처럼 빛나는구나.

๑๑๖๑.

1161.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

천상의 비파는 감미로운 소리를 내고, 잘 훈련된 아름다운 천녀들과 드넓은 도리천의 천녀들이 춤추고 노래하며 즐겁게 하는구나.

๑๑๖๒.

1162.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

그대는 신의 신통을 얻어 큰 위력을 가졌으며… (중략) …그대의 광채는 모든 방향을 비추는구나.

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ –

그(천신)도 그(존자)에게 대답하였다.

๑๑๖๓. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1163. 그 천신은 기뻐하며… (중략) …이것이 그 업의 과보입니다.

๑๑๖๔.

1164.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, สงฺคมฺม รกฺขิสฺสํ ปเรสํ เธนุโย;

ตโต จ อาคา สมโณ มมนฺติเก, คาโว จ มาเส อคมํสุ ขาทิตุํ.

저는 인간 세상에서 인간이었을 때, 고용되어 남의 암소들을 돌보았습니다. 그때 사문께서 저의 곁으로 오셨고, 소들은 콩밭으로 먹으러 들어갔습니다.

๑๑๖๕.

1165.

‘‘ทฺวยชฺช กิจฺจํ อุภยญฺจ การิยํ, อิจฺเจวหํ ภนฺเต ตทา วิจินฺตยึ;

ตโต จ สญฺญํ ปฏิลทฺธ โยนิโส, ‘ททามิ ภนฺเต’ติ ขิปึ อนนฺตกํ.

오늘 해야 할 일이 두 가지라고 저는 그때 존자여, 생각했습니다. 그리고 지혜롭게 마음챙김을 하여 ‘존자여, 드립니다’라고 하며 보잘것없는 것을 드렸습니다.

๑๑๖๖.

1166.

‘‘โส มาสเขตฺตํ ตุริโต อวาสรึ, ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ;

ตโต จ กณฺโห อุรโค มหาวิโส, อฑํสิ ปาเท ตุริตสฺส เม สโต.

저는 이 재물의 주인이 망치기 전에 서둘러 콩밭으로 달려갔습니다. 그러다 큰 독을 가진 검은 뱀이 서두르던 저의 발을 물었습니다.

๑๑๖๗.

1167.

‘‘สฺวาหํ อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต, ภิกฺขุ จ ตํ สามํ มุญฺจิตฺวานนฺตกํ;

อหาสิ กุมฺมาสํ มมานุกมฺปยา, ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา.

저는 고통에 괴로워하고 억눌렸으나, 비구께서는 직접 그 보잘것없는 것을 꺼내어 저에 대한 자비심으로 그 보리빵을 잡수셨습니다. 그 덕분에 죽어서 천신이 되었습니다.

๑๑๖๘.

1168.

‘‘ตเทว [Pg.291] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

그것이 제가 지은 선한 업이며, 저는 스스로 그 행복한 업의 과보를 누리고 있습니다. 존자여, 진정 존자께서는 저를 가엾게 여기셨으니, 감사의 마음으로 당신께 예배드립니다.

๑๑๖๙.

1169.

‘‘สเทวเก โลเก สมารเก จ, อญฺโญ มุนิ นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

천상과 마라의 세상을 포함한 온 세상에서 당신처럼 자비로운 성자는 다시없습니다. 존자여, 진정 존자께서는 저를 가엾게 여기셨으니, 감사의 마음으로 당신께 예배드립니다.

๑๑๗๐.

1170.

‘‘อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, อญฺโญ มุนี นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ต’’นฺติ.

이 세상이나 저 세상에서 당신처럼 자비로운 성자는 다시없습니다. 존자여, 진정 존자께서는 저를 가엾게 여기셨으니, 감사의 마음으로 당신께 예배드립니다.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว ตํ ภควโต อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

그 후 마하목갈라나 존자께서는 자신과 천신이 대화한 내용 그대로를 세존께 보고드렸다. 스승(세존)께서는 그 내용을 다시 말씀하시고 그 사건을 인연으로 하여 모인 대중에게 법을 설하시기 위해 ‘신을 보고 비구에게 물었다’는 등의 말씀을 하셨다.

๑๑๕๙. ตตฺถ เทวนฺติ โคปาลเทวปุตฺตํ. ภิกฺขูติ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. โส หิ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ. วิมานสฺส พหุกาลาวฏฺฐายิตาย กปฺปฏฺฐิติกตาย เอว วา ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิรฏฺฐิติก’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตญฺหิ ‘‘เทว’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โสปิ หิ สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย ตตฺถ อวฏฺฐานโต ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ยถาปิ จนฺทิมาติ ยถา จนฺทิมา เทวปุตฺโต กนฺตสีตลมโนหรกิรณชาลสมุชฺชเล อตฺตโน ทิพฺเพ วิมานมฺหิ วิโรจติ, เอวํ วิโรจมานนฺติ วจนเสสา.

1159. 거기서 '천신(deva)에게'란 고팔라 천자를 의미한다. '비구(bhikkhu)여'란 존자 마하모갈라나를 지칭하여 스승께서 하신 말씀이다. 그는 모든 번뇌를 부수었으므로 참으로 비구라 불린다. 천궁(vimāna)이 오랜 세월 동안 머물거나 혹은 한 겁 동안 지속되기 때문에 '오래 지속되는(ciraṭṭhitike)'이라고 하였다. 어떤 이들은 'ciraṭṭhitikaṃ'이라고도 읽는데, 이는 '천신(deva)'이라는 단어와 연결되어야 한다. 그 천자 또한 그곳에서 3억 6백만 년 넘게 머물기 때문에 '오래 지속되는 자'라고 불릴 만하다. '마치 달처럼(yathāpi candimā)'이란 달의 천자가 아름답고 시원하며 매혹적인 광선들에 싸여 자신의 천상의 천궁에서 빛나듯이, 그와 같이 빛난다는 의미로 나머지 구절을 이해해야 한다.

๑๑๖๐. อลงฺกโตติอาทิ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เถเรน ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

1160. '장식된(alaṅkato)' 등의 구절은 장로가 그 천자에게 물은 질문의 방식을 보여주는 것이며, 그 뜻은 앞서 설명한 바와 같다.

๑๑๖๔. สงฺคมฺมาติ [Pg.292] สงฺคเมตฺวา, สงฺคมฺมาติ วา สงฺคเหตฺวา. เหตฺวตฺโถปิ หิ อิธ อนฺโตนีโต, พหู เอกโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคาติ อาคญฺฉิ. มาเสติ มาสสสฺสานิ.

1164. '모여서(saṅgammā)'란 모이게 하여, 혹은 한데 모아서라는 뜻이다. 여기에는 원인의 의미도 포함되어 있으니, 많은 소들이 한데 모였다는 뜻이다. '왔다(āgā)'는 '왔다(āgañchi)'는 뜻이다. '마사(māse)'란 콩 작물들을 말한다.

๑๑๖๕. ทฺวยชฺชาติ ทฺวยํ อชฺช เอตรหิ กิจฺจํ กาตพฺพํ. อุภยญฺจ การิยนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปริยายวจนํ. สญฺญนฺติ ธมฺมสญฺญํ. เตนาห ‘‘โยนิโส’’ติ ปฏิลทฺธาติ ปฏิลภิตฺวา. ขิปินฺติ ปนิคฺคาหาปนวเสน หตฺเถ ขิปึ. อนนฺตกนฺติ นนฺตกํ กุมฺมาสํ ปกฺขิปิตฺวา พนฺธิตฺวา ฐปิตํ ปิโลติกํ. อ-กาโร เจตฺถ นิปาตมตฺตํ.

1165. '두 가지를 오늘(dvayajjā)'이란 오늘 현재 해야 할 두 가지 일을 말한다. '두 가지 할 일(ubhayañca kāriyaṃ)'이란 앞에서 말한 의미의 동의어이다. '인식(saññā)'이란 법에 대한 인식(dhammasaññā)을 말한다. 그래서 '여리하게(yoniso)'라고 말씀하셨다. '얻어서(paṭiladdhā)'란 얻고 나서라는 뜻이다. '던졌다(khipiṃ)'란 받게 하려는 의도로 손에 놓아드렸다(던졌다)는 뜻이다. '아난타카(anantaka)'란 누더기(nantaka)에 보리떡을 넣어 묶어 둔 천 조각을 말한다. 여기서 'a-'는 의미 없는 접두사일 뿐이다.

๑๑๖๖. โสติ โส อหํ. ตุริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉิ, ปาวิสึ วา. ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนนฺติ ยสฺส เขตฺตสามิกสฺส อิทํ มาสสสฺสํ ธนํ, ตํ อยํ โคคโณ ภญฺชติ ปุรา ตสฺส ภญฺชนโต, อามทฺทนโต ปุเรตรเมวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตตฺถ. ตุริตสฺส เม สโตติ สมฺภมนฺตสฺส เม สมานสฺส, สหสา คมเนน มคฺเค กณฺหสปฺปํ อโนโลเกตฺวา คตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

1166. '그(so)'란 '그 나'를 말한다. '서둘러(turito)'란 서두르며 당황해하는 것이다. '들어갔다(avāsarinti)'란 다가갔다 혹은 들어갔다는 뜻이다. '이 재산의 주인인 그에게 이것이 파괴되기 전에(purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanan)'이란 밭의 주인에게 속한 이 콩 작물이라는 재산을 소떼가 짓밟아 망치기 전에, 즉 짓밟히기보다 훨씬 이전에라는 뜻이다. '거기서(tato)'란 그곳에서를 뜻한다. '서두르는 나에게(turitassa me sato)'란 서두르고 있던 나에게, 급히 가느라 길 위의 독사(kaṇhasappa)를 보지 못하고 간 것이라는 뜻이다.

๑๑๖๗. อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโตติ เตน อาสีวิสฑํสเนน อฏฺโฏ อฏฺฏิโต อุปทฺทุโต มรณทุกฺเขน พาธิโต ภวามิ. อหาสีติ อชฺโฌหริ, ปริภุญฺชีติ อตฺโถ. ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตาติ ตโต มนุสฺสตฺตภาวโต จุโต มรณกาลปฺปตฺติยา, ตตฺถ วา อายุสงฺขารสฺส เขปนสงฺขาตสฺส กาลสฺส กตตฺตา กาลกโต, ตทนนฺตรเมว จ อมฺหิ เทวตา เทวตฺตภาวปฺปตฺติยา เทวตา โหมีติ อตฺโถ.

1167. '괴로움에 시달려(aṭṭomhi dukkhena pīḷito)'란 그 독사의 물림으로 인해 고통받고 시달리며 죽음의 고통에 억눌리게 되었다는 뜻이다. '삼켰다(ahāsī)'란 먹어 치웠다, 즐겼다는 뜻이다. '거기서 죽어 천신이 되었다(tato cuto kālakatomhi devatā)'란 그 인간의 상태에서 죽어 임종의 순간에 이르렀을 때, 혹은 거기서 수명과 형성력이 다하여 죽음을 맞이했을 때, 그 직후에 천상의 존재 상태를 얻어 천신이 되었다는 뜻이다.

๑๑๖๙. ตยาติ ตยา สทิโส อญฺโญ มุนิ โมเนยฺยคุณยุตฺโต อิสิ นตฺถิ. ตยาติ วา นิสฺสกฺเก อิทํ กรณวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1169. '그대와(tayā)'란 그대와 같은 다른 성자, 도덕적 공덕을 갖춘 선인은 없다는 뜻이다. 혹은 'tayā'는 탈격의 의미를 가진 구격이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

โคปาลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

고팔라 천궁 이야기에 대한 주석이 끝났다.

๗. กณฺฑกวิมานวณฺณนา

7. 칸다카 천궁 이야기 주석

ปุณฺณมาเส [Pg.293] ยถา จนฺโทติ กณฺฑกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. ตสฺมึ ขเณ กณฺฑโก เทวปุตฺโต สกภวนโต นิกฺขมิตฺวา ทิพฺพยานํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา ยานโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

'보름달에 마치 달처럼(Puṇṇamāse yathā cando)'은 칸다카 천궁 이야기이다. 이 이야기의 배경은 무엇인가? 세존께서 사밧티의 제타숲에 머물고 계셨다. 그때 존자 마하모갈라나가 앞서 설한 방식대로 천상을 유행하다가 도리천에 갔다. 그때 칸다카라는 이름의 천자가 자신의 천궁에서 나와 천상의 수레를 타고 큰 권속과 함께 거대한 신통력으로 공원에 가던 중, 존자 마하모갈라나를 보고 깊은 존경심이 생겨 즉시 수레에서 내려 장로에게 다가가 오체투지로 예를 올리고 머리 위로 합장하며 서 있었다. 그때 장로가 그에게 물었다.

๑๑๗๑.

1171.

‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท, นกฺขตฺตปริวาริโต;

สมนฺตา อนุปริยาติ, ตารกาธิปตี สสี.

"보름날 밤에 마치 달이 별들에 둘러싸여, 별들의 주인인 달이 사방을 돌고 있듯이,"

๑๑๗๒.

1172.

‘‘ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ;

อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา.

"그와 같이 이 천궁은 천상의 성읍에서 신성하게 빛나고, 떠오르는 태양처럼 그 광채로 더욱 찬란하구나."

๑๑๗๓.

1173.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

"청정 보석과 금, 수정과 은, 차거와 진주, 그리고 홍옥들로,"

๑๑๗๔.

1174.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, เวฬูริยสฺส สนฺถตา;

กูฏาคารา สุภา รมฺมา, ปาสาโท เต สุมาปิโต.

"장식되어 매혹적인 바닥에는 청정 보석이 깔려 있고, 아름답고 즐거운 다락방들이 있는 그대의 궁전은 잘 지어졌구나."

๑๑๗๕.

1175.

‘‘รมฺมา จ เต โปกฺขรณี, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

"그대의 연못은 아름답고 넓은 물고기들이 노닐며, 물은 맑고 깨끗하며 금모래가 깔려 있구나."

๑๑๗๖.

1176.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภึ สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาตุเตริตา.

"온갖 연꽃들로 뒤덮여 있고 백련화가 가득하며, 바람에 실려 오는 향기가 향기롭고 마음을 사로잡는구나."

๑๑๗๗.

1177.

‘‘ตสฺสา เต อุภโต ปสฺเส, วนคุมฺพา สุมาปิตา;

อุเปตา ปุปฺผรุกฺเขหิ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.

"연못의 양쪽에는 숲이 조성되어 있고, 꽃나무와 과일나무가 모두 갖추어져 있구나."

๑๑๗๘.

1178.

‘‘โสวณฺณปาเท ปลฺลงฺเก, มุทุเก โคนกตฺถเต;

นิสินฺนํ เทวราชํว, อุปติฏฺฐนฺติ อจฺฉรา.

"금으로 된 다리가 달린 침상에는 부드러운 고나카(양털 담요)가 깔려 있고, 그곳에 앉아 있는 그대는 마치 천신들의 왕과 같으며 천녀들이 시중을 들고 있구나."

๑๑๗๙.

1179.

‘‘สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา[Pg.294], นานามาลาวิภูสิตา;

รเมนฺติ ตํ มหิทฺธิกํ, วสวตฺตีว โมทสิ.

"온갖 장신구를 걸치고 다양한 꽃다발로 치장한 그녀들이 큰 신통력을 가진 그대를 즐겁게 하니, 마치 타화자재천의 왕처럼 즐거워하는구나."

๑๑๘๐.

1180.

‘‘เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ, วีณาหิ ปณเวหิ จ;

รมสิ รติสมฺปนฺโน, นจฺจคีเต สุวาทิเต.

"북과 소라와 무딩가와 비파와 작은 북소리에 맞추어, 춤과 노래와 아름다운 연주 속에서 그대는 기쁨을 만끽하며 즐거워하는구나."

๑๑๘๑.

1181.

‘‘ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา, ทิพฺพา สทฺทา อโถ รสา;

คนฺธา จ เต อธิปฺเปตา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา.

"그대의 천상의 형상들은 다채롭고, 천상의 소리와 맛, 그리고 그대가 원하는 향기와 매혹적인 감촉들이 있구나."

๑๑๘๒.

1182.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

"이 고귀한 천궁에서 큰 광채를 내뿜는 천자여, 그대는 떠오르는 태양처럼 그 광채로 더욱 찬란하구나."

๑๑๘๓.

1183.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. –

"이것이 그대의 보시의 결과인가, 아니면 지계의 결과인가? 아니면 합장한 공덕인가? 내가 물으니 그것을 나에게 말해다오."

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

장로는 성취한 행운을 찬탄하는 형식을 빌려 지은 업에 대해 물었다.

๑๑๘๔.

1184.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

"그 천자는 기쁜 마음으로 모갈라나 존자의 질문을 받고, 어떤 업의 결과인지 질문받은 바를 설명했다."

๑๑๘๕.

1185.

‘‘อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ, สากิยานํ ปุรุตฺตเม;

สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตสฺส, กณฺฑโก สหโช อหํ.

"저는 카필라왓투라는 사키야족의 가장 뛰어난 성읍에서, 숫도다나 왕의 아들의 태어남과 함께한 칸다카였습니다."

๑๑๘๖.

1186.

‘‘ยทา โส อฑฺฒรตฺตายํ, โพธาย มภินิกฺขมิ;

โส มํ มุทูหิ ปาณีหิ, ชาลิตมฺพนเขหิ จ.

"그분이 깨달음을 위해 한밤중에 출가하실 때, 그분은 붉고 빛나는 손톱을 가진 부드러운 손으로"

๑๑๘๗.

1187.

‘‘สตฺถึ อาโกฏยิตฺวาน, วห สมฺมาติ จพฺรวิ;

‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’.

"제 넓적다리를 치시며 '친구여, 나를 태워다오. 나는 위없는 깨달음을 얻어 세상을 건너게 하리라'고 말씀하셨습니다."

๑๑๘๘.

1188.

‘‘ตํ เม คิรํ สุณนฺตสฺส, หาโส เม วิปุโล อหุ;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อภิสีสึ ตทา อหํ.

"그 말씀을 듣는 저에게 커다란 기쁨이 생겼고, 마음이 들뜨고 즐거워져서 그때 저는 크게 울부짖었습니다."

๑๑๘๙.

1189.

‘‘อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ;

อุทคฺคจิตฺโต มุทิโต, วหิสฺสํ ปุริสุตฺตมํ.

"명성 높은 사키야의 아들께서 저에게 올라타신 것을 알고, 저는 들뜬 마음과 기쁨으로 그 최상의 인간을 태워 날랐습니다."

๑๑๙๐.

1190.

‘‘ปเรสํ [Pg.295] วิชิตํ คนฺตฺวา, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร;

มมํ ฉนฺนญฺจ โอหาย, อนเปกฺโข โส อปกฺกมิ.

“태양이 떠오를 무렵 타국의 영토에 이르러, 그분께서는 저와 찬나를 버려두고 아무런 미련 없이 떠나버리셨습니다.”

๑๑๙๑.

1191.

‘‘ตสฺส ตมฺพนเข ปาเท, ชิวฺหาย ปริเลหิสํ;

คจฺฉนฺตญฺจ มหาวีรํ, รุทมาโน อุทิกฺขิสํ.

“구리 빛 손톱이 있는 그분의 발을 저는 혀로 핥았습니다. 그리고 눈물을 흘리며 멀어져 가시는 위대한 영웅을 지켜보았습니다.”

๑๑๙๒.

1192.

‘‘อทสฺสเนนหํ ตสฺส, สกฺยปุตฺตสฺส สิรีมโต;

อลตฺถํ ครุกาพาธํ, ขิปฺปํ เม มรณํ อหุ.

“영광스러운 석가족의 아들이신 그분을 더 이상 볼 수 없게 되자, 저는 중병을 얻어 곧 죽음에 이르게 되었습니다.”

๑๑๙๓.

1193.

‘‘ตสฺเสว อานุภาเวน, วิมานํ อาวสามิทํ;

สพฺพกามคุโณเปตํ, เทโว เทวปุรมฺหิว.

“바로 그분의 위신력 덕분에 저는 신들의 도시에서 신이 되어, 온갖 욕락을 갖춘 이 천상의 궁전에서 살고 있습니다.”

๑๑๙๔.

1194.

‘‘ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา;

เตเนว กุสลมูเลน, ผุสิสฺสํ อาสวกฺขยํ.

“또한 제가 ‘깨달음(Bodhi)’이라는 소리를 듣고 품었던 그 기쁨, 바로 그 선뿌리(善根)로 인해 저는 번뇌의 소멸(阿羅漢果)에 도달하게 될 것입니다.”

๑๑๙๕.

1195.

‘‘สเจ หิ ภนฺเต คจฺเฉยฺยาสิ, สตฺถุ พุทฺธสฺส สนฺติเก;

มมาปิ นํ วจเนน, สิรสา วชฺชาสิ วนฺทนํ.

“존자시여, 만약 스승이신 부처님 곁으로 가신다면 저의 이름으로 머리 숙여 그분께 예배를 올려 주십시오.”

๑๑๙๖.

1196.

‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ. –

“저 또한 견줄 데 없는 승리자이신 그분을 뵙기 위해 갈 것입니다. 그와 같은 세상의 보호자들을 뵙는 것은 참으로 얻기 힘든 기회이기 때문입니다.”

โสปิ อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. อยญฺหิ อนนฺตเร อตฺตภาเว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สหชาโต กณฺฑโก อสฺสราชา อโหสิ. โส อภินิกฺขมนสมเย อภิรุฬฺโห เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ มหาปุริสํ อติกฺกมาเปตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาเปสิ. อถ โส มหาสตฺเตน สูริเย อุคฺคเต ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อุปนีตานิ ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺเนน สทฺธึ กปิลวตฺถุํ อุทฺทิสฺส วิสฺสชฺชิโต. สิเนหภาริเกน หทเยน มหาปุริสสฺส ปาเท อตฺตโน ชิวฺหาย เลหิตฺวา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ยาว ทสฺสนปถา โอโลเกนฺโต ทสฺสนูปจารํ ปน อติกฺกนฺเต โลกนาเถ ‘‘เอวํวิธํ นาม โลกคฺคนายกํ มหาปุริสํ อหํ วหึ, สผลํ วต เม สรีรํ อโหสี’’ติ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ปุน จิรกาลํ สงฺคตสฺส เปมสฺส วเสน วิโยคทุกฺขํ อสหนฺโต ภาวินิยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา วเสน [Pg.296] ธมฺมตาย โจทิยมาโน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท…เป… อหํ กปิลวตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิ.

천자 또한 자신이 지은 업을 이야기했다. 그는 바로 이전 생에서 우리 보살과 함께 태어난 말의 왕 칸타카(건척)였다. 그는 보살께서 출가하실 때 그분을 태우고 하룻밤 사이에 세 나라를 지나 위대한 분을 아노마 강변에 이르게 했다. 보살께서 해가 뜰 무렵 가티카라 대범천이 올린 발우와 가사를 받아 출가하신 후, 찬나와 함께 카필라왓투를 향해 돌아가라고 보내셨다. 칸타카는 사랑의 무게로 무거워진 마음으로 위대한 분의 발을 자신의 혀로 핥고, 청정하고 온화한 눈을 떠서 그분이 시야에서 사라질 때까지 지켜보았다. 세상의 의지처이신 분이 시야를 벗어나자 칸타카는 ‘내가 이처럼 세상을 이끄는 으뜸가는 지도자이신 위대한 분을 태워 모셨으니, 참으로 내 몸은 보람되구나’라고 청정한 마음을 가졌다. 그러나 오랫동안 맺어온 사랑의 힘으로 인해 이별의 고통을 참지 못하고, 장차 누릴 천상의 복락을 향하는 법도에 따라 목숨을 마친 뒤 도리천(Tāvatiṃsa)에 태어났다. 그것을 가리켜 ‘보름달처럼… (중략) …나는 카필라왓투에서’ 등으로 말씀하신 것이다.

๑๑๗๑. ตตฺถ ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ. ตารกาธิปตีติ ตารกานํ อธิปติ. สสีติ สสลญฺฉนวา. ‘‘ตารกาธิป ทิสฺสตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ตารกาธิปาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ตารกานํ อธิโป หุตฺวา ทิสฺสติ อนุปริยาติ จาติ โยชนา กาตพฺพา.

1171. 그 중 ‘puṇṇamāse’는 보름날, 즉 백월(白月)의 15일을 뜻한다. ‘tārakādhipatī’는 별들의 우두머리(달)를 말한다. ‘sasī’는 토끼 문양이 있는 것을 의미한다. ‘tārakādhipa dissatī’라고 읽는 이들도 있는데, 그들의 견해에 따르면 ‘tārakādhipa’는 격변화가 생략된 형태로, 별들의 주인이 되어 보이며 운행한다는 의미로 해석해야 한다.

๑๑๗๒. ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จาติ เทวปุรสฺมิมฺปิ ทิพฺพํ. ยถา มนุสฺสานํ ฐานโต เทวปุรํ อุตฺตมํ, เอวํ เทวปุรโต จาปิ อิทํ ตว วิมานํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา’’ติ, อุคฺคจฺฉนฺโต สูริโย วิยาติ อตฺโถ.

1172. ‘dibbaṃ devapuramhi cā’는 천상에서도 빛난다는 뜻이다. 인간의 거처보다 천상이 수승하듯이, 그 천상 중에서도 당신의 이 궁전이 수승함을 보여준다. 그래서 ‘빛깔로써 더욱 빛나니, 떠오르는 햇살과 같구나’라고 하였으며, 이는 떠오르는 태양과 같다는 뜻이다.

๑๑๗๓. เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน สุวณฺเณน จ อิทํ พฺยมฺหํ นิมฺมิตนฺติ วจนเสเสน โยชนา. ผลิกาติ ผลิกมณินา.

1173. ‘veḷūriyasuvaṇṇassā’는 베릴(청옥)과 황금으로 이 궁전이 지어졌다는 뜻으로, 생략된 말을 보충하여 해석해야 한다. ‘phalikā’는 수정(phalikamaṇi)으로 만든 것을 의미한다.

๑๑๗๕. โปกฺขรณีติ โปกฺขรณิโย.

1175. ‘pokkharaṇī’는 연못들이 있음을 의미한다.

๑๑๗๗-๘. ตสฺสาติ ตสฺสา โปกฺขรณิยา. วนคุมฺพาติ อุยฺยาเน สุปุปฺผคจฺเฉ สนฺธาย วทติ. เทวราชํวาติ สกฺกํ วิย. อุปติฏฺฐนฺตีติ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ.

1177-8. ‘tassā’는 그 연못의 라는 뜻이다. ‘vanagumbā’는 정원에 꽃이 만발한 덤불들을 가리켜 하신 말씀이다. ‘devarājaṃvā’는 제석천왕처럼이라는 뜻이다. ‘upatiṭṭhanti’는 시중을 든다는 뜻이다.

๑๑๗๙. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ สพฺเพหิ อิตฺถาลงฺกาเรหิ ปฏิจฺฉาทิตา, สพฺพโส วิภูสิตสรีราติ อตฺโถ. วสวตฺตีวาติ วสวตฺติเทวราชา วิย.

1179. ‘sabbābharaṇasañchannā’는 모든 여인의 장신구로 덮여 있으며 온몸을 완전히 단장했다는 뜻이다. ‘vasavattīvā’는 타화자재천의 왕인 바사왓티 신처럼이라는 의미이다.

๑๑๘๐. เภริสงฺขมุทิงฺคาหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เภรีหิ จ สงฺเขหิ จ มุทิงฺเคหิ จาติ โยชนา. รติสมฺปนฺโนติ ทิพฺพาย รติยา สมงฺคีภูโต. นจฺจคีเต สุวาทิเตติ นจฺเจ จ คีเต จ สุนฺทเร วาทิเต จ, นจฺจเน จ คายเน จ สุนฺทเร วาทิเต จ เหตุภูเต. นิมิตฺตตฺเถ หิ เอตํ ภุมฺมํ, ปวตฺติเตติ วา วจนเสโส.

1180. ‘bherisaṅkhamudiṅgāhī’는 성(性)의 변화를 통해 표현된 것으로, 큰 북과 소라나팔과 북 등으로 해석해야 한다. ‘ratisampanno’는 천상의 즐거움을 갖춘 상태를 말한다. ‘naccagīte suvādite’는 춤과 노래와 아름다운 연주가 원인이 되어, 즉 춤추고 노래하며 연주하는 소리가 울려 퍼지는 가운데라는 뜻이다. 이는 처소격(Bhumma)이 원인의 의미로 쓰였거나, ‘pavattite(행해지는)’라는 단어가 생략된 것으로 보아야 한다.

๑๑๘๑. ทิพฺพา เต วิวิธา รูปาติ เทวโลกปริยาปนฺนา นานปฺปการา จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา ตุยฺหํ อธิปฺเปตา ยถาธิปฺเปตา มโนรมา [Pg.297] วิชฺชนฺตีติ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทิพฺพา สทฺทาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

1181. ‘dibbā te vividhā rūpā’는 천상에 속하며 안식(眼識)으로 알 수 있는 온갖 종류의 형상들이 당신의 의도대로, 즉 마음에 드는 대로 존재한다는 뜻으로, ‘존재한다(vijjanti)’라는 동사를 가져와 연결해야 한다. ‘dibbā saddā(천상의 소리)’ 등의 구절에서도 이와 같은 방식이 적용된다.

๑๑๘๕. กณฺฑโก สหโช อหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘อหู’’ติ เกจิ ปฏฺฐนฺติ, กณฺฑโก นาม อสฺสราชา มหาสตฺเตน สห เอกสฺมึเยว ทิวเส ชาตตฺตา สหโช อโหสินฺติ อตฺโถ.

1185. ‘kaṇḍako sahajo ahaṃ’에서 ‘ahaṃ’은 어조사(nipāta)일 뿐이다. 어떤 스승들은 ‘ahū’라고 읽기도 한다. 칸타카라는 이름의 말의 왕이 위대한 분과 같은 날에 태어났기에 ‘함께 태어난 자(sahajo)’가 되었다는 뜻이다.

๑๑๘๖. อฑฺฒรตฺตายนฺติ อฑฺฒรตฺติยํ, มชฺฌิมยามสมเยติ อตฺโถ. โพธาย มภินิกฺขมีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อภิสมฺโพธิอตฺถํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ อตฺโถ. มุทูหิ ปาณีหีติ มุทุหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ วทติ. ชาลิตมฺพนเขหีติ ชาลวนฺเตหิ อภิโลหิตนเขหิ. เตน ชาลหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ ตมฺพนขตํ อนุพฺยญฺชนญฺจ ทสฺเสติ.

1186. ‘aḍḍharattāyaṃ’은 한밤중, 즉 밤의 중간 경점(majjhimayāma)을 의미한다. ‘bodhāya mabhinikkhamī’에서 ‘m’은 음절 조절을 위한 삽입 자음이며, 최상의 깨달음을 얻기 위해 위대한 출가(mahābhinikkhamana)를 하셨다는 뜻이다. ‘mudūhi pāṇīhī’는 부드러운 손바닥을 가진 대인(大人)의 특징을 말한다. ‘jālitambanakhehī’는 그물처럼 연결된 막이 있고 붉은 손톱을 가졌다는 뜻이다. 이 구절은 손가락 사이에 그물 같은 막이 있는 대인의 특징(jālahatthata)과 붉은 손톱을 가진 부수적인 특징(anubyañjana)을 보여준다.

๑๑๘๗. สตฺถิ นาม ชงฺฆา, อิธ ปน สตฺถิโน อาสนฺนฏฺฐานภูโต อูรุปฺปเทโส ‘‘สตฺถี’’ติ วุตฺโต. อาโกฏยิตฺวานาติ อปฺโปเฐตฺวา. ‘‘วห สมฺมา’’ติ จพฺรวีติ ‘‘สมฺม กณฺฑก, อชฺเชกรตฺตึ มํ วห, มยฺหํ โอปวุยฺหํ โหหี’’ติ จ กเถสิ. วหเน ปน ปโยชนํ ตทา มหาสตฺเตน ทสฺสิตํ วทนฺโต ‘‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ อาห. เตน ‘‘อหํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมโหฆโต ตารยิสฺสามิ, ตสฺมา นยิทํ คมนํ ยํกิญฺจีติ จินฺเตยฺยาสี’’ติ คมเน ปโยชนสฺส อนุตฺตรภาวํ ทสฺเสติ.

1187. ‘satthi’는 원래 종아리를 뜻하지만, 여기서는 종아리에 가까운 넓적다리 부위를 말한다. ‘ākoṭayitvānā’는 (박차를 가하거나 가볍게 쳐서) 신호를 주는 것을 의미한다. ‘vaha sammā’라고 말씀하신 것은 “벗 칸타카여, 오늘 단 하룻밤만 나를 태워다오. 나를 실어 나르는 자가 되어다오”라고 말씀하신 것이다. 그때 보살께서 그를 타고 가시는 목적을 말씀하시며 “나는 세상을 건너게 할 것이니, 최상의 깨달음에 도달하리라”고 하셨다. 즉, “나는 위대하고 더할 나위 없는 정등각에 도달하여, 신들을 포함한 온 세상을 윤회의 거대한 흐름에서 건져낼 것이다. 그러니 이 행차가 평범한 길이라 생각하지 마라”며 이 여정의 목적이 비할 데 없이 수승함을 보여주신 것이다.

๑๑๘๘-๙. หาโสติ ตุฏฺฐิ. วิปุโลติ มหาอุฬาโร. อภิสีสินฺติ อาสิสึ อิจฺฉึ สมฺปฏิจฺฉึ. อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสนฺติ ปตฺถฏวิปุลยสํ สกฺยราชปุตฺตํ มหาสตฺตํ มํ อภิรุยฺห นิสินฺนํ ชานิตฺวา. วหิสฺสนฺติ เนสึ.

1188-9. ‘hāso’는 기쁨이다. ‘vipulo’는 크고 광대한 것이다. ‘abhisīsiṃ’은 기꺼이 받아들여 원했다는 뜻이다. ‘abhiruḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ’은 널리 퍼진 큰 명성을 가진 석가족의 왕자이자 위대한 분께서 나에게 올라타 앉으신 것을 알고서 모시고 갔다는 뜻이다.

๑๑๙๐-๙๑. ปเรสนฺติ ปรราชูนํ. วิชิตนฺติ เทสํ ปรรชฺชํ. โอหายาติ วิสฺสชฺชิตฺวา. อปกฺกมีติ อปกฺกมิตุํ อารภิ. ‘‘ปริพฺพชี’’ติ จ ปฐนฺติ. ปริเลหิสนฺติ ปริโต เลหึ. อุทิกฺขิสนฺติ โอโลเกสึ.

1190-91. ‘paresaṃ’은 타국 왕들의 영토라는 뜻이다. ‘vijitaṃ’은 영토나 타국을 의미한다. ‘ohāyā’는 버려두고 혹은 떠나보내고라는 뜻이다. ‘apakkamī’는 떠나기 시작했다는 뜻이다. ‘paribbajī’라고 읽기도 한다. ‘parilehisaṃ’은 주변을 핥았다는 것이고, ‘udikkhisaṃ’은 우러러보았다는 뜻이다.

๑๑๙๒-๓. ครุกาพาธนฺติ [Pg.298] ครุกํ พาฬฺหํ อาพาธํ, มรณนฺติกํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ขิปฺปํ เม มรณํ อหู’’ติ. โส หิ อเนกาสุ ชาตีสุ มหาสตฺเตน ทฬฺหภตฺติโก หุตฺวา อาคโต, ตสฺมา วิโยคทุกฺขํ สหิตุํ นาสกฺขิ, ‘‘สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปน สุตฺวา นิรามิสํ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสญฺจ อุปฺปชฺชิ, เตน มรณานนฺตรํ ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อุฬารา จสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติโย ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวนา’’ติ, ฐานคตสฺส ปสาทมยปุญฺญสฺส พเลน. เทโว เทวปุรมฺหิวาติ ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา วิย.

'심한 질병(Garukābādha)'이란 무겁고 강한 질병, 즉 죽음에 이르는 고통을 의미한다. 그래서 "나에게 죽음이 빨리 찾아왔다"라고 말했다. 그는 수많은 생애 동안 보살님과 확고한 헌신을 맺어 왔기에 이별의 고통을 견딜 수 없었다. 그러나 "정등각을 얻기 위해 출가하셨다"는 말을 듣고, 세속적인 욕망에서 벗어난 고귀하고 광대한 기쁨과 희열이 생겨났다. 그로 인해 죽은 직후 삼십삼천(Tāvatiṃsa)에 태어났고, 그에게 광대한 천상의 영화가 나타났다. 그래서 "그것의 위력으로"라고 설해진 것이니, 이는 확고해진 청정한 믿음에서 비롯된 공덕의 힘에 의한 것이다. "천상 도시의 천신"이란 삼십삼천의 궁전에서 제석천왕과 같은 존재를 말한다.

๑๑๙๔. ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยาติ ‘‘ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ ปฐมตรํ โพธิสทฺทํ สุตฺวา ตทา มยฺหํ หาโส อหุ, ยํ หาสสฺส ภวนํ สุสฺสนํ, เตเนว กุสลมูเลน เตเนว กุสลพีเชน ผุสิสฺสนฺติ ผุสิสฺสามิ ปาปุณิสฺสามิ.

1194. "내가 깨달음에 대한 소리를 듣고 기쁨이 있었던 것"이란 "위없는 깨달음에 도달하셨다"는 '보디(깨달음)'라는 소리를 먼저 듣고 그때 나에게 기쁨이 생겼다는 것이다. 그 환희와 기쁨의 발생이 있었기에, 바로 그 선한 뿌리(kusalamūla)와 선한 씨앗(kusalabīja)으로 인해 "내가 얻을 것이다(phusissanti = phusissāmi)", 즉 도달하게 될 것이다.

๑๑๙๕. เอวํ เทวปุตฺโต ยถาธิคตาย อนาคตาย ภวสมฺปตฺติยา การณภูตํ อตฺตโน กุสลกมฺมํ กเถนฺโต อิทานิ อตฺตนา ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโมปิ ปุเรตรํ เถเรน สตฺถุ วนฺทนํ เปเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สเจ คจฺเฉยฺยาสีติ ยทิ คมิสฺสสิ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. มมาปิ นํ วจเนนาติ น เกวลํ ตว สภาเวเนว, อถ โข มมาปิ วจเนน ภควนฺตํ. วชฺชาสีติ วเทยฺยาสิ, มมาปิ สิรสา วนฺทนนฺติ โยชนา.

1195. 이와 같이 천자는 자신이 얻었거나 앞으로 얻게 될 존재의 영화의 원인이 된 자신의 선한 업에 대해 말하면서, 이제 자신이 직접 부처님 처소로 가고 싶었으나 그보다 먼저 장로를 통해 스승님께 예배의 인사를 전하고자 '만약(sace)'으로 시작되는 게송을 읊었다. 거기서 '만약 가신다면(sace gaccheyyāsi)'은 '만약 가신다면(yadi gamissasi)'이라는 뜻이다. 어떤 이들은 'sace gacchasi'라고 읽기도 하는데, 의미는 같다. '나의 말로도(Mamāpi naṃ vacanena)'라는 것은 단지 장로님 스스로의 의사로만이 아니라 저의 말로도 부처님께 전해달라는 것이다. '말해 주십시오(Vajjāsi)'는 '말씀해 주십시오(vadeyyāsi)'라는 뜻이며, '나의 이름으로도 머리 숙여 예배드린다고 전해주십시오'라는 의미의 결합(yojanā)이다.

๑๑๙๖. ยทิปิ ทานิ วนฺทนญฺจ เปเสมิ, เปเสตฺวา เอว ปน น ติฏฺฐามีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. คมเน ปน ทฬฺหตรํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ อาห.

1196. "비록 지금은 예배의 인사를 전하지만, 전하는 것만으로 그치지 않겠다"는 것을 보여주기 위해 "나도 승리자이신 비구할 데 없는 분을 뵈러 가리라"라고 말했다. 가는 것에 대한 더욱 확고한 이유를 보여주기 위해 "세상의 구원자이신 그러한 분들을 뵙는 것은 얻기 어렵다"라고 말했다.

๑๑๙๗.

1197.

‘‘โส กตญฺญู กตเวที, สตฺถารํ อุปสงฺกมิ;

สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยิ.

"그는 은혜를 알고 갚는 자가 되어 스승님께 다가갔다. 눈을 갖춘 분의 음성을 듣고 법의 눈을 깨끗이 닦았다."

๑๑๙๘.

1198.

‘‘วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ, วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

"사견을 정화하고 의심과 계금견을 씻어내고, 스승의 발에 예배하고 그 자리에서 사라졌다."

อิมา ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

이 두 게송은 결집자들에 의해 놓여진 것이다.

๑๑๙๗. ตตฺถ [Pg.299] สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. วิโสธยีติ อธิคจฺฉิ. อธิคโมเยว หิ ตสฺส วิโสธนํ.

1197. 거기서 "눈을 갖춘 분의 음성을 듣고"란 다섯 가지 눈(pancacakkhu)을 갖춘 정등각자의 말씀을 듣고라는 뜻이다. "법의 눈(Dhammacakkhu)"이란 예류도(sotāpattimagga)를 말한다. "깨끗이 닦았다(Visodhayi)"는 것은 얻었다(adhigacchi)는 뜻이다. 왜냐하면 그것을 얻는 것 자체가 바로 정화이기 때문이다.

๑๑๙๘. วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ สมุคฺฆาเตตฺวา. วิจิกิจฺฉํ วตานิ จาติ โสฬสวตฺถุกํ อฏฺฐวตฺถุกญฺจ วิจิกิจฺฉญฺจ ‘‘สีลพฺพเตหิ สุทฺธี’’ติ ปวตฺตนกสีลพฺพตปรามาเส จ วิโสธยีติ โยชนา. ตตฺถ หิ สห ปริยาเยหิ ตถา ปวตฺตา ปรามาสา ‘‘วตานี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1198. "사견을 정화하고"란 그릇된 견해를 완전히 제거했다는 뜻이다. "의심과 계금견(vicikicchaṃ vatāni ca)"이란 16가지 혹은 8가지 대상에 대한 의심과 "계율과 의례를 통해 정화된다"고 집착하는 계금견(sīlabbataparāmāsa)을 정화했다는 의미로 연결된다. 거기서 방편과 함께 그렇게 일어난 집착들을 '서원(vatāni)'이라고 불렀다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다.

กณฺฑกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

칸다카 천궁 이야기의 주석이 끝났다.

๘. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา

8. 아네까완나 천궁 이야기의 주석

อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนนฺติ อเนกวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เถโร –

"다양한 빛깔로 고뇌와 슬픔을 없애는" 게송으로 시작되는 것이 아네까완나(Anekavaṇṇa) 천궁 이야기이다. 이 이야기의 기원은 무엇인가? 부처님께서 사왓띠의 제타숲(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 존자 마하목갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 삼십삼천에 이르렀다. 그때 아네까완나라는 이름의 천자가 그를 보고 깊은 공경심과 존경심이 생겨 다가가 합장하고 섰다. 장로가 -

๑๑๙๙.

1199.

‘‘อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน, สุนิมฺมิโต ภูตปตีว โมทสิ.

"다양한 빛깔로 고뇌와 슬픔을 없애는, 갖가지 장식이 된 천궁에 올라, 천녀들의 무리에 둘러싸여 잘 만들어진 천궁에서 마치 신들의 왕처럼 즐거워하고 있구나."

๑๒๐๐.

1200.

‘‘สมสฺสโม นตฺถิ กุโต ปนุตฺตโร, ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จ;

สพฺเพ จ เทวา ติทสคณา สเมจฺจ, ตํ ตํ นมสฺสนฺติ สสึว เทวา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

"그대와 같은 자가 없거늘 어찌 그보다 뛰어난 자가 있겠는가. 명성과 공덕과 신통력에 있어서 그러하다. 모든 삼십삼천의 신들이 모여들어 달을 보듯 그대에게 경배하는구나. 이 천녀들이 사방에서 춤추고 노래하며 그대를 즐겁게 하는구나."

๑๒๐๑.

1201.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ [Pg.300] มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

"천신의 신통을 얻은 커다란 위력의 자여, 인간이었을 때 어떤 공덕을 지었는가? 무엇으로 인해 이토록 빛나는 위력을 가졌으며, 그대의 광채가 모든 방향을 비추는가?"

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. ตํ ทสฺเสตุํ –

얻게 된 영화를 칭송하는 것을 시작으로 과거에 지은 업을 물었다. 그것을 보여주기 위해 -

๑๒๐๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

1202. "그 천자는 기쁜 마음으로... (중략) ... 이 업의 결과입니다"라고 설해졌다.

วุตฺตํ. โสปิ –

설해진 바와 같이 그 또한 -

๑๒๐๓.

1203.

‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสิ ปุพฺเพ, สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก;

ปุถุชฺชโน อนนุโพโธหมสฺมิ, โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ.

"존자시여, 저는 과거에 수메다(Sumedha)라 불리는 승리자 부처님의 제자였습니다. 저는 진리를 깨닫지 못한 범부였으며, 7년 동안 출가 생활을 했습니다."

๑๒๐๔.

1204.

‘‘โสหํ สุเมธสฺส ชินสฺส สตฺถุโน, ปรินิพฺพุตสฺโสฆติณฺณสฺส ตาทิโน;

รตนุจฺจยํ เหมชาเลน ฉนฺนํ, วนฺทิตฺวา ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ.

"저는 번뇌의 흐름을 건너신 그러한 분, 반열반에 드신 스승 수메다 부처님의, 황금 그물로 덮인 보석으로 장식된 탑에 예배하고 탑에 대해 청정한 믿음을 가졌습니다."

๑๒๐๕.

1205.

‘‘น มาสิ ทานํ น จ มตฺถิ ทาตุํ, ปเร จ โข ตตฺถ สมาทเปสึ;

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ, เอวํ กิร สคฺคมิโต คมิสฺสถ.

"저에게는 보시한 것도 없었고 보시할 만한 것도 없었으나, 다른 사람들에게 그 보시를 권장했습니다. '예배받아 마땅한 분의 사리에 공양하십시오. 그렇게 하면 이곳에서 천상으로 가게 될 것입니다'라고 말입니다."

๑๒๐๖.

1206.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา,สุขญฺจ ทิพฺพํ อนุโภมิ อตฺตนา;

โมทามหํ ติทสคณสฺส มชฺเฌ,น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌค’’นฺติ. – กเถสิ;

"그것이 제가 지은 선한 업이며, 그로 인해 스스로 천상의 행복을 누리고 있습니다. 삼십삼천의 무리 가운데서 즐거워하며, 그 공덕이 다하는 것을 보지 못했습니다."라고 말했다.

อิโต กิร ตึสกปฺปสหสฺเส สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ เอโกภาสํ กตฺวา กตพุทฺธกิจฺโจ ปรินิพฺพุโต, มนุสฺเสหิ จ ภควโต ธาตุํ คเหตฺวา รตนเจติเย กเต อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺต วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ [Pg.301] จริตฺวา อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย กุกฺกุจฺจโก หุตฺวา อุปฺปพฺพชิ. อุปฺปพฺพชิโต จ สํเวคพหุลตาย ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺโต นิจฺจสีลอุโปสถสีลานิ รกฺขนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต อญฺเญ จ ปุญฺญกิริยาย สมาทเปนฺโต วิจริ. โส อายุปริโยสาเน กาลกโต ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. โส ปุญฺญกมฺมสฺส อุฬารภาเวน มเหสกฺโข มหานุภาโว สกฺกาทีหิ เทวตาหิ สกฺกตปูชิโต หุตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ‘‘อเนกวณฺโณ’’ติ นํ เทวตา สญฺชานึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต…เป… น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ กเถสี’’ติ.

이로부터 3만 겁 전에 수메다(Sumedha)라는 이름의 정등각자께서 세상에 출현하시어, 천신을 포함한 세상을 찬란하게 밝히시고 부처님으로서의 의무를 다하신 뒤 반열반에 드셨습니다. 사람들이 세존의 사리를 수습하여 보석 탑(ratanacetiya)을 세웠을 때, 어떤 사람이 스승님의 가르침에 출가하여 7년 동안 청정범행을 닦다가, 마음이 안정되지 못해 후회하는 마음이 생겨 환속하였습니다. 그는 환속한 후에도 강한 종교적 경각심(saṃvega)과 법에 대한 열의(dhammacchanda)로 인해 탑의 뜰에서 청소와 보수 등을 행하였고, 항상 상계(niccasīla)와 포살계(uposathasīla)를 지키며 법을 듣고 다른 이들에게도 공덕을 쌓도록 권장하며 지냈습니다. 그는 수명이 다해 죽은 뒤 따와띰사(삼십삼천)에 태어났습니다. 그는 공덕의 수승함으로 인해 위력이 크고 권능이 대단하여 삭까(Sakka) 등의 천신들로부터 공경과 공양을 받았고, 그곳에서 수명이 다할 때까지 머물다 죽어 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 그 공덕의 잔여 과보로 따와띰사 궁전에 태어났는데, 천신들은 그를 ‘아네까완나(Anekavaṇṇa, 다양한 색을 가진 자)’라고 알게 되었습니다. 이를 두고 ‘그때 아네까완나 천자가... (중략) ... 그 공덕이 다함에 이르지 못했다고 말하였다’라고 설해진 것입니다.

๑๑๙๙. ตตฺถ อเนกวณฺณนฺติ นีลปีตาทิวเสน วิวิธวณฺณตาย อนนฺตรวิมานาทีนํ วิวิธสณฺฐานตาย จ นานาวิธวณฺณํ. ทรโสกนาสนนฺติ สีตลภาเวน ทรถปริฬาหานํ วิโนทนโต มนุญฺญตาย ทสฺสนียตาย จ โสกสฺส อโนกาสโต ทรโสกนาสนํ. อเนกจิตฺตนฺติ นานาวิธจิตฺตรูปํ. สุนิมฺมิโต ภูตปตีวาติ ตาวตึสกายิโกปิ อุฬารทิพฺพโภคตาย สุนิมฺมิตเทวราชา วิย โมทสิ ตุสฺสสิ อภิรมสิ.

1199. 그 구절에서 ‘아네까완나(anekavaṇṇa)’는 푸른색, 노란색 등의 다양한 색깔을 가졌기 때문이며, 인접한 천궁들의 다양한 형태 등으로 인해 여러 가지 색을 띤다는 의미입니다. ‘다라소까나사나(darasokanāsana)’는 시원함으로 고통과 번뇌를 몰아내고, 즐겁고 보기 좋으므로 슬픔이 틈탈 기회가 없기에 고통과 슬픔을 없앤다는 뜻입니다. ‘아네까찟따(anekacitta)’는 다양한 형상을 가진 마음(의 작용에 의한 형상)을 뜻합니다. ‘수님미또 부따빠띠와(sunimmito bhūtapatīvā)’는 따와띰사의 무리에 속하면서도 뛰어난 천상의 즐거움을 누리기에, 마치 잘 창조된 천상계의 왕(수님미따 제석천)처럼 기뻐하고 만족하며 즐거워한다는 의미입니다.

๑๒๐๐. สมสฺสโมติ สโม เอว หุตฺวา สโม, นิพฺพริยาเยน สทิโส เต ตุยฺหํ นตฺถิ, กุโต ปน เกน การเณน อุตฺตริ อธิโก โก นาม สิยา. เกน ปน สมตา อุตฺตริตรตา จาติ อาห ‘‘ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จา’’ติ. ตตฺถ ยเสนาติ ปริวาเรน. อิทฺธิยาติ อานุภาเวน. ยเสนาติ วา อิสฺสริเยน, อิทฺธิยาติ เทวิทฺธิยา. ยเสนาติ วา วิภวสมฺปตฺติยา, อิทฺธิยาติ ยถิจฺฉิ ตสฺส กามคุณสฺส อิชฺฌเนน. ยเสนาติ วา กิตฺติโฆเสน, อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา. ปุญฺเญนาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตาวสิฏฺฐปุญฺญผเลน, ปุญฺญกมฺเมเนว วา.

1200. ‘사맛사모(samassamo)’는 ‘사모(samo, 동등한 자)’와 같으며, 비유할 데 없이 그대와 대등한 자가 없는데, 하물며 어떤 이유로 그대보다 더 뛰어난(uttari) 자가 있겠느냐는 것입니다. 무엇으로 동등하거나 더 뛰어난가에 대해 ‘명성(yasa)과 공덕(puñña)과 신통력(iddhi)으로’라고 말합니다. 여기서 ‘야세나(yasena, 명성으로)’는 권속을 말합니다. ‘잇디야(iddhiyā, 신통력으로)’는 위신력을 말합니다. 또는 ‘야세나’는 주권을, ‘잇디야’는 천신의 신통력을 의미합니다. 또는 ‘야세나’는 재산의 풍요를, ‘잇디야’는 원하는 대로 오욕락이 성취됨을 의미합니다. 또는 ‘야세나’는 명성을, ‘잇디야’는 번영을 의미합니다. ‘뿐네나(puññena, 공덕으로)’는 곳곳에서 설해진 나머지 공덕의 과보, 혹은 공덕 그 자체를 의미합니다.

‘‘สพฺเพ จ เทวา’’ติ สามญฺญโต คหิตมตฺถํ ‘‘ติทสคณา’’ติ อิมินา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกจฺจสฺส ปจฺเจกํ นิปจฺจการํ กโรนฺตาปิ ปมุทิตา น กโรนฺติ[Pg.302], น เอวเมตสฺส. เอตสฺส ปน ปมุทิตาปิ กโรนฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเมจฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตนฺติ ตํ ตฺวํ. สสึว เทวาติ ยถา นาม สุกฺกปกฺขปาฏิปทิยํ ทิสฺสมานํ สสึ จนฺทํ มนุสฺสา เทวา จ อาทรชาตา นมสฺสนฺติ, เอวํ ตํ สพฺเพปิ ติทสคณา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

‘사베 짜 데와(Sabbe ca devā, 모든 천신이)’라고 일반적으로 표현된 의미를 ‘띠다사 가나(tidasagaṇā, 삼십삼천의 무리)’라는 말로 구체화하여 설한 것입니다. 어떤 이에게는 각각 공경을 표하면서도 기쁜 마음 없이 하기도 하지만, 이분에게는 그렇지 않습니다. 이분에게는 기쁜 마음으로 공경을 표한다는 것을 보여주기 위해 ‘사멧짜(sameccā, 모두 모여)’라고 설해졌습니다. ‘땅 땅(Taṃ taṃ)’은 ‘그대 그대를’입니다. ‘사싱와 데와(sasiṃva devā)’는 마치 사람들이나 천신들이 상현달에 보이는 달(sasi)을 보고 경외심을 가지고 예배하듯이, 그와 같이 모든 삼십삼천의 무리가 그대에게 예배한다는 뜻입니다.

๑๒๐๓. ภทนฺเตติ เถรํ คารวพหุมาเนน สมุทาจรติ. อหุวาสินฺติ อโหสึ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโกติ สุเมโธติ เอวํ ปากฏนามสฺส สมฺมาสมฺพุทฺทสฺส สาสเน ปพฺพชิตภาเวน สาวโก. ปุถูชฺชโนติ อนริโย. ตตฺถาปิ สจฺจานํ อนุโพธมตฺตสฺสาปิ อภาเวน อนนุโพโธ. โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหนฺติ โส อหํ สตฺต สํวจฺฉรานิ ปพฺพชฺชาคุณมตฺเตน วิจรึ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ นาธิคจฺฉินฺติ อธิปฺปาโย.

1203. ‘바단떼(Bhadante, 존자시여)’는 장로에게 깊은 존경과 공경을 담아 부르는 말입니다. ‘아후와싱(ahuvāsiṃ)’은 ‘있었다’는 뜻입니다. ‘뿝베(Pubbe)’는 전생을 말합니다. ‘수메다나맛사 지나맛사 사와꼬(Sumedhanāmassa jinassa sāvako)’는 수메다라는 이름으로 널리 알려진 정등각자의 가르침 아래 출가했었기에 ‘사와까(제자)’라고 한 것입니다. ‘뿌투자노(Puthūjjano, 범부)’는 성자가 아님을 뜻합니다. 그중에서도 사성제에 대한 최소한의 깨달음조차 없었기에 ‘깨닫지 못한 자(ananubodho)’입니다. ‘소 삿따 왓사니 빠립바짓사한(So satta vassāni peribbajissahaṃ)’은 ‘그 제가 7년 동안 출가자의 덕목을 갖추고 지냈다’는 뜻이며, 인간을 초월한 법은 증득하지 못했다는 의미가 담겨 있습니다.

๑๒๐๔. รตนุจฺจยนฺติ มณิกนกาทิรตเนหิ อุจฺจิตํ อุสฺสิตรตนเจติยํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ สมนฺตโต อุปริ จ กญฺจนชาเลน ปฏิจฺฉาทิตํ. วนฺทิตฺวาติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ตตฺถ ตตฺถ ปณามํ กตฺวา. ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานาย วต ธาตุยา อยํ ถูโป’’ติ ถูปสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสึ.

1204. ‘라따눗짜양(Ratanuccayaṃ)’은 보석과 금 등으로 쌓아 올린 보석 탑(ratanacetiya)을 말합니다. ‘헤마잘레나 찬낭(Hemajālena channaṃ)’은 사방과 위가 황금 그물로 덮여 있다는 뜻입니다. ‘완딧와(Vanditvā)’는 오체투지로 곳곳에서 예배를 올린 것입니다. ‘투빳스밍 마낭 빠사다잉(Thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ)’은 ‘참으로 이 탑은 일체지자의 공덕이 깃든 사리를 모신 곳이구나’라며 탑에 대해 마음의 청정한 믿음을 일으켰다는 뜻입니다.

๑๒๐๕. น มาสิ ทานนฺติ เม มยา กตํ ทานํ นาสิ นาโหสิ. กสฺมา ปน? น จ เมตฺถิ ทาตุนฺติ เม มม ปริคฺคหภูตํ ทานํ ทาตุํ น อตฺถิ, น กิญฺจิ เทยฺยวตฺถุ วิชฺชติ, ปเร จ โข สตฺเต ตตฺถ ทาเน สมาทเปสึ. ‘‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสิ’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ ปเรสนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปูเชถ นนฺติอาทิ สมาทปนาการทสฺสนํ, ตํ ธาตุนฺติ โยชนา. เอวํ กิราติ กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ.

1205. ‘나 마시 다낭(Na māsi dānaṃ)’은 내가 행한 보시가 없었다는 뜻입니다. 왜냐하면, ‘나 짜 멧티 다뚱(na ca metthi dātuṃ)’ 즉, 나에게는 내 소유로서 보시할 만한 것이 없었기 때문입니다. 보시할 물건이 전혀 없었지만, 다른 중생들에게 그 탑에 보시하도록 권유했습니다. ‘빠레산짜 딷타 사마다뻬싱(Paresañca tattha samādapesiṃ)’이라고 읽기도 하는데, 여기서 ‘빠레상(paresanti)’은 목적격의 의미를 지닌 소유격으로 보아야 합니다. ‘뿌제타 낭(Pūjetha naṃ, 그분께 공양하십시오)’ 등은 권유하는 방식을 보여주는 것이며, ‘그 사리에(taṃ dhātuṃ)’라고 연결됩니다. ‘에왕 끼라(Evaṃ kira)’에서 ‘끼라(kira)’는 전해 들은 전승을 의미합니다.

๑๒๐๖. น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ ตสฺส ตทา สุเมธํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ปริกฺขยํ นาธิคจฺฉึ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสสํ ปจฺจนุโภมีติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

1206. ‘나 땃사 뿐낫사 카양삐 앗자가(Na tassa puññassa khayampi ajjhagaṃ)’는 그때 수메다 세존을 향해 지은 공덕의 소멸에 이르지 못했다는 뜻으로, 바로 그 업의 잔여 과보를 지금 누리고 있음을 보여줍니다. 여기서 언급되지 않은 내용은 앞서 설명한 방식대로 쉽게 이해할 수 있을 것입니다.

อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아네까완나 천궁 이야기에 대한 설명이 끝났습니다.

๙. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. 맛타꾼달리 천궁 이야기의 설명

อลงฺกโต [Pg.303] มฏฺฐกุณฺฑลีติ มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก พฺราหฺมโณ อทฺโธ มหทฺธโน มหาโภโค อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, อทานโต เอว ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ติ ปญฺญายิตฺถ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ ลุทฺธภาเวน จ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ. มฏฺฐกุณฺฑลํ นาม อตฺตโน ปุตฺตญฺจ สิกฺขาเปสิ ‘‘ตาต, ตยา สมโณ โคตโม ตสฺส สาวกา จ น อุปสงฺกมิตพฺพา น ทฏฺฐพฺพา’’ติ. โสปิ ตถา อกาสิ. อถสฺส ปุตฺโต คิลาโน อโหสิ, พฺราหฺมโณ ธนกฺขยภเยน เภสชฺชํ น กาเรสิ, โรเค ปน วฑฺฒิเตว เวชฺเช ปกฺโกสิตฺวา ทสฺเสสิ. เวชฺชา ตสฺส สรีรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อเตกิจฺโฉ’’ติ ตํ ญตฺวา อปกฺกมึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺเต อพฺภนฺตเร มเต นีหรณํ ทุกฺข’’นฺติ ปุตฺตํ พหิทฺวารโกฏฺฐเก นิปชฺชาเปสิ.

‘알랑까또 맛타꾼달리(Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī)’는 맛타꾼달리 천궁 이야기입니다. 그 유래는 무엇입니까? 세존께서 사왓티의 제타와나(기원정사)에 머물고 계셨습니다. 그때 사왓티에 한 브라만이 살았는데, 부유하고 재산이 많으며 자산이 풍부했으나, 믿음이 없고 청정한 마음이 없으며 사견을 지녀 누구에게도 아무것도 주지 않았습니다. 베풀지 않았기에 ‘아딘나뿝바까(이전에 준 적이 없는 자)’라고 알려졌습니다. 그는 사견과 인색함 때문에 타타가타(부처님)나 그 제자들을 보기를 원치 않았습니다. 그는 ‘맛타꾼달라(Maṭṭhakuṇḍala)’라는 자신의 아들에게도 “얘야, 너는 사문 고따마나 그 제자들에게 다가가서도 안 되고, 그들을 보아서도 안 된다”라고 가르쳤습니다. 아들도 그 말대로 하였습니다. 그 후 아들이 병이 들었는데, 브라만은 재산이 줄어들까 두려워 약을 지어주지 않았습니다. 병이 위중해진 뒤에야 의사들을 불러 보여주었습니다. 의사들은 아들의 몸을 살펴보고 ‘치료할 수 없다’는 것을 알고 떠나갔습니다. 브라만은 ‘아들이 집 안에서 죽으면 시신을 밖으로 내가는 것이 고생스럽겠구나’라고 생각하여 아들을 대문 밖 행랑에 눕혀 두었습니다.

ภควา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวํ ขีณายุกํ ตทเหว จวนธมฺมํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺส กมฺมํ กโตกาสํ. ‘‘สเจ ปนาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, โส มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปิตรํ อาฬาหเน โรทมานํ อุปคนฺตฺวา สํเวเชสฺสติ, เอวํ โส จ ตสฺส ปิตา จ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, มหาชนกาโย สนฺนิปติสฺสติ ตตฺถ มยา ธมฺเม เทสิเต มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน ญตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวสฺส ปิตุ เคหสมีเป ฐตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา ทิสฺวา มาณโว ‘‘กิเมต’’นฺติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ ทฺวตฺตึสาย มหาปุริสลกฺขเณหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ พฺยามปฺปภาย เกตุมาลาย จ วิชฺโชตมานํ อนุปมาย พุทฺธสิริยา อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน วิโรจมานํ. ทิสฺวา ตสฺส เอตทโหสิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข ภควา อิธานุปฺปตฺโต, ยสฺสายํ รูปสมฺปทา อตฺตโน เตชสา สูริยมฺปิ อภิภวติ, กนฺตภาเวน จนฺทิมํ, อุปสนฺตภาเวน [Pg.304] สพฺเพปิ สมณพฺราหฺมเณ, อุปสเมน นาม เอตฺเถว ภวิตพฺพํ, อยเมว จ มญฺเญ อิมสฺมึ โลเก อคฺคปุคฺคโล, มเมว จ อนุกมฺปาย อิธานุปฺปตฺโต’’ติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต ปสนฺนจิตฺโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห นิปชฺชิ. ตํ ทิสฺวา ภควา ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตเกน สคฺคูปปตฺติยา’’ติ ปกฺกามิ.

세존께서는 밤의 새벽 무렵에 대비매듭(mahākaruṇāsamāpattito)에서 일어나 세상을 관찰하시다가, 마타쿤달리(maṭṭhakuṇḍalī)라는 청년이 수명이 다하여 그날 바로 죽을 운명이며, 그에게 지옥으로 이끌 업의 기회가 생겼음을 보셨다. '만약 내가 그곳에 간다면, 그는 나에 대해 청정한 마음을 내어 천상에 태어날 것이며, 화장터에서 울고 있는 아버지를 찾아가 그를 깨우쳐 줄 것이다. 그렇게 되면 그와 그의 아버지가 내게 올 것이고, 많은 대중이 모여 내가 법을 설할 때 큰 법의 깨달음(dhammābhisamayo)이 있을 것이다.' 이렇게 아시고 오전 중에 옷을 갖춰 입으시고 발우와 가사를 들고 큰 비구 승가와 함께 사밧티로 탁발을 위해 들어가셔서, 마타쿤달리 청년의 아버지 집 근처에 서서 육색(chabbaṇṇa) 부처님 광명을 발하셨다. 그것을 보고 청년은 '이것이 무엇인가' 하며 이리저리 살피다가, 길들여지고 수호되고 감관이 고요하며, 서른두 가지 대인상과 여든 가지 보조적인 특징을 갖추고, 한 길의 광명(byāmappabhāya)과 두광(ketumālāya)으로 빛나며, 비할 바 없는 부처님의 위엄과 헤아릴 수 없는 부처님의 신통력으로 빛나는 세존을 보았다. 보고 나서 그에게 이런 생각이 들었다. '이 형상의 완벽함이 자신의 위력으로 태양조차 압도하고, 아름다움으로 달을, 고요함으로 모든 사문과 바라문을 압도하니, 진정 세존 부처님께서 이곳에 오셨구나. 고요함이란 바로 이곳에 있어야만 한다. 이분이야말로 이 세상에서 가장 훌륭한 분이실 것이며, 나를 가엾게 여기어 이곳에 오셨으리라.' 부처님을 대상으로 하는 희열(pīti)이 온몸에 가득 차고 큰 기쁨과 즐거움을 느끼며, 청정한 마음으로 합장하고 누웠다. 세존께서는 그것을 보시고 '이것만으로도 이 사람이 천상에 태어나기에 충분하다'고 여기시고 떠나셨다.

โสปิ ตํ ปีติโสมนสฺสํ อวิชหนฺโตว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ปิตา ปนสฺส สรีรสกฺการํ กริตฺวา ทุติยทิวเส ปจฺจูสเวลายํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ‘‘หา หา มฏฺฐกุณฺฑลิ, หา หา มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ ปริเทวมาโน อาฬาหนํ อนุปริกฺกมนฺโต โรทติ. เทวปุตฺโต อตฺตโน วิภวสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิธาคโต กิญฺจ กมฺมํ กตฺวา’’ติ อุปธาเรนฺโต อตฺตโน ปุริมตฺตภาวํ ญตฺวา ตตฺถ จ มรณกาเล ภควติ ปวตฺติตํ จิตฺตปฺปสาทํ มโนหรํ อญฺชลิกรณมตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา ภควนฺโต’’ติ สาติสยํ ตถาคเต สญฺชาตปฺปสาทพหุมาโน ‘‘อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมโณ นุ โข กึ กโรตี’’ติ อุปธาเรนฺโต อาฬาหเน โรทมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุพฺเพ เภสชฺชมตฺตมฺปิ อกตฺวา อิทานิ นิรตฺถกํ อาฬาหเน โรทติ, หนฺท นํ สํเวเชตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา มฏฺฐกุณฺฑลีรูเปน โรทมาโน ‘‘หา หา จนฺท, หา หา สูริยา’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ปิตุ สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ มฏฺฐกุณฺฑลี อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ –

그도 그 기쁨과 즐거움을 잃지 않은 채 죽어서 삼십삼천의 12요자나 크기의 천궁(vimāne)에 태어났다. 그의 아버지는 시신을 화장하고 다음 날 새벽에 화장터에 가서 '아아, 마타쿤달리야! 아아, 마타쿤달리야!' 하며 울부짖으며 화장터 주위를 돌며 울었다. 천자는 자신의 풍요로운 성취를 살펴보고 '나는 어디서 왔으며 무슨 업을 지었는가' 하고 숙고하다가 자신의 전생을 알게 되었고, 죽을 때 세존께 일으켰던 마음의 청정함과 아름다운 합장만을 보고 '아, 세존 부처님들은 참으로 위대하시구나'라며 여래에 대해 지극한 청정함과 존경심을 갖게 되었다. '인색한 바라문은 무엇을 하고 있는가' 하고 숙고하다가 화장터에서 울고 있는 것을 보고, '이 사람은 전에는 내게 약 한 모금도 주지 않더니 이제는 아무 소용없이 화장터에서 울고 있구나. 자, 그를 깨우쳐 선업에 머물게 하리라' 생각하고, 천상에서 내려와 마타쿤달리의 모습으로 울며 '아아 달아, 아아 태양아' 하며 두 팔을 치켜들고 울부짖으며 아버지 곁에 섰다. 그때 바라문은 '이 마타쿤달리가 왔구나'라고 생각하며 게송으로 말을 걸었다.

๑๒๐๗.

1207.

‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ, วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ.

“장식품을 걸치고 매끄러운 귀걸이를 한 자여, 꽃다발을 쓰고 황금빛 샌들 향을 바른 자여, 두 팔을 치켜들고 울부짖으니, 숲 한가운데서 그대는 무슨 괴로움이 있는가?”

ตตฺถ อลงฺกโตติ วิภูสิโต. มฏฺฐกุณฺฑลีติ สรีรปฺปเทสสฺส อฆํสนตฺถํ มาลาลตาทโย อทสฺเสตฺวา มฏฺฐากาเรเนว กตกุณฺฑโล. อถ วา มฏฺฐกุณฺฑลีติ วิสุทฺธกุณฺฑโล, ตาเปตฺวา ชาติหิงฺคุลิกาย มชฺชิตฺวา โธวิตฺวา สูกรโลเมน มชฺชิตกุณฺฑโลติ อตฺโถ[Pg.305]. มาลธารีติ มาลํ ธาเรนฺโต, ปิฬนฺธิตมาโลติ อตฺโถ. หริจนฺทนุสฺสโทติ รตฺตจนฺทเนน สพฺพโส อนุลิตฺตคตฺโต. กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ทุกฺขิโตติ ทุกฺขปฺปตฺโต. กึทุกฺขิโตติ วา เอกเมว ปทํ, เกน ทุกฺเขน ทุกฺขิโตติ อตฺโถ.

거기서 'alaṅkato'는 치장했다는 뜻이다. 'maṭṭhakuṇḍalī'는 몸 부위가 쓸리지 않도록 꽃줄기 등을 보여주지 않고 매끄러운 형태로 만든 귀걸이를 한 자이다. 또는 'maṭṭhakuṇḍalī'는 깨끗한 귀걸이, 즉 달구어 주사로 닦고 씻어 멧돼지 털로 닦아낸 귀걸이라는 뜻이다. 'māladhārī'는 꽃다발을 지닌 자, 즉 꽃다발을 장식한 자라는 뜻이다. 'haricandanussado'는 적단향을 온몸에 바른 자이다. 'kiṃ'은 묻는 말이다. 'dukkhito'는 고통에 처한 자이다. 'kiṃdukkhito'는 한 단어로, 어떤 괴로움으로 괴로워하느냐는 뜻이다.

อถ นํ เทวปุตฺโต อาห –

그러자 천자가 그에게 말했다.

๑๒๐๘.

1208.

‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร, อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม;

ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ, เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ.

“황금으로 되어 눈부시게 빛나는 수레의 몸체가 제게 생겼습니다. 그것의 바퀴 한 쌍을 얻지 못해 그 괴로움으로 목숨을 버리려 합니다.”

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

그러자 바라문이 그에게 말했다.

๑๒๐๙.

1209.

‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ, โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;

อาจิกฺข เม ภทฺทมาณว, จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ.

“황금으로 된 것이든, 보석으로 된 것이든, 붉은 보석으로 된 것이든, 아니면 은으로 된 것이든 말해 보아라, 고운 청년아. 내가 네게 바퀴 한 쌍을 만들어 주마.”

ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ อกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต –

그 말을 듣고 청년은 ‘이 사람은 아들에게 약도 주지 않더니, 아들의 형상을 한 나를 보고 울면서 황금 등으로 된 수레바퀴를 만들어 주겠다고 말하는구나. 좋다, 그를 굴복시키리라’고 생각하고, “제 바퀴 한 쌍을 얼마나 크게 만들어 주시겠습니까?”라고 물었다. “네가 원하는 만큼 크게 만들어 주마”라고 말하자, “제게는 달과 태양이 필요합니다. 그것들을 제게 주십시오”라고 요청하며 말했다.

๑๒๑๐.

1210.

‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ, จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;

โสวณฺณมโย รโถ มม, เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ.

“그 청년은 그에게 말했다. ‘여기 달과 태양 두 가지가 보입니다. 저의 황금 수레는 그 바퀴 한 쌍으로 빛날 것입니다.’”

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

그러자 바라문이 그에게 말했다.

๑๒๑๑.

1211.

‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว, โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;

มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ, น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ.

“청년아, 그대는 참으로 어리석구나. 얻을 수 없는 것을 바라고 있으니. 그대는 죽을 것이라고 나는 생각한다. 그대는 결코 달과 태양을 얻지 못할 것이기 때문이다.”

อถ [Pg.306] นํ มาณโว ‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสา’’ติ วตฺวา –

그러자 청년은 “그러면 보이는 것을 위해 우는 자가 어리석습니까, 아니면 보이지 않는 것을 위해 우는 자가 어리석습니까?”라고 묻고는 말했다.

๑๒๑๒.

1212.

‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ, วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;

เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ, โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ.

“가고 오는 것이 보이고, 길 양쪽에서 색의 요소가 보입니다. 하지만 죽어서 떠난 자는 보이지 않습니다. 여기 울고 있는 자들 중 누가 더 어리석습니까?”

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา –

그 말을 듣고 바라문은 ‘이 자의 말이 옳다’고 생각하며 말했다.

๑๒๑๓.

1213.

‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว, อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;

จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ, เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. –

“청년아, 참으로 네 말이 옳구나. 울고 있는 자들 중 내가 더 어리석다. 달을 바라는 아이처럼 울면서, 죽어서 떠난 자를 바랐구나.”

วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

이렇게 말하고 그의 말에 슬픔이 사라져 청년을 찬탄하며 이 게송들을 읊었다.

๑๒๑๔.

1214.

‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

“참으로 불타오르는 나에게, 버터를 뿌린 불과 같은 나에게, 물을 끼얹은 것처럼 모든 고뇌를 꺼버렸도다.”

๑๒๑๕.

1215.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;

โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

“참으로 내 염통에 박힌 화살과 같은 슬픔을 뽑아내었도다. 슬픔에 압도된 나에게서 아들에 대한 슬픔을 걷어내었도다.”

๑๒๑๖.

1216.

‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ.

“청년이여, 그대의 말을 듣고 나는 화살이 뽑혔으며, 서늘해졌고, 평온해졌노라. 이제 나는 슬퍼하지도 않고 울지도 않노라.”

๑๒๐๘-๑๐. ตตฺถ รถปญฺชโรติ รถูปตฺถํ. น วินฺทามีติ น ลภามิ. ภทฺทมาณวาติ อาลปนํ. ปฏิปาทยามีติ สมฺปาเทตฺวา ททามิ, มา จกฺกยุคาภาเวน ชีวิตํ ชหีติ อธิปฺปาโย. อุภเยตฺถ ทิสฺสเรติ อุโภปิ เอตฺถ จนฺทสูริยา อากาเส ทิสฺสนฺติ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุภเย เอตฺถาติ วา ปทวิภาโค.

1208-10. 거기서 rathapañjaro는 수레의 몸체(rathūpattha)를 의미한다. Na vindāmī는 얻지 못한다는 뜻이다. Bhaddamāṇavā는 호칭이다. Paṭipādayāmī는 준비해서 준다는 뜻이니, 바퀴 한 쌍이 없다고 해서 목숨을 버리지 말라는 의도이다. Ubhayettha dissare는 여기서 해와 달 둘 다 하늘에서 보인다는 뜻이다. Ya-kā로는 어미의 연결음이며, 혹은 ubhaye etthā라고 단어를 나누기도 한다.

๑๒๑๒. คมนาคมนนฺติ ทิวเส ทิวเส โอคมนุคฺคมนวเสน จนฺทสูริยานํ คมนํ อาคมนญฺจ ทิสฺสติ. ‘‘คมโนคมน’’นฺติปิ ปาฬิ, อุคฺคมนํ โอคมนญฺจาติ [Pg.307] อตฺโถ. วณฺณธาตูติ สีติภาววิสิฏฺฐา กนฺตภาวภาสุรา, อุณฺหภาววิสิฏฺฐา ติกฺขภาวภาสุรา จ วณฺณนิภา. อุภยตฺถาติ จนฺเท สูริเย จาติ ทฺวีสุปิ วณฺณธาตุ ทิสฺสตีติ โยเชตพฺพํ. วีถิยาติ ปวตฺตนวีถิยํ อากาเส, นาควีถิยาทิวีถิยํ วา. ‘‘อุภเยตฺถา’’ติปิ ปาโฐ, อุภเย เอตฺถาติ ปทวิสนฺธิ. พาลฺยตโรติ พาลตโร อติสเยน พาโล.

1212. Gamanāgamananti는 매일매일 뜨고 지는 것에 따른 해와 달의 가고 옴이 보인다는 것이다. ‘Gamanogamana’라는 경전의 전승(pāḷi)도 있는데, 뜨고 지는 것이라는 뜻이다. Vaṇṇadhātū는 서늘한 성질로 인해 수려하고 찬란한 빛이거나, 뜨거운 성질로 인해 강렬하고 찬란한 빛인 색깔의 광채이다. Ubhayatthā는 달과 해 두 곳 모두에서 색의 성질(vaṇṇadhātu)이 보인다고 연결해야 한다. Vīthiyāti는 운행하는 경로인 허공에서, 혹은 용의 길(nāgavīthi) 등의 경로에서라는 뜻이다. ‘Ubhayetthā’라는 독법도 있는데, ubhaye etthā라고 단어를 분리한다. Bālyataro는 더 어리석은(bālataro), 즉 지나치게 어리석은 자라는 뜻이다.

๑๒๑๓. อิมํ ปน กถํ สุตฺวา ‘‘อลพฺภนียวตฺถุํ วตาหํ ปตฺเถตฺวา เกวลํ โสกคฺคินา ฑยฺหามิ, กึ เม นิรตฺถเกน อนยพฺยสเนนา’’ติ ปฏิสงฺขาเน อฏฺฐาสิ. อถ เทวปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีรูปํ ปฏิสํหริตฺวา อตฺตโน ทิพฺพรูเปเนว อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ปน ตํ อโนโลเกตฺวา มาณวโวหาเรเนว โวหรนฺโต ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จนฺทํ วิย ทารโก รุทนฺติ จนฺทํ อภิปตฺถยํ รุทนฺโต ทารโก วิยาติ อตฺโถ. กาลกตาภิปตฺถยินฺติ กาลกตํ อภิปตฺถยึ. ‘‘อภิปตฺถย’’นฺติปิ ปาโฐ.

1213. 이 말을 듣고 [바라문은] '참으로 나는 얻을 수 없는 것을 원하며 단지 슬픔의 불길에 타오르고 있었구나. 무익한 파멸이 내게 무슨 소용인가'라고 반조하며 머물렀다. 그러자 천신(devaputta)은 맛타쿤달리의 형상을 거두고 자신의 천상의 모습으로 섰다. 바라문은 그를 자세히 보지 못하고 청년이라는 호칭으로 부르며 ‘청년이여, 그대는 진실을 말하는구나’ 등을 말하였다. 거기서 candaṃ viya dārako rudanti는 달을 갈구하며 우는 아이와 같다는 뜻이다. Kālakatābhipatthayinti는 죽은 자를 갈구했다는 것이다. ‘Abhipatthaya’라는 독법도 있다.

๑๒๑๔-๕. อาทิตฺตนฺติ โสกคฺคินา อาทิตฺตํ. นิพฺพาปเย ทรนฺติ นิพฺพาปยิ ทรถํ โสกปริฬาหํ. อพฺพหีติ อุทฺธริ.

1214-5. Ādittaṃ은 슬픔의 불길로 타오르는 것이다. Nibbāpaye daraṃ은 슬픔의 고통(pariḷāha)인 고뇌(daratha)를 껐다는 뜻이다. Abbahī는 뽑아냈다는 뜻이다.

อถ พฺราหฺมโณ โสกํ วิโนเทตฺวา อตฺตโน อุปเทสทายกํ ทิพฺพรูเปน ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต –

이어 바라문은 슬픔을 떨쳐버리고, 자신에게 가르침을 준 이가 천상의 모습으로 서 있는 것을 보고 "그대는 누구인가?"라고 물으며 게송을 읊었다.

๑๒๑๗.

1217.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. –

“그대는 신(devatā)인가, 건달바인가, 아니면 도시를 파괴하는 자인 삭까(제석천)인가? 그대는 누구이며 누구의 아들인가? 우리가 그대를 어떻게 알 수 있겠는가?”

อาห. โสปิ ตสฺส –

그러자 그가 그에게 자신의 정체를 말했다.

๑๒๑๘.

1218.

‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ, ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;

สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. –

“그대가 묘지에서 스스로 화장하고 나서 울부짖으며 울고 있는 그 아들, 바로 내가 선업을 짓고 삼십삼천(Tidasa)의 일원이 되었노라.”

อตฺตานํ [Pg.308] กเถสิ. ตตฺถ ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสีติ ยํ ตว ปุตฺตํ มฏฺฐกุณฺฑลึ อุทฺทิสฺส โรทสิ, อสฺสูนิ มุญฺจสิ.

자신에 대해 설명한 것이다. 거기서 yañca kandasi yañca rodasī는 그대의 아들 맛타쿤달리를 위하여 울며 눈물을 흘리는 것을 말한다.

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

이어 바라문이 그에게 말했다.

๑๒๑๙.

1219.

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม, ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;

อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ, เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ.

“그대의 집에서 적든 많든 보시를 하는 것도, 그와 같은 포살(Uposatha)의 실천도 본 적이 없노라. 그대는 어떤 업으로 천상 세계에 갔는가?”

ตตฺถ ‘‘อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ นาทฺทสามา’’ติ โยชนา.

거기서 ‘uposathakammaṃ vā tādisaṃ nāddasāmā’라고 연결하여 해석한다.

อถ นํ มาณโว อาห –

이어 청년이 그에게 말했다.

๑๒๒๐.

1220.

‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน, อาตุรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;

พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ, อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ.

“나는 자신의 집에서 병들고 고통스러우며 앓고 있는 괴로운 모습이었을 때, 번뇌의 먼지가 없고 의혹을 건넜으며 위 없는 지혜를 갖추신 선서(Sugata) 부처님을 뵈었노라.”

๑๒๒๑.

1221.

‘‘สฺวาหํ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส;

ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ.

“기쁜 마음과 청정한 믿음으로 나는 여래께 합장하였노라. 나는 그 선업을 짓고 삼십삼천의 일원이 되었노라.”

๑๒๒๐-๒๑. ตตฺถ อาพาธิโกติ อาพาธสมงฺคี. ทุกฺขิโตติ เตเนว อาพาธิกภาเวน ชาตทุกฺโข. คิลาโนติ คิลายมาโนติ อตฺโถ. อาตุรรูโปติ ทุกฺขเวทนาภิตุนฺนกาโย. วิคตรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วิติณฺณกงฺขนฺติ สพฺพโส สํสยานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉํ. อโนมปญฺญนฺติ ปริปุณฺณปญฺญํ, สพฺพญฺญุนฺติ อตฺโถ. อกรินฺติ อกาสึ. ตาหนฺติ ตํ อหํ.

1220-21. 거기서 ābādhikoti는 병을 가진 자(ābādhasamaṅgī)이다. Dukkhitoti는 바로 그 병이 있는 상태로 인해 생긴 고통이 있는 자이다. Gilānoti는 앓고 있다는 뜻이다. Āturarūpoti는 고통스러운 느낌으로 인해 몸이 찔린 것 같은 상태이다. Vigatarajanti는 탐욕 등의 먼지(번뇌)가 사라진 분이라는 뜻이다. Vitiṇṇakaṅkhanti는 모든 의심이 완전히 끊어졌기에 의혹을 건넌 분이라는 뜻이다. Anomapaññanti는 원만한 지혜를 갖춘 분, 즉 일체지자(sabbaññu)라는 뜻이다. Akarinti는 했다(akāsiṃ)는 뜻이다. Tāhanti는 그 내가(taṃ ahaṃ)라는 뜻이다.

เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต –

이와 같이 그가 말하고 있을 때 바라문의 온몸은 희열(pīti)로 가득 찼다. 그는 그 희열을 나타내며 다음과 같이 말했다.

๑๒๒๒.

1222.

‘‘อจฺฉริยํ [Pg.309] วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;

อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. – อาห;

“참으로 경이롭구나, 참으로 놀랍구나! 합장한 공덕의 과보가 이와 같단 말인가. 나 또한 기쁜 마음과 청정한 믿음으로 바로 오늘 부처님께 귀의하노라.”

ตตฺถ อนภิณฺหปฺปวตฺติตาย อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ. อุภเยนปิ วิมฺหยาวหตํเยว ทสฺเสตฺวา ‘‘อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ อาห.

거기서 자주 일어나지 않기에 손가락을 튕길(acchara) 만한 일이라서 acchariya(경이로운 것)이며, 예전에 없었던 일이기에 abbhuta(놀라운 것)이다. 이 두 단어로 놀라움을 자아내는 성질을 보여주며 ‘나 또한 기쁜 마음과 청정한 믿음으로 바로 오늘 부처님께 귀의하노라’라고 말한 것이다.

อถ นํ เทวปุตฺโต สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยเชนฺโต –

그러자 천신은 그에게 귀의와 계율 수지를 권하며 다음과 같이 말했다.

๑๒๒๓.

1223.

‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ, ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต;

ตเถว สิกฺขาย ปทานิ ปญฺจ, อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ.

“바로 오늘 부처님과 법과 승가에 청정한 믿음으로 귀의하십시오. 또한 그와 같이 결함 없고 흠 없는 다섯 가지 학습계목(오계)을 수지하십시오.”

๑๒๒๔.

1224.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;

อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ, สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

“살생을 즉시 멀리하고, 세상에서 주지 않은 것을 멀리하십시오. 술을 마시지 말고 거짓말을 하지 말며, 자신의 아내로 만족하십시오.”

คาถาทฺวยมาห.

이 두 게송을 읊었다.

๑๒๒๓. ตตฺถ ตเถวาติ ยถา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ปสนฺนจิตฺโต ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ วชาหิ. ยถา วา ปสนฺนจิตฺโต รตนตฺตยํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘อยํ เอกํสโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ หิตสุขาวโห’’ติ ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาย อธิสีลสิกฺขาย ปทานิ โกฏฺฐาสภูตานิ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย วา อุปายภูตานิ ปญฺจสีลานิ อวิโกปนโต จ อสํกิลิสฺสนโต จ อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ, สมาทาย วตฺตสฺสูติ อตฺโถ.

1223. 거기서 tathevā는 청정한 믿음으로 ‘세존은 아라한이시며 정등각자이시다’라고 부처님께 귀의한 것처럼, 그와 같이 ‘법은 잘 설해졌고, 승가는 잘 수행한다’라고 청정한 믿음으로 법과 승가에 귀의하라는 뜻이다. 혹은 청정한 믿음으로 삼보에 귀의한 것처럼, 그와 같이 ‘이 오계는 확실히 현세와 내세에 이익과 행복을 가져다준다’라고 청정한 믿음을 가지고, 깨뜨리지 않고 더럽히지 않음으로써 결함 없고 흠 없는, 아디시라(增上戒) 학습의 부분이거나 아디짓따(增上心)·아디빤냐(增上慧) 학습의 수단인 오계를 수지하여 행하라는 뜻이다.

เอวํ เทวปุตฺเตน สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยชิโต พฺราหฺมโณ ตสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต –

이와 같이 천신으로부터 귀의와 오계 수지를 권유받은 바라문은 그의 말을 머리 숙여 받아들이며 다음과 같이 말했다.

๑๒๒๕.

1225.

‘‘อตฺถกาโมสิ [Pg.310] เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ. –

“야차(천신)여, 그대는 나의 이익을 원하고, 신이여, 그대는 나의 행복을 원하는구려. 나는 그대의 말을 따르리니 그대는 나의 스승이로다.”

คาถํ วตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหนฺโต –

이 게송을 읊고 그 가르침에 머물며 다음과 같이 말했다.

๑๒๒๖.

1226.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“나는 부처님께 귀의하며, 위없는 법에도 귀의하노라. 인간과 천신의 스승이신 승가에도 나는 귀의하노라.”

๑๒๒๗.

1227.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

“살생을 즉시 멀리하고, 세상에서 주지 않은 것을 멀리하노라. 술을 마시지 않고 거짓말을 하지 않으며, 자신의 아내로 만족하노라.”

คาถาทฺวยมาห. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

(천신은) 이와 같이 두 게송을 읊었다. 그 말씀 또한 이해하기 매우 쉬운 것이다.

ตโต เทวปุตฺโต ‘‘กตํ มยา พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ, อิทานิ สยเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายิ. พฺราหฺมโณปิ โข ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน เทวตาย จ โจทิยมาโน ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ วิหาราภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เอตฺตกํ กาลํ ตถาคตํ อนุปสงฺกมิตฺวา อชฺช ปุตฺตโสเกน อุปสงฺกมติ, กีทิสี นุ โข ธมฺมเทสนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อนุพนฺธิ.

그 후 천신은 "나는 바라문에게 해야 할 일을 다 했다. 이제 그는 스스로 세존을 찾아갈 것이다."라고 생각하며 그 자리에서 사라졌다. 바라문 역시 세존에 대해 깊은 신심과 공경심이 생겼고, 천신의 권유도 있었기에 "사문 고타마를 뵙겠노라." 하며 사찰을 향해 길을 나섰다. 대중은 이를 보고 "이 바라문은 그동안 한 번도 여래를 찾아가지 않더니, 오늘은 아들을 잃은 슬픔 때문에 찾아가는구나. 도대체 어떤 법문이 펼쳐질까?"라며 그의 뒤를 따랐다.

พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห ‘‘สกฺกา นุ โข โภ โคตม กิญฺจิ ทานํ อทตฺวา สีลํ วา อรกฺขิตฺวา เกวลํ ตุมฺเหสุ ปสาทมตฺเตน สคฺเค นิพฺพตฺติตุ’’นฺติ. ‘‘นนุ, พฺราหฺมณ, อชฺช ปจฺจูสเวลายํ มฏฺฐกุณฺฑลินา เทวปุตฺเตน อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติการณํ ตุยฺหํ กถิก’’นฺติ ภควา อโวจ. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลีเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ทิสฺสมานรูโป วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ตสฺสํ ปริสติ เตน เทวปุตฺเตน กตสุจริตํ กเถตฺวา ปริสาย จิตฺตกลฺลตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ อกาสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต จ พฺราหฺมโณ จ สนฺนิปติตปริสา จาติ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

바라문은 세존께 다가가 인사를 나눈 뒤 이렇게 여쭈었다. "존자 고타마여, 보시를 행하지 않고 계율을 지키지도 않은 채, 오직 당신께 신심을 가지는 것만으로 천상에 태어나는 것이 가능합니까?" 그러자 세존께서 말씀하셨다. "바라문이여, 오늘 새벽에 맛타쿤달리 천신이 그대에게 나타나 자신이 천상에 태어난 이유를 말해주지 않았느냐?" 그 순간 맛타쿤달리 천신이 자신의 궁전과 함께 나타났다. 그는 궁전에서 내려와 세존께 예배드리고 합장한 채 한쪽에 섰다. 그때 세존께서는 대중 가운데서 그 천신이 지은 선업에 대해 말씀하셨고, 청중의 마음이 준비되었음을 아시고 사성제의 법문을 하셨다. 설법이 끝날 때 천신과 바라문, 그리고 모여든 대중들 중 8만 4천의 생명들이 진리를 깨달았다.

มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

맛타쿤달리 천궁 이야기에 대한 주석이 끝났다.

๑๐. เสรีสกวิมานวณฺณนา

10. 세리사카(Serīsaka) 천궁 이야기 주석

สุโณถ [Pg.311] ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จาติ เสรีสกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ สมฺปตฺโต. ตตฺถ ปายาสิราชญฺญํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ วิปรีตคฺคาหโต วิเวเจตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุญฺญปสุโต หุตฺวา สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ เทนฺโต ตตฺถ อกตปริจยตาย อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน สุญฺเญ เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺติ.

"야차와 상인들의 이야기를 들어보라"로 시작되는 것이 세리사카 천궁 이야기이다. 이 이야기의 기원은 무엇인가? 세존께서 반열반하신 후, 존자 쿠마라 캇사파(Kumāra Kassapa)가 오백 명의 비구들과 함께 세타뱌(Setabya) 시에 도착했다. 그곳에서 자신을 찾아온 파야시(Pāyāsi) 왕의 사된 견해를 바로잡아 정견에 머물게 했다. 그 후 왕은 공덕을 쌓는 데 힘쓰며 사문과 바라문들에게 보시를 행했으나, 익숙하지 않아 정성 없이 보시를 베풀었다. 훗날 그가 죽어 사천왕천의 외딴 세리사카 천궁에 태어났다.

อตีเต กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอโก ขีณาสวตฺเถโร อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา พหิคาเม เทวสิกํ เอกสฺมึ ปเทเส ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา เอโก โคปาลโก ‘‘อยฺโย สูริยาตเปน กิลมตี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต จตูหิ สิรีสถมฺเภหิ สาขามณฺฑปํ กตฺวา อทาสิ, มณฺฑปสฺส สมีเป สิรีสรุกฺขํ โรเปสีติ จ วทนฺติ. โส กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน จาตุมหาราชิเกสุ นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุริมกมฺมสฺส สูจกํ วิมานทฺวาเร สิรีสวนํ นิพฺพตฺติ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ สพฺพกาลํ อุปโสภมานํ, เตน ตํ วิมานํ ‘‘เสรีสก’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. โส จ เทวปุตฺโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ยสตฺเถรสฺส จตูสุ วิมลาทีสุ คิหิสหาเยสุ ควมฺปติ นาม หุตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุพฺพาจิณฺณวเสน ตํ สุญฺญวิมานํ ทิสฺวา อภิณฺหํ ทิวาวิหารํ คจฺฉติ.

전해지는 바에 따르면, 과거 캇사파 부처님 당시 한 아라한 장로가 어느 마을에서 탁발을 마친 뒤 매일 마을 밖 한 곳에서 공양을 드셨다. 이를 본 한 소몰이가 "존자께서 뙤약볕에 고생하시는구나."라고 생각하며 신심을 내어 네 개의 세리사(Sirīsa) 나무 기둥으로 잎사귀 정자를 만들어 드렸고, 정자 근처에 세리사 나무를 심었다고도 전한다. 그는 죽어서 그 공덕으로 사천왕천에 태어났는데, 전생의 업을 나타내듯 천궁 입구에 항상 꽃이 만발하고 향기로운 세리사 숲이 생겨났다. 그로 인해 그 천궁은 '세리사카'라고 알려지게 되었다. 그 천신은 한 불타지간 동안 천상과 인간계를 윤회하다가, 이번 부처님 시대에 야사(Yasa) 장로의 네 친구 중 한 명인 가왐파티(Gavampati)로 태어났다. 그는 세존의 법문을 듣고 아라한과에 올랐으며, 전생의 인연으로 그 비어 있는 천궁을 발견하고 자주 그곳에 가서 낮 동안 머물곤 했다.

โส อปรภาเค ปายาสิเทวปุตฺตํ ตตฺถ ทิสฺวา ‘‘โกสิ ตฺวํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปายาสิราชญฺโญ อิธูปปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ ตฺวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน กถมิธูปปนฺโน’’ติ อาห. อถ นํ ปายาสิเทวปุตฺโต ‘‘อยฺเยนมฺหิ กุมารกสฺสปตฺเถเรน มิจฺฉาทสฺสนโต วิเวจิโต, ปุญฺญกิริยานํ อสกฺกจฺจการิตาย ปน สุญฺเญ วิมาเน นิพฺพตฺโต. สาธุ, ภนฺเต, มนุสฺสโลกํ คตกาเล มม ปริชนสฺส อาโรเจถ [Pg.312] ‘ปายาสิราชญฺโญ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา สุญฺญํ เสรีสกวิมานํ อุปปนฺโน, ตุมฺเห ปน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา จิตฺตํ ปณิทหถา’’ติ. เถโร ตสฺสานุกมฺปาย ตถา อกาสิ. เตปิ เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ตถา จิตฺตํ ปณิธาย ปุญฺญานิ กตฺวา เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺตึสุ. เสรีสกเทวปุตฺตํ ปน เวสฺสวณมหาราชา มรุภูมิยํ ฉายูทกรหิเต มคฺเค มคฺคปฏิปนฺนานํ มนุสฺสานํ อมนุสฺสปริปนฺถ โมจนตฺถํ มคฺครกฺขกํ ฐเปสิ.

훗날 가왐파티 장로는 그곳에서 파야시 천신을 보고 "그대는 누구인가?"라고 물었다. 천신이 "존자시여, 저는 이곳에 태어난 파야시 왕입니다."라고 답하자, 장로는 "그대는 사된 견해를 가진 자가 아니었느냐? 어떻게 이곳에 태어났는가?"라고 물었다. 그러자 파야시 천신은 "저는 쿠마라 캇사파 존자님에 의해 사견에서 벗어났습니다. 하지만 공덕을 쌓을 때 정성을 다하지 않았기에 이 외딴 천궁에 태어났습니다. 존자시여, 청하옵건대 인간 세상에 가시거든 제 친지들에게 전해주십시오. '파야시 왕은 정성 없이 보시를 하여 외딴 세리사카 천궁에 태어났다. 그러니 그대들은 정성을 다해 공덕을 쌓아 이곳에 태어나도록 마음을 기울이라'고 말입니다." 장로는 자비심으로 그 요청을 들어주었다. 그 친지들도 장로의 말을 듣고 그렇게 마음을 내어 공덕을 쌓아 세리사카 천궁에 태어났다. 한편, 웨사와나(Vessavaṇa) 대왕은 세리사카 천신을 그늘과 물이 없는 사막 길의 수호자로 임명하여, 길을 가는 사람들이 비인(Amanussa)의 위협으로부터 벗어날 수 있게 하였다.

อถ อปเรน สมเยน องฺคมคธวาสิโน วาณิชา สกฏสหสฺสํ ภณฺฑสฺส ปูเรตฺวา สินฺธุโสวีรเทสํ คจฺฉนฺตา มรุกนฺตาเร ทิวา อุณฺหภเยน มคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา รตฺตึ นกฺขตฺตสญฺญาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา อญฺญํ ทิสํ อคมํสุ. เตสํ อนฺตเร เอโก อุปาสโก อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลสมฺปนฺโน อรหตฺตปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานตฺถํ วณิชฺชาย คโต. ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต เสรีสกเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ทสฺเสตฺวา จ ปน ‘‘กสฺมา ตุมฺเห อิมํ ฉายูทกรหิตํ วาลุกากนฺตารํ ปฏิปนฺนา’’ติ ปุจฺฉิ. เต จสฺส ตตฺถ อตฺตโน อาคตปฺปการํ กเถสุํ, ตทตฺถทีปนา เทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ วจนปฏิวจนคาถา โหนฺติ. อาทิโต ปน ทฺเว คาถา ตาสํ สมฺพนฺธทสฺสนตฺถํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ ฐปิตา –

그 후 언젠가 앙가와 마가다 지역의 상인들이 천 대의 수레에 물건을 가득 싣고 신두소위라(Sindhusovīra) 지방으로 가던 중, 사막에서 낮의 무더위를 피해 밤에 별을 보고 길을 가다 길을 잃고 다른 방향으로 가게 되었다. 그들 중에는 신심이 깊고 계율을 잘 지키며 아라한과에 이를 인연을 갖춘, 부모를 봉양하기 위해 장사에 나선 한 우바새가 있었다. 세리사카 천신은 그를 돕기 위해 천궁과 함께 모습을 나타냈다. 그리고는 "그대들은 왜 그늘과 물도 없는 이 모래 사막에 들어왔는가?"라고 물었다. 상인들은 자신들이 이곳에 오게 된 경위를 말했고, 천신과 상인들 사이에 문답 형식의 게송이 이어졌다. 처음의 두 게송은 그 인연을 설명하기 위해 법의 결집자들에 의해 놓여진 것이다.

๑๒๒๘.

1228.

‘‘สุโณถ ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จ, สมาคโม ยตฺถ ตทา อโหสิ;

ยถา กถํ อิตริตเรน จาปิ, สุภาสิตํ ตญฺจ สุณาถ สพฺเพ.

"야차와 상인들의 만남이 그때 그곳에서 어떻게 이루어졌는지, 서로가 주고받은 훌륭한 말씀을 모두 귀 기울여 들어보라."

๑๒๒๙.

1229.

‘‘โย โส อหุ ราชา ปายาสิ นาม, ภุมฺมานํ สหพฺยคโต ยสสฺสี;

โส โมทมาโนว สเก วิมาเน, อมานุโส มานุเส อชฺฌภาสี’’ติ.

"파야시라고 불리던 왕이 있었으니, 명성이 드높은 지신(地神)의 무리에 합류했노라. 그는 자신의 천궁에서 기뻐하며, 인간이 아닌 몸으로 인간들에게 말을 걸었네."

๑๒๒๘-๙. ตตฺถ สุโณถาติ สวนาณตฺติกวจนํ. ยํ มยํ อิทานิ ภณาม, ตํ สุโณถาติ. ยกฺขสฺสาติ เทวสฺส. เทโว หิ มนุสฺสานํ เอกจฺจานํ [Pg.313] เทวานญฺจ ปูชนียภาวโต ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. อปิจ สกฺโกปิ จตฺตาโร มหาราชาโนปิ เวสฺสวณปาริสชฺชาปิ ปุริโสปิ ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๓) สกฺโก ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. ‘‘จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา’’ติอาทีสุ มหาราชาโน. ‘‘สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๖) เวสฺสวณปาริสชฺชา. ‘‘เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๘๒) ปุริโส. อิธ ปน เวสฺสวณปาริสชฺโช อธิปฺเปโต. วาณิชาน จาติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา วุตฺตํ. สมาคโมติ สโมธานํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วณฺณุปเถ. ตทาติ ตสฺมึ มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา คมนกาเล. อิตริตเรน จาปีติ อิตรีตรญฺจาปิ, อิทํ ยถาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เสรีสกเทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ ตทา ยตฺถ สมาคโม อโหสิ, ตํ สุโณถ, ยถา วาปิ เตหิ อญฺญมญฺญํ สุภาสิตํ สุลปิตํ กถํ ปวตฺติตํ, ตญฺจ สพฺเพ โอหิตจิตฺตา สุณาถาติ. ภุมฺมานนฺติ ภุมฺมเทวานํ.

거기서 '들으라(suṇotha)'는 것은 듣도록 권고하는 말입니다. '우리가 지금 말하는 것을 들으라'는 뜻입니다. '야차의(yakkhassa)'란 천신(deva)의라는 뜻입니다. 천신은 인간들이나 일부 천신들에게 숭배받는 존재(pūjanīya)이기에 '야차(yakkha)'라고 불립니다. 또한 삭까(제석천), 사대왕, 웨싸와나의 권속들, 그리고 남자(사람)도 '야차'라고 불립니다. '이 야차가 매우 방일하게 지내고 있으니, 내가 이 야차를 자극해야겠다' 등의 구절에서는 삭까를 야차라고 불렀습니다. '칼을 든 네 명의 야차' 등의 구절에서는 사대왕을, '세존께 신심 없는 위대한 야차들이 있다' 등의 구절에서는 웨싸와나의 권속들을, '이로써 야차의 청정함이 있다' 등의 구절에서는 남자를 야차라 합니다. 여기서는 웨싸와나의 권속인 빠야시(Pāyāsi) 천자를 의미합니다. '상인들과(vāṇijāna cā)'는 게송의 형식을 맞추기 위해 비음(anusvara)을 생략하여 표현한 것입니다. '만남(samāgamo)'이란 한곳에 모이는 것을 뜻합니다. '어디서(yatthā)'란 어떤 모래 길(vaṇṇupathe)에서를, '그때(tadā)'란 그들이 길을 잃고 헤매던 때를 말합니다. '서로(itarītarena cāpī)'는 '이런저런 말로써'라는 뜻으로, '어떻게(yathā)'라는 단어와 연결해서 해석해야 합니다. 그 내용은 이러합니다. '세리사까 천자와 상인들이 그때 어디서 만났는지 들으라. 또한 그들이 서로 어떻게 훌륭하고 조리 있게 대화를 나누었는지, 그 모든 것을 마음을 기울여(ohitacittā) 들으라'는 뜻입니다. '지신(bhummānaṃ)'이란 지상에 거주하는 천신들을 말합니다.

อิทานิ ยกฺขสฺส ปุจฺฉาคาถาโย โหนฺติ –

이제 야차가 상인들에게 묻는 게송들이 나옵니다.

๑๒๓๐.

1230.

‘‘วงฺเก อรญฺเญ อมนุสฺสฏฺฐาเน, กนฺตาเร อปฺโปทเก อปฺปภกฺเข;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, วงฺกํภยา นฏฺฐมนา มนุสฺสา.

험난한 숲과 비인간들이 머무는 곳, 물도 없고 먹을 것도 없는 광야에서, 지나가기 매우 어려운 모래 길의 한가운데서, 길의 위험을 두려워하며 길을 잃은 사람들이여.

๑๒๓๑.

1231.

‘‘นยิธ ผลา มูลมยา จ สนฺติ, อุปาทานํ นตฺถิ กุโตธ ภกฺโข;

อญฺญตฺร ปํสูหิ จ วาลุกาหิ จ, ตตฺตาหิ อุณฺหาหิ จ ทารุณาหิ จ.

이곳에는 과일도 없고 뿌리 채소도 없으니, 땔감도 없는데 어디서 먹을 것을 얻겠는가? 뜨겁고 가혹하게 달궈진 먼지와 모래들뿐이로다.

๑๒๓๒.

1232.

‘‘อุชฺชงฺคลํ ตตฺตมิวํ กปาลํ, อนายสํ ปรโลเกน ตุลฺยํ;

ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ, ภูมิปฺปเทโส อภิสตฺตรูโป.

황폐하여 뜨겁게 달궈진 철판 같고, 즐거움이 없어 저세상(지옥)과도 같구나. 이곳은 예로부터 잔인한 자들의 거처였으니, 저주받은 땅과 같은 모습이로다.

๑๒๓๓.

1233.

‘‘อถ [Pg.314] ตุมฺเห เกน วณฺเณน, กิมาสมานา อิมํ ปเทสญฺหิ;

อนุปวิฏฺฐา สหสา สเมจฺจ, โลภา ภยา อถ วา สมฺปมูฬฺหา’’ติ.

그런데 그대들은 무슨 까닭으로, 무엇을 바라며 이 지역에 들어왔는가? 갑자기 함께 모여 들어온 것은 탐욕 때문인가, 두려움 때문인가, 아니면 길을 완전히 잃었기 때문인가?

๑๒๓๐. ตตฺถ วงฺเกติ สํสยฏฺฐาเน. ยตฺถ ปวิฏฺฐานํ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข, มริสฺสาม นุ โข’’ติ ชีวิเต สํสโย โหติ, ตาทิเส อรญฺเญ. อมนุสฺสฏฺฐาเนติ อมนุสฺสานํ ปิสาจาทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน, มนุสฺสานํ วา อโคจรฏฺฐาเน. กนฺตาเรติ นิรุทเก อิริเณ, กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ หิ กนฺตาโร, อุทกํ คเหตฺวา ตริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อปฺโปทเก’’ติ. อปฺป-สทฺโท เหตฺถ อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๓; จูฬว. ๔๕๖) วิย. วณฺณุปถสฺส มชฺเฌติ วาลุกากนฺตารมชฺเฌติ อตฺโถ. วงฺกํภยาติ วงฺเกหิ ภีตา. วงฺเกหิ ภยํ เอเตสนฺติ ‘‘วงฺกภยา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา ‘‘วงฺกํภยา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ วาลุกากนฺตารปเวสนโต ปุพฺเพ เตสํ อุปฺปนฺนภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. นฏฺฐมนาติ มคฺคสติวิปฺปวาเสน นฏฺฐมานสา, มคฺคมูฬฺหาติ อตฺโถ. มนุสฺสาติ เตสํ อาลปนํ.

1230. 거기서 '험난한(vaṅke)'이란 의심스러운 곳을 의미합니다. 그곳에 들어간 자들이 '우리가 살 것인가, 죽을 것인가'라며 생명에 대해 의구심이 생기는 그런 숲을 말합니다. '비인간들이 머무는 곳(amanussaṭṭhāne)'이란 피사차(pisāca) 등의 비인간들이 다니는 곳, 혹은 인간들이 다니지 않는 곳을 의미합니다. '광야(kantāre)'란 물이 없는 황무지인데, 물을 가지고 건너가야 하는 곳이기에 '깐따라'라고 합니다. 그래서 '물도 없는(appodake)'이라고 하였습니다. 여기서 'appa'라는 단어는 '적다'가 아니라 '없음(abhāva)'의 의미입니다. '모래 길의 한가운데(vaṇṇupathassa majjhe)'란 모래 사막의 한가운데라는 뜻입니다. '길의 위험을 두려워하며(vaṅkaṃbhayā)'란 험난한 길 때문에 두려움이 생긴 것을 말합니다. 게송의 리듬을 위해 비음을 넣어 'vaṅkaṃbhayā'라고 했습니다. 이는 모래 사막에 들어오기 전부터 그들에게 생긴 두려움을 가리킵니다. '마음이 상한(naṭṭhamanā)'이란 길을 잃어버려 마음이 어지러워진 것, 즉 길을 잃은 상태를 의미합니다. '사람들이여(manussā)'는 그들을 부르는 호칭입니다.

๑๒๓๑. อิธาติ อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร. ผลาติ อมฺพชมฺพุตาลนาฬิเกราทิผลานิ น สนฺตีติ โยชนา. มูลมยา จาติ มูลานิเยว มูลมยา, วลฺลิกนฺทาทีนิ สนฺธาย วทติ. อุปาทานํ นตฺถีติ กิญฺจาปิ กิญฺจิ ภกฺขํ นตฺถิ, อุปาทานํ วา อินฺธนํ, อคฺคิสฺส อินฺธนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต เกน การเณน อิธ มรุกนฺตาเร ภกฺโข สิยาติ อตฺโถ. ยํ ปน อตฺถิ ตตฺถ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญตฺร ปํสูหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1231. '이곳에(Idha)'란 이 모래 사막을 말합니다. '과일(phalā)'이란 망고, 보리수, 야자 등의 열매가 없음을 뜻합니다. '뿌리 채소(mūlamayā)'란 뿌리 그 자체를 말하며, 덩굴이나 구근 등을 가리킵니다. '연료가 없으니(upādānaṃ natthi)'란 어떤 먹을 음식도 없고, 혹은 불을 피울 땔감조차 없다는 뜻입니다. 어떤 연유로 이 모래 사막에 먹을 것이 있겠느냐는 의미입니다. 다만 그곳에 실제로 존재하는 것을 보여주기 위해 '먼지 이외에는(aññatra paṃsūhi)' 등을 설하였습니다.

๑๒๓๒. อุชฺชงฺคลนฺติ ชงฺคลํ วุจฺจติ ลูขธูสโร อนุทโก ภูมิปฺปเทโส, ตํ ปน ฐานํ ชงฺคลโตปิ อุกฺกํเสน ชงฺคลนฺติ อาห ‘‘อุชฺชงฺคล’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺตมิวํ กปาล’’นฺติ, ตตฺตํ อโยกปาลสทิสนฺติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ สานุนาสิกํ กตฺวา วุตฺตํ, ตตฺตมิวอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพํ. อนายสนฺติ นตฺถิ เอตฺถ อาโย สุขนฺติ อนายํ, ตโต เอว ชีวิตํ สียติ [Pg.315] วินาเสตีติ อนายสํ. อถ วา น อายสนฺติ อนายสํ. ปรโลเกนาติ นรเกน ตุลฺยํ. นรกญฺหิ สตฺตานํ เอกนฺตานตฺถตาย ปรภูโต ปฏิสตฺตุภูโต โลโกติ วิเสสโต ‘‘ปรโลโก’’ติ วุจฺจติ, สมนฺตโต อโยมยตฺตา อายสญฺจ, อิทํ ปน ตทภาวโต อนายสํ, มหโต ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ปรโลกสทิสนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘อนสฺสย’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, สุขสฺส อปฺปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณนฺติ อิทํ ฐานํ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ลุทฺทานํ ทารุณานํ ปิสาจาทีนํ อาวาสภูตํ. อภิสตฺตรูโปติ ‘‘เอวํ ลูโข โฆรากาโร โหตู’’ติ โปราเณหิ อิสีหิ สปิตสทิโส, ทินฺนสโป วิยาติ อตฺโถ.

1232. '황폐한 땅(ujjaṅgalaṃ)'에서 '장갈라(jaṅgala)'는 거칠고 메마르며 물이 없는 땅을 말하는데, 그곳은 일반적인 황무지보다 더 극심하게 황폐하기에 '우짱갈라(ujjaṅgala)'라고 했습니다. 그래서 '달궈진 철판 같다(tattamivaṃ kapālaṃ)'고 하였으니, 뜨거운 철제 그릇과 같다는 뜻입니다. 게송의 편의상 비음을 넣어 표현했으나 'tattamiva'로 보아야 합니다. '즐거움이 없는(anāyasaṃ)'이란 이곳에 안락함(āyo)이 없다는 뜻이며, 그 때문에 생명을 해치므로 '아나야사'라고 합니다. 혹은 철(āyasa)이 없다는 뜻으로도 해석됩니다. '저세상(paralokena)'이란 지옥과 같음을 뜻합니다. 지옥은 중생들에게 오로지 해롭기만 하기에 원수 같은 세상(paraloko)이라 불리며 사방이 철로 되어 있습니다. 이곳은 지옥처럼 철이 있지는 않으나, 큰 고통이 일어나는 곳이라는 점에서 지옥과 같음을 보여줍니다. 어떤 이들은 '안앗사야(anassaya)'라고도 읽는데, 이는 즐거움이 머물 수 없는 곳이라는 뜻입니다. '잔인한 자들이 머물던 옛 거처'란 이곳이 아주 오래전부터 가혹한 귀신들의 거처였음을 말합니다. '저주받은 듯한(abhisattarūpo)'이란 '이토록 거칠고 공포스러운 모습이 되어라'고 옛 선인들이 저주한 것과 같다는 뜻입니다.

๑๒๓๓. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กิมาสมานาติ กึ ปจฺจาสีสนฺตา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘ปเทสมฺปี’’ติ จ ปฐนฺติ, อิมมฺปิ นาม ปเทสนฺติ อตฺโถ. สหสา สเมจฺจาติ สหสา อาทีนวานิสํเส อวิจาเรตฺวา สมวาเยน อนุปวิฏฺฐา สปฺปวิฏฺฐา. โลภา ภยา อถ วา เกนจิ อนตฺถกาเมน ปโลภิตา โลภโต เกนจิ อมนุสฺสาทินา ปริปาติตา ภยา วา. อถ วา สมฺปมูฬฺหาติ มคฺควิปฺปนฏฺฐา อิมํ ปเทสํ อนุปวิฏฺฐาติ โยชนา.

1233. '무슨 까닭으로(Kena vaṇṇenā)'란 어떤 이유로라는 뜻입니다. '무엇을 바라며(Kimāsamānā)'란 무엇을 기대하며라는 뜻입니다. '히(hī)'는 어조를 고르는 조사입니다. '이 지역에(padesampī)'라고 읽기도 하는데, 이 이름난 지역에라는 뜻입니다. '갑자기 모여(sahasā samecca)'란 급히 위험과 이익을 따져보지 않고 여럿이 함께 들어온 것을 말합니다. '탐욕 때문에, 두려움 때문에'란 누군가에게 유혹당해 탐욕으로 왔거나, 혹은 비인간들에게 쫓겨 두려움 때문에 왔는지를 묻는 것입니다. '혹은 길을 완전히 잃어(atha vā sampamūḷhā)'란 길을 잘못 들어 이 지역에 들어오게 된 것이냐는 의미입니다.

อิทานิ วาณิชา อาหํสุ –

이제 상인들이 말하였습니다.

๑๒๓๔.

1234.

‘‘มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา, อาโรปยิตฺวา ปณิยํ ปุถุตฺตํ;

เต ยามเส สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา.

저희는 마가다와 앙가 나라의 상단으로서, 여러 가지 상품을 싣고, 부를 구하고 이익을 바라며 신두-소비라 땅으로 가고 있었습니다.

๑๒๓๕.

1235.

‘‘ทิวา ปิปาสํนธิวาสยนฺตา, โยคฺคานุกมฺปญฺจ สเมกฺขมานา;

เอเตน เวเคน อายาม สพฺเพ, รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา วิกาเล.

낮에는 갈증을 견디기 어렵고 짐 끄는 소들을 가엾게 여겨, 서둘러 길을 재촉하느라 밤늦은 시각에 길을 나서게 되었습니다.

๑๒๓๖.

1236.

‘‘เต [Pg.316] ทุปฺปยาตา อปรทฺธมคฺคา, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, ทิสํ น ชานาม ปมูฬฺหจิตฺตา.

그들은 잘못된 길로 들어 길을 잃고, 소경처럼 혼란에 빠져 광야에서 방황했습니다. 매우 건너기 힘든 모래사막 한가운데서 우리는 마음이 혼미해져 방향을 알지 못했습니다.

๑๒๓๗.

1237.

‘‘อิทญฺจ ทิสฺวาน อทิฏฺฐปุพฺพํ, วิมานเสฏฺฐญฺจ ตวญฺจ ยกฺข;

ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา, ทิสฺวา ปตีตา สุมนา อุทคฺคา’’ติ.

전에 본 적 없는 이 뛰어난 천궁과 야차(천신) 당신을 보고서, 그 이상의 삶을 갈망하며 당신을 보고 기뻐하고 즐거워하며 환희에 찼습니다.

๑๒๓๔. ตตฺถ มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหาติ มคธรฏฺเฐ จ องฺครฏฺเฐ จ ชาตา สํวฑฺฒา ตํนิวาสิโน สตฺเถ สตฺถสฺส จ วาหนกา สตฺถกา เจว สตฺถสามิกา จ. ปณิยนฺติ ภณฺฑํ. เตติ เต มยํ. ยามเสติ คจฺฉาม. สินฺธุโสวีรภูมินฺติ สินฺธุเทสํ โสวีรเทสญฺจ. อุทฺทยนฺติ อานิสํสํ อติเรกลาภํ.

1234. 거기서 '마가다와 앙가 사람으로 우두머리 상인들이니'라는 구절은 마가다국과 앙가국에서 태어나고 자라 그곳에 거주하며 수레 행렬을 이끄는 상인들과 수레의 주인들을 말한다. '빠니양(Paṇiyaṃ)'은 거래되는 상품을, '떼(Te)'는 우리들을, '야마세(Yāmaseti)'는 '우리는 간다'는 뜻이다. '신두소비라부민(Sindhusovīrabhūmiṃ)'은 신두 지역과 소비라 지역을 말한다. '웃다양(Uddayaṃ)'은 이익과 특별한 이득을 의미한다.

๑๒๓๕. อนธิวาสยนฺตาติ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา. โยคฺคานุกมฺปนฺติ โคณาทีนํ สตฺตานํ อนุคฺคหํ. เอเตน เวเคนาติ อิมินา ชเวน, เยน ตว ทสฺสนโต ปุพฺเพ อายาม อาคตมฺห. รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนาติ รตฺติยํ มคฺคํ ปฏิปนฺนา. วิกาเลติ อกาเล อเวลายํ.

1235. '아나디와사얀따(Anadhivāsayantā)'는 감내할 수 없음을 뜻한다. '욕가누깜빵(Yoggānukampā)'은 소 등과 같은 중생들에 대한 보살핌(자비)을 의미한다. '이러한 속도로'라는 것은 이러한 빠르기로 그대를 보기 전부터 우리가 왔노라는 뜻이다. '밤에 길을 나섰다'는 것은 밤중에 길을 떠났음을, '위깔레(Vikāle)'는 제때가 아닌 때를 의미한다.

๑๒๓๖. ทุปฺปยาตาติ ทุฏฺฐุ ปยาตา อปเถ คตา, ตโต เอว อปรทฺธมคฺคา. อนฺธากุลาติ อนฺธา วิย อากุลา, มคฺคชานนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน อนฺธา, ตโต เอว อากุลา, วิปฺปนฏฺฐา จ มคฺคสมฺมูฬฺหตาย. ทิสนฺติ คนฺตพฺพทิสํ, ยสฺสํ ทิสายํ สินฺธุโสวีรเทโส, ตํ ทิสํ. ปมูฬฺหจิตฺตาติ ทิสาสํสยสุมูฬฺหจิตฺตา.

1236. '둡빠야따(Duppayātā)'는 잘못 나아가 길이 아닌 곳으로 들어갔음을 뜻하며, 그로 인해 길을 잃은 것이다. '안다꿀라(Andhākulā)'는 눈먼 자처럼 혼란스러운 것인데, 길을 아는 지혜의 눈이 없어 소경과 같고, 그로 인해 혼란에 빠졌으며 길을 헤매어 마음이 어지러운 상태다. '디상(Disaṃ)'은 가야 할 방향, 즉 신두와 소비라 지역이 있는 방향을 말한다. '빠물하짓따(Pamūḷhacittā)'는 방향에 대한 의심으로 마음이 혼미해진 상태를 뜻한다.

๑๒๓๗. ตวญฺจาติ ตุวญฺจ. ยกฺขาติ อาลปนํ. ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานาติ โย ‘‘อิโต ปรํ อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถี’’ติ ชีวิตสํสโย อุปฺปนฺโน, อิทานิ ตโต อุตฺตริมฺปิ ชีวิตํ อาสีสนฺตา. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ปตีตาติ ปหฏฺฐา. สุมนาติ โสมนสฺสปฺปตฺตา. อุทคฺคาติ อุทคฺคาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา.

1237. '따완짜(Tavañca)'는 당신을 의미한다. '약카(Yakkha)'는 부르는 말이다. '그 이상의 삶을 갈망하며'라는 구절은 '이후로 우리에게 삶은 없다'고 생사에 대한 회의가 생겼으나, 이제 그 의구심을 넘어 더 오래 살기를 원하게 되었다는 뜻이다. '디스와(Disvā)'는 보는 것을 원인으로 함을, '빠띠따(Patītā)'는 기쁨에 도달함을, '수마나(Sumanā)'는 즐거움을 얻음을, '우닥가(Udaggā)'는 솟구치는 환희로 마음이 고양됨을 의미한다.

เอวํ [Pg.317] วาณิเชหิ อตฺตโน ปวตฺติยา ปกาสิตาย ปุน เทวปุตฺโต ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

이와 같이 상인들이 자신들의 사정을 밝히자, 천신은 다시 두 개의 게송으로 물었다.

๑๒๓๘.

1238.

‘‘ปารํ สมุทฺทสฺส อิมญฺจ วณฺณุํ, เวตฺตาจรํ สงฺกุปถญฺจ มคฺคํ;

นทิโย ปน ปพฺพตานญฺจ ทุคฺคา, ปุถุทฺทิสา คจฺฉถ โภคเหตุ.

바다 건너편과 이 모래사막, 밧줄을 의지해 가는 험로와 말뚝을 박아 오르는 길을 지나, 강들과 험준한 산맥들을 넘어 재물을 구하기 위해 여러 방향으로 다니는군요.

๑๒๓๙.

1239.

‘‘ปกฺขนฺทิยาน วิชิตํ ปเรสํ, เวรชฺชเก มานุเส เปกฺขมานา;

ยํ โว สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ, อจฺเฉรกํ ตํ โว สุโณม ตาตา’’ติ.

타국의 영토에 들어가 다른 나라의 사람들을 살피며 다니는 그대들이여, 그대들이 듣거나 혹은 직접 본 놀라운 일이 있다면 그것을 우리에게 들려주시오.

ตสฺสตฺโถ – ปารํ สมุทฺทสฺสาติ สมุทฺทสฺส ปรตีรํ, อิมญฺจ อีทิสํ, วณฺณุํ วณฺณุปถํ เวตฺตลตา พนฺธิตฺวา อาจริตพฺพโต เวตฺตาจรํ มคฺคํ, สงฺกุเก ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา คนฺตพฺพโต สงฺกุปถํ มคฺคํ, นทิโย ปน จนฺทภาคาทิกา, ปพฺพตานญฺจ วิสมปฺปเทสาติ เอวํ ทุคฺคา ปุถุทฺทิสา โภคนิมิตฺตํ คจฺฉถ, เอวํ คจฺฉนฺตา จ ปกฺขนฺทิยาน ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปวิสิตฺวา, ปเรสํ ราชูนํ วิชิตํ ตตฺถ เวรชฺชเก วิเทสวาสิเก มนุสฺเส เปกฺขมานา คจฺฉถ, เอวํภูเตหิ โว ตุมฺเหหิ ยํ สุตํ วา อถ วา ทิฏฺฐํ วา อจฺเฉรกํ อจฺฉริยํ, ตํ โว สนฺติเก ตาตา วาณิชา สุโณมาติ อตฺตโน วิมานสฺส อจฺฉริยภาวํ เตหิ กถาเปตุกาโม ปุจฺฉติ.

그 뜻은 다음과 같다. '바다 건너편'은 바다의 저쪽 해안을, '이와 같은 모래사막'은 모래 길을 의미한다. '벳따짜랑(Vettācaraṃ)'은 등나무나 밧줄을 묶어 의지하며 가야 하는 길을, '상꾸빠탕(Saṅkupathaṃ)'은 말뚝이나 갈고리를 박아서 가야 하는 길을 의미한다. '강들'은 찬다바가 강 등을 말하며, '산맥의 험지'는 험준한 곳들을 의미한다. 이처럼 험하고 넓은 곳들을 재물을 얻기 위해 가며, 타국 왕의 영토에 들어가 각지의 사람들을 살피며 다니는 것이다. '그대들 상인들이 보고 들은 놀라운 일'이라 함은, 천신이 그들로 하여금 자신의 천궁이 얼마나 놀라운지를 말하게 하려고 묻는 것이다.

เอวํ เทวปุตฺเตน ปุฏฺฐา วาณิชา อาหํสุ –

천신이 이렇게 묻자 상인들은 대답했다.

๑๒๔๐.

1240.

‘‘อิโตปิ อจฺเฉรตรํ กุมาร, น โน สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ;

อตีตมานุสกเมว สพฺพํ, ทิสฺวา น ตปฺปาม อโนมวณฺณํ.

소년(천신)이시여, 이보다 더 놀라운 것을 우리는 듣지도 보지도 못했습니다. 이 모든 것은 인간의 영역을 넘어선 것이며, 완벽한 광채를 지닌 당신을 보아도 싫증이 나지 않습니다.

๑๒๔๑.

1241.

‘‘เวหายสํ โปกฺขรญฺโญ สวนฺติ, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา;

ทุมา จิเม นิจฺจผลูปปนฺนา, อตีว คนฺธา สุรภึ ปวายนฺติ.

공중에는 연못들이 흐르고 많은 꽃과 수많은 백련이 피어 있으며, 이곳의 나무들은 항상 열매를 맺고 지극히 향기로운 냄새를 풍깁니다.

๑๒๔๒.

1242.

‘‘เวฬูริยถมฺภา [Pg.318] สตมุสฺสิตาเส, สิลาปวาฬสฺส จ อายตํสา;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ถมฺภา อิเม โชติรสามยาเส.

백 개나 솟아오른 청옥 기둥들은 수정과 산호로 된 긴 모서리를 가졌으며, 보석과 붉은 진주로 된 이 기둥들은 타오르는 보석의 빛을 발합니다.

๑๒๔๓.

1243.

‘‘สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ, เตสูปริ สาธุมิทํ วิมานํ;

รตนนฺตรํ กญฺจนเวทิมิสฺสํ, ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนํ.

천 개의 기둥이 받치는 비할 바 없는 위력의 이 훌륭한 천궁은 그 기둥들 위에 솟아 있습니다. 여러 보석이 박혀 있고 황금 난간이 어우러졌으며, 정련된 황금 판으로 잘 덮여 있습니다.

๑๒๔๔.

1244.

‘‘ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ สุมฏฺโฐ, ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน;

ทฬฺโห จ วคฺคุ จ สุสงฺคโต จ, อตีว นิชฺฌานขโม มนุญฺโญ.

정련된 황금빛이 도는 이 천궁은 잘 닦인 계단판들을 갖추고 있습니다. 견고하고 아름답고 조화로우며, 지극히 바라보기 좋고 마음을 즐겁게 합니다.

๑๒๔๕.

1245.

‘‘รตนนฺตรสฺมึ พหุอนฺนปานํ, ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน;

มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ, อภิวนฺทิโตสิ ถุติวนฺทนาย.

보석으로 장식된 내부에는 많은 음식과 음료가 있고 천녀들의 무리에 둘러싸여 있으며, 북과 악기 소리가 울려 퍼지는 가운데 찬탄과 예배를 받고 계십니다.

๑๒๔๖.

1246.

‘‘โส โมทสิ นาริคณปฺปโพธโน, วิมานปาสาทวเร มโนรเม;

อจินฺติโย สพฺพคุณูปปนฺโน, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬินฺยา.

당신은 여인들을 즐겁게 하며 이 아름답고 수승한 천궁에서 기뻐하고 계십니다. 헤아릴 수 없는 모든 공덕을 갖춘 모습은 마치 나리니 호수의 웨사와나 왕과 같습니다.

๑๒๔๗.

1247.

‘‘เทโว นุ อาสิ อุทวาสิ ยกฺโข,อุทาหุ เทวินฺโท มนุสฺสภูโต;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา,อาจิกฺข โก นาม ตุวํสิ ยกฺโข’’ติ.

당신은 천신입니까, 아니면 야차입니까? 아니면 인간이었던 천상의 왕입니까? 우두머리 상인들이 당신께 묻노니, 야차여, 당신은 누구인지 말씀해 주십시오.

๑๒๔๐-๒. ตตฺถ [Pg.319] กุมาราติ ปฐมวเย ฐิตตฺตา เทวปุตฺตํ อาลปติ. สพฺพนฺติ เทวปุตฺตํ ตสฺส วิมานปฏิพทฺธญฺจ สนฺธาย วทติ. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. สตมุสฺสิตาเสติ สตรตนุพฺเพธา. สิลาปวาฬสฺสาติ สิลาย ปวาฬสฺส จ, สิลามยา ปวาฬมยาติ อตฺโถ. อายตํสาติ ทีฆํสา. อถ วา อายตา หุตฺวา อฏฺฐโสฬสทฺวตฺตึสาทิอํสวนฺโต.

1240-2. 거기서 '구마라(Kumāra)'는 첫 번째 연령(청년기)에 머물러 있기에 천신을 부르는 말이다. '삽방(Sabbaṃ)'은 천신과 그의 천궁에 속한 즐거움을 뜻한다. '뽁카랑뇨(Pokkharañño)'는 연못들을 의미한다. '사따뭇시따세(Satamussitāse)'는 높이가 100라따나(약 45~50미터)임을 말한다. '실라빠왈랏사(Silāpavāḷassa)'는 수정과 산호로 이루어졌다는 뜻이다. '아야땅사(Āyataṃsā)'는 긴 모서리를 가졌거나, 혹은 길쭉한 형태로서 8면, 16면, 32면 등의 각이 진 면을 가졌음을 의미한다.

๑๒๔๒. เตสูปรีติ เตสํ ถมฺภานํ อุปริ. สาธุมิทนฺติ สุนฺทรํ อิทํ ตว วิมานํ. รตนนฺตรนฺติ รตนนฺตรวนฺตํ, ภิตฺติถมฺภโสปานาทีสุ นานาวิเธหิ อญฺเญหิ รตเนหิ ยุตฺตํ. กญฺจนเวทิมิสฺสนฺติ สุวณฺณมยาย เวทิกาย สหิตํ ปริกฺขิตฺตํ. ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนนฺติ ตปนียมเยหิ อเนกรตนมเยหิ จ ฉทเนหิ ตตฺถ ตตฺถ สุฏฺฐุ ฉาทิตํ.

1242. '떼수빠리(Tesūpari)'는 그 기둥들 위를 뜻한다. '사두미당(Sādhumidaṃ)'은 그대의 이 천궁이 훌륭하다는 의미이다. '라따난따랑(Ratanantaraṃ)'은 벽, 기둥, 계단 등에 여러 가지 보석이 박혀 있음을 뜻한다. '깐짜나웨디밋상(Kañcanavedimissaṃ)'은 황금으로 된 난간으로 둘러싸여 있음을 말한다. '따빠니야빳떼히 짜 사두찬낭'은 황금과 여러 보석으로 된 지붕들로 곳곳이 잘 덮여 있다는 뜻이다.

๑๒๔๔. ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทนฺติ อิทํ ตว วิมานํ เยภุยฺเยน อุตฺตตฺตชมฺพุนทภาสุรํ. สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโนติ ตสฺส จ โส โส ปเทโส สุมฏฺโฐ สุฏฺฐุ มชฺชิโต, เตหิ เตหิ อนนฺตรปาสาเทหิ โสปานวิเสเสหิ รมณีเยหิ ผลเกหิ จ ยุตฺโต. ทฬฺโหติ ถิโร. วคฺคูติ อภิรูโป สมุคฺคโต. สุสงฺคโตติ สุฏฺฐุ สงฺคตาวยโว อญฺญมญฺญานุรูปปาสาทาวยโว. อตีว นิชฺฌานขโมติ ปภสฺสรภาเวปิ อติวิย โอโลกนกฺขโม. มนุญฺโญติ มโนรโม.

1244. '잠보나둣땁따미당(Jambonaduttattamidaṃ)'은 그대의 이 천궁이 대체로 정련된 잠부나다 황금처럼 찬란한 빛을 낸다는 뜻이다. '수맛또 빠사다소빠나팔루빠빤노'는 천궁의 각 부분이 아주 매끄럽게 잘 연마되어 있고, 여러 내부 공간과 특별한 계단, 아름다운 판재들이 갖추어져 있다는 뜻이다. '달호(Daḷho)'는 견고함을, '왁구(Vaggu)'는 아름답고 높이 솟아오름을 뜻한다. '수상가또(Susaṅgato)'는 천궁의 각 부분들이 서로 아주 잘 어우러져 조화를 이룸을 의미한다. '아띠와 닛자나카모'는 광채가 나면서도 보기에 아주 편안하고 좋다는 뜻이다. '마눈뇨(Manuñño)'는 마음을 즐겁게 한다는 의미이다.

๑๒๔๕. รตนนฺตรสฺมินฺติ รตนมเย, รตนภูเต วา สารภูเต วิมานสฺส อพฺภนฺตเร. พหุอนฺนปานนฺติ เปสลํ ปหูตํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วิชฺชติ, อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐติ มุทิงฺคานํ อาลมฺพรานํ อวสิฏฺฐตูริยานญฺจ สทฺเทหิ นิจฺจโฆสิโต. อภิวนฺทิโตสีติ นมสฺสิโต, โถมิโต วา อสิ. เตนาห ‘‘ถูติวนฺทนายา’’ติ.

1245. '보석의 내부에서(ratanantarasmiṃ)'라는 말은 보석으로 만들어졌거나, 보석과 같고 수승한 보석으로 된 궁전의 내부를 의미한다. '많은 음식과 음료(bahuannapānaṃ)'라는 말은 사랑스럽고 풍부한 음식과 음료가 있고 얻을 수 있다는 뜻이다. '무라자 북과 알람바라 악기 소리가 울려 퍼지는(muraja-ālambara-tūriya-ghuṭṭho)'이라는 말은 무딩가 등과 알람바라 북, 그리고 나머지 악기들의 소리로 항상 울려 퍼진다는 것이다. '공경받으시는 분(abhivanditosi)'이라는 말은 예배를 받고 찬탄을 받는 분이라는 뜻이다. 그래서 "찬탄과 예배로써"라고 말하였다.

๑๒๔๖. อจินฺติโยติ อจินฺเตยฺยานุภาโว. นฬินฺยาติ เอวํนามเก กีฬนฏฺฐาเน ยถา เวสฺสวโณ มหาราชา, เอวํ ตฺวํ โมทสีติ โยชนา.

1246. '아친띠야(acintiyo)'는 헤아릴 수 없는 위신력을 가진 자를 말한다. '날리냐(naḷiññā)'에서와 같이, 날리냐라고 불리는 천상인들의 놀이터에서 웨싸와나 대왕이 즐거워하듯 당신도 그렇게 즐거워한다는 연결(yojanā)이다.

๑๒๔๗. อาสีติ [Pg.320] อสิ ภวสิ. เทวินฺโทติ สกฺโก เทวราชา. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต มนุสฺสชาติโก. ยกฺโขติ เทวาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ยกฺขภาวํ อาสงฺกนฺตา วทนฺติ.

1247. '아시(āsī)'는 '당신은 ~입니까'라는 뜻이다. '데윈도(devindo)'는 신들의 왕인 삭까(제석천)를 말한다. '인간이었던 자(manussabhūto)'는 인간들 중에서 태어난 인간 종족을 말한다. '야카(yakkho)'라는 말로 신 등의 존재 여부를 물으면서도 야카인지 의심하며 말하는 것이다.

อิทานิ โส เทวปุตฺโต อตฺตานํ ชานาเปนฺโต –

이제 그 천자는 자신을 알리고자 하며 —

๑๒๔๘.

1248.

‘‘เสรีสโก นาม อหมฺหิ ยกฺโข, กนฺตาริโย วณฺณุปถมฺหิ คุตฺโต;

อิมํ ปเทสํ อภิปาลยามิ, วจนกโร เวสฺสวณสฺส รญฺโญ’’ติ. –

"저는 세리사까라는 이름의 야카이며, 사막 길에서 보호하는 수호자입니다. 저는 이 지역을 보호하며, 웨싸와나 왕의 명을 받드는 자입니다."

อาห. ตตฺถ อหมฺหี ยกฺโขติ อหํ ยกฺโข อมฺหิ. กนฺตาริโยติ อารกฺขณตฺถํ กนฺตาเร นิยุตฺโต. คุตฺโตติ โคปโก. เตนาห ‘‘อภิปาลยามี’’ติ.

라고 말했다. 거기서 '저는 야카입니다(ahamhi yakkho)'는 내가 야카라는 뜻이다. '깐따리야(kantāriyo)'는 보호하기 위해 험난한 길(사막)에 임명된 자를 말한다. '굿또(gutto)'는 수호자라는 뜻이다. 그래서 "보호합니다(abhipālayāmi)"라고 말하였다.

อิทานิ วาณิชา ตสฺส กมฺมาทีนิ ปุจฺฉนฺตา อาหํสุ –

이제 상인들은 그의 업 등에 대해 묻고자 하며 이렇게 말했다 —

๑๒๔๙.

1249.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ.

"이것을 우연히 얻은 것입니까, 자연적으로 생긴 것입니까? 당신이 스스로 만든 것입니까, 아니면 신들이 준 것입니까? 상인들과 우두머리 상인은 당신에게 묻습니다. 어떻게 당신은 이 즐거운 것을 얻었습니까?"

ตตฺถ อธิจฺจลทฺธนฺติ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกํ, ยทิจฺฉกํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. ปริณามชํ เตติ นิยติสงฺคติภาวปริณตํ, กาลปริณตํ วา. สยํกตนฺติ ตยา สยเมว กตํ, เทวิทฺธิยา ตยา สยเมว นิพฺพตฺติตนฺติ อตฺโถ. อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนนฺติ ตยา อาราธิเตหิ เทเวหิ ปสาทวเสน นิสฺสฏฺฐํ.

거기서 '우연히 얻은 것(adhiccaladdhaṃ)'은 원인 없이 생긴 것, 즉 뜻밖에 얻은 것을 뜻한다. '자연적으로 생긴 것(pariṇāmajaṃ)'은 운명이나 타고난 성품의 변화로 생긴 것, 혹은 시간의 변화로 생긴 것을 말한다. '스스로 만든 것(sayaṃkataṃ)'은 당신이 직접 만든 것, 즉 천상의 신통력으로 당신 자신이 생기게 한 것을 뜻한다. '신들이 준 것(devehi dinnaṃ)'은 당신이 기쁘게 한 신들이 그 청정함으로 인해 베풀어 준 것을 말한다.

อิทานิ เทวปุตฺโต จตุโรปิ ปกาเร ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุญฺญเมว อปทิสนฺโต –

이제 천자는 네 가지 방식을 모두 부정하고 오직 공덕(puñña)만을 가리키며 —

๑๒๕๐.

1250.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ น หิ เทเวหิ ทินฺนํ;

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. –

"우연히 얻은 것도 아니고 자연적으로 생긴 것도 아니며, 스스로 만든 것도 아니고 신들이 준 것도 아닙니다. 나의 악함이 없는 선한 업들, 즉 공덕으로 이 즐거운 것을 얻은 것입니다."

คาถมาห.

라고 게송을 읊었다.

ตํ [Pg.321] สุตฺวา วาณิชา ปุน ‘‘นาธิจฺจลทฺธ’’นฺติ คาถายํ ปุญฺญาธิกเมว เต จตุโร ปกาเร อาโรเปตฺวา ปุญฺญสฺส จ สรูปํ ปุจฺฉึสุ –

그것을 듣고 상인들은 다시 '우연히 얻은 것이 아니다'라는 게송에서 공덕의 수승함만을 내세우며 그 네 가지 방식을 대입하여 공덕의 구체적인 모습을 물었다 —

๑๒๕๑.

1251.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.

"당신의 계행(vata)은 무엇이며, 어떤 청정행(brahmacariya)을 닦았습니까? 어떤 선행을 잘 실천한 결과입니까? 상인들과 우두머리 상인은 당신에게 묻습니다. 어떻게 당신은 이 궁전을 얻었습니까?"

ตตฺถ วตนฺติ วตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ.

거기서 '와따(vata)'는 계를 받아 지녀 행하는 것이고, '브라흐마짜리야(brahmacariya)'는 수승한 행위를 말한다.

ปุน เทวปุตฺโต เต ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ ยถูปจิตํ ปุญฺญญฺจ ทสฺเสนฺโต –

다시 천자는 그것들을 부정하고 자신과 자신이 쌓은 공덕을 보여주고자 하며 —

๑๒๕๒.

1252.

‘‘มมํ ปายาสีติ อหุ สมญฺญา, รชฺชํ ยทา การยึ โกสลานํ;

นตฺถิกทิฏฺฐิ กทริโย ปาปธมฺโม, อุจฺเฉทวาที จ ตทา อโหสึ.

"나의 이름은 빠야시라고 알려졌으며, 꼬살라 국을 통치하던 때가 있었습니다. 그때 나는 허무주의적인 견해(natthikadiṭṭhi)를 가졌고 인색하며 악한 법을 따랐으며, 단멸론(ucchedavāda)을 주장하는 자였습니다.

๑๒๕๓.

1253.

‘‘สมโณ จ โข อาสิ กุมารกสฺสโป, พหุสฺสุโต จิตฺตกถี อุฬาโร;

โส เม ตทา ธมฺมกถํ อภาสิ, ทิฏฺฐิวิสูกานิ วิโนทยี เม.

"그런데 꿀라마까싸빠라는 사문이 계셨는데, 그는 다문(多聞)하고 설법에 능하며 고결한 분이었습니다. 그분은 그때 나에게 법을 설해 주셨고, 나의 그릇된 견해의 가시들을 제거해 주셨습니다.

๑๒๕๔.

1254.

‘‘ตาหํ ตสฺส ธมฺมกถํ สุณิตฺวา, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิสฺสํ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ;

อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ อโหสึ ตุฏฺโฐ.

"나는 그분의 설법을 듣고 우바새(재가신자)가 되었으며, 살생을 금하고 세상에서 주지 않는 것을 취하는 것을 멀리했습니다. 술을 마시지 않고 거짓말을 하지 않았으며, 나의 아내에게 만족하며 살았습니다.

๑๒๕๕.

1255.

‘‘ตํ [Pg.322] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

เตเหว กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. –

"그것이 나의 계행이었고, 그것이 나의 청정행이었습니다. 그것을 잘 실천한 결과가 바로 이것입니다. 바로 그 악함이 없는 선한 업들, 공덕으로 이 궁전을 얻은 것입니다."

อาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

라고 말했다. 이 말은 이해하기 쉽다.

อถ วาณิชา เทวปุตฺตํ วิมานญฺจสฺส ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา อตฺตโน กมฺมผเล สทฺธํ ปเวเทนฺตา –

그러자 상인들은 천자와 그의 궁전을 직접 보고 업의 과보를 믿게 되었으며, 자신들의 업의 과보에 대한 믿음을 나타내며 —

๑๒๕๖.

1256.

‘‘สจฺจํ กิราหํสุ นรา สปญฺญา, อนญฺญถา วจนํ ปณฺฑิตานํ;

ยหึ ยหึ คจฺฉติ ปุญฺญกมฺโม, ตหึ ตหึ โมทติ กามกามี.

"지혜로운 사람들의 말이 정말 사실이었습니다. 현자들의 말씀은 틀림이 없습니다. 공덕을 쌓은 자가 어디를 가든, 감각적 욕망을 즐기는 그는 그곳에서 기뻐합니다.

๑๒๕๗.

1257.

‘‘ยหึ ยหึ โสกปริทฺทโว จ, วโธ จ พนฺโธ จ ปริกฺกิเลโส;

ตหึ ตหึ คจฺฉติ ปาปกมฺโม, น มุจฺจติ ทุคฺคติยา กทาจี’’ติ. –

"근심과 통곡이 있고, 죽임과 속박과 고통이 있는 곳이면 어디든 악한 업을 지은 자가 가게 되니, 그는 결코 악처에서 벗어날 수 없습니다."

คาถาทฺวยํ อโวจุํ. ตตฺถ โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. ปริกฺกิเลโสติ วุตฺตา อนตฺถุปฺปตฺติ.

라고 두 게송을 읊었다. 거기서 '소까빠릿다와(sokapariddavo)'는 슬픔과 울부짖음이다. '빠릭낄레사(parikkileso)'는 앞에서 언급한 재난으로 인해 발생하는 괴로움을 뜻한다.

เอวํ เตสุ กเถนฺเตสุเยว วิมานทฺวาเร สิรีสรุกฺขโต ปริปาเกน มุตฺตพนฺธนา ปริปกฺกา สิปาฏิกา ปติ, เตน เทวปุตฺโต สปริชโน โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. ตํ ทิสฺวา วาณิชา –

이처럼 그들이 말하고 있을 때, 궁전 문 앞에 있는 시리사(kukkko, 합환목) 나무에서 다 익어 꼭지에서 떨어진 잘 익은 열매 껍질이 떨어졌다. 그 일로 천자는 무리들과 함께 슬픔에 빠졌다. 그것을 보고 상인들은 —

๑๒๕๘.

1258.

‘‘สมฺมูฬฺหรูโปว ชโน อโหสิ, อสฺมึ มุหุตฺเต กลลีกโตว;

ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ กุมาร, อปฺปจฺจโย เกน นุ โข อโหสี’’ติ. –

"사람들이 이 순간 마치 넋을 잃은 모습이 되었고, 마치 진흙탕처럼 되었습니다. 오 공자여, 이 사람들과 당신에게 무슨 불행이 닥친 것입니까?"

คาถมาหํสุ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหรูโปวาติ โสกวเสน สพฺพโส มูฬฺหสภาโว วิย. ชโนติ เทวชโน. อสฺมึ มุหุตฺเตติ อิมสฺมึ มุหุตฺตมตฺเต[Pg.323]. กลลีกโตติ กลลํ วิย กโต, กลลนิสฺสิตอุทกีภูโต วิย อาวิโลติ อธิปฺปาโย. ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจาติ อิมสฺส ตว ปริชนสฺส ตุยฺหญฺจ. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ.

라고 게송을 읊었다. 거기서 '넋을 잃은 모습(sammūḷharūpo)'은 슬픔 때문에 완전히 미혹된 상태와 같다는 뜻이다. '자노(jano)'는 천상의 시종들을 말한다. '이 순간(asmiṃ muhutte)'은 지금 우리가 말하고 있는 이 짧은 순간을 뜻한다. '깔랄리까또(kalalīkato)'는 진흙처럼 되었다는 뜻이니, 진흙에 섞인 물처럼 탁해졌다는 의미이다. '이 사람들과 당신에게(janassimassa tuyhañca)'는 당신의 이 시종들과 당신 천자를 말한다. '아빳짜야(appaccayo)'는 마음이 즐겁지 않은 것(불만/슬픔)을 뜻한다.

ตํ สุตฺวา เทวปุตฺโต –

그것을 듣고 천자는 —

๑๒๕๙.

1259.

‘‘อิเม จ สิรีสวนา ตาตา, ทิพฺพา คนฺธา สุรภี สมฺปวนฺติ;

เต สมฺปวายนฺติ อิมํ วิมานํ, ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา.

"벗들이여, 이 시리사 숲에서 천상의 향기로운 내음이 풍겨옵니다. 그 향기들은 밤낮으로 어둠을 물리치며 이 궁전에 가득 퍼집니다."

๑๒๖๐.

1260.

‘‘อิเมสญฺจ โข วสฺสสตจฺจเยน, สิปาฏิกา ผลติ เอกเมกา;

มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ, ยทคฺเค กายมฺหิ อิธูปปนฺโน.

“이 (시리사) 나무들의 씨꼬투리는 백 년이 지날 때마다 하나씩 터집니다. 내가 여기 이 천상에 태어난 후로 인간의 시간으로 백 년이 지났습니다.”

๑๒๖๑.

1261.

‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ,อสฺมึ วิมาเน ฐตฺวาน ตาตา;

อายุกฺขยา ปุญฺญกฺขยา จวิสฺสํ,เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. – อาห;

“벗들이여, 나는 이 궁전에 머물며 (씨꼬투리가 터지는 것을) 다섯 번 보았습니다. 이제 수명이 다하고 공덕이 다하여 죽게 될 것이니, 그 슬픔 때문에 정신을 잃을 지경입니다.”라고 말하였다.

๑๒๕๖. ตตฺถ สิรีสวนาติ สิรีสวิปินโต. ตาตาติ วาณิเช อาลปติ. อิเม ตุมฺหากํ มยฺหญฺจ ปจฺจกฺขภูตา ทิพฺพา คนฺธา สุรภี อติวิย สุคนฺธาเยว สมนฺตโต ปวนฺติ ปวายนฺติ. เต ทิพฺพา คนฺธา เอวํ วายนฺตา อิมํ วิมานํ สมฺปวายนฺติ สมฺมเทว คนฺธํ คาหาเปนฺติ, น เกวลํ สมฺปวายนเมว, อถ โข อตฺตโน ปภาย ตมมฺปิ นิหนฺติ. เตนาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา’’ติ.

1256. 거기서 ‘시리사 숲에서’라는 것은 시리사 숲으로부터라는 뜻이다. ‘벗들이여’라는 말로 상인들을 부른다. 당신들과 나에게 분명하게 나타나는 이 천상의 향기들은 매우 향기롭고 달콤한 냄새를 사방에 풍긴다. 그 천상의 향기들은 이와 같이 풍기며 이 궁전을 가득 채우고 향기로움을 머금게 한다. 단지 향기만 풍기는 것이 아니라, 자신의 빛으로 어둠을 물리친다. 그래서 ‘낮과 밤으로 어둠을 물리치고’라고 하였다.

๑๒๖๐-๖๑. อิเมสนฺติ สิรีสานํ. สิปาฏิกาติ ผลกุฏฺฐิลิกา. ผลตีติ ปจฺจิตฺวา วณฺฏโต มุจฺจติ, ปุฏเภทํ วา ปตฺวา สิสฺสติ. มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตนฺติ ยสฺมา วสฺสสตสฺส อจฺจเยน อิมสฺส สิรีสสฺส สิปาฏิกา ผลติ, อยญฺจ ผลิตา, ตสฺมา มยฺหํ มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ. ยทคฺเค ยโต ปฏฺฐาย, กายมฺหิ อิธ อิมสฺมึ เทวนิกาเย อุปปนฺโน [Pg.324] นิพฺพตฺโต. มยฺหญฺจ เทวคณนาย ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุ, ตสฺมา ขียติ เม อายูติ โสกวเสน สมฺปมูฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ…เป… เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ.

1260-61. ‘이들의’란 시리사 나무들의 것이라는 뜻이다. ‘씨꼬투리’란 열매의 껍질이다. ‘터진다’는 것은 익어서 꼭지에서 떨어지거나, 꼬투리가 갈라진 채로 남아 있는 것을 말한다. ‘인간의 시간으로 백 년이 지났다’는 것은, 백 년이 지날 때마다 이 시리사 나무의 씨꼬투리가 터지는데, 지금 이것이 터졌으므로 나에게 인간의 백 년이 지났다는 뜻이다. ‘태어난 때부터’란 이 천상 세계에 태어난 때로부터를 의미한다. 천상의 계산으로 나의 수명은 오백 년인데, 이제 그 수명이 다해가고 있다는 생각에 슬픔에 빠져 매우 혼란스러워졌음을 보여준다. 그래서 ‘나는 (터지는 것을) 다섯 번 보았고... 그 슬픔으로 정신을 잃을 지경입니다’라고 말한 것이다.

อถ นํ วาณิชา สมสฺสาเสนฺโต –

그때 상인들이 그를 위로하며 말했다.

๑๒๖๒.

1262.

‘‘กถํ นุ โสเจยฺย ตถาวิโธ โส, ลทฺธา วิมานํ อตุลํ จิราย;

เย จาปิ โข อิตฺตรมุปปนฺนา, เต นูน โสเจยฺยุํ ปริตฺตปุญฺญา’’ติ. –

“이토록 훌륭한 궁전을 얻어 오랜 세월 누려온 분이 어찌하여 슬퍼하십니까? 공덕이 적어 잠깐만 머물다 떠나는 이들이야말로 참으로 슬퍼해야 할 것입니다.”

อาหํสุ. ตตฺถ ยาทิเสหิ อปฺปายุเกหิ มรณํ ปฏิจฺจ โสจิตพฺพํ สิยา, ตาทิโส ปน เอวํ ทิพฺพานุภาวสมฺปนฺโน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุโก กถํ นุ โสเจยฺย, น โสจิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

상인들이 이렇게 말하였다. 거기서 수명이 짧고 공덕이 적은 자들이 죽음을 맞이하여 슬퍼해야 하는 것과 달리, 이처럼 천상의 위력을 갖추고 구백만 년의 수명을 누린 분이 어찌 슬퍼하겠느냐며, 결코 슬퍼할 일이 아니라는 것이 그 뜻이다.

เทวปุตฺโต ตตฺตเกเนว สมสฺสาเสตฺวา เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต เตสญฺจ อุปเทสํ เทนฺโต –

천자는 그 말에 위안을 얻고 그들의 말을 받아들이며, 그들에게 가르침을 주기 위해 말했다.

๑๒๖๓.

1263.

‘‘อนุจฺฉวึ โอวทิยญฺจ เมตํ, ยํ มํ ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ;

ตุมฺเห จ โข ตาตา มยานุคุตฺตา, เยหิจฺฉกํ เตน ปเลถ โสตฺถิ’’นฺติ. –

“당신들이 나에게 해준 그 다정한 말은 적절하고 훌륭한 훈계입니다. 벗들이여, 당신들은 나의 보호를 받았으니 이제 원하는 곳으로 안녕히 가십시오.”

คาถมาห. ตตฺถ อนุจฺฉวินฺติ อนุจฺฉวิกํ, ตุมฺหากเมว ตํ ยุตฺตรูปํ. โอวทิยญฺจ เมตนฺติ เม มยฺหํ ตุมฺเหหิ โอวทิยํ โอวาทวเสน วตฺตพฺพเมตํ. ยํ ยสฺมา, มํ มยฺหํ, ตุมฺเห ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย’’นฺติอาทินา เปยฺยวาจํ ปิยวจนํ วเทถ. ยํ วา เปยฺยวาจาย วทนํ กถนํ, ตํ ตุมฺหากเมว อนุจฺฉวิกนฺติ โยชนา. อถ วา ยํ ยสฺมา ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ, ตสฺมา อนุจฺฉวิกํ โอวทิยญฺจ โอวทิตพฺพํ โอวาทานุรูปํ กาตพฺพญฺจ เม มยา กตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ตุมฺเห จ โข ตาตา’’ติอาทิ. ตตฺถ มยานุคุตฺตาติ อิมสฺมึ อมนุสฺสปริคฺคเห มรุกนฺตาเร ยาว กนฺตาราติกฺกมา มยา อนุคุตฺตา รกฺขิตา, เยนิจฺฉกํ ยถารุจิเตน, โสตฺถึ เขเมน, ปเลถ คจฺฉถาติ อตฺโถ.

게송을 읊었다. 거기서 ‘적절한’이란 어울린다는 뜻으로, 당신들에게 아주 합당한 것이다. ‘나에 대한 훈계’란 당신들이 나에게 훈계로써 해준 말이다. 당신들이 ‘어찌 슬퍼하십니까’라며 다정하고 사랑스러운 말을 해주었기 때문에 그것이 당신들에게 적절하다는 결합이다. 혹은 당신들이 다정한 말을 해주었기에, 나 또한 적절하게 훈계를 따르고 훈계에 맞게 행동했다는 뜻이다. 그것이 무엇인지를 ‘벗들이여, 당신들은...’ 이하로 말하였다. 거기서 ‘나의 보호를 받은’이란 비인간들이 지배하는 이 사막에서 사막을 다 건널 때까지 내가 돌보고 지켜주었다는 뜻이다. ‘원하는 대로’란 뜻하는 대로, ‘안녕히’란 안전하게, ‘가십시오’란 가라는 뜻이다.

อถ วาณิชา กตญฺญุภาวํ ปกาเสนฺตา –

그러자 상인들은 고마운 마음을 표현하며 말했다.

๑๒๖๔.

1264.

‘‘คนฺตฺวา [Pg.325] มยํ สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณจาคา, กาหาม เสรีสมหํ อุฬารนฺติ. –

“재물을 구하고 이익을 바라는 저희들이 신두소비라 땅에 도착하여, 노력한 만큼 충분히 베풀며 세리사카 천자를 위한 성대한 축제를 열겠습니다.”

คาถมาหํสุ. ตตฺถ ยถาปโยคาติ อิทานิ กตปฏิญฺญานุรูปปโยคา. ปริปุณฺณจาคาติ สมตฺตจาคา, อุฬารสฺส มหสฺส ปริยตฺตปริจฺจาคา. มหนฺติ อุสฺสวปูชํ.

게송을 읊었다. 거기서 ‘노력한 만큼’이란 이제 약속한 대로 노력하겠다는 뜻이다. ‘충분히 베풀며’란 온전한 베풂을 의미하며, 성대한 공양에 필요한 만큼 충분히 희사하겠다는 뜻이다. ‘축제’란 축제와 공양을 의미한다.

ปุน เทวปุตฺโต มหกรณํ ปฏิกฺขิปนฺโต กตฺตพฺเพสุ จ เต นิโยเชนฺโต –

다시 천자는 축제를 여는 것을 거절하며 그들이 해야 할 일들을 권장하며 말했다.

๑๒๖๕.

1265.

‘‘มา เจว เสรีสมหํ อกตฺถ, สพฺพญฺจ โว ภวิสฺสติ ยํ วเทถ;

ปาปานิ กมฺมานิ วิวชฺชยาถ, ธมฺมานุโยคญฺจ อธิฏฺฐหาถา’’ติ. –

“세리사카 축제를 열지 마십시오. 당신들이 말한 모든 것은 이루어질 것입니다. 악한 행위들을 멀리하고, 정법을 닦는 데 전념하십시오.”

คาถมาห. ตตฺถ ยํ วเทถาติ ยํ ตุมฺเห เขเมน สินฺธุโสวีรเทสปตฺตึ ตตฺถ จ วิปุลํ อุทฺทยํ ลาภํ ปจฺจาสีสนฺตา ‘‘คนฺตฺวา มย’’นฺติอาทีนิ วทถ. สพฺพํ ตํ โว ตุมฺหากํ ตเถว ภวิสฺสติ, ตตฺถ นิกฺกงฺขา โหถ, ตุมฺเห ปน อิโต ปฏฺฐาย ปาปานิ กมฺมานิ ปาณาติปาตาทีนิ วิวชฺชยาถ ปริวชฺเชถ. ธมฺมานุโยคนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมสฺส อนุยุญฺชนํ. อธิฏฺฐหาถาติ อนุสิกฺขถ อิทํ เสรีสกมหนฺติ ทสฺเสติ.

게송을 읊었다. 거기서 ‘말한 것’이란 당신들이 안전하게 신두소비라 지방에 도착하여 거기서 큰 이익을 얻기를 바라며 ‘저희들이 가서’라고 말한 것들이다. 그 모든 것이 당신들에게 그대로 이루어질 것이니 의심하지 마십시오. 다만 당신들은 이제부터 살아있는 생명을 죽이는 일 등의 악행을 멀리하십시오. ‘정법을 닦는 데 전념함’이란 보시 등의 선법을 거듭 실천하는 것이다. ‘전념하십시오’란 반복해서 닦으라는 뜻이니, 이것이 바로 세리사카 천자를 위한 진정한 공양임을 보여준다.

ยํ ปน อุปาสกํ อนุคฺคณฺหนฺโต เตสํ รกฺขาวรณํ กาตุกาโม อโหสิ, ตสฺส คุณํ กิตฺเตตฺวา ตํ เตสํ อุทฺทิสนฺโต อิมา คาถาโย อาห –

또한 그 상인들 중 한 우바새를 도와 그들을 보호하고자 했던 천자는, 그 우바새의 덕을 찬탄하며 그를 가리켜 이 게송들을 읊었다.

๑๒๖๖.

1266.

‘‘อุปาสโก อตฺถิ อิมมฺหิ สงฺเฆ, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน;

สทฺโธ จ จาคี จ สุเปสโล จ, วิจกฺขโณ สนฺตุสิโต มุตีมา.

“이 무리 가운데 한 우바새가 있으니, 많이 배우고 계행과 덕을 갖추었네. 믿음 있고 관대하며 성품이 착하고, 지혜롭고 만족할 줄 알며 총명하도다.”

๑๒๖๗.

1267.

‘‘สญฺชานมาโน [Pg.326] น มุสา ภเณยฺย, ปรูปฆาตาย น เจตเยยฺย;

เวภูติกํ เปสุณํ โน กเรยฺย, สณฺหญฺจ วาจํ สขิลํ ภเณยฺย.

“알면서 거짓말하지 않고, 남을 해치려 마음먹지 않으며, 이간질하거나 헐뜯지 않고, 부드럽고 다정한 말을 하노라.”

๑๒๖๘.

1268.

‘‘สคารโว สปฺปติสฺโส วินีโต, อปาปโก อธิสีเล วิสุทฺโธ;

โส มาตรํ ปิตรญฺจาปิ ชนฺตุ, ธมฺเมน โปเสติ อริยวุตฺติ.

“존경심과 공경심을 갖추어 겸손하고, 악함이 없으며 드높은 계행으로 깨끗하네. 그 사람은 고귀한 삶을 살며 부모님을 법답게 봉양하노라.”

๑๒๖๙.

1269.

‘‘มญฺเญ โส มาตาปิตูนํ การณา, โภคานิ ปริเยสติ น อตฺตเหตุ;

มาตาปิตูนญฺจ โย อจฺจเยน, เนกฺขมฺมโปโณ จริสฺสติ พฺรหฺมจริยํ.

“내가 보기에 그는 자신을 위해서가 아니라 부모님을 위해 재물을 구하며, 부모님이 돌아가신 뒤에는 출가하여 청정한 범행을 닦으리라.”

๑๒๗๐.

1270.

‘‘อุชู อวงฺโก อสโฐ อมาโย, น เลสกปฺเปน จ โวหเรยฺย;

โส ตาทิโส สุกตกมฺมการี, ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขํ.

“정직하고 굽힘이 없으며 정직하고 속임수가 없으니, 암시나 위선으로 말하지 않네. 이와 같이 선한 업을 짓고 법에 머무는 이가 어찌 고통을 겪겠는가?”

๑๒๗๑.

1271.

‘‘ตํการณา ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนา, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ วาณิชาเส;

อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถ, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

ตํ ขิปฺปมาเนน ลหุํ ปเรน, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ.

“그 때문에 내가 직접 나타난 것이니, 상인들이여, 법을 보십시오. 그가 아니었다면 당신들은 이 숲에서 길을 잃고 헤매다 재가 되었을 것입니다. 참으로 선한 사람과의 만남은 신속하고 신속하게 행복을 가져다줍니다.”

๑๒๖๖. ตตฺถ สงฺเฆติ สตฺตสมูเห. วิจกฺขโณติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพตาย กุสโล. สนฺตุสิโตติ สนฺตุฏฺโฐ. มุตีมาติ กมฺมสฺสกตญาณาทินา อิธโลกปรโลกหิตานํ มุนนโต มุติมา.

1266. 거기서 ‘무리 가운데’란 중생들의 집단 속을 의미한다. ‘지혜로운’이란 여러 가지 일에서 해야 할 바를 잘 아는 자이다. ‘만족할 줄 아는’이란 자족하는 자이다. ‘총명한’이란 업자성지 등을 통해 이 세상과 저 세상의 이익을 알기에 총명한 자라는 뜻이다.

๑๒๖๗. สญฺชานมาโน น มุสา ภเณยฺยาติ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺย. เวภูติกนฺติ สหิตานํ วินาภาวกรณโต ‘‘เวภูติก’’นฺติ ลทฺธนามํ ปิสุณํ, โน กเรยฺย น วเทยฺย.

1267. ‘알면서 거짓을 말하지 말아야 한다(Sañjānamāno na musā bhaṇeyyā)’는 것은 알고 있으면서 고의로 거짓을 말하지 말아야 한다는 것이다. ‘이간질하는 말(Vebhūtika)’이란 화합한 이들을 갈라놓기 때문에 ‘분열을 일으키는 것’이라는 이름을 얻은 이간어(pisuṇa)를 말하니, 그러한 행위를 하지 말고 그러한 말을 하지 말아야 한다.

๑๒๖๘. สปฺปติสฺโสติ [Pg.327] ปติสฺสโย ครุฏฺฐานิเยสุ นิวาตวุตฺติกตฺตา โสรจฺจํ, สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส. อธิสีเลติ อุปาสเกน รกฺขิตพฺพอธิสีลสิกฺขาย. อริยวุตฺตีติ ปริสุทฺธวุตฺติ.

1268. ‘공경할 줄 아는(Sappatisso)’이란 존경할 만한 분들에게 겸손하게 처신함으로 인해 생기는 온화함(soracca)과 공경(patissayo)을 구비한 것을 의미한다. ‘높은 계(Adhisīla)’는 우빠사까가 지켜야 할 증상계의 학습계(adhisīlasikkhā)를 말한다. ‘성스러운 삶(Ariyavutti)’이란 청정한 삶을 의미한다.

๑๒๖๙. เนกฺขมฺมโปโณติ นิพฺพานนินฺโน. จริสฺสติ พฺรหฺมจริยนฺติ ปพฺพชฺชํ สาสนพฺรหฺมจริยํ จริสฺสติ.

1269. ‘출가에 기운(Nekkhammapoṇo)’이란 열반으로 기울어진 것을 말한다. ‘청정범행을 닦으리라(Carissati brahmacariyaṃ)’는 것은 출가하여 가르침 안에서의 성스러운 삶을 영위할 것이라는 의미이다.

๑๒๗๐. เลสกปฺเปนาติ กปฺปิยเลเสน. น จ โวหเรยฺยาติ มายาสาเฐยฺยวเสน วจนํ น นิจฺฉาเรยฺย. ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตนเยน ธมฺเม ฐิโต ธมฺมจารี สมจารี กินฺติ เกน ปกาเรน ทุกฺขํ ลเภถ ปาปุเณยฺย.

1270. ‘구실을 만들어(Lesakappenā)’라는 것은 그럴듯한 핑계를 대는 것을 말한다. ‘함부로 말하지 말아야 한다(Na ca vohareyyā)’는 것은 기만과 위선의 마음으로 말을 내뱉지 말아야 한다는 뜻이다. ‘법에 머무는 자가 어찌 괴로움을 겪겠는가(Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ)’라는 것은 이와 같이 설해진 법에 머물며 법답게 살고 평등하게 행하는 자가 어떻게, 어떤 방식으로 괴로움을 얻거나 괴로움에 이르겠느냐는 의미이다.

๑๒๗๑. ตํการณาติ ตนฺนิมิตฺตํ ตสฺส อุปาสกสฺส เหตุ. ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนาติ สยเมว ตุมฺหากํ อหํ ปาตุรโหสึ. ‘‘อตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ, มม อตฺตานํ ตุมฺหากํ ปาตฺวากาสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อหํ ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ รกฺขนฺโต ตุมฺเหปิ รกฺขามิ, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ ธมฺมเมว จริตพฺพํ กตฺวา โอโลเกถ. อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถาติ เตน อุปาสเกน วินา เจ อาคตา, อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร อนาถา อปฺปฏิสรณา ภสฺมภาวํ คจฺเฉยฺยาถ. ขิปฺปมาเนนาติ เอวํ ขิปฺปนฺเตน วมฺภนฺเตน ปีฬนฺเตน. ลหุนฺติ สุกรํ. ปเรนาติ อธิกํ, อญฺเญน วา. ตสฺมา สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโมติ. โส หิ ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺโฐ เกนจิ กิญฺจิ วุตฺโตปิ น ปฏิปฺผรตีติ อธิปฺปาโย.

1271. ‘그 원인 때문에(Taṃkāraṇā)’는 그러한 징조 때문에, 즉 그 우빠사까를 원인으로 한다는 것이다. ‘내 스스로 나타났다(Pātukatomhi attanā)’는 것은 나 자신이 직접 너희들 앞에 나타났다는 뜻이다. ‘아따낭(attānaṃ)’이라는 독법도 있는데, 이는 ‘나 자신을 너희들에게 드러냈다’는 뜻이다. ‘그러므로(Tasmā)’라는 것은 내가 법을 공경하고 그 법을 수호하기 때문에 너희들도 보호하는 것이니, 그러므로 법을 보라, 법이야말로 실천해야 할 것이라고 여기고 주목하라는 것이다. ‘그가 없었다면 여기서 재가 되었으리라(Aññatra teniha bhasmī bhavethā)’는 것은 만약 그 우빠사까 없이 왔더라면, 이 모래 사막에서 의지할 곳도 보호자도 없이 재가 되었을 것이라는 뜻이다. ‘내던지는 것(Khippamānena)’이란 이와 같이 던지고, 경멸하고, 괴롭히는 것을 말한다. ‘쉽게(Lahu)’는 수월하게라는 뜻이다. ‘다른 이(Pare)’는 더욱 심하게, 혹은 다른 압박으로라는 뜻이다. ‘그러므로 참으로 선우와의 만남은 즐겁다(Tasmā sukho have sappurisena saṅgamo)’고 하였으니, 그는 인내와 온화함에 머물러 있어서 누군가 무슨 말을 하더라도 되받아 공격하지 않는다는 것이 이 글의 의도이다.

เอวํ สามญฺญโต กิตฺติตํ สรูปโต ญาตุกามา วาณิชา –

이와 같이 일반적인 특징으로 찬탄된 우빠사까를 구체적인 모습으로 알고자 하여 상인들이 다음과 같이 말하였다.

๑๒๗๒.

1272.

‘‘กึ นาม โส กิญฺจ กโรติ กมฺมํ,กึ นามเธยฺยํ กึ ปน ตสฺส โคตฺตํ;

มยมฺปิ นํ ทฏฺฐุกามมฺห ยกฺข, ยสฺสานุกมฺปาย อิธาคโตสิ;

ลาภา หิ ตสฺส ยสฺส ตุวํ ปิเหสี’’ติ. –

“그의 이름은 무엇이며 어떤 일을 합니까? 그의 본명은 무엇이며 성(Gotta)은 또 무엇입니까? 야까여, 당신이 가엾게 여겨 이곳에 오게 된 그를 우리도 뵙고 싶습니다. 당신이 그토록 아끼는 그분은 참으로 복된 분이십니다.”

คาถมาหํสุ. ตตฺถ กึ นาม โสติ นามโต โส ชนฺตุ สตฺโต โก นาม. กิญฺจ กโรติ กมฺมนฺติ กสิวณิชฺชาทีสุ กีทิสํ กมฺมํ กโรติ. กึ [Pg.328] นามเธยฺยนฺติ มาตาปิตูหิ กตํ ปน ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส’’ติอาทีสุ ตสฺส กึ นามเธยฺยํ, ‘‘ภคฺคโว ภารทฺวาโช’’ติอาทีสุ กึ วา ตสฺส โคตฺตํ. ยสฺส ตุวํ ปิเหสีติ ยํ ตุวํ ปิยายสิ.

그들은 이 게송을 읊었다. 거기서 ‘그의 이름은 무엇이며(Kiṃ nāma so)’란 이름으로 볼 때 그 중생, 즉 그 유정은 누구인가라는 뜻이다. ‘어떤 일을 합니까(Kiñca karoti kammaṃ)’란 농사나 상업 등 중에서 어떤 종류의 일을 하느냐는 것이다. ‘본명은 무엇이며(Kiṃ nāmadheyyaṃ)’란 부모님이 지어주신 이름이 ‘띳사’나 ‘풋사’ 등 중에서 무엇인가라는 것이며, ‘그의 성은 무엇인가(Kiṃ vā tassa gottaṃ)’란 ‘박가와’나 ‘바라드와자’ 등과 같은 가문 중에서 무엇인가라는 뜻이다. ‘당신이 아끼는(Yassa tuvaṃ pihesī)’이란 당신이 사랑하고 소중히 여기는 자를 의미한다.

อิทานิ เทวปุตฺโต ตํ นามโคตฺตาทิวเสน ทสฺเสนฺโต –

이제 천신(devaputta)이 그를 이름과 가문 등을 통해 보여주며 말하였다.

๑๒๗๓.

1273.

‘‘โย กปฺปโก สมฺภวนามเธยฺโย,อุปาสโก โกจฺฉผลูปชีวี;

ชานาถ นํ ตุมฺหากํ เปสิโย โส,มา โข นํ หีฬิตฺถ สุเปสโล โส’’ติ. –

“성바와(Sambhava)라는 이름을 가진 이발사로서, 빗(koccha)의 대가로 살아가는 우빠사까입니다. 그가 여러분의 심부름꾼임을 알아두십시오. 성품이 매우 착한 그를 멸시하지 마십시오.”

อาห. ตตฺถ กปฺปโกติ นฺหาปิโต. สมฺภวนามเธยฺโยติ สมฺภโวติ เอวํนาโม. โกจฺฉผลูปชีวีติ โกจฺฉญฺจ ผลญฺจ อุปนิสฺสาย ชีวนโก. ตตฺถ โกจฺฉํ นาม อาฬกาทิสณฺฐาปนตฺถํ เกสาทีนํ อุลฺลิขนสาธนํ. เปสิโย เปสนการโก เวยฺยาวจฺจกโร.

그가 이렇게 말했다. 거기서 ‘이발사(Kappaka)’란 머리 깎는 사람(nhāpito)이다. ‘성바와라는 이름을 가진(Sambhavanāmadheyyo)’이란 성바와라는 이름을 가졌다는 것이다. ‘빗의 대가로 살아가는(Kocchaphalūpajīvī)’이란 빗질하는 기술과 그 보수를 의지하여 살아가는 자를 말한다. 여기서 ‘빗(Koccha)’이란 머리카락 등을 단정하게 정리하기 위해 빗는 도구이다. ‘심부름꾼(Pesiyo)’이란 시키는 일을 하거나 뒤치다꺼리를 하는 사람(veyyāvaccakaro)을 뜻한다.

อิทานิ วาณิชา ตํ สญฺชานิตฺวา อาหํสุ –

이제 상인들이 그를 알아보고 이렇게 말했다.

๑๒๗๔.

1274.

‘‘ชานามเส ยํ ตฺวํ ปวเทสิ ยกฺข, น โข นํ ชานาม ส เอทิโสติ;

มยมฺปิ นํ ปูชยิสฺสาม ยกฺข, สุตฺวาน ตุยฺหํ วจนํ อุฬาร’’นฺติ.

“야까여, 당신이 말씀하시는 그를 우리가 압니다. 하지만 그가 이토록 훌륭한 분인 줄은 몰랐습니다. 야까여, 당신의 고귀한 말씀을 들었으니 우리도 그를 공양하겠습니다.”

ตตฺถ ชานามเสติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, ตํ มยํ สรูปโต ชานาม. เอทิโสติ คุณโต ปน ยถา ตยา กิตฺติตํ, เอวํ เอทิโสติ ตํ น โข ชานาม, ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ อธิปฺปาโย.

거기서 ‘압니다(Jānāmase)’란 당신이 말하는 그를 우리가 직접 보아서 알고 있다는 뜻이다. ‘이토록(Ediso)’이란 덕성에 있어서 당신이 찬탄한 것과 같이 이와 같은 분인 줄은 알지 못했다는 것이니, 마치 무지한 사람과 같았다는 뜻이다.

อิทานิ เทวปุตฺโต เต อตฺตโน วิมานํ อาโรเปตฺวา อนุสาสนตฺถํ –

이제 천신이 그들을 자신의 천상 궁전(vimāna)에 태우고 훈계하기 위해 다음과 같이 게송을 읊었다.

๑๒๗๕.

1275.

‘‘เย เกจิ อิมสฺมึ สตฺเถ มนุสฺสา, ทหรา มหนฺตา อถวาปิ มชฺฌิมา;

สพฺเพว เต อาลมฺพนฺตุ วิมานํ, ปสฺสนฺตุ ปุญฺญานํ ผลํ กทริยา’’ติ. –

“이 상단에 있는 모든 사람들아, 젊은이든 노인이든 혹은 장년이든, 모두 다 천상 궁전에 올라오라. 인색한 자들아, 공덕의 과보를 직접 보아라.”

คาถมาห[Pg.329]. ตตฺถ มหนฺตาติ วุฑฺฒา. อาลมฺพนฺตูติ อาโรหนฺตุ. กทริยาติ มจฺฉริโน อทานสีลา.

그는 이 게송을 읊었다. 거기서 ‘노인(Mahantā)’이란 연장자들이다. ‘올라오라(Ālambantū)’란 오르라는 뜻이다. ‘인색한 자들(Kadariyā)’이란 아끼는 마음이 강해 보시하는 습관이 없는 자들이다.

อิทานิ ปริโยสาเน ฉ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา –

이제 마지막에 결집자(dhammasaṅgāhaka)들이 읊은 여섯 개의 게송이 이어진다.

๑๒๗๖.

1276.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, ตํ กปฺปกํ ตตฺถ ปุรกฺขตฺวา;

สพฺเพว เต อาลมฺพึสุ วิมานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

“그곳에서 그들 모두 ‘내가 먼저’라며, 그 이발사를 앞세우고서 바사바(Vāsava)의 마삭까사라(Masakkasāra) 같은 천상 궁전에 모두 올라갔네.

๑๒๗๗.

1277.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยึสุ;

ปาณาติปาตา วิรตา อเหสุํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยึสุ;

อมชฺชปา โน จ มุสา ภณึสุ, สเกน ทาเรน จ อเหสุํ ตุฏฺฐา.

그곳에서 그들 모두 ‘내가 먼저’라며 우빠사까가 되었음을 서약했네. 생명 죽이는 일을 멀리하고 세상에서 주지 않은 것을 멀리했네. 술을 마시지 않고 거짓을 말하지 않았으며, 자기 아내에게 만족했네.

๑๒๗๘.

1278.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิตฺวา;

ปกฺกามิ สตฺโถ อนุโมทมาโน, ยกฺขิทฺธิยา อนุมโต ปุนปฺปุนํ.

그곳에서 그들 모두 ‘내가 먼저’라며 우빠사까가 되었음을 서약한 뒤, 야까의 신통력으로 거듭거듭 축복을 받으며 상단은 길을 떠났네.

๑๒๗๙.

1279.

‘‘คนฺตฺวาน เต สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณลาภา, ปจฺจาคมุํ ปาฏลิปุตฺตมกฺขตํ.

그들은 신두-소위라 땅에 가서 재물을 구하고 이익을 바랐네. 노력한 바에 따라 풍족한 이익을 얻고 아무 탈 없이 빠딸리뿟따로 돌아왔네.

๑๒๘๐.

1280.

‘‘คนฺตฺวาน เต สงฺฆรํ โสตฺถิวนฺโต, ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิภูตา;

อานนฺที วิตฺตา สุมนา ปตีตา, อกํสุ เสรีสมหํ อุฬารํ;

เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ.

그들은 안녕히 집으로 돌아가 아들, 아내들과 함께 모였네. 부유하고 행복하며 만족하고 기쁜 마음으로 성대한 세리사까 축제를 열었으며, 세리사까 원림(pariveṇa)을 건립하였네.

๑๒๘๑.

1281.

‘‘เอตาทิสา [Pg.330] สปฺปุริสาน เสวนา, มหตฺถิกา ธมฺมคุณาน เสวนา;

เอกสฺส อตฺถาย อุปาสกสฺส, สพฺเพว สตฺตา สุขิตา อเหสุ’’นฺติ.

이와 같은 선우들과의 사귐과 법의 덕성을 닦는 일은 큰 이익이 되나니, 한 명의 우빠사까를 위함이었으나 모든 중생이 행복하게 되었네.”

๑๒๗๖. ตตฺถ อหํ ปุเรติ อหํ ปุริมํ อหํ ปุริมนฺติ อหมหํกราติ อตฺโถ. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘สพฺเพว เต’’ติ วจนํ ‘‘สพฺเพว เต ยถา วิมานสฺส อารุหเน อุสฺสุกฺกชาตา อเหสุํ, ตถา สพฺเพว ตํ อารุหึสุ, น กสฺสจิ อารุหเน อนฺตราโย อโหสี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ จ ตาวตึสภวนํ วุจฺจติ, สพฺพํ วา เทวภวนํ, อิธ ปน สกฺกภวนํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ.

1276. 거기서 ‘내가 먼저(Ahaṃ pure)’란 “내가 제일 먼저, 내가 제일 먼저”라며 자아 의식을 내세우는 것을 뜻한다. ‘그들 모두(Te tattha sabbevā)’라고 말하고 다시 ‘모두가 그들(sabbeva te)’이라고 말한 것은, 모든 상인들이 천상 궁전에 올라가는 데 열성적이었던 것처럼, 그들 모두가 실제로 올라갔으며 누구에게도 올라가는 데 장애가 없었음을 보여주기 위해 설해진 것이다. ‘바사바의 마삭까사라처럼(Masakkasāraṃ viya vāsavassa)’에서 ‘마삭까사라’는 따와띰사 천상을 뜻하기도 하고 모든 천상의 거처를 의미하기도 하지만, 여기서는 삭까 천왕의 궁전으로 알아야 한다. 그래서 “바사바의 마삭까사라처럼”이라고 하였다.

๑๒๗๗-๘. อถ เต วาณิชา วิมานํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตสฺส อานุภาเวน โสตฺถินา อิจฺฉิตํ เทสํ อคมํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุมโต ปกฺกามิ สตฺโถ ยกฺขิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ อนุโมทมาโนติ โยชนา. เกน ปน อนุมโตติ? ยกฺเขนาติ ปากโฏยมตฺโถ.

그후 그 상인들은 천궁(vimāna)을 보고 청정한 마음을 일으켜 그 천자의 훈계에 머물며 귀의처(삼귀의)와 계율(오계)에 굳게 서서, 그의 위신력으로 원하던 곳에 안녕히 도달하였다. 그래서 '그들 모두가 그곳에서' 등의 말씀이 설해졌다. 여기서 '허락을 받아 무리가 떠났다'는 것은 '야차의 신통력에 의해 거듭 기뻐하며'라는 뜻으로 연결된다. '누구에 의해 허락받았는가?' 하면 '야차에 의해서'라는 것이 분명한 의미이다.

๑๒๗๙. ยถาปโยคาติ ยถาอชฺฌาสยํ กตปโยคา. ปริปุณฺณลาภาติ สมิทฺธลาภา. อกฺขตนฺติ อนุปทฺทุตํ ปาฏลิปุตฺตํ. อกฺขตนฺติ วา อนาพาธํ อนุปฺปีฬํ, อนนฺตราเยนาติ อตฺโถ.

1279. '야타빠요가(Yathāpayogā)'란 의도에 따라 실행된 노력을 뜻한다. '파리뿐나 라바(Paripuṇṇalābhā)'란 풍성한 이익을 얻은 것이다. '악카땅(Akkhatanti)'이란 해를 입지 않은 파탈리푸트라(Pāṭaliputta)를 말한다. 혹은 '악카땅'이란 질병이 없고 억압이 없는 것이며, '장애가 없는'이라는 뜻이다.

๑๒๘๐. สงฺฆรนฺติ สกํ เคหํ. โสตฺถิวนฺโตติ โสตฺถิภาเวน ยุตฺตา เขมิโน. อานนฺทีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โสมนสฺสิตภาวเมว วทติ. เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสูติ กตญฺญุตาย ฐตฺวา ปฏิสฺสวโมจนตฺถญฺจ เทวปุตฺตสฺส นาเมน เสรีสกํ นาม ปริจฺเฉทวเสน เวณิยโต เปกฺขิตพฺพโต ปริเวณํ ปาสาทกูฏาคารรตฺติฏฺฐานาทิสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺตํ อาวาสํ อกํสุ.

1280. '상가란티(Saṅgharanti)'란 자기 집을 뜻한다. '소티완또(Sotthivantoti)'란 안녕한 상태를 갖추어 두려움이 없는 이들을 말한다. '아난디(Ānandī)' 등 네 가지 구절로써 기뻐하는 상태만을 설하신 것이다. '세리사까 떼 빠리웨낭 마빠잉수(Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsū)'란 은혜를 아는 마음(지은사)에 머물며 약속을 지키기 위해, 천자의 이름을 따서 세리사까라 이름하고, 구획에 따라 바라보아야 할 것으로서, 다락방(꾸따가라)과 밤의 처소 등이 구비되고 담장으로 둘러싸이며 대문루를 갖춘 처소인 정사(pariveṇa)를 천자의 거처로 만들었다는 뜻이다.

๑๒๘๑. เอตาทิสาติ [Pg.331] เอทิสี, เอวํ อนตฺถปฏิพาหินี อตฺถสาธิกา จ. มหตฺถิกาติ มหาปโยชนา มหานิสํสา. ธมฺมคุณานนฺติ อวิปรีตคุณานํ. เอกสฺส สตฺตสฺส หิตตฺถํ สพฺเพว สตฺตา สพฺเพ เอว เต สตฺถปริยาปนฺนา สตฺตา, สุขิตา สุขปฺปตฺตา เขมปฺปตฺตา อเหสุํ.

1281. '에따디사(Etādisāti)'란 이와 같음을 뜻하니, 곧 이와 같이 해로운 것을 막고 이로운 것을 성취하는 것이다. '마핫띠까(Mahatthikāti)'란 큰 용도와 큰 공덕이 있다는 것이다. '담마구낭(Dhammaguṇānanti)'이란 어긋남 없는 법의 공덕을 받드는 것이다. 한 중생의 이익을 위해 모든 중생, 즉 수레에 속한 모든 중생이 행복해지고 평온을 얻으며 안온함에 도달했다는 의미이다.

สมฺภโว ปน อุปาสโก ปายาสิสฺส เทวปุตฺตสฺส เตสญฺจ วาณิชานํ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตํ คาถาพนฺธํ สุตนิยาเมเนว อุคฺคเหตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ. ปายาสิเทวปุตฺโต อายสฺมโต สมฺภวตฺเถรสฺส กเถสีติ อปเร. ตํ ยสตฺเถรปฺปมุขา มหาเถรา ทุติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ. สมฺภโว ปน อุปาสโก มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ.

삼바와(Sambhavo)라는 재가 신자는 빠야시(Pāyāsi) 천자와 그 상인들 사이에 주고받은 대화로 이루어진 게송들을 들은 대로 기억하여 어른 스님들께 아뢰었다. 다른 스승들은 빠야시 천자가 존자 삼바와 테라에게 말하였다고 한다. 그 말씀을 야사(Yasa) 장로를 필두로 한 대장로들이 제2차 결집에서 송출(결집)하였다. 삼바와 신자는 부모님이 돌아가신 후 출가하여 아라한과에 머물렀다.

เสรีสกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세리사까 천궁 이야기(Serīsakavimānavaṇṇanā)의 설명이 끝났다.

๑๑. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา

11. 수닉낃따 천궁 이야기(Sunikkhittavimānavaṇṇanā)의 설명.

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สุนิกฺขิตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

'웃짜미당 마니투낭 위마낭(Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ)'은 수닉낃따 천궁(Sunikkhittavimāna)이다. 그 일어난 연유는 무엇인가? 세존께서 사밧띠의 제타숲(기원정사)에 머물고 계셨다. 그때 존자 마하모갈라나가 앞에서 말한 방식대로 천상을 유행하다가 따와띵사(삼십삼천)에 이르렀다. 그때 어떤 천자가 자기 천궁 문 앞에 서 있다가 존자 마하모갈라나를 보고 깊은 공경과 존중하는 마음이 생겨, 가까이 다가가 오체투지로 절을 하고 합장하며 서 있었다.

โส กิร อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สรีรธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา โยชนิเก กนกถูเป จ กเต จตสฺโส ปริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปาทีหิ เจติเย ปูชํ กโรนฺติ, ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก อญฺเญสุ ปุปฺผปูชํ กตฺวา คเตสุ เตหิ ปูชิตฏฺฐาเน ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ตตฺเถว ตานิ สมฺมเทว ฐเปนฺโต สนฺนิเวสวเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิภตฺติวิเสสยุตฺตํ ปุปฺผปูชํ อกาสิ. กตฺวา จ ปน เอตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺโต สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปสิ.

전해오는 바에 따르면, 과거 까사빠 정등각자께서 반열반하신 후 그분의 사리를 모시고 1유순 크기의 황금 제탑(스투파)이 세워졌을 때, 사부대중이 때때로 다가가 향, 꽃, 등불 등으로 제탑에 공양을 올렸다. 그때 어떤 재가 신자가 다른 사람들이 꽃 공양을 올리고 떠난 자리에서, 공양하는 곳에 잘못 놓여진 꽃들을 보고 바로 그 자리에서 그 꽃들을 잘 정돈하여, 배치를 통해 보기 좋고 신심을 일으키며 특별한 장식이 돋보이도록 꽃 공양을 올렸다. 그렇게 하고 나서 그 대상(아람마나)을 취하여 부처님의 덕(불덕)을 거듭 생각하며 청정한 마음으로 그 공덕을 가슴에 간직하였다.

โส [Pg.332] อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส อานุภาเวน ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, มหานุภาโว มหา จสฺส ปริวาโร อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต…เป… อฏฺฐาสี’’ติ. อถ นํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ยถาลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตสุจริตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

그는 훗날 수명을 다하여 그 공덕의 위력으로 따와띵사 천상의 12유순 크기의 황금 천궁에 태어났으며, 큰 위신력과 큰 권속을 갖게 되었다. 그 연유를 가리켜 '그때 어떤 천자가... (중략) ... 서 있었다'라고 설해진 것이다. 그때 존자 마하모갈라나는 그가 얻은 풍요로움을 찬탄하는 방식을 통해, 그가 지은 선행을 이 게송들로 물었다.

๑๒๘๒.

1282.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

이 천궁은 보석 기둥이 높이 솟아 있고, 주위가 12유순이나 되며, 웅장한 700개의 다락방이 있고, 청람석(베루리야) 기둥과 루짜까(Rucaka) 보석이 깔린 아름다운 곳이로다.

๑๒๘๓.

1283.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

그곳에서 당신은 머물며 마시고 먹으며, 천상의 비파는 감미로운 소리를 연주하오. 이곳에는 천상의 다섯 가지 감각적 욕망의 대상이 있고, 금으로 장식한 여인들이 춤을 추고 있구려.

๑๒๘๔.

1284.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

당신의 용모는 어찌하여 이리도 아름다우며, 어찌하여 여기서 당신의 소망이 성취되는 것이오? 마음으로 사랑하는 어떤 즐거움들이 당신에게 생겨나는 것이오?

๑๒๘๕.

1285.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

큰 위신력을 가진 천자여, 당신에게 묻노니, 인간이었을 때 어떤 공덕을 쌓았소? 어찌하여 이토록 빛나는 위신력을 가졌으며, 당신의 광채가 모든 방향을 비추는 것이오?

โสปิ ตสฺส อตฺตโน กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ กเถสิ. ตํ ทสฺเสนฺตา สงฺคีติการา อาหํสุ –

그 천자 또한 존자에게 자신이 지은 업을 이 게송들로 대답하였다. 그것을 보여주기 위해 결집자들이 설하였다.

๑๒๘๖.

1286.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

그 천자는 기쁜 마음으로 모갈라나 존자의 질문을 받고서, 이 결과가 어떤 업의 과보인지 질문받은 대로 답변하였다.

๑๒๘๗.

1287.

‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ สุนิกฺขิปิตฺวา, ปติฏฺฐเปตฺวา สุคตสฺส ถูเป;

มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

잘못 놓여진 꽃을 잘 정돈하여 수긍(Sugata)의 탑에 올렸기에, 저는 이처럼 큰 신통과 위신력을 얻어 천상의 욕락을 누리게 되었습니다.

๑๒๘๘.

1288.

‘‘เตน [Pg.333] เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

그로 인해 제 용모는 이리도 아름답고, 그로 인해 여기서 제 소망이 성취되는 것이며, 마음으로 사랑하는 어떤 즐거움들이 저에게 생겨나는 것입니다.

๑๒๘๙.

1289.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

큰 위신력을 가진 수행자여, 제가 인간이었을 때 지은 일을 당신께 말씀드립니다. 그로 인해 저는 이토록 빛나는 위신력을 가졌으며, 제 광채가 모든 방향을 비추는 것입니다.

๑๒๘๗. ตตฺถ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลนฺติ เจติเย ปูชากรณฏฺฐาเน นิรนฺตรฏฺฐปนาทินา รจนาวิเสเสน อฏฺฐเปตฺวา ยถานิกฺขิตฺตตาย น สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ, วาเตน วา ปหริตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ปุปฺผํ. สุนิกฺขิปิตฺวาติ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตฺวา รจนาวิเสเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ กตฺวา นิกฺขิปิย. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วิภตฺติวิเสสาทิวเสน ปุปฺผํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ วา ปุปฺผํ นิกฺขิปนฺโต สตฺถุ เจติยํ อุทฺทิสฺส มม สนฺตาเน กุสลธมฺมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1287. 여기서 '둔닉낃땅 말랑(dunnikkhittaṃ mālaṃ)'이란 제탑의 공양하는 곳에 촘촘히 배치하는 등의 특별한 장식 없이 놓아두어, 놓여진 상태가 보기 좋지 않거나 바람에 날려 흐트러진 꽃을 말한다. '수닉키삔따(sunikkhipitvā)'란 잘 정돈하여 특별한 장식으로 보기 좋고 신심을 일으키게끔 배치하는 것이다. '빠띳타뻿따(patiṭṭhapetvā)'란 특별한 구분에 따라 꽃을 안치하는 것이다. 혹은 그 꽃을 놓으면서 '스승의 제탑을 향해 나의 상속(마음)에 유익한 법을 세우노라'고 한 것이 이 구절의 뜻으로 보아야 한다. 나머지는 앞에서 설한 방식과 같다.

เอวํ เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

이와 같이 천자가 자신의 선행을 밝히자, 장로는 그에게 법을 설하고 돌아와 세존께 그 내용을 보고하였다. 세존께서는 그 일을 계기로 모여든 대중에게 법을 설하셨다. 그 설법은 대중에게 유익함을 주었다.

สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수닉낃따 천궁 이야기(Sunikkhittavimānavaṇṇanā)의 설명이 끝났다.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

이와 같이 파라맛타디파니(Paramatthadīpanī)라고 불리는 소부(Khuddaka) 주석서의 ‘비마나와투(Vimānavatthu)’ 주석 중에서

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส สตฺตมสฺส

열한 가지 이야기로 장식된 제7장

สุนิกฺขิตฺตวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수닉키타 품(Sunikkhittavagga)의 주석이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จ ปุริสวิมานวณฺณนา.

그리고 남자 천궁(Purisavimāna)에 대한 설명도 끝났다.

นิคมนกถา

맺음말(Nigamanakathā)

เอตฺตาวตา [Pg.334] จ –

이와 같이 —

เทวตานํ วิมานาทิ-สมฺปตฺตึ ตสฺส การณํ;

ปกาสยนฺตี สตฺตานํ, สพฺพโลกหิตาวหา.

천신들의 천궁 등의 성취와 그 원인을 중생들에게 드러내며 온 세상의 이익을 가져다주는,

อปฺปกานมฺปิ การานํ, ยา วิภาเวติ เทสนา;

อุฬารผลตํ จิตฺต-เขตฺตสมฺปตฺติโยคโต.

마음의 청정함과 복전(福田)의 구족함이 갖추어짐으로 인해 아주 작은 선행이라 할지라도 그것이 광대한 과보를 가져옴을 분명히 밝혀주는 이 가르침을,

ยํ กถาวตฺถุกุสลา, สุปริญฺญาตวตฺถุกา;

วิมานวตฺถุอิจฺเจว, สงฺคายึสุ มเหสโย.

이야기의 주제에 능숙하고 인과(업)를 잘 아시는 거룩한 성자들께서 ‘비마나와투(Vimānavatthu)’라는 이름으로 소부(Khuddaka Nikāya)에 결집하셨도다.

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ;

สนฺนิสฺสาย สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

그 뜻을 밝히기 위해 옛 주석가들의 전통적인 방식을 잘 의지하여 나(담마팔라)에 의해 이 주석이 이루어졌도다.

ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต.

그곳의 수승한 뜻을 곳곳에서 적절하게 드러내기에 명칭상 '파라맛타디파니(Paramatthadīpanī)'라 하였도다.

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

สา สตฺตรสมตฺตาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

혼란함 없는 판결로 완성된 이 주석은 분량 면에서 17 바나바라(Bhāṇavāra)에 이르러 완전한 결실을 보았도다.

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

이와 같이 이 주석서를 편찬함으로써 내가 얻은 공덕의 위력으로, 세상의 보호자이신 부처님의 가르침에

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

청정한 계(戒) 등의 수행으로 들어서서, 모든 중생이 해탈의 맛을 함께 나누게 되기를.

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

세상에 정등각자의 가르침이 오래도록 머물기를. 그 가르침에 대하여 모든 중생이 항상 공경심을 갖게 되기를.

สมฺมา [Pg.335] วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

하늘도 제때에 알맞게 비를 내리고, 대지의 주인(왕)도 정법에 전념하여 법으로써만 세상을 다스리기를.

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน

이와 같이 바다라티타(Badaratittha) 사원에 거주하시는 스승 담마팔라(Dhammapāla) 존자에 의해

กตาย

작성된

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

파라맛타디파니(Paramatthadīpanī) 소부 주석서의

วิมานวตฺถุอตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘비마나와투(Vimānavatthu)’ 주석이 끝났다.

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา สมตฺตา.

‘비마나와투(Vimānavatthu)’ 주석이 모두 완료되었다.