นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

ขุทฺทกนิกาเย

In the Khuddaka Nikāya

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา

The Commentary on the Stories of the Mansions

คนฺถารมฺภกถา

Introduction to the Text

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

I pay homage to the Lord, the greatly compassionate one, who has reached the far shore of the ocean of knowable things, whose teaching is subtle, profound, and of diverse methods.

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

I pay homage to that supreme Dhamma, revered by the Perfectly Enlightened Buddha, by which beings, becoming endowed with knowledge and conduct, go forth from the world.

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

Endowed with virtues such as morality, established in the paths and their fruits; I venerate that noble Saṅgha, the unsurpassed field of merit.

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

By the power of that merit born of veneration for the Triple Gem, may I, having become one for whom dangers are everywhere destroyed,

เทวตาหิ กตํ ปุญฺญํ, ยํ ยํ ปุริมชาติสุ;

ตสฺส ตสฺส วิมานาทิ-ผลสมฺปตฺติเภทโต.

The celestial mansions and so forth that arose for the deities, due to the variety of fruitional attainments from whatever merit was made in former births,

ปุจฺฉาวเสน ยา ตาสํ, วิสฺสชฺชนวเสน จ;

ปวตฺตา เทสนา กมฺม-ผลปจฺจกฺขการินี.

By way of their questions and by way of answers, the teaching proceeds, making manifest the fruit of kamma.

วิมานวตฺถุ อิจฺเจว, นาเมน วสิโน ปุเร;

ยํ ขุทฺทกนิกายสฺมึ, สงฺคายึสุ มเหสโย.

The Vimānavatthu, precisely by that name, which the great sages, the masters of old, compiled in the Khuddaka Nikāya.

ตสฺสาหมวลมฺพิตฺวา, โปราณฏฺฐกถานยํ;

ตตฺถ ตตฺถ นิทานานิ, วิภาเวนฺโต วิเสสโต.

I, having relied upon the method of the ancient commentary on that teaching, and particularly elucidating the background stories in various places,

สุวิสุทฺธํ [Pg.2] อสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

Thoroughly pure, unmixed, with a precise determination of subtle meaning, not contradicting the doctrine of the dwellers of the Great Monastery,

ยถาพลํ กริสฺสามิ, อตฺถสํวณฺณนํ สุภํ;

สกฺกจฺจํ ภาสโต ตํ เม, นิสามยถ สาธโวติ.

According to my ability, I will compose this beautiful exposition of the meaning. O virtuous ones, listen carefully to what I shall say.

ตตฺถ วิมานานีติ วิสิฏฺฐมานานิ เทวตานํ กีฬานิวาสฏฺฐานานิ. ตานิ หิ ตาสํ สุจริตกมฺมานุภาวนิพฺพตฺตานิ โยชนิกทฺวิโยชนิกาทิปมาณวิเสสยุตฺตตาย, นานารตนสมุชฺชลานิ วิจิตฺตวณฺณสณฺฐานานิ โสภาติสยโยเคน วิเสสโต มานนียตาย จ ‘‘วิมานานี’’ติ วุจฺจนฺติ. วิมานานํ วตฺถุ การณํ เอติสฺสาติ วิมานวตฺถุ, ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตา เทสนา. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ตาสํ เทวตานํ รูปโภคปริวาราทิสมฺปตฺติโย ตํนิพฺพตฺตกกมฺมญฺจ นิสฺสาย อิมิสฺสา เทสนาย ปวตฺตตฺตา. วิปากมุเขน วา กมฺมนฺตรมานสฺส การณภาวโต วิมานวตฺถูติ เวทิตพฺพํ.

Therein, vimānāni means especially honored mansions, the places of sport and dwelling for the devas. For these are produced by the power of their well-practiced kamma, and because they are endowed with distinctions in their measurement, such as one or two yojanas, are resplendent with various gems, have diverse colors and forms, and are especially worthy of honor due to their surpassing splendor, they are called vimānas. The teaching, proceeding in the manner of 'your throne is made of gold' and so forth, is called Vimānavatthu because the celestial mansions are its basis and its cause. This is merely an illustration, for this teaching proceeds by relying on the accomplishments in form, enjoyment, retinue, and so forth, of those devas, and the kamma that produced them. Alternatively, it should be understood as Vimānavatthu because it is a cause for knowing another kamma by way of its result.

ตยิทํ เกน ภาสิตํ, กตฺถ ภาสิตํ, กทา ภาสิตํ, กสฺมา จ ภาสิตนฺติ? วุจฺจเต – อิทญฺหิ วิมานวตฺถุ ทุวิเธน ปวตฺตํ – ปุจฺฉาวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ. ตตฺถ วิสฺสชฺชนคาถา ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ภาสิตา, ปุจฺฉาคาถา ปน กาจิ ภควตา ภาสิตา, กาจิ สกฺกาทีหิ, กาจิ สาวเกหิ เถเรหิ. ตตฺถาปิ เยภุยฺเยน โย โส กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ พุทฺธสฺส ภควโต อคฺคสาวกภาวาย ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺภรนฺโต อนุกฺกเมน สาวกปารมิโย ปูเรตฺวา, ฉฬภิญฺญาจตุปฏิสมฺภิทาทิคุณวิเสสปริวารสฺส, สกลสฺส สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกํ ปตฺโต ทุติเย อคฺคสาวกฏฺฐาเน ฐิโต อิทฺธิมนฺเตสุ จ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิโต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน, เตน ภาสิตา.

By whom was this spoken, where was it spoken, when was it spoken, and for what reason was it spoken? It is said: This Vimānavatthu proceeds in two ways—by way of questions and by way of answers. Therein, the answer-verses were spoken by those various devas. As for the question-verses, some were spoken by the Blessed One, some by Sakka and others, and some by the elder disciples. And even among them, for the most part, they were spoken by the Venerable Mahāmoggallāna—he who, for one incalculable eon and a hundred thousand kappas more, accumulating the stores of merit and knowledge for the state of being a chief disciple of the Buddha, the Blessed One; having gradually fulfilled the perfections of a disciple; having reached the summit of the entire knowledge of a disciple’s perfections, which is accompanied by special qualities such as the six higher knowledges and the four analytical knowledges; standing in the position of the second chief disciple; and established by the Blessed One as foremost among those with psychic powers.

ภาสนฺเตน จ ปฐมํ ตาว โลกหิตาย เทวจาริกํ จรนฺเตน เทวโลเก เทวตานํ ปุจฺฉาวเสน ปุน ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา มนุสฺสานํ ปุญฺญผลสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ เอกชฺฌํ [Pg.3] กตฺวา ภควโต ปเวเทตฺวา ภิกฺขูนํ ภาสิตา, สกฺเกน ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺส วิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตาปิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ภาสิตา เอว. เอวํ ภควตา เถเรหิ จ เทวตาหิ จ ปุจฺฉาวเสน, เทวตาหิ ตสฺสา วิสฺสชฺชนวเสน จ ตตฺถ ตตฺถ ภาสิตา ปจฺฉา ธมฺมวินยํ สงฺคายนฺเตหิ ธมฺมสงฺคาหเกหิ เอกโต กตฺวา ‘‘วิมานวตฺถุ’’อิจฺเจว สงฺคหํ อาโรปิตา. อยํ ตาเวตฺถ ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ สงฺเขปโต สาธารณโต จ วิสฺสชฺชนา.

And by him who spoke, they were first spoken in the deva realm by means of questioning the devas, while he was wandering there for the welfare of the world. Then, having returned from there to the human world, for the purpose of making the fruit of merit directly perceptible to humans, he combined the question and answer, reported it to the Blessed One, and spoke it to the monks. Also, those verses spoken by Sakka by way of questioning, and by the devas by way of answering him, were indeed retold by the Elder Mahāmoggallāna. Thus, what was spoken in various places by the Blessed One, the elders, and the devas by way of questioning, and by the devas by way of answering them, was later compiled into one by the Dhamma-reciters who were rehearsing the Dhamma and Vinaya, and was included in the collection precisely as 'Vimānavatthu'. This, for now, is the brief and general answer to the terms 'by whom was it spoken?' and so forth.

วิตฺถารโต ปน ‘‘เกน ภาสิต’’นฺติ ปทสฺส อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ปาทมูเล กตปณิธานโต ปฏฺฐาย มหาเถรสฺส อาคมนียปฏิปทา กเถตพฺพา, สา ปน อาคมฏฺฐกถาสุ ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถาริตาติ ตตฺถ อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสาธารณโต ‘‘กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วิสฺสชฺชนา ตสฺส ตสฺส วิมานสฺส อตฺถวณฺณนานเยเนว อาคมิสฺสติ.

In detail, however, regarding the term 'by whom was it spoken?', the Elder's practice leading to his attainment should be related, beginning from the aspiration made at the feet of the Blessed One Anomadassī. And since that practice is elaborated in various places in the commentaries to the Āgamas, it should be understood there according to the method in which it is presented. The specific answer to the terms 'where was it spoken?' and so forth will come in the course of the explanation of the meaning of each respective celestial mansion.

อปเร ปน ภณนฺติ – เอกทิวสํ อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘เอตรหิ โข มนุสฺสา อสติปิ วตฺถุสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา อตฺตโน จ จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา ตานิ ตานิ ปุญฺญานิ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺตา อุฬารสมฺปตฺตึ ปจฺจนุโภนฺติ, ยํนูนาหํ เทวจาริกํ จรนฺโต ตา เทวตา กายสกฺขึ กตฺวา ตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญํ ยถาธิคตญฺจ ปุญฺญผลํ กถาเปตฺวา ตมตฺถํ ภควโต อาโรเจยฺยํ. เอวํ เม สตฺถา คคนตเล ปุณฺณจนฺทํ อุฏฺฐาเปนฺโต วิย มนุสฺสานํ กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต อปฺปกานมฺปิ การานํ อายตนคตาย สทฺธาย วเสน อุฬารผลตํ วิภาเวนฺโต ตํ ตํ วิมานวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา มหตึ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสฺสติ, สา โหติ พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. โส อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา อปรํ รตฺตทุปฏฺฏํ เอกํสํ กตฺวา สมนฺตโต ชาติหิงฺคุลิกธารา วิชฺชุลตา วิย สญฺฌาปภานุรญฺชิโต วิย จ ชงฺคโม อญฺชนคิริสิขโร, ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน อตฺตโน อธิปฺปายํ อาโรเจตฺวา ภควตา อนุญฺญาโต อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ [Pg.4] สมาปชฺชิตฺวา, ตโต วุฏฺฐาย อิทฺธิพเลน ตงฺขณญฺเญว ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ตาหิ ตาหิ เทวตาหิ ยถูปจิตํ ปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ, ตสฺส ตา กเถสุํ. ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ สพฺพํ ตตฺถ ปวตฺติตนิยาเมเนว ภควโต อาโรเจสิ, ตํ สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อิจฺเจตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสีติ.

Others, however, say: One day, while the Venerable Mahāmoggallāna was in seclusion and solitude, this reflection arose in his mind: 'Now indeed, human beings, even when there is no perfection of material offerings, due to the perfection of the recipient field and the perfection of their own mental confidence, perform those various meritorious deeds and are reborn in the deva world, enjoying vast prosperity. What if I, while wandering on a tour of the deva realms, were to make those deities personal witnesses and have them recount the merit they have accumulated and the fruit of merit they have attained, and then report this matter to the Blessed One? In this way, my Teacher, like one causing the full moon to rise in the expanse of the sky, would directly show human beings the fruit of kamma, and making plain how even small deeds, by the power of faith established in a worthy basis, yield great fruit, would, taking those various celestial mansion stories as the occasion, set forth a great Dhamma discourse. That Dhamma discourse would be for the welfare, for the benefit, and for the happiness of many beings, of devas and humans.' So, rising from his seat, he put on his red under-robe, draped another red upper-robe over one shoulder, and, like a flash of lightning from a stream of pure vermilion all around, like being dyed with the color of twilight, and like a moving golden mountain peak, he approached the Blessed One. Having paid homage, he sat to one side and explained his intention. Having been given leave by the Blessed One, he rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, and entered the fourth jhāna, which is the basis for supernormal knowledge. Emerging from it, he used his psychic power to instantly go to the Tāvatiṃsā heaven. There, he asked those various deities about the meritorious kamma they had performed, and they recounted it to him. Then, returning to the human world, he reported everything to the Blessed One exactly as it had occurred there. The Teacher was well-pleased with it. Thus, taking this as the occasion, he taught the Dhamma in detail to the assembled company. So say other teachers.

ตํ ปเนตํ วิมานวตฺถุ วินยปิฏกํ สุตฺตนฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกนฺติ ตีสุ ปิฏเกสุ สุตฺตนฺตปิฏกปริยาปนฺนํ, ทีฆนิกาโย มชฺฌิมนิกาโย สํยุตฺตนิกาโย องฺคุตฺตรนิกาโย ขุทฺทกนิกาโยติ ปญฺจสุ นิกาเยสุ ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนํ, สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถา อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลนฺติ นวสุ สาสนงฺเคสุ คาถาสงฺคหํ.

This Vimānavatthu, however, among the three Piṭakas—the Vinaya Piṭaka, the Suttanta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka—is included in the Suttanta Piṭaka. Among the five Nikāyas—the Dīgha Nikāya, the Majjhima Nikāya, the Saṃyutta Nikāya, the Aṅguttara Nikāya, and the Khuddaka Nikāya—it is included in the Khuddaka Nikāya. And among the nine divisions of the Dispensation—Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa, Gāthā, Udāna, Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma, and Vedalla—it is included under the Gāthā division.

‘‘ทฺวาสีติ พุทฺธโต คณฺหึ, ทฺเว สหสฺสานิ ภิกฺขุโต;

จตุราสีติ สหสฺสานิ, เย เม ธมฺมา ปวตฺติโน’’ติ. (เถรคา. ๑๐๒๗) –

Eighty-two thousand I received from the Buddha, two thousand from the monks; these eighty-four thousand teachings are current for me.

เอวํ ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ปฏิญฺญาเตสุ จตุราสีติยา ธมฺมกฺขนฺธสหสฺเสสุ กติปยธมฺมกฺขนฺธสงฺคหํ. วคฺคโต ปีฐวคฺโค จิตฺตลตาวคฺโค ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค มญฺชิฏฺฐกวคฺโค มหารถวคฺโค ปายาสิวคฺโค สุนิกฺขิตฺตวคฺโคติ สตฺต วคฺคา. วตฺถุโต ปฐเม วคฺเค สตฺตรส วตฺถูนิ, ทุติเย เอกาทส, ตติเย ทส, จตุตฺเถ ทฺวาทส, ปญฺจเม จตุทฺทส, ฉฏฺเฐ ทส, สตฺตเม เอกาทสาติ อนฺตรวิมานานํ อคฺคหเณ ปญฺจาสีติ, คหเณ ปน เตวีสสตํ วตฺถูนิ, คาถาโต ปน ทิยฑฺฒสหสฺสคาถา. ตสฺส วคฺเคสุ ปีฐวคฺโค อาทิ, วตฺถูสุ โสวณฺณปีฐวตฺถุ อาทิ, ตสฺสาปิ ‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมย’’นฺติ คาถา อาทิ.

Thus, among the eighty-four thousand sections of the Dhamma acknowledged by the Treasurer of the Dhamma, this is a compilation of a few sections of the Dhamma. In terms of chapters, there are seven chapters: the Pīṭha Chapter, the Cittalatā Chapter, the Pāricchattaka Chapter, the Mañcaṭṭhaka Chapter, the Mahāratha Chapter, the Pāyāsi Chapter, and the Sunikkhitta Chapter. In terms of stories, in the first chapter there are seventeen stories; in the second, eleven; in the third, ten; in the fourth, twelve; in the fifth, fourteen; in the sixth, ten; and in the seventh, eleven. Thus, not including the intermediate mansions, there are eighty-five stories; but including them, there are one hundred and twenty-three stories. In terms of verses, there are one thousand five hundred verses. Of its chapters, the Pīṭha Chapter is the first. Of the stories, the Golden Throne Story is the first. And of that story, the verse beginning “pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ” is the first.

๑. อิตฺถิวิมานํ

1. The Women's Mansions

๑. ปีฐวคฺโค

1. The Throne Chapter

๑. ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา

1. Exposition on the First Throne Mansion

ตตฺถ [Pg.5] ปฐมวตฺถุสฺส อยํ อฏฺฐุปฺปตฺติ – ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตฺตาหํ อสทิสทาเน ปวตฺติเต ตทนุรูเปน อนาถปิณฺฑิเกน มหาเสฏฺฐินา ตโย ทิวเส, ตถา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย มหาทาเน ทินฺเน อสทิสทานสฺส ปวตฺติ สกลชมฺพุทีเป ปากฏา อโหสิ. อถ มหาชโน ตตฺถ ตตฺถ กถํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘กึ นุ โข เอวํ อุฬารวิภวปริจฺจาเคเนว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อุทาหุ อตฺตโน วิภวานุรูปปริจฺจาเคนาปี’’ติ. ภิกฺขู ตํ กถํ สุตฺวา ภควโต อาโรเจสุํ. ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, เทยฺยธมฺมสมฺปตฺติยาว ทานํ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ, อถ โข จิตฺตปสาทสมฺปตฺติยา จ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ, ตสฺมา กุณฺฑกมุฏฺฐิมตฺตมฺปิ ปิโลติกามตฺตมฺปิ ติณปณฺณสนฺถารมตฺตมฺปิ ปูติมุตฺตหรีตกมตฺตมฺปิ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล ปติฏฺฐาปิตํ, ตมฺปิ มหปฺผลตรํ ภวิสฺสติ มหาชุติกํ มหาวิปฺผาร’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ สกฺเกน เทวานมินฺเทน –

Herein, this is the origin story of the first account: While the Blessed One was dwelling at Sāvatthī in the Jeta Grove, the monastery of Anāthapiṇḍika, King Pasenadi of Kosala held an incomparable alms-giving for seven days for the community of monks headed by the Buddha. In a befitting manner, the great merchant Anāthapiṇḍika gave a great alms-giving for three days, and likewise the great female lay disciple Visākhā gave a great alms-giving. The report of this incomparable alms-giving became famous throughout all of Jambudīpa. Then the people everywhere raised a discussion: 'How is it? Does an offering become of greater fruit only through the giving up of such vast and magnificent wealth, or can it also become of greater fruit through giving in accordance with one's own means?' The monks, hearing this discussion, reported it to the Blessed One. The Blessed One said: 'Monks, an offering does not become of greater fruit merely through the excellence of the gift, but rather through the excellence of a confident mind and the excellence of the recipient field. Therefore, even a handful of broken rice, a piece of worn-out cloth, a bed of grass and leaves, or a medicinal paste of myrobalan pickled in stale urine, if given with a perfectly clear mind to a person worthy of offerings, that too will be of greater fruit, be greatly radiant, and have vast pervasiveness.' For so it was said by Sakka, the lord of the devas:

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปิกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก’’ติ. (วิ. ว. ๘๐๔);

When the mind is confident, there is no offering that is small, whether to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One, or to his disciple.

สา ปเนสา กถา สกลชมฺพุทีเป วิตฺถาริกา อโหสิ. มนุสฺสา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ ยถาวิภวํ ทานานิ เทนฺติ, เคหงฺคเณ ปานียํ อุปฏฺฐเปนฺติ, ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อาสนานิ ฐเปนฺติ. เตน จ สมเยน อญฺญตโร ปิณฺฑปาตจาริโก เถโร ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตน ปฏิกฺกนฺเตน อาโลกิเตน วิโลกิเตน สมิญฺชิเตน ปสาริเตน โอกฺขิตฺตจกฺขุ อิริยาปถสมฺปนฺโน ปิณฺฑาย จรนฺโต อุปกฏฺเฐ กาเล อญฺญตรํ เคหํ สมฺปาปุณิ. ตตฺเถกา กุลธีตา สทฺธา ปสนฺนา เถรํ [Pg.6] ปสฺสิตฺวา สญฺชาตคารวพหุมานา อุฬารปีติโสมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อตฺตโน ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา ตสฺส อุปริ ปีตกํ มฏฺฐวตฺถํ อตฺถริตฺวา อทาสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสินฺเน ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ ปสนฺนจิตฺตา ยถาวิภวํ อาหาเรน ปริวิสิ, พีชนิญฺจ คเหตฺวา พีชิ. โส เถโร กตภตฺตกิจฺโจ อาสนทานโภชนทานาทิปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กเถตฺวา ปกฺกามิ. สา อิตฺถี ตํ อตฺตโน ทานํ ตญฺจ ธมฺมกถํ ปจฺจเวกฺขนฺตี ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐสรีรา หุตฺวา ตํ ปีฐมฺปิ เถรสฺส อทาสิ.

This story spread throughout the entire Jambudīpa. People gave gifts according to their means to ascetics, brahmins, the destitute, travelers, beggars, and supplicants. They set out drinking water in courtyards and placed seats at their gatehouses. At that time, a certain elder, wandering for alms, possessed of exemplary deportment—graceful in going forward and returning, in looking ahead and around, in drawing in and stretching out his limbs, with downcast eyes—while seeking alms, arrived at a certain house as the time for the meal was approaching. There, a daughter of good family, faithful and serene, seeing the elder, with respect and high regard having arisen, generated great joy and gladness. She invited him into the house, paid homage with the five-point prostration, prepared her own seat, spread a yellow, smooth cloth over it, and offered it to him. Then, when the elder was seated there, she thought, 'This supreme field of merit has presented itself to me,' and with a serene heart, she served him with food according to her means, and taking a fan, she fanned him. The elder, having finished his meal, gave a Dhamma talk connected with the offering of a seat, the offering of food, and so forth, and then departed. That woman, reflecting on her gift and that Dhamma talk, her body continuously suffused with joy, also gave that very seat to the elder.

ตโต อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. อจฺฉราสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ, ปีฐทานานุภาเวน จสฺสา โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ อากาสจารี สีฆชโว อุปริ กูฏาคารสณฺฐาโน, เตน ตํ ‘‘ปีฐวิมาน’’นฺติ วุจฺจติ. ตญฺหิ สุวณฺณวณฺณํ วตฺถํ อตฺถริตฺวา ทินฺนตฺตา กมฺมสริกฺขตํ วิภาเวนฺตํ สุวณฺณมยํ อโหสิ, ปีติเวคสฺส พลวภาเวน สีฆชวํ, ทกฺขิเณยฺยสฺส จิตฺตรุจิวเสน ทินฺนตฺตา ยถารุจิคามี, ปสาทสมฺปตฺติยา อุฬารตาย สพฺพโสว ปาสาทิกํ โสภาติสยยุตฺตญฺจ อโหสิ.

Then, at a later time, afflicted by a certain disease, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden mansion extending for twelve yojanas. A thousand celestial nymphs formed her retinue. By the power of her gift of a seat, a golden couch one yojana in size appeared for her, sky-faring, swift-moving, and with an upper structure shaped like a pinnacled mansion; for that reason it is called the 'Pīṭhavimāna.' Indeed, because she had given a golden-colored cloth spread as a covering, it was made entirely of gold, manifesting its likeness to her deed. Due to the powerfulness of the surge of joy, it was swift-moving. Because it was given in accordance with the mental pleasure of the worthy recipient, it traveled according to her wish. And due to the perfection of her serene faith, it was magnificent, in every respect pleasing, and endowed with surpassing beauty.

อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสุ สา เทวตา ทิพฺพวตฺถนิวตฺถา ทิพฺพาภรณวิภูสิตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา สกภวนา นิกฺขมิตฺวา ตํ ปีฐวิมานํ อภิรุยฺห มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน สิริโสภคฺเคน สมนฺตโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี อุยฺยานํ คจฺฉติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต ตสฺสา เทวตาย อวิทูเร อตฺตานํ ทสฺเสสิ. อถ สา เทวตา ตํ ทิสฺวา สมุปฺปนฺนพลวปสาทคารวา สหสา ปลฺลงฺกโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. เถโร กิญฺจาปิ ตาย อญฺเญหิ จ สตฺเตหิ ยถูปจิตํ กุสลากุสลํ อตฺตโน ยถากมฺมูปคญาณานุภาเวน หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ [Pg.7] วิย ปญฺญาพลเภเทน ปจฺจกฺขโต ปสฺสติ, ตถาปิ ยสฺมา เทวตานํ อุปปตฺติสมนนฺตรเมว ‘‘กุโต นุ โข อหํ จวิตฺวา อิธูปปนฺนา, กึ นุ โข กุสลกมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภามี’’ติ อตีตภวํ ยถูปจิตญฺจ กมฺมํ อุทฺทิสฺส เยภุยฺเยน ธมฺมตาสิทฺธา อุปธารณา, ตสฺสา จ ยาถาวโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตาย เทวตาย กตกมฺมํ กถาเปตฺวา สเทวกสฺส โลกสฺส กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาตุกาโม –

Then, on a certain festival day, as deities were going to the Nandana Grove for amusement by their own divine power, that goddess, clad in divine garments and adorned with divine ornaments, surrounded by a thousand celestial nymphs, departed from her own mansion. Mounting that throne-mansion, she traveled to the park with great divine power and immense glory, illuminating all around like the moon and the sun. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering through the deva realms in the manner previously described, arrived at the Tāvatiṃsa realm and revealed himself not far from that goddess. Then that goddess, seeing him, and with strong serene faith and reverence having arisen, quickly descended from the couch, approached the Elder, paid homage with the fivefold prostration, and stood paying homage with her hands raised in añjali, radiant from the collective gleam of her ten fingernails. Although the Elder, by the power of his knowledge of how beings fare according to their kamma, could directly perceive, through the distinction of his wisdom's power, the wholesome and unwholesome kamma accumulated by her and other beings as clearly as a myrobalan fruit placed in the palm of his hand—nevertheless, because for deities, immediately after rebirth, there is generally by natural law an investigation, thinking: 'From where, indeed, have I passed away and been reborn here? What wholesome kamma, indeed, did I perform to obtain this fortune?' and through this, knowledge of their past existence and accumulated kamma arises accurately—therefore, wishing to make the fruit of kamma manifest to the world with its devas, he had that goddess relate the kamma she had performed.

๑.

1.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

“Your golden throne is magnificent, moving with the speed of thought wherever you wish. Adorned, wearing garlands and fine clothes, you shine like lightning from a mountain of cloud.”

๒.

2.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise possessions, whatever are dear to your heart.”

๓.

3.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. อาห –

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you so resplendent in power, and your complexion illuminates all directions?”

๔.

4.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, delighted, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of which deed this was the fruit.

๕.

5.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

“When I was a human being among humans, I gave a seat to a guest; I paid homage, I made the añjali gesture, and I gave a gift according to my ability.”

๖.

6.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, I prosper here; and for me arise possessions, whatever are dear to my heart.”

๗.

7.

‘‘อกฺขามิ [Pg.8] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am so resplendent in power, and my complexion illuminates all directions.”

๑. ตตฺถ ปีฐนฺติ ยํกิญฺจิ ตาทิสํ ทารุกฺขนฺธมฺปิ อาปณมฺปิ พลิกรณปีฐมฺปิ เวตฺตาสนมฺปิ มสารกาทิวิเสสนามํ ทารุมยาทิอาสนมฺปิ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘ปาทปีฐํ ปาทกถลิก’’นฺติ (มหาว. ๒๐๙; จูฬว. ๗๕) เอตฺถ ปาทฐปนโยคฺคํ ปีฐาทิกํ ทารุกฺขนฺธํ วุจฺจติ, ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ (มิ. ป. ๕.๓.๑) เอตฺถ หตฺเถน คหณโยคฺคํ. ‘‘ปีฐิกา’’ติ ปน เอกจฺเจสุ ชนปเทสุ เทสโวหาเรน อาปณํ. ‘‘ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา’’ติ เอตฺถ เทวตานํ พลิกรณฏฺฐานภูตํ ปีฐํ. ‘‘ภทฺทปีฐ’’นฺติ เอตฺถ เวตฺตลตาทีหิ อุปริ วีตํ อาสนํ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภทฺทปีฐํ อุปานยี’’ติ. ‘‘สุปญฺญตฺตํ มญฺจปีฐํ. มญฺจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนนา’’ติ (ปาจิ. ๕๒๒) จ อาทีสุ มสารกาทิเภทํ ทารุมยาทิอาสนํ. อิธ ปน ปลฺลงฺกาการสณฺฐิตํ เทวตาย ปุญฺญานุภาวาภินิพฺพตฺตํ โยชนิกํ กนกวิมานํ เวทิตพฺพํ.

1. Therein, 'seat' (pīṭha) refers to any such thing: a piece of wood, a seat, a seat for making offerings, a cane seat, or a seat made of wood and so on with special names like Masāraka. Indeed, in 'pādapīṭhaṃ pādakathalikaṃ' (Mahāvagga 209; Cūḷavagga 75), it refers to a piece of wood, such as a footstool, suitable for placing the feet on. In 'pīṭhasappī' (Milindapañha 5.3.1), it refers to a small seat suitable for being carried by hand. As for 'pīṭhikā,' in some districts, by local usage, it means a stall. In 'bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā,' it is a seat that is a place for making offerings to deities. In 'bhaddapīṭhaṃ,' it is a seat woven on top with cane, creepers, and so on, with reference to which it was said, 'he brought a bhaddapīṭha.' And in passages such as 'supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ; mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā' (Pācittiya 522), it is a seat made of wood and so on, of various kinds such as the Masāraka. Here, however, it should be understood as a celestial mansion of pure gold, one yojana in extent, established in the shape of a couch, and produced by the power of the deity's merit.

เตติ เต-สทฺโท ‘‘น เต สุขํ ปชานนฺติ, เย น ปสฺสนฺติ นนฺทน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๑, ๒๒๖) ต-สทฺทสฺส วเสน ปจฺจตฺตพหุวจเน อาคโต. ‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม (ที. นิ. ๓.๒๗๘; สุ. นิ. ๕๔๙). นโม เต พุทฺธ วีรตฺถู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๐) จ อาทีสุ ตุมฺห-สทฺทสฺส วเสน สมฺปทาเน, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘กึ เต ทิฏฺฐํ กินฺติ เต สุตํ. อุปธี เต สมติกฺกนฺตา, อาสวา เต ปทาลิตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๕๑) จ อาทีสุ กรเณ. ‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริย’’นฺติอาทีสุ (วิ. ว. ๑๒๕๑; ชา. ๑.๑๐.๙๒) สามิอตฺเถ. อิธาปิ สามิอตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. ตวาติ หิ อตฺโถ.

Regarding 'te': the word 'te' appears in the nominative plural by way of the pronoun 'ta' in passages such as, “They do not know happiness, who do not see Nandana” (Saṃ. Ni. 1.11, 226). It appears in the dative case by way of the pronoun 'tumha', meaning 'to you' (tuyhaṃ), in passages such as, “Homage to you, noble man; homage to you, supreme man” (Dī. Ni. 3.278; Su. Ni. 549), and, “Homage to you, O Buddha, O hero” (Saṃ. Ni. 1.90). It appears in the agentive sense in passages such as, “What was seen by you? What was heard by you? Attachments have been overcome by you; the corruptions have been shattered by you” (Ma. Ni. 2.400; Su. Ni. 551). In passages such as, “What is your observance? What, then, is your spiritual practice?” (Vi. Va. 1251; Jā. 1.10.92), it is in the possessive sense. Here too, it should be understood in the possessive sense, for it means 'your' (tava).

โสวณฺณมยนฺติ [Pg.9] เอตฺถ สุวณฺณ-สทฺโท ‘‘สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๘) จ ‘‘สุวณฺณตา สุสรตา’’ติ (ขุ. ปา. ๘.๑๑) จ เอวมาทีสุ ฉวิสมฺปตฺติยํ อาคโต. ‘‘กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺตี’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑.๗๗) ครุเฬ. ‘‘สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๐๐) ชาตรูเป. อิธาปิ ชาตรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตญฺหิ พุทฺธานํ สมานวณฺณตาย โสภโน วณฺโณ เอตสฺสาติ สุวณฺณนฺติ วุจฺจติ. สุวณฺณเมว โสวณฺณํ ยถา ‘‘เวกตํ เวสม’’นฺติ จ. มย-สทฺโท จ ‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๙๙; ม. นิ. ๒.๔๕๕) อสฺมทตฺเถ อาคโต. ‘‘มยํ นิสฺสาย เหมาย, ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา’’ติ เอตฺถ ปญฺญตฺติยํ. ‘‘มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๙; ๓.๓๘) นิพฺพตฺติอตฺเถ, พาหิเรน ปจฺจเยน วินา มนสาว นิพฺพตฺตาติ มโนมยาติ วุตฺตา. ‘‘ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺย’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๘๔) วิการตฺเถ. ‘‘ทานมยํ สีลมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปทปูรณมตฺเต. อิธาปิ วิการตฺเถ, ปทปูรณมตฺเต วา ทฏฺฐพฺโพ. ยทา หิ สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณมยนฺติ อยมตฺโถ, ตทา สุวณฺณสฺส วิกาโร โสวณฺณมยนฺติ วิการตฺเถ มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, ‘‘นิพฺพตฺติอตฺเถ’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ยทา ปน สุวณฺเณน นิพฺพตฺตํ โสวณฺณนฺติ อยมตฺโถ, ตทา โสวณฺณเมว โสวณฺณมยนฺติ ปทปูรณมตฺเต มย-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

Regarding 'sovaṇṇamayaṃ': the word 'suvaṇṇa' appears in the sense of 'excellence of complexion' in contexts such as, “those of good complexion, those of bad complexion; those gone to a good destination, those gone to a bad destination” and, “the state of having a good complexion, the state of having a good voice.” In contexts such as, “The garuḷas surround the crow,” it means a garuḷa. In contexts such as, “of golden hue, with skin like gold,” it means gold. Here too, it should be understood as gold. Indeed, because its color is similar to that of the Buddhas, it is called 'suvaṇṇa', for ‘it has a beautiful (sobhano) color (vaṇṇo)’. 'Suvaṇṇa' itself becomes 'sovaṇṇa', just as 'vekataṃ' becomes 'vesamaṃ'. The word 'maya' appears in the sense of the pronoun ‘we’ (asmad-) in contexts such as, “We both are acknowledged and declared as possessors of the three knowledges.” In, “Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā,” it is in the sense of a designation. In contexts such as, “mind-made, feeding on joy, self-luminous,” it is in the sense of 'production' (nibhatti); for they are called 'manomayā' because they are produced by mind alone, without an external cause. In, “What if I were to make a hut made entirely of clay,” it is in the sense of 'modification' (vikāra). In, “consisting of giving, consisting of virtue,” it is merely a word-filler. Here also, it should be understood either in the sense of modification or as merely a word-filler. For when the meaning is that 'sovaṇṇamayaṃ' is ‘made from gold’, then the word 'maya' should be understood in the sense of modification, as 'sovaṇṇamayaṃ' is a modification of 'suvaṇṇa'. It is also fitting to say it is in the sense of production. But when the meaning is that 'sovaṇṇa' itself means ‘made of gold’, then 'sovaṇṇamayaṃ' is simply 'sovaṇṇa', and the word 'maya' should be understood as merely a word-filler.

อุฬารนฺติ ปณีตมฺปิ เสฏฺฐมฺปิ มหนฺตมฺปิ. อุฬาร-สทฺโท หิ ‘‘ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖) ปณีเต อาคโต. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) เสฏฺเฐ. ‘‘อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริก’’นฺติ จ อาทีสุ (ธ. ส. ๘๙๔, ๘๙๖; ม. นิ. ๑.๒๔๔) มหนฺเต. ตมฺปิ จ วิมานํ มนุญฺญภาเวน อุปภุญฺชนฺตานํ อติตฺติกรณตฺเถน ปณีตํ, สมนฺตปาสาทิกตาทินา ปสํสิตตาย เสฏฺฐํ, ปมาณมหนฺตตาย จ มหคฺฆตาย จ มหนฺตํ, ตีหิปิ อตฺเถหิ อุฬารเมวาติ วุตฺตํ อุฬารนฺติ.

Regarding 'uḷāraṃ': it means sublime, excellent, and great. The word 'uḷāra' appears in the sense of 'sublime' (paṇīta) in passages such as, “Sequentially, one attains a sublime distinction” (Saṃ. Ni. 5.376). It appears in the sense of 'excellent' (seṭṭha) in passages such as, “Indeed, the Venerable Vacchāyana praises the ascetic Gotama with exceedingly excellent praise” (Ma. Ni. 1.288). And it appears in the sense of 'great' (mahanta) in passages such as, “having great wealth, great renown,” and “gross” (Dha. Sa. 894, 896; Ma. Ni. 1.244). That celestial mansion, too, is 'sublime' (paṇīta) in the sense that, due to its delightful nature, it is insatiably enjoyed by those who use it; it is 'excellent' (seṭṭha) because it is praised for its all-around inspiring quality and so forth; and it is 'great' (mahanta) due to its great size and great value. Since it is indeed magnificent in all three senses, it is called 'uḷāra'.

มโนชวนฺติ [Pg.10] เอตฺถ มโนติ จิตฺตํ. ยทิปิ มโน-สทฺโท สพฺเพสมฺปิ กุสลากุสลาพฺยากตจิตฺตานํ สาธารณวาจี, ‘‘มโนชว’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ยตฺถ กตฺถจิ อารมฺมเณ ปวตฺตนกสฺส กิริยมยจิตฺตสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. ตสฺมา มนโส วิย ชโว เอตสฺสาติ มโนชวํ ยถา โอฏฺฐมุโขติ, อติวิย สีฆคมนนฺติ อตฺโถ. มโน หิ ลหุปริวตฺติตาย อติทูเรปิ วิสเย ขเณเนว นิปตติ, เตนาห ภควา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) ‘‘ทูรงฺคมํ เอกจร’’นฺติ (ธ. ป. ๓๗) จ. คจฺฉตีติ ตสฺสา เทวตาย วสนวิมานโต อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส อากาเสน คจฺฉติ.

Regarding 'manojavaṃ': herein, 'mano' means 'citta' (mind). Although the word 'mano' is a common term for all wholesome, unwholesome, and indeterminate states of mind, since the word used is 'manojava', it should be understood by way of the functional mind that initiates the going with respect to some object. Therefore, because it has a swiftness (java) like that of the mind (manas), it is called 'manojava', just as in 'oṭṭhamukha' (camel-face). The meaning is that its movement is extremely swift. For the mind, due to its swift-turning nature, alights upon even a very distant object in a single moment. Therefore, the Blessed One said: “Monks, I do not perceive any other single thing that changes so swiftly as this mind, monks” (A. Ni. 1.48), and, “Far-going, wandering alone” (Dha. Pa. 37). 'Gacchati' (it goes) means: that deity goes through the sky from her dwelling-mansion, heading towards the park.

เยนกามนฺติ เอตฺถ กาม-สทฺโท ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๕๐; เถรคา. ๗๘๗) มนาปิเย รูปาทิวิสเย อาคโต. ‘‘ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส) ฉนฺทราเค. ‘‘กิเลสกาโม กามุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) สพฺพสฺมึ โลเภ. ‘‘อตฺตกามปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺยา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๒๙๑) คามธมฺเม. ‘‘สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) หิตจฺฉนฺเท. ‘‘อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๑; ม. นิ. ๑.๔๒๖) เสริภาเว. อิธาปิ เสริภาเว เอว ทฏฺฐพฺโพ, ตสฺมา เยนกามนฺติ ยถารุจิ, เทวตาย อิจฺฉานุรูปนฺติ อตฺโถ.

Herein, in the phrase `yenakāmaṃ`, the word `kāma` has come in the sense of beloved sense-objects, such as forms, in passages such as: “For sensual pleasures are indeed varied, sweet, and delightful; with their various forms they agitate the mind,” etc. (SN 50; Thag 787). In passages such as “Desire is `kāma`, lust is `kāma`,” etc. (Vibh 564; Mahāni 1; Cūḷani, Ajitamāṇavapucchāniddesa 8), it has come in the sense of desire and lust. In passages such as “The defilement that is sensual pleasure is the clinging to sensual pleasure,” etc. (Dhs 1219; Mahāni 2), it has come in the sense of all greed. In passages such as “He might speak in praise of service for the sake of his own sensual pleasure,” etc. (Pārā 291), it has come in the sense of the practice of villagers (i.e., sexual intercourse). In passages such as “There are here three clansmen who dwell wishing for what is beneficial,” etc. (MN 1.325; Mhv 466), it has come in the sense of the wish for what is beneficial. In passages such as “Self-dependent, not dependent on others, a free man, one who goes where he wishes,” etc. (DN 1.221; MN 1.426), it has come in the sense of the state of freedom. Here too, it should be understood as being in the sense of freedom. Therefore, the meaning of `yenakāmaṃ` is: 'according to one's pleasure,' that is, 'in accordance with the deity's wish.'

อลงฺกเตติ อลงฺกตคตฺเต, นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิชฺโชติเตหิ หตฺถูปคปาทูปคาทิเภเทหิ สฏฺฐิสกฏภารปริมาเณหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตสรีเรติ อตฺโถ. สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มลฺยธเรติ กปฺปรุกฺขปาริจฺฉตฺตกสนฺตานกลตาทิสมฺภเวหิ, สุวิสุทฺธจามีกรวิวิธรตนมยปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ, สมนฺตโต วิชฺโชตมานวิปฺผุรนฺตกิรณนิกรรุจิเรหิ ทิพฺพกุสุเมหิ สุมณฺฑิตเกสหตฺถาทิตาย มาลาภารินี. สุวตฺเถติ กปฺปลตานิพฺพตฺตานํ, นานาวิราควณฺณวิเสสานํ สุปริสุทฺธภาสุรปฺปภานํ นิวาสนุตฺตริยปฏิจฺฉทาทีนํ ทิพฺพวตฺถานํ วเสน [Pg.11] สุนฺทรวตฺเถ. โอภาสสีติ วิชฺโชตสิ. วิชฺชุริวาติ วิชฺชุลตา วิย. อพฺภกูฏนฺติ วลาหกสิขเร. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ อุปโยควจนํ. โอภาสสีติ วา อนฺโตคธเหตุอตฺถวจนํ, โอภาเสสีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ อุปโยคตฺเถ เอว อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

`Alaṅkate` means one with an adorned body; that is, a body beautifully adorned with divine ornaments measuring sixty cartloads, of various kinds such as those for the hands and feet, and which are resplendent with various jewels blazing forth with networks of various rays. And this is a singular vocative. `Malyadhare` means she is a garland-bearer because her hair, hands, and so forth are well-adorned with divine flowers that originated from the wish-fulfilling tree, the Pāricchattaka tree, the Santānaka creeper, and so on, whose petals, filaments, and stamens are made of very pure gold and various gems, and which are delightful with masses of shining and flickering rays all around. `Suvatthe` means she is beautifully dressed by means of divine garments produced from the Kappa creeper, which are of various special hues and colors, exceedingly pure, and radiant in luster, such as lower garments, upper garments, and coverings. `Obhāsasi` means 'you shine.' `Vijjuriva` means 'like a streak of lightning.' `Abbhakūṭaṃ` means 'on the summit of a cloud.' For this is an accusative term used in the sense of the locative. Alternatively, `obhāsasi` is a word with an inherent causative meaning; thus, it means 'you cause [it] to shine.' In this interpretation, the word `abbhakūṭaṃ` should be understood as an accusative term used in the sense of the object.

อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม สญฺฌาปภานุรญฺชิตํ รตฺตวลาหกสิขรํ ปกติยาปิ โอภาสมานํ สมนฺตโต วิชฺโชตมานา วิชฺชุลตา นิจฺฉรนฺตี วิเสสโต โอภาเสติ, เอวเมวํ สุปริสุทฺธตปนียมยํ นานารตนสมุชฺชลํ ปกติปภสฺสรํ อิมํ วิมานํ ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ วิภูสิตา สพฺพโส วิชฺโชตยนฺตีหิ อตฺตโน สรีรปฺปภาหิ วตฺถาภรโณภาเสหิ จ วิเสสโต โอภาเสสีติ.

Here is the meaning: Just as a peak of red clouds, tinged with the twilight's glow, even while naturally shining, is caused to shine especially brightly by a streak of lightning radiating light all around and streaming forth; just so, this naturally radiant palace, made of the purest refined gold and glittering with various jewels, you, adorned with all ornaments, cause to shine especially brightly by means of the radiance of your own body, which illuminates it in every way, and by the brilliance of your garments and ornaments.

เอตฺถ หิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ นิทสฺเสตพฺพวจนเมตํ, ‘‘อพฺภกูฏ’’นฺติ นิทสฺสนวจนํ. ตถา ‘‘เต’’ติ นิทสฺเสตพฺพวจนํ. ตญฺหิ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา สามิวจเนน วุตฺตมฺปิ ‘‘อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสี’’ติ อิมานิ ปทานิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺจตฺตวเสน ปริณมติ, ตสฺมา ‘‘ตฺว’’นฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วิชฺชุริวา’’ติ นิทสฺสนวจนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ อุปเมยฺยุปมานานํ สมฺพนฺธทสฺสนํ. ‘‘โอภาสสี’’ติ หิ อิทํ ‘‘ตฺว’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มชฺฌิมปุริสวเสน วุตฺตํ, ‘‘ปีฐ’’นฺติ อิทํ อเปกฺขิตฺวา ปฐมปุริสวเสน ปริณมติ. จ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘คจฺฉติ เยนกามํ โอภาสสี’’ติ จ ‘‘วิชฺชุลโตภาสิตํ อพฺภกูฏํ วิยา’’ติ ปจฺจตฺตวเสน เจตํ อุปโยควจนํ ปริณมติ. ตถา ‘‘ปีฐ’’นฺติ วิเสสิตพฺพวจนเมตํ, ‘‘เต โสวณฺณมยํ อุฬาร’’นฺติอาทิ ตสฺส วิเสสนํ.

Herein, 'pīṭha' is the word to be illustrated, and 'abbhakūṭa' is the word that illustrates. Similarly, 'te' is the word to be illustrated. For that word 'te', although stated in the genitive case with reference to 'pīṭha', it transforms into the nominative sense with reference to these words 'alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasi'; therefore, 'tvaṃ' is what is stated. 'Vijjurivā' is the word that illustrates. This word 'obhāsasi' shows the connecting verb for both the object of comparison and the standard of comparison. For this 'obhāsasi', with reference to the word 'tvaṃ', is stated in the second person; with reference to 'pīṭha', it transforms into the third person. And here, the particle 'ca' should be understood as having been elided. And this accusative word transforms into the nominative sense. Similarly, 'pīṭha' is the word to be qualified, and 'te sovaṇṇamayaṃ uḷāra', etc., are its qualifiers.

นนุ จ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวา สุวณฺณสฺส อคฺคโลหตาย เสฏฺฐภาวโต ทิพฺพสฺส จ อิธาธิปฺเปตตฺตา ‘‘อุฬาร’’นฺติ น วตฺตพฺพนฺติ? น, กิญฺจิ วิเสสสพฺภาวโต. ยเถว หิ มนุสฺสปริโภคสุวณฺณวิกติโต รสวิทฺธํ เสฏฺฐํ สุวิสุทฺธํ, ตโต อากรุปฺปนฺนํ, ตโต ยํกิญฺจิ ทิพฺพํ เสฏฺฐํ, เอวํ ทิพฺพสุวณฺเณปิ จามีกรํ, จามีกรโต สาตกุมฺภํ, สาตกุมฺภโต ชมฺพุนทํ, ชมฺพุนทโต สิงฺคีสุวณฺณํ. ตญฺหิ สพฺพเสฏฺฐํ. เตนาห สกฺโก เทวานมินฺโท –

Is it not that, having said 'made of gold', since gold is the best of metals and divine gold is intended here, 'magnificent' should not be said? No, for there exists a certain distinction. Just as among gold artefacts for human use, alchemical gold is superior and very pure, superior to that is gold from a mine, and superior to that is any divine gold; so too among divine gold, sātakumbha is superior to cāmīkara, jambunada is superior to sātakumbha, and siṅgī gold is superior to jambunada. That, indeed, is the best of all. Therefore Sakka, lord of the devas, said:

‘‘มุตฺโต [Pg.12] มุตฺเตหิ สห ปุราณชฏิเลหิ, วิปฺปมุตฺโต วิปฺปมุตฺเตหิ;

สิงฺคีนิกฺขสวณฺโณ, ราชคหํ ปาวิสิ ภควา’’ติ. (มหาว. ๕๘);

“Released, with the released, together with the former matted-hair ascetics; fully freed, with the fully freed; with a complexion like a siṅgī gold coin, the Blessed One entered Rājagaha.”

ตสฺมา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘อุฬาร’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิทํ น ตสฺส เสฏฺฐปณีตภาวเมว สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข มหนฺตภาวมฺปีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ ผลสฺส กมฺมสริกฺขตาทสฺสนํ. ตตฺถาปิ ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส วิมานสฺส วตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา โสภาติสยสมฺปทํ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา คมนสมฺปทํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา สีฆชวตาย ปีฐสมฺปตฺติภาวสมฺปทํ ทสฺเสติ.

Therefore, even after saying 'golden,' 'magnificent' is stated. Alternatively, this word 'magnificent' was said not only with reference to its state of being the best and finest, but also its greatness; this meaning has already been stated. And here, the words 'seat,' etc., are for showing the similarity of the fruit to the kamma. Therein, by this term 'golden,' He indicates the perfection of the substance of that celestial mansion; by this term 'magnificent,' He indicates the perfection of its exceeding beauty; by this term 'mind-swift,' He indicates the perfection of its movement; by this term 'it goes wherever one wishes,' He indicates, through its swift velocity, the perfection of the state of the seat's excellence.

อถ วา ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ อิมินา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา เวปุลฺลมหตฺตํ. ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา อานุภาวมหตฺตํ. ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา วิหารสุขตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘โสวณฺณมย’’นฺติ วา อิมินา ตสฺส อภิรูปตํ วณฺณโปกฺขรตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘อุฬาร’’นฺติ อิมินา ทสฺสนียตํ ปาสาทิกตญฺจ ทสฺเสติ, ‘‘มโนชว’’นฺติ อิมินา สีฆสมฺปทํ, ‘‘คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ อิมินา กตฺถจิ อปฺปฏิหตจารตํ ทสฺเสติ.

Alternatively, by 'golden' it shows its excellence; by 'magnificent,' its extensiveness and greatness; by 'mind-swift,' its greatness of power; by 'it goes wherever one wishes,' it shows the comfort of dwelling. Or, by 'golden' it shows its beautiful form and excellence of color; by 'magnificent,' its loveliness to see and its pleasing quality; by 'mind-swift,' its perfection of swiftness; and by 'it goes wherever one wishes,' it shows its state of unimpeded movement anywhere.

อถ วา ตํ วิมานํ ยสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส นิสฺสนฺทผลํ, ตสฺส อโลภนิสฺสนฺทตาย โสวณฺณมยํ, อโทสนิสฺสนฺทตาย อุฬารํ, อโมหนิสฺสนฺทตาย มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ. ตถา ตสฺส กมฺมสฺส สทฺธานิสฺสนฺทภาเวน โสวณฺณมยํ, ปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, วีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามํ. สทฺธาสมาธินิสฺสนฺทภาเวน วา โสวณฺณมยํ, สมาธิปญฺญานิสฺสนฺทภาเวน อุฬารํ, สมาธิวีริยนิสฺสนฺทภาเวน มโนชวํ, สมาธิสตินิสฺสนฺทภาเวน คจฺฉติ เยนกามนฺติ เวทิตพฺพํ.

Alternatively, that mansion is the overflow-fruit of a meritorious deed: it is golden as the overflow of non-greed, magnificent as the overflow of non-hatred, and mind-swift, going wherever one wishes, as the overflow of non-delusion. Similarly, of that kamma, it is golden as the overflow of faith; magnificent as the overflow of wisdom; mind-swift as the overflow of energy; and goes wherever one wishes as the overflow of concentration. Or, it should be understood that it is golden as the overflow of faith and concentration; magnificent as the overflow of concentration and wisdom; mind-swift as the overflow of concentration and energy; and goes wherever one wishes as the overflow of concentration and mindfulness.

ตตฺถ [Pg.13] ยถา ‘‘ปีฐ’’นฺติอาทิ วิมานสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ, เอวํ ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทิ อตฺตภาวสมฺปตฺติทสฺสนวเสน ปุญฺญผลวิภวสมฺปตฺติกิตฺตนํ. ยถา หิ สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิรจิโตปิ รตฺตสุวณฺณาลงฺกาโร วิวิธรํสิชาลสมุชฺชลมณิรตนขจิโต เอว โสภติ, น เกวโล, เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺโน จตุรสฺสโสภโนปิ อตฺตภาโว สุมณฺฑิตปสาธิโตว โสภติ, น เกวโล. เตนสฺสา ‘‘อลงฺกเต’’ติอาทินา อาหริมํ โสภาวิเสสํ ทสฺเสติ, ‘‘โอภาสสี’’ติ อิมินา อนาหริมํ. ตถา ปุริเมน วตฺตมานปจฺจยนิมิตฺตํ โสภาติสยํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อตีตปจฺจยนิมิตฺตํ. ปุริเมน วา ตสฺสา อุปโภควตฺถุสมฺปทํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อุปภุญฺชนกวตฺถุสมฺปทํ.

In that verse, just as the passage beginning with 'pīṭhaṃ' is a proclamation of the excellence of the wealth that is the fruit of merit for that devatā, by way of showing the excellence of the celestial mansion, so too the passage beginning with 'alaṅkate' is a proclamation of the excellence of the wealth that is the fruit of merit, by way of showing the excellence of personal existence. For just as an ornament of red gold, even when crafted by a goldsmith with well-trained skill, shines only when inlaid with gems and jewels sparkling with various networks of rays, and not when plain; so too a personal existence, even when complete in all limbs and beautiful in its four aspects, shines only when well-adorned and decorated, and not when plain. Therefore, by the passage beginning with 'alaṅkate,' it shows her acquired special splendor; by 'obhāsasi,' it shows her unacquired special splendor. Likewise, by the former term, it shows the surpassing splendor that has as its cause the meritorious kamma well-exerted in the present life; by the latter term, the special splendor that has as its cause the meritorious kamma of good conduct well-exerted in a past life. Alternatively, by the former term, it shows her excellence in the objects of enjoyment; by the latter, the excellence of the basis for enjoyment.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน ตํ วิมานํ ยุตฺตวาหํ, อุทาหุ อยุตฺตวาห’’นฺติ? ยทิปิ เทวโลเก รถวิมานานิ ยุตฺตวาหานิปิ โหนฺติ ‘‘สหสฺสยุตฺตํ อาชญฺญรถ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๖๔) อาทิวจนโต, เต ปน เทวปุตฺตา เอว กิจฺจกรณกาเล วาหรูเปน อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ ยถา เอราวโณ เทวปุตฺโต กีฬนกาเล หตฺถิรูเปน. อิทํ ปน อญฺญญฺจ เอทิสํ อยุตฺตวาหํ ทฏฺฐพฺพํ.

Here, a questioner asks: 'But is that celestial mansion one that is yoked with steeds, or is it one that is not yoked with steeds?' Although in the deva world there are chariot-mansions that are also yoked with steeds—on account of the saying beginning, 'a thoroughbred chariot yoked with a thousand'—those steeds, however, are devaputtas themselves who, at a time when a task needs to be done, show themselves in the form of steeds, just as the devaputta Eravana shows himself in the form of an elephant at the time of sport. However, this celestial mansion and others like it should be understood as not being yoked with steeds.

ยทิ เอวํ กึ ตสฺส วิมานสฺส อพฺภนฺตรา วาโยธาตุ คมเน วิเสสปจฺจโย, อุทาหุ พาหิราติ? อพฺภนฺตราติ คเหตพฺพํ. ยถา หิ จนฺทวิมานสูริยวิมานาทีนํ เทสนฺตรคมเน ตทุปชีวีนํ สตฺตานํ สาธารณกมฺมนิพฺพตฺตํ อติวิย สีฆชวํ มหนฺตํ วายุมณฺฑลํ ตานิ เปเลนฺตํ ปวตฺเตติ, น เอวํ ตํ เปเลตฺวา ปวตฺเตนฺตี พาหิรา วาโยธาตุ อตฺถิ. ยถา จ ปน จกฺกรตนํ อนฺโตสมุฏฺฐิตาย วาโยธาตุยา วเสน ปวตฺตติ. น หิ ตสฺส จนฺทวิมานาทีนํ วิย พาหิรา วาโยธาตุ เปเลตฺวา ปวตฺติกา อตฺถิ รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส จิตฺตวเสน ‘‘ปวตฺตตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติอาทิวจนสมนนนฺตรเมว ปวตฺตนโต, เอวํ ตสฺสา เทวตาย จิตฺตวเสน อตฺตสนฺนิสฺสิตาย วาโยธาตุยา คจฺฉตีติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘มโนชวํ คจฺฉติ เยนกาม’’นฺติ.

If so, is the internal wind element the specific condition for the movement of that mansion, or is it the external? It should be taken that it is the internal. For, in the movement of the moon mansion, sun mansion, and others to another region, a very swift and great sphere of wind, produced by the common kamma of the beings who live depending on them, causes them to move by pressing upon them. There is no such external wind element that causes this mansion to move by pressing upon it. And just as the wheel-treasure moves by the power of the wind element arisen within it (for it has no external wind element to propel it by pressing, like the moon mansion and others, since it moves by the power of the Wheel-Turning Monarch's mind immediately after the utterance of words such as, ‘May the noble wheel-treasure move forward’), so too it should be known that this mansion goes by the power of that deity’s mind, by means of the wind element dependent on herself. Therefore, it was said: 'It goes with the speed of mind, wherever it wishes.'

๒. เอวํ [Pg.14] ปฐมคาถาย ตสฺสา เทวตาย ปุญฺญผลสมฺปตฺตึ กิตฺเตตฺวา อิทานิ ตสฺสา การณภูตํ ปุญฺญสมฺปทํ วิภาเวตุํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ คาถาทฺวยํ วุตฺตํ. ตตฺถ เกนาติ กึ-สทฺโท ‘‘กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๔๒๔) ครหเณ อาคโต. ‘‘ยํกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๔๔; สํ. นิ. ๓.๕๙) อนิยเม. ‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๘๓; สํ. นิ. ๑.๗๓) ปุจฺฉายํ. อิธาปิ ปุจฺฉายเมว ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘เกนา’’ติ จ เหตุอตฺเถ กรณวจนํ, เกน เหตุนาติ อตฺโถ. เตติ ตว. เอตาทิโสติ เอทิโส, เอตรหิ ยถาทิสฺสมาโนติ อตฺโถ. วณฺโณติ วณฺณ-สทฺโท ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๗๗) คุเณ อาคโต. ‘‘อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔) ถุติยํ. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔; ชา. ๑.๖.๑๑๖) การเณ. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕; ม. นิ. ๒.๓๗๙-๓๘๐) ชาติยํ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติอาทีสุ สณฺฐาเน. ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓) ฉวิวณฺเณ. อิธาปิ ฉวิวณฺเณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกน กีทิเสน ปุญฺญวิเสเสน เหตุภูเตน เทวเต, ตว เอตาทิโส เอวํวิโธ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณกปฺปโภ สรีรวณฺโณ ชาโตติ?

2. Having thus praised the accomplishment of the fruit of merit of that deity with the first verse, now, in order to explain clearly the accomplishment of merit which has become the cause of that accomplishment of the fruit of merit, the two verses beginning with 'By what means is such a complexion yours' were spoken. Therein, in the text 'kena', the word 'kiṃ' is used in the sense of reproach in such phrases as, 'What kind of king is he who does not protect the world?' and 'Do you indeed think it proper to speak to me?'. In such phrases as, 'Whatever form, past, future, or present,' it is used in the sense of indefiniteness. In such phrases as, 'What, indeed, is the best wealth for a person?', it is used in the sense of a question. Here also, it should be understood only in the sense of a question. And 'kena' is a word in the instrumental case in the sense of cause; the meaning is 'by what cause?'. 'Te' means 'your'. 'Etādiso' means 'of such a nature'; the meaning is 'as is being seen now'. In the text 'vaṇṇo', the word 'vaṇṇa' is used in the sense of quality in such phrases as, 'Householder, when were these qualities of the ascetic Gotama compiled by you?'. In such phrases as, 'In many ways, he speaks the praise of the Buddha, speaks the praise of the Dhamma, speaks the praise of the Saṅgha,' it is used in the sense of praise. In such phrases as, 'For what reason, then, am I called a thief of scents?', it is used in the sense of cause. In such phrases as, 'There are three sizes of the bowl,' it is used in the sense of measurement. In such phrases as, 'Good Gotama, there are these four castes,' it is used in the sense of birth. In such phrases as, 'having created the great form of a king of elephants,' it is used in the sense of shape. In such phrases as, 'You are of golden complexion, O Blessed One, you have very white eye-teeth, you are full of energy,' it is used in the sense of skin-complexion. Here also, it should be understood only in the sense of skin-complexion. This, indeed, is the meaning here: 'O deity, by what kind of special merit, which has become the cause, has such a bodily complexion of this kind, with a radiance capable of illuminating twelve yojanas, arisen for you?'

เกน เต อิธ มิชฺฌตีติ เกน ปุญฺญาติสเยน เต อิธ อิมสฺมึ ฐาเน อิทานิ ตยิ ลพฺภมานํ อุฬารํ สุจริตผลํ อิชฺฌติ นิปฺผชฺชติ. อุปฺปชฺชนฺตีติ นิพฺพตฺตนฺติ, อวิจฺเฉทวเสน อุปรูปริ วตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โภคาติ ปริภุญฺชิตพฺพฏฺเฐน ‘‘โภคา’’ติ ลทฺธนามา วตฺถาภรณาทิวิตฺตูปกรณวิเสสา. เยติ สามญฺเญน อนิยมนิทฺเทโส, เกจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมนิทฺเทโส, อุภเยนาปิ ปณีตปณีตตราทิเภเท ตตฺถ ลพฺภมาเน ตาทิเส โภเค อนวเสสโต พฺยาเปตฺวา สงฺคณฺหาติ. อนวเสสพฺยาปโก หิ อยํ นิทฺเทโส ยถา ‘‘เย [Pg.15] เกจิ สงฺขารา’’ติ. มนโส ปิยาติ มนสา ปิยายิตพฺพา, มนาปิยาติ อตฺโถ.

As for 'By what is it accomplished for you here?': By what special merit is this great fruit of good conduct, now being obtained by you here in this place, accomplished and brought to fruition for you? 'They arise' means they are produced; the meaning is that they occur one after another without interruption. 'Enjoyments' refers to the particular kinds of articles of pleasure such as clothing, ornaments, and so on, which have received the name 'enjoyments' because they are to be enjoyed. 'Ye' is an indefinite reference in a general sense. 'Keci' is an indefinite reference that alludes to a distinction in kind. By both together, it pervades and includes without remainder such enjoyments obtainable there in their various grades, such as exquisite, more exquisite, and so on. For this reference is one that pervades without remainder, just as in 'whatever conditioned phenomena'. 'Agreeable to the mind' means those that are to be cherished by the mind; the meaning is 'agreeable'.

เอตฺถ จ ‘‘เอตาทิโส วณฺโณ’’ติ อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตวิเสสา ตสฺสา เทวตาย อตฺตภาวปริยาปนฺนา วณฺณสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘โภคา’’ติ อิมินา อุปโภคปริโภควตฺถุภูตา ทิพฺพรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพเภทา กามคุณสมฺปทา. ‘‘มนโส ปิยา’’ติ อิมินา เตสํ รูปาทีนํ อิฏฺฐกนฺตมนาปตา. ‘‘อิธ มิชฺฌตี’’ติ อิมินา ปน ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยสมฺปทา ทสฺสิตา. ‘‘เย เกจิ มนโส ปิยา’’ติ อิมินา ยานิ ‘‘โส อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหาติ ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน ทิพฺเพหิ รูเปหิ ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ ทิพฺเพหิ รเสหิ ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) สุตฺเต อาคตานิ ทส ฐานานิ. เตสํ อิธ อนวเสสโต สงฺคโห ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

And here, by the phrase 'such a complexion', is shown the perfection of complexion included in that deity's individual existence, a particularity mentioned previously. By 'enjoyments' is shown the perfection of sensual qualities, which have become objects of enjoyment and use, distinguished as divine forms, sounds, scents, tastes, and tangible objects. By 'agreeable to the mind' is shown the quality of being desirable, pleasing, and agreeable of those forms and so on. But by 'here it is accomplished' is shown the perfection of divine lifespan, complexion, fame, happiness, and sovereignty. By 'whatever things are agreeable to the mind' are meant the ten bases that come in the Sutta: 'He surpasses other devas in ten respects: with divine lifespan, with divine complexion, with divine happiness, with divine fame, with divine sovereignty, with divine forms, with divine sounds, with divine scents, with divine tastes, and with divine tangible objects.' It should be understood that here the inclusion of these without remainder is shown.

๓. ปุจฺฉามีติ ปญฺหํ กโรมิ, ญาตุมิจฺฉามีติ อตฺโถ. กามญฺเจตํ ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ. กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา’’ติ จ กึ-สทฺทคฺคหเณเนว อตฺถนฺตรสฺส อสมฺภวโต ปุจฺฉาวเสน คาถาตฺตยํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ ปน ‘‘ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺตํ. อยญฺหิ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ตาว น โหติ เอทิสสฺส อตฺถสฺส มหาเถรสฺส อทิฏฺฐภาวาภาวโต, วิมติจฺเฉทนาปิ น โหติ สพฺพโส สมุคฺฆาติตสํสยตฺตา, อนุมติปุจฺฉาปิ น โหติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๔๑๓) วิย อนุมติคหณากาเรน อปฺปวตฺตตฺตา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาปิ น โหติ ตสฺสา เทวตาย กเถตุกมฺยตาวเสน เถเรน อปุจฺฉิตตฺตา. วิเสเสน ปน ทิฏฺฐสํสนฺทนาติ เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา อฏฺฐุปฺปตฺติกถายํ ‘‘เถโร กิญฺจาปี’’ติอาทินา วิภาวิโต เอว. ตนฺติ ตฺวํ. ตยิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, ปุพฺพาเปกฺขตาย อุปโยเคกวจนํ, ปราเปกฺขตาย ปน ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

3. 'I ask' means 'I ask a question'; the meaning is 'I wish to know.' And although it is understood that the three verses—'By what is your complexion such, by what do you thrive here? What merit did you perform, by what are you of such blazing power?'—were spoken by way of a question, since no other meaning is possible just by the taking of the word 'kiṃ', the word 'I ask' is stated again, however, to make known the specific nature of the question. For this question, in the first place, is not one that illuminates the unseen, because for the Great Elder there was an absence of the state of such a matter being unseen. Nor is it one that dispels doubt, because of his state of having completely uprooted all doubt. Nor is it a question seeking approval, as it does not proceed in the manner of seeking approval, like in such texts as 'What do you think of that, O king?'. Nor is it a question prompted by a desire for the other to speak, because the Elder did not ask by way of a desire for that deity to speak. Rather, it should be known specifically as a question correlating what is seen. This meaning has indeed been made clear below in the narrative of the origin with the text beginning, 'Though the Elder…' and so forth. The word 'taṃ' means 'you'. This word is dependent on what precedes and what follows. Due to its dependence on what precedes, it should be understood as the accusative singular; due to its dependence on what follows, however, it should be understood as the nominative singular.

เทวีติ เอตฺถ เทว-สทฺโท ‘‘อิมานิ เต เทว จตุราสีติ นครสหสฺสานิ กุสวตีราชธานิปมุขานิ, เอตฺถ, เทว, ฉนฺทํ กโรหิ ชีวิเต [Pg.16] อเปกฺข’’นฺติ จ อาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๖๖) สมฺมุติเทววเสน อาคโต, ‘‘ตสฺส เทวาติเทวสฺส, สาสนํ สพฺพทสฺสิโน’’ติอาทีสุ วิสุทฺธิเทววเสน. วิสุทฺธิเทวานญฺหิ ภควโต อติเทวภาเว วุตฺเต อิตเรสํ วุตฺโต เอว โหตีติ. ‘‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๗) อุปปตฺติเทววเสน. อิธาปิ อุปปตฺติเทววเสเนว เวทิตพฺโพ. ปทตฺถโต ปน – ทิพฺพติ อตฺตโน ปุญฺญิทฺธิยา กีฬติ ลฬติ ปญฺจหิ กามคุเณหิ รมติ, อถ วา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โชตติ โอภาสติ, อากาเสน วิมาเนน จ คจฺฉตีติ เทวี. ‘‘ตฺวํ เทวี’’ติ สมฺโพธเน เจตํ เอกวจนํ. มหานุภาเวติ อุฬารปฺปภาเว, โส ปนสฺสานุภาโว เหฏฺฐา ทฺวีหิ คาถาหิ ทสฺสิโตเยว.

Herein, in the word `devī`, the word `deva` is used in the sense of a conventional deva, as in passages such as: 'O Deva, these are your eighty-four thousand cities, with the royal capital Kusāvatī as their chief; O Deva, form a desire for them, have regard for your life.' In passages such as, 'The teaching of that Deva of devas, the All-Seeing One,' it is used in the sense of a purified deva. For when the Blessed One is spoken of as the supreme deva among the purified devas, it is thereby stated that the others are also purified devas. In passages such as, 'The devas of the Cātumahārājika realm are long-lived, beautiful, and have much happiness,' it is used in the sense of a deva by arising. Here too, it should be understood in the sense of a deva by arising. As for the meaning of the word, however: she is a `devī` because she shines (`dibbati`) by the power of her own merit; she sports (`kīḷati`), plays (`laḷati`), and delights (`ramati`) with the five strands of sensual pleasure; or alternatively, according to the method stated earlier, she shines (`jotati`), radiates (`obhāsati`), and travels through the sky and by means of a celestial mansion. The phrase 'You, O devī' is a singular vocative. 'Of great power' (`mahānubhāve`) means of magnificent power (`uḷārappabhāve`). And that power of hers has indeed been shown in the two preceding verses.

มนุสฺสภูตาติ เอตฺถ มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตา. เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา. เตนาห ภควา –

Herein, regarding `manussabhūtā`: they are `manussā` (humans) because of the excellence of their mind (`manassa ussannatāya`); their minds are cultivated and possess superior qualities by means of qualities such as mindfulness, heroism, and suitability for the noble practice. And who are they? They are the special beings who dwell in Jambudīpa. Therefore, the Blessed One said:

‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑).

‘Monks, on three grounds the humans of Jambudīpa surpass the humans of Uttarakuru and the devas of Tāvatiṃsa. What three? Courage, mindfulness, and the dwelling in the noble practice here.’

ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา มหาสาวกา จกฺกวตฺติโน อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. เตหิ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ตฺเวว ปญฺญายึสูติ เอเก.

Indeed, for here are born Buddhas, Blessed Ones, Paccekabuddhas, chief disciples, great disciples, wheel-turning monarchs, and other beings of great power. Because of their similarity in form and other qualities, some say that the inhabitants of the other great continents, along with those of the lesser continents, were known simply as 'humans' (manussā).

อปเร ปน ภณนฺติ – โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย อโลภาทโย จ อุสฺสนฺนา, เต โลภาทิอุสฺสนฺนตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทิอุสฺสนฺนตาย สุคติมคฺคํ นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสนฺนตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ.

But other teachers say: beings are called 'humans' (manussā) because of the prominence of the mind accompanied by greed, etc., and non-greed, etc. Indeed, for those beings who are of human birth, greed, etc., and non-greed, etc., are especially prominent. Through the prominence of greed, etc., they fulfill the path to the plane of misery; through the prominence of non-greed, etc., they fulfill the path to a good destination and the path leading to Nibbāna. Therefore, because of the prominence of the mind accompanied by greed, etc., and non-greed, etc., the specific beings who are inhabitants of the four great continents, together with the inhabitants of the minor continents, are called 'humans'.

โลกิยา [Pg.17] ปน ‘‘มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฏฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจกฺขโต ปรมฺปราย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา สตฺตา ปุตฺตสทิสตาย ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตโต เอว หิ เต มาณวา ‘‘มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ. มนุสฺเสสุ ภูตา ชาตา, มนุสฺสภาวํ วา ปตฺตาติ มนุสฺสภูตา.

Worldly teachers, however, say: 'They are called "humans" (manussā) because of being the offspring of Manu.' Manu, namely, was one from the beginning of the aeon, the originator of the world's conventions, the arranger of what is beneficial and not beneficial, one who stands in the place of a father to beings; in the Dispensation, he is called 'Mahāsammata'. Beings who abide in his advice and instruction, either directly or through succession, are called 'humans' because of their similarity to sons. Indeed, for that very reason, those beings are also designated as 'māṇavā' and 'manujā'. 'Manussabhūtā' means: having become or been born among humans, or having attained the human state.

กิมกาสิ ปุญฺญนฺติ กึ ทานสีลาทิปฺปเภเทสุ กีทิสํ ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต, ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนํ, ตํ สนฺตานํ ปุนาติ วิโสเธตีติ จ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ ลทฺธนามํ สุจริตํ กุสลกมฺมํ อกาสิ, อุปจินิ นิพฺพตฺเตสีติ อตฺโถ. ชลิตานุภาวาติ สพฺพโส วิชฺโชตมานปุญฺญิทฺธิกา.

As for 'What merit did you do?': What kind of good conduct, wholesome kamma—among the various kinds such as giving, virtue, and so on—which has received the name 'merit' (puñña) because it produces the fruit of being worthy of veneration, and because, where it has arisen, it purifies and cleanses that continuity of existence—did you do, accumulate, and produce? This is the meaning. As for 'radiant with power': possessing the spiritual power of merit that is shining in every way.

กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ, กึ อญฺญาสุ คตีสุ ปุญฺญกิริยา นตฺถีติ? โน นตฺถิ. ยสฺมา นิรเยปิ นาม กามาวจรกุสลจิตฺตปวตฺติ กทาจิ ลพฺภเตว, กิมงฺคํ ปนญฺญตฺถ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘ทิฏฺฐสํสนฺทนา ปุจฺฉา’’ติ. ตสฺมา มหาเถโร มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา อุปฺปนฺนํ ตํ ทิสฺวา ภูตตฺถวเสน ปุจฺฉนฺโต ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ อโวจ.

But why here was it said, 'Having been a human, what merit did you do?' What, is there no performance of merit in other destinations? It is not that there is none. Because even in hell, the occurrence of a wholesome sense-sphere consciousness can indeed sometimes be obtained; what then needs to be said of other destinations? Did we not say, 'This is a question in connection with what was seen'? Therefore, the great elder, seeing that one who had arisen after having done a meritorious deed while established in the human state, asked in accordance with the actual fact, saying: 'Having been a human, what merit did you do?'

อถ วา อญฺญาสุ คตีสุ เอกนฺตสุขตาย เอกนฺตทุกฺขตาย ทุกฺขพหุลตาย จ ปุญฺญกิริยาย โอกาโส น สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส สุทุลฺลภภาวโต. กทาจิ อุปฺปชฺชมาโนปิ ยถาวุตฺตการเณน อุฬาโร วิปุโล น จ โหติ, มนุสฺสคติยํ ปน สุขพหุลตาย ปุญฺญกิริยาย โอกาโส สุลภรูโป สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิปจฺจยสมวายสฺส เยภุยฺเยน สุลภภาวโต. ยญฺจ ตตฺถ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ วิเสสโต ปุญฺญกิริยาย อุปนิสฺสโย โหติ. ทุกฺขูปนิสฺสยา หิ สทฺธาติ. ยถา หิ อโยฆเนน สตฺถเก นิปฺผาทิยมาเน ตสฺส เอกนฺตโต น อคฺคิมฺหิ ตาปนํ อุทเกน วา เตมนํ เฉทนกิริยาสมตฺถตาย วิเสสปจฺจโย, ตาเปตฺวา ปน ปมาณโยคโต อุทกเตมนํ ตสฺสา วิเสสปจฺจโย, เอวเมว สตฺตสนฺตานสฺส เอกนฺตทุกฺขสมงฺคิตา ทุกฺขพหุลตา เอกนฺตสุขสมงฺคิตา จ ปุญฺญกิริยาย [Pg.18] น วิเสสปจฺจโย โหติ. สติ ปน ทุกฺขสนฺตาปเน ปมาณโยคโต สุขูปพฺรูหเน จ ลทฺธูปนิสฺสยา ปุญฺญกิริยา อุปฺปชฺชติ, อุปฺปชฺชมานา จ มหาชุติกา มหาวิปฺผารา ปฏิปกฺขเฉทนสมตฺถา จ โหติ, ตสฺมา มนุสฺสภาโว ปุญฺญกิริยาย วิเสสปจฺจโย. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญ’’นฺติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

Or alternatively, in other destinations, the opportunity for performing meritorious deeds is not easily obtainable, due to the state of exclusive happiness, exclusive suffering, or abundant suffering, and because of the extreme rarity of the conjunction of conditions such as reliance on virtuous persons. Even when such an opportunity occasionally arises, for the aforementioned reason, it is neither noble nor extensive. In the human destination, however, due to the abundance of happiness, the opportunity for performing meritorious deeds is easily obtainable, because the conjunction of conditions such as reliance on virtuous persons is, for the most part, easy to obtain. And whatever suffering arises there, that too becomes specifically a strong supporting condition for meritorious deeds. For faith has suffering as its supporting condition. For example, just as when a weapon is being forged, neither exclusively heating it in fire nor dousing it in water is a special condition for its capability to cut; but after heating, dousing it in water in due measure is a special condition for that capability. In the very same way, for a being's continuum, being endowed with exclusive suffering, abundant suffering, or exclusive happiness is not a special condition for meritorious deeds. But when there is the affliction of suffering and the enhancement of happiness in due measure, a meritorious deed arises, having obtained a supporting condition. And having arisen, it has great radiance, great pervasiveness, and is capable of cutting off opposing states. Therefore, the human state is a special condition for meritorious deeds. Hence it was said: 'Having been human, what merit did you do?' The remainder is easily understood.

๔. เอวํ ปน เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา’’ติ คาถา วุตฺตา. เกน ปนายํ คาถา วุตฺตา? ธมฺมสงฺคาหเกหิ. ตตฺถ สาติ ยา ปุพฺเพ ‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว’’ติ วุตฺตา, สา. เทวตาติ เทวปุตฺโตปิ พฺรหฺมาปิ เทวธีตาปิ วุจฺจติ. ‘‘อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑; ขุ. ปา. ๕.๑) หิ เทวปุตฺโต ‘‘เทวตา’’ติ วุตฺโต เทโวเยว เทวตาติ กตฺวา. ตถา ‘‘ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา’’ติอาทีสุ พฺรหฺมาโน.

4. Thus questioned by the Elder, that deity answered the question. To show that meaning, the verse beginning, “That deity was delighted…” was spoken. But by whom was this verse spoken? By the Compilers of the Dhamma. Herein, ‘sā’ is she who was previously addressed as, “I ask you, O devi of great power.” The term ‘devatā’ can refer to a young god, a brahmā, or a goddess. For in passages such as, “Then a certain deity, as the night was advanced, with surpassing radiance…,” a young god is called ‘devatā,’ based on the explanation that a deva itself is a devatā. Similarly, in passages such as, “those seven hundred noble deities, emerging from the Brahma abodes…,” brahmās are called ‘devatā’.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา’’ติ. (วิ. ว. ๗๕) –

“With surpassing radiance, O goddess, you stand there, illuminating all directions, like the morning star.”

อาทีสุ เทวธีตา. อิธาปิ เทวธีตา เอว ทฏฺฐพฺพา. อตฺตมนาติ ตุฏฺฐมนา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมนา. ปีติโสมนสฺสสหคตญฺหิ จิตฺตํ โทมนสฺสสฺส อโนกาสโต เตหิ ตํ สกํ กตฺวา คหิตํ วิย โหติ. อตฺตมนาติ วา สกมนา. อนวชฺชปีติโสมนสฺสสมฺปยุตฺตญฺหิ จิตฺตํ สมฺปติ อายติญฺจ ตํสมงฺคิโน หิตสุขาวหโต ‘‘สก’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อิตรํ.

In those and other such verses, it refers to a divine maiden. Here too, it should be understood as a divine maiden. ‘Delighted’ (attamanā) means a joyful mind, a mind seized by joy and gladness. For a mind accompanied by joy and gladness leaves no room for displeasure, and so is as if seized by them and made their own. Alternatively, ‘delighted’ means ‘one’s own mind.’ For a mind conjoined with blameless joy and gladness obtains the designation ‘one’s own’ because it brings welfare and happiness to the one endowed with it, both in the present and in the future; the other does not.

โมคฺคลฺลาเนนาติ โมคฺคลฺลานโคตฺตสฺส พฺราหฺมณมหาสาลสฺส ปุตฺตภาวโต โส มหาเถโร โคตฺตวเสน ‘‘โมคฺคลฺลาโน’’ติ ปญฺญาโต, เตน โมคฺคลฺลาเนน. ปุจฺฉิตาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนวเสน ปุจฺฉิตา, อตฺตมนา สา เทวตา ปญฺหํ พฺยากาสีติ โยชนา. อตฺตมนตา จสฺสา ‘‘ตมฺปิ นาม ปริตฺตกมฺปิ กมฺมํ เอวํ มหติยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา การณํ อโหสี’’ติ ปุพฺเพปิ สา อตฺตโน ปุญฺญผลํ ปฏิจฺจ อนฺตรนฺตรา โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, อิทานิ ปน ‘‘อญฺญตรสฺส เถรสฺส กโตปิ นาม กาโร เอวํ อุฬารผโล, อยํ ปน พุทฺธานํ อคฺคสาวโก อุฬารคุโณ มหานุภาโว[Pg.19], อิมมฺปิ ปสฺสิตุํ นิปจฺจการญฺจ กาตุํ ลภามิ, มม ปุญฺญผลปฏิสํยุตฺตเมว จ ปุจฺฉํ กโรตี’’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อุปฺปนฺนา. เอวํ สญฺชาตพลวปีติโสมนสฺสา สา เถรสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปญฺหํ ปุฏฺฐา พฺยากาสิ.

By Moggallāna (Moggallānenāti): because he was the son of a great sāl brahmin of the Moggallāna clan, that great elder was known as ‘Moggallāna’ by his clan name; by that Moggallāna. Asked (Pucchitāti): she was asked by way of desiring to compare what was seen; the construction (yojanā) is that the delighted (attamanā) deity answered the question. And her delight (attamanatā) arose from two causes. Previously, she had intermittently experienced mental gladness (somanassaṃ) in dependence on the fruit of her own merit, thinking: “Indeed, even such a small deed became the cause for such great divine attainment!” Now, however, her delight arose from thinking: “Indeed, an act of reverence done to some elder has such a sublime fruit; but this one is the chief disciple of the Buddhas, endowed with sublime qualities and of great power. I get to see him and also to pay reverence, and he asks a question connected precisely with the fruit of my own merit!” Thus, with strong rapture and mental gladness having arisen, she accepted the elder’s words with her head and, being asked, answered the question.

ปญฺหนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิตํ ตํ อตฺถํ วิยากาสิ กเถสิ วิสฺสชฺเชสิ. กถํ ปน พฺยากาสิ? ปุฏฺฐาติ ปุฏฺฐาการโต, ปุจฺฉิตากาเรเนวาติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วจนํ วิเสสตฺถนิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺเธ หิ สติ อารมฺโภ วิเสสตฺถญาปโกว โหติ. โก ปเนโส วิเสสตฺโถ? พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา. ยญฺหิ กมฺมผลํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส การณภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉิตํ, ตทุภยสฺส อญฺญมญฺญานุรูปภาววิภาวนา. เยน จ อากาเรน ปุจฺฉา ปวตฺตา อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ, ตทาการสฺส พฺยากรณสฺส ปุจฺฉานุรูปตา, ตถา เจว วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตํ. อิติ อิมสฺส วิเสสสฺส ญาปนตฺถํ ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ปุฏฺฐา’’ติ วุตฺตํ.

The question (pañhaṃ) is the matter desired to be known; she explained (viyākāsi), spoke (kathesi), and answered (vissajjesi) it. But how did she explain? Questioned (puṭṭhā) means in the manner of being asked; that is, in the very manner in which the question was posed. Here, indeed, having said ‘pucchitā’ (asked), the word ‘puṭṭhā’ (questioned) being said again should be understood as determining a special meaning. For when something is already established, a further statement serves only to make known a special meaning. What, then, is this special meaning? The suitability of the answer to the question. For, having shown the fruit of an action, the action that was its cause was asked about; this suitability is the clarification of the mutual correspondence of both of these. And in whatever manner the question proceeded, both in meaning (atthato) and in letter (byañjanato), the suitability of the answer to the question is of that same manner; and in that very way the answer proceeded. Thus, to make known this special meaning, after saying ‘asked’ (pucchitā), it was said again as ‘questioned’ (puṭṭhā).

‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วา ตาย เทวตาย วิเสสนมุเขน ปุฏฺฐภาวสฺส ปญฺหพฺยากรณสฺส จ การณกิตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทินา เถเรน ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ตาย เทวตาย กตกมฺมํ, ตสฺสา ปุจฺฉาย การิตา อาจิกฺขิตา วาติ สา เทวตา ‘‘ปุจฺฉิตา’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส การิตา, ตสฺมา ปญฺหํ ปุฏฺฐา. ยสฺมา จ ปุจฺฉิตา ปุจฺฉิยมานสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขนสภาวา, ตสฺมา ปญฺหํ พฺยากาสีติ. ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลนฺติ อิทํ ‘‘ปญฺห’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สรูปทสฺสนํ. อยํ เจตฺถ อตฺโถ – อิทํ ปุจฺฉนฺตสฺส ปุจฺฉิยมานาย จ ปจฺจกฺขภูตํ อนนฺตรํ วุตฺตปฺปการํ ปุญฺญผลํ, ยสฺส กมฺมสฺส ตํ ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ปญฺหนฺติ วุตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ พฺยากาสีติ.

Alternatively, the word ‘pucchitā’ is a statement of reason, functioning as a qualifier for that deity, for both the state of being asked and the answering of the question. This is what is meant: Because she was asked by the elder with the words, “By what is your appearance like this?,” etc., it is a question (pucchā). Regarding that question about the kamma she had performed, she was caused to speak or she explained it; therefore, that deity is called ‘pucchitā’ (the one who was asked). Because the one who was asked is the performer of the kamma being inquired about, therefore she was asked the question. And because the one who was asked has the nature of explaining the kamma being inquired about, therefore she answered the question. The phrase “Of which kamma is this the fruit?” is a demonstration of the essential nature of the meaning of what is called the ‘question.’ And this is the meaning here: She explained the meritorious kamma—called a ‘question’ due to the desire to know it—of which this fruit of merit, which was immediate, of the kind previously mentioned, and directly perceived by both the questioner and the one questioned, is the result.

๕. อหํ มนุสฺเสสูติอาทิ ปญฺหสฺส พฺยากรณากาโร. ตตฺถ อหนฺติ เทวตา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘มนุสฺสภูตา’’ติ วจนํ ตทา อตฺตนิ มนุสฺสคุณานํ วิชฺชมานตาทสฺสนตฺถํ. โย หิ มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปาณาติปาตาทึ อกตฺตพฺพํ กตฺวา ทณฺฑารโห ตตฺถ ตตฺถ ราชาทิโต หตฺถจฺเฉทาทิกมฺมการณํ ปาปุณนฺโต [Pg.20] มหาทุกฺขํ อนุภวติ, อยํ มนุสฺสเนรยิโก นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปุพฺเพกตกมฺมุนา ฆาสจฺฉาทนมฺปิ น ลภติ, ขุปฺปิปาสาภิภูโต ทุกฺขพหุโล กตฺถจิ ปติฏฺฐํ อลภมาโน วิจรติ, อยํ มนุสฺสเปโต นาม. อปโร มนุสฺสชาติโกว สมาโน ปราธีนวุตฺติ ปเรสํ ภารํ วหนฺโต ภินฺนมริยาโท วา อนาจารํ อาจริตฺวา ปเรหิ สนฺตชฺชิโต มรณภยภีโต คหนนิสฺสิโต ทุกฺขพหุโล วิจรติ หิตาหิตํ อชานนฺโต นิทฺทาชิฆจฺฉาทุกฺขวิโนทนาทิปโร, อยํ มนุสฺสติรจฺฉาโน นาม. โย ปน อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺโต กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺโน ทยาปนฺโน สพฺพสตฺเตสุ สํเวคพหุโล อกุสลกมฺมปเถ ปริวชฺเชนฺโต กุสลกมฺมปเถ สมาจรนฺโต ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ปริปูเรติ, อยํ มนุสฺสธมฺเม ปติฏฺฐิโต ปรมตฺถโต มนุสฺโส นาม. อยมฺปิ ตาทิสา อโหสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ. มนุสฺเส สตฺตนิกาเย มนุสฺสภาวํ ปตฺตา มนุสฺสธมฺมญฺจ อปฺปหาย ฐิตาติ อตฺโถ.

5. “I, among humans…” and so forth—this is the manner of answering the question. Here, “I” refers to the deity identifying herself. Saying “among humans” and then again “having become human” is to show that human qualities were present in her at that time. For one who, though born human, commits acts that should not be done, such as killing living beings, and thus becomes deserving of punishment, suffering great misery under kings and others who inflict punishments like amputation—this is called a “human denizen of hell” (manussanerayiko). Another, though born human, due to past deeds, does not even obtain food or clothing, is overwhelmed by hunger and thirst, and wanders in great suffering without finding any support anywhere—this is called a “human hungry ghost” (manussapeto). Another, though born human, lives dependent on others, carrying their burdens, or behaves improperly, transgressing boundaries, and thus is threatened by others, fearing death, taking refuge in forests, wandering in great suffering, not knowing what is beneficial and what is not, preoccupied with dispelling the suffering of drowsiness and hunger—this is called a “human animal” (manussatiracchāno). But one who knows for oneself what is beneficial and what is not, believes in the fruit of kamma, is endowed with moral shame and moral dread, compassionate toward all beings, deeply moved, avoids unwholesome courses of action, engages in wholesome courses of action, and fulfills the bases of meritorious action—this one is established in human virtue, and is called a “human being” in the ultimate sense. She too was such. Therefore, it is said, “among humans, having become human.” The meaning is: among humans in the community of beings, she attained the state of a true human being and remained without abandoning human virtue.

อพฺภาคตานนฺติ อภิอาคตานํ, สมฺปตฺตอาคนฺตุกานนฺติ อตฺโถ. ทุวิธา หิ อาคนฺตุกา อติถิ อพฺภาคโตติ. เตสุ กตปริจโย อาคนฺตุโก อติถิ, อกตปริจโย อพฺภาคโต. กตปริจโย อกตปริจโยปิ วา ปุเรตรํ อาคโต อติถิ, โภชนเวลายํ อุปฏฺฐิโต สมฺปติ อาคโต อพฺภาคโต. นิมนฺติโต วา ภตฺเตน อติถิ, อนิมนฺติโต อพฺภาคโต. อยํ ปน อกตปริจโย อนิมนฺติโต สมฺปติ อาคโต จ, ตํ สนฺธายาห ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ, ครุกาเรน ปเนตฺถ พหุวจนํ วุตฺตํ. อาสติ นิสีทติ เอตฺถาติ อาสนํ. ยํกิญฺจิ นิสีทนโยคฺคํ, อิธ ปน ปีฐํ อธิปฺเปตํ, ตสฺส จ อปฺปกตฺตา อนุฬารตฺตา จ ‘‘อาสนก’’นฺติ อาห. อทาสินฺติ ‘‘อิทมสฺส เถรสฺส ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ มหานิสํส’’นฺติ สญฺชาตโสมนสฺสา กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ตสฺส เถรสฺส ปริโภคตฺถาย อทาสึ, นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน ปริจฺจชินฺติ อตฺโถ.

“Abbhāgatānaṃ” means “to those who have come forward” (abhiāgatānaṃ); the meaning is “to the guests who have arrived” (sampattaāgantukānaṃ). Indeed, guests (āgantukā) are of two kinds: atithi and abbhāgata. Among them, a guest with whom one is familiar is an atithi; one with whom one is unfamiliar is an abbhāgata. Alternatively, whether familiar or unfamiliar, a guest who arrives before mealtime is an atithi; a guest who arrives at the very moment of mealtime is an abbhāgata. Alternatively, one invited for a meal is an atithi; one who is uninvited is an abbhāgata. This deity, however, referring to guests who are unfamiliar, uninvited, and have just arrived, said “abbhāgatānaṃ.” The plural is used here out of respect. Āsanaṃ (a seat) is so called because “one sits (āsati nisīdati) there (ettha).” It refers to anything suitable for sitting, but here a stool (pīṭha) is intended. And because it is small and not large, it is called āsanaka. Adāsiṃ (I gave) means: with joy having arisen and having faith in kamma and the fruit of kamma, thinking, “This stool given to this elder will be of great fruit and great benefit for me,” I gave it for that elder's use. The meaning is: I relinquished it by way of a relinquishment without expectation.

อภิวาทยินฺติ อภิวาทนมกาสึ, ปญฺจปติฏฺฐิเตน ทกฺขิเณยฺยปุคฺคเล วนฺทินฺติ อนฺโต. วนฺทมานา หิ ตํ ตาเยว วนฺทนกิริยาย วนฺทิยมานํ ‘‘สุขินี โหหิ, อโรคา โหหี’’ติอาทินา อาสิวาทํ อตฺถโต วทาเปสิ [Pg.21] นาม. อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคณฺหนฺตี คุณวิสิฏฺฐานํ อปจายนํ อกาสินฺติ อตฺโถ. ยถานุภาวนฺติ ยถาพลํ, ตทา มม วิชฺชมานวิภวานุรูปนฺติ อตฺโถ. อทาสิ ทานนฺติ อนฺนปานาทิเทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน ทกฺขิเณยฺยํ โภเชนฺตี ทานมยํ ปุญฺญํ ปสวึ.

“Abhivādayiṃ” (I paid homage) means I performed an act of homage; the meaning is: I venerated the one worthy of offerings with the five-point prostration. Indeed, while paying homage, by that very act of veneration, she in effect caused the one being venerated to utter a blessing, such as, “May you be happy, may you be free from illness.” “Añjalikaṃ akāsiṃ” (I made the añjali gesture) means: raising to my head the añjali gesture, radiant from the combined lustre of the ten fingernails, I performed an act of veneration towards those distinguished by virtue. “Yathānubhāvaṃ” (According to my ability) means according to my strength; that is, in accordance with the wealth I possessed at that time. “Adāsi dānaṃ” (I gave a gift) means: by relinquishing requisites such as food and drink and thereby feeding the one worthy of offerings, I generated merit consisting of giving.

เอตฺถ จ ‘‘อห’’นฺติ อิทํ กมฺมสฺส ผลสฺส จ เอกสนฺตติปติตตาทสฺสเนน สมฺพนฺธภาวทสฺสนํ, ‘‘มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา’’ติ อิทํ ตสฺสา ปุญฺญกิริยาย อธิฏฺฐานภูตสนฺตานวิเสสทสฺสนํ, ‘‘อพฺภาคตาน’’นฺติ อิทํ จิตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺเจว เขตฺตสมฺปตฺติทสฺสนญฺจ ทานสฺส วิย ปฏิคฺคหณสฺส จ กิญฺจิ อนเปกฺขิตฺวา ปวตฺติตภาวทีปนโต. ‘‘อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทาน’’นฺติ อิทํ โภคสารทานทสฺสนํ, ‘‘อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสิ’’นฺติ อิทํ กายสารทานทสฺสนํ.

Herein, this word “I” indicates the connection between the kamma and its result by showing that they fall within a single continuum. This phrase “being human among humans” indicates the particular continuum that was the basis for that meritorious deed. This word “to those who had come” indicates both the excellence of mind and the excellence of the field, because it shows that the act occurred without any regard for the gift or the recipient. This sentence, “I gave a seat and I gave a gift according to my means,” indicates the giving of essential wealth in the form of possessions. This sentence, “I paid homage and made a reverential salutation,” indicates the giving of the body as essential wealth.

๖. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺเญน เหตุภูเตน. เมติ อยํ เม-สทฺโท ‘‘กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๕; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) กรเณ อาคโต, มยาติ อตฺโถ. ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตู’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๑๘๒; อ. นิ. ๔.๒๕๗) สมฺปทาเน, มยฺหนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๖; สํ. นิ. ๔.๑๔; อ. นิ. ๓.๑๐๔) สามิอตฺเถ อาคโต, อิธาปิ สามิอตฺเถ เอว, มมาติ อตฺโถ. สฺวายํ เม-สทฺโท เตน เม ปุญฺเญนาติ จ เม เอตาทิโสติ จ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

6. “By that” (tena) means by that aforementioned merit which has become the cause. As for “me” (me), this word “me” appears in the instrumental sense in passages such as, “With difficulty I have attained this, now it is time to reveal it,” meaning “by me” (mayā). In passages such as, “Good, sir, may the Blessed One teach the Dhamma briefly to me,” it appears in the dative sense, meaning “to me” (mayhaṃ). In passages such as, “Before my enlightenment, monks, when I was still an unenlightened bodhisatta,” it appears in the genitive sense. Here, too, it is only in the genitive sense, meaning “of me” (mama). This word “me” should be connected in both places: as in “by that merit of mine” (tena me puññena) and as in “my [complexion] is such” (me etādiso). The remainder is as has been explained.

เอวํ ตาย เทวตาย ปญฺเห พฺยากเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย สาตฺถิกา อโหสิ. เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา สพฺพํ ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. คาถา เอว ปน สงฺคหํ อารุฬฺหาติ.

Thus, when the deity’s question had been answered, the Venerable Mahāmoggallāna taught the Dhamma in detail. That teaching was beneficial for that deity together with her retinue. The Elder then returned to the human world and reported the entire occurrence to the Blessed One. The Blessed One made that event the occasion for a teaching and delivered a discourse to the assembled gathering. However, only the verses were included in the canonical collection; thus it should be understood.

ปฐมปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the First Pīṭha Mansion is concluded.

๒. ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา

2. The Commentary on the Second Pīṭha Mansion

ปีฐํ [Pg.22] เต เวฬุริยมยนฺติ ทุติยปีฐวิมานํ. ตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ จ อตฺถวณฺณนา จ ปฐเม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – สาวตฺถิวาสินี กิร เอกา อิตฺถี อตฺตโน เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ เอกํ เถรํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส อาสนํ เทนฺตี อตฺตโน ปีฐํ อุปริ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา อทาสิ. เตน ตสฺสา เทวโลเก นิพฺพตฺตาย เวฬุริยมยํ ปลฺลงฺกวิมานํ นิพฺพตฺตํ. เตน วุตฺตํ –

The story beginning, “Your seat is made of beryl,” is the Second Seat Mansion. Its origin story and the explanation of its meaning should be understood in the same way as stated in the first. This, however, is the distinction: it is said that a certain woman living in Sāvatthī, seeing a certain elder who had entered her house for alms, with a devout mind, while giving him a seat, spread her own stool with a blue cloth on top and gave it. Because of that good deed, when she was reborn in the deva world, a couch-mansion made of beryl arose for her. Therefore, it was said:

๘.

8.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภ กูฏํ.

“Your seat is splendid, made of beryl; swift as thought, it goes wherever one wishes. Adorned, wearing garlands and fine clothes, you illuminate like lightning on a cloud-peak.”

๙.

9.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion like this? By what does this succeed for you here? And for you arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

๑๐.

10.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O goddess of great power: what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

๑๑.

11.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, pleased in mind, having been questioned by Moggallāna, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit.

๑๒.

12.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อพฺภาคตานาสนกํ อทาสึ;

อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ, ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ.

“When I was a human being among humans, I gave a seat to a guest; I paid homage, I made the añjali gesture of reverence, and I gave a gift according to my ability.”

๑๓.

13.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, this succeeds for me here; and for me arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

๑๔.

14.

‘‘อกฺขามิ [Pg.23] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I declare to you, O monk of great power, the merit which I performed when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

๘. ตตฺถ เวฬุริยมยนฺติ เวฬุริยมณิมยํ. เวฬุริยมณิ นาม วิฬูรปพฺพตสฺส วิฬูรคามสฺส จ อวิทูเร อุปฺปชฺชนกมณิ. ตสฺส กิร วิฬูรคามฏฺฐาเน อากโร, วิฬูรสฺส ปน อวิทูเร ภวตฺตา เวฬุริยนฺเตว ปญฺญายิตฺถ. ตํสทิสวณฺณนิภตาย เทวโลเกปิสฺส ตเถว นามํ ชาตํ ยถา ตํ มนุสฺสโลเก ลทฺธนามวเสเนว เทวโลเก เทวปุตฺตานํ. ตํ ปน มยูรคีววณฺณํ วา โหติ, วายสปตฺตวณฺณํ วา, สินิทฺธเวณุปตฺตวณฺณํ วา. อิธ ปน มยูรคีววณฺณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพํ ปฐมปีฐวิมาเน วุตฺตสทิสเมวาติ.

8. Herein, ‘made of beryl’ means made of beryl gems. The gem called beryl is a jewel that arises not far from Mount Veḷuriya and the village of Veḷuriya. It is said that its mine is in the locality of the village of Veḷuriya, and because it is found near Veḷuriya, it became known as ‘beryl’. Because its hue is similar to that gem, its name arose in the deva world in the same way, just as the names of devaputtas in the deva world arise by means of the names they obtained in the human world. That gem may have the color of a peacock’s neck, or the color of a crow’s wing, or the color of a glossy bamboo leaf. Here, however, it should be understood as having the color of a peacock’s neck. All the rest is exactly as was stated in the First Seat Mansion.

ทุติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Second Seat Mansion is concluded.

๓. ตติยปีฐวิมานวณฺณนา

3. The Commentary on the Third Seat Mansion

ปีฐํ เต โสวณฺณมยนฺติ ตติยปีฐวิมานํ. ตสฺส วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ. อญฺญตโร กิร ขีณาสวตฺเถโร ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ภตฺตํ คเหตฺวา อุปกฏฺเฐ กาเล ภตฺตกิจฺจํ กาตุกาโม เอกํ วิวฏทฺวารเคหํ อุปสงฺกมิ. ตสฺมึ ปน เคเห เคหสามินี อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา เถรสฺส อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต, อิธ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กโรถา’’ติ อตฺตโน ภทฺทปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อุปริ ปีตวตฺถํ อตฺถริตฺวา นิรเปกฺขปริจฺจาควเสน อทาสิ, ‘‘อิทํ เม ปุญฺญํ อายตึ โสวณฺณปีฐปฏิลาภาย โหตู’’ติ ปตฺถนญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ เถเร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉนฺเต ‘‘ภนฺเต, อิทมาสนํ ตุมฺหากํเยว ปริจฺจตฺตํ, มยฺหํ อนุคฺคหตฺถํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร ตสฺสา อนุกมฺปาย ตํ ปีฐํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สงฺฆสฺส ทาเปสิ. สา อปเรน สมเยน อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.24] นิพฺพตฺตีติอาทิ สพฺพํ ปฐมวิมานวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ –

The story beginning, ‘Your seat is made of gold,’ is the Third Seat Mansion. Its narrative arose in Rājagaha. It is said that a certain Elder, an Arahant, after walking for alms in Rājagaha and obtaining food, when the time for his meal drew near, approached a house with an open door, wishing to eat. In that house, the lady of the house, a woman of faith and confidence, perceived the Elder’s intention and said, “Come, venerable sir, sit here and take your meal.” Having prepared her own fine seat and spread a yellow cloth over it, she gave it with a mind of selfless generosity. She also made this aspiration: “May this merit of mine be for the future attainment of a golden seat.” Then, after the Elder had sat there, taken his meal, washed his bowl, and risen to depart, she said: “Venerable sir, this seat is given up for you alone. Please make use of it out of compassion for me.” The Elder, out of compassion for her, accepted that seat and had it given to the Saṅgha. At a later time, that woman was afflicted by a certain illness, and when she passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. All of this, and what follows, should be understood in exactly the same way as was stated in the commentary on the first mansion. Therefore it was said:

๑๕.

15.

‘‘ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ,โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

“Your seat is splendid, made of gold, swift as thought, going wherever you wish; adorned, wearing garlands and fine clothes, you shine like lightning on a cloud-peak.”

๑๖.

16.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion like this? By what does this succeed for you here? And for you arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

๑๗.

17.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O goddess of great power: what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

๑๘.

18.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, pleased in mind, having been questioned by Moggallāna, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit.

๑๙.

19.

‘‘อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“This is the fruit of a small kamma of mine, by which I am of such blazing power. I, having been a human among humans, in a former existence in the human world,”

๒๐.

20.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“I saw a bhikkhu free from defilements, with a mind utterly clear and unagitated. To him I gave a seat, with faith, with my own hands.”

๒๑.

21.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺตี จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, this succeeds for me here; and for me arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

๒๒.

22.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

๑๙. ยญฺจ [Pg.25] ปน ปญฺจมคาถายํ ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเกติอาทิ, เอตฺถ ชาติ-สทฺโท อตฺเถว สงฺขตลกฺขเณ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๗๑). อตฺถิ นิกาเย ‘‘นิคณฺฐา นาม สมณชาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๗๑). อตฺถิ ปฏิสนฺธิยํ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญาณํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๔). อตฺถิ กุเล ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๓๐๓). อตฺถิ ปสุติยํ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗). อตฺถิ ภเว ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ม. นิ. ๑.๕๓). อิธาปิ ภเว เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา ปุริมาย ชาติยา ปุริมสฺมึ ภเว อนนฺตราตีเต ปุริเม อตฺตภาเวติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิทํ กรณวจนํ. มนุสฺสโลเกติ มนุสฺสโลกภเว, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. โอกาสโลโก หิ อิธ อธิปฺเปโต, สตฺตโลโก ปน ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ อิมินา วุตฺโตเยว.

19. Now, as for the phrase in the fifth verse, ‘in a former existence in the human world,’ and so on: here the word jāti (birth/existence) has the meaning of a conditioned characteristic, as in ‘birth is included in two aggregates,’ and so forth (Dhātu. 71). It is also found in the Nikāyas in the sense of a class, as in ‘the Nigaṇṭhas are a kind of ascetics,’ and so forth (A.N. 3.71). It is used in the context of rebirth-linking (paṭisandhi), as in ‘the first mind that arose in the mother’s womb, the first consciousness that manifested—depending on that, is his birth,’ and so forth (Mv. 124). It is used concerning lineage, as in ‘unreviled, uninsulted on account of birth,’ and so forth (D.N. 1.303). It is used concerning the act of birth, as in ‘the Bodhisatta is now born, Ānanda,’ and so forth (D.N. 2.31; M.N. 3.207). It is used in the sense of existence (bhava), as in ‘one existence, two existences,’ and so forth (D.N. 1.244; M.N. 1.53). Here too, it should be understood in the sense of existence. Therefore, ‘in a former existence’ means in the former existence, in the immediately preceding former state of being. This is an instrumental case used in the locative sense. ‘In the human world’ means in the human world of existence, spoken with reference to Rājagaha. For here, the world as a location is intended, while the world of beings is already conveyed by the phrase ‘among humans’.

๒๐. อทฺทสนฺติ อทฺทกฺขึ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชตฺตา วิรชํ. ภิกฺขุนฺติ ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุํ, สพฺพโส กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนจิตฺตตาย วิปฺปสนฺนํ, อนาวิลสงฺกปฺปตาย อนาวิลํ. ปุริมํ ปุริมญฺเจตฺถ ปทํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนํ, วิคตราคาทิรชตฺตา ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุํ, ภินฺนกิเลสตฺตา กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนํ, วิปฺปสนฺนมนตฺตา อนาวิลนฺติ. ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ วา ปทํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส การณวจนํ, วิรชํ ภิกฺขุคุณโยคโต. ภินฺนกิเลโส หิ ภิกฺขุ. ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนภาวโต. กิเลสกาลุสฺสิยาภาเวน วิปฺปสนฺนมานโส หิ ภิกฺขุ. วิปฺปสนฺนํ อนาวิลสงฺกปฺปภาวโตติ. ราครชาภาเวน วา ‘‘วิรช’’นฺติ วุตฺตํ, โทสกาลุสฺสิยาภาเวน ‘‘วิปฺปสนฺน’’นฺติ, โมหพฺยากุลาภาเวน ‘‘อนาวิล’’นฺติ. เอวํภูโต ปรมตฺถโต ภิกฺขุ นาม โหตีติ ‘‘ภิกฺขุ’’นฺติ วุตฺตํ. อทาสหนฺติ อทาสึ อหํ. ปีฐนฺติ ตทา มม สนฺติเก วิชฺชมานํ ภทฺทปีฐํ. ปสนฺนาติ กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนจิตฺตา. เสหิ ปาณิภีติ อญฺญํ อนาณาเปตฺวา อตฺตโน หตฺเถหิ อุปนีย ปีฐํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสินฺติ อตฺโถ.

20. Addasaṃ means ‘I saw.’ Virajaṃ means stainless, due to being free from the dust of passion and other defilements. Bhikkhuṃ means a monk, due to having broken the defilements; vippasannaṃ means utterly serene, due to a mind serene from the complete absence of the murkiness of defilements; anāvilaṃ means unclouded, due to unagitated thoughts. Here, each preceding word is the reason for the one that follows: being free from the dust of passion and so forth is the reason for having broken the defilements, thus being a monk; having broken the defilements is the reason for being utterly serene due to the absence of the murkiness of defilements; and having a serene mind is the reason for being unclouded. Alternatively, each subsequent word is the reason for the one that precedes it: virajaṃ (stainless) is due to possessing the qualities of a monk, for a monk is indeed one whose defilements are broken. Bhikkhuṃ (a monk) is due to his state of serenity, for a monk is indeed one whose mind is serene from the absence of the murkiness of defilements. Vippasannaṃ (serene) is due to his state of unagitated thoughts. Or, virajaṃ is said due to the absence of the dust of passion; vippasannaṃ due to the absence of the murkiness of aversion; and anāvilaṃ due to the absence of the confusion of delusion. One who has become thus is a monk in the ultimate sense; therefore, it is said bhikkhuṃ. Adāsahaṃ means ‘I gave.’ Pīṭhaṃ means the auspicious seat that was present with me at that time. Pasannā means with a mind made serene by faith in the fruit of kamma and in the Triple Gem. Sehi pāṇibhī means: without instructing another, having brought the seat with my own hands and prepared it, I gave it—this is the meaning.

เอตฺถ จ ‘‘วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนาวิล’’นฺติ อิมินา เขตฺตสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ, ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา จิตฺตสมฺปตฺตึ, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา ปโยคสมฺปตฺตึ. ตถา [Pg.26] ‘‘ปสนฺนา’’ติ อิมินา สกฺกจฺจทานํ อนุปหจฺจทานนฺติ จ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ‘‘เสหิ ปาณิภี’’ติ อิมินา สหตฺเถน ทานํ อนุปวิทฺธทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตา, ปีตวตฺถสฺส อตฺถรเณน นิสีทนกาลญฺญุตาย จิตฺตึ กตฺวา ทานํ กาเลน ทานนฺติ อิเม ทฺเว ทานคุณา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

Here, by ‘a stainless monk, serene and unclouded,’ the perfection of the field of merit is shown; by ‘serene,’ the perfection of the mind; by ‘with my own hands,’ the perfection of the effort. Furthermore, by ‘serene,’ two qualities of giving are shown: giving respectfully and giving without disparagement. By ‘with my own hands,’ two qualities of giving are shown: giving with one’s own hand and giving without casting it away. And through the spreading of the yellow cloth, showing knowledge of the proper time for sitting, two qualities of giving—giving with esteem and giving at the proper time—are indicated and should be understood. The rest is to be understood in the same way as explained above.

ตติยปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Third Seat-Mansion is concluded.

๔. จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา

4. The Commentary on the Fourth Seat-Mansion

ปีฐํ เต เวฬุริยมยนฺติ จตุตฺถปีฐวิมานํ. อิมสฺสาปิ วตฺถุ ราชคเห สมุฏฺฐิตํ, ตํ ทุติยวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นีลวตฺเถน หิ อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เสสํ ปฐมวิมาเน วุตฺตสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

‘A seat of beryl for you’—this is the Fourth Seat-Mansion. Its story also arose in Rājagaha, and it should be understood in the same way as explained for the second mansion. For, because the seat was given after being spread with a blue cloth, for this goddess too a mansion made of beryl arose. The rest is similar to what was said in the first mansion. Therefore, it was said:

๒๓.

23.

‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ อุฬารํ, มโนชวํ คจฺฉติ เยนกามํ;

อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ, โอภาสสิ วิชฺชุริวพฺภกูฏํ.

“Your splendid seat made of beryl, swift as thought, goes wherever desired. Adorned, wearing garlands and fine garments, you shine like lightning atop a cloud-peak.

๒๔.

24.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

๒๕.

25.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

๒๖.

26.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That goddess, delighted at being questioned by Moggallāna, answered the question put to her, explaining of which kamma this is the fruit.

๒๗.

27.

‘‘อปฺปสฺส [Pg.27] กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, เยนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา;

อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“This is the fruit of a small deed of mine, by which I am of such blazing power. When I was a human being among humans, in a former existence in the human world,

๒๘.

28.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปีฐํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“I saw a monk, stainless, serene, and unclouded. To him I gave a seat, serene, with my own hands.”

๒๙.

29.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, I prosper here; and for me arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

๓๐.

30.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I declare to you, O monk of great power, what merit I made when I was a human being. Because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

เอตฺถาปิ หิ นีลวตฺเถน อตฺถริตฺวา ปีฐสฺส ทินฺนตฺตา อิมิสฺสาปิ วิมานํ เวฬุริยมยํ นิพฺพตฺตํ. เตเนเวตฺถ ‘‘ปีฐํ เต เวฬุริยมย’’นฺติ อาทิโต อาคตํ. เสสํ ตติยสทิสเมวาติ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Here also, because a seat was given after being spread with a blue cloth, for this goddess too a mansion made of beryl arose. For that very reason, it is stated from the beginning: ‘Your seat is made of beryl.’ The remainder is just like the third story; therefore, the meaning should be understood in the same way as was explained there.

จตุตฺถปีฐวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Fourth Seat-Mansion is concluded.

๕. กุญฺชรวิมานวณฺณนา

5. The Commentary on the Elephant Mansion

กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺชรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อเถกทิวสํ ราชคหนคเร นกฺขตฺตํ โฆสิตํ. นาครา วีถิโย โสเธตฺวา วาลุกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจมกานิ ปุปฺผานิ วิปฺปกิรึสุ, เคหทฺวาเร เคหทฺวาเร กทลิโย จ ปุณฺณฆเฏ จ ฐเปสุํ, ยถาวิภวํ นานาวิราควณฺณวิจิตฺตา ธชปฏากาทโย [Pg.28] อุสฺสาเปสุํ, สพฺโพ ชโน อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูปํ สุมณฺฑิตปสาธิโต นกฺขตฺตกีฬํ กีฬิ, สกลนครํ เทวนครํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ อโหสิ. อถ พิมฺพิสารมหาราชา ปุพฺพจาริตฺตวเสน มหาชนสฺส จิตฺตานุรกฺขณตฺถญฺจ อตฺตโน ราชภวนโต นิกฺขมิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ราชานุภาเวน อุฬาเรน สิริโสภคฺเคน นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ.

“The elephant, your excellent mount”—this is the Elephant Mansion. What is its origin story? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place. Then one day, a festival was proclaimed in the city of Rājagaha. The city-dwellers cleaned the streets, scattered sand, and strewed flowers with parched grain as the fifth. At every house door, they placed banana trees and full water pots. According to their means, they raised banners, flags, and so on, of various delightful and wonderful colors. The entire populace, well-adorned and decorated according to their own wealth, celebrated the festival. The whole city was decorated and prepared like a city of the devas. Then, the great king Bimbisāra, by force of former custom and for the sake of protecting the hearts of the great populace, departed from his own royal palace and circumambulated the city with a great retinue, with great royal power, and with extensive splendor and magnificence.

เตน จ สมเยน ราชคหวาสินี เอกา กุลธีตา รญฺโญ ตํ วิภวสมฺปตฺตึ สิริโสภคฺคํ ราชานุภาวญฺจ ปสฺสิตฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ‘‘อยํ เทวิทฺธิสทิสา วิภวสมฺปตฺติ กีทิเสน นุ โข กมฺมุนา ลพฺภตี’’ติ ปณฺฑิตสมฺมเต ปุจฺฉิ. เต ตสฺสา กเถสุํ ‘‘ภทฺเท, ปุญฺญกมฺมํ นาม จินฺตามณิสทิสํ กปฺปรุกฺขสทิสํ, เขตฺตสมฺปตฺติยา จิตฺตสมฺปตฺติยา จ สติ ยํ ยํ ปตฺเถตฺวา กโรติ, ตํ ตํ นิปฺผาเทติเยว. อปิจ อาสนทาเนน อุจฺจากุลีนตา โหติ, อนฺนทาเนน พลสมฺปตฺติปฏิลาโภ, วตฺถทาเนน วณฺณสมฺปตฺติปฏิลาโภ, ยานทาเนน สุขวิเสสปฏิลาโภ, ทีปทาเนน จกฺขุสมฺปตฺติปฏิลาโภ, อาวาสทาเนน สพฺพสมฺปตฺติปฏิลาโภ โหตี’’ติ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘เทวสมฺปตฺติ อิโต อุฬารา โหติ มญฺเญ’’ติ ตตฺถ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปุญฺญกิริยาย อติวิย อุสฺสาหชาตา อโหสิ.

At that time, a woman of good family living in Rājagaha, upon seeing the king’s great wealth and prosperity, his glory and magnificence, and his royal power, was filled with wonder and amazement. She thought, “This possession of wealth, like unto that of the devas—by what kind of kamma, I wonder, is it obtained?” She asked those esteemed as wise. They told her, “Good lady, meritorious kamma is like a wish-fulfilling gem, like a wish-granting tree. When there is perfection of the field and perfection of the mind, whatever one wishes for and does, that very thing it accomplishes. Moreover, by the giving of seats, one is born into a high family; by the giving of food, one attains the possession of strength; by the giving of clothes, one attains the possession of beauty; by the giving of vehicles, one attains special happiness; by the giving of lamps, one attains the perfection of the eye; and by the giving of dwellings, one attains all possessions.” Hearing this, she thought, “The prosperity of the devas must be more magnificent than this,” and fixing her mind on that, she became exceedingly zealous in the performance of meritorious deeds.

มาตาปิตโร จสฺสา อหตํ วตฺถยุคํ นวปีฐํ เอกํ ปทุมกลาปํ สปฺปิมธุสกฺขรา ตณฺฑุลขีรานิ จ ปริโภคตฺถาย เปเสสุํ. สา ตานิ ทิสฺวา ‘‘อหญฺจ ทานํ ทาตุกามา, อยญฺจ เม เทยฺยธมฺโม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานสา ทุติยทิวเส ทานํ สชฺเชนฺตี อปฺโปทกมธุปายาสํ สมฺปาเทตฺวา, ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญมฺปิ พหุํ ขาทนียโภชนียํ ปฏิยาเทตฺวา ทานคฺเค คนฺธปริภณฺฑํ กตฺวา วิกสิตปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิเตสุ ปทุเมสุ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, อหเตน เสตวตฺเถน อตฺถริตฺวา อาสนสฺส จตุนฺนํ ปาทานํ อุปริ จตฺตาริ ปทุมานิ มาลาคุฬญฺจ ฐเปตฺวา, อาสนสฺส อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา มาลาทามโอลมฺพกทามานิ โอลมฺพิตฺวา, อาสนสฺส สมนฺตโต ภูมึ สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ สพฺพสนฺถรํ [Pg.29] สนฺถริตฺวา ‘‘ทกฺขิเณยฺเย อาคเต ปูเชสฺสามี’’ติ ปุปฺผปูริตํ จงฺโกฏกํ เอกมนฺเต ฐเปสิ.

Her parents also sent her a pair of unwashed cloths, a new seat, a bundle of lotuses, and ghee, honey, sugar, rice, and milk for her use. Seeing these things, she thought, “I wish to give alms, and this suitable offering has been obtained by me!” With a joyful mind, on the second day, she prepared the alms-offering. She made sweet milk-rice with little water and, as its accompaniment, also prepared much other hard and soft food. In the alms-pavilion, she made it fragrant and prepared a seat upon lotuses beautifully adorned with fully opened petals, filaments, and stamens. She spread an unwashed white cloth over it and placed four lotuses and a ball of flowers upon the four legs of the seat. Above the seat, she hung a canopy and let down dangling garlands. All around the seat, she completely covered the ground with lotus petals together with their stamens. Thinking, “When a worthy recipient arrives, I shall make an offering,” she placed a basket filled with flowers to one side.

อเถวํ กตทานูปกรณสํวิธานา สีสํนฺหาตา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา เวลํ สลฺลกฺเขตฺวา เอกํ ทาสึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เช, อมฺหากํ ตาทิสํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสาหี’’ติ. เตน จ สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สหสฺสถวิกํ นิกฺขิปนฺโต วิย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺโน โหติ. อถ สา ทาสี เถรํ วนฺทิตฺวา อาห ‘‘ภนฺเต, ตุมฺหากํ ปตฺตํ เม เทถา’’ติ. ‘‘เอกิสฺสา อุปาสิกาย อนุคฺคหตฺถํ อิโต เอถา’’ติ จ อาห. เถโร ตสฺสา ปตฺตํ อทาสิ. สา เถรํ เคหํ ปเวเสสิ. อถ สา อิตฺถี เถรสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา อาสนํ ทสฺเสตฺวา ‘‘นิสีทถ, ภนฺเต, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สเกสเรหิ ปทุมปตฺเตหิ เถรํ ปูชยมานา อาสนสฺส สมนฺตโต โอกิริตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราสมฺมิสฺเสน อปฺโปทกมธุปายาเสน ปริวิสิ. ปริวิสนฺตี จ ‘‘อิมสฺส เม ปุญฺญสฺสานุภาเวน ทิพฺพคชกูฏาคารปลฺลงฺกโสภิตา ทิพฺพสมฺปตฺติโย โหนฺตุ, สพฺพาสุ ปวตฺตีสุ ปทุมา นาม มา วิคตา โหนฺตู’’ติ ปตฺถนํ อกาสิ. ปุน เถเร กตภตฺตกิจฺเจ ปตฺตํ โธวิตฺวา สปฺปิมธุสกฺขราหิ ปูเรตฺวา ปลฺลงฺเก อตฺถตํ สาฏกํ จุมฺพฏกํ กตฺวา เถรสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา เถเร จ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกมนฺเต ทฺเว ปุริเส อาณาเปสิ ‘‘เถรสฺส หตฺเถ ปตฺตํ อิมญฺจ ปลฺลงฺกํ วิหารํ เนตฺวา เถรสฺส นิยฺยาเตตฺวา อาคจฺฉถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ.

Then, having thus arranged the preparations for the offering, she bathed, including her head, was clad in a clean garment with a clean upper robe, and, having carefully noted the time, she commanded a maidservant, saying: “Go, my dear, seek out for us such a worthy recipient of offerings.” And at that time, the Venerable Sāriputta, as if setting down a bag of a thousand coins, was wandering for alms-food in Rājagaha and had entered an inner street. Then that maidservant, having paid homage to the Elder, said, “Venerable Sir, please give me your bowl,” and also, “Please come this way for the benefit of a certain female lay devotee.” The Elder gave her his bowl. She led the Elder into the house. Then that woman, having gone out to meet the Elder and shown him a seat, said, “Please sit, Venerable Sir, this seat is prepared.” When the Elder was seated there, honoring him, she scattered lotus petals together with their filaments all around the seat, paid homage with the five-point prostration, and served him with sweet milk-rice mixed with ghee, honey, and sugar, prepared with little water. And while serving, she made this aspiration: “By the power of this merit of mine, may I have divine fortunes adorned with divine couches in gabled mansions with elephant-pinnacles, and in all my existences, may lotuses never be absent.” Again, when the Elder had finished his meal, she washed the bowl, filled it with ghee, honey, and sugar, and making a coil of the cloth that was spread on the couch, placed it in the Elder's hand. And when the Elder, having given the thanksgiving, was departing, she commanded two men: “Take the bowl in the Elder’s hand and this couch to the monastery, hand them over to the Elder, and then return.” They did so.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน โยชนสตุพฺเพเธ กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ อจฺฉราสหสฺสปริวารา. ปตฺถนาวเสน จสฺสา ปญฺจโยชนุพฺเพโธ ปทุมมาลาลงฺกโต สมนฺตโต ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสโรปโสภิโต มนุญฺญทสฺสโน สุขสมฺผสฺโส วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชลเหมาภรณวิภูสิโต คชวโร นิพฺพตฺติ. ตสฺสูปริ ยถาวุตฺตโสภาติสยยุตฺโต โยชนิโก กนกปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ. สา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี อนฺตรนฺตรา ตํ กุญฺชรวิมานสฺส อุปริ รตนวิจิตฺตํ ปลฺลงฺกํ อภิรุยฺห มหตา เทวตานุภาเวน นนฺทนวนํ คจฺฉติ. อเถกสฺมึ อุสฺสวทิวเส เทวตาสุ ยถาสกํ ทิพฺพานุภาเวน อุยฺยานกีฬนตฺถํ [Pg.30] นนฺทนวนํ คจฺฉนฺตีสูติอาทินา สพฺพํ ปฐมปีฐวิมานวณฺณนายํ อาคตสทิสํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน เถโร –

Subsequently, that woman passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa abode, in a golden celestial mansion one hundred yojanas in height, with a retinue of a thousand celestial nymphs. And by the power of her aspiration, a noble elephant was manifested, five yojanas in height, adorned with a garland of lotuses, beautified on all sides by lotus petals, filaments, and pollen, delightful to behold, pleasant to touch, and adorned with golden ornaments radiant with a network of rays from various jewels. Above it, a golden couch one yojana in measure, endowed with the aforementioned supreme splendor, was manifested. She, experiencing divine prosperity, would from time to to time ascend that couch variegated with jewels upon the elephant-mansion and go to the Nandana Grove. Then, on a certain festival day, as the devas were going to the Nandana Grove to enjoy the park with their respective divine power, and so on—all this is similar to what has come in the commentary on the first Pīṭha-vimāna. Therefore, it should be understood by the method stated there. But here, the Elder—

๓๑.

31.

‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห, นานารตนกปฺปโน;

รุจิโร ถามวา ชวสมฺปนฺโน, อากาสมฺหิ สมีหติ.

Your elephant, an excellent mount adorned with various jewels, is beautiful, powerful, and endowed with swiftness; it travels in the sky.

๓๒.

32.

‘‘ปทุมิ ปทฺมปตฺตกฺขิ, ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร;

ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค, โสณฺณโปกฺขรมาลธา.

O Padumī, with eyes like lotus petals, bearing the radiance of lotuses and water lilies, your limbs are strewn with lotus powder, and you wear a garland of golden lotuses.

๓๓.

33.

‘‘ปทุมานุสฏํ มคฺคํ, ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ;

ฐิตํ วคฺคุ มนุคฺฆาตี, มิตํ คจฺฉติ วารโณ.

The elephant treads the established path, strewn with lotuses and adorned with lotus petals; without shaking its riders, it moves gracefully and with measured steps.

๓๔.

34.

‘‘ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

As it departs, golden bells resound sweetly; their sound is heard like that of a five-part orchestra.

๓๕.

35.

‘‘ตสฺส นาคสฺส ขนฺธมฺหิ, สุจิวตฺถา อลงฺกตา;

มหนฺตํ อจฺฉราสงฺฆํ, วณฺเณน อติโรจสิ.

On the back of that elephant, adorned and in pure garments, you outshine the great assembly of celestial nymphs with your beauty.

๓๖.

36.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา’’ติ. – อาห;

Is this the fruit of your giving, or else of virtue, or of the act of reverential salutation? You who are questioned, declare it to me.” – he said.

๓๑. ตตฺถ กุญฺชโร เต วราโรโหติ กุญฺเช คิริตเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา รวติ โกญฺจนาทํ นทนฺโต วิจรติ. กุํ วา ปถวึ ตทภิฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโร, คิริจราทิเภโท มนุสฺสโลเก หตฺถี, อยํ ปน กีฬนกาเล กุญฺชรสทิสตาย เอวํ วุตฺโต. อารุยฺหตีติ อาโรโห, อาโรหนีโยติ อตฺโถ. วโร อคฺโค เสฏฺโฐ อาโรโหติ [Pg.31] วราโรโห, อุตฺตมยานนฺติ วุตฺตํ โหติ. นานารตนกปฺปโนติ นานาวิธานิ รตนานิ เอเตสนฺติ นานารตนา, กุมฺภาลงฺการาทิหตฺถาลงฺการา. เตหิ วิหิโต กปฺปนฺโน สนฺนาโห ยสฺส โส นานารตนกปฺปโน. รุจึ อภิรตึ เทตีติ รุจิโร, มนุญฺโญติ อตฺโถ. ถามวาติ ถิโร, พลวาติ อตฺโถ. ชวสมฺปนฺโนติ สมฺปนฺนชโว, สีฆชโวติ วุตฺตํ โหติ. อากาสมฺหิ สมีหตีติ อากาเส อนฺตลิกฺเข สมฺมา อีหติ, อารุฬฺหานํ โขภํ อกโรนฺโต จรติ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

31. Therein, regarding 'your excellent mount of an elephant': It delights and greatly delights in a grove on a mountain slope; or, it wanders about, making a sound like a crane's cry. Or, the earth is called `kuṃ`; because it moves by destroying it, it is called `kuñjaro`. The elephant in the human world is of varieties such as the mountain-dweller; this one, however, is so called at the time of sport because of its resemblance to an elephant. 'It is mounted,' thus it is a 'mount'; the meaning is 'fit to be mounted.' An excellent, supreme, special mount is an 'excellent mount'; it means 'a supreme vehicle.' Regarding 'adorned with various jewels': 'Various kinds of jewels' belong to these ornaments, thus they are 'of various jewels,' referring to elephant ornaments such as those for the frontal globes. One whose trappings and armor are fashioned from these is 'one adorned with various jewels.' 'It gives delight and great pleasure,' thus it is 'delightful'; the meaning is 'pleasing.' 'Possessing strength' means 'firm,' 'powerful.' 'Endowed with speed' means 'possessing accomplished speed,' 'of swift speed.' 'It strives in the sky' means it moves well in the sky, in the atmosphere; the meaning is that it travels and goes without causing agitation to those who are mounted.

๓๒. ปทุมีติ ปทุมสมานวณฺณตาย ‘‘ปทุม’’นฺติ ลทฺธนาเมน กุมฺภวณฺเณน สมนฺนาคตตฺตา ปทุมี. ปทฺมปตฺตกฺขีติ กมลทลสทิสนยเน, อาลปนเมตํ ตสฺสา เทวตาย. ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโรติ ทิพฺพปทุมุปฺปลมาลาลงฺกตสรีรตาย ตหํ ตหํ วิปฺผุรนฺตํ วิชฺโชตมานํ ปทุมุปฺปลชุตึ ธาเรตีติ ปทุมุปฺปลชุตินฺธโร. ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโคติ ปทุมปตฺตกิญฺชกฺขเกสเรหิ สมนฺตโต โอกิณฺณคตฺโต. โสณฺณโปกฺขรมาลธาติ เหมมยกมลมาลาภารี.

32. 'Padumī': She is called 'Padumī' because she is endowed with a complexion of the frontal globes that is similar in color to a lotus, thus having obtained that name. 'Having eyes like lotus petals' (`Padmapattakkhī`): having blue-green eyes similar to lotus petals; this is a term of address for that goddess. 'Bearing the radiance of paduma and uppala lotuses' (`Padumuppalajutindharo`): Because of having a body adorned with garlands of divine paduma and uppala lotuses, she bears the shimmering, sparkling radiance of paduma and uppala lotuses that flashes forth here and there; thus she is 'one who bears the radiance of paduma and uppala lotuses.' 'Whose limbs are strewn with lotus powder' (`Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo`): having a body strewn all over with the petals, filaments, and pollen of lotuses. 'Wearing a garland of golden lotuses' (`Soṇṇapokkharamāladhā`): wearing a garland of lotuses made of gold.

๓๓. ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตนฺติ หตฺถิโน ปทนิกฺเขเป ปทนิกฺเขเป ตสฺส ปาทํ สนฺธาเรนฺเตหิ มหนฺเตหิ ปทุเมหิ อนุสฏํ วิปฺปกิณฺณํ, นานาวิราควณฺเณหิ เตสํเยว จ ปตฺเตหิ อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตหิ วิเสสโต มณฺฑิตตาย วิภูสิตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ โยชนา. ฐิตนฺติ อิทํ มคฺควิเสสนํ, ปทุมปตฺตวิภูสิตํ หุตฺวา ฐิตํ มคฺคนฺติ อตฺโถ. วคฺคูติ จารุ, กิริยาวิเสสนญฺเจตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อนุคฺฆาตีติ น อุคฺฆาติ, อตฺตโน อุปริ นิสินฺนานํ อีสกมฺปิ โขภํ อกโรนฺโตติ อตฺโถ. มิตนฺติ นิมฺมิตํ, นิกฺเขปปทํ วีติกฺกมนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘วคฺคุ จารุ ปทนิกฺเขปํ กตฺวา คจฺฉตี’’ติ. มิตนฺติ วา ปริมิตํ ปมาณยุตฺตํ, นาติสีฆํ, นาติสณิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. วารโณติ หตฺถี. โส หิ ปจฺจตฺถิกวารณโต คมนปริกฺกิเลสวารณโต จ ‘‘วารโณ’’ติ วุจฺจติ.

33. The path strewn with lotuses, adorned with lotus petals: this is the connection, meaning that at each step of the elephant, the path is strewn and scattered with large lotuses that support its feet, and it is especially beautified by their very petals, which are of various delightful colors and swirl about here and there, as it goes along the path. `Ṭhitaṃ` is an adjective for the path; the meaning is: a path that stands, having been adorned with lotus petals. `Vaggu` means 'charming'; this is an adverb of action, and the letter `ma` is a euphonic connective. `Anugghāti` means 'does not shake'; the meaning is: 'not causing even the slightest disturbance to those seated upon it.' `Mitaṃ` means `nimmitaṃ`; the meaning is: 'it oversteps the placed foot.' Herein, this is the meaning: 'It goes, having made a graceful, charming footstep.' Alternatively, `mitaṃ` means `parimitaṃ` (measured), `pamāṇayuttaṃ` (proportionate); it is said to mean 'neither too fast nor too slow.' `Vāraṇo` means 'elephant.' Indeed, it is called `vāraṇo` because it wards off adversaries and because it wards off the fatigue of travel.

๓๔. ตสฺส [Pg.32] ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณสํกา รติสฺสราติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุญฺชรสฺส คจฺฉนฺตสฺส โสณฺณกํสา สุวณฺณมยา ฆณฺฏา รติสฺสรา รมณียสทฺทา มนุญฺญนิคฺโฆสา โอลมฺพนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตสฺส หิ กุญฺชรสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ มหาโกลมฺพปฺปมาณา มณิมุตฺตาทิขจิตา เหมมยา อเนกสตา มหนฺติโย ฆณฺฏา ตหํ ตหํ โอลมฺพมานา ปจลนฺติ, ยโต เฉเกน คนฺธพฺพเกน ปยุตฺตวาทิตโต อติวิย มโนหรสทฺโท นิจฺฉรติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ ฆนํ สุสิรนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคิเก ตูริเย กุสเลหิ วาทิยมาเน ฐานุปฺปตฺติยา มนฺทตารวิภาคํ ทสฺเสนฺเตน คายนฺเตน สมีริโต วาทิตสโร วคฺคุ รชนีโย นิคฺโฆโส สุยฺยติ, เอวํ เตสํ โสวณฺณกํสานํ ตปนียฆณฺฏานํ นิคฺโฆโส สุยฺยตีติ.

34. 'As it moves, golden bells give forth delightful sounds': This means that as that previously described great elephant moves, golden bells—bells made of gold—which have delightful sounds and pleasing resonance, hang down; this is the intended meaning. Indeed, on both sides of that great elephant, countless hundreds of large bells, the size of great `kolumba` pots, made entirely of gold and inlaid with gems, pearls, and other such jewels, hang down here and there, swaying. From this, a sound more exceedingly captivating than that produced by a skilled musician playing an instrument issues forth. Therefore, it is said: 'Their sound is heard, like a five-part orchestra.' The meaning of this is: Just as when a five-part orchestra—namely, percussion covered on one side (`ātata`), percussion covered on both sides (`vitata`), percussion covered all over (`ātatavitata`), solid percussion (`ghana`), and wind instruments (`susira`)—is played by skilled musicians, a melodious and delightful sound is heard, well produced by a singer demonstrating, according to the occasion, the division between slow and fast, so too is the pleasing sound of those golden bells, those bells of refined gold, heard.

๓๕. นาคสฺสาติ หตฺถินาคสฺส. มหนฺตนฺติ สมฺปตฺติมหตฺเตนาปิ สงฺขฺยามหตฺเตนาปิ มหนฺตํ. อจฺฉราสงฺฆนฺติ เทวกญฺญาสมูหํ. วณฺเณนาติ รูเปน.

35. Nāgassa means 'of the elephant-nāga.' Mahantaṃ means 'great' both in respect of the greatness of his attainment and in respect of the greatness of his number. Accharāsaṅghaṃ means 'a host of apsaras,' that is, a group of celestial maidens. Vaṇṇena means 'in beauty,' that is, in form.

๓๖. ทานสฺสาติ ทานมยปุญฺญสฺส. สีลสฺสาติ กายิกสํวราทิสํวรสีลสฺส. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เตน อภิวาทนาทึ อวุตฺตํ จาริตฺตสีลํ สงฺคณฺหาติ.

36. Dānassa means 'of giving,' that is, of the merit consisting of giving. Sīlassa means 'of virtue,' that is, of the virtue of restraint such as bodily restraint. The word 'vā' (or) has the meaning of an unstated alternative. By this, it includes unstated customary virtues such as respectful greetings.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ, ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

Thus questioned by the Elder, that deity answered the question. To show that meaning:

๓๗.

37.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“That deity, delighted, questioned by Moggallāna, answered the question asked: ‘Of what deed is this the fruit?’”

อยํ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา, ตสฺสา อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว.

This verse was spoken by the compilers of the Dhamma; its meaning has already been explained above.

๓๘.

38.

‘‘ทิสฺวาน คุณสมฺปนฺนํ, ฌายึ ฌานรตํ สตํ;

อทาสึ ปุปฺผาภิกิณฺณํ, อาสนํ ทุสฺสสนฺถตํ.

“Having seen one endowed with virtues, a meditator, delighting in jhāna, a virtuous one, I offered a seat strewn with flowers and covered with cloth.

๓๙.

39.

‘‘อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหํ, อาสนสฺส สมนฺตโต;

อพฺโภกิริสฺสํ ปตฺเตหิ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“With my own hands and a devout mind, I scattered half a lotus flower, separated into its petals, all around the seat.

๔๐.

40.

‘‘ตสฺส กมฺมกุสลสฺส, อิทํ เม อีทิสํ ผลํ;

สกฺกาโร ครุกาโร จ, เทวานํ อปจิตา อหํ.

“Of that skillful deed, this is such a fruit for me: I receive honor and respect, and I am venerated by the gods.

๔๑.

41.

‘‘โย [Pg.33] เว สมฺมาวิมุตฺตานํ, สนฺตานํ พฺรหฺมจารินํ;

ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา, เอวํ นนฺเท ยถา อหํ.

“Whoever, with a devout mind, gives a seat to those rightly liberated, the peaceful ones who live the holy life, rejoices thus as I do.

๔๒.

42.

‘‘ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา;

อาสนํ ทาตพฺพํ โหติ, สรีรนฺติมธาริน’’นฺติ. – เทวตาย วุตฺตคาถา;

“Therefore, one who desires their own good, aspiring to greatness, should offer a seat to one who is bearing their final body.” —These are the verses spoken by the deity.

๓๘. ตตฺถ คุณสมฺปนฺนนฺติ สพฺเพหิ สาวกคุเณหิ สมนฺนาคตํ, เตหิ วา ปริปุณฺณํ. เอเตน สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ฌายินฺติ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ทุวิเธนาปิ ฌาเนน ฌายนสีลํ, เตน วา ฌาเปตพฺพํ สพฺพสํกิเลสปกฺขํ ฌาเปตฺวา ฐิตํ. ตโต เอว ฌาเน รตนฺติ ฌานรตํ. สตนฺติ สมานํ, สนฺตํ วา, สปฺปุริสนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ ปุปฺเผหิ อภิกิณฺณํ, กมลทเลหิ อภิปฺปกิณฺณนฺติ อตฺโถ. ทุสฺสสนฺถตนฺติ วตฺเถน อุปริ อตฺถตํ.

38. Herein, `guṇasampannaṃ` means: endowed with all the virtues of a disciple, or else, complete with them. By this, it shows the attainment of the pinnacle of the knowledge of a disciple's perfections. `Jhāyiṃ` means: one who is in the habit of meditating by both kinds of jhāna, namely, the jhāna of focusing on an object and the jhāna of focusing on characteristics; or else, one who stands having burnt away, by that two-fold jhāna, the entire faction of defilements that should be burnt away. For that very reason, `jhānarataṃ` means delighting in jhāna. `Sataṃ` means: being, or else, a good person, a virtuous person, is the meaning. `Pupphābhikiṇṇaṃ` means: strewn with flowers, that is, abundantly scattered with lotus petals, is the meaning. `Dussasanthataṃ` means: spread over on top with a cloth.

๓๙. อุปฑฺฒํ ปทฺมมาลาหนฺติ อุปฑฺฒํ ปทุมปุปฺผํ อหํ. อาสนสฺส สมนฺตโตติ เถเรน นิสินฺนสฺส อาสนสฺส สมนฺตา ภูมิยํ. อพฺโภกิริสฺสนฺติ อภิโอกิรึ อภิปฺปกิรึ. กถํ? ปตฺเตหีติ, ตสฺส อุปฑฺฒปทุมสฺส วิสุํ วิสุํ กเตหิ ปตฺเตหิ ปุปฺผวสฺสาภิวสฺสนกนิยาเมน โอกิรินฺติ อตฺโถ.

39. `Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ` means: I [scattered] half a lotus flower. `Āsanassa samantato` means: around the seat, that is, on the ground all around the seat where the Elder was seated. `Abbhokirissaṃ` means: I scattered, I strewed. How? `Pattehi` means: with petals, that is, I scattered them with the petals of that half-lotus, made separate, in the manner of showering a rain of flowers, is the meaning.

๔๐. อิทํ เม อีทิสํ ผลนฺติ อิมินา ‘‘กุญฺชโร เต วราโรโห’’ติอาทินา เถเรน คหิตํ อคฺคหิตญฺจ อายุยสสุขรูปาทิเภทํ อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ เอกโต ทสฺเสตฺวา ปุนปิ เถเรน อคฺคหิตเมว อตฺตโน อานุภาวสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกาโร ครุกาโร’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘น เกวลํ ภนฺเต ตุมฺเหหิ ยถาวุตฺตเมว อิธ มยฺหํ ปุญฺญผลํ, อปิจ โข อิทํ ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยมฺปี’’ติ ทสฺเสติ. ตตฺถ สกฺกาโรติ อาทรกิริยา, เทเวหิ อตฺตโน สกฺกาตพฺพตาติ อตฺโถ. ตถา ครุกาโรติ ครุกาตพฺพตา. เทวานนฺติ เทเวหิ. อปจิตาติ ปูชิตา.

40. With the words 'This is such a fruit for me,' she showed together her own divine attainment—distinguished by long life, fame, happiness, form, and so on, including both that which was grasped by the Elder (in the verse beginning 'kuñjaro te varāroho...') and that which was not. Then again, in order to show her own attainment of majesty which was not grasped by the Elder, she spoke the verse beginning with 'sakkāro garukāro'. By that statement, she indicates: 'Venerable Sir, the fruit of my merit here is not only as you have described, but indeed there is also this divine sovereignty.' Therein, `sakkāro` means the act of showing respect; the meaning is the state of being worthy of respect by the devas. Similarly, `garukāro` means the state of being worthy of high regard. `Devānaṃ` means 'by the devas'. `Apacitā` means 'venerated', that is, 'worshipped'.

๔๑. สมฺมาวิมุตฺตานนฺติ สุฏฺฐุ วิมุตฺตานํ สพฺพสํกิเลสปฺปหายีนํ. สนฺตานนฺติ สนฺตกายวจีมโนกมฺมานํ สาธูนํ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส จ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จ จิณฺณตฺตา พฺรหฺมจารินํ. ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชาติ [Pg.34] กมฺมผลสทฺธาย รตนตฺตยสทฺธาย จ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ยทิ อาสนมตฺตมฺปิ ทเทยฺย. เอวํ นนฺเท ยถา อหนฺติ ยถา อหํ เตน อาสนทาเนน เอตรหิ นนฺทามิ โมทามิ, เอวเมว อญฺโญปิ นนฺเทยฺย โมเทยฺย.

41. `Sammāvimuttānaṃ` (of the rightly liberated) means of those who are well-liberated, having abandoned all defilements. `Santānaṃ` (of the peaceful) refers to the virtuous ones whose bodily, verbal, and mental actions are calmed. `Brahmacārinaṃ` (of the practitioners of the holy life) are those who are so because of having practiced the holy life of the path and the holy life of the teaching. `Pasanno āsanaṃ dajjā` (With a devout mind, one should give a seat) means that if one, with a mind devout through faith in the result of kamma and faith in the Triple Gem, were to give even just a seat. `Evaṃ nande yathā ahaṃ` (So may one rejoice as I do) means: just as I now rejoice and am delighted on account of that giving of a seat, even so would another also rejoice and be delighted.

๔๒. ตสฺมาติ เตน การเณน. หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. อตฺตกาเมนาติ อตฺตโน หิตกาเมน. โย หิ อตฺตโน หิตาวหํ กมฺมํ กโรติ, น อหิตาวหํ, โส อตฺตกาโม. มหตฺตนฺติ วิปากมหตฺตํ. สรีรนฺติมธารินนฺติ อนฺติมํ เทหํ ธาเรนฺตานํ, ขีณาสวานนฺติ อตฺโถ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยสฺมา อรหตํ อาสนทาเนน อหํ เอวํ ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทามิ, ตสฺมา อญฺเญนาปิ อตฺตโน อภิวุทฺธึ ปตฺถยมาเนน อนฺติมสมุสฺสเย ฐิตานํ อาสนํ ทาตพฺพํ, นตฺถิ ตาทิสํ ปุญฺญนฺติ ทสฺเสติ. เตสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

42. `Tasmā` (Therefore) means for that reason. The word `hi` is merely a particle. `Attakāmena` (By one who desires their own good) means by one who desires their own welfare. For whoever does an action that brings their own welfare, and not what is detrimental, is one who desires their own good. `Mahattaṃ` (Greatness) refers to the greatness of the result. `Sarīrantimadhārinaṃ` (Of those who bear the final body) means of those who bear the final body, that is, of the Arahants whose cankers are destroyed. Herein, this is the meaning: it shows that because I rejoice in such divine attainment from giving a seat to the Arahants, therefore another who desires their own advancement should also give a seat to those established in their final existence, for there is no merit like that. The remainder is just as was stated.

กุญฺชรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition on the Kuñjara Vimāna is concluded.

๖. ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา

6. The Pīṭha Chapter, 1.6: Exposition on the First Ship Mansion

สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ นาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต โสฬสมตฺตา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ‘‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม, ธมฺมญฺจ สุณิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส คิมฺหสมเย อทฺธานมคฺคํ ปฏิปนฺนา, อนฺตรามคฺเค จ นิรุทโก กนฺตาโร, เต จ ตตฺถ ฆมฺมาภิตตฺตา กิลนฺตา ตสิตา ปานียํ อลภมานา อญฺญตรสฺส คามสฺส อวิทูเรน คจฺฉนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี อุทกภาชนํ คเหตฺวา อุทกตฺถาย อุทปานาภิมุขี คจฺฉติ. อถ เต ภิกฺขู ตํ ทิสฺวา ‘‘ยตฺถายํ อิตฺถี คจฺฉติ, ตตฺถ คเต ปานียํ ลทฺธุํ สกฺกา’’ติ ปิปาสาปเรตา ตํทิสาภิมุขา คนฺตฺวา อุทปานํ ทิสฺวา ตสฺสา อวิทูเร อฏฺฐํสุ. สา อิตฺถี ตโต อุทกํ คเหตฺวา นิวตฺติตุกามา เต ภิกฺขู ทิสฺวา ‘‘อิเม อยฺยา อุทเกน อตฺถิกา ปิปาสิตา’’ติ ญตฺวา ครุจิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา อุทเกน นิมนฺเตสิ. เต ปตฺตถวิกโต ปริสฺสาวนํ นีหริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา ยาวทตฺถํ ปานียํ ปิวิตฺวา หตฺถปาเท สีตเล กตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปานียทาเน อนุโมทนํ วตฺวา อคมํสุ.

The Ship Mansion called 'The Golden-Covered Ship.' What is its origin story? When the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, sixteen monks, having spent the rains-residence in a certain village monastery, set out for Sāvatthī in the hot season, thinking, “We will see the Blessed One and hear the Dhamma.” On the way was a waterless wilderness. And there, those monks, afflicted by the heat, became weary and thirsty. Unable to obtain drinking water, they were proceeding not far from a certain village. There, a certain woman, taking a water pot, was going towards a well to draw water. Then those monks, seeing her, thought, “Where this woman is going, it should be possible to get water.” Overcome by thirst, they went in that direction, and seeing the well, they stood not far from her. That woman, having drawn water from there and wishing to return, saw the monks. Realizing, “These venerable ones are thirsty and in need of water,” she established a respectful attitude and offered them water. The monks took a water-strainer from their bowl-bag, strained the water, drank to their satisfaction, and cooled their hands and feet. Having spoken words of appreciation for her offering of drinking water, they departed.

สา [Pg.35] ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปตฺวา อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรนฺตี อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน กปฺปรุกฺโขปโสภิตํ มหนฺตํ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ วิมานํ ปริกฺขิปิตฺวา มุตฺตชาลรชตวิภูสิตา วิย สิกตาวกิณฺณปณฺฑรปุลินตฏา มณิกฺขนฺธนิมฺมลสลิลวาหินี สริตา. ตสฺสา อุโภสุ ตีเรสุ อุยฺยานวิมานทฺวาเร จ มหตี โปกฺขรณี ปญฺจวณฺณปทุมสณฺฑมณฺฑิตา สห สุวณฺณนาวาย นิพฺพตฺติ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี นาวาย กีฬนฺตี ลฬนฺตี วิจรติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ นาวาย กีฬนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

That woman, having placed that merit in her heart and recollecting it from time to time, in a later part of her life passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa abode. By the power of her merit, a great celestial mansion adorned with celestial wish-fulfilling trees arose. Surrounding that celestial mansion was a river flowing with water as pure as a mass of gems, its banks having white sandy shores strewn with sand, as if adorned with nets of pearls and silver. On both banks of that river, a garden arose, and at the mansion's gate, a great lotus pond adorned with clusters of five-colored lotuses arose together with a golden boat. There, while experiencing divine prosperity, she wanders about, playing and sporting in the boat. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the celestial realm, saw that celestial maiden playing in the boat and, wishing to ask about the meritorious deed done by her, said:

๔๓.

43.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“Golden-decked is the boat, upon which you stand, O woman; You plunge into the pond, with your hand you pluck the lotus.

๔๔.

44.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise those riches, whatsoever are dear to the mind.

๔๕.

45.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

“I ask you, O devi of great power, what merit did you do when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?” he said.

ตโต เถเรน ปุฏฺฐาย เทวตาย วิสฺสชฺชิตาการํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติกาเรหิ –

Then, to show the manner in which the deity, having been asked by the Elder, answered, the compilers of the canon stated:

๔๖.

46.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“That deity, delighted, having been questioned by Moggallāna, answered the question that was asked: of which deed this is the fruit.”

อยํ คาถา วุตฺตา.

This verse was spoken.

๔๗.

47.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

“I, among humans, being a human in a former birth in the human world, having seen monks who were thirsty and weary, arose and gave water for them to drink.

๔๘.

48.

‘‘โย [Pg.36] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

“Whoever indeed, for the weary and thirsty, arises and gives water to drink, for that person rivers with cool water come to be, with abundant garlands and many white lotuses.

๔๙.

49.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

“Rivers always flow around that place; a river with cool water, its banks strewn with sand. Mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and pāṭalis are in full bloom.

๕๐.

50.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

“Adorned with portions of that ground, the excellent mansion shines exceedingly; this is the result of that deed, thus do the merit-makers obtain such things.”

๕๑.

51.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, such is my complexion; because of that, I prosper here; and whatever possessions arise for me are dear to my heart.”

๕๒.

52.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am of such radiant power, and my complexion illuminates all directions.”

อยํ เทวตาย วิสฺสชฺชิตากาโร.

This is the manner of the deity's reply.

๔๓. ตตฺถ สุวณฺณจฺฉทนนฺติ วิจิตฺตภิตฺติวิรจเนหิ รตฺตสุวณฺณมเยหิ อุโภหิ ปสฺเสหิ ปฏิจฺฉาทิตพฺภนฺตรตาย เจว นานารตนสมุชฺชลิเตน กนกมยาลงฺกาเรน อุปริ ฉาทิตตาย จ สุวณฺณจฺฉทนํ. นาวนฺติ โปตํ. โส หิ โอรโต ปารํ ปวติ คจฺฉตีติ โปโต, สตฺเต เนตีติ นาวาติ จ วุจฺจติ. นารีติ ตสฺสา เทวธีตาย อาลปนํ. นรติ เนตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐตฺเถน ปุริ เสตีติ ‘‘ปุริโส’’ติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน [Pg.37] ‘‘นโร’’ติ. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต. นรสฺส เอสาติ นารี, อยญฺจ สมญฺญา มนุสฺสิตฺถีสุ ปวตฺตา รุฬฺหิวเสน อิตราสุปิ ตถา วุจฺจติ. โอคาหสิ โปกฺขรณินฺติ สติปิ รตฺตุปฺปลนีลุปฺปลาทิเก พหุวิเธ รตนมเย ชลชกุสุเม โปกฺขรสงฺขาตานํ ทิพฺพปทุมานํ ตตฺถ เยภุยฺเยน อตฺถิตาย ‘‘โปกฺขรณี’’ติ ลทฺธนามํ ทิพฺพสรํ ชลวิหารรติยา อนุปวิสสิ. ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินาติ รชตมยนาฬํ ปทุมราครตนมยปตฺตสงฺฆาตํ กนกมยกณฺณิกากิญฺชกฺขเกสรํ ทิพฺพกมลํ ลีลารวินฺทํ กตฺตุกามตาย ตว หตฺเถน ภญฺชสิ.

43. Therein, 'golden-covered' (suvaṇṇacchadana) is so called because its interior is covered on both sides with elaborate wall decorations made of red gold, and because it is covered above by a golden ornament shining with various gems. 'Nāvā' means a vessel. For it is called a 'pota' because it proceeds from this shore to the far shore, and it is called a 'nāvā' because it leads beings. 'Nārī' is a term of address for that celestial maiden. A 'nara' (man) is so called because he leads (neti). For just as a being who is primary by nature is called a 'purisa' because he lies (seti) in the foremost (puri) place by virtue of his superiority over a being of another nature, so too he is called a 'nara' because of the meaning of leading. Indeed, a person who is a son or brother stands in the position of a father to his mother and elder sisters; how much more so one who is a husband. 'Nārī' is so called from 'she belongs to a man' (narassa esā). This designation is current for human women by convention, and is also spoken of others in the same way. As for 'You enter the lotus pond' (Ogāhasi pokkharaṇim): although there are many kinds of jewel-made aquatic flowers, such as red and blue lotuses, you enter, out of delight in water-sport, the divine lake named 'pokkharaṇī' due to the abundance there of divine lotuses known as 'pokkhara'. As for 'You pluck a lotus with your hand' (Padmaṃ chindasi pāṇinā): out of a desire to make it a plaything, you break with your hand a divine lotus—a playful water-lily—that has a silver stalk, a cluster of petals made of ruby gems, and a golden pericarp, filaments, and stamens.

๔๗. ตสิเตติ ปิปาสิเต. กิลนฺเตติ ตาย ปิปาสาย อทฺธานปริสฺสเมน จ กิลนฺตกาเย. อุฏฺฐายาติ อุฏฺฐานวีริยํ กตฺวา, อาลสิยํ อนาปชฺชิตฺวาติ อตฺโถ.

47. ‘Thirsty’ means one who is thirsty. ‘Weary’ means with bodies weary from that thirst and the fatigue of the journey. ‘Having arisen’ means having made an arising effort, without succumbing to laziness—this is the meaning.

๔๘. โย เวติอาทินา ยถา อหํ, เอวํ อญฺเญปิ อายตนคเตน อุทกทานปุญฺเญน เอตาทิสํ ผลํ ปฏิลภนฺตีติ ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมานวิธึ ทสฺเสนฺตี เถเรน ปุฏฺฐมตฺถํ สาธารณโต วิสฺสชฺเชติ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตนฺติ จ ยถาวุตฺตปุญฺญการินํ ปจฺจามสติ.

48. With 'Whoever,' etc., she shows the method of inferring the unseen from the seen, thinking: 'Just as I, so too do others, on account of the opportune merit of giving water, obtain such a result.' She answers the question asked by the elder in a general way. Therein, by the words `tassa` and `taṃ`, she refers back to the doers of merit as previously described.

๔๙. อนุปริยนฺตีติ อนุรูปวเสน ปริกฺขิปนฺติ. ตสฺส วสนฏฺฐานปริกฺขิปเนน โสปิ ปริกฺขิตฺโต นาม โหติ. ติลกาติ พนฺธุชีวกปุปฺผสทิสปุปฺผา เอกา รุกฺขชาติ. อุทฺทาลกาติ วาตฆาตกา, เย ‘‘ราชรุกฺขา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

49. ‘They surround’ means they encircle in a suitable manner. By the encircling of his dwelling place, he too is called ‘encircled.’ ‘Tilaka’ is a species of tree with flowers similar to the Bandhujīvaka flower. ‘Saddālaka’ is a species of tree that acts as a wind-breaker. ‘Uddālaka’ are wind-breaking trees, which are also called ‘royal trees.’

๕๐. ตํภูมิภาเคหีติ ตาทิเสหิ ภูมิภาเคหิ, ยถาวุตฺตโปกฺขรณีนทีอุยฺยานวนฺเตหิ ภูมิปเทเสหีติ อตฺโถ. อุเปตรูปนฺติ ปาสํสิยภาเวน อุเปตํ, เตสํ โปกฺขรณีอาทีนํ วเสน รมณียสนฺนิเวสนฺติ วุตฺตํ โหติ. ภุส โสภมานนฺติ ภุสํ อติวิย วิโรจมานํ วิมานเสฏฺฐํ ลภนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

50. ‘With those portions of land’ means with such portions of land, with regions of land possessing the aforementioned lotus ponds, rivers, and parks—this is the meaning. ‘Endowed with beauty’ means endowed in a praiseworthy manner; on account of those lotus ponds and so forth, it is said to be a delightful arrangement. ‘Greatly shining’ means they obtain an excellent mansion shining very exceedingly—this is the connection. The rest is as previously explained.

ปฐมนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the First Ship-Mansion is concluded.

๗. ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา

7. The Explanation of the Second Ship-Mansion

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.38] นาวนฺติ ทุติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย คามกาวาเส วสฺสํ อุปคนฺตุกาโม สาวตฺถิโต ตํ คามํ อุทฺทิสฺส ปจฺฉาภตฺตํ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน, มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺโต ตสิโต อนฺตรามคฺเค อญฺญตรํ คามํ สมฺปตฺโต, พหิคาเม ตาทิสํ ฉายูทกสมฺปนฺนฏฺฐานํ อปสฺสนฺโต ปริสฺสเมน จ อภิภุยฺยมาโน จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปวิสิตฺวา ธุรเคหสฺเสว ทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เถรํ ปสฺสิตฺวา ‘‘กุโต, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา มคฺคปริสฺสมํ ปิปาสิตภาวญฺจ ญตฺวา ‘‘เอถ, ภนฺเต’’ติ เคหํ ปเวเสตฺวา ‘‘อิธ นิสีทถา’’ติ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. ตตฺถ นิสินฺเน ปาโททกํ ปาทพฺภญฺชนเตลญฺจ ทตฺวา ตาลวณฺฏํ คเหตฺวา พีชิ. ปริฬาเห วูปสนฺเต มธุรํ สีตลํ สุคนฺธํ ปานกํ โยเชตฺวา อทาสิ. เถโร ตํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธกิลมโถ อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตีติ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ –

The second ship-mansion is 'The Ship with a Golden Covering'. What is its origin? While the Blessed One was dwelling at Sāvatthī, a certain elder who had destroyed the taints, wishing to enter the rains-residence in a village monastery as the time for the rains-entry was near, set out from Sāvatthī for that village after the midday meal. Having embarked on a long journey, he became weary and thirsty, and on the way arrived at a certain village. Not finding a place endowed with shade and water outside the village, and being overcome by fatigue, he wrapped himself in his robe, entered the village, and stood at the door of the very first house. There, a certain woman saw the elder and asked, 'Venerable sir, from where have you come?' Realizing his weariness from the journey and his thirst, she said, 'Come, venerable sir,' led him into the house, and saying, 'Please be seated here,' she prepared a seat and offered it. When he was seated there, she gave him water for his feet and oil for anointing them, and taking a palm-leaf fan, she fanned him. When his burning distress had subsided, she prepared a sweet, cool, and fragrant drink and offered it to him. The elder drank it, and with his weariness allayed, he gave a discourse of appreciation and departed. Later, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial abode. All this should be understood as similar to the preceding mansion-story. There is nothing new in the verses either. Therefore it is said:

๕๓.

53.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

Having boarded a golden-covered ship, O lady, you stand; you enter the lotus pond and with your hand you pluck a lotus.

๕๔.

54.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By what is your complexion like this? By what is there success for you here? And for you arise possessions, whatever are dear to the mind.

๕๕.

55.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

I ask you, O devi of great power, what merit did you do when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?

๕๖.

56.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, delighted, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

๕๗.

57.

‘‘อหํ [Pg.39] มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

When I was a human being among humans, in a former birth in the human world, having seen a monk who was thirsty and fatigued, I arose and gave him water to drink.

๕๘.

58.

‘‘โย เว กิลนฺตสฺส ปิปาสิตสฺส, ฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

Whoever, having arisen, gives water to drink to one who is weary and thirsty, for them rivers with cool water, abundant flowers, and many white lotuses come to be.

๕๙.

59.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

Rivers with cool water and sandy banks always flow around them; mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and trumpet flowers are in full bloom.

๖๐.

60.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

Endowed with such grounds, this excellent mansion is exceedingly resplendent; this is the result of that deed here. Such do the makers of merit obtain.

๖๑.

61.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By that, this complexion is mine; by that, it succeeds for me here; and for me arise whatever enjoyments are dear to the mind.

๖๒.

62.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

I declare to you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being; by that, I am of such radiant power, and my complexion illuminates all directions.

อตฺถวณฺณนาสุปิ อิธ เอโกว เถโรติ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Also in the explanations of the meaning, here there is only one Elder; therefore, there is nothing new.

ทุติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Second Ship-Mansion is concluded.

๘. ตติยนาวาวิมานวณฺณนา

8. The Commentary on the Third Ship-Mansion

สุวณฺณจฺฉทนํ [Pg.40] นาวนฺติ ตติยนาวาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ชนปทจาริกํ จรนฺโต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ โกสลชนปเท เยน ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. อสฺโสสุํ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ‘‘สมโณ กิร โคตโม อมฺหากํ คามเขตฺตํ อนุปฺปตฺโต’’ติ. อถ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อปฺปสนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มจฺเฉรปกตา ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิมํ คามํ ปวิสิตฺวา ทฺวีหตีหํ วเสยฺย, สพฺพํ อิมํ ชนํ อตฺตโน วจเน ปติฏฺฐเปยฺย, ตโต พฺราหฺมณธมฺโม ปติฏฺฐํ น ลเภยฺยา’’ติ ตตฺถ ภควโต อวาสาย ปริสกฺกนฺตา นทีติตฺเถสุ ฐปิตนาวาโย อปเนสุํ, เสตุสงฺกมนานิ จ อวลญฺเช อกํสุ, ตถา ปปามณฺฑปาทีนิ, เอกํ อุทปานํ ฐเปตฺวา อิตรานิ อุทปานานิ ติณาทีหิ ปูเรตฺวา ปิทหึสุ. เตน วุตฺตํ อุทาเน (อุทา. ๖๙) ‘‘อถ โข ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา อุทปานํ ติณสฺส จ ภุสสฺส จ ยาว มุขโต ปูเรสุํ ‘มา เต มุณฺฑกา สมณกา ปานียํ อปํสู’’’ติ.

The third Ship-Mansion story is that of the 'Golden-Roofed Ship'. What is its origin story? While the Blessed One was traveling through the countryside with a large company of monks, he arrived at a brahmin village named Thūṇa in the Kosala country. The brahmin householders of Thūṇa heard, “It is said the ascetic Gotama has arrived in our village district.” Then the brahmin householders of Thūṇa, being without faith, holding wrong views, and of a stingy nature, thought, “If the ascetic Gotama enters this village and stays for two or three days, he will establish all these people in his doctrine, and then the brahmin tradition will not find a standing.” Therefore, striving to prevent the Blessed One from staying, they removed the boats that were kept at the river-fords, made the bridges and causeways unusable, and did likewise to the water pavilions, halls, and the like. Leaving only one well, they filled the others with grass and so forth and covered them up. Thus, it is said in the Udāna: “Then the brahmin householders of Thūṇa filled the wells with grass and chaff right up to the mouth, thinking, ‘Let these shaveling ascetics not drink any water.’”

ภควา เตสํ ตํ วิปฺปการํ ญตฺวา เต อนุกมฺปนฺโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน อากาเสน นทึ อติกฺกมิตฺวา คนฺตฺวา อนุกฺกเมน ถูณํ พฺราหฺมณคามํ ปตฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เตน จ สมเยน สมฺพหุลา อุทกหารินิโย ภควโต อวิทูเรน อติกฺกมนฺติ. ตสฺมิญฺจ คาเม ‘‘สเจ สมโณ โคตโม อิธาคมิสฺสติ, น ตสฺส ปจฺจุคฺคมนาทิกํ กาตพฺพํ, เคหํ อาคตสฺส จสฺส สาวกานญฺจ ภิกฺขาปิ น ทาตพฺพา’’ติ กติกา กตา โหติ.

The Blessed One, knowing their hostile action and having compassion for them, together with the Saṅgha of monks, crossed the river through the sky and, proceeding in due course, arrived at the brahmin village of Thūṇa. Stepping aside from the road, he sat down on a prepared seat at the foot of a certain tree. At that time, many water-carrying women were passing not far from the Blessed One. And in that village, an agreement had been made: “If the ascetic Gotama comes here, no reception or the like should be done for him, nor should alms be given to him or his disciples when they come to the houses.”

ตตฺถ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ทาสี ฆเฏน ปานียํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตี ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ภิกฺขู จ มคฺคปริสฺสเมน กิลนฺเต ตสิเต ญตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ปานียํ ทาตุกามา หุตฺวา ‘‘ยทิปิ เม คามวาสิโน ‘สมณสฺส โคตมสฺส น กิญฺจิ ทาตพฺพํ, สามีจิกมฺมมฺปิ น กาตพฺพ’นฺติ กติกํ กตฺวา ฐิตา, เอวํ สนฺเตปิ ยทิ อหํ อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ทกฺขิเณยฺเย ลภิตฺวา ปานียทานมตฺเตนาปิ อตฺตโน ปติฏฺฐํ น กเรยฺยํ, กทาหํ อิโต ทุกฺขชีวิตโต มุจฺจิสฺสามิ, กามํ เม [Pg.41] อยฺยโก สพฺเพปิเม คามวาสิโน มํ หนนฺตุ วา พนฺธนฺตุ วา, อีทิเส ปุญฺญกฺเขตฺเต ปานียทานํ ทสฺสามิ เอวา’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อญฺญาหิ อุทกหารินีหิ วาริยมานาปิ ชีวิเต นิรเปกฺขา สีสโต ปานียฆฏํ โอตาเรตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา เอกมนฺเต ฐเปตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปานีเยน นิมนฺเตสิ. ภควา ตสฺสา จิตฺตปฺปสาทํ โอโลเกตฺวา ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา หตฺถปาเท โธวิตฺวา ปานียํ ปิวิ, ฆเฏ อุทกํ ปริกฺขยํ น คจฺฉติ. สา ตํ ทิสฺวา ปุน ปสนฺนจิตฺตา เอกสฺส ภิกฺขุสฺส อทาสิ, ตถา อปรสฺส อปรสฺสาติ สพฺเพสมฺปิ อทาสิ, อุทกํ น ขียเตว. สา หฏฺฐตุฏฺฐา ยถาปุณฺเณน ฆเฏน เคหาภิมุขี อคมาสิ. ตสฺสา สามิโก พฺราหฺมโณ ปานียสฺส ทินฺนภาวํ สุตฺวา ‘‘อิมาย คามวตฺตํ ภินฺนํ, อหญฺจ คารยฺโห กโต’’ติ โกเธน ปชฺชลนฺโต ตฏตฏายมาโน ตํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ ปหริ. สา เตน อุปกฺกเมน ชีวิตกฺขยํ ปตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพติ, วิมานํ จสฺสา ปฐมนาวาวิมาเน วุตฺตสทิสํ อุปฺปชฺชิ.

There, a certain brahmin's slave woman, carrying a pot of water, saw the Blessed One seated, surrounded by the Saṅgha of monks. Knowing that the monks were weary and thirsty from their journey, her mind filled with faith, she wished to offer them water. She thought, “Even though the villagers have made a pact, saying, ‘Nothing should be given to the ascetic Gotama, nor should any act of respect be done,’ still, if I, having found such a field of merit, such worthy recipients, do not establish a foundation for myself even by this mere offering of water, when will I be freed from this miserable livelihood? Let my master and all these villagers kill me or bind me as they please—I will surely give this gift of water in such a field of merit!” Resolving thus, though other water-carriers tried to stop her, heedless of her life, she lowered the water pot from her head, held it with both hands, set it aside, and with joy and gladness arisen, approached the Blessed One. Paying homage with the five-point prostration, she invited him with water. The Blessed One, perceiving the confidence of her mind and wishing to encourage her, strained the water, washed his hands and feet, and drank. Yet the water in the pot did not diminish. Seeing this, with her mind again filled with faith, she gave water to one monk, then to another, and so on to all of them—yet the water was not exhausted. Overjoyed, she went towards her home with the pot as full as before. Her master, the brahmin, hearing that she had given water, became furious, exclaiming, “This woman has broken the village custom, and I have been disgraced!” Burning with anger and grinding his teeth, he threw her to the ground and struck her with his hands and feet. Due to this assault, she came to the end of her life and arose in the Tāvatiṃsa heaven. A celestial mansion appeared for her, similar to the one described in the first story of the Ship Mansion.

อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘อิงฺฆ เม ตฺวํ, อานนฺท, อุทปานโต ปานียํ อาหรา’’ติ. เถโร ‘‘อิทานิ, ภนฺเต, อุทปาโน ถูเณยฺยเกหิ ทูสิโต, น สกฺกา ปานียํ อาหริตุ’’นฺติ อาห. ภควา ทุติยมฺปิ ตติยมฺปิ อาณาเปสิ. ตติยวาเร เถโร ภควโต ปตฺตํ อาทาย อุทปานาภิมุโข อคมาสิ. คจฺฉนฺเต เถเร อุทปาเน อุทกํ ปริปุณฺณํ หุตฺวา อุตฺตริตฺวา สมนฺตโต สนฺทติ, สพฺพํ ติณภุสํ อุปลวิตฺวา สยเมว อปคจฺฉติ. เตน สนฺทมาเนน สลิเลน อุปรูปริ วฑฺฒนฺเตน อญฺเญ ชลาสเย ปูเรตฺวา ตํ คามํ ปริกฺขิปนฺเตน คามปฺปเทโส อชฺโฌตฺถรียติ. ตํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา พฺราหฺมณา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ภควนฺตํ ขมาเปสุํ, ตงฺขณญฺเญว อุทโกโฆ อนฺตรธายิ. เต ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ นิวาสฏฺฐานํ สํวิธาย สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ สชฺเชตฺวา พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา สพฺเพ ถูเณยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปยิรุปาสนฺตา นิสีทึสุ.

Then the Blessed One addressed the Venerable Ānanda: “Come, Ānanda, fetch me drinking water from the well.” The Elder replied, “Venerable Sir, just now the well has been ruined by the people of Thūṇa; it is not possible to fetch drinking water.” The Blessed One commanded a second and a third time. On the third request, the Elder took the Blessed One’s bowl and went toward the well. As the Elder was going, the well became full of water, overflowing and spreading all around; all the grass and husks floated up and went away by themselves. As the water flowed and rose higher and higher, it filled other reservoirs and, encircling the village, submerged the village area. Seeing this miracle, the brahmins were struck with amazement and begged the Blessed One for forgiveness. At that very moment, the flood of water disappeared. They prepared a dwelling place for the Blessed One and the Saṅgha of monks, invited them for the next day, and on the following day arranged a great offering. They served the Saṅgha of monks headed by the Buddha with excellent hard and soft food. When the Blessed One had finished his meal and withdrawn his hand from the bowl, all the brahmin householders of Thūṇa sat down attending upon him.

เตน [Pg.42] จ สมเยน สา เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ตํ ‘‘ปานียทาน’’นฺติ ญตฺวา ปีติโสมนสฺสชาตา ‘‘หนฺทาหํ อิทาเนว ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามิ, สมฺมาปฏิปนฺเนสุ กตานํ อปฺปกานมฺปิ การานํ อุฬารผลตญฺจ มนุสฺสโลเก ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาตา อจฺฉราสหสฺสปริวารา อุยฺยานาทิสหิเตน วิมาเนน สทฺธึเยว มหติยา เทวิทฺธิยา มหนฺเตน เทวานุภาเวน มหาชนกายสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ตสฺสา ปริสาย กมฺมผลํ ปจฺจกฺขโต วิภาเวตุกาโม –

And at that time, that deity, reflecting on her own prosperity and discerning its cause, knew it to be that gift of drinking water. With joy and gladness arisen, she thought, “Come now, I shall pay homage to the Blessed One right now, and I will make manifest in the human world the state of vast fruit of even small meritorious deeds done unto those of right practice.” With enthusiasm arisen, surrounded by a thousand celestial nymphs, together with her celestial mansion complete with parks and so forth, she came with great divine power and great divine majesty while the great multitude was watching. Descending from the celestial mansion, she approached the Blessed One, paid deep reverence, and stood with her hands clasped in añjali. Then the Blessed One, wishing to make manifest to that assembly the fruit of kamma directly—

๖๓.

63.

‘‘สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ, นาริ อารุยฺห ติฏฺฐสิ;

โอคาหสิ โปกฺขรณึ, ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา.

“A boat with a golden covering, O lady, you have boarded and now stand; you enter the lotus pond, and with your hand, you pluck a lotus.

๖๔.

64.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เต, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

“Your dwellings are gabled mansions, apportioned and measured out; gleaming, they shine all around in the four directions.

๖๕.

65.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

๖๖.

66.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ,เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“I ask you, O devi of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

He asked with four verses.

๖๗.

67.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, สมฺพุทฺเธเนว ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

That deity, delighted, questioned by the Perfectly Enlightened One himself, being asked the question, explained of which kamma this is the fruit:

สงฺคีติการา อาหํสุ.

The compilers of the canon said:

๖๘.

68.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทิสฺวาน ภิกฺขู ตสิเต กิลนฺเต, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ อทาสึ.

“I, being a human among humans in a former birth in the human world, seeing bhikkhus who were thirsty and weary, arose and gave them water to drink.

๖๙.

69.

‘‘โย [Pg.43] เว กิลนฺตาน ปิปาสิตานํ, อุฏฺฐาย ปาตุํ อุทกํ ททาติ;

สีโตทกา ตสฺส ภวนฺติ นชฺโช, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา.

“Whoever, having arisen, gives water to drink to the weary and thirsty, for them there are cool-watered rivers, with abundant garlands and many white lotuses.

๗๐.

70.

‘‘ตํ อาปคา อนุปริยนฺติ สพฺพทา, สีโตทกา วาลุกสนฺถตา นที;

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย, อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา.

“Streams always flow around that person, rivers with cool water, strewn with sand; and mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and trumpet-flower trees are in full bloom.

๗๑.

71.

‘‘ตํภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ, วิมานเสฏฺฐํ ภุส โสภมานํ;

ตสฺสีธ กมฺมสฺส อยํ วิปาโก, เอตาทิสํ ปุญฺญกตา ลภนฺติ.

“Endowed with such features of the land, the excellent mansion shines exceedingly; this is the result of that deed, thus do the merit-makers obtain such things.”

๗๒.

72.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

“My dwellings are mansions with peaked roofs, apportioned and measured out; resplendent, they shine all around in the four directions.”

๗๓.

73.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

ตปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Hence such is my complexion, hence I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my mind arise for me.”

๗๔.

74.

‘‘อกฺขามิ เต พุทฺธ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสติ;

เอตสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ, อตฺถาย พุทฺโธ อุทกํ อปายี’’ติ. –

“I declare to you, O Buddha of great power, the merit I did when a human. Thus I am of such radiant power, and my complexion shines in all directions. This is the fruit of that deed of mine—for my benefit the Buddha drank water.”

วิสฺสชฺชนคาถาโย.

The verses of the answer.

๖๓. ตตฺถ กิญฺจาปิ สา เทวตา ยทา ภควา ปุจฺฉิ, ตทา ตํ นาวํ อารุยฺห น ฐิตา, น โปกฺขรณึ โอคาหติ, นาปิ ปทุมํ ฉินฺทติ, กมฺมานุภาวโจทิตา ปน อภิณฺหํ ชลวิหารปสุตา ตถา กโรตีติ ตํ กิริยาวิจฺเฉทํ ทสฺสนวเสเนวํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ น เกวลมิเธว, อถ โข เหฏฺฐิเมสุปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

63. Therein, although that devatā, when the Blessed One asked, had not boarded that boat and was not standing there, was not entering the pond, nor was she plucking a lotus, yet, being impelled by the power of her kamma, she was constantly devoted to dwelling in the water and acted thus. Therefore, this was said simply by way of showing the uninterrupted nature of that activity. And this meaning is not to be understood only here, but should be understood in this very same way in the preceding stories as well.

๗๒. กูฏาคาราติ [Pg.44] สุวณฺณมยกณฺณิกาพทฺธเคหวนฺโต. นิเวสาติ นิเวสนานิ, กจฺฉรานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิภตฺตา ภาคโส มิตา’’ติ. ตานิ หิ จตุสาลภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิพิมฺพภูตานิ วิย ปฏิวิภตฺตรูปานิ สมปฺปมาณตาย ภาคโส มิตานิ วิย โหนฺติ. ททฺทลฺลมานาติ อติวิย วิชฺโชตมานา. อาภนฺตีติ มณิรตนกนกรํสิชาเลหิ โอภาเสนฺติ.

72. ‘Mansions with peaked roofs’ means possessing houses upon which are bound finials made of gold. ‘Dwellings’ means residences, that is, mansions with inner chambers. Therefore, it is said, ‘divided and measured by portion.’ For those residences, being four-halled, are like reflections of one another, with individually divided forms, and due to their equal proportions, they are as if measured out by portion. ‘Resplendent’ means shining exceedingly. ‘They shine’ means they illuminate with nets of rays from gems, jewels, and gold.

๗๔. มมาติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ, มม กมฺมสฺส มม อตฺถายาติ อยญฺเหตฺถ โยชนา. อุทกํ อปายีติ ยเทตํ อุทกทานํ วุตฺตํ, เอตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส อิทํ ผลํ ยายํ ทิพฺพสมฺปตฺติ, ยสฺมา มมตฺถาย สเทวเก โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโย พุทฺโธ ภควา มยา ทินฺนํ อุทกํ อปายีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

74. The word ‘mama’ is to be construed with the preceding and following words; the application here is: ‘for the benefit of my kamma.’ Regarding ‘drank water’: that which was mentioned as the giving of water—this divine attainment is the fruit of that meritorious deed. Because, for my benefit, the Blessed One, the Buddha, the foremost worthy of offerings in the world with its devas, drank the water given by me. The rest is as already explained.

เอวํ ปสนฺนมานสาย เทวตาย ภควา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ กโรนฺโต สจฺจานิ ปกาเสสิ. สา เทสนาปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, สมฺปตฺตปริสายปิ ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา อโหสิ.

Thus, to the devatā with a pleased mind, the Blessed One, while delivering the principal Dhamma discourse, revealed the Truths. At the conclusion of the discourse, she was established in the fruition of stream-entry. The Dhamma discourse was also beneficial for the assembly that had arrived.

ตติยนาวาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the third Nāvā Vimāna is concluded.

๙. ทีปวิมานวณฺณนา

9. The Explanation of the Lamp Mansion

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทีปวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อุโปสถทิวเส สมฺพหุลา อุปาสกา อุโปสถิกา หุตฺวา ปุเรภตฺตํ ยถาวิภวํ ทานํ ทตฺวา กาลสฺเสว ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺถา สุทฺธุตฺตราสงฺคา คนฺธมาลาทิหตฺถา ปจฺฉาภตฺตํ วิหารํ คนฺตฺวา มโนภาวนีเย ภิกฺขู ปยิรุปาสิตฺวา สายนฺเห ธมฺมํ สุณนฺติ. วิหาเรเยว วสิตุกามานํ เตสํ ธมฺมํ สุณนฺตานํเยว สูริโย อตฺถงฺคโต, อนฺธกาโร ชาโต. ตตฺเถกา อญฺญตรา อิตฺถี ‘‘อิทานิ ทีปาโลกํ กาตุํ ยุตฺต’’นฺติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน เคหโต ปทีเปยฺยํ อาหราเปตฺวา ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา ธมฺมาสนสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ธมฺมํ สุณิ. สา เตน ปทีปทาเนน อตฺตมนา ปีติโสมนสฺสชาตา หุตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ คตา. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน [Pg.45] โชติรสวิมาเน นิพฺพตฺติ. สรีรโสภา ปนสฺสา อติวิย ปภสฺสรา อญฺเญ เทเว อภิภวิตฺวา ทส ทิสา โอภาสยมานา ติฏฺฐติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโตติ สพฺพํ เหฏฺฐา อาคตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิธ ปน –

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing radiance' is the Dīpavimāna. What is its origin story? When the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, on an Uposatha day, many male and female lay devotees, having undertaken the Uposatha observance, gave alms in the morning according to their means. Having eaten early in the morning, wearing clean lower garments and clean upper robes, with perfumes, garlands, and other things in hand, they went to the monastery in the afternoon. Having attended upon the monks who inspire the mind, they listen to the Dhamma in the evening. For those who wished to stay in the monastery itself, while they were listening to the Dhamma, the sun set and darkness arose. There, a certain woman, thinking, 'Now it is suitable to provide the light of a lamp,' had the lamp apparatus brought from her own home. Having lit the lamp and placed it in front of the Dhamma seat, she listened to the Dhamma. With her mind pleased by that offering of a lamp, having become filled with joy and gladness, she paid homage and went to her own home. That woman, having passed away at a later time, was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a mansion of radiant splendor. The radiance of her body was exceedingly brilliant; overpowering the other devas, she stands illuminating the ten directions. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna was wandering on tour among the devas... all this should be understood in the same way as it was presented in the preceding Vimanavatthu. Here in this Vimanavatthu, however—

๗๕.

75.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

O devatā, you who stand with surpassing radiance, illuminating all directions, like the morning star.

๗๖.

76.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By what cause is your complexion such? By what cause do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whichever are dear to the mind.

๗๗.

77.

‘‘เกน ตฺวํ วิมโลภาสา, อติโรจสิ เทวตา;

เกน เต สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

O devatā, by what cause are you of stainless radiance that you so outshine all? By what cause do all directions shine forth from every part of your body?

๗๘.

78.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

I ask you, O goddess of great power, what meritorious deed did you do when you were a human being? By what deed are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?

จตูหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

He asked with four verses.

๗๙.

79.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, delighted, having been questioned by Moggallāna, being asked the question, explained of which deed this is the fruit.

๘๐.

80.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ตมนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ อทาสิ ทีปํ.

In a former birth in the human world, I was a human being among humans. In the thick darkness, in the gloom, I gave a lamp at the time for a lamp.

๘๑.

81.

‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกายํ, ปทีปกาลมฺหิ ททาติ ทีปํ;

อุปฺปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ, ปหูตมลฺยํ พหุปุณฺฑรีกํ.

Whoever, in the thick darkness, in the gloom, gives a lamp at the time for a lamp, is reborn in a radiant mansion, abounding in garlands and with many white lotuses.

๘๒.

82.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Because of that, such radiance is mine; because of that, I prosper here; and whatever possessions arise for me are dear to my heart.

๘๓.

83.

‘‘เตนาหํ [Pg.46] วิมโลภาสา, อติโรจามิ เทวตา;

เตน เม สพฺพคตฺเตหิ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา.

By that, I am of stainless radiance, outshining the deities; by that, from all my limbs, every direction is illuminated.

๘๔.

84.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; by that deed I am of such radiant power, and my complexion shines in all directions.

วิสฺสชฺเชสิ.

She answered.

๗๕. ตตฺถ อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺต-สทฺโท ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐; อุทา. ๔๕; จูฬว. ๓๘๓) ขเย อาคโต. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) สุนฺทเร. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๕๐; ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติอาทีสุ (วิ. ว. ๘๕๗) อภิรูเป. อิธาปิ อภิรูเป เอว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อภิกฺกนฺเตนาติ อติกนฺเตน อติมนาเปน, อภิรูเปนาติ อตฺโถ. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน. โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพาติ สพฺพาปิ ทส ทิสา โชเตนฺตี เอกาโลกํ กโรนฺตี. กึ วิยาติ อาห ‘‘โอสธี วิย ตารกา’’ติ. อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียติ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกาติ กตฺวา ‘‘โอสธี’’ติ ลทฺธนามา ตารกา ยถา สมนฺตโต อาโลกํ กุรุมานา ติฏฺฐติ, เอวเมว ตฺวํ สพฺพา ทิสา โอภาสยนฺตี ติฏฺฐสีติ.

75. Herein, regarding 'with surpassing beauty' (abhikkantena vaṇṇena), the word 'abhikkanta' is used in various senses. In phrases like, 'The night, venerable sir, has advanced (abhikkantā), the first watch has passed,' it denotes the passing of time. In expressions such as, 'This person is the most excellent (abhikkantataro) and refined (paṇītataro) among these four individuals,' it signifies excellence. In statements like, 'Splendid (abhikkantaṃ), venerable sir, splendid (abhikkantaṃ), venerable sir,' it conveys approval. In verses like, 'With surpassing beauty (abhikkantena vaṇṇena), illuminating all directions,' it refers to being exceedingly beautiful. Here too, it should be understood as referring to being exceedingly beautiful. Therefore, 'abhikkantena' means 'surpassing,' 'most pleasing,' and 'exceedingly beautiful'—this is the meaning. 'Vaṇṇena' refers to the complexion of the skin. 'Illuminating all directions' means making all ten directions bright, creating a single light. Like what? To this, it is said, 'like the Osadhī star.' The star named 'Osadhī' is so called because abundant light is borne by it, or because it gives supporting strength to medicinal herbs. Just as this star stands, shining brightly in all directions, so too do you stand, illuminating all directions.

๗๗. สพฺพคตฺเตหีติ สพฺเพหิ สรีราวยเวหิ, สกเลหิ องฺคปจฺจงฺเคหิ โอภาสตีติ อธิปฺปาโย, เหตุมฺหิ เจตํ กรณวจนํ. สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาปิ ทสทิสา วิชฺโชตติ. ‘‘โอภาสเร’’ติปิ ปฐนฺติ, เตสํ สพฺพา ทิสาติ พหุวจนเมว ทฏฺฐพฺพํ.

77. “With all limbs” means with all parts of the body, with all limbs and minor limbs—this is the intended meaning; and this is an instrumental case indicating cause. “All directions shine” means all ten directions radiate light. Some also read it as “Obhāsare” (they shine); in their view, “all directions” should be understood as plural.

๘๑. ปทีปกาลมฺหีติ ปทีปกรณกาเล, ปทีปุชฺชลนโยคฺเค อนฺธกาเรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โย อนฺธการมฺหิ ติมีสิกาย’’นฺติ, พหเล [Pg.47] มหนฺธกาเรติ อตฺโถ. ททาติ ทีปนฺติ ปทีปํ อุชฺชาเลนฺโต วา อนุชฺชาเลนฺโต วา ปทีปทานํ ททาติ, ปทีโปปกรณานิ ทกฺขิเณยฺเย อุทฺทิสฺส ปริจฺจชติ. อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานนฺติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน โชติรสํ วิมานํ อุปคจฺฉตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

81. “At the time for a lamp” means at the time for preparing a lamp, that is, in darkness suitable for lighting a lamp. Therefore, it is said: “who in the darkness, in the gloom”—meaning in dense, great darkness. “Gives a lamp” means one who, whether lighting a lamp or not, gives the gift of a lamp; one relinquishes the lamp's accessories, dedicating them to those worthy of offerings. “Is reborn in a luminous mansion” means that by way of rebirth-linking, one arrives at a luminous mansion. The rest is just as has been explained.

อถ ยถาปุจฺฉิเต อตฺเถ เทวตาย กถิเต เถโร ตเมว กถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ทานาทิกถาย ตสฺสา กลฺลจิตฺตาทิภาวํ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ, สจฺจปริโยสาเน สปริวารา สา เทวตา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. เถโร ตโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตา, มหาชโน วิเสสโต ทีปทาเน สกฺกจฺจการี อโหสีติ.

Then, when the deity had explained the meaning as she had been asked, the Elder, making that very conversation the occasion for his teaching and, through a discourse on generosity and so forth, knowing her readiness of mind, expounded the Truths. At the conclusion of the Truths, that deity, along with her retinue, was established in the fruit of stream-entry. The Elder then returned from there and reported that event to the Blessed One. The Blessed One taught the Dhamma in detail to the assembly that had gathered on that occasion. That teaching was beneficial to the great multitude, and the great multitude became especially reverent in the offering of lamps.

ทีปวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Lamp Mansion is concluded.

๑๐. ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา

10. The Commentary on the Sesame-Offering Celestial Mansion

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ติลทกฺขิณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตรา อิตฺถี คพฺภินี ติเล โธวิตฺวา อาตเป สุกฺขาเปติ เตลํ กาตุกามา. สา จ ปริกฺขีณายุกา ตํ ทิวสเมว จวนธมฺมา, นิรยสํวตฺตนิกํ จสฺสา กมฺมํ โอกาสํ กตฺวา ฐิตํ. อถ นํ ภควา ปจฺจูสเวลายํ โลกํ โวโลเกนฺโต ทิพฺพจกฺขุนา ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ อิตฺถี อชฺช กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, ยํนูนาหํ ติลภิกฺขาปฏิคฺคหเณน ตํ สคฺคูปคํ กเรยฺย’’นฺติ. โส สาวตฺถิโต ตงฺขเณเนว ราชคหํ คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต อนุปุพฺเพน ตสฺสา เคหทฺวารํ ปาปุณิ. สา อิตฺถี ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา สหสา อุฏฺฐหิตฺวา กตญฺชลี อญฺญํ ทาตพฺพยุตฺตกํ อปสฺสนฺตี หตฺถปาเท โธวิตฺวา ติเล ราสึ กตฺวา อุโภหิ หตฺเถหิ ปริคฺคเหตฺวา อญฺชลิปูรํ ติลํ ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิ. ตํ ภควา อนุกมฺปมาโน [Pg.48] ‘‘สุขินี โหหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. สา ตสฺสา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปพุทฺธา วิย นิพฺพตฺติ.

“With exceedingly beautiful appearance”—this is the Tiladakkhiṇāvimāna. What is its origin story? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove, Anāthapiṇḍika's Monastery. At that time, a certain pregnant woman in Rājagaha, desiring to make oil, washed sesame seeds and was drying them in the sun. Her lifespan was exhausted, and she was of a nature to pass away that very day; and a kamma of hers that leads to hell, having found its opportunity, stood ready. Then the Blessed One, surveying the world at dawn with his divine eye, saw her and thought: “This woman, having passed away today, will be reborn in hell. What if I, by accepting an alms-offering of sesame, were to cause her to attain a heavenly state?” He, having gone from Sāvatthī to Rājagaha in that very moment, in the forenoon, having dressed and taken his bowl and robe, while wandering for alms in Rājagaha, successively arrived at her house door. That woman, upon seeing the Blessed One, with joy and happiness having arisen, rose up in haste, and with palms joined in reverence, not seeing anything else suitable to give, washed her hands and feet, made a heap of the sesame seeds, took them up with both hands, and pouring a handful of sesame into the Blessed One’s bowl, paid homage to the Blessed One. The Blessed One, having compassion for her, said, “May you be happy,” and departed. She, having passed away at dawn that night, was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden celestial mansion twelve yojanas in extent, as if awakening from sleep.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตํ มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานมุปคนฺตฺวา –

Then the Venerable Mahāmoggallāna, while traveling on a celestial journey, approached her as she was shining with great divine splendor, surrounded by a thousand celestial nymphs, and asked:

๘๕.

85.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the Osadhī star.

๘๖.

86.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion of such a kind? By what does it succeed for you here? And by what do enjoyments arise for you, whatever are dear to the mind?

๘๗.

87.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“I ask you, O goddess of great might, what merit did you perform when you were a human being? By what means are you so resplendent in power, and your complexion illuminates all directions?”—thus he asked.

๘๘.

88.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, with a pleased mind, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, as to which kamma this is the fruit of.

๘๙.

89.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“When I was a human being among humans, in a previous birth in the human world,

๙๐.

90.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ;

ทกฺขิเณยฺยสฺส พุทฺธสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“I saw the stainless Buddha, perfectly serene and unclouded; having met him, I gave a gift without prior intent, an offering of sesame seeds, to the Buddha, worthy of offerings, with faith, with my own hands.

๙๑.

91.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, such is my complexion; because of that, it succeeds for me here. And enjoyments arise for me, whatever are dear to the mind.

๙๒.

92.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“I declare to you, O bhikkhu of great might, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am so resplendent in power, and my complexion illuminates all directions.”

สา วิสฺสชฺเชสิ.

Thus she answered.

๙๐. ตตฺถ [Pg.49] อาสชฺชาติ อยํ อาสชฺช-สทฺโท ‘‘อาสชฺช นํ ตถาคต’’นฺติอาทีสุ (จูฬว. ๓๕๐) ฆฏฺเฏน อาคโต. ‘‘อาสชฺช ทานํ เทตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) สมาคเม. อิธาปิ สมาคเมเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อาสชฺชาติ สมาคนฺตฺวา, สมวาเยน สมฺปตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อกามา’’ติ. สา หิ เทยฺยธมฺมสํวิธานปุพฺพกํ ปุริมสิทฺธํ ทานสงฺกปฺปํ วินา สหสา สมฺปตฺเต ภควติ ปวตฺติตํ ติลทานํ สนฺธายาห ‘‘อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณ’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

90. Herein, regarding `āsajja`: this word `āsajja` appears in the sense of ‘contact’ in passages such as “`āsajja naṃ tathāgata`” (Cv.V.27.4). In passages such as “`āsajja dānaṃ deti`” (DN 33; AN 8.31), it is in the sense of ‘meeting’. Here too, it should be understood as ‘meeting’. Therefore, `āsajja` means ‘having met,’ that is, ‘having come together by circumstance and arrived.’ Hence, it is said, ‘`akāmā`’ (without prior intent). For she, referring to the offering of sesame seeds that was given suddenly upon the arrival of the Blessed One—without a previously established intention to give, preceded by the arrangement of a gift-worthy item—said: “Having met him, I gave a gift without prior intent, an offering of sesame seeds.” The rest is just as has been explained.

ติลทกฺขิณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Tiladakkhiṇa Celestial Mansion is concluded.

๑๑. ปฐมปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

11. The Exposition of the First Devoted Wife's Mansion

โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสาติ ปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี ปติพฺพตา อโหสิ ภตฺตุ อนุกูลวตฺตินี ขมา ปทกฺขิณคฺคาหินี, น กุทฺธาปิ ปฏิปฺผรติ, อผรุสวาจา สจฺจวาทินี สทฺธา ปสนฺนา ยถาวิภวํ ทานานิ จ อทาสิ. สา เกนจิเทว โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุริมนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวธีตรํ มหตึ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ ทิสฺวา ตสฺสา สมีปมุปคโต. สา อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา เถรสฺส ปาเทสุ สิรสา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เถโรปิ ตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

The Mansion of the Devoted Wife, [beginning with the verse,] 'Cranes, peacocks, and celestial swans...' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Monastery. There, a certain woman was devoted to her husband, compliant with her husband's wishes, patient, and receptive to his counsel; even when angry, she did not speak back harshly. She was gentle-spoken, truthful, endowed with faith and confidence, and according to her means, she also gave gifts. Afflicted by some illness, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then the Venerable Mahāmoggallāna, wandering among the devas as before, saw that deva-daughter enjoying great prosperity and approached her. She, surrounded by a thousand nymphs, her body adorned with ornaments worth sixty cartloads, bowed her head at the Elder’s feet and stood to one side. The Elder, inquiring about the meritorious deeds she had done, asked:

๙๓.

93.

‘‘โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา, วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ;

ปุปฺผาภิกิณฺณํ รมฺมมิทํ วิมานํ, อเนกจิตฺตํ นรนาริเสวิตํ.

“Cranes, peacocks, and celestial swans, and cuckoos with melodious voices fly about; this delightful mansion, strewn with flowers, variously adorned, is frequented by men and women.”

๙๔.

94.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

“There you dwell, O goddess of great might, displaying psychic powers of various forms; and these nymphs of yours all around dance, sing, and delight you.”

๙๕.

95.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ [Pg.50] มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อาห;

“You have attained divine psychic power, O you of great might. When you were human, what merit did you perform? By what means are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?” he asked.

๙๖.

96.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, pleased, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what deed this is the fruit.

๙๗.

97.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปติพฺพตานญฺญมนา อโหสึ;

มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา, กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ.

“When I was a human being among humans, I was devoted to my husband, with a mind for no other. Like a mother protecting her child, even when angry, I did not speak harshly.”

๙๘.

98.

‘‘สจฺเจ ฐิตา โมสวชฺชํ ปหาย, ทาเน รตา สงฺคหิตตฺตภาวา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“Established in truth, having abandoned false speech, I delighted in giving and was of a supportive nature. With a confident mind, I respectfully gave an abundant gift of food and drink.”

๙๙.

99.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is such as this; because of that, I prosper here. And possessions arise for me, whatever are dear to my mind.”

๑๐๐.

100.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“I shall tell you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am thus of radiant power, and my complexion illuminates all directions.”

สา เทวตา วิสฺสชฺเชสิ.

Thus, that deity answered.

๙๓. ตตฺถ โกญฺจาติ โกญฺจสกุณา, เย ‘‘สารสา’’ติปิ วุจฺจนฺติ. มยูราติ โมรา. ทิวิยาติ ทิพฺพานุภาวา. อิทญฺหิ ปทํ ‘‘ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา’’ติอาทินา จตูหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ. หํสาติ สุวณฺณหํสาทิหํสา. วคฺคุสฺสราติ มธุรสฺสรา. โกกิลาติ กาฬโกกิลา เจว สุกฺกโกกิลา จ. สมฺปตนฺตีติ เทวตาย อภิรมณตฺถํ กีฬนฺตา [Pg.51] ลฬนฺตา สมนฺตโต ปตนฺติ วิจรนฺติ. โกญฺจาทิรูเปน หิ เทวตาย รติชนนตฺถํ ปริวารภูตา เทวตา กีฬนฺตา ลฬนฺตา ‘‘โกญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตา. ปุปฺผาภิกิณฺณนฺติ คนฺถิตาคนฺถิเตหิ นานาวิธรตนกุสุเมหิ โอกิณฺณํ. รมฺมนฺติ รมณียํ, มโนรมนฺติ อตฺโถ. อเนกจิตฺตนฺติ อเนเกหิ อุยฺยานกปฺปรุกฺขโปกฺขรณิอาทีหิ วิมาเนสุ จ อเนเกหิ ภิตฺติวิเสสาทีหิ จิตฺตํ. นรนาริเสวิตนฺติ ปริวารภูเตหิ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ อุปเสวิตํ.

93. Therein, ‘koñcā’ means cranes, which are also called ‘sārasā.’ ‘Mayūrā’ means peacocks. ‘Diviyā’ means of divine power. Indeed, this term should be connected with all four terms, such as ‘divine cranes, divine peacocks,’ and so on. ‘Haṃsā’ means swans, such as golden swans. ‘Vaggussarā’ means sweet-voiced. ‘Kokilā’ means both black cuckoos and white cuckoos. ‘Sampatanti’ means for the great delight of the deity, they fly about all around, playing and being graceful. Indeed, deities who are attendants, playing and being graceful in the form of cranes and so forth to generate delight for the deity, are referred to as ‘cranes’ and so on. ‘Pupphābhikiṇṇa’ means strewn with various kinds of jewel-like flowers, both strung and unstrung. ‘Ramma’ means delightful; the meaning is charming to the mind. ‘Anekacitta’ means variegated with numerous gardens, wish-fulfilling trees, ponds, and so forth, and in the mansions with various special walls and so on. ‘Naranārisevita’ means attended by attendant divine sons and divine daughters.

๙๔. อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปาติ นานารูปานํ วิทํสเนน อเนกรูปา กมฺมานุภาวสิทฺธา อิทฺธี วิกุพฺพนฺตี วิกุพฺพนิทฺธิโย วลญฺเชนฺตี อจฺฉสีติ โยชนา.

94. Regarding ‘Iddhī vikubbanti anekarūpā,’ the construction is: You dwell, transforming the psychic power accomplished by the power of kamma, becoming of many forms by the destruction of various forms, and wielding the powers of transformation.

๙๗. อนญฺญมนาติ ปติพฺพตา, ปติโต อญฺญสฺมึ มโน เอติสฺสาติ อญฺญมนา, น อญฺญมนาติ อนญฺญมนา, มยฺหํ สามิกโต อญฺญสฺมึ ปุริเส ปาปกํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสินฺติ อตฺโถ. มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานาติ ยถา มาตา ปุตฺตํ, เอวํ มยฺหํ สามิกํ, สพฺเพปิ วา สตฺเต หิเตสิตาย อหิตาปนยนกามตาย จ อนุทฺทยมานา. กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจนฺติ ปเรน กตํ อผาสุกํ ปฏิจฺจ กุทฺธาปิ สมานา อหํ ผรุสวจนํ น กเถสึ, อญฺญทตฺถุ ปิยวจนเมว อภาสินฺติ อธิปฺปาโย.

97. ‘Anaññamanā’ means a devoted wife (`patibbatā`). ‘Aññamanā’ is one whose mind is on another apart from her husband; ‘anaññamanā’ is one who is not ‘aññamanā.’ The meaning is: ‘I did not give rise to a wicked thought toward another man apart from my husband.’ ‘Mātāva puttaṃ anurakkhamānā’ means: just as a mother protects her child, so too was I compassionate toward my husband, or indeed toward all beings, due to wishing for their welfare and desiring the removal of what is not for their welfare. ‘Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ’ means: even when angered on account of an unpleasant action by another, I did not speak a harsh word; on the contrary, I spoke only pleasant words—this is the intended meaning.

๙๘. สจฺเจ ฐิตาติ สจฺเจ ปติฏฺฐิตา. ยสฺมา มุสาวาทา เวรมณิยา สจฺเจ ปติฏฺฐิตา นาม โหติ, น กทาจิ สจฺจวจนมตฺเตนาติ อาห – โมสวชฺชํ ปหายาติ มุสาวาทํ ปหาย. ทาเน รตาติ ทาเน อภิรตา, ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ อตฺโถ. สงฺคหิตตฺตภาวาติ สงฺคหวตฺถูหิ อตฺตานํ วิย สภาเวเนว ปเรสํ สงฺคณฺหนสีลา อนฺนญฺจ ปานญฺจ กมฺมผลสทฺธาย ปสนฺนจิตฺตา สกฺกจฺจํ จิตฺตีกาเรน อทาสึ, อญฺญญฺจ วตฺถาทิทานํ วิปุลํ อุฬารํ อทาสินฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

98. ‘Sacce ṭhitā’ means established in truth. Because by abstaining from false speech one is called ‘established in truth’, and not by merely speaking the truth on some occasion, with this intention, it is said: ‘mosavajjaṃ pahāya’ means having abandoned false speech. ‘Dāne ratā’ means greatly delighting in giving, being engaged and devoted; this is the meaning. ‘Saṅgahitattabhāvā’ means: by her very nature, she was disposed to support others with the bases of sympathy as she would herself. The construction is as follows: ‘With a confident mind, having faith in the fruit of kamma, I gave food and drink carefully and with respect. And I gave other vast and excellent gifts such as clothing.’ The remainder is in the same way as has been stated.

ปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Devoted Wife's Mansion is concluded.

๑๒. ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา

12. The Exposition of the Second Devoted Wife's Mansion

เวฬุริยถมฺภนฺติ [Pg.52] ทุติยปติพฺพตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ กิร อญฺญตรา อุปาสิกา ปติพฺพตา หุตฺวา สทฺธา ปสนฺนา ปญฺจ สีลานิ สุวิสุทฺธานิ กตฺวา รกฺขิ, ยถาวิภวญฺจ ทานานิ อทาสิ, สา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

The Vimāna story beginning 'Veḷuriyathambhaṃ' is the second Patibbatā Vimāna. What is its origin? It is said that in Sāvatthī a certain female lay disciple, being devoted to her husband and endowed with faith and confidence, kept the five precepts perfectly pure and gave gifts according to her means. Having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The remainder is in the same way as has been stated below.

๑๐๑.

101.

‘‘เวฬุริยถมฺภํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ จ.

“Having ascended a delightful, radiant vimāna with beryl pillars, variously adorned, O goddess of great power, you dwell there, manifesting diverse supernormal powers. And these celestial nymphs all around you dance, sing, and cause you delight.”

๑๐๒.

102.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“O mighty one, possessed of divine power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with glory, and your complexion illuminates all directions?”—thus he asked.

๑๐๓.

103.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, with mind uplifted, being questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

๑๐๔.

104.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุปาสิกา จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรตา อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

“When I was a human among humans, I was a female lay disciple of the Seeing One. I abstained from the destruction of life, and I avoided taking what is not given in the world.”

๑๐๕.

105.

‘‘อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“I was not a drinker of intoxicants and I spoke no falsehood; I was content with my own husband. With a confident mind, I carefully gave an abundant gift of food and drink.”

๑๐๖.

106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, such is my complexion; because of that, I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my heart arise for me.”

๑๐๗.

107.

‘‘อกฺขามิ [Pg.53] เต ภิกฺขุ มหานุภาว,มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – วิสฺสชฺเชสิ;

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus blazing with glory, and my complexion illuminates all directions,” she answered.

๑๐๑. ตตฺถ เวฬุริยถมฺภนฺติ เวฬุริยมณิมยถมฺภํ. รุจิรนฺติ รมณียํ. ปภสฺสรนฺติ อติวิย ภาสุรํ. อุจฺจาวจาติ อุจฺจา จ อวจา จ, วิวิธาติ อตฺโถ.

101. Herein, ‘veḷuriyathambhaṃ’ means a pillar made of beryl gem. ‘Ruciraṃ’ means delightful. ‘Pabhassaraṃ’ means exceedingly brilliant. ‘Uccāvaca’ means high and low, that is, diverse.

๑๐๔-๕. อุปาสิกาติ สรณคมเนน อุปาสิกาลกฺขเณ ฐิตา. วุตฺตญฺหิ –

104–105. ‘Upāsikā’ means one established in the characteristics of a female lay disciple through going for refuge. For it has been said:

‘‘ยโต โข, มหานาม, อริยสาวโก พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, มหานาม, อริยสาวโก อุปาสโก โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

“Mahānāma, when a noble disciple has gone to the Buddha for refuge, has gone to the Dhamma for refuge, has gone to the Sangha for refuge, to that extent, Mahānāma, a noble disciple is a lay follower.” (saṃ. ni. 5.1033).

จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต. เอวํ อุปาสิกาภาวกิตฺตเนน อาสยสุทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปโยคสุทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐาติ มิจฺฉาจาราเวรมณิมาห. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว.

‘Cakkhumato’ refers to the Blessed One, the Buddha, who is endowed with the five eyes. Thus, having shown the purity of her intention by declaring her status as a female lay disciple, in order to show the purity of her practice, it is said: ‘pāṇātipātā viratā’, and so forth. Herein, ‘sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā’ refers to abstaining from sexual misconduct. The rest is similar to what was stated below.

ทุติยปติพฺพตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Patibbatā Vimāna is concluded.

๑๓. ปฐมสุณิสาวิมานวณฺณนา

13. Explanation of the First Suṇisā Vimāna

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ สุณิสาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺมึ เคเห เอกา กุลสุณฺหา เคหํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐํ ขีณาสวตฺเถรํ ทิสฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อุปฏฺฐิต’’นฺติ อตฺตนา ลทฺธํ ปูวภาคํ อาทาย อาทเรน เถรสฺส อุปเนสิ, เถโร ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คโต. สา อปรภาเค กาลํ [Pg.54] กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสเมว. เตน วุตฺตํ –

“With surpassing radiance” refers to the Suṇisā Vimāna. What is its origin? In Sāvatthī, in a certain household, a daughter-in-law saw an elder, one whose taints were destroyed (khīṇāsava), who had entered the house for alms. Filled with joy and gladness, she thought: “This supreme field of merit has presented itself to me.” Taking the portion of cake she had obtained, she respectfully offered it to the elder. The elder accepted it, gave an anumodanā, and departed. Later, having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The rest is entirely similar to what was stated below. Therefore, it has been said:

๑๐๘.

108.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“O deity, you stand with surpassing beauty, illuminating all directions like the morning star.”

๑๐๙.

109.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your radiance such? By what do you prosper here? And whatever enjoyments are dear to your mind arise for you.”

๑๑๐.

110.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with power, and your radiance shines in all directions?”

๑๑๑.

111.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, delighted, questioned by Moggallāna, being asked a question, explained of which kamma this is the fruit.

๑๑๒.

112.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in my father-in-law’s house.”

๑๑๓.

113.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

ภาคฑฺฒภาคํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

“I saw a monk stainless, serene, and unclouded; to him I gave a cake with a confident mind and with my own hands; having given half my portion, I rejoice in the Nandana Grove.”

๑๑๔.

114.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my radiance is such; because of that, I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my mind arise for me.”

๑๑๕.

115.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am thus blazing with power, and my radiance shines in all directions.”

๑๑๒. ตตฺถ สุณิสาติ ปุตฺตสฺส ภริยา. อิตฺถิยา หิ สามิกสฺส ปิตา ‘‘สสุโร’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส จ สา ‘‘สุณิสา’’ติ. ตํ สนฺธาย ‘‘สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห’’ติ.

112. Herein, ‘suṇisā’ means a son’s wife. For a woman’s husband’s father is called ‘sasuro’, and she is his ‘suṇisā’. With reference to this, it is said: “I was a daughter-in-law in my father-in-law’s house.”

๑๑๓. ภาคฑฺฒภาคนฺติ [Pg.55] อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒภาคํ. โมทามิ นนฺทเน วเนติ เถเรน นนฺทนวเน ทิฏฺฐตาย อาห. เสสํ วุตฺตนยเมว.

113. ‘Bhāgaḍḍhabhāgaṃ’ means half the portion from the share received for oneself. ‘Modāmi nandane vane’ is said because the Elder saw her in the Nandana Grove. The rest is in the very manner already stated.

สุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Suṇisā Vimāna is concluded.

๑๔. ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา

14. Explanation of the Second Suṇisā Vimāna

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยสุณิสาวิมานํ. เอตฺถ ปน อปุพฺพํ นตฺถิ, อฏฺฐุปฺปตฺติยํ กุมฺมาสทานเมว วิเสโส. เตน วุตฺตํ –

The Vimāna story beginning 'Abhikkantena vaṇṇena' is the Second Suṇisā Vimāna. Herein, there is nothing new; in the origin story, the gift of barley-meal is the only distinction. Therefore, it was said:

๑๑๖.

116.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing radiance, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.”

๑๑๗.

117.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your radiance such? By what do you prosper here? And whatever enjoyments are dear to your mind arise for you?”

๑๑๘.

118.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with power, and your radiance shines in all directions?”

๑๑๙.

119.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, with a pleased mind, being questioned by Moggallāna, answered the question asked, explaining of what kamma this is the fruit.

๑๒๐.

120.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห.

When I was a human being among humans, I was a daughter-in-law in my father-in-law's house.

๑๒๑.

121.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

I saw a monk free from defilements, with a very clear and untroubled mind. To him I gave a portion, with faith and with my own hands. Having given a lump of barley-meal, I rejoice in the Nandana Grove.

๑๒๒.

122.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Because of that, my radiance is such; because of that, it succeeds for me here; and for me arise all the enjoyments that are dear to my mind.

๑๒๓.

123.

‘‘อกฺขามิ [Pg.56] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus of blazing power, and my radiance shines in all directions.

๑๒๑. ตตฺถ ภาคนฺติ กุมฺมาสโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวานา’’ติ. กุมฺมาโสติ จ ยวกุมฺมาโส วุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

121. Herein, 'portion' (bhāga) means a share of barley-meal. Therefore it is said, "Having given a lump of barley-meal." And 'barley-meal' (kummāsa) is said to be meal of barley. The rest is as has been explained.

ทุติยสุณิสาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Daughter-in-Law's Mansion is concluded.

๑๕. อุตฺตราวิมานวณฺณนา

15. The Explanation of the Mansion of Uttarā

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ อุตฺตราวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน ปุณฺโณ นาม ทุคฺคตปุริโส ราชคหเสฏฺฐึ อุปนิสฺสาย ชีวติ, ตสฺส ภริยา อุตฺตรา, อุตฺตรา จ นาม ธีตาติ ทฺเว เอว เคหมานุสกา. อเถกทิวสํ ราชคเห ‘‘มหาชเนน สตฺตาหํ นกฺขตฺตํ กีฬิตพฺพ’’นฺติ โฆสนํ กรึสุ. ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิ ปาโตว อาคตํ ปุณฺณํ ‘‘ตาต, อมฺหากํ ปริชโน นกฺขตฺตํ กีฬิตุกาโม, ตฺวํ กึ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสสิ, อุทาหุ ภตึ กริสฺสสี’’ติ อาห. ‘‘สามิ, นกฺขตฺตํ นาม สธนานํ โหติ, มม ปน เคเห สฺวาตนาย ยาคุตณฺฑุลานิปิ นตฺถิ, กึ เม นกฺขตฺเตน? โคเณ ลภนฺโต กสิตุํ คมิสฺสามี’ติ. ‘‘เตน หิ โคเณ คณฺหสฺสู’’ติ. โส พลวโคเณ จ ภทฺทนงฺคลญฺจ คเหตฺวา ‘‘ภทฺเท, นาครา นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ, อหํ ทลิทฺทตาย ภตึ กาตุํ คมิสฺสามิ, มยฺหมฺปิ ตาว อชฺช ทิคุณํ นิวาปํ ปจิตฺวา ภตฺตํ อาหเรยฺยาสี’’ติ ภริยํ วตฺวา เขตฺตํ อคมาสิ.

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing radiance' is the Uttarā Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrel Sanctuary. At that time, a poor man named Puṇṇa lived dependent on the chief merchant of Rājagaha. His wife was named Uttarā, and he had a daughter also named Uttarā; these two were the women of the household. One day, an announcement was made in Rājagaha: "The people shall celebrate the festival for seven days." Hearing this, the chief merchant said to Puṇṇa, who had come early in the morning: "My dear, our household wishes to enjoy the festival. Will you join the festival, or will you do work for wages?" "Master, a festival is for the wealthy. In my house, there is not even rice for gruel for tomorrow—what use is the festival to me? I will take the oxen and go plowing." "Then take the oxen." So he took strong oxen and a good plow, and having said to his wife, "Dear woman, the city-dwellers are celebrating the festival. Due to poverty, I must go to work for wages. For my sake, cook double the usual portion today and bring the meal," he went to the field.

สาริปุตฺตตฺเถโรปิ สตฺตาหํ นิโรธสมาปนฺโน ตโต วุฏฺฐาย ‘‘กสฺส นุ โข อชฺช มยา สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ โอโลเกนฺโต ปุณฺณํ อตฺตโน ญาณชาลสฺส อนฺโต ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ‘‘สทฺโธ นุ โข เอส, สกฺขิสฺสติ [Pg.57] วา เม สงฺคหํ กาตุ’’นฺติ โอโลเกนฺโต ตสฺส สทฺธภาวญฺจ สงฺคหํ กาตุํ สมตฺถภาวญฺจ ตปฺปจฺจยา จ ตสฺส มหาสมฺปตฺติปฏิลาภํ ญตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺส กสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา อาวาฏตีเร เอกํ คุมฺพํ โอโลเกนฺโต อฏฺฐาสิ. ปุณฺโณ เถรํ ทิสฺวาว กสึ ฐเปตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ทนฺตกฏฺเฐน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ทนฺตกฏฺฐํ กปฺปิยํ กตฺวา อทาสิ. อถสฺส เถโร ปตฺตญฺจ ปริสฺสาวนญฺจ นีหริตฺวา อทาสิ. โส ‘‘ปานีเยน อตฺโถ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อาทาย ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ.

The Elder Sāriputta also, having emerged after seven days from the attainment of cessation, surveyed, thinking, “Whom should I assist today?” Seeing Puṇṇa within the net of his knowledge and considering, “Is this man faithful? Will he be able to render support to me?”, he discerned his faith, his capability to render support, and that as a result he would gain great prosperity. Taking his bowl and robe, he went to his plowing site and stood observing a bush by the bank of a well. Puṇṇa, upon seeing the Thera, stopped his plowing, paid homage with the five-point prostration, and thinking, 'He will have need of a tooth-stick,' prepared a suitable tooth-stick and offered it. Then the Thera took out his bowl and water-strainer and gave them to him. He, thinking, “There will be a need for drinking water,” took them, strained the drinking water, and offered it.

เถโร จินฺเตสิ ‘‘อยํ ปเรสํ ปจฺฉิมเคเห วสติ, สจสฺส เคหทฺวารํ คมิสฺสามิ, อิมสฺส ภริยา มํ ทฏฺฐุํ น สกฺขิสฺสติ, ยาวสฺส ภริยา ภตฺตํ อาทาย มคฺคํ ปฏิปชฺชติ, ตาว อิเธว ภวิสฺสามี’’ติ. โส ตตฺเถว โถกํ วีตินาเมตฺวา ตสฺสา มคฺคารุฬฺหภาวํ ญตฺวา อนฺโตนคราภิมุโข ปายาสิ. สา อนฺตรามคฺเค เถรํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อปฺเปกทาหํ เทยฺยธมฺเม สติ อยฺยํ น ปสฺสามิ, อปฺเปกทา เม อยฺยํ ปสฺสนฺติยา เทยฺยธมฺโม น โหติ, อชฺช ปน เม อยฺโย จ ทิฏฺโฐ, เทยฺยธมฺโม จายํ อตฺถิ, กริสฺสติ นุ โข เม สงฺคห’’นฺติ. สา ภตฺตภาชนํ โอตาเรตฺวา เถรํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิทํ ลูขํ วา ปณีตํ วาติ อจินฺเตตฺวา ทาสสฺส โว สงฺคหํ กโรถา’’ติ อาห. อถ เถโร ปตฺตํ อุปนาเมตฺวา ตาย เอเกน หตฺเถน ภาชนํ ธาเรตฺวา เอเกน หตฺเถน ตโต ภตฺตํ ททมานาย อุปฑฺฒภตฺเต ทินฺเน ‘‘อล’’นฺติ หตฺเถน ปตฺตํ ปิทหิ. สา ‘‘ภนฺเต, เอโกว ปฏิวีโส, น สกฺกา ทฺวิธา กาตุํ, ตุมฺหากํ ทาสสฺส อิธโลกสงฺคหํ อกตฺวา ปรโลกสงฺคหํ กโรถ, นิรวเสสเมว ทาตุกามามฺหี’’ติ วตฺวา สพฺพเมวสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐธมฺมสฺส ภาคินี อสฺส’’นฺติ ปตฺถนํ อกาสิ. เถโร ‘‘เอวํ โหตู’’ติ วตฺวา ฐิตโกว อนุโมทนํ กตฺวา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. สาปิ ปฏินิวตฺติตฺวา ตณฺฑุเล ปริเยสิตฺวา ภตฺตํ ปจิ.

The Elder thought, "This man lives in the back of another's house. If I go to his house-door, his wife will not be able to see me. I will remain right here until his wife takes the food and sets out on the road." He, having passed a little time in that very place, and having known that she had set out on the road, proceeded facing towards the inner city. She, seeing the Elder in the middle of the road, thought: "Sometimes, when I have an offering, I do not see the noble one; and sometimes, when seeing the noble one, I have no offering. But today, I have both seen the noble one and this offering is present. I wonder, will he show me kindness?" She set down the food vessel, paid homage to the Elder with the five-point prostration, and said, "Venerable sir, without considering whether this is coarse or fine, please show kindness to your servant." Then the Elder held out his bowl. While she held the vessel with one hand and gave rice from it with the other, when half the rice had been given, he said, "Enough," and covered the bowl with his hand. She said, "Venerable sir, it is a portion for only one person; it cannot be made into two. Not performing a kindness for your servant in this present world, please perform a kindness for the next world. I wish to give it completely, without remainder." Having said this and placed all of it in his bowl, she made an aspiration: "May I be a partaker of the Dhamma realized by you." The Elder, saying, "So be it," and having given his blessing while still standing, sat down in a comfortable place with water and performed the duty of the meal. She too returned, searched for rice, and cooked a meal.

ปุณฺโณปิ อฑฺฒกรีสมตฺตํ ฐานํ กสิตฺวา ชิฆจฺฉํ สหิตุํ อสกฺโกนฺโต โคเณ วิสฺสชฺเชตฺวา เอกํ รุกฺขฉายํ ปวิสิตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต นิสีทิ. อถสฺส ภริยา ภตฺตมาทาย คจฺฉมานา ตํ ทิสฺวาว ‘‘เอส ชิฆจฺฉาปีฬิโต [Pg.58] มํ โอโลเกนฺโต นิสินฺโน, สเจ มํ ‘อติวิย จิรายี’ติ ตชฺเชตฺวา ปโตทลฏฺฐิยา ปหริสฺสติ, มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ ภวิสฺสติ, ปฏิกจฺเจวสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอวมาห ‘‘สามิ, อชฺเชกทิวสํ จิตฺตํ ปสาเทหิ, มา มยา กตกมฺมํ นิรตฺถกํ กริ, อหํ ปาโตว เต ภตฺตํ อาหรนฺตี อนฺตรามคฺเค ธมฺมเสนาปตึ ทิสฺวา ตว ภตฺตํ ตสฺส ทตฺวา ปุน เคหํ คนฺตฺวา ภตฺตํ ปจิตฺวา อาคตา, ปสาเทหิ, สามิ, จิตฺต’’นฺติ. โส ‘‘กึ วเทสิ, ภทฺเท’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ตมตฺถํ สุตฺวา ‘‘ภทฺเท, สาธุ วต เต กตํ มม ภตฺตํ อยฺยสฺส ททมานาย, มยาปิสฺส อชฺช ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺน’’นฺติ ปสนฺนมานโส ตํ วจนํ อภินนฺทิตฺวา อุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย กิลนฺตกาโย ตสฺสา องฺเก สีสํ กตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ.

Puṇṇa, having plowed a plot of land about half a karīsa in size, was unable to endure his hunger. Releasing the oxen, he entered the shade of a tree and sat watching the road. Then his wife, bringing his meal, saw him and thought, “He is sitting there afflicted by hunger, watching for me. If he should threaten me, saying, ‘You are very late,’ and strike me with the goad-stick, the deed I have done will become fruitless. I must inform him beforehand.” Thinking thus, she spoke as follows: “My lord, for this one day, please let your mind be pleased. Do not make the deed I have done fruitless. Early this morning, while bringing your meal, I saw the General of the Dhamma on the way and, having given your meal to him, I went home again, cooked a meal, and have now come. Please let your mind be pleased, my lord.” He asked, “What do you say, good lady?” and having heard the matter again, he said, “Good lady, it was indeed well done by you in giving my meal to the noble one. I myself also gave him a tooth-stick and water for the face this very morning.” With a pleased mind, he rejoiced in her words. His body being tired on account of receiving his meal so late in the day, he placed his head in her lap and fell asleep.

อถสฺส ปาโตว กสิตฏฺฐานํ ปํสุจุณฺณํ อุปาทาย สพฺพํ รตฺตสุวณฺณํ หุตฺวา กณิการปุปฺผราสิ วิย โสภมานํ อฏฺฐาสิ. โส ปพุทฺโธ โอโลเกตฺวา ภริยํ อาห ‘‘ภทฺเท, เอตํ มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ มม สุวณฺณํ หุตฺวา ปญฺญายติ, กึ นุ โข เม อติอุสฺสูเร ลทฺธภตฺตตาย อกฺขีนิ ภมนฺตี’’ติ. ‘‘สามิ, มยฺหมฺปิ เอวเมว ปญฺญายตี’’ติ. โส อุฏฺฐาย ตตฺถ คนฺตฺวา เอกํ ปิณฺฑํ คเหตฺวา นงฺคลสีเส ปหริตฺวา สุวณฺณภาวํ ญตฺวา ‘‘อโห อยฺยสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน อชฺเชว วิปาโก ทสฺสิโต, น โข ปน สกฺกา เอตฺตกํ ธนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ ภริยาย อาภตํ ภตฺตปาตึ สุวณฺณสฺส ปูเรตฺวา ราชกุลํ คนฺตฺวา รญฺญา กโตกาโส ปวิสิตฺวา ราชานํ อภิวาเทตฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ วุตฺเต ‘‘เทว, อชฺช มยา กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณราสิเมว หุตฺวา ฐิตํ, สุวณฺณํ อาหราเปตุํ วฏฺฏตี’’ติ อาห. ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ? ‘‘ปุณฺโณ นามาห’’นฺติ. ‘‘กึ ปน เต อชฺช กต’’นฺติ? ‘‘ธมฺมเสนาปติสฺส เม ปาโตว ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทินฺนํ, ภริยายปิ เม มยฺหํ อาหฏภตฺตํ ตสฺเสว ทินฺน’’นฺติ.

Then, for him, very early in the morning, the entire plowed area, starting from the very dust, became red gold and stood shining like a heap of Kaṇikāra flowers. When he awoke, he looked and said to his wife, 'Dear lady, this entire place that I plowed appears to me as having become gold. Could it be that my eyes are spinning because of getting food so late in the day?' 'My lord, to me also it appears just so,' she said. He, having arisen, went there, took one clod, and having struck it on the head of the plow, he knew its state of being gold and thought, 'Oh! The result of the gift given to the noble General of the Dhamma has been shown this very day! Indeed, it is not possible to conceal and enjoy so much wealth.' Filling the food bowl his wife had brought with gold, he went to the royal household. Having been granted an audience by the king, he entered, paid homage to the king, and when it was said, 'What is it, my good man?' he replied, 'Your Majesty, today the entire place I plowed has become a very heap of gold. It is proper to have the gold brought.' 'Who are you?' 'I am named Puṇṇa.' 'And what deed was done by you today?' 'By me, this very morning, a tooth-stick and face-washing water were given to the General of the Dhamma. And by my wife also, the food brought for me was given to that very same elder.'

ตํ สุตฺวา ราชา ‘‘อชฺเชว กิร โภ ธมฺมเสนาปติสฺส ทินฺนทาเน วิปาโก ทสฺสิโต’’ติ วตฺวา ‘‘ตาต, กึ กโรมี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘พหูนิ สกฏสหสฺสานิ ปหิณิตฺวา สุวณฺณํ อาหราเปถา’’ติ. ราชา สกฏานิ ปหิณิ. ราชปุริเสสุ ‘‘รญฺโญ สนฺตก’’นฺติ คณฺหนฺเตสุ คหิตํ คหิตํ มตฺติกาว โหติ. เตหิ [Pg.59] คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจิเต ‘‘ตาตา, ตุมฺเหหิ กินฺติ วตฺวา คหิต’’นฺติ ปุฏฺฐา ‘‘ตุมฺหากํ สนฺตก’’นฺติ อาหํสุ. เตน หิ, ตาตา, ปุน คจฺฉถ, ‘‘ปุณฺณสฺส สนฺตก’’นฺติ วตฺวา คณฺหถาติ. เต ตถา กรึสุ คหิตํ คหิตํ สุวณฺณเมว อโหสิ. ตํ สพฺพํ อาหริตฺวา ราชงฺคเณ ราสึ อกํสุ, อสีติหตฺถุพฺเพโธ ราสิ อโหสิ. ราชา นาคเร สนฺนิปาตาเปตฺวา อาห ‘‘อิมสฺมึ นคเร อตฺถิ กสฺสจิ เอตฺตกํ สุวณฺณ’’นฺติ? ‘‘นตฺถิ, เทวา’’ติ. ‘‘กึ ปนสฺส ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ? ‘‘เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ, เทวา’’ติ. ราชา ‘‘พหุธนเสฏฺฐิ นาม โหตู’’ติ มหนฺเตน โภเคน สทฺธึ ตสฺส เสฏฺฐิจฺฉตฺตํ อทาสิ.

Hearing that, the king said, “Sirs, it seems that this very day the result of the donation given to the General of the Dhamma has been shown!” Then, he asked, “My dear, what should I do?” Puṇṇa replied, “Send many thousands of carts and have them bring the gold.” The king sent the carts. When the king’s men, saying, “It is the king’s property,” took it, whatever they took turned into earth. When they went and reported this to the king, he asked them, “My dears, what did you say when you took it?” They replied, “We said, ‘It is your property.’” “In that case, my dears, go again, and saying, ‘It is Puṇṇa’s property,’ take it.” They did so, and whatever they took became veritable gold. They brought all of it and made a pile in the royal courtyard; the pile was eighty cubits high. The king had the townspeople assemble and asked, “Is there anyone in this city who has this much gold?” “There is not, Your Majesty.” “Then what is fitting to give him?” “The parasol of a seṭṭhi, Your Majesty.” The king said, “Let him be named Bahudhanaseṭṭhi,” and bestowed upon him the parasol of a seṭṭhi along with great wealth.

อถ นํ โส อาห ‘‘มยํ, เทว, เอตฺตกํ กาลํ ปรกุเล วสิมฺหา, วสนฏฺฐานํ โน เทถา’’ติ. เตน หิ ปสฺส, เอส คุมฺโพ ปญฺญายติ, เอตํ หราเปตฺวา เคหํ กาเรหีติ ปุราณเสฏฺฐิสฺส เคหฏฺฐานํ อาจิกฺขิ. โส ตสฺมึ ฐาเน กติปาเหเนว เคหํ การาเปตฺวา เคหปเวสนมงฺคลญฺจ ฉตฺตมงฺคลญฺจ เอกโตว กโรนฺโต สตฺตาหํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ อทาสิ. อถสฺส สตฺถา ทานานุโมทนํ กโรนฺโต อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ. ธมฺมกถาวสาเน ปุณฺณเสฏฺฐิ จ ภริยา จสฺส ธีตา จ อุตฺตราติ ตโยปิ ชนา โสตาปนฺนา อเหสุํ.

Then Puṇṇa said to the king, “Your Majesty, for so long we have lived in another’s household; please give us a place to live.” The king indicated the site of the former seṭṭhi’s house, saying, “Very well, look, that thicket is visible. Have it cleared and build a house there.” In that place, within just a few days, he had a house built. Performing both the house-entering ceremony and the seṭṭhi’s parasol ceremony together, for seven days he gave alms to the community of bhikkhus with the Buddha at its head. Then the Teacher, giving thanks for the donation, delivered a gradual discourse to him. At the conclusion of the Dhamma talk, Puṇṇa the seṭṭhi, his wife, and his daughter Uttarā—all three—became stream-enterers.

อปรภาเค ราชคหเสฏฺฐิ ปุณฺณเสฏฺฐิโน ธีตรํ อตฺตโน ปุตฺตสฺส วาเรสิ. โส ‘‘นาหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺโต ‘‘มา เอวํ กโรตุ, เอตฺตกํ กาลํ อมฺเห นิสฺสาย วสนฺเตเนว เต สมฺปตฺติ ลทฺธา, เทตุ เม ปุตฺตสฺส เต ธีตร’’นฺติ อาห. โส ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา ตุมฺเห, มม ธีตา ตีหิ รตเนหิ วินา วสิตุํ น สกฺโกติ, เนวสฺส ธีตรํ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ พหู เสฏฺฐิคหปติกาทโย กุลปุตฺตา ‘‘มา เตน สทฺธึ วิสฺสาสํ ภินฺทิ, เทหิสฺส ธีตร’’นฺติ ยาจึสุ. โส เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย ธีตรํ อทาสิ. สา ปติกุลํ คตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุํ วา ภิกฺขุนึ วา อุปสงฺกมิตุํ ทานํ วา ทาตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ นาลตฺถ, เอวํ อฑฺฒติเยสุ มาเสสุ วีติวตฺเตสุ อตฺตโน สนฺติเก ฐิเต ปริจาริเก ปุจฺฉิ ‘‘อิทานิ กิตฺตกํ อนฺโตวสฺสํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ? ‘‘อฑฺฒมาโส, อยฺเย’’ติ. สา มาตาปิตูนํ สาสนํ ปหิณิ ‘‘กสฺมา มํ เอวรูเป พนฺธนาคาเร ปกฺขิปึสุ, วรํ ตุมฺเหหิ มํ ลกฺขณาหตํ กตฺวา ปเรสํ ทาสึ สาเวตุํ, น เอวรูปสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส กุลสฺส ทาตุํ, อาคตกาลโต ปฏฺฐาย ภิกฺขุทสฺสนาทีสุ [Pg.60] เอกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุํ น ลภามี’’ติ. อถสฺสา ปิตา ‘‘ทุกฺขิตา วต เม ธีตา’’ติ อนตฺตมนตํ ปเวเทตฺวา ปญฺจทส กหาปณสหสฺสานิ เปเสสิ, ‘‘อิมสฺมึ นคเร สิริมา นาม คณิกา อตฺถิ, เทวสิกํ สหสฺสํ คณฺหาติ, อิเมหิ กหาปเณหิ ตํ อาเนตฺวา สามิกสฺส นิยฺยาเทตฺวา สยํ ยถารุจิ ปุญฺญานิ กโรตู’’ติ สาสนญฺจ ปหิณิ. อุตฺตรา ตถา กตฺวา สามิเกน สิริมํ ทิสฺวา ‘‘กิมิท’’นฺติ วุตฺเต ‘‘สามิ, อิมํ อฑฺฒมาสํ มม สหายิกา ตุมฺเห ปริจรตุ, อหํ ปน อิมํ อฑฺฒมาสํ ทานญฺเจว ทาตุกามา ธมฺมญฺจ โสตุกามา’’ติ อาห. โส ตํ อภิรูปํ อิตฺถึ ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

Later, the chief merchant of Rājagaha sought the daughter of Puṇṇa the merchant for his own son. When Puṇṇa said, 'I will not give her,' the Rājagaha merchant replied, 'Do not act thus. For so long, you have prospered by relying on us. Give your daughter to my son.' Puṇṇa said, 'You hold wrong views. My daughter cannot live without the Three Jewels. I will certainly not give my daughter to him.' Then many merchants, householders, and other men of good family pleaded with him, saying, 'Do not break your bond of trust with him. Give the daughter to his son.' Accepting their words, he gave his daughter on the Āsāḷhi full moon day. From the time she went to her husband’s household, she did not get the opportunity to approach a bhikkhu or a bhikkhunī, to give alms, or to hear the Dhamma. Thus, when two and a half months had passed, she asked her attendants standing nearby, 'How much of the rains-residence remains now?' 'Half a month, lady.' She sent a message to her parents: 'Why have you imprisoned me in such a jail? It would have been better for you to have branded me and made me a slave to others, rather than giving me to such a family of wrong views. Since coming here, I have not had the opportunity to perform even a single meritorious deed like seeing a bhikkhu.' Then her father, making his displeasure known, said, 'Alas, my daughter is suffering!' He sent fifteen thousand kahāpaṇas and a message: 'In this city, there is a courtesan named Sirimā who takes a thousand a day. With these kahāpaṇas, bring her, hand her over to your husband, and you yourself perform meritorious deeds as you wish.' Uttarā did as instructed. When her husband saw Sirimā and asked, 'What is this?' she replied, 'Master, for this half-month, let my companion attend to you. As for me, for this half-month, I wish to give alms and to hear the Dhamma.' He, seeing that exceedingly beautiful woman, felt affection arise and agreed, saying, 'Very well.'

อุตฺตราปิ โข พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ อฑฺฒมาสํ อญฺญตฺถ อคนฺตฺวา อิเธว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ สตฺถุ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ‘‘อิโต ทานิ ปฏฺฐาย ยาว มหาปวารณา, ตาว สตฺถารํ อุปฏฺฐาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ‘‘เอวํ ยาคุํ ปจถ, เอวํ ภตฺตํ ปจถ, เอวํ ปูวํ ปจถา’’ติ มหานเส สพฺพกิจฺจานิ สํวิทหนฺตี วิจรติ. อถสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว มหาปวารณา ภวิสฺสตี’’ติ มหานสาภิมุโข วาตปาเน ฐตฺวา ‘‘กึ นุ โข กโรนฺตี สา อนฺธพาลา วิจรตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตํ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ตถา สํวิทหิตฺวา วิจรมานํ ทิสฺวา ‘‘อโห อนฺธพาลา เอวรูเป ฐาเน อิมํ สิริสมฺปตฺตึ นานุภวติ, ‘‘มุณฺฑกสมเณ อุปฏฺฐหิสฺสามี’ติ ตุฏฺฐจิตฺตา วิจรตี’’ติ หสิตฺวา อปคญฺฉิ.

Furthermore, Uttarā invited the Bhikkhu Sangha headed by the Buddha and, having obtained the Teacher’s promise, “Venerable Sir, for this half-month, alms-food is to be received right here, without going elsewhere,” she thought with a delighted mind, “From this day forth until the Great Pavāraṇā, I shall have the opportunity to attend upon the Teacher and to hear the Dhamma.” She went about arranging all the duties in the kitchen, instructing, “Prepare the gruel like this, cook the rice like this, and make the cakes like this.” Then her husband, thinking, “Tomorrow will be the Great Pavāraṇā,” stood by a window facing the kitchen and observed, “What is this blind fool doing, bustling about?” Seeing her drenched with sweat, covered with ash, and smeared with charcoal and soot as she busied herself with the preparations, he thought, “Ah, this blind fool! In a place such as this, she does not enjoy this splendid prosperity. Thinking, ‘I will attend upon the shaven-headed ascetics,’ she goes about with a delighted mind!” Then, having laughed, he departed.

ตสฺมึ อปคเต ตสฺส สนฺติเก ฐิตา สิริมา ‘‘กึ นุ โข โอโลเกตฺวา เอส หสตี’’ติ เตเนว วาตปาเนน โอโลเกนฺตี อุตฺตรํ ทิสฺวา ‘‘อิมํ โอโลเกตฺวา อิมินา หสิตํ, อทฺธา อิมสฺส เอตาย สทฺธึ สนฺถโว อตฺถี’’ติ จินฺเตสิ. สา กิร อฑฺฒมาสํ ตสฺมึ เคเห พาหิรกอิตฺถี หุตฺวา วสมานาปิ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมานา อตฺตโน พาหิรกอิตฺถิภาวํ อชานิตฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ สญฺญมกาสิ. สา อุตฺตราย อาฆาตํ พนฺธิตฺวา ‘‘ทุกฺขมสฺสา อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนฏฺฐาเน ปกฺกุถิตํ สปฺปึ กฏจฺฉุนา อาทาย อุตฺตราภิมุขํ [Pg.61] ปายาสิ. อุตฺตรา ตํ อาคจฺฉนฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สหายิกาย มยฺหํ อุปกาโร กโต, จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม ปน สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหมฺปิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ ลภึ, สเจ มม เอติสฺสาย อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ สปฺปิ มํ ทหตุ, สเจ นตฺถิ, มา มํ ทหตู’’ติ ตํ เมตฺตาย ผริ. ตาย ตสฺสา มตฺถเก อาสิญฺจิตมฺปิ ปกฺกุถิตสปฺปิ สีโตทกํ วิย อโหสิ. อถ นํ ‘‘อิทํ สีตลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปุน กฏจฺฉุกํ ปูเรตฺวา อาทาย อาคจฺฉนฺตึ อุตฺตราย ทาสิโย ทิสฺวา ‘‘อเร ทุพฺพินีเต น ตฺวํ อมฺหากํ อยฺยาย อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจิตุํ อนุจฺฉวิกา’’ติ สนฺตชฺเชนฺติโย อิโต จิโต จ อุฏฺฐาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ, อุตฺตรา วาเรนฺตีปิ วาเรตุํ นาสกฺขิ. อถ สา อุปริ ฐตฺวา สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา ‘‘กิสฺส เต เอวรูปํ ภาริยํ กมฺมํ กต’’นฺติ สิริมํ โอวทิตฺวา อุณฺโหทเกน นฺหาเปตฺวา สตปากเตเลน อพฺภญฺชิ.

When he had left, Sirimā, who stood near him, thought, "Why did he laugh after looking?" and she looked through the same window. Seeing Uttarā, she thought, "He laughed after seeing her—surely there must be intimacy between them." It is said that for half a month, while living in that house as an outside woman, she enjoyed its comforts without realizing her status as an outside woman and made the perception, "I am the mistress of the house." Harboring resentment toward Uttarā, she thought, "I will make her suffer." Descending from the mansion, she entered the kitchen, took boiling ghee with a ladle from the place where cakes were fried, and went toward Uttarā. Seeing her approaching, Uttarā thought, "My female companion has done me a great kindness. The Cakkavāḷa is too narrow, the Brahma world too low—but my female companion’s virtue is immense. Because of her, I have been able to give alms and listen to the Dhamma. If I have any anger toward her, may this ghee burn me; if not, may it not burn me." She suffused her with loving-kindness. Even though the boiling ghee was poured over her head, it became like cool water. Then, thinking, "This must be cool," Sirimā filled the ladle again and came back. Seeing her, Uttarā’s maids exclaimed, "You ill-behaved one! It is not proper for you to pour boiling ghee on our lady!" Threatening her, they rose from here and there, struck her with hands and feet, and threw her to the ground. Though Uttarā tried to stop them, she could not. Then, standing over her, she restrained all the maids and admonished Sirimā, "Why have you done such a grave deed?" She bathed her with warm water and anointed her with oil boiled a hundred times.

ตสฺมึ ขเณ สา อตฺตโน พาหิรกิตฺถิภาวํ ญตฺวา จินฺเตสิ ‘‘มยา ภาริยํ กมฺมํ กตํ สามิกสฺส หสิตมตฺตการณา อิมิสฺสา อุปริ ปกฺกสปฺปึ อาสิญฺจนฺติยา, อยํ ‘คณฺหถ น’นฺติ ทาสิโย น อาณาเปตฺวา มํ วิเหฐนกาเลปิ สพฺพา ทาสิโย ปฏิพาหิตฺวา มยฺหํ กตฺตพฺพเมว อกาสิ. สจาหํ อิมํ น ขมาเปสฺสามิ, มุทฺธา เม สตฺตธา ผเลยฺยา’’ติ ตสฺสา ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘อยฺเย, ขมาหิ เม โทส’’นฺติ อาห. ‘‘อหํ สปฺปิติกา ธีตา, ปิตริ เม ขมาปิเต ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โหตุ, อยฺเย, ปิตรมฺปิ เต ปุณฺณเสฏฺฐึ ขมาเปสฺสามี’’ติ. ‘‘ปุณฺโณ มม วฏฺเฏ ชนกปิตา, วิวฏฺเฏ ชนกปิตริ ขมาปิเต ปน อหํ ขมิสฺสามี’’ติ. ‘‘โก ปน เต วิวฏฺเฏ ชนกปิตา’’ติ? ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ‘‘มยฺหํ เตน สทฺธึ วิสฺสาโส นตฺถิ, อหํ กึ กริสฺสามี’’ติ? ‘‘สตฺถา สฺเว ภิกฺขุสงฺฆํ อาทาย อิธาคมิสฺสติ, ตฺวํ ยถาลทฺธํ สกฺการํ คเหตฺวา อิเธว อาคนฺตฺวา ตํ ขมาเปหี’’ติ. สา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ อุฏฺฐาย อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ปญฺจสตปริจาริกิตฺถิโย อาณาเปตฺวา นานาวิธานิ ขาทนียโภชนียานิ เจว สูเปยฺยานิ จ สมฺปาเทตฺวา ปุนทิวเส ตํ สกฺการํ อาทาย อุตฺตราย เคหํ อาคนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปตฺเต ปติฏฺฐาเปตุํ อวิสหนฺตี อฏฺฐาสิ, ตํ สพฺพํ คเหตฺวา อุตฺตราว สํวิทหิ.

At that moment, realizing her status as an external hired woman, she thought: 'I have done a grave deed. For the mere reason of my husband's smile, I poured boiled ghee upon this lady. Yet she, not ordering her servants, "Seize her!", even at the time when she could have had me tormented, restrained all the servants and did to me only what ought to be done. If I do not ask for her forgiveness, my head will surely split into seven pieces.' She lay down at her feet and said, 'Noble lady, forgive my offense.' 'I am a daughter with a father; when my father has been asked for forgiveness, I will forgive.' 'Very well, noble lady, I will also seek forgiveness from your father, the wealthy merchant Puṇṇa.' 'Puṇṇa is my birth-father in the cycle of existence. But when my father in the cessation of the cycle has been asked for forgiveness, I will forgive.' 'Who then is your father in the cessation of the cycle?' 'The Perfectly Self-Enlightened One.' 'I have no acquaintance with him. What shall I do?' 'Tomorrow, the Teacher will come here with the community of monks. You should bring whatever offerings you have acquired, come here, and seek his forgiveness.' She replied, 'Very well, noble lady,' rose, went to her own home, ordered five hundred attendant women, prepared various kinds of hard and soft foods and sauces, and on the next day, bringing those offerings, came to Uttarā’s house. Not daring to place the food in the bowls of the community of monks headed by the Buddha, she stood aside. Uttarā herself took everything and arranged it.

สิริมาปิ [Pg.62] สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สทฺธึ ปริวาเรน สตฺถุ ปาทมูเล นิปชฺชิ. อถ นํ สตฺถา ปุจฺฉิ ‘‘โก เต อปราโธ’’ติ. ‘‘ภนฺเต มยา หิยฺโย อิทํ นาม กตํ, อถ เม สหายิกา มํ วิเหฐยมานา ทาสิโย นิวาเรตฺวา มยฺหํ อุปการเมว อกาสิ. สาหํ อิมิสฺสา คุณํ ชานิตฺวา อิมํ ขมาเปสึ, อถ มํ เอสา ‘ตุมฺเหสุ ขมาปิเตสุ ขมิสฺสามี’ติ อาหา’’ติ. ‘‘เอวํ กิร อุตฺตเร’’ติ. ‘‘อาม, ภนฺเต, สีเส เม สหายิกาย ปกฺกสปฺปิ อาสิตฺต’’นฺติ. ‘‘อถ ตยา กึ จินฺติต’’นฺติ? ‘‘จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ, พฺรหฺมโลโก อตินีจโก, มม สหายิกาย คุโณว มหนฺโต, อหญฺหิ เอตํ นิสฺสาย ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ อลตฺถํ, สเจ เม อิมิสฺสา อุปริ โกโธ อตฺถิ, อิทํ มํ ทหตุ, โน เจ, มา ทหตู’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อิมํ เมตฺตาย ผรึ, ภนฺเตติ. สตฺถา ‘‘สาธุ สาธุ, อุตฺตเร, เอวํ โกธํ ชินิตุํ วฏฺฏติ. โกธโน หิ นาม อกฺโกเธน, อกฺโกสโก อนกฺโกสนฺเตน, ปริภาสโก อปริภาสนฺเตน, ถทฺธมจฺฉรี อตฺตโน สนฺตกสฺส ทาเนน, มุสาวาที สจฺจวจเนน ชินิตพฺโพ’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต –

Sirimā also, at the end of the Teacher's meal, prostrated at the Teacher's feet together with her retinue. Then the Teacher asked her, 'What is your offense?' 'Venerable Sir, yesterday I did such and such a thing. Then my friend, preventing the maids who were tormenting me, did me a great favor. I, knowing this virtue of hers, asked for her forgiveness. Then she said to me, "I will forgive when you have asked forgiveness of the Blessed One."' 'Is this so, Uttarā?' 'Yes, Venerable Sir. Boiling ghee was poured on my head by my friend.' 'Then what did you think?' 'The universe is too narrow, the Brahma world is too low; the virtue of my friend is truly great. For, relying on her, I was able to give alms and to hear the Dhamma. If I have any anger towards her, may this burn me; if not, may it not burn me.' Having thought thus, I suffused her with loving-kindness, Venerable Sir.' The Teacher said, 'Good, good, Uttarā. It is proper to conquer anger in this way. Indeed, an angry person is to be conquered by non-anger, an abusive person by not abusing, a stubbornly stingy person by the giving of one's own possession, and a liar by speaking the truth.' Explaining this meaning, he said—

‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทิน’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๒๓) –

Conquer anger with non-anger, conquer the bad with good; conquer the miser with generosity, conquer the liar with truth.

อิมํ คาถํ วตฺวา คาถาปริโยสาเน จตุสจฺจกถํ อภาสิ. สจฺจปริโยสาเน อุตฺตรา สกทาคามิผเล ปติฏฺฐหิ, สามิโก จ สสุโร จ สสฺสุ จ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกรึสุ, สิริมาปิ ปญฺจสตปริวารา โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค อุตฺตรา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปชฺชิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต อุตฺตรํ เทวธีตรํ ทิสฺวา –

Having spoken this verse, at the conclusion of the verse, he gave a discourse on the Four Noble Truths. At the end of the discourse on the Truths, Uttarā was established in the fruit of once-returning, and her husband, her father-in-law, and her mother-in-law realized the fruit of stream-entry. Sirimā, with her retinue of five hundred, also became a stream-enterer. Later, Uttarā passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on tour among the devas in the same way as described before, saw the deva-daughter Uttarā—

๑๒๔.

124.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

๑๒๕.

125.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By what is your complexion like this? By what are you successful here? And how do those possessions arise for you, whatever are dear to the mind?

๑๒๖.

126.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.63] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

I ask you, O deity of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion illuminates all directions?"—he asked in return.

๑๒๗.

127.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, delighted, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of which kamma this is the fruit.

๑๒๘.

128.

‘‘อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา.

Jealousy, stinginess, and rivalry were not mine while I was living at home. I was not given to anger, I acted in accordance with my husband's will, and I was always heedful on the Uposatha day.

๑๒๙.

129.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and on the special observance fortnight, I undertook the Uposatha, well-endowed with eight factors.

๑๓๐.

130.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

I observed the Uposatha, always restrained in the precepts; through restraint and sharing, I now dwell in a celestial mansion.

๑๓๑.

131.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

I was abstinent from the destruction of life, and restrained from false speech; I kept far from theft, sexual misconduct, and the partaking of intoxicants.

๑๓๒.

132.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Delighting in the five training precepts, skilled in the Noble Truths, I was a female lay disciple of the one with vision, the glorious Gotama.

๑๓๓.

133.

‘‘สาหํ สเกน สีเลน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

อนุโภมิ สกํ ปุญฺญํ, สุขิตา จมฺหินามยา.

Through my own virtue and renown, I, being renowned, enjoy my own merit, and I am happy and free from affliction.

๑๓๔.

134.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

Because of that, my complexion is like this; because of that, I am successful here; and those possessions arise for me, whatever are dear to the mind.

๑๓๕.

135.

‘‘อกฺขามิ [Pg.64] เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

I declare to you, O bhikkhu of great power, what I did when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion illuminates all directions.

เทวตาปิสฺส วิสฺสชฺเชสิ.

The deity thus answered him.

๑๒๖. มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘อุตฺตรา นาม ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย, ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

126. And, venerable sir, with my words, you should venerate the Blessed One's feet with your head, saying: 'Venerable sir, the female lay disciple named Uttarā venerates the Blessed One's feet with her head.' It is no wonder, venerable sir, that the Blessed One would declare me as having attained one of the fruits of recluseship; the Blessed One has declared me as having attained the fruit of a once-returner.

๑๒๘. ตตฺถ อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยาติ ยา จ อคารมชฺเฌ วสนฺตีนํ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ สมฺปตฺติอาทิวิสยา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา อิสฺสา, ยญฺจ ตาวกาลิกาทิวเสนาปิ กิญฺจิ ยาจนฺตานํ อทาตุกามตาย อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ, โย จ กุลปเทสาทินา ปเรหิ ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส อุปฺปชฺชติ, โส ติวิโธปิ ปาปธมฺโม เคเห ฐิตาย มยฺหํ สติปิ ปจฺจยสมวาเย นาโหสิ น อุปฺปชฺชิ. อกฺโกธนาติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย อกุชฺฌนสภาวา. ภตฺตุ วสานุวตฺตินีติ ปุพฺพุฏฺฐานปจฺฉานิปาตนาทินา สามิกสฺส อนุกูลภาเวน วเส วตฺตนสีลา, มนาปจารินีติ อตฺโถ. อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตาติ อหํ อุโปสถสีลรกฺขเณ นิจฺจํ อปฺปมตฺตา อปฺปมาทวิหารินี.

128. Herein, regarding 'Envy, stinginess, and then spite did not exist for me while living in the household': Envy is that which is characterized by resenting the success of other women living in the household regarding their wealth and so on. Stinginess is that which is characterized by hiding one's own possessions due to an unwillingness to give even a little to those who ask. Spite is that which arises from grasping at superiority over others due to family status or other reasons. These three kinds of unwholesome states did not exist, nor did they arise in me while I stayed at home, even when there was a combination of favorable conditions. 'Free from anger' means having a nature not prone to anger, being endowed with patience, loving-kindness, and compassion. 'Obedient to her husband's will' means having the habit of acting in accordance with her husband's will in an agreeable manner, by rising before him, retiring after him, and so on; the meaning is, being of pleasing conduct. 'I was always heedful on the Uposatha' means: I was always diligent, dwelling heedfully, in the observance of the Uposatha precepts.

๑๒๙. ตเมว อุโปสเถ อปฺปมาทํ ทสฺเสนฺตี เยสุ ทิวเสสุ ตํ รกฺขิตพฺพํ, ยาทิสํ ยถา จ รกฺขิตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุทฺทสิ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ จาตุทฺทสึ ปญฺจทสินฺติ ปกฺขสฺสาติ สมฺพนฺโธ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมีติ เอตฺถ จาติ วจนเสโส. ปาฏิหาริยปกฺขญฺจาติ ปฏิหรณกปกฺขญฺจ, จาตุทฺทสีปญฺจทสีอฏฺฐมีนํ ยถากฺกมํ อาทิโต อนฺตโต จาติ ปเวสนนิกฺขมนวเสน อุโปสถสีลสฺส ปฏิหริตพฺพํ ปกฺขญฺจ, เตรสี ปาฏิปทา สตฺตมี นวมี [Pg.65] จาติ อตฺโถ. อฏฺฐงฺคสุสมาคตนฺติ ปาณาติปาตาเวรมณีอาทีหิ อฏฺฐหงฺเคหิ เอว สุฏฺฐุ สมาคตํ สมนฺนาคตํ.

129. To show that same diligence on the Uposatha—on which days it should be observed, of what kind it is, and how it should be observed—she said, 'The fourteenth,' and so on. Here, 'the fourteenth' and 'the fifteenth' are connected with 'of the fortnight'; this is the accusative case used to denote a continuous period. And in 'the eighth of the fortnight,' the word 'and' is to be supplied. 'And the special observance fortnight' means the extended fortnight, that is, the fortnight in which the Uposatha precepts are to be extended by way of 'entering' before and 'exiting' after the fourteenth, fifteenth, and eighth days respectively. The meaning is: the thirteenth, the first day of the fortnight, the seventh, and the ninth. 'Well endowed with the eight factors' means well endowed, fully furnished with the eight factors beginning with abstaining from killing living beings, and so on.

๑๓๐. อุปวสิสฺสนฺติ อุปวสึ. อตีตตฺเถ หิ อิทํ อนาคตวจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุปวสึ’’อิจฺเจว ปฐนฺติ. สทาติ สปฺปฏิหาริเกสุ สพฺเพสุ อุโปสถทิวเสสุ. สีเลสูติ อุโปสถสีเลสุ สาเธตพฺเพสุ. นิปฺผาเทตพฺเพ หิ อิทํ ภุมฺมํ. สํวุตาติ กายวาจาจิตฺเตหิ สํวุตา. สทาติ วา สพฺพกาลํ. สีเลสูติ นิจฺจสีเลสุ. สํวุตาติ กายวาจาหิ สํวุตา.

130. `Upavasissanti` means 'I observed' (`upavasiṃ`). For this is a future tense word used in the sense of the past. Some, however, read it simply as `upavasiṃ`. `Sadā` means on all the special observance days. `Sīlesu` means in the Uposatha precepts to be accomplished; for this is the locative case in the sense of what is to be accomplished. `Saṃvutā` means restrained in body, speech, and mind. Alternatively, `sadā` means at all times; `sīlesu` means in the constant precepts; and `saṃvutā` means restrained in body and speech.

๑๓๑. อิทานิ ตํ นิจฺจสีลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ปาณสฺส อติปาโต ปาณวโธ ปาณฆาโต ปาณาติปาโต, อตฺถโต ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา กายวจีทฺวารานํ อญฺญตรทฺวารปวตฺตา วธกเจตนา. ตโต ปาณาติปาตา. วิรตาติ โอรตา, นิวตฺตาติ อตฺโถ.

131. Now, to show that constant precept, it is said, 'abstaining from the destruction of life,' and so forth. Here, 'life' (`pāṇa`) conventionally means a living being; ultimately, it means the life faculty. The destruction of life (`pāṇassa atipāto`) is the killing of life, the slaying of life, the destruction of life. In essence, it is the volitional act of killing that arises through one of the doors of body or speech, initiating the effort to cut off the life faculty of a being who is perceived as a living being. From that, 'abstaining from the destruction of life' means refraining, turning away—this is the meaning.

มุสาวาทาติ มุสา นาม วิสํวาทนปุเรกฺขารสฺส อตฺถภญฺชนโก วจีปโยโค วา กายปโยโค วา, วิสํวาทนาธิปฺปาเยน ปรสฺส วิสํวาทกกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. อถ วา มุสาติ อภูตํ อตจฺฉํ วตฺถุ, วาโทติ ตสฺส ภูตโต ตจฺฉโต วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปิกา เจตนา. ตโต มุสาวาทา สญฺญตา โอรตา, วิรตาติ อตฺโถ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ.

Regarding `musāvāda`: `musā` is the name for a verbal or bodily application that distorts the truth, preceded by the intention to deceive; `musāvādo` is the volition, with the intention to deceive, that originates the bodily or verbal application that deceives another. Or alternatively, `musā` is an untrue, unreal matter; `vādo` is the volition that originates the communication of one who desires to make that matter known as if it were true and real. Therefore, being restrained from false speech means refraining, abstaining. The particle `ca` has the sense of grouping.

เถยฺยาติ เถยฺยํ วุจฺจติ เถนภาโว, โจริกาย ปรสฺสหรณนฺติ อตฺโถ. อตฺถโต ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตทาทายกอุปกฺกมสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา เถยฺยํ. ตโต เถยฺยา สญฺญตา, อารกาติ วา สมฺพนฺโธ.

Regarding `theyya`: `theyya` is called the state of a thief, meaning the act of taking another's possessions by stealing. In essence, theft is the volitional act of stealing that arises from the undertaking to take what is possessed by another, while perceiving it as such. From that, being restrained from theft, or the connection is with being far from it.

อติจาราติ อติจฺจ จาโร อติจาโร, โลกมริยาทํ อติกฺกมิตฺวา อคมนียฏฺฐาเน กามวเสน จาโร มิจฺฉาจาโรติ อตฺโถ. อคมนียฏฺฐานํ นาม – ปุริสานํ มาตุรกฺขิตา ปิตุรกฺขิตา มาตาปิตุรกฺขิตา ภาตุรกฺขิตา ภคินิรกฺขิตา ญาติรกฺขิตา โคตฺตรกฺขิตา ธมฺมรกฺขิตา [Pg.66] สารกฺขา สปริทณฺฑาติ ทส, ธนกฺกีตา ฉนฺทวาสินี โภควาสินี ปฏวาสินี โอทปตฺตกินี โอภฏจุมฺพฏา ทาสี จ ภริยา กมฺมการี จ ภริยา ธชาหฏา มุหุตฺติกาติ ทสาติ วีสติ อิตฺถิโย. อิตฺถีสุ ปน ทฺวินฺนํ สารกฺขสปริทณฺฑานํ ทสนฺนญฺจ ธนกฺกีตาทีนนฺติ ทฺวาทสนฺนํ อญฺญปุริสา อคมนียฏฺฐานํ, อิทเมว อิธ อธิปฺเปตํ. ลกฺขณโต ปน อสทฺธมฺมาธิปฺปาเยน กายทฺวารปวตฺตา อคมนียฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา อติจาโร. ตสฺมา อติจารา.

Regarding `aticāra`: `aticāra` is conduct (`cāro`) that goes beyond (`aticca`). The meaning is wrongful conduct (`micchācāro`): conduct driven by sensual desire in a place one should not go, having transgressed the bounds of worldly convention. For men, a 'place one should not go' refers to twenty types of women. Ten are protected: by their mother, by their father, by both parents, by their brother, by their sister, by their relatives, by their clan, by the Dhamma, those with a guardian, and those subject to punishment. Ten are types of wives: one bought with wealth, one living by consent, one living for material enjoyment, a garment-wife, a water-ceremony wife, one who has had her head-coil removed, a slave-wife, a worker-wife, one captured in war, and a temporary wife. Among these women, for another man, the twelve who are a 'place one should not go' are the two—those with a guardian and those subject to punishment—and the ten beginning with the one bought with wealth. This is what is intended here. By characteristic, transgression is the volition to transgress a place one should not go, arising through the body-door with an improper intention. Therefore, one abstains from transgression.

มชฺชปานาติ มชฺชํ วุจฺจติมทนียฏฺเฐน สุรา จ เมรยญฺจ, ปิวนฺติ เตนาติ ปานํ, มชฺชสฺส ปานํ มชฺชปานํ. ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย มชฺชสงฺขาตํ ปิฏฺฐสุรา, ปูวสุรา, โอทนิยสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจเภทํ สุรํ วา, ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโว, สมฺภารสํยุตฺโตติ ปญฺจเภทํ เมรยํ วา พีชโต ปฏฺฐาย กุสคฺเคนาปิ ปิวติ, สา เจตนา มชฺชปานํ. ตสฺมา มชฺชปานา อารกา วิรตา.

Regarding `majjapāna`: `majja` is so called because of its intoxicating nature, and it includes both `surā` and `meraya`. `Pāna` is drinking, because one drinks. Thus, `majjapāna` is the drinking of an intoxicant. It is the unwholesome volition with which one drinks either the five kinds of `surā`—liquor made from flour, cakes, or rice; liquor to which yeast is added; or liquor compounded with spices—or the five kinds of `meraya`—a fermented drink made from flowers, fruits, honey, or molasses; or a fermented drink compounded with spices—even the slightest amount on the tip of a kusa grass blade. That volition is `majjapāna`. Therefore, one is far from and abstains from the drinking of intoxicants.

๑๓๒. เอวํ ‘‘ปาณาติปาตา วิรตา’’ติอาทินา ปหาตพฺพธมฺมวเสน วิภชิตฺวา ทสฺสิตํ นิจฺจสีลํ ปุน สมาทาตพฺพตาวเสน เอกโต กตฺวา ทสฺเสนฺตี ‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อาห. ตตฺถ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขิตพฺพปทํ, สิกฺขาโกฏฺฐาเสติ อตฺโถ. อถ วา ฌานาทโย สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปญฺจสุ ปน สีลงฺเคสุ ยํกิญฺจิ องฺคํ ตาสํ สิกฺขานํ ปติฏฺฐานฏฺเฐน ปทนฺติ สิกฺขานํ ปทตฺตา สิกฺขาปทํ, ปญฺจ สีลงฺคานิ. ตสฺมึ ปญฺจวิเธ สิกฺขาปเท รตา อภิรตาติ ปญฺจสิกฺขาปเท รตา. อริยสจฺจาน โกวิทาติ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาเตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ กุสลา นิปุณา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจาติ อตฺโถ. โคตมสฺสาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน กิตฺเตติ. ยสสฺสิโนติ กิตฺติมโต, ปริวารวโต วา.

132. Thus, having shown the constant virtue by distinguishing it in terms of states to be abandoned, beginning with “abstaining from the destruction of life,” and so forth, it is then shown collectively, in terms of things to be undertaken, by the words “delighting in the five training precepts.” Herein, “training precept” (sikkhāpada) means a point of training, that is, a division of training. Alternatively, all wholesome states such as jhāna are called “training” (sikkhā) because they are to be trained in. But among the five factors of virtue, any one factor is a “basis” (pada) because it serves as the foundation for those trainings; because it is a basis for the trainings, it is a “training-basis” (sikkhāpada), referring to the five factors of virtue. “Delighting in the five training precepts” means delighting in, being devoted to, that fivefold training precept. “Skilled in the noble truths” means being skilled and adept in the four noble truths—namely, suffering, its origin, its cessation, and the path—through the full understanding that consists of comprehension, abandonment, realization, and cultivation; the meaning is, having penetrated the four truths. “Of Gotama” praises the Blessed One by his clan name. “Renowned” means possessing fame, or possessing a retinue.

๑๓๓. สาหนฺติ สา ยถาวุตฺตคุณา อหํ. สเกน สีเลนาติ อนุสฺสุกิตาทินา อตฺตโน สภาวสีเลน จ อุโปสถสีลาทิสมาทานสีเลน จ การณภูเตน. ตญฺหิ สตฺตานํ กมฺมสฺสกตาย หิตสุขาวหตาย จ วิเสสโต ‘‘สก’’นฺติ วุจฺจติ. เตเนวาห –

133. “Sāhaṃ” means 'I am she,' possessing the virtues as described. “By her own virtue” (sakena sīlena) means by her inherent virtue of being without jealousy and so forth, and by her virtue of undertaking precepts such as the Uposatha, which serves as the cause. For that is especially called “one's own,” since, due to beings' ownership of their actions, it brings welfare and happiness. Therefore it is said:

‘‘ตญฺหิ [Pg.67] ตสฺส สกํ โหติ, ตญฺจ อาทาย คจฺฉติ;

ตญฺจสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๑๕);

“That indeed is his own; that he takes and goes with; That follows him, like a shadow that never leaves.”

ยสสา จ ยสสฺสินีติ ‘‘อุตฺตรา อุปาสิกา สีลาจารสมฺปนฺนา อนุสฺสุกี อมจฺฉรี อกฺโกธนา’’ติอาทินา ‘‘อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา’’ติอาทินา จ ยถาภูตคุณาธิคเตน ชลตเล เตเลน วิย สมนฺตโต ปตฺถเฏน กิตฺติสทฺเทน ยสสฺสินี กิตฺติมตี, เตน วา สีลคุเณน อิธ อธิคเตน ยสปริวาเรน ยสสฺสินี สมฺปนฺนปริวารา. อนุโภมิ สกํ ปุญฺญนฺติ ยถูปจิตํ อตฺตโน ปุญฺญํ ปจฺจนุโภมิ. ยสฺส หิ ปุญฺญผลํ อนุภูยติ, ผลูปจาเรน ตํ ปุญฺญมฺปิ อนุภูยตีติ วุจฺจติ. อถ วา ปุถุชฺชนภาวโต สุจริตผลมฺปิ ‘‘ปุญฺญ’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ. สุขิตา จมฺหินามยาติ ทิพฺพสุเขน จ ผลสุเขน จ สุขิตา จมฺหิ ภวามิ, กายิกเจตสิกทุกฺขาภาวโต อนามยา อโรคา.

“And by fame, renowned” (yasasā ca yasassinī): She is renowned and famous (yasassinī kittimatī) because of the sound of her fame that has spread everywhere like oil on the surface of water, owing to the true qualities she possesses, such as “the laywoman Uttarā, endowed with virtue and good conduct, not covetous, not stingy, and not angry,” and “one who has attained the fruit and understood the teaching.” Or, she is renowned because of the retinue of fame (yasaparivārena) she has acquired here through her virtuous conduct; she is endowed with a retinue (sampannaparivārā). “I experience my own merit” (anubhomi sakaṃ puññaṃ): I experience my own merit as it has been accumulated. Indeed, when the fruit of merit is experienced, by metaphorical extension to the fruit, that merit itself is said to be experienced. Alternatively, because of being an ordinary person, even the fruit of good conduct is called “merit.” As it is said: “Monks, on account of undertaking wholesome qualities, this merit increases.” “Happy and I am free from affliction” (sukhitā camhināmayā): I am happy with divine happiness and the happiness of the fruit, and because of the absence of bodily and mental suffering, I am free from affliction (anāmayā), healthy (arogā).

๑๓๖. มม จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน ‘‘มม วจเนน จ วนฺเทยฺยาสิ, น ตว สภาเวเนวา’’ติ วนฺทนํ สมุจฺจิโนติ. อนจฺฉริยนฺติอาทินา อตฺตโน อริยสาวิกาภาวสฺส ปากฏภาวํ ทสฺเสติ. ตํ ภควาติอาทิ สงฺคีติการวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

136. The word “ca” (and) in “mama ca” has the meaning of accumulation. Thus, it means, “By my words also, you should pay respects, not solely by your own inclination,” thereby accumulating the act of paying respects. Through “anacchariyaṃ” (not astonishing) and so on, she shows the manifest nature of her being a noble female disciple. “Taṃ bhagavā” (That Blessed One) and so on is a statement of the compilers of the Council. The rest is as explained before.

อุตฺตราวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the celestial mansion of Uttarā is concluded.

๑๖. สิริมาวิมานวณฺณนา

16. The Explanation of the Celestial Mansion of Sirimā

ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ สิริมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน จ สมเยน เหฏฺฐา อนนฺตรวตฺถุมฺหิ วุตฺตา สิริมา คณิกา โสตาปตฺติผลสฺส อธิคตตฺตา วิสฺสชฺชิตกิลิฏฺฐกมฺมนฺตา หุตฺวา สงฺฆสฺส อฏฺฐ สลากภตฺตานิ ปฏฺฐเปสิ. อาทิโต ปฏฺฐาย นิพทฺธํ อฏฺฐ ภิกฺขู เคหํ อาคจฺฉนฺติ. สา ‘‘สปฺปึ คณฺหถ ขีรํ คณฺหถา’’ติอาทีนิ วตฺวา เตสํ ปตฺเต ปูเรติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, เทวสิกํ โสฬสกหาปณปริพฺพเยน ปิณฺฑปาโต ทียติ. อเถกทิวสํ เอโก ภิกฺขุ ตสฺสา เคเห [Pg.68] อฏฺฐกภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา ติโยชนมตฺถเก เอกํ วิหารํ อคมาสิ. อถ นํ สายํ เถรุปฏฺฐาเน นิสินฺนํ ปุจฺฉึสุ, ‘‘อาวุโส, กหํ ภิกฺขํ คเหตฺวา อิธาคโตสี’’ติ? ‘‘สิริมาย อฏฺฐกภตฺตํ เม ภุตฺต’’นฺติ. ‘‘ตํ มนาปํ กตฺวา เทติ, อาวุโส’’ติ. ‘‘น สกฺกา ตสฺสา ภตฺตํ วณฺเณตุํ, อติปณีตํ กตฺวา เทติ, เอเกน ลทฺธํ ติณฺณมฺปิ จตุนฺนมฺปิ ปโหติ, ตสฺสา ปน เทยฺยธมฺมโตปิ ทสฺสนเมว อุตฺตริตรํ’’. สา หิ อิตฺถี เอวรูปา จ เอวรูปา จาติ ตสฺสา คุเณ กเถสิ.

The Sirimā Celestial Mansion begins with the verse: “And yoked are your horses, supremely adorned.” What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels' Sanctuary. At that time, the courtesan Sirimā, mentioned in the immediately preceding story, having attained the fruit of stream-entry and abandoned her defiled livelihood, established eight ticket-meals for the Sangha. From the beginning, eight monks regularly came to her house. She would say, “Receive ghee, receive milk,” and so forth, filling their bowls. What was received by one sufficed for three or even four. Daily, almsfood with an expenditure of sixteen kahāpaṇas was given. Then one day, a monk, having eaten the ticket-meal at her house, went to a monastery three yojanas away. In the evening, as he sat in the place for attending on the elders, they asked him, “Friend, where did you receive alms before coming here?” He replied, “I ate Sirimā's ticket-meal.” They asked, “Does she give it delightfully, friend?” He responded, “It is not possible to praise her meal; she gives it, having made it most exquisite. What one receives suffices for three or even four. Moreover, the very sight of her is more excellent than her gift. For that woman is of such and such a nature.” Thus he spoke of her qualities.

อเถโก ภิกฺขุ ตสฺสา คุณกถํ สุตฺวา อทิสฺวาปิ สวเนเนว สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มยา ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ ทฏฺฐุํ วฏฺฏตี’’ติ อตฺตโน วสฺสคฺคํ กเถตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ฐิติกํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว, อาวุโส, ตสฺมึ เคเห ตฺวํ สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา อฏฺฐกภตฺตํ ลภิสฺสสี’’ติ สุตฺวา ตงฺขณญฺเญว ปตฺตจีวรมาทาย ปกฺกนฺโต ปาโตว อรุเณ อุคฺคจฺฉนฺเต สลากคฺคํ ปวิสิตฺวา ฐิโต สงฺฆตฺเถโร หุตฺวา ตสฺสา เคเห อฏฺฐกภตฺตํ ลภิ. โย ปน โส ภิกฺขุ หิยฺโย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ตสฺส คตเวลายเมวสฺสา สรีเร โรโค อุปฺปชฺชิ. ตสฺมา อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา นิปชฺชิ. อถสฺสา ทาสิโย อฏฺฐกภตฺตํ ลภิตุํ อาคเต ภิกฺขู ทิสฺวา อาโรเจสุํ. สา คนฺตฺวา สหตฺถา ปตฺเต คเหตุํ วา นิสีทาเปตุํ วา อสกฺโกนฺตี ทาสิโย อาณาเปสิ ‘‘อมฺมา ปตฺเต คเหตฺวา อยฺเย นิสีทาเปตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ปตฺเต ปูเรตฺวา เทถา’’ติ. ตา ‘‘สาธุ, อยฺเย’’ติ ภิกฺขู ปเวเสตฺวา ยาคุํ ปาเยตฺวา ขชฺชกํ ทตฺวา ภตฺตเวลาย ภตฺตสฺส ปตฺเต ปูเรตฺวา ตสฺสา อาโรจยึสุ. สา ‘‘มํ ปริคฺคเหตฺวา เนถ, อยฺเย วนฺทิสฺสามี’’ติ วตฺวา ตาหิ ปริคฺคเหตฺวา ภิกฺขูนํ สนฺติกํ นีตา เวธมาเนน สรีเรน ภิกฺขู วนฺทิ. โส ภิกฺขุ ตํ โอโลเกตฺวา จินฺเตสิ ‘‘คิลานาย ตาว อยํ เอติสฺสา รูปโสภา, อโรคกาเล ปน สพฺพาภรณปฏิมณฺฑิตาย อิมิสฺสา กีทิสี รูปสมฺปตฺตี’’ติ. อถสฺส อเนกวสฺสโกฏิสนฺนิจิโต กิเลโส สมุทาจริ. โส อญฺญาณี หุตฺวา ภตฺตํ ภุญฺชิตุํ อสกฺโกนฺโต ปตฺตํ อาทาย วิหารํ คนฺตฺวา ปตฺตํ ปิธาย เอกมนฺเต ฐเปตฺวา จีวรกณฺณํ ปตฺถริตฺวา นิปชฺชิ. อถ นํ เอโก สหายโก ภิกฺขุ ยาจนฺโตปิ โภเชตุํ นาสกฺขิ, โส ฉินฺนภตฺโต อโหสิ.

Then a certain monk, having heard a discourse on her virtues, developed affection merely from hearing of her, though he had never seen her. Thinking, 'It is fitting for me to go there and see her,' he announced his own seniority and asked that monk about the order of precedence. Having heard, 'Friend, tomorrow in that house, you will be the senior monk of the Sangha and will receive the meal for eight,' he at that very moment took his bowl and robe and departed. Very early in the morning, as the dawn was breaking, he entered the ticket-distribution hall and stood there. Having become the senior monk of the Sangha, he received the meal for eight at her house. Now, as for the monk who had eaten and departed the previous day, it was at the very time of his departure that an illness arose in her body. Therefore, she removed her ornaments and lay down. Then her maids, seeing the monks who had come to receive the meal for eight, informed her. She, being unable to go and take the bowls with her own hands or to seat them, instructed her maids: 'My dears, take the bowls, seat the venerable ones, serve them gruel, give them snacks, and at mealtime, fill their bowls and give the offering.' They replied, 'Very well, lady,' invited the monks inside, served them gruel, gave them snacks, and at mealtime, filled their bowls with food and informed her. She, saying, 'Support me and bring me; I will pay homage to the venerable ones,' was supported by them and brought into the presence of the monks. With a trembling body, she paid homage to the monks. That monk, looking at her, thought: 'If this is her beauty even when she is ill, what must her perfection of beauty be like when she is healthy and adorned with all her ornaments?' Then the defilement he had accumulated over many crores of years arose in him. He, becoming ignorant, was unable to eat the meal. Taking his bowl, he went to the monastery, covered the bowl, placed it aside, spread out the corner of his robe, and lay down. Then, a certain companion monk, even though he urged him, was not able to make him eat; he remained without food.

ตํ [Pg.69] ทิวสเมว สายนฺหสมเย สิริมา กาลมกาสิ. ราชา สตฺถุ สาสนํ เปเสสิ ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา กาลมกาสี’’ติ. สตฺถา ตํ สุตฺวา รญฺโญ สาสนํ ปหิณิ ‘‘สิริมาย สรีรฌาปนกิจฺจํ นตฺถิ, อามกสุสาเน ตํ ยถา กากาทโย น ขาทนฺติ, ตถา นิปชฺชาเปตฺวา รกฺขาเปถา’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. ปฏิปาฏิยา ตโย ทิวสา อติกฺกนฺตา, จตุตฺเถ ทิวเส สรีรํ อุทฺธุมายิ, นวหิ วณมุเขหิ ปุฬวกา ปคฺฆรึสุ, สกลสรีรํ ภินฺนสาลิภตฺตจาฏิ วิย อโหสิ. ราชา นคเร เภรึ จราเปสิ ‘‘ฐเปตฺวา เคหรกฺขณกทารเก สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อนาคจฺฉนฺตานํ อฏฺฐ กหาปณา ทณฺโฑ’’ติ. สตฺถุ สนฺติกญฺจ เปเสสิ ‘‘พุทฺธปฺปมุโข กิร สงฺโฆ สิริมาย ทสฺสนตฺถํ อาคจฺฉตู’’ติ. สตฺถา ภิกฺขูนํ อาโรจาเปสิ ‘‘สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คมิสฺสามา’’ติ.

On that very day, in the evening, Sirimā passed away. The king sent a message to the Teacher: "Venerable sir, Jīvaka’s younger sister Sirimā has passed away." Hearing this, the Teacher sent a message to the king: "There is no need for Sirimā’s cremation. In the charnel ground for uncremated bodies, lay her down in such a way that crows and other creatures do not devour her, and have her guarded." The king did so. In sequence, three days passed. On the fourth day, the body swelled up, and worms flowed out from the nine orifices. The entire body became like a broken pot of fine rice. The king had a drum beaten throughout the city: "Except for the house guards, anyone who does not come to see Sirimā will be fined eight kahāpaṇas." He also sent a message to the Teacher: "Let the Saṅgha, headed by the Buddha, come to see Sirimā." The Teacher announced to the monks: "We will go to see Sirimā."

โสปิ ทหรภิกฺขุ จตฺตาโร ทิวเส กสฺสจิ วจนํ อคฺคเหตฺวา ฉินฺนภตฺโตว นิปชฺชิ. ปตฺเต ภตฺตํ ปูติกํ ชาตํ, ปตฺเต มลมฺปิ อุฏฺฐหิ. อถ โส สหายกภิกฺขุนา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อาวุโส สตฺถา สิริมาย ทสฺสนตฺถํ คจฺฉตี’’ติ วุจฺจมาโน ตถา ฉาตชฺฌตฺโตปิ ‘‘สิริมา’’ติ วุตฺตปเทเยว สหสา อุฏฺฐหิตฺวา ‘‘สตฺถา สิริมํ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ตฺวมฺปิ คมิสฺสสี’’ติ? ‘‘อาม คมิสฺสามี’’ติ ภตฺตํ ฉฑฺเฑตฺวา ปตฺตํ โธวิตฺวา ถวิกาย ปกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อคมาสิ. สตฺถา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เอกปสฺเส อฏฺฐาสิ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ราชปริสาปิ อุปาสกปริสาปิ อุปาสิกาปริสาปิ เอเกกปสฺเส อฏฺฐํสุ.

That young monk, not heeding anyone's word for four days, lay down, having given up food. The food in his bowl became putrid, and mold grew in it. Then, his companion monk approached and said to him, 'Friend, the Teacher is going to see Sirimā.' Although he was so afflicted by hunger, at the very word 'Sirimā' being spoken, he suddenly rose up and asked his companion, 'The Teacher is going to see Sirimā; will you also go?' 'Yes, I will go,' replied the companion. The young monk then discarded the food, washed the bowl, placed it in his bag, and went along with the community of monks. The Teacher, surrounded by the community of monks, stood on one side, while the community of nuns, the royal assembly, the assembly of male lay disciples, and the assembly of female lay disciples each stood on their respective sides.

สตฺถา ราชานํ ปุจฺฉิ ‘‘กา เอสา, มหาราชา’’ติ? ‘‘ภนฺเต, ชีวกสฺส กนิฏฺฐภคินี สิริมา นามา’’ติ. ‘‘สิริมา เอสา’’ติ? ‘‘อาม, ภนฺเต’’ติ. เตน หิ นคเร เภรึ จราเปหิ ‘‘สหสฺสํ ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ. ราชา ตถา กาเรสิ, เอโกปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา สตฺถุ อาโรเจสิ ‘‘น คณฺหนฺติ ภนฺเต’’ติ, เตน หิ มหาราช อคฺฆํ โอหาเปหีติ. ราชา ‘‘ปญฺจสตานิ ทตฺวา คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา กญฺจิ คณฺหนกํ อทิสฺวา ‘‘อฑฺฒเตยฺยสตานิ, ทฺเวสตานิ, สตํ, ปญฺญาสํ, ปญฺจวีสติ, วีสติ กหาปเณ, ทส กหาปเณ, ปญฺจ กหาปเณ, เอกํ กหาปณํ, อฑฺฒํ, ปาทํ, มาสกํ, กากณิกํ [Pg.70] ทตฺวา สิริมํ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปตฺวา ‘‘มุธาปิ คณฺหนฺตู’’ติ เภรึ จราเปสิ, ตถาปิ ‘‘ห’’นฺติ วา ‘‘หุ’’นฺติ วา วทนฺโต นาม นาโหสิ. ราชา ‘‘มุธาปิ, ภนฺเต, คณฺหนฺโต นตฺถี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ปสฺสถ, ภิกฺขเว, มหาชนสฺส ปิยมาตุคามํ, อิมสฺมึเยว นคเร สหสฺสํ ทตฺวา ปุพฺเพ เอกทิวสํ ลภึสุ, อิทานิ มุธาปิ คณฺหนฺโต นตฺถิ เอวรูปํ นาม รูปํ ขยวยปฺปตฺตํ อาหริเมหิ อลงฺกาเรหิ วิจิตฺตกตํ นวนฺนํ วณฺณมุขานํ วเสน อรุภูตํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ สมุสฺสิตํ นิจฺจาตุรํ เกวลํ พาลมหาชเนน พหุธา สงฺกปฺปิตตาย พหุสงฺกปฺปํ อทฺธุวํ อตฺตภาว’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

The Teacher asked the king, “Who is this, great king?” “Venerable Sir, she is the younger sister of Jīvaka, named Sirimā.” “Is this Sirimā?” “Yes, Venerable Sir.” “If so, have a drum beaten in the city: ‘Let them take Sirimā for a thousand.’” The king did so, but there was not even one person who said “ha” or “hun.” The king informed the Teacher, “They do not take her, Venerable Sir.” “If so, great king, lower the price.” The king had the drum beaten, “Let them take her for five hundred,” and seeing no one who would take her, had the drum beaten again: “Let them take Sirimā for two hundred and fifty, two hundred, one hundred, fifty, twenty-five, twenty kahāpaṇas, ten kahāpaṇas, five kahāpaṇas, one kahāpaṇa, a half, a quarter, a māsaka, or a kākaṇika.” Then he had the drum beaten: “Let them take her even for free.” Still, there was not even one person who said “ha” or “hun.” The king said, “Venerable Sir, there is no one who will take her even for free.” The Teacher, wishing to show this meaning, said: “Monks, look at this woman who was so beloved by the multitude. In this very city, they previously obtained her for one day by giving a thousand. Now, there is no one who will take her even for free. Look at this impermanent existence, this mind-and-matter which is subject to decay and destruction, made variegated with artificial ornaments, a thing of sores on account of its nine orifices, erected with three hundred bones, constantly afflicted, and subject to many thoughts because it is imagined in many ways by the foolish multitude.”

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิตี’’ติ. (เถรคา. ๑๑๖๐) –

“Behold this variegated image, a body of sores, erected, afflicted, imagined by many, for which there is no permanent stability.”

คาถมาห. เทสนาปริโยสาเน สิริมาย ปฏิพทฺธจิตฺโต ภิกฺขุ วิคตฉนฺทราโค หุตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

He spoke the verse. At the conclusion of the discourse, the monk whose mind was attached to Sirimā, having become free from desire and passion and having developed insight, attained Arahantship. The penetration of the Dhamma occurred for eighty-four thousand beings.

เตน จ สมเยน สิริมา เทวกญฺญา อตฺตโน วิภวสมิทฺธึ โอโลเกตฺวา อาคตฏฺฐานํ โอโลเกนฺตี ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน สรีรสมีเป ภิกฺขุสงฺฆปริวุตํ ภควนฺตํ ฐิตํ มหาชนกายญฺจ สนฺนิปติตํ ทิสฺวา ปญฺจหิ เทวกญฺญาสเตหิ ปริวุตา ปญฺจหิ รถสเตหิ ทิสฺสมานกายา อาคนฺตฺวา รถโต โอตริตฺวา สปริวารา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. โส ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อายสฺมา วงฺคีโส ตํ สิริมํ เทวธีตรํ –

And at that time, the celestial maiden Sirimā, having observed her own abundance of prosperity and looking at the place from which she had come, saw the Blessed One standing near her own body from her previous existence, surrounded by the community of monks, and the great assembly of people who were gathered. Surrounded by five hundred celestial maidens and with a visible body, she came with five hundred chariots. Having descended from her chariot, together with her retinue, she paid homage to the Blessed One and stood with her hands raised in reverence. And at that time, the Venerable Vaṅgīsa was standing not far from the Blessed One. He said this to the Blessed One: “It occurs to me, Blessed One, to ask a question.” “Let it occur to you, Vaṅgīsa,” the Blessed One said. The Venerable Vaṅgīsa then addressed that celestial daughter, Sirimā:

๑๓๗.

137.

‘‘ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา, อโธมุขา อฆสิคมา พลี ชวา;

อภินิมฺมิตา ปญฺจรถาสตา จ เต, อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยา.

“Your horses are yoked and supremely adorned, with heads bowed, going through the sky, powerful and swift. And your five hundred chariots are magically created. Urged on by charioteers, the horses follow you.”

๑๓๘.

138.

‘‘สา [Pg.71] ติฏฺฐสิ รถวเร อลงฺกตา,โอภาสยํ ชลมิว โชติ โปวโก;

ปุจฺฉามิ ตํ วรตนุ อโนมทสฺสเน,กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมี’’ติ. – ปฏิปุจฺฉิ;

“You stand adorned in the excellent chariot, illuminating like a blazing flame. I ask you, O fair-bodied one of faultless appearance: From which realm have you come to the unsurpassed one?” —thus he questioned.

๑๓๗. ตตฺถ ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยาติ ปรมํ อติวิย วิเสสโต อลงฺกตา, ปรเมหิ วา อุตฺตเมหิ ทิพฺเพหิ อสฺสาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา, ปรมา วา อคฺคา เสฏฺฐา อาชานียา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา หยา อสฺสา เต ตว รเถ โยชิตา, ยุตฺตา วา เต รถสฺส จ อนุจฺฉวิกา, อญฺญมญฺญํ วา สทิสตาย ยุตฺตา สํสฏฺฐาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปรมอลงฺกตา’’ติ ปุริมสฺมึ ปกฺเข สนฺธึ อกตฺวา ทุติยสฺมึ ปกฺเข อวิภตฺติกนิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. อโธมุขาติ เหฏฺฐามุขา. ยทิปิ เต ตทา ปกติยาว ฐิตา, เทวโลกโต โอโรหณวเสน ‘‘อโธมุขา’’ติ วุตฺตา. อฆสิคมาติ เวหาสํคมา. พลีติ พลวนฺโต. ชวาติ ชวนกา, พลวนฺโต เจว เวควนฺโต จาติ อตฺโถ. อภินิมฺมิตาติ ตว ปุญฺญกมฺเมน นิมฺมิตา นิพฺพตฺตา. สยํ นิมฺมิตเมว วา สนฺธาย ‘‘อภินิมฺมิตา’’ติ วุตฺตํ นิมฺมานรติภาวโต สิริมาย เทวธีตาย. ปญฺจรถาสตาติ คาถาสุขตฺถํ ถการสฺส ทีฆํ ลิงฺควิปลฺลาสญฺจ กตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺติอโลโป วา ทฏฺฐพฺโพ, ปญฺจ รถสตานีติ อตฺโถ. อนฺเวนฺติ ตํ สารถิโจทิตา หยาติ สารถีหิ โจทิตา วิย รเถสุ ยุตฺตา อิเม หยา ภทฺเท, เทวเต, ตํ อนุคจฺฉนฺติ. ‘‘สารถิอโจทิตา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, สารถีหิ อโจทิตา เอว อนุคจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘สารถิโจทิตา หยา’’ติ เอกํเยว วา ปทํ คาถาสุขตฺถํ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, สารถิโจทิตหยา ปญฺจ รถสตาติ โยชนา.

137. Herein, regarding the phrase ‘and your horses are supremely adorned’: they are adorned to the utmost, exceedingly, and especially; or adorned with supreme, excellent, divine horse ornaments; or the supreme, foremost, best, thoroughbred horses are adorned with all ornaments and harnessed to your chariot. Or, they are well-suited to the chariot; or, they are associated due to mutual similarity, meaning joined together. And here, in ‘supremely adorned,’ the sandhi is not applied in the first instance, and in the second instance, it should be understood as a description without a case-ending. ‘Heads lowered’ means facing downwards. Although they were standing naturally at that time, they are described as ‘heads lowered’ because of their descent from the divine realm. ‘Going through the sky’ means moving through the air. ‘Powerful’ means strong. ‘Swift’ means fast—meaning both strong and speedy. ‘Magically created’ means created, produced by your meritorious deeds. Or, referring to what was created by herself, it is said ‘magically created,’ referring to the divine maiden Sirimā due to her being a Nimmānarati deva. ‘Five hundred chariots’ is said with the lengthening of the ‘tha’ sound for the sake of metrical ease in the verse, and a change of gender; or, the omission of case endings should be understood, meaning five hundred chariots. ‘They follow you, horses urged by charioteers’ means these horses yoked to the chariots, as if urged by charioteers, follow you, O auspicious goddess. Some read ‘unurged by charioteers,’ meaning they follow without being urged. Or ‘charioteer-urged horses’ is a single word lengthened for the sake of metrical ease, meaning five hundred chariots with charioteer-urged horses. This is the construction.

๑๓๘. สา ติฏฺฐสีติ สา ตฺวํ ติฏฺฐสิ. รถวเรติ รถุตฺตเม. อลงฺกตาติ สฏฺฐิสกฏภาเรหิ ทิพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตสรีรา. โอภาสยํ ชลมิว โชติ ปาวโกติ โอภาเสนฺตี โชติริว ชลนฺตี ปาวโก วิย จ ติฏฺฐสิ, สมนฺตโต โอภาเสนฺตี ชลนฺตี ติฏฺฐสีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โชตี’’ติ จ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตตารกรูปานํ สาธารณนามํ. วรตนูติ อุตฺตมรูปธเร สพฺพงฺคโสภเน. ตโต เอว อโนมทสฺสเน [Pg.72] อลามกทสฺสเน, ทสฺสนีเย ปาสาทิเกติ อตฺโถ. กสฺมา นุ กายา อนธิวรํ อุปาคมีติ กุโต นาม เทวกายโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปยิรุปาสนาย อุปคญฺฉิ อุปคตาสิ.

138. ‘Sā tiṭṭhasi’ means: you, that one, stand. ‘Rathavare’ means: in a supreme chariot. ‘Alaṅkatā’ means: having a body adorned with divine ornaments weighing sixty cartloads. ‘Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako’ means: just as a lamp stands illuminating and a great fire stands blazing, so you stand, illuminating and blazing all around; thus it is meant to be said. The name ‘joti’ is a common name for the moon, sun, constellations, and stars. ‘Varatanū’ means: possessing a supreme form, beautiful in all major and minor limbs. Therefore, this is the meaning: of unblemished appearance, lovely to behold, and inspiring confidence. ‘Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’ means: from which deva-realm have you approached the unsurpassed Sammāsambuddha for the purpose of attending upon him?

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตานํ อาวิกโรนฺตี –

Thus questioned by the Elder, the goddess, wishing to make herself manifest—

๑๓๙.

139.

‘‘กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรํ, นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตา;

ตสฺมา กายา อจฺฉรา กามวณฺณินี, อิธาคตา อนธิวรํ นมสฺสิตุ’’นฺติ. –

“That which they call unsurpassed for those who have attained the summit of sensual pleasures, where devas delight by creating again and again—from that realm, I, a nymph of sensual beauty, have come here to pay homage to the unsurpassed one.”

คาถมาห.

She spoke the verse.

๑๓๙. ตตฺถ กามคฺคปตฺตานํ ยมาหุนุตฺตรนฺติ กามูปโภเคหิ อคฺคภาวํ ปตฺตานํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ ยํ เทวกายํ ยเสน โภคาทิวเสน จ อนุตฺตรนฺติ วทนฺติ, ตโต กายา. นิมฺมาย นิมฺมาย รมนฺติ เทวตาติ นิมฺมานรติเทวตา อตฺตนา ยถารุจิเต กาเม สยํ นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺตา อภิรมนฺติ. ตสฺมา กายาติ ตสฺมา นิมฺมานรติเทวนิกายา. กามวณฺณินีติ กามรูปธรา ยถิจฺฉิตรูปธารินี. อิธาคตาติ อิธ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก, อิมํ วา มนุสฺสโลกํ อาคตา.

139. Therein, ‘that which they call unsurpassed for those who have attained the summit of sensual pleasures’ means: that deva-realm of the Paranimmitavasavattī devas, who have attained supremacy through sensual enjoyments, they call unsurpassed in terms of glory, wealth, and so on; from that realm. ‘Devas delight by creating again and again’ means: the Nimmānaratī devas, having themselves created sensual pleasures as they desire, delight, play, and greatly rejoice while being graceful. ‘From that realm’ means: from that host of Nimmānaratī devas. ‘Of sensual beauty’ means: one who bears a form of sensual pleasure, one who bears a form just as she wishes. ‘Have come here’ means: here, in this human world, or, have come to this human world.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน นิมฺมานรติเทวตาภาเว กถิเต ปุน เถโร ตสฺสา ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญกมฺมํ ลทฺธิญฺจ กถาเปตุกาโม –

Thus, when the goddess had spoken of her state of being a Nimmānaratī deva, the Elder, again wishing to make her speak of her previous existence, the meritorious kamma she had performed therein, and her view—

๑๔๐.

140.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรีธ, เกนจฺฉสิ ตฺวํ อมิตยสา สุเขธิตา;

อิทฺธี จ เต อนธิวรา วิหงฺคมา, วณฺโณ จ เต ทส ทิสา วิโรจติ.

“What good conduct did you practice here previously? By what means are you of boundless glory, nurtured in happiness? And your psychic power is unsurpassed, going through the air, and your complexion illuminates the ten directions.”

๑๔๑.

141.

‘‘เทเวหิ ตฺวํ ปริวุตา สกฺกตา จสิ,กุโต จุตา สุคติคตาสิ เทวเต;

กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ,อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

“You are surrounded by devas and honored. From where, O deity, having passed away, have you come to a happy destination? Or whose instruction do you follow? Tell me, if you are a disciple of the Buddha.” —thus he spoke two verses.

๑๔๐. ตตฺถ [Pg.73] อาจรีติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตํ, อุปจินีติ อตฺโถ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา อิมสฺมึ เทวตฺตภาเว. เกนจฺฉสีติ เกน ปุญฺญกมฺเมน อสฺสตฺถา อจฺฉสิ. ‘‘เกนาสิ ตฺว’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ. อมิตยสาติ น มิตยสา อนปฺปกปริวารา. สุเขธิตาติ สุเขน วฑฺฒิตา, สุปริพฺรูหิตทิพฺพสุขาติ อตฺโถ. อิทฺธีติ ทิพฺพานุภาโว. อนธิวราติ อธิกา วิสิฏฺฐา อญฺญา เอติสฺสา นตฺถีติ อนธิวรา, อติอุตฺตมาติ อตฺโถ. วิหงฺคมาติ เวหาสคามินี. ทส ทิสาติ ทสปิ ทิสา. วิโรจตีติ โอภาเสติ.

140. Herein, 'ācarī' is said with a lengthened vowel, meaning 'did you accumulate?'. 'Idha' is merely a particle, or it means 'here, in this divine state'. 'Kenacchasi' means 'by what meritorious kamma do you dwell?'. Some recite it as 'kenāsi tvaṃ'. 'Amitayasā' means 'of immeasurable retinue', 'with a large retinue'. 'Sukhedhitā' means 'grown in happiness'; the meaning is 'having well-developed divine happiness'. 'Iddhī' means 'divine power'. 'Anadhivarā' means 'there is no other superior or more excellent than her', thus she is 'anadhivarā'; the meaning is 'most excellent'. 'Vihaṅgamā' means 'one who travels through the sky'. 'Dasa disā' means 'the ten directions'. 'Virocati' means 'illuminates'.

๑๔๑. ปริวุตา สกฺกตา จสีติ สมนฺตโต ปริวาริตา สมฺภาวิตา จ อสิ. กุโต จุตา สุคติคตาสีติ ปญฺจสุ คตีสุ กตรคติโต จุตา หุตฺวา สุคตึ อิมํ เทวคตึ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคตา อสิ. กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนินฺติ กสฺส นุ วา สตฺถุ สาสเน ปาวจเน โอวาทานุสาสนิสมฺปฏิจฺฉเนน ตฺวํ วจนกรา อสีติ โยชนา. กสฺส วา ตฺวํ สตฺถุ วจนกรา อนุสาสกสฺส อนุสิฏฺฐิยํ ปติฏฺฐาเนนาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน ตสฺสา ลทฺธึ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุทฺเทสิกวเสน ‘‘อาจิกฺข เม ตฺวํ ยทิ พุทฺธสาวิกา’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ พุทฺธสาวิกาติ สพฺพมฺปิ เญยฺยธมฺมํ สยมฺภุญาเณน หตฺถตเล อามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต พุทฺธตฺตา พุทฺธสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตาติ พุทฺธสาวิกา.

141. 'Parivutā sakkatā casi' means 'you are surrounded on all sides and honored'. 'Kuto cutā sugatigatāsi' means 'from which of the five destinies, having passed away, have you come to this happy destination, this divine realm, by way of rebirth-linking?'. 'Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ': the construction is 'by accepting the advice and instruction in the teaching, the excellent word, of which teacher do you act according to his word?'. Or, the meaning here should be understood thus: 'Established in the instruction of which instructor, whose teacher's word do you follow?'. Thus, having asked about her belief by way of a general question, he again asks by way of a specific question, “Tell me, if you are a disciple of the Buddha.” Therein, 'buddhasāvikā' (disciple of the Buddha) means: because the Buddha directly knows all knowable things with his self-arisen knowledge like an āmalaka fruit on the palm of his hand, she who is born at the end of hearing the Dhamma of the Blessed One, the Buddha, is a 'disciple of the Buddha'.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถนฺตี เทวตา อิมา คาถา อภาสิ –

Thus, the deity, explaining the meaning of what was asked by the Elder, spoke these verses:

๑๔๒.

142.

‘‘นคนฺตเร นครวเร สุมาปิเต, ปริจาริกา ราชวรสฺส สิริมโต;

นจฺเจ คีเต ปรมสุสิกฺขิตา อหุํ, สิริมาติ มํ ราชคเห อเวทึสุ.

In a royal city, well-built among the mountains, I was an attendant of a glorious king. In dance and song I was supremely skilled; they knew me as Sirimā in Rājagaha.

๑๔๓.

143.

‘‘พุทฺโธ จ เม อิสินิสโภ วินายโก, อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธ สสฺสตํ, มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ.

The Buddha, my leader, the bull among sages, taught the origin, suffering, and impermanence; the Unconditioned, the eternal cessation of suffering, and this path—not crooked, direct, and auspicious.

๑๔๔.

144.

‘‘สุตฺวานหํ [Pg.74] อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนํ;

สีเลสฺวหํ ปรมสุสํวุตา อหุํ, ธมฺเม ฐิตา นรวรพุทฺธเทสิเต.

Having heard the teaching of the Tathāgata, the unsurpassed one, regarding the deathless state, the unconditioned, I was perfectly restrained in morality, established in the Dhamma taught by the Buddha, the best of men.

๑๔๕.

145.

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ;

ตตฺเถวหํ สมถสมาธิมาผุสึ, สาเยว เม ปรมนิยามตา อหุ.

Having known the stainless, unconditioned state, taught by the Tathāgata, the unsurpassed one; right there I attained serenity and concentration; that indeed was my supreme certainty.

๑๔๖.

146.

‘‘ลทฺธานหํ อมตวรํ วิเสสนํ, เอกํสิกา อภิสมเย วิเสสิย;

อสํสยา พหุชนปูชิตา อหํ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

Having obtained the supreme Deathless, a special distinction, a definite distinction in direct knowledge; without a doubt, I am honored by many people, experiencing much joy in sports and pleasures.

๑๔๗.

147.

‘‘เอวํ อหํ อมตทสมฺหิ เทวตา, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาวิกา;

ธมฺมทฺทสา ปฐมผเล ปติฏฺฐิตา, โสตาปนฺนา น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ.

Thus I am a goddess who has seen the Deathless, a disciple of the Tathāgata, the unsurpassed one; a Dhamma-seer, established in the first fruit, a stream-enterer, for whom there is no longer a bad destination.

๑๔๘.

148.

‘‘สา วนฺทิตุํ อนธิวรํ อุปาคมึ, ปาสาทิเก กุสลรเต จ ภิกฺขโว;

นมสฺสิตุํ สมณสมาคมํ สิวํ, สคารวา สิริมโต ธมฺมราชิโน.

I approached to venerate the unsurpassed one, and the monks inspiring confidence and delighting in the wholesome; to pay homage to the auspicious assembly of recluses, reverent toward the glorious Dhamma-king.

๑๔๙.

149.

‘‘ทิสฺวา มุนึ มุทิตมนมฺหิ ปีณิตา, ตถาคตํ นรวรทมฺมสารถึ;

ตณฺหจฺฉิทํ กุสลรตํ วินายกํ, วนฺทามหํ ปรมหิตานุกมฺปก’’นฺติ.

Seeing the sage, my mind was gladdened and delighted—the Tathāgata, the unsurpassed charioteer of tamable men, the cutter of craving, delighting in the wholesome, the leader—I pay homage to him, the supremely compassionate one for our welfare.

๑๔๒. ตตฺถ นคนฺตเรติ อิสิคิลิเวปุลฺลเวภารปณฺฑวคิชฺฌกูฏสงฺขาตานํ ปญฺจนฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตเร เวมชฺเฌ, ยโต ตํ นครํ ‘‘คิริพฺพช’’นฺติ วุจฺจติ[Pg.75]. นครวเรติ อุตฺตมนคเร, ราชคหํ สนฺธายาห. สุมาปิเตติ มหาโควินฺทปณฺฑิเตน วตฺถุวิชฺชาวิธินา สมฺมเทว นิเวสิเต. ปริจาริกาติ สํคีตปริจริยาย อุปฏฺฐายิกา. ราชวรสฺสาติ พิมฺพิสารมหาราชสฺส. สิริมโตติ เอตฺถ ‘‘สิรีติ พุทฺธิปุญฺญานํ อธิวจน’’นฺติ วทนฺติ. อถ วา ปุญฺญนิพฺพตฺตา สรีรโสภคฺคาทิสมฺปตฺติ กตปุญฺญํ นิสฺสยติ, กตปุญฺเญหิ วา นิสฺสียตีติ ‘‘สิรี’’ติ วุจฺจติ, สา เอตสฺส อตฺถีติ สิริมา, ตสฺส สิริมโต. ปรมสุสิกฺขิตาติ อติวิย สมฺมเทว จ สิกฺขิตา. อหุนฺติ อโหสึ. อเวทึสูติ อญฺญาสุํ.

142. Therein, ‘in the midst of mountains’ refers to the space amidst the five mountains known as Isigili, Vepulla, Vebhāra, Paṇḍava, and Gijjhakūṭa, for which reason that city is called ‘Giribbaja.’ ‘In the excellent city’ refers to the supreme city, with reference to Rājagaha. ‘Well-founded’ means it was properly established by the wise Mahāgovinda according to the method of the science of sites. ‘Attendant’ refers to a female attendant who serves by way of musical service. ‘Of the excellent king’ means of the great king Bimbisāra. Regarding ‘of the glorious one,’ herein they say ‘sirī’ is a designation for wisdom and merit. Alternatively, the accomplishment born of merit, such as beauty of body and good fortune, relies on one who has made merit, or is relied upon by those who have made merit—thus it is called ‘sirī.’ He possesses this, hence he is glorious; thus the phrase means ‘of the glorious one.’ ‘Supremely well-trained’ means exceedingly well and properly trained. `Ahuṃ` means `ahosiṃ` (I was). `Avediṃsu` means `aññāsuṃ` (they knew).

๑๔๓. อิสินิสโภติ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ. รถา โส อตฺตโน นิสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา เกนจิ ปริสฺสเยน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ภควา ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, ตสฺมา นิสโภ วิยาติ นิสโภ. สีลาทีนํ ธมฺมกฺขนฺธานํ เอสนฏฺเฐน ‘‘อิสี’’ติ ลทฺธโวหาเรสุ เสกฺขาเสกฺขอิสีสุ นิสโภ, อิสีนํ วา นิสโภ, อิสิ จ โส นิสโภ จาติ วา อิสินิสโภ. เวเนยฺยสตฺเต วิเนตีติ วินายโก, นายกวิรหิโตติ วา วินายโก, สยมฺภูติ อตฺโถ.

143. Regarding ‘the Bull among Sages’: The chief of a hundred cattle is an usabha, and the chief of a thousand cattle is a vasabha; or, the chief of a hundred pens is an usabha, and the chief of a thousand pens is a vasabha. A nisabha is a bull that is the best of all cattle, can endure all dangers, is white, majestic, can carry a great burden, and is unshaken even by the sounds of a hundred thunderclaps. Just as that bull, endowed with a bull's strength, stands firm in an immovable position, pressing down on the earth with its four feet, unshaken by any danger; even so the Blessed One, endowed with the ten powers of a Tathāgata, stands firm in an immovable position, pressing down on the earth of the eight assemblies with the four feet of the grounds of self-confidence, unshaken by any adversary or enemy in the world with its devas. Therefore, as he is like a bull-chief (nisabha), he is called a bull-chief. He is a bull among the sages—both learners and adepts—who have gained the designation ‘sage’ because they seek the aggregates of phenomena such as virtue. Or, he is the bull of the sages. Or, he is both a sage and a bull; thus he is ‘the Bull among Sages.’ He trains beings fit to be trained, thus he is ‘the Guide.’ Or, he is without a leader, thus he is ‘the Guide’; the meaning is ‘self-become.’

อเทสยี สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ สมุทยสจฺจสฺส จ ทุกฺขสจฺจสฺส จ อนิจฺจตํ วยธมฺมตํ อภาสิ. เตน ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ อตฺตโน อภิสมยญาณสฺส ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สมุทยทุกฺขนิจฺจตนฺติ วา สมุทยสจฺจญฺจ ทุกฺขสจฺจญฺจ อนิจฺจตญฺจ. ตตฺถ สมุทยสจฺจทุกฺขสจฺจคฺคหเณน วิปสฺสนาย ภูมึ ทสฺเสติ, อนิจฺจตาคหเณน ตสฺสา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. สงฺขารานญฺหิ อนิจฺจากาเร วิภาวิเต ทุกฺขากาโร อนตฺตากาโรปิ วิภาวิโตเยว โหติ ตํนิพนฺธนตฺตา [Pg.76] เตสํ. เตนาห ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕). อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตนฺติ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ, สพฺพกาลํ ตถภาเวน สสฺสตํ, สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธภาวโต ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา. มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวนฺติ อนฺตทฺวยปริวชฺชเนน กุฏิลภาวกรานํ มายาทีนํ กายวงฺกาทีนญฺจ ปหาเนน อกุฏิลํ, ตโต เอว อญฺชสํ, อสิวภาวกรานํ กามราคาทีนํ สมุจฺฉินฺทเนน สิวํ นิพฺพานํ. มคฺคนฺติ นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ ‘‘มคฺโค’’ติ ลทฺธนามํ อิทํ ตุมฺหากญฺจ มมญฺจ ปจฺจกฺขภูตํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทาสงฺขาตํ อริยสจฺจญฺจ เม อเทสยีติ โยชนา.

‘He taught the impermanence of the origin and of suffering’ means he spoke of the impermanence and perishing nature of the truth of origin and the truth of suffering. Thereby, with the words, ‘Whatever has the nature to arise, all that has the nature to cease,’ he shows the mode of occurrence of his own knowledge of realization. Or, ‘the impermanence of the origin and of suffering’ refers to the truth of origin, the truth of suffering, and impermanence. Therein, by the inclusion of the truth of origin and the truth of suffering, he indicates the ground for insight; by the inclusion of impermanence, he shows its mode of occurrence. For when the aspect of impermanence of formations is made manifest, the aspect of suffering and the aspect of non-self are also made manifest, because they are bound up with that. Therefore, he said, ‘What is impermanent, that is suffering; what is suffering, that is non-self’ (saṃ. ni. 3.15). ‘The unconditioned, the cessation of suffering, is eternal’ means: it is unconditioned because it is not conditioned by any cause; it is eternal because of its unchanging nature at all times; it is the cessation of suffering because it is the state of cessation of all suffering of the round of existence. And this noble truth he taught to me—this is the construction. ‘And this path, not crooked, direct, auspicious’ means: it is not crooked through the avoidance of the two extremes and the abandoning of things that cause crookedness, such as deceit, bodily crookedness, and the like; for that very reason, it is direct; it is auspicious, being Nibbāna, by cutting off things that cause a lack of peace, such as sensual passion. ‘Path’ (magga) is so called because it is sought (maggīyati) by those who desire Nibbāna, or because it goes along killing (mārento gacchati) the defilements. And this noble truth, designated as the practice leading to the cessation of suffering, which has become directly experienced by you and by me—this he taught to me—this is the construction.

๑๔๔. สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสนธิวรสฺส สาสนนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตถา อาคมนาทิอตฺเถน ตถาคตสฺส, สเทวเก โลเก อคฺคภาวโต อนธิวรสฺส, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อมตปทํ อสงฺขตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส เทสิตตฺตา, อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส ปฏิปชฺชนุปายตฺตา เกนจิปิ อสงฺขรณียตฺตา จ อมตปทํ อสงฺขตํ สาสนํ สทฺธมฺมํ อหํ สุตฺวานาติ. สีเลสฺวหนฺติ สีเลสุ นิปฺผาเทตพฺเพสุ อหํ. ปรมสุสํวุตาติ อติวิย สมฺมเทว สํวุตา. อหุนฺติ อโหสึ. ธมฺเม ฐิตาติ ปฏิปตฺติธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

144. ‘Having heard the deathless state, the unconditioned, the teaching of the Tathāgata, the unsurpassed one’—here is the concise meaning: ‘Tathāgata’ by the meaning of ‘thus come’ and so on; ‘unsurpassed one’ because of being supreme in the world with its devas; of the Perfectly Enlightened One—because it was taught concerning the deathless state, the unconditioned Nibbāna; or because it is the practice which is the means to the deathless Nibbāna, and because it is not to be conditioned by anything whatsoever—thus, ‘I, having heard the teaching, the true Dhamma, which is the cause of the deathless and is unconditioned.’ ‘In the virtues, I’ means in the virtues that should be perfected, I. ‘Extremely well-restrained’ means exceedingly and truly well-restrained. ‘I was’ means I was. ‘Established in the Dhamma’ means established in the Dhamma of practice, I was.

๑๔๕. ญตฺวานาติ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน ชานิตฺวา. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ขเณ, ตสฺมึเยว วา อตฺตภาเว. สมถสมาธิมาผุสินฺติ ปจฺจนีกธมฺมานํ สมุจฺเฉทวเสน สมนโต วูปสมนโต ปรมตฺถสมถภูตํ โลกุตฺตรสมาธึ อาผุสึ อธิคจฺฉึ. ยทิปิ ยสฺมึ ขเณ นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยาภิสมโย, ตสฺมึเยว ขเณ มคฺคสฺส ภาวนาภิสมโย, อารมฺมณปฏิเวธํ ปน ภาวนาปฏิเวธสฺเสว ปุริมสิทฺธิการณํ วิย กตฺวา ทสฺเสตุํ –

145. ‘Having known’ means having known by way of penetration through direct realization. ‘Right there’ means at that very moment, or in that very existence. ‘I attained serenity and concentration’ means I reached and attained the supramundane concentration, which has become ultimate serenity, by way of the complete cutting off, calming, and pacifying of opposing states. Although at the very moment when the penetration through direct realization of cessation occurs, at that same moment the penetration through development of the path occurs, nevertheless, to show the penetration of the object, having made it like the cause for the prior accomplishment of the penetration of the development of the path—

‘‘ญตฺวานหํ วิรชปทํ อสงฺขตํ, ตถาคเตนนธิวเรน เทสิตํ’’.

‘Having known the stainless, unconditioned state, taught by the Tathāgata, the unsurpassed one.’

ตตฺเถวหํ ‘สมถสมาธิมาผุสิ’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑; สํ. นิ. ๔.๖๐). ญตฺวานาติ วา สมานกาลวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ [Pg.77] ยถา ‘‘นิหนฺตฺวาน ตมํ สพฺพํ, อาทิจฺโจ นภมุคฺคโต’’ติ. สาเยวาติ ยา โลกุตฺตรสมาธิผุสนา ลทฺธา, สาเยว. ปรมนิยามตาติ ปรมา อุตฺตมา มคฺคนิยามตา.

‘Right there I attained serenity and concentration’ was said, just as ‘dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises.’ Or, ‘having known’ should be understood as said by way of simultaneity, just as ‘having dispelled all darkness, the sun has risen in the sky.’ ‘That very’ means that very attainment of supramundane concentration which was gained. ‘Supreme fixed condition’ means the supreme, excellent fixed condition of the path.

๑๔๖. วิเสสนนฺติ ปุถุชฺชเนหิ วิเสสกํ วิสิฏฺฐภาวสาธกํ. เอกํสิกาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอกํสคาหวตี รตนตฺตเย นิพฺพิจิกิจฺฉา. อภิสมเย วิเสสิยาติ สจฺจปฏิเวธวเสน วิเสสํ ปตฺวา. ‘‘วิเสสินี’’ติปิ ปฐนฺติ, อภิสมยเหตุ วิเสสวตีติ อตฺโถ. อสํสยาติ โสฬสวตฺถุกาย อฏฺฐวตฺถุกาย จ วิจิกิจฺฉาย ปหีนตฺตา อปคตสํสยา. ‘‘อสํสิยา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. พหุชนปูชิตาติ สุคตีหิ ปเรหิ ปตฺถนียคุณาติ อตฺโถ. ขิฑฺฑารตินฺติ ขิฑฺฑาภูตํ รตึ, อถ วา ขิฑฺฑญฺจ รติญฺจ ขิฑฺฑาวิหารญฺจ รติสุขญฺจ.

146. ‘Visesana’ means that which accomplishes the state of being distinguished from ordinary people. ‘Ekaṃsikā’ means having a grasp of certainty and being without doubt in the Three Jewels, as in: "The Blessed One is a Perfectly Enlightened One, the Dhamma is well-expounded, the Saṅgha is practicing well." ‘Abhisamaye visesiyā’ means having reached the state of being distinguished by means of penetrating the truths. Some also recite it as ‘Visesinī’; the meaning is: she possesses distinction because of the realization. ‘Asaṃsayā’ means her doubt has departed because of having abandoned the doubt which has sixteen bases and that which has eight bases. Some recite it as ‘Asaṃsiyā’. ‘Bahujanapūjitā’ means she has qualities that should be wished for by others who have reached a good destination. ‘Khiḍḍāratiṃ’ means I experience the delight that is play, or alternatively, both play and delight, both playful abiding and the happiness arising from delight.

๑๔๗. อมตทสมฺหีติ อมตทสา นิพฺพานทสฺสาวินี อมฺหิ. ธมฺมทฺทสาติ จตุสจฺจธมฺมํ ทิฏฺฐวตี. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาทิโต ปตฺตา. น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคตีติ น จ ปน เม อตฺถิ ทุคฺคติ อวินิปาตธมฺมตฺตา.

147. ‘Amatarasamhīti’ means: I have the taste of the deathless, I have the taste of Nibbāna. ‘Dhammaddasā’ means one who has seen the Dhamma of the Four Truths. ‘Sotāpannā’ means I have reached the stream, which is the noble path, from the very beginning. ‘Na ca pana matthi duggatīti’ means: for me there is no going to a bad destination, because of being of a nature not to fall into the lower realms.

๑๔๘. ปาสาทิเกติ ปสาทาวเห. กุสลรเตติ กุสเล อนวชฺชธมฺเม นิพฺพาเน รเต. ภิกฺขโวติ ภิกฺขู นมสฺสิตุํ อุปาคมินฺติ โยชนา. สมณสมาคมํ สิวนฺติ สมณานํ สมิตปาปานํ พุทฺธพุทฺธสาวกานํ สิวญฺจ ธมฺมํ เขมํ สมาคมํ สงฺคมํ ปยิรุปาสิตุํ อุปาคมินฺติ สมฺพนฺโธ. สิริมโต ธมฺมราชิโนติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. สิริมติ ธมฺมราชินีติ อตฺโถ. เอวเมว จ เกจิ ปฐนฺติ.

148. ‘Pāsādike’ means those who bring forth confidence. ‘Kusalarate’ means those who delight in Nibbāna, the wholesome and blameless Dhamma. ‘Bhikkhavo’ means: I have come to pay homage to the bhikkhus; this is the construction. ‘Samaṇasamāgamaṃ sivaṃ’ means: I have come to attend upon the assembly of the ascetics whose evil has been pacified—the Buddha and the disciples of the Buddha—and to the safe, peaceful Dhamma, the gathering; this is the connection. ‘Sirimato dhammarājino’ is a genitive word in the sense of the locative. The meaning is: in the glorious Dhamma King. And some teachers also recite it just so, as ‘sirimati dhammarājini’.

๑๔๙. มุทิตมนมฺหีติ โมทิตมนา อมฺหิ. ปีณิตาติ ตุฏฺฐา, ปีติรสวเสน วา ติตฺตา. นรวรทมฺมสารถินฺติ นรวโร จ โส อคฺคปุคฺคลตฺตา, ทมฺมานํ ทเมตพฺพานํ เวเนยฺยานํ นิพฺพานาภิมุขํ สารณโต ทมฺมสารถิ จาติ นรวรทมฺมสารถิ, ตํ. ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ ปรเมน อุตฺตเมน หิเตน สพฺพสตฺตานํ อนุกมฺปกํ.

149. Muditamanā amhi means: I have a joyful mind. Pīṇitā means delighted, or alternatively, satisfied by the taste of joy. In the word naravaradammasārathiṃ: because of being the foremost person, he is the best of men (naravara); and because he guides those to be tamed, the disciples, towards Nibbāna, he is the charioteer for those to be tamed (dammasārathi). Thus he is the naravaradammasārathi. Paramahitānukampakaṃ means one who compassionates all beings with the supreme, highest welfare.

เอวํ [Pg.78] สิริมา เทวธีตา อตฺตโน ลทฺธิปเวทนมุเขน รตนตฺตเย ปสาทํ ปเวเทตฺวา ภควนฺตํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เทวโลกเมว คตา. ภควา ตเมว โอติณฺณวตฺถุํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อุกฺกณฺฐิตภิกฺขุ อรหตฺตํ ปาปุณิ, สมฺปตฺตปริสายปิ สา ธมฺมเทสนา สาตฺถิกา ชาตาติ.

Thus, the celestial maiden Sirimā, by means of declaring her view, proclaimed her faith in the Triple Gem. Having paid homage to the Blessed One and the community of monks and having circumambulated them to the right, she went to the celestial world. The Blessed One, making that very incident the basis of his talk, taught the Dhamma. At the conclusion of the discourse, the discontented monk attained Arahantship, and that Dhamma teaching was also beneficial for the assembled congregation.

สิริมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the story of Sirimā's celestial mansion is concluded.

๑๗. เกสการีวิมานวณฺณนา

17. The Commentary on the Kesakārī Mansion

อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ เกสการีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปวิสึสุ. เต อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส เคหทฺวารสมีเปน คจฺฉนฺติ. ตสฺมิญฺจ เคเห พฺราหฺมณสฺส ธีตา เกสการี นาม เคหทฺวารสมีเป มาตุ สีสโต อูกา คณฺหนฺตี เต ภิกฺขู คจฺฉนฺเต ทิสฺวา มาตรํ อาห ‘‘อมฺม, อิเม ปพฺพชิตา ปฐเมน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา สุขุมาลา เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูตา มญฺเญ, กสฺมา นุ โข อิเม อิมสฺมึเยว วเย ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ มาตา อาห ‘‘อตฺถิ, อมฺม, สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ, ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตสฺส อิเม ธมฺมํ สุตฺวา ปพฺพชนฺตี’’ติ.

"This mansion is beautiful and radiant"—this is the story of the Kesakārī mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling near Bārāṇasī, at Isipatana in the Deer Park. Now at that time, in the morning, a number of monks, having dressed, took their bowls and robes and entered Bārāṇasī for alms. They were walking past the vicinity of a certain brahmin's house door. And in that house, the brahmin's daughter, named Kesakārī, was picking lice from her mother's head near the house door. Seeing those monks passing by, she said to her mother: "Mother, these renunciants, I think, are endowed with the prime of youth, are handsome, pleasing to see, inspiring, and refined, not overcome by any decline. For what reason, then, do they go forth in this very age?" Her mother said to her: "Dear daughter, there is a son of the Sakyans, gone forth from the Sakyan clan, the Buddha, who has arisen in the world. He teaches the Dhamma that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing; he makes known the holy life that is utterly complete and pure. It is having heard his Dhamma that these men go forth."

เตน จ สมเยน อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน อญฺญตโร อุปาสโก ตาย วีถิยา คจฺฉนฺโต ตํ กถํ สุตฺวา ตาสํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิ. อถ นํ พฺราหฺมณี อาห ‘‘เอตรหิ โข อุปาสก พหู กุลปุตฺตา มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย สกฺยสมเย ปพฺพชนฺติ, เต กึ นุ โข อตฺถวสํ สมฺปสฺสนฺตา ปพฺพชนฺตี’’ติ? ตํ สุตฺวา อุปาสโก ‘‘กาเมสุ อาทีนวํ, เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ สมฺปสฺสนฺตา’’ติ วตฺวา อตฺตโน ญาณพลานุรูปํ [Pg.79] ตมตฺถํ วิตฺถารโต กเถสิ, ติณฺณญฺจ รตนานํ คุเณ ปกาเสสิ, ปญฺจนฺนํ สีลานํ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ คุณานิสํสํ ปเวเทสิ. อถ พฺราหฺมณธีตา ตํ ‘‘กึ อมฺเหหิปิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตยา วุตฺเต คุณานิสํเส อธิคนฺตุํ สกฺกา’’ติ ปุจฺฉิ. โส ‘‘สพฺพสาธารณา อิเม ธมฺมา ภควตา ภาสิตา, กสฺมา น สกฺกา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สรณานิ จ สีลานิ จ อทาสิ. สา คหิตสรณา สมาทินฺนสีลา จ หุตฺวา ปุน อาห ‘‘กึ อิโต อุตฺตริ อญฺญมฺปิ กรณียํ อตฺถี’’ติ. โส ตสฺสา วิญฺญุภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ‘‘อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา สรีรสภาวํ วิภาเวนฺโต ทฺวตฺตึสาการกมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา กาเย วิราคํ อุปฺปาเทตฺวา อุปริ อนิจฺจตาทิปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย สํเวเชตฺวา วิปสฺสนามคฺคํ อาจิกฺขิตฺวา คโต. สา เตน วุตฺตนยํ สพฺพํ มนสิ กตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร สมาหิตจิตฺตา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถาปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ, สตสหสฺสญฺจสฺสา อจฺฉราปริวาโร อโหสิ. ตํ สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาโต ปมุทิตหทโย –

At that time, a certain lay follower, who had attained the fruit and understood the teaching, was walking along that street. Upon hearing their conversation, he approached them. Then the brahmin woman said to him, 'Lay follower, nowadays many sons of good family, having abandoned a great mass of wealth and a large circle of relatives, go forth in the dispensation of the Sakyan. What benefit, indeed, do they see that they go forth?' Hearing this, the lay follower replied, 'Seeing the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation,' and he explained that matter in detail according to the capacity of his wisdom. He also made clear the virtues of the Three Jewels and proclaimed the beneficial results—both in this life and the next—of the five precepts. Then the brahmin’s daughter asked him, 'By being established in the refuges and the precepts, is it possible for us also to attain the beneficial results you have spoken of?' He replied, 'These teachings spoken by the Blessed One are common to all—why would it not be possible?' and he gave her the refuges and the precepts. Having taken the refuges and undertaken the precepts, she asked again, 'Is there anything further to be done beyond this?' Perceiving her intelligence and knowing, 'She must be endowed with supporting conditions,' he explained the nature of the body, taught the meditation subject of the thirty-two parts, and having aroused dispassion toward the body, he further stirred her with a Dhamma talk connected with impermanence and other such topics, explained the path of insight, and then departed. She, having taken to heart the entire method he had taught, with her mind concentrated on the perception of repulsiveness, established insight. Due to her endowment with supporting conditions, it was not long before she was established in the fruit of stream-entry. Then, at a later time, she passed away and was reborn as an attendant of Sakka, the king of the devas, and she had a retinue of a hundred thousand celestial nymphs. When Sakka, the king of the devas, saw her, a state of wonder and amazement arose in his mind, and his heart was filled with delight—

๑๕๐.

150.

‘‘อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, เวฬุริยถมฺภํ สตตํ สุนิมฺมิตํ;

สุวณฺณรุกฺเขหิ สมนฺตโมตฺถตํ, ฐานํ มมํ กมฺมวิปากสมฺภวํ.

This mansion is delightful and radiant, with pillars of beryl, ever well-constructed; surrounded on all sides by golden trees, this is my abode, born from the result of kamma.

๑๕๑.

151.

‘‘ตตฺรูปปนฺนา ปุริมจฺฉรา อิมา, สตํ สหสฺสานิ สเกน กมฺมุนา;

ตุวํสิ อชฺฌุปคตา ยสสฺสินี, โอภาสยํ ติฏฺฐสิ ปุพฺพเทวตา.

These former celestial nymphs, the pubbadevatā, reborn here, number one hundred thousand by their own kamma. You, O one endowed with a retinue, have now arrived; you stand illuminating.

๑๕๒.

152.

‘‘สสี อธิคฺคยฺห ยถา วิโรจติ, นกฺขตฺตราชาริว ตารกาคณํ;

ตเถว ตฺวํ อจฺฉราสงฺคณํ อิมํ, ททฺทลฺลมานา ยสสา วิโรจสิ.

Just as the moon, the king of the constellations, shines resplendently, having overcome the host of stars, so too do you, blazing brightly with your retinue, shine resplendently amidst this assembly of celestial nymphs.

๑๕๓.

153.

‘‘กุโต [Pg.80] นุ อาคมฺม อโนมทสฺสเน, อุปปนฺนา ตฺวํ ภวนํ มมํ อิทํ;

พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ. –

From what existence have you come, O one of flawless appearance, and been reborn in this mansion of mine? Just as the Tāvatiṃsa devas, together with Indra, are not satiated by the sight of Brahmā, so too are all of us not satiated by the sight of you.

จตูหิ คาถาหิ ตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

With four verses, he inquired about the kamma she had performed.

๑๕๐. ตตฺถ อิทํ วิมานนฺติ ยสฺมึ วิมาเน สา เทวตา อุปฺปนฺนา, ตํ อตฺตโน วิมานํ สนฺธายาห. สตตนฺติ สพฺพกาลํ รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ โยชนา. สตตนฺติ วา สมฺมาตตํ, อติวิย วิตฺถิณฺณนฺติ อตฺโถ. สมนฺตโมตฺถตนฺติ สมนฺตโต อวตฺถตํ ฉาทิตํ. ฐานนฺติ วิมานเมว สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ ติฏฺฐนฺติ เอตฺถ กตปุญฺญาติ ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ กมฺมวิปากภาเวน สมฺภูตํ, กมฺมวิปาเกน วา สห สมฺภูตํ. มมนฺติ อิทํ มม ฐานํ มม กมฺมวิปากสมฺภวนฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ โยเชตพฺพํ.

150. Therein, regarding 'this mansion': referring to her own mansion in which that deity arose, she spoke. Regarding `satataṃ`: the construction is 'at all times delightful and radiant'. Alternatively, `satataṃ` means 'well-spread out', that is, 'exceedingly vast'. `Samantamotthataṃ` means 'covered, enveloped on all sides'. `Ṭhānaṃ` is said in reference to the mansion itself. For it is called `ṭhāna` because 'those who have made merit stand (`tiṭṭhanti`) here'. `Kammavipākasambhavaṃ` means 'arisen by way of the result of kamma', or 'arisen together with the result of kamma'. The term `mamaṃ` should be connected with both phrases, thus: 'my abode' and 'arisen from the result of my kamma'.

๑๕๑. ตตฺรูปปนฺนาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺร ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วิมาเน อุปปนฺนาติ นิพฺพตฺตา ปเคว อุปฺปนฺนตฺตา ปุพฺพเทวตา อิมา ปุริมา อจฺฉราโย ปริมาณโต สตํ สหสฺสานิ. ตุวํสีติ ตฺวํ อสิ สเกน กมฺมุนา อชฺฌุปคตา อุปปนฺนา. ยสสฺสินีติ ปริวารสมฺปนฺนา, เตเนว สเกน กมฺมุนา กมฺมานุภาเวน โอภาสยนฺตี วิโรจมานา ติฏฺฐสีติ.

151. Of the verse beginning `Tatrūpapannā`, this is the brief meaning: 'reborn' (`upapannā`), that is, arisen, in that aforementioned mansion. Because they arose earlier, they are `pubbadevatā` (former deities); these are the former celestial nymphs, one hundred thousand in number. `Tuvaṃsi` means 'you are'; by your own kamma you have approached and been reborn. `Yasassinī` means 'endowed with a retinue'. By the power of that very kamma of yours, you stand illuminating and shining resplendently.

๑๕๒. อิทานิ ตเมว โอภาสนํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘สสี’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา สสลญฺฉนโยเคน ‘‘สสี’’ติ, นกฺขตฺเตหิ อธิกคุณตาย ‘‘นกฺขตฺตราชา’’ติ จ ลทฺธนาโม จนฺโท สพฺพํ ตารกาคณํ อธิคฺคยฺห อภิภวิตฺวา วิโรจติ วิราชติ, ตเถว ตฺวํ อิมํ อจฺฉรานํ เทวกญฺญานํ คณํ สมูหํ อตฺตโน ยสสา ททฺทลฺลมานา อติวิย วิชฺโชตมานา วิโรจสีติ. เอตฺถ จ ‘‘อิมา’’ติ ‘‘อิม’’นฺติ จ นิปาตมตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺว’’นฺติ ปฐนฺติ.

152. Now, elaborating on that radiance with a simile, he spoke the verse beginning 'sasī.' Its meaning is: Just as the moon, which has obtained the name 'sasī' due to its mark of the hare, and 'king of stars' due to its superior qualities to the stars, having surpassed and overcome the entire multitude of stars, shines and gleams, so too do you, shining with your glory, and blazing exceedingly bright, outshine this group, this assembly of celestial maidens. Here, 'imā' and 'ima' are merely particles. Some, however, read it as: 'Just as the king of stars outshines the host of stars, so too do you.'

๑๕๓. อิทานิ ตสฺสา เทวตาย ปุริมภวํ ตตฺถ กตปุญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กุโต นุ อาคมฺมา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ กุโต นุ อาคมฺมาติ กุโต [Pg.81] นุ ภวโต กุโต นุ ปุญฺญกมฺมโต การณภูตโต อิทํ มม ภวนํ อาคมฺม ภทฺเท อโนมทสฺสเน สพฺพงฺคโสภเน ตฺวํ อุปปนฺนา อุปฺปตฺติคหณวเสน อุปคตา. ‘‘อโนมทสฺสเน’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยถา พฺรหฺมานํ สหมฺปตึ สนงฺกุมารํ วา อุปคตํ สห อินฺเทนาติ สหินฺทกา ตาวตึสา เทวา ปสฺสนฺตา ทสฺสเนน น ตปฺปนฺติ, เอวํ ตว ทสฺสเนน มยํ สพฺเพ เทวา น ตปฺปามเสติ อตฺโถ.

153. Now, questioning that deity about her previous existence and the merit she had done there, he spoke the verse beginning 'From where now have you come?' Here, 'from where now have you come?' means from what existence, from what meritorious action as a cause, have you come to this mansion of mine, O fair one, of faultless appearance, adorned in every limb, having arisen by way of taking birth? Regarding 'of faultless appearance'—revealing this very meaning with a simile, he says, 'Like Brahmā, the gods of the Thirty-Three together with Indra, all of us are not satisfied by seeing you.' Here, just as the gods of the Thirty-Three together with Indra, seeing Brahmā Sahampati or Sanankumāra when approached, are not satisfied by seeing them, so too, by seeing you, all of us gods are not satisfied—this is the meaning.

เอวํ ปน สกฺเกน เทวานมินฺเทน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ ปกาเสนฺตี –

Thus, having been asked by Sakka, lord of the devas, that deity, making that meaning clear—

๑๕๔.

154.

‘‘ยเมตํ สกฺก อนุปุจฺฉเส มมํ, กุโต จุตา ตฺวํ อิธ อาคตาติ;

พาราณสี นาม ปุรตฺถิ กาสินํ, ตตฺถ อโหสึ ปุเร เกสการิกา.

O Sakka, regarding that which you ask of me, 'From where, having passed away, have you come here?'; There was a city of the Kāsīs named Bārāṇasī; there I was formerly a hairdresser.

๑๕๕.

155.

‘‘พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานสา, สงฺเฆ จ เอกนฺตคตา อสํสยา;

อขณฺฑสิกฺขาปทา อาคตปฺผลา, สมฺโพธิธมฺเม นิยตา อนามยา’’ติ. –

With a mind serene towards the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, completely committed and free from doubt; with unbroken precepts, having attained the fruit, certain in the Dhamma of enlightenment, free from affliction.

คาถทฺวยมาห.

She spoke two verses.

๑๕๔-๕. ตตฺถ ยเมตนฺติ ยํ เอตํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อนุปุจฺฉเสติ อนุกูลภาเวน ปุจฺฉสิ. มมนฺติ มํ. ปุรตฺถีติ ปุรํ อตฺถิ. กาสินนฺติ กาสิรฏฺฐสฺส. เกสการิกาติ ปุริมตฺตภาเว อตฺตโน นามํ วทติ. พุทฺเธ จ ธมฺเม จาติอาทินา อตฺตโน ปุญฺญํ วิภาเวติ.

Therein, `yametaṃ` means 'which question'. `Anupucchase` means 'you ask in a suitable manner'. `Mamaṃ` means 'me'. `Puratthi` means 'there is a city'. `Kāsinaṃ` means 'of the Kāsī country'. `Kesakārikā` means she states her own name in a previous existence. With `Buddhe ca dhamme ca`, and so on, she makes clear her own meritorious deed.

ปุน สกฺโก ตสฺสา ตํ ปุญฺญสมฺปตฺติญฺจ ทิพฺพสมฺปตฺติญฺจ อนุโมทมาโน –

Again, Sakka, rejoicing in her accomplishment of merit and that divine prosperity—

๑๕๖.

156.

‘‘ตนฺตฺยาภินนฺทามเส [Pg.82] สฺวาคตญฺจ เต,ธมฺเมน จ ตฺวํ ยสสา วิโรจสิ;

พุทฺเธ จ ธมฺเม จ ปสนฺนมานเส,สงฺเฆ จ เอกนฺตคเต อสํสเย;

อขณฺฑสิกฺขาปเท อาคตปฺผเล,สมฺโพธิธมฺเม นิยเต อนามเย’’ติ. – อาห;

“We rejoice in you, and welcome to you. Through the Dhamma you shine with glory. With a mind serene towards the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, solely devoted and without doubt; with unbroken precepts, having attained the fruit, certain in the Dhamma of enlightenment, free from affliction,” he said.

๑๕๖. ตตฺถ ตนฺตฺยาภินนฺทามเสติ ตํ เต ทุวิธมฺปิ สมฺปตฺตึ อภินนฺทาม อนุโมทาม. สฺวาคตญฺจ เตติ ตุยฺหญฺจ อิธาคมนํ สฺวาคตํ, อมฺหากํ ปีติโสมนสฺสสํวทฺธนเมว. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

156. Therein, `tantyābhinandāmase` means: we rejoice in and appreciate both kinds of your accomplishment. And `svāgatañca te` means: your coming here is a good coming; it only serves to increase our joy and happiness. The remainder is just as has been explained.

ตํ ปน ปวตฺตึ สกฺโก เทวราชา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส กเถสิ, เถโร ภควโต นิเวเทสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

Now, Sakka, king of the devas, related that event to the Venerable Mahāmoggallāna Thera, and the Thera in turn reported it to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the basis for a story, taught the Dhamma to the assembled company. That teaching became beneficial to the world with its devas.

เกสการีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Elucidation of the Kesakārī Vimāna is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus, in the commentary on the Vimānavatthu, which is part of the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya,

สตฺตรสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปฐมสฺส ปีฐวคฺคสฺส

of the first chapter, the Pīṭha Vagga, which is adorned with seventeen stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the elucidation of the meaning is concluded.

๒. จิตฺตลตาวคฺโค

2. The Cittalatā Chapter

๑. ทาสิวิมานวณฺณนา

1. The Elucidation of the Female Slave's Mansion

ทุติยวคฺเค อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ ทาสิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ เชตวเน วิหรนฺเต สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ สายนฺหสมยํ วิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ปริสาย วุฏฺฐิตาย ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย อหํ, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ทสฺสามี’’ติ อาห. อถ นํ ภควา ตทนุจฺฉวิกํ [Pg.83] ธมฺมกถํ กเถตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส ‘‘มยา, ภนฺเต, สงฺฆสฺส จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ ปญฺญตฺตานิ. สฺเว ปฏฺฐาย อยฺยา มม เคหํ อาคจฺฉนฺตู’’ติ ภตฺตุทฺเทสกสฺส อาโรเจตฺวา อตฺตโน เคหํ คนฺตฺวา ทาสิยา ตมตฺถํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘ตตฺถ ตยา นิจฺจกาลํ อปฺปมตฺตาย ภวิตพฺพ’’นฺติ อาห. สา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปกติยาว สา สทฺธาสมฺปนฺนา ปุญฺญกามา สีลวตี, ตสฺมา ทิวเส ทิวเส กาลสฺเสว อุฏฺฐาย ปณีตํ อนฺนปานํ ปฏิยาเทตฺวา ภิกฺขูนํ นิสีทนฏฺฐานํ สุสมฺมฏฺฐํ สุปริภณฺฑกํ กตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภิกฺขู อุปคเต ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา วนฺทิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปทีเปหิ ปูเชตฺวา สกฺกจฺจํ ปริวิสติ.

In the second chapter, the Vimanavatthu called 'Api Sakko va Devindo' is the Dāsi-vimāna. What is its origin story? While the Blessed One was dwelling at Jetavana, a certain lay follower from Sāvatthī, together with many lay followers, went to the monastery in the evening. Having heard the Dhamma, when the assembly had risen, he approached the Blessed One and said, 'Venerable Sir, from this day onwards, I will give four regular meals to the Sangha.' Then the Blessed One, having given him a Dhamma talk appropriate to the occasion, dismissed him. He informed the meal-distributor, 'Venerable Sir, by me four regular meals have been established for the Sangha. Starting from tomorrow, may the noble ones come to my house.' Then he went to his own house, explained the matter to his female servant, and said, 'In that, you must always be diligent.' She accepted, saying, 'Very well.' By nature, she was endowed with faith, desired merit, and was virtuous. Therefore, day after day, she rose early, prepared excellent food and drink, made the seating place for the bhikkhus well-swept and well-perfumed, and prepared the seats. When the bhikkhus arrived, she seated them there, paid homage, honored them with perfumes, flowers, incense, and lamps, and served them respectfully.

อเถกทิวสํ ภิกฺขู กตภตฺตกิจฺเจ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, อิโต ชาติอาทิทุกฺขโต ปริมุตฺติ โหตี’’ติ. ภิกฺขู ตสฺสา สรณานิ จ ปญฺจ สีลานิ จ ทตฺวา กายสภาวํ ปกาเสตฺวา ปฏิกูลมนสิกาเร นิโยเชสุํ, อปเร อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมกถํ กเถสุํ. สา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺตี อนฺตรนฺตรา โยนิโส มนสิกโรนฺตี เอกทิวสํ ธมฺมสฺสวนสปฺปายํ ลภิตฺวา ญาณสฺส จ ปริปกฺกตฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โสตาปตฺติผลํ สจฺฉากาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ วลฺลภา ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. สา สฏฺฐิตูริยสหสฺเสหิ ปริจริยมานา อจฺฉราสตสหสฺสปริวุตา มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปมุทา โมทมานา สปริวารา อุยฺยานาทีสุ วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ทิสฺวา –

Then one day, having approached the bhikkhus who had completed their meal-duty, and having paid homage, she spoke thus: “Venerable Sirs, how indeed is there liberation from this suffering that begins with birth?” The bhikkhus, having given her the Refuges and the Five Precepts, and having explained the nature of the body, engaged her in the reflection on repulsiveness. Other bhikkhus gave a Dhamma talk connected with impermanence and so on. She, for sixteen years, while protecting the precepts and from time to time reflecting wisely, one day obtained a condition suitable for hearing the Dhamma, and due to the maturity of her wisdom, having developed insight, she realized the fruit of stream-entry. At a later time, having passed away, she was reborn as a beloved attendant of Sakka, the king of the devas. She, being served by sixty thousand musical instruments and surrounded by a hundred thousand celestial nymphs, experiencing great divine prosperity, delighted and joyful, wanders with her retinue in the parks and so on. The Venerable Mahāmoggallāna, having seen her in the very manner described before—

๑๕๗.

157.

‘‘อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“Are you Sakka, the lord of the devas, himself? Escorted by a host of women, you wander all around in the delightful Cittalatā grove, illuminating all directions like the morning star.”

๑๕๘.

158.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion such as this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

๑๕๙.

159.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.84] ตํ เทวิ มหานุภาเว,มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“I ask you, O devī of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”—he asked.

๑๖๐.

160.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devatā, pleased, questioned by Moggallāna, being asked a question, explained of what deed this was the fruit.

๑๖๑.

161.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อโหสึ ปรเปสฺสิยา กุเล.

“I was a human among humans, a female slave in another’s family.

๑๖๒.

162.

‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโน.

“I was a lay follower of the illustrious Gotama, the Seeing One. For me, in the Dispensation of that Such One, there was an escape.”

๑๖๓.

163.

‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ;

สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว.

“Let this body break apart at will; there is no slackening here. The path of the five training precepts is for well-being, is auspicious.”

๑๖๔.

164.

‘‘อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา.

“Thornless, unobstructed, straight, proclaimed by the good. See the fruit of renunciation, just as this woman has attained it.”

๑๖๕.

165.

‘‘อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโน;

สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม.

“I am an attendant of the king, Sakka, the sovereign. Sixty thousand musical instruments awaken me.”

๑๖๖.

166.

‘‘อาลมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย;

โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วีณาโมกฺขา จ นาริโย.

“Ālambo, Gaggaro, Bhīmo, Sādhuvādī, and Saṃsayo; Pokkharo and Suphasso, and the women who are the chief lutes.”

๑๖๗.

167.

‘‘นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา;

อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติ ทารุณี.

“Nandā and Sunandā, Soṇadinnā and Sucimhitā; Alambusā and Missakesī, and Puṇḍarīkā the fierce one.”

๑๖๘.

168.

‘‘เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี;

เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา.

“Eṇīphassā and Suphassā, Subhaddā and Muduvādinī; these and other superior ones are the awakeners from among the nymphs.”

๑๖๙.

169.

‘‘ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา;

หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส.

“Those devatās, having approached me at the proper time, address me: ‘Come, let us dance and sing; come, let us delight you.’”

๑๗๐.

170.

‘‘นยิทํ [Pg.85] อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ;

อโสกํ นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ.

“This is not for those who have not made merit; this is indeed for those who have made merit. Sorrowless, delightful, and charming is the great grove of the Thirty-three.”

๑๗๑.

171.

‘‘สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ;

สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

“For those who have not made merit, there is no happiness, neither here nor hereafter; but for those who have made merit, there is happiness, both here and hereafter.”

๑๗๒.

172.

‘‘เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน’’ติ. – เทวตา วิสฺสชฺเชสิ;

“For those who desire their companionship, much that is wholesome must be done. For those who have made merit rejoice in heaven, endowed with enjoyments.” Thus the devatā replied.

๑๕๗. ตตฺถ อปิ สกฺโกว เทวินฺโทติ อปิสทฺโท สมฺภาวนายํ, อิวสทฺโท อิการโลปํ กตฺวา วุตฺโต อุปมายํ, ตสฺมา ยถา นาม สกฺโก เทวานมินฺโทติ อตฺโถ. สกฺกสมภาโว ติสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. เกจิ ‘‘อปีติ นิปาตมตฺต’’นฺติ วทนฺติ. จิตฺตลตาวเนติ จิตฺตาย นาม เทวธีตาย ปุญฺญานุภาเวน นิพฺพตฺเต, จิตฺตานํ วา วิจิตฺตปุปฺผผลาทิวิเสสยุตฺตานํ สนฺตานกวลฺลิอาทีนํ ตตฺถ เยภุยฺยตาย จิตฺตลตาวนนฺติ ลทฺธนาเม เทวุยฺยาเน.

157. Therein, in the phrase `api sakkova devindo`, the word `api` is in the sense of possibility; the word `iva` is used in the sense of a simile, with the elision of the letter `i`. Therefore, the meaning is: 'just as Sakka is the lord of the devas'. The state of being like Sakka is mentioned to show the perfection of that devatā's retinue. Some say that `api` is merely a particle. Regarding `Cittalatāvaneti`: in the divine park that obtained the name Cittalatāvana, either because it was created by the meritorious power of the deva-daughter named Cittā, or because of the abundance there of variegated Santānaka creepers and the like, which are endowed with various special flowers, fruits, and so on.

๑๖๑. ปรเปสฺสิยาติ ปเรสํ กุเล ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจ เปสนิยา, ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการีติ อตฺโถ.

161. Regarding `Parapessiyā`: one who is sent on various tasks in the households of others; the meaning is, one who performs services for others.

๑๖๒. ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ, สาสเน ตสฺส ตาทิโนติ ตสฺสา ทาสิยาปิ สมานาย ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต พุทฺธสฺส ภควโต อุปาสิกา หุตฺวา โสฬส วสฺสานิ สีลํ รกฺขนฺติยา กมฺมฏฺฐานญฺจ มนสิ กโรนฺติยา มนสิการานุภาเวน เม มยฺหํ อุปฺปชฺชมาเน สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมสงฺขาเต อิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณสมฺปตฺติยา ตาทิโน สตฺถุ สาสเน ตปฺปริยาปนฺโนเยว สํกิเลสปกฺขโต นิกฺกมเนน ‘‘นิกฺกโม’’ติ ลทฺธนาโม สมฺมาวายาโม อาสิ อโหสิ อุปฺปชฺชิ.

162. The phrase 'Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino' means: For me—who, though being a slave girl, became a lay follower of the Blessed One, the Buddha, the One with the Five Eyes, and for sixteen years protected the precepts and attended to the meditation subject—for me, through the power of that attention, there arose the right effort. This right effort is named 'escape' (nikkama) because of its departure from the side of defilements, and it is included within the Dispensation of the Teacher, the Such One, who possesses the characteristic of suchness towards desirable and other states that arise, a Dispensation designated as the thirty-seven factors of enlightenment.

๑๖๓-๔. ตสฺส ปน นิกฺกมสฺส ปุพฺพภาคสฺส ปวตฺตาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนนฺติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ [Pg.86] – ยทิปิ เม อยํ กาโย ภิชฺชตุ วินสฺสตุ, ตตฺถ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อเปกฺขํ อกโรนฺตี เอตฺถ เอตสฺมึ กมฺมฏฺฐานานุโยเค เนว อตฺถิ, เม วีริยสฺส สณฺฐนํ สิถิลีกรณนฺติ วีริยํ สมุตฺเตเชนฺตี วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปสินฺติ.

To show the manner of the arising of the preliminary part of that escape, it was said: 'Let this body break apart if it will; there is no halting here.' Its meaning is: 'Even if this body of mine should break apart and perish,' thus, without having the slightest concern for that, 'in this very application to the meditation subject, there is no halting, no relaxing of my energy.' Thus, arousing my energy, I strove at insight.

อิทานิ ตถา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺตี –

Now, wishing to show the transcendent quality attained after having thus striven at insight:

‘‘สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ, มคฺโค โสวตฺถิโก สิโว;

อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต;

นิกฺกมสฺส ผลํ ปสฺส, ยถิทํ ปาปุณิตฺถิกา’’ติ. – อาห;

“The path of the five training precepts is secure and auspicious; thornless, unobstructed, straight, proclaimed by the good. See the fruit of escape, just as this woman has attained it,” she said.

ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – โย นิจฺจสีลวเสน สมาทินฺนานํ ปญฺจนฺนํ สิกฺขาปทานํ สิกฺขาโกฏฺฐาสานํ อุปนิสฺสยภาเวน ลทฺธตฺตา เตสํ ปริปูริตตฺตา จ สิกฺขาปทานํ ปญฺจนฺนํ สมฺพนฺธีภูโต, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน, ตสฺส สพฺพากาเรน โสตฺถิภาวสมฺปาทนโต สุนฺทรตฺถภาวโต จ โสวตฺถิโก โสตฺถิโก, สํกิเลสธมฺเมหิ อนุปทฺทุตตฺตา เขมปฺปตฺติเหตุตาย จ สิโว, ราคกณฺฏกาทีนํ อภาเวน อกณฺฏโก, กิเลสทิฏฺฐิทุจฺจริตคหนสมุจฺเฉทนโต อคหโน, สพฺพชิมฺหวงฺกกุฏิลภาวาปคมเหตุตาย อุชุ, พุทฺธาทีหิ สปฺปุริเสหิ ปกาสิตตฺตา สพฺภิ ปเวทิโต อริยมคฺโค, ตํ ยถา เยน อุปายภูเตน อิตฺถิกา ทฺวงฺคุลพหลพุทฺธิกาปิ สมานา ปาปุณึ, ตสฺส นิกฺกมสฺส ยถาวุตฺตวีริยสฺส อิทํ ผลํ ปสฺสาติ สกฺกํ อาลปติ.

Here is the concise meaning: There is a noble path which is connected to the five training rules, having been obtained as a supporting condition for the five training rules—which are portions of training—undertaken through constant virtue, and also because of their fulfillment. When it arises in one’s mental continuum, it is conducive to well-being (sovatthiko, sotthiko) because it accomplishes a state of well-being in every way and because it has a beautiful purpose. It is safe (sivo) because it is unafflicted by defiling states and is a cause for reaching safety. It is thornless (akaṇṭako) due to the absence of the thorns of lust and so forth. It is not a thicket (agahano) because it completely cuts off the thicket of defilements, wrong views, and misconduct. It is straight (uju) because it is the cause for the removal of all crookedness, bentness, and dishonesty. It is the noble path, proclaimed by the good, having been declared by good persons such as the Buddha. By which means I, though a woman with intelligence only two fingers thick, attained it. She addresses Sakka, saying: 'See this fruit of that escape, of the energy as described!'

๑๖๕. อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ, สกฺกสฺส วสวตฺติโนติ สยํวสีภาเวน วตฺตนโต, ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อตฺตโน วสํ อิสฺสริยํ วตฺเตตีติ วา วสวตฺตี, ตสฺส วสวตฺติโน สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อามนฺตนิกา อาลาปสลฺลาปโยคฺคา, กีฬนกาเล วา เตน อามนฺเตตพฺพา อมฺหิ, นิกฺกมสฺส วีริยสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อาตตวิตตาทิเภเทน ปญฺจ ตูริยงฺคานิ ทฺวาทสหิ ปาณิภาเคหิ เอกโต ปวชฺชมานานิ สฏฺฐิ โหนฺติ, ตานิ ปน สหสฺสมตฺตานิ ปยิรุปาสนวเสน อุปฏฺฐิตานิ สนฺธายาห ‘‘สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม’’ติ. ตตฺถ ปฏิโพธนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ปโพธนํ.

165. As for the phrase, 'I am an intimate of the king, of Sakka, the Vasavattī': He is called Vasavattī because he acts with self-mastery, or because he wields his power and sovereignty in the two deva worlds. Of that Vasavattī, Sakka, the king of the devas, I am an intimate, fit for conversation and friendly talk, or one to be summoned by him at the time of play. This is the application: 'See the fruit of the escape, of the energy!' The five kinds of musical instruments, with divisions such as ātata, have twelve parts of playing each; when played together, they become sixty. Referring to those instruments present in attendance, which number a thousand for each of these sixty types, she said: 'Sixty thousand instruments awaken me.' Therein, 'awaken' means the arousing of joy and gladness.

๑๖๖-๘. อาลมฺโพติอาทิ [Pg.87] ตูริยวาทกานํ เทวปุตฺตานํ เอกเทสโต นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, ตูริยานํ ปเนตํ นามคฺคหณํ. วีณาโมกฺขาทิกา เทวธีตา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธมิหิตา, นามเมว วา เอตํ. มุทุวาทินีติ มุทุนาว วทตีติ มุทุวาทินี, มุทุกํ อติวิย วาทนสีลา, นามเมว วา. เสยฺยาเสติ เสยฺยตรา. อจฺฉรานนฺติ อจฺฉราสุ สงฺคีเต ปาสํสตรา. ปโพธิกาติ ปโพธนกรา.

Ālamba, etc., they say, is a partial enumeration of the names of the divine musicians (devaputtas). But this is a naming of the musical instruments. Vīṇāmokkha and others are divine daughters. Sucimhitā means pure-smiled, or it is just a name. Muduvādinī means one who speaks softly, or the divine women who are accustomed to playing very gently, or it is just a name. Seyyāse means more excellent. Accharānaṃ means more praiseworthy in music among the celestial nymphs. Pabodhikā means those who act as if awakening [joy].

๑๖๙. กาเลนาติ ยุตฺตปฺปตฺตกาเลน. อภิภาสนฺตีติ อภิมุขา, อภิรตา วา หุตฺวา ภาสนฺติ. ยถา จ ภาสนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส’’ติ วุตฺตํ.

169. “In time” means at a suitable and appropriate time. “Abhibhāsanti” means they speak face-to-face, or having become extremely delighted, they speak. And to show in what manner they speak, it was said: “Come, let us dance and sing; come, let us entertain you.”

๑๗๐. อิทนฺติ อิทํ มยา ลทฺธฏฺฐานํ. อโสกนฺติ อิฏฺฐกนฺตปิยมนาปานํเยว รูปาทีนํ สมฺภวโต วิโสกํ. ตโต เอว สพฺพกาลํ ปโมทสํวทฺธนโต นนฺทนํ. ติทสานํ มหาวนนฺติ ตาวตึสเทวานํ มหนฺตํ มหนียญฺจ อุยฺยานํ.

170. “This” means this place obtained by me. “Sorrowless” means free from sorrow, because of the existence of forms and other sense-objects that are desirable, pleasing, beloved, and gladdening. From that very fact, because it increases delight at all times, it is called Nandana (delightful). “The Great Grove of the Thirty” means the great and magnificent park of the Tāvatiṃsa devas.

๑๗๑. เอวรูปา ทิพฺพสมฺปตฺติ นาม ปุญฺญกมฺมวเสเนวาติ โอทิสฺสกนเยน วตฺวา ปนุ อโนทิสฺสกนเยน ทสฺเสนฺตี ‘‘สุขํ อกตปุญฺญาน’’นฺติ คาถมาห.

171. Having spoken in a specific way, saying, “Such divine attainment arises only through the power of meritorious kamma,” and then again, wishing to teach in a general way, she spoke the verse beginning, “sukhaṃ akatapuññānaṃ…”

๑๗๒. ปุน อตฺตนา ลทฺธสฺส ทิพฺพฏฺฐานสฺส ปเรหิ สาธารณกามตาวเสน ธมฺมํ กเถนฺตี ‘‘เตสํ สหพฺยกามาน’’นฺติ โอสานคาถมาห. เตสนฺติ ตาวตึสเทวานํ. สหพฺยกามานนฺติ สหภาวํ อิจฺฉนฺเตหิ, กตฺตุอตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. สห วาติ ปวตฺตตีติ สหโว, ตสฺส ภาโว สหพฺยํ ยถา วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ.

172. Again, wishing to teach the Dhamma through her desire for the divine state she had attained to be shared with others, she spoke the concluding verse, “For those desiring companionship…” “Tesaṃ” (for those) means for the Tāvatiṃsa devas. “Sahabyakāmānaṃ” (desiring companionship) means by those who desire co-existence. Indeed, this is a genitive case word in the sense of the agent. One who proceeds together (saha... pavattatīti) is a “sahava”; the state of that one (tassa bhāvo) is “sahabyaṃ” (companionship), just as the state of a hero (vīrassa bhāvo) is heroism (vīriyaṃ).

เอวํ เถโร เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต ตสฺสา สปริวาราย ธมฺมํ เทเสตฺวา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, when the devatā had made her own meritorious kamma manifest, the Elder taught the Dhamma to her and her retinue. Having come from the deva world, he reported that event to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma to the assembled congregation. That teaching was beneficial to the world with its devas.

ทาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The exposition of the Dāsīvimāna is concluded.

๒. ลขุมาวิมานวณฺณนา

2. The Second Chapter: Cittalatā. The Second Story: The Lakhumā Celestial Mansion.

อภิกฺกนฺเตน [Pg.88] วณฺเณนาติ ลขุมาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ พาราณสิยํ วิหรนฺเต เกวฏฺฏทฺวารํ นาม พาราณสินครสฺส เอกํ ทฺวารํ, ตสฺส อวิทูเร นิวิฏฺฐคาโมปิ ‘‘เกวฏฺฏทฺวาร’’นฺตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ตตฺถ ลขุมา นาม เอกา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา เตน ทฺวาเรน ปวิสนฺเต ภิกฺขู ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน เคหํ เนตฺวา กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวา เตเนว ปริจเยน สทฺธาย วฑฺฒมานาย อาสนสาลํ กาเรตฺวา ตตฺถ ปวิฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ อาสนํ อุปเนติ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปติ. ยญฺจ โอทนกุมฺมาสฑากาทิ อตฺตโน เคเห วิชฺชติ, ตํ ภิกฺขูนํ เทติ. สา ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย สมาหิตา หุตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตี อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย น จิรสฺเสว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน มหติ วิมาเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. สา ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี ปโมทมานา วิจรติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉีติ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

The celestial mansion story beginning with 'Abhikkantena vaṇṇena' is the Lakhumā-vimāna. What is its origin? When the Blessed One was dwelling in Bārāṇasī, there was a gate of the city of Bārāṇasī named Kevaṭṭadvāra. A village established not far from that gate was also known simply as 'Kevaṭṭadvāra.' There, a woman named Lakhumā, faithful, devoted, and endowed with wisdom, would see the monks entering through that gate, pay homage to them, lead them to her home, and offer them a ladleful of almsfood. Through this regular practice, as her faith grew, she had a dining hall built. There she would offer seats to the monks who entered and provide drinking water and water for use. And whatever rice, barley-meal, vegetables, and so forth was available in her home, she would give to the monks. Having heard the Dhamma in the presence of the monks, she became established in the refuges and the precepts. Having become composed in mind, she learned the meditation subject of insight and, striving at it without slackening, she was established in the fruit of stream-entry before long, due to her endowment with the supporting conditions. In a later time, after passing away, she was reborn in a great celestial mansion in the Tāvatiṃsa celestial realm, and a thousand celestial nymphs became her retinue. There, experiencing divine fortune, she wanders about rejoicing. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the celestial realms, questioned her with the verses beginning, 'Abhikkantena vaṇṇena...' Everything is just as has been explained. Thus it is said—

๑๗๓.

173.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

๑๗๔.

174.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise enjoyments, whatsoever are dear to the mind.

๑๗๕.

175.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O deity of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

๑๗๖.

176.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, pleased in mind, questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what deed this is the fruit.

๑๗๗.

177.

‘‘เกวฏฺฏทฺวารา [Pg.89] นิกฺขมฺม, อหุ มยฺหํ นิเวสนํ;

ตตฺถ สญฺจรมานานํ, สาวกานํ มเหสินํ.

“Leaving through the Kevaṭṭa gate, my dwelling was there. There, for the disciples of the great seer who were passing by,

๑๗๘.

178.

‘‘โอทนํ กุมฺมาสํ ฑากํ, โลณโสวีรกญฺจหํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“I gave cooked rice, barley-meal, vegetable relish, and salt-sour gruel to the upright ones with a devout mind.

๑๗๙.

179.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and also the fortnight of special observances, endowed with eight factors,

๑๘๐.

180.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

“I observed the Uposatha, ever restrained in virtue. Through restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

๑๘๑.

181.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

“Abstaining from killing living beings, and restrained from false speech, from stealing and sexual misconduct, and far from intoxicants.

๑๘๒.

182.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Delighting in the five training precepts, skilled in the noble truths; a female lay disciple of the illustrious Gotama, the one with vision.

๑๘๓.

183.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that my complexion is such… and my complexion shines in all directions.”

มม จ, ภนฺเต, วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺเทยฺยาสิ ‘‘ลขุมา นาม, ภนฺเต, อุปาสิกา ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ. อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ, ภนฺเต, ยํ มํ ภควา อญฺญตรสฺมึ สามญฺญผเล พฺยากเรยฺย. ตํ ภควา สกทาคามิผเล พฺยากาสีติ.

And, venerable sir, in my name, pay homage with your head at the Blessed One’s feet, saying, ‘The female lay follower named Lakhumā, venerable sir, bows her head at the Blessed One’s feet.’ It is nothing wonderful, venerable sir, that the Blessed One would declare me in some fruit of recluseship. The Blessed One declared me in the fruit of once-returning.

๑๗๗. ตตฺถ เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺมาติ เกวฏฺฏทฺวารโต นิกฺขมนฏฺฐาเน.

177. Therein, 'kevaṭṭadvārā nikkhammā'ti means at the place of exit from the Kevaṭṭa gate.

๑๗๘. ฑากนฺติ ตณฺฑุเลยฺยกาทิสากพฺยญฺชนํ. โลณโสวีรกนฺติ ธญฺญรสาทีหิ พหูหิ สมฺภาเรหิ สมฺปาเทตพฺพํ เอกํ ปานกํ. ‘‘อาจามกญฺชิกโลณูทก’’นฺติปิ วทนฺติ.

178. ‘Ḍākan’ti means a leafy-green vegetable curry. ‘Loṇasovīrakan’ti is a certain drink to be prepared with many ingredients such as grain juice, etc. They also call it ‘rice-scum gruel and salt water’.

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวสาเน สา เถรสฺส ธมฺมเทสนาย สกทาคามิผลํ ปาปุณิ. เสสํ อุตฺตราวิธาเน วุตฺตนยานุสาเรน เอว เวทิตพฺพํ.

At the end of the questioning and answering, she attained the fruit of once-returning through the Elder's Dhamma teaching. The rest should be understood according to the method stated in the account of Uttarā.

ลขุมาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of Lakhumā's Celestial Mansion is concluded.

๓. อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา

3. The Exposition of the Celestial Mansion of the Giver of Rice-Scum

ปิณฺฑาย [Pg.90] เต จรนฺตสฺสาติ อาจามทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชคเห อญฺญตรํ กุลํ อหิวาตโรเคน อุปทฺทุตํ อโหสิ. ตตฺถ สพฺเพ ชนา มตา ฐเปตฺวา เอกํ อิตฺถึ. สา เคหํ เคหคตญฺจ สพฺพํ ธนธญฺญํ ฉฑฺเฑตฺวา มรณภยภีตา ภิตฺติฉิทฺเทน ปลาตา อนาถา หุตฺวา ปรเคหํ คนฺตฺวา ตสฺส ปิฏฺฐิปสฺเส วสติ. ตสฺมึ เคเห มนุสฺสา กรุณายนฺตา อุกฺขลิอาทีสุ อวสิฏฺฐํ ยาคุภตฺตอาจามาทึ ตสฺสา เทนฺติ. สา ตํ ภุญฺชิตฺวา ชีวิกํ กปฺเปติ.

The Ācāmadāyikā-vimāna is the story beginning with 'Piṇḍāya te carantassa'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place. At that time, a certain family in Rājagaha was afflicted by the Ahivāta disease. There, all the people died except for one woman. She abandoned the house and all the wealth and grain within, and terrified by the fear of death, fled through a hole in the wall. Becoming destitute, she went to another house and lived behind it. The people in that house, moved by compassion, gave her leftover rice gruel, cooked rice, rice-scum, and so forth. She sustained her life by eating that.

เตน จ สมเยน อายสฺมา มหากสฺสโป สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐิโต ‘‘กํ นุ โข อหํ อชฺช อาหารปฏิคฺคหเณน อนุคฺคเหสฺสามิ, ทุคฺคติโต จ ทุกฺขโต จ โมเจสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต ตํ อิตฺถึ อาสนฺนมรณํ นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ กโตกาสํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยิ คเต อตฺตนา ลทฺธํ อาจามํ ทสฺสติ, เตเนว นิมฺมานรติเทวโลเก อุปฺปชฺชิสฺสติ, เอวํ นิรยูปปตฺติโต โมเจตฺวา หนฺทาหํ อิมิสฺสา สคฺคสมฺปตฺตึ นิปฺผาเทสฺสามี’’ติ ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย ตสฺสา นิเวสนฏฺฐานาภิมุโข คจฺฉติ. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท อญฺญาตกเวเสน อเนกรสํ อเนกสูปพฺยญฺชนํ ทิพฺพาหารํ อุปเนสิ. ตํ ญตฺวา เถโร ‘‘โกสิย, ตฺวํ กตกุสโล, กสฺมา เอวํ กโรสิ, มา ทุคฺคตานํ กปณานํ สมฺปตฺตึ วิลุมฺปี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺสา อิตฺถิยา ปุรโต อฏฺฐาสิ.

At that time, Venerable Mahākassapa entered the attainment of cessation for seven days. Upon emerging from it, he thought, “Whom shall I favor today by receiving alms, and whom shall I free from a woeful destination and from suffering?” While reflecting, he saw that woman, who was near death and whose karma that would lead to hell had found an opportunity. He thought, “When I go there, she will offer the rice-scum she has obtained for herself. Through that very deed, she will be reborn in the Nimmānaratī deva world. Thus, having freed her from rebirth in hell, I shall now bring about heavenly prosperity for her.” In the morning, he dressed, took his bowl and robe, and set out toward her dwelling. Then, Sakka, the lord of the devas, in the guise of an unknown person, offered divine food with various flavors and many curries. Knowing this, the elder said, “Kosiya, you have already made merit. Why do you act thus? Do not plunder the prosperity of the poor and wretched.” Having refused it, he stood before that woman.

สา เถรํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มหานุภาโว เถโร, อิมสฺส ทาตพฺพยุตฺตกํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อิธ นตฺถิ, อิทญฺจ กิลิฏฺฐภาชนคตํ ติณจุณฺณรชานุกิณฺณํ อโลณํ สีตลํ อปฺปรสํ อาจามกญฺชิยมตฺตํ เอทิสสฺส ทาตุํ น อุสฺสหามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘อติจฺฉถา’’ติ อาห. เถโร เอกปทนิกฺเขปมตฺตํ อปสกฺกิตฺวา อฏฺฐาสิ. เคหวาสิโน มนุสฺสา ภิกฺขํ อุปเนสุํ, เถโร น สมฺปฏิจฺฉติ. สา ทุคฺคติตฺถี ‘‘มเมว อนุคฺคหตฺถาย อิธาคโต, มม สนฺตกเมว ปฏิคฺคเหตุกาโม’’ติ ญตฺวา ปสนฺนมานสา อาทรชาตา ตํ อาจามํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ. เถโร ตสฺสา ปสาทสํวทฺธนตฺถํ [Pg.91] ภุญฺชนาการํ ทสฺเสสิ, มนุสฺสา อาสนํ ปญฺญาเปสุํ. เถโร ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ อาจามํ ภุญฺชิตฺวา ปิวิตฺวา โอนีตปตฺตปาณี อนุโมทนํ กตฺวา ตํ ทุคฺคติตฺถึ ‘‘ตฺวํ อิโต ตติเย อตฺตภาเว มม มาตา อโหสี’’ติ วตฺวา คโต. สา เตน เถเร อติปสาทญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺสา รตฺติยา ปฐมยาเม กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. อถ สกฺโก เทวราชา ตสฺสา กาลกตภาวํ ญตฺวา ‘‘กตฺถ นุ โข อุปฺปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺโต ตาวตึเสสุ อทิสฺวา รตฺติยา มชฺฌิมยาเม อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ อุปสงฺกมิตฺวา ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต –

Seeing the Elder, she thought, 'This Elder is of great power. There is no suitable hard food or soft food to be given to him here. There is only this sour rice-gruel, which is in a soiled vessel, mixed with grass powder and dust, without salt, cold, and of little taste. I do not dare to give such to one like him.' Having thought thus, she said, 'Please pass by.' The Elder stepped back just the space to place one foot and stood. The people of the household brought alms, but the Elder did not accept them. That poor woman, knowing, 'He has come here for the purpose of favoring me alone; he desires to accept only what is mine,' with a confident and respectful mind, poured that rice-gruel into the Elder's bowl. The Elder, for the purpose of increasing her confidence, showed the manner of eating. The people prepared a seat. The Elder, having sat there, consumed that rice-gruel and drank. Having withdrawn his hand from the bowl, he gave his appreciation and said to that poor woman, 'You were my mother in the third existence from this one,' and then departed. She, having thereby caused extreme confidence in the Elder to arise, passed away in the first watch of that night and was reborn into the company of the Nimmānaratī devas. Then Sakka, king of the devas, having known of her passing away and reflecting, 'Where, indeed, has she been reborn?' did not see her in the Tāvatiṃsa realm. In the middle watch of the night, he approached the Venerable Mahākassapa, wishing to ask about her place of rebirth—

๑๘๕.

185.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

While you were wandering for alms, standing silently, there was a poor, wretched woman, dependent on another's house.

๑๘๖.

186.

‘‘ยา เต อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, กํ นุ สา ทิสตํ คตา’’ติ. –

She who gave you rice-scum with her own hands, full of faith—having abandoned the human body, to what realm has she gone?

ทฺเว คาถา อภาสิ.

He recited two verses.

๑๘๕. ตตฺถ ปิณฺฑายาติ ปิณฺฑปาตตฺถาย. ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโตติ อิทํ ปิณฺฑาย จรณาการทสฺสนํ, อุทฺทิสฺส ติฏฺฐโตติ อตฺโถ. ทลิทฺทาติ ทุคฺคตา. กปณาติ วรากี. ‘‘ทลิทฺทา’’ติ อิมินา ตสฺสา โภคปาริชุญฺญํ ทสฺเสติ, ‘‘กปณา’’ติ อิมินา ญาติปาริชุญฺญํ. ปราคารํ อปสฺสิตาติ ปรเคหํ นิสฺสิตา, ปเรสํ ฆเร พหิปิฏฺฐิฉทนํ นิสฺสาย วสนฺตี.

185. Herein, `piṇḍāya` means for the purpose of almsfood. This phrase `tuṇhībhūtassa tiṭṭhato` shows the manner of going for alms; the meaning is 'standing with the purpose of receiving alms.' `Daliddā` means destitute. `Kapaṇā` means wretched. By `daliddā`, it shows her decline of wealth; by `kapaṇā`, it shows the decline of her relatives. `Parāgāraṃ apassitā` means relying on another's house; living by depending on the outer back-roofing of others' houses.

๑๘๖. กํ นุ สา ทิสตํ คตาติ ฉสุ กามเทวโลเกสุ อุปฺปชฺชนวเสน กํ นาม ทิสํ คตา. อิติ สกฺโก ‘‘เถเรน ตถา กตานุคฺคหา อุฬาราย ทิพฺพสมฺปตฺติยา ภาคินี, น จ ทิสฺสตี’’ติ เหฏฺฐา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ อปสฺสนฺโต สํสยาปนฺโน ปุจฺฉติ.

186. `Kaṃ nu sā disataṃ gatā` means: To which celestial world by name, among the six sense-sphere celestial worlds, has she gone by way of arising? Thus Sakka, not seeing her in the two lower celestial worlds and having fallen into doubt, asks, thinking: 'She who received such favor from the Elder is a partaker of magnificent divine prosperity, yet she is not seen.'

อถสฺส เถโร –

Then the Elder replied to him:

๑๘๗.

187.

‘‘ปิณฺฑาย เม จรนฺตสฺส, ตุณฺหีภูตสฺส ติฏฺฐโต;

ทลิทฺทา กปณา นารี, ปราคารํ อปสฺสิตา.

While I was wandering for alms, standing in silence, a poor, wretched woman, dependent on another's house,

๑๘๘.

188.

‘‘ยา [Pg.92] เม อทาสิ อาจามํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ;

สา หิตฺวา มานุสํ เทหํ, วิปฺปมุตฺตา อิโต จุตา.

She who gave me rice-scum with her own hands, with faith; having abandoned the human body, released, she has passed away from here.

๑๘๙.

189.

‘‘นิมฺมานรติโน นาม, สนฺติ เทวา มหิทฺธิกา;

ตตฺถ สา สุขิตา นารี, โมทตาจามทายิกา’’ติ. –

There are gods of great psychic power named the Nimmānaratī; there that woman, the giver of rice-scum, is happy and rejoices.

ปุจฺฉิตนิยาเมเนว ปฏิวจนํ เทนฺโต ตสฺสา นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กเถสิ.

Giving a reply precisely in the manner of the question asked, he told the place of her rebirth.

๑๘๘. ตตฺถ วิปฺปมุตฺตาติ ตโต มนุสฺสโทภคฺคิยโต ปรมการุญฺญวุตฺติโต วิปฺปมุตฺตา อปคตา.

188. Therein, `vippamuttā` means freed, departed from that human misfortune and from a livelihood inspiring the utmost pity.

๑๘๙. โมทตาจามทายิกาติ อาจามมตฺตทายิกา, สาปิ นาม ปญฺจเม กามสคฺเค ทิพฺพสมฺปตฺติยา โมทติ, ปสฺส ตาว เขตฺตสมฺปตฺติผลนฺติ ทสฺเสติ.

189. `Modatācāmadāyikā` shows this meaning: Even she, a giver of mere rice-scum, rejoices in divine prosperity in the fifth sense-sphere heaven. Behold the fruit of the excellence of the field of merit!

ปุน สกฺโก ตสฺสา ทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ตํ โถเมนฺโต –

Again Sakka, having heard of the great fruit and great benefit of her gift, praised it, saying:

๑๙๐.

190.

‘‘อโห ทานํ วรากิยา, กสฺสเป สุปฺปติฏฺฐิตํ;

ปราภเตน ทาเนน, อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณา.

Ah, the gift of the wretched woman, well-established in Kassapa! Through a gift obtained from another, the offering has indeed succeeded.

๑๙๑.

191.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

The state of a woman who might be the chief consort to a wheel-turning king, a woman beautiful in every limb and exceedingly pleasing to her husband—that is not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

๑๙๒.

192.

‘‘สุตํ นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

A hundred gold coins, a hundred horses, a hundred chariots drawn by mules; a hundred thousand maidens adorned with jeweled earrings; these are not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

๑๙๓.

193.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มิตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคจฺฉนฺติ โสฬสึ.

One hundred elephants from the Himalayas, with tusks like plough-shafts, of mighty strength, with golden housings, well-proportioned, with golden coverings; these are not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

๑๙๔.

194.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ. – อาห;

Even if one were to establish lordship over the four continents, it would not be worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

๑๙๐. ตตฺถ [Pg.93] อโหติ อจฺฉริยตฺเถ นิปาโต. วรากิยาติ กปณิยา. ปราภเตนาติ ปรโต อานีเตน, ปเรสํ ฆรโต อุจฺฉาจริยาย ลทฺเธนาติ อตฺโถ. ทาเนนาติ ทาตพฺเพน อาจามมตฺเตน เทยฺยธมฺเมน. อิชฺฌิตฺถ วต ทกฺขิณาติ ทกฺขิณา ทานํ อโห นิปฺผชฺชิตฺถ, อโห มหปฺผลา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา อหุวตฺถาติ อตฺโถ.

190. Therein, `aho` is a particle in the sense of wonder. `Varākiyā` means 'of a wretched woman.' `Parābhatena` means 'brought from another's place,' that is, 'obtained from the houses of others through the practice of gleaning'; this is the meaning. `Dānena` means 'by the gift-object to be given, which is merely rice-scum.' `Ijjhittha vata dakkhiṇā` means 'Oh, the offering was accomplished! Oh, it was of great fruit, of great power, of great pervasiveness!'; this is the meaning.

๑๙๑. อิทานิ ‘‘อิตฺถิรตนาทีนิปิ ตสฺส ทานสฺส สตภาคมฺปิ สหสฺสภาคมฺปิ น อุเปนฺตี’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพงฺคกลฺยาณีติ ‘‘นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตา อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ เอวํ วุตฺเตหิ สพฺเพหิ องฺเคหิ การเณหิ, สพฺเพหิ วา องฺคปจฺจงฺเคหิ กลฺยาณี โสภนา สุนฺทรา. ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกาติ สามิกสฺส อลามกทสฺสนา สาติสยํ ทสฺสนียา ปาสาทิกา. เอตสฺสาจามทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสินฺติ เอตสฺส เอตาย ทินฺนสฺส อาจามทานสฺส ผลํ โสฬสภาคํ กตฺวา ตโต เอกํ ภาคํ ปุน โสฬสภาคํ กตฺวา คหิตภาคสงฺขาตํ โสฬสึ กลํ จกฺกวตฺติรญฺโญ อิตฺถิรตนภาโวปิ นาคฺฆติ นานุโภติ น ปาปุณาติ. ‘‘สุวณฺณสฺส ปญฺจทสธรณํ นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘สตธรณ’’นฺติ อปเร.

191. Now, to show that 'even the woman-gem and so forth are not worth a hundredth part or a thousandth part of that gift,' the passage beginning 'She who would be chief consort...' was spoken. Therein, `sabbaṅgakalyāṇī` means 'one who is not too tall, not too short, not too thin, not too fat, not too dark, not too fair; who has surpassed the human complexion but not attained the divine complexion'—thus, by all these stated characteristics of limbs, or alternatively, by all major and minor limbs, she is beautiful, lovely, and fair. `Bhattu cānomadassikā` means 'for her husband, she is of no mean appearance, exceedingly pleasant to see, and inspiring.' Regarding 'is not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum': The state of being the woman-gem of a wheel-turning monarch is not worth, does not experience, and does not attain the sixteenth part of a sixteenth part of the fruit of this gift of rice-scum given by her. Some say, 'A `nikkha` is fifteen `dharaṇa` of gold,' while others say, 'a hundred `dharaṇa`.'

๑๙๓. เหมวตาติ หิมวติ ชาตา, เหมวตชาติกา วา. เต หิ มหนฺตา ถามชวสมฺปนฺนา จ โหนฺติ. อีสาทนฺตาติ รถีสาสทิสทนฺตา, โถกํเยว อวนตทนฺตาติ อตฺโถ. เตน วิสาลกทาฐีภาวํ นิวาเรติ. อุรูฬฺหวาติ ถามชวปรกฺกเมหิ พฺรูหนฺโต, มหนฺตํ ยุทฺธกิจฺจํ วหิตุํ สมตฺถาติ อตฺโถ. สุวณฺณกจฺฉาติ เหมมยคีเวยฺยกปฏิมุกฺกา. กจฺฉสีเสน หิ สพฺพํ หตฺถิโยคฺคํ วทติ. เหมกปฺปนวาสสาติ สุวณฺณขจิตคชตฺถรณกงฺกนาทิหตฺถาลงฺการสมฺปนฺนา.

193. “Hemavatā” means born in the Himavanta, or of the Himavanta breed. Indeed, they are great and endowed with strength and swiftness. “Īsādantā” means having tusks like the poles of a chariot, that is, having tusks that are only slightly curved; by this, it precludes the state of having broad, splayed tusks. “Urūḷhavā” means growing through strength, swiftness, and great exertion, and capable of undertaking the great task of battle. “Suvaṇṇakacchā” means adorned with golden neck-ornaments. Indeed, by `kacchasīsena` (with the neck-ornament as the principal item), it refers to all the elephant's trappings. “Hemakappanavāsasā” means endowed with elephant trappings such as gold-inlaid elephant-coverings and bracelets.

๑๙๔. จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรนฺติ ทฺวิสหสฺสปริตฺตทีปปริวารานํ ชมฺพุทีปาทีนํ จตุนฺนํ มหาทีปานํ อิสฺสริยํ. เตน สตฺตรตนสมุชฺชลํ สกลํ จกฺกวตฺติสิรึ วทติ. ยํ ปเนตฺถ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

194. “Sovereign of the four continents” means sovereignty over the four great continents—Jambudīpa and the others—together with their retinue of two thousand minor islands. By this, it speaks of the entire glory of a wheel-turning monarch, resplendent with the seven treasures. Whatever is unspoken here is to be understood in the same manner as has been stated before.

อิธ [Pg.94] สกฺเกน เทวราเชน อตฺตนา จ วุตฺตํ สพฺพํ อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Here, the Venerable Mahākassapa reported to the Blessed One all that was said by Sakka, the king of the gods, and by himself. The Blessed One, making that the occasion, taught the Dhamma in detail to the assembled gathering. That teaching was beneficial to the multitude.

อาจามทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Vimāna of the Giver of Rice-Scum is concluded.

๔. จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา

4. The Commentary on the Caṇḍālī Vimāna

จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานีติ จณฺฑาลิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรนฺโต ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย โลกํ โอโลเกนฺโต อทฺทส ตสฺมึเยว นคเร จณฺฑาลาวสเถ วสนฺตึ เอกํ มหลฺลิกํ จณฺฑาลึ ขีณายุกํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺสา กมฺมํ อุปฏฺฐิตํ. โส มหากรุณาย สมุสฺสาหิตมานโส ‘‘สคฺคสํวตฺตนิกํ กมฺมํ กาเรตฺวา เตนสฺสา นิรยูปปตฺตึ นิเสเธตฺวา สคฺเค ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ราชคหํ ปิณฺฑาย ปวิสติ. เตน จ สมเยน สา จณฺฑาลี ทณฺฑํ โอลุพฺภ นครโต นิกฺขมนฺตี ภควนฺตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อภิมุขี หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควาปิ ตสฺสา คมนํ นิวาเรนฺโต วิย ปุรโต อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตสฺสา จ อายุปริกฺขยํ ภควโต วนฺทนาย ตํ นิโยเชนฺโต –

“Caṇḍāli vanda pādāni”—this is the Caṇḍālī's celestial mansion. What is its origin? The Blessed One, dwelling at Rājagaha, at dawn entered the attainment of great compassion, following the Buddha's custom. Rising, he surveyed the world and saw in that very city, in a caṇḍāla dwelling, an elderly caṇḍāla woman whose life was near its end, and for whom kamma leading to hell was present. Moved by great compassion, he thought, “Having her perform a deed leading to heaven, by that I will prevent her arising in hell and establish her in heaven.” Reflecting thus, he entered Rājagaha for alms with a great company of monks. At that time, the caṇḍāla woman, leaning on a staff, was leaving the city. Seeing the Blessed One approaching, she stood facing him. The Blessed One also stood before her, as if preventing her from going. Then the Venerable Mahāmoggallāna, knowing the Teacher's mind and the exhaustion of her lifespan, urging her to pay homage to the Blessed One, spoke two verses:

๑๙๕.

195.

‘‘จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน;

ตเมว อนุกมฺปาย, อฏฺฐาสิ อิสิสตฺตโม.

“O Caṇḍālī, bow down at the feet of the glorious Gotama; out of compassion for you alone, the seventh sage has stood still.”

๑๙๖.

196.

‘‘อภิปฺปสาเทหิ มนํ, อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ;

ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺท, ปริตฺตํ ตว ชีวิต’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาห;

“Inspire confidence in your mind for the Arahant, the Such One; quickly, with hands in reverence, pay homage—your life is brief.”—Thus, he spoke two verses.

๑๙๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ ชาติอาคเตน นาเมน ตํ อาลปติ. วนฺทาติ อภิวาทย. ปาทานีติ สเทวกสฺส โลกสฺส สรณานิ จรณานิ[Pg.95]. ตเมว อนุกมฺปายาติ ตเมว อนุคฺคณฺหนตฺถํ, อปายูปปตฺติโต นิเสเธตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตาปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐาสีติ นครมฺปิ อปวิสิตฺวา ฐิโต. อิสิสตฺตโมติ โลกิยเสกฺขาเสกฺขปจฺเจกพุทฺธอิสีหิ อุตฺตโม อุกฺกฏฺฐตโม, อถ วา พุทฺธอิสีนํ วิปสฺสิอาทีนํ สตฺตโมติ อิสิสตฺตโม.

Therein, “Caṇḍālī” means he addresses her by the name that comes from her birth. “Vanda” means pay homage. “Pādāni” means the feet, the refuges of the world with its gods. “Tameva anukampāya” means for the purpose of uplifting her, preventing her arising in the plane of misery, and causing her to be reborn in heaven—this is the intention. “Aṭṭhāsi” means he stood, not yet having entered the city. “Isisattamo” means he is supreme, most excellent among the worldly sages, trainee sages, adept sages, and Paccekabuddha sages; or, he is the seventh of the Buddha-sages beginning with Vipassī, thus he is the “seventh sage.”

๑๙๖. อภิปฺปสาเทหิ มนนฺติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ตว จิตฺตํ ปสาเทหิ. อรหนฺตมฺหิ ตาทินีติ อารกตฺตา กิเลสานํ, เตสํเยว อรีนํ หตตฺตา, สํสารจกฺกสฺส อรานํ หตตฺตา, ปจฺจยานํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวา จ อรหนฺเต, อิฏฺฐาทีสุ ตาทิภาวปฺปตฺติยา ตาทิมฺหิ. ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทาติ สีฆํเยว ปคฺคหิตอญฺชลิกา หุตฺวา วนฺทสฺสุ. กสฺมาติ เจ? ปริตฺตํ ตว ชีวิตนฺติ, อิทาเนว ภิชฺชนสภาวตฺตา ปริตฺตํ อติอิตฺตรํ.

“Abhippasādehi manaṃ” means: delight your mind, thinking, “The Blessed One is the Fully Enlightened One.” “Arahantamhi Tādini” means: he is an Arahant because of being distant from the defilements, because of having destroyed those very enemies, because of having destroyed the spokes of the wheel of saṃsāra, because of being worthy of requisites, and because of the absence of secrecy in doing evil; and he is a Tādi because of having attained the state of one-such-as-this in regard to desirable things and so on. “Khippaṃ pañjalikā vanda” means: quickly, with hands reverently joined, pay homage. Why is that? “Because your life is short”—it is very little, since it has the nature of perishing right now.

อิติ เถโร คาถาทฺวเยน ภควโต คุเณ ปกิตฺเตนฺโต อตฺตโน อานุภาเว ฐตฺวา ตสฺสา จ ขีณายุกตาวิภาวเนน สํเวเชนฺโต สตฺถุ วนฺทนาย นิโยเชสิ. สา จ ตํ สุตฺวา สํเวคชาตา สตฺถริ ปสนฺนมานสาว หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ กตฺวา นมสฺสมานา พุทฺธคตาย ปีติยา เอกคฺคจิตฺตา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ภควา ‘‘อลเมตฺตกเมติสฺสา สคฺคูปปตฺติยา’’ติ นครํ ปาวิสิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. อถ นํ เอกา ภนฺตา คาวี ตรุณวจฺฉา ตโต เอว อภิธาวนฺตี สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตา โวโรเปสิ. ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ สงฺคีติการา –

195. In this way, the elder, proclaiming the virtues of the Blessed One in two verses, standing in his own spiritual power and arousing a sense of urgency by clearly showing her that her lifespan was exhausted, urged her to pay homage to the Teacher. And she, having heard this, became filled with a sense of urgency and, with a mind gladdened toward the Teacher, paid homage with the five-point prostration. Having made the gesture of reverence, she stood paying homage, her mind unified by rapture directed toward the Buddha. The Blessed One, thinking, “This much is sufficient for her rebirth in heaven,” entered the city together with the community of monks. Then, a cow with a young calf, running towards her from that very spot, struck her with its horn and deprived her of life. To show all this, the compilers of the Dhamma recited:

๑๙๗.

197.

‘‘โจทิตา ภาวิตตฺเตน, สรีรนฺติมธารินา;

จณฺฑาลี วนฺทิ ปาทานิ, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

Urged by the one with a developed mind, the bearer of the final body, the Caṇḍāla woman paid homage at the feet of the glorious Gotama.

๑๙๘.

198.

‘‘ตเมนํ อวธี คาวี, จณฺฑาลึ ปญฺชลึ ฐิตํ;

นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ, อนฺธกาเร ปภงฺกร’’นฺติ. – คาถาทฺวยมาหํสุ;

A cow then killed her, the Caṇḍāla woman, as she stood with hands folded in reverence, paying homage to the Fully Enlightened One, the maker of light in the darkness.

๑๙๘. ตตฺถ ปญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธนฺติ คเตปิ ภควติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สมาหิตา หุตฺวา สมฺมุขา วิย อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานํ [Pg.96] ฐิตํ. อนฺธกาเรติ อวิชฺชนฺธกาเรน สกเลน กิเลสนฺธกาเรน จ อนฺธกาเร โลเก. ปภงฺกรนฺติ ญาโณภาสกรํ.

198. Therein, “standing with hands folded in reverence, paying homage to the Fully Enlightened One” means: even after the Blessed One had departed, she stood paying homage, having raised her folded hands as if in his presence, her mind composed with rapture that has the Buddha as its object. “In the darkness” means: in the world that is dark with the darkness of ignorance and with the entire darkness of the defilements. “The maker of light” means: the one who makes the light of knowledge.

สา จ ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ จสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตทเหว จ สา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิ. ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ –

She, having passed away from there, was reborn among the Tāvatiṃsa devas, and she had a retinue of one hundred thousand celestial nymphs. On that very day, she arrived together with her celestial mansion, descended from the mansion, approached the Venerable Mahāmoggallāna, and paid homage to him. To explain this matter—

๑๙๙.

199.

‘‘ขีณาสวํ วิคตรชํ อเนชํ, เอกํ อรญฺญมฺหิ รโห นิสินฺนํ;

เทวิทฺธิปตฺตา อุปสงฺกมิตฺวา, วนฺทามิ ตํ วีร มหานุภาว’’นฺติ. –

“Having attained divine power, I approach and pay homage to you, O hero of great power, the one whose taints are destroyed, who is free from dust, unwavering, sitting alone in seclusion in the forest.”

เทวตา อาห. ตํ เถโร ปุจฺฉิ –

The deity spoke. The Elder asked her:

๒๐๐.

200.

‘‘สุวณฺณวณฺณา ชลิตา มหายสา, วิมานโมรุยฺห อเนกจิตฺตา;

ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มม’’นฺติ.

“Golden in hue, radiant, greatly glorious, having descended from a celestial mansion of varied design, surrounded by a host of celestial nymphs, who are you, O lovely goddess, that you salute me?”

๒๐๐. ตตฺถ ชลิตาติ อตฺตโน สรีรปฺปภาย วตฺถาภรณาทีนํ โอภาเสน จ ชลนฺตี โชเตนฺตี. มหายสาติ มหาปริวารา. วิมานโมรุยฺหาติ วิมานโต โอรุยฺห. อเนกจิตฺตาติ อเนกวิธจิตฺตตายุตฺตา. สุเภติ สุภคุเณ. มมนฺติ มํ.

200. Herein, “jalitā” means shining, gleaming with the radiance of one's own body and with the light of one's clothing, ornaments, and so on. “Mahāyasā” means having a great retinue. “Vimānamoruyha” means descending from a celestial mansion. “Anekacittā” means endowed with various kinds of adornments. “Subhe” means O one with auspicious qualities. “Mamaṃ” means me.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา ปุน สา –

Thus questioned by the Elder, she again spoke:

๒๐๑.

201.

‘‘อหํ ภทฺทนฺเต จณฺฑาลี, ตยา วีเรน เปสิตา;

วนฺทึ อรหโต ปาเท, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Venerable sir, I am a Caṇḍāla woman, sent by you, the hero; I paid homage at the feet of the glorious Gotama, the Arahant.”

๒๐๒.

202.

‘‘สาหํ วนฺทิตฺวา ปาทานิ, จุตา จณฺฑาลโยนิยา;

วิมานํ สพฺพโต ภทฺทํ, อุปปนฺนมฺหิ นนฺทเน.

“Having paid homage to his feet and passed away from the Caṇḍāla birth, I have arisen in an all-auspicious mansion in Nandana.”

๒๐๓.

203.

‘‘อจฺฉรานํ สตสหสฺสํ, ปุรกฺขตฺวาน ติฏฺฐติ;

ตาสาหํ ปวรา เสฏฺฐา, วณฺเณน ยสสายุนา.

“A hundred thousand celestial nymphs stand in attendance on me; among them, I am the most excellent and chief in beauty, fame, and lifespan.”

๒๐๔.

204.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา[Pg.97], สมฺปชานา ปฏิสฺสตา;

มุนึ การุณิกํ โลเก, ตํ ภนฺเต วนฺทิตุมาคตา’’ติ. –

“Having performed abundant good deeds, being fully aware and mindful, I have come to pay homage to you, venerable sir, the compassionate Sage in the world.”

จตสฺโส คาถาโย อาห.

She spoke these four stanzas.

๒๐๑-๔. ตตฺถ เปสิตาติ ‘‘จณฺฑาลิ, วนฺท ปาทานี’’ติอาทินา วนฺทนาย อุยฺโยชิตา. ยทิปิ ตํ วนฺทนามยํ ปุญฺญํ ปวตฺติกฺขณวเสน ปริตฺตํ, เขตฺตมหนฺตตาย ปน ผลมหนฺตตาย จ อติวิย มหนฺตเมวาติ อาห ‘‘ปหูตกตกลฺยาณา’’ติ. ตถา พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา ปวตฺติกฺขเณ ปญฺญาย สติยา จ วิสทภาวํ สนฺธายาห ‘‘สมฺปชานา ปฏิสฺสตา’’ติ. ปุน –

Therein, “pesitā” means she was urged to pay homage by the phrase, “O Caṇḍālī, worship the feet,” and so forth. Though the merit from that homage was small in terms of the moment of its performance, due to the greatness of the field of merit and the magnitude of the fruit, it was indeed exceedingly great—hence, she said, “one who has performed abundant good deeds.” Similarly, referring to the clarity of wisdom and mindfulness at the moment of the arising of joy with the Buddha as its object, it is said, “fully aware and mindful.” Again—

๒๐๕.

205.

‘‘อิทํ วตฺวาน จณฺฑาลี, กตญฺญู กตเวทินี;

วนฺทิตฺวา อรหโต ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

“Having spoken thus, the caṇḍāla woman, grateful and acknowledging what was done, having paid homage at the feet of the Arahant, vanished right there.”

คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

This verse was placed by the Council Reciters.

๒๐๕. ตตฺถ จณฺฑาลีติ จณฺฑาลีภูตปุพฺพาติ กตฺวา วุตฺตํ, เทวโลเก จ อิทมาจิณฺณํ, ยํ มนุสฺสโลเก นิรุฬฺหสมญฺญาย โวหาโร. เสสํ วุตฺตนยเมว.

205. Therein, the word “caṇḍālī” was used with the understanding that she was formerly a caṇḍāla. Alternatively, it is customary in the deva world to use the designation that was well-known in the human world. The remainder is just as has been stated.

อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลาโน อิมํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Then, the Venerable Mahāmoggallāna informed the Blessed One of this matter. The Blessed One, having made that matter the occasion for the story, taught the Dhamma to the assembly that had gathered. That Dhamma teaching was beneficial for the great multitude.

จณฺฑาลิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Caṇḍālī Mansion is concluded.

๕. ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา

5. The Explanation of the Bhadditthī Mansion

นีลา ปีตา จ กาฬา จาติ ภทฺทิตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน จ สมเยน กิมิลนคเร โรหโก นาม คหปติปุตฺโต อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลาจารสมฺปนฺโน. ตสฺมึเยว จ นคเร เตน สมานมหาโภเค กุเล เอกา ทาริกา อโหสิ สทฺธา ปสนฺนา [Pg.98] ปกติยาปิ ภทฺทตาย ภทฺทาติ นาเมน. อถ โรหกสฺส มาตาปิตโร ตํ กุมารึ วาเรตฺวา ตาทิเส กาเล ตํ อาเนตฺวา อาวาหวิวาหํ อกํสุ. เต อุโภปิ สมคฺควาสํ วสนฺติ. สา อตฺตโน อาจารสมฺปตฺติยา ‘‘ภทฺทิตฺถี’’ติ ตสฺมึ นคเร ปากฏา ปญฺญาตา อโหสิ.

The Mansion Story beginning “Blue, yellow, and black” is the Bhadditthī Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling near Sāvatthī, in Jeta’s Grove, in the monastery of Anāthapiṇḍika. At that time, in the city named Kimila, there was a householder’s son named Rohaka who was endowed with faith, devout, and accomplished in virtue and conduct. In that very city, in a family of equally great wealth, there was a certain young woman who had faith and devotion. Also by nature, because of her goodness, she was named Bhaddā. Then, the parents of Rohaka, having asked for the maiden, brought her at a suitable time and performed the wedding ceremony. Those two lived together in harmony. Because of her own accomplishment in good conduct, she became famous and well-known in that city as “Bhadditthī”.

เตน จ สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจสตปญฺจสตภิกฺขุปริวารา ชนปทจาริกํ จรนฺตา กิมิลนครํ ปาปุณึสุ. โรหโก เตสํ ตตฺถ คตภาวํ ญตฺวา โสมนสฺสชาโต เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สปริวาเร เต สนฺตปฺเปตฺวา สปุตฺตทาโร เตหิ เทสิตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐหนฺโต สรณานิ คณฺหิ, ปญฺจ สีลานิ สมาทิยิ. ภริยา ปนสฺส อฏฺฐมีจาตุทฺทสีปนฺนรสีปาฏิหาริยปกฺเขสุ อุโปสถํ อุปวสิ, วิเสสโต สีลาจารสมฺปนฺนา อโหสิ เทวตาหิ จ อนุกมฺปิตา. ตาย เอว จ เทวตานุกมฺปาย อตฺตโน อุปริ ปติตํ มิจฺฉาปวาทํ นิรํกตฺวา สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสิ.

At that time, the two chief disciples, each accompanied by a retinue of five hundred monks, arrived at the city of Kimila while journeying through the country. The householder Rohaka, learning of their arrival there, became filled with joy. He approached the Elders, paid homage, and invited them for the following day. On the next day, he gratified them and their retinue with excellent hard and soft food. Having heard the Dhamma discourse delivered by them, he, together with his wife and children, established himself in their instruction, took the refuges, and undertook the five precepts. His wife, for her part, observed the Uposatha on the eighth, fourteenth, and fifteenth days, and on the special observance days of the fortnight; she was especially endowed with virtuous conduct and was looked after with compassion by the deities. And precisely because of this compassion from the deities, having dispelled the false accusation that had fallen upon her, she became very widely renowned in the world on account of her exceptionally pure virtuous conduct.

สา หิ สยํ กิมิลนคเร ฐิตา อตฺตโน สามิกสฺส วณิชฺชาวเสน ตกฺกสิลายํ วสนฺตสฺส, อุสฺสวทิวเส สหาเยหิ อุสฺสาหิตสฺส นกฺขตฺตกีฬาจิตฺเต อุปฺปนฺเน ฆรเทวตาย อตฺตโน ทิพฺพานุภาเวน ตํ ตตฺถ เนตฺวา สามิเกน สห โยชิตา เตเนว สมาคเมน ปติฏฺฐิตคพฺภา หุตฺวา เทวตาย กิมิลนครํ ปฏินีตา, อนุกฺกเมน คพฺภินิภาเว ปากเฏ ชาเต สสฺสุอาทีหิ ‘‘อติจารินี’’ติ อาสงฺกิตา, ตาย เอว เทวตาย อตฺตโน อานุภาเวน คงฺคามโหเฆ กิมิลนครํ โอตฺถรนฺเต วิย อุปฏฺฐาปิเต อตฺตโน ปติพฺพตาภาวสํสูจเกน สจฺจาธิฏฺฐานปุพฺพเกน สปเถน วาตเวคสมุฏฺฐิตวีจิชาลํ คงฺคามโหฆํ อตฺตโน อุปริ อาปติตํ อายสฺสญฺจ นิวตฺเตตฺวา, สามิเกน สมาคตาปิ เตน ปุพฺเพ สสฺสุอาทีหิ วิย อาสงฺกิตา ตกฺกสิลายํ เตน ทินฺนํ นามมุทฺทิตํ สญฺญาณญฺจ อปฺเปนฺตี, ตํ อาสงฺกํ นิรํกตฺวา ภตฺตุโน ญาติชนสฺส [Pg.99] จ มหาชนสฺส จ สมฺภาวนียา ชาตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุวิสุทฺธสีลาจารตาย อติวิย โลเก ปตฺถฏยสา อโหสี’’ติ.

Indeed, while she herself was staying in the city of Kimila, her husband was residing in Takkasilā for the purpose of trade. On a festival day, when, encouraged by his companions, the thought to enjoy the festival arose in him, the household deity, by her own divine power, took her there and united her with her husband. Through that very union, she became pregnant and was brought back to the city of Kimila by the deity. When her pregnancy gradually became evident, she was suspected of being an adulteress by her mother-in-law and others. But that very deity, by her power, made it appear as though the city of Kimila was being overwhelmed by the great flood of the Ganges; and by an oath preceded by a declaration of truth indicating her fidelity, she averted the great flood of the Ganges with its web of waves stirred up by the wind's force that was rushing upon her, and also averted the disgrace. Even when reunited with her husband, she was suspected by him, just as she had been previously by her mother-in-law and others. By presenting the signet ring with his name and the token he had given her in Takkasilā, she dispelled that suspicion and became worthy of honor by her husband, his relatives, and the general populace. Therefore, it was said: 'Through her utterly pure virtue and conduct, she became exceedingly renowned in the world.'

สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนา. อถ ภควติ สาวตฺถิโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ปาริจฺฉตฺตกมูเล ปณฺฑุกมฺพลสิลายํ นิสินฺเน, เทวปริสาย จ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺนาย ภทฺทิตฺถีปิ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ทสสหสฺสิโลกธาตูสุ สนฺนิปติตาย เทวพฺรหฺมปริสาย มชฺเฌ ตาย เทวตาย กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

At a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then, when the Blessed One had gone from Sāvatthī to the Tāvatiṃsa heaven and was seated on the Paṇḍukambala stone slab at the foot of the Pāricchattaka tree, and when the assembly of devas had approached the Blessed One, paid homage to him, and was seated to one side, Bhadditthī also approached, paid homage, and stood to one side. Then the Blessed One, in the midst of the assembly of devas and brahmās gathered from the ten-thousandfold world-system, questioned that devatā about the meritorious deeds she had done:

๒๐๖.

206.

‘‘นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา;

อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ, กิญฺชกฺขปริวาริตา.

“Blue, yellow, and black, crimson and then red; of various colors, surrounded by filaments.

๒๐๗.

207.

‘‘มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ, มาลํ ธาเรสิ มุทฺธนิ;

นยิเม อญฺเญสุ กาเยส, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส.

“You wear a garland of Mandārava flowers on your head; these trees do not exist in other realms, O wise one.

๒๐๘.

208.

‘‘เกน กายํ อุปปนฺนา, ตาวตึสํ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – อาห;

“By what deed have you been reborn into the Tāvatiṃsa realm, O glorious one? O goddess, having been asked, declare: of what action is this the fruit?” he said.

๒๐๖-๗. ตตฺถ นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย, โส นีลา จ ปีตา จาติอาทินา ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต. เตน โอทาตาทิเก อวุตฺตวณฺเณ สงฺคณฺหาติ. อิติ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ เวทิตพฺโพ. จ-สทฺโท วา อวุตฺตตฺถสมุจฺจโย. อถาติ อิติ-สทฺทตฺเถ นิปาโต. อุจฺจาวจานํ วณฺณานนฺติ เอตฺถ อุจฺจาวจานนฺติ วิภตฺติยา อโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อุจฺจาวจวณฺณานํ นานาวิธวณฺณานนฺติ อตฺโถ. วณฺณานนฺติ วา วณฺณวนฺตานํ. กิญฺชกฺขปริวาริตาติ กิญฺชกฺเขหิ ปริวาริตานํ. สามิอตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – นีลา จ ปีตา จ กาฬา จ มญฺชิฏฺฐา จ โลหิตา จ อถ อญฺเญ โอทาตาทโย จาติ อิเมสํ วเสน อุจฺจาวจวณฺณานํ ตถาภูเตหิเยว กิญฺชกฺเขหิ เกสเรหิ ปริวาริตานํ วิจิตฺตสณฺฐานาทิตาย วา อุจฺจาวจานํ ยถาวุตฺตวณฺณวนฺตานํ มนฺทารวรุกฺขสมฺภูตตาย มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ เตหิ กตํ มาลาคุณํ ตฺวํ เทวเต อตฺตโน สีเส ธาเรสิ ปิฬนฺธสีติ.

Here, in the passage 'nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā,' the word 'ca' serves to combine the stated meanings; it should be connected individually, as in 'nīlā ca pītā ca,' and so on. The word 'atha' is a particle in another sense, by which it includes unstated colors such as white. The word 'iti' should be understood as an elided reference. Alternatively, the word 'ca' serves to combine unstated meanings, and the word 'atha' is a particle used in the sense of 'iti.' In 'uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ,' the non-elision of the inflection in 'uccāvacānaṃ' should be noted; the meaning is 'of various and diverse colors.' Alternatively, 'vaṇṇānaṃ' means 'of those possessing color.' 'Kiñjakkhaparivāritā' means 'of those surrounded by filaments.' For this word is in the nominative case used in the sense of the genitive. This is what is meant: you, O goddess, wear on your own head and adorn yourself with a garland of Mandārava flowers—a strand of garlands made from them—which are of various and diverse colors by means of these: blue, yellow, black, crimson, red, and furthermore other colors such as white; which are surrounded by just such filaments and stamens; or which, due to having variegated forms and so on, possess the aforesaid colors; and which are produced from the excellent Mandārava tree.

ยโต [Pg.100] รุกฺขโต ตานิ ปุปฺผานิ, เตสํ วิเสสวณฺณตาย อนญฺญสาธารณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิเมติ ยถาวุตฺตวณฺณสณฺฐานาทิยุตฺตา ปุปฺผวนฺโต รุกฺขา น สนฺตีติ โยชนา. กาเยสูติ เทวนิกาเยสุ. สุเมธเสติ สุนฺทรปญฺเญ.

From whichever tree those flowers come, in order to show their special color and their quality of not being common to others, it is said: “These trees do not exist in other realms, O wise one.” Therein, the construction for 'ime' (these) is: 'flower-bearing trees endowed with the aforesaid color, form, and so on, do not exist.' 'Kāyesu' means in the hosts of devas. 'Sumedhase' means 'O one of beautiful wisdom.'

ตตฺถ นีลาติ อินฺทนีลมหานีลาทิมณิรตนานํ วเสน นีโลภาสา. ปีตาติ ปุปฺผราคกกฺเกตนปุลกาทิมณิรตนานญฺเจว สิงฺคีสุวณฺณสฺส จ วเสน ปีโตภาสา. กาฬาติ อสฺมกอุปลกาทิมณิรตนานํ วเสน กณฺโหภาสา. มญฺชิฏฺฐาติ โชติรสโคมุตฺตกโคเมทกาทิมณิรตนานํ วเสน มญฺชิฏฺโฐภาสา. โลหิตาติ ปทุมราคโลหิตงฺกปวาฬรตนาทีนํ วเสน โลหิโตภาสา. เกจิ ปน นีลาทิปทานิ ‘‘รุกฺขา’’ติ อิมินา ‘‘นีลา รุกฺขา’’ติอาทินา โยเชตฺวา วทนฺติ. รุกฺขาปิ หิ นีลาทิวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนตฺตา นีลาทิโยคโต นีลาทิโวหารํ ลภนฺตีติ เตหิ ‘‘นีลา…เป… โลหิตา…เป… นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ รุกฺขา สนฺติ สุเมธเสติ, ยโต ตฺวํ อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ กิญฺชกฺขปริวาริตานํ มนฺทารวานํ ปุปฺผานํ มาลํ ธาเรสี’’ติ โยชนา กาตพฺพา. ตตฺถ ยถาทิฏฺเฐ วณฺณวิเสสยุตฺเต ปุปฺเผ กิตฺเตตฺวา เตสํ อสาธารณภาวทสฺสเนน รุกฺขานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ปฐมนโย, รุกฺขานํ อสาธารณภาวทสฺสเนน ปุปฺผานํ อาเวนิกภาวทสฺสนํ ทุติยนโย. ปฐมนเย วณฺณาทโย สรูเปน คหิตา, ทุติยนเย นิสฺสยมุเขนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

Therein, 'blue' means having a blue radiance by means of gems such as sapphire and great sapphire. 'Yellow' means having a yellow radiance by means of gems such as topaz, kakketana, and pulaka, and also of pure gold. 'Black' means having a black radiance by means of gems such as asmaka and upalaka. 'Crimson' means having a crimson radiance by means of gems such as jotirasa, gomuttaka, and gomedaka. 'Red' means having a red radiance by means of gems such as ruby, lohitaṅka, and coral. Some, however, connect the words beginning with 'blue' with this word 'trees,' saying 'blue trees,' and so on. For trees, too, because of being covered with flowers of blue and other colors, obtain the designation 'blue,' etc., through their association with blue and so on. Therefore, by them, the construction should be made thus: 'The trees are blue... the trees are red... these trees are not found in other realms, O wise one; since you wear a garland of Mandārava flowers of various colors, surrounded by filaments.' Therein, having praised the flowers endowed with distinct colors as they are seen, showing the unique nature of the trees by showing the uncommon nature of those flowers is the first method. Showing the unique nature of the flowers by showing the uncommon nature of the trees is the second method. In the first method, the colors and so on are taken in their own form; in the second method, they are taken by way of their support. This is the difference between them.

๒๐๘. เกนาติ เกน ปุญฺญกมฺเมน, กายํ ตาวตึสนฺติ โยชนา. ปุจฺฉิตาจิกฺขาติ ปุจฺฉิตา ตฺวํ อาจิกฺข กเถหิ.

208. 'By what' means by what meritorious deed; for `kāyaṃ tāvatiṃsaṃ`, this is the construction. 'Having been asked, declare' means: you, having been asked, declare, tell.

เอวํ ภควตา ปุจฺฉิตา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by the Blessed One, that deity replied with these verses:

๒๐๙.

209.

‘‘ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

“They knew me as Bhadditthikā, a female lay follower in Kimilā, endowed with faith and virtue, always delighting in sharing.

๒๑๐.

210.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

I gave robes and food, lodging and lamps; I gave to the upright with a serene mind.

๒๑๑.

211.

‘‘จาตุทฺทสึ [Pg.101] ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and the fortnight of special observance, well-endowed with the eight factors,

๒๑๒.

212.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

I observed the Uposatha, ever restrained in virtue; from restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

๒๑๓.

213.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

Abstaining from the destruction of life, restrained from false speech, from theft and sexual misconduct, and far from intoxicants.

๒๑๔.

214.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, อปฺปมาทวิหารินี;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

Delighting in the five training precepts, skilled in the noble truths; a lay follower of the Visionary One, dwelling heedfully; having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

๒๑๕.

215.

‘‘ภิกฺขู จาหํ ปรมหิตานุกมฺปเก, อโภชยึ ตปสฺสิยุคํ มหามุนึ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทนํ.

And I fed monks, compassionate for the highest welfare, the ascetic pair, the great sage. Having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

๒๑๖.

216.

‘‘อฏฺฐงฺคิกํ อปริมิตํ สุขาวหํ, อุโปสถํ สตตมุปาวสึ อหํ;

กตาวาสา กตกุสลา ตโต จุตา, สยํปภา อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ.

The eight-factored Uposatha, immeasurable and bringing happiness, I always observed. Having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

๒๐๙-๒๑๔. ตตฺถ ภทฺทิตฺถิกาติ มํ อญฺญํสุ, กิมิลายํ อุปาสิกาติ อาจารสมฺปตฺติยา สจฺจกิริยาย อุพฺพตฺตมานมโหฆนิวตฺตเนน อขณฺฑสีลาติ สญฺชาตนิจฺฉยา ภทฺทา สุนฺทรา อยํ อิตฺถี, ตสฺมา ‘‘ภทฺทิตฺถิกา อุปาสิกา’’ติ จ มํ กิมิลนครวาสิโน ชานึสุ. สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

209-214. Therein, regarding 'they knew me as Bhadditthikā, the lay follower in Kimilā': Because of my accomplishment in conduct, my act of truth, and my turning back the great swelling flood, they came to the firm conclusion that I was of unbroken virtue, thinking, 'This woman is fortunate (bhaddā) and beautiful.' Therefore, the inhabitants of the city of Kimilā knew me as 'the lay follower Bhadditthikā'. The passage beginning 'Endowed with faith and virtue' has a plain meaning, as it is in accordance with the method stated previously.

อปิจ ‘‘สทฺธา’’ติ อิมินา สทฺธาธนํ, ‘‘สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ อิมินา จาคธนํ[Pg.102], ‘‘สีเลน สมฺปนฺนา, จตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา’’ติ อิมินา สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนญฺจ, ‘‘อริยสจฺจาน โกวิทา’’ติ อิมินา สุตธนํ ปญฺญาธนญฺจ ทสฺสิตนฺติ สา อตฺตโน สตฺตวิธอริยธนปฏิลาภํ. ‘‘อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทน’’นฺติ อิมินา ตสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ อานิสํสํ วิภาเวติ. ตตฺถ กตาวาสาติ นิปฺผาทิตสุจริตาวาสา. สุจริตกมฺมญฺหิ ตทตฺเต อายติญฺจ สุขาวาสเหตุตาย ‘‘สุขวิหารสฺส อาวาโส’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘กตกุสลา’’ติ.

Furthermore, by this text 'faith', the noble wealth that is faith is shown. By this text 'Delighting in sharing, I gave robes and food, lodging and lamps to the upright with a serene mind', the noble wealth that is generosity is shown. By this text 'endowed with virtue, on the fourteenth and fifteenth... delighting in the five training precepts', the noble wealth that is virtue, the noble wealth that is shame, and the noble wealth that is moral dread are shown. By this text 'skilled in the noble truths', the noble wealth that is learning and the noble wealth that is wisdom are shown. Thus, she shows her attainment of the sevenfold noble wealth. By this sentence 'A lay follower of the Visionary One... I wander in Nandana', she makes clear its benefit in the present life and in the future. Therein, 'having made a dwelling' means one who has accomplished the dwelling of good conduct. For good conduct, being the cause of a happy dwelling in this life and the future, is indeed called 'the dwelling of happy abiding.' Therefore, it is said, 'one who has done skillful deeds'.

๒๑๕. ปุพฺเพ อนามสิตเขตฺตวิเสสํ อตฺตโน ทานมยํ ปุญฺญํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส อายตนคตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภิกฺขู จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภิกฺขูติ อนวเสสภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขู. ปรมหิตานุกมฺปเกติ ปรมํ อติวิย ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อนุคฺคาหเก. อโภชยินฺติ ปณีเตน โภชเนน โภเชสึ. ตปสฺสิยุคนฺติ อุตฺตเมน ตปสา สพฺพกิเลสมลํ ตาเปตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา ฐิตตฺตา ตปสฺสิภูตํ ยุคํ. มหามุนินฺติ ตโต เอว มหาอิสิภูตํ, มหโต วา อตฺตโน วิสยสฺส มหนฺเตเนว ญาเณน มุนนโต ปริจฺฉินฺทนโต มหามุนึ. สพฺพเมตํ ทฺเว อคฺคสาวเก สนฺธาย วทติ.

215. Having previously spoken of her own meritorious deed, which consisted of giving to an unconsidered special field, now, in order to show its growth, 'and the monks,' etc., was said. Therein, 'a bhikkhu' is so called because of having defilements that are utterly destroyed without remainder. 'Compassionate for the highest welfare' means those who greatly assist with supreme welfare, such as that in the present life, etc. 'I fed' means I fed them with excellent food. 'The ascetic pair' means a pair who have become ascetics because, through supreme austerity, they stand having burned up and utterly cut off all the stain of the defilements. 'The great sage' means one who has become a great seer for that very reason; or, a great sage because of knowing and defining the great scope of his own domain with great knowledge. All this is said in reference to the two chief disciples.

๒๑๖. อปริมิตํ สุขาวหนฺติ อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา วุตฺตํ. ‘‘ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ ยาว สุขา สคฺคา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๕) วจนโต ภควโตปิ วจนปถาตีตปริมาณรหิตสุขนิพฺพตฺตกํ อตฺตโน วา อานุภาเวน อปริมิตสุขาวหํ สุขสฺส อาวหนกํ. สตตนฺติ สพฺพกาลํ. ตํ ตํ อุโปสถรกฺขณทิวสํ อหาเปตฺวา, ตํ ตํ วา อุโปสถรกฺขณทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา ปริปุณฺณํ กตฺวา สตตํ วา สพฺพกาลํ สุขาวหนฺติ โยชนา. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

216. The phrase Aparimitaṃ sukhāvahaṃ ('bringing immeasurable happiness') is stated without eliding the nasal sound. Because of having faith in the Blessed One's words, 'Monks, to whatever extent the heavens are blissful, it is not easy to attain this by mere talk', it accomplishes limitless welfare and happiness; or, by one's own power, it brings incomparable happiness, it is a bringer of happiness. Satataṃ means 'at all times'. The construction is: 'without failing on each and every Uposatha observance day'; or, 'having made each and every Uposatha observance day unbroken and complete'; or, 'satataṃ' means 'at all times bringing happiness'. The rest is in the same manner as stated previously.

อถ ภควา มาตุเทวปุตฺตปฺปมุขานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุวาสีนํ เทวพฺรหฺมสงฺฆานํ ตโย มาเส อภิธมฺมปิฏกํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภทฺทิตฺถิวิมานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. สา เทสนา สมฺปตฺตปริสาย สาตฺถิกา อโหสีติ.

Then afterwards, the Blessed One, having come to the human world, taught the Bhadditthi Mansion to the monks. That teaching was beneficial to the assembled audience.

ภทฺทิตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Bhadditthi Mansion is concluded.

๖. โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา

6. Explanation of the Soṇadinnā Mansion

อภิกฺกนฺเตน [Pg.103] วณฺเณนาติ โสณทินฺนาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาฬนฺทายํ โสณทินฺนา นาม เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺตี สุวิสุทฺธนิจฺจสีลา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถมฺปิ อุปวสติ. สา ธมฺมสวนสปฺปายํ ปฏิลภิตฺวา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนตาย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ ปริพฺรูหนฺตี โสตาปนฺนา อโหสิ. อถ อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

“With surpassing beauty”—this is the Soṇadinnā Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, in Nāḷandā, there was a female lay follower named Soṇadinnā, faithful and devout, who respectfully attended to the bhikkhus with the four requisites. She was of perfectly pure and constant virtue, and observed the Uposatha endowed with eight factors. Having obtained a suitable opportunity for hearing the Dhamma and being endowed with supportive conditions, she developed the meditation subject connected with the Four Noble Truths and became a stream-enterer. Then, afflicted by a certain disease, she passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas. Her, the Venerable Mahāmoggallāna—

๒๑๗.

217.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

๒๑๘.

218.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what virtue is your complexion so radiant? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

๒๑๙.

219.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“I ask you, O goddess of great power, what meritorious deed did you do as a human being? By what are you of such radiant power, and your complexion illuminates all directions?”

อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ.

With these three verses, he questioned her.

๒๒๐.

220.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, pleased at heart, having been questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what kamma this was the fruit.

๒๒๑-๒๒๖.

221-226.

‘‘โสณทินฺนาติ มํ อญฺญํสุ…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“They knew me as Soṇadinnā… of the illustrious Gotama.”

๒๒๗.

227.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

เทวตา พฺยากาสิ. ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

The deity explained. All of that is just as has been stated above.

โสณทินฺนาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Soṇadinnā Mansion is concluded.

๗.อุโปสถาวิมานวณฺณนา

7. The Explanation of the Uposathā Mansion

อภิกฺกนฺเตน [Pg.104] วณฺเณนาติ อุโปสถาวิมานํ. อิธ อฏฺฐุปฺปตฺติยํ สาเกเต อุโปสถา นาม เอกา อุปาสิกาติ อยเมว วิเสโส, เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

“With surpassing complexion” is the Uposathā Mansion. Here, in the story of its origin, this alone is the distinction: in Sāketa there was a certain female lay follower named Uposathā; the rest is similar to the preceding mansion. Therefore, it was said:

๒๒๙-๒๓๑.

229-231.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“With surpassing complexion… and your complexion illuminates all directions.”

๒๓๒.

232.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That deity, pleased… of which kamma this is the fruit.”

๒๓๓-๒๓๘.

233-238.

‘‘อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ, สาเกตายํ อุปาสิกา…เป…อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“They knew me as Uposathā, a female lay follower in Sāketa… a female lay follower of the One with Vision, the illustrious Gotama.”

๒๓๙.

239.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

เทวตา พฺยากาสิ. ปุน อตฺตโน เอกํ โทสํ ทสฺเสนฺตี –

The deity explained. Then, pointing out one of her own faults, she said:

๒๔๑.

241.

‘‘อภิกฺขณํ นนฺทนํ สุตฺวา, ฉนฺโท เม อุทปชฺชถ;

ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย, อุปปนฺนามฺหิ นนฺทนํ.

“Repeatedly hearing of Nandana, desire arose in me; having directed my mind there, I was reborn in Nandana.”

๒๔๒.

242.

‘‘นากาสึ สตฺถุ วจนํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

หีเน จิตฺตํ ปณิธาย, สามฺหิ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. – ทฺเว คาถา อภาสิ;

“I did not follow the word of the Teacher, the Buddha, kinsman of the sun; having directed my mind to what is inferior, I am now remorseful.” Thus she spoke two verses.

๒๓๓. ตตฺถ อุโปสถาติ มํ อญฺญํสูติ ‘‘อุโปสถา’’ติ อิมินา นาเมน มํ มนุสฺสา ชานึสุ. สาเกตายนฺติ สาเกตนคเร.

233. Therein, `uposathāti maṃ aññaṃsu` means: people knew me by this name, ‘Uposathā’. `Sāketāyaṃ` means: in the city of Sāketa.

๒๔๑. อภิกฺขณนฺติ อภิณฺหํ. นนฺทนํ สุตฺวาติ ‘‘ตาวตึสภวเน นนฺทนวนํ นาม เอทิสญฺจ เอทิสญฺจา’’ติ ตตฺถ นานาวิธํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ สุตฺวา. ฉนฺโทติ ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญกมฺมสฺส การณภูโต กุสลจฺฉนฺโท, ตตฺรูปปตฺติยา ปตฺถนาภูโต ตณฺหาฉนฺโท วา. อุทปชฺชถาติ อุปฺปชฺชิตฺถ. ตตฺถาติ ตาวตึสภวเน, นนฺทนาปเทเสนปิ หิ ตํ เทวโลกํ วทติ. อุปปนฺนามฺหีติ อุปฺปนฺนา นิพฺพตฺตา อมฺหิ.

241. `Abhikkhaṇaṃ` means frequently. `Nandanaṃ sutvā` means: having heard about the various divine fortunes there, such as, “In the Tāvatiṃsa realm, there is a park named Nandana of such and such a nature.” `Chando` means: the wholesome desire which is the cause of the meritorious kamma that produces that rebirth, or the craving-desire which is the aspiration for arising there. `Udapajjathāti` means it arose. `Tatthāti` means in the Tāvatiṃsa realm; for by the designation of Nandana, it refers to that deva world. `Upapannāmhīti` means I have arisen, I have been born.

๒๔๒. นากาสึ [Pg.105] สตฺถุ วจนนฺติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ วณฺเณมี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๓๒๐-๓๒๑) สตฺถารา วุตฺตวจนํ น กรึ, ภเวสุ ฉนฺทราคํ น ปชหินฺติ อตฺโถ. อาทิจฺโจ โคตมโคตฺโต, ภควาปิ โคตมโคตฺโตติ สโคตฺตตาย วุตฺตํ ‘‘พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน’’ติ. อถ วา อาทิจฺจสฺส พนฺธุ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตํ ปฏิจฺจ ตสฺส อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อาทิจฺโจ วา พนฺธุ เอตสฺส โอรสปุตฺตภาวโตติ อาทิจฺจพนฺธุ, ภควา. ตถา หิ วุตฺตํ –

242. `Nākāsiṃ satthu vacananti` means: I did not follow the word spoken by the Teacher, beginning with, “Monks, I do not praise even a trifle of existence” (AN 1.320–321); the meaning is that I did not abandon lustful desire for existences. The Sun (Ādicca) is of the Gotama clan, and the Blessed One is also of the Gotama clan; thus, it is said “of the Buddha, the kinsman of the Sun (ādiccabandhuno)” because of having the same clan. Alternatively, the kinsman of the Sun is Ādiccabandhu, which refers to the Blessed One. This is because, dependent on Him, he (the Sun deity) was born of a noble birth. Or, the Sun is a kinsman to Him because of being like a legitimate son; therefore, He is Ādiccabandhu, the Blessed One. For so it has been said:

‘‘โย อนฺธกาเร ตมสี ปภงฺกโร, เวโรจโน มณฺฑลี อุคฺคเตโช;

มา ราหุ คิลี จรมนฺตลิกฺเข, ปชํ มมํ ราหุ ปมุญฺจ สูริย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๙๑);

“He who is the maker of light in darkness and gloom, the brilliant one, possessing an orb, of risen power; Rāhu, do not swallow him as he travels in the sky. Rāhu, release Suriya, my offspring.” (cf. SN 2.10)

หีเนติ ลามเก. อตฺตโน ภวาภิรตึ สนฺธาย วทติ. สามฺหีติ สา อมฺหิ.

`Hīne` means base. She speaks referring to her own delight in existence. `Sāmhi` is to be parsed as `sā amhi`, meaning “I am she.”

เอวํ ตาย เทวตาย ภวาภิรตินิมิตฺเต อุปฺปนฺนวิปฺปฏิสาเร ปเวทิเต เถโร ภวสฺส ปริจฺฉินฺนายุภาววิภาวนมุเขน อายตึ มนุสฺสตฺตภาเว ฐตฺวา วฏฺฏทุกฺขสฺส สมติกฺกโม กาตุํ สุกโร, สพฺพโส ขีณาสวภาโว นาม มหานิสํโสติ จ สมสฺสาเสตุํ –

Thus, when that deity had declared the remorse that had arisen on account of her delight in existence, the Elder, in order to console her by explaining—by means of showing the nature of existence as having a limited lifespan—that in the future, having been established in a human state, it is easy to accomplish the overcoming of the suffering of the cycle, and that the state of being one whose taints are completely destroyed is of great benefit, said:

๒๔๓.

243.

‘‘กีว จิรํ วิมานมฺหิ, อิธ วจฺฉสุโปสเถ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, ยทิ ชานาสิ อายุโน’’ติ. –

“How long will you dwell here in the mansion, Uposathā? O deity, being asked, declare it, if you know the measure of your lifespan.”

คาถมาห. ปุน สา –

He spoke the verse. Then she:

๒๔๔.

244.

‘‘สฏฺฐิ วสฺสสหสฺสานิ, ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย;

อิธ ฐตฺวา มหามุนิ, อิโต จุตา คมิสฺสามิ;

มนุสฺสานํ สหพฺยต’’นฺติ. – อาห;

“For sixty thousand years and thirty million years, having remained here, O Great Sage, having passed away from here, I shall go to the companionship of humans,” she said.

ปุน เถโร –

Again, the Elder:

๒๔๕.

245.

‘‘มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ, สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา;

โสตาปนฺนา วิเสสยิ, ปหีนา ตว ทุคฺคตี’’ติ. –

“Do not fear, O Uposathā, you have been declared by the Fully Awakened One; you are a stream-enterer who has attained distinction, your woeful destinies have been abandoned.”

อิมาย คาถาย สมุตฺเตเชสิ.

With this verse, he roused her.

๒๔๓-๔. ตตฺถ [Pg.106] กีว จิรนฺติ กิตฺตกํ อทฺธานํ. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก, อิธ วา วิมานสฺมึ. อายุ โนติ อายุ, โนติ นิปาตมตฺตํ. อายุโน วา จิราจิรภาวํ, อถ วา ยทิ ชานาสิ อายุโนติ อตฺโถ. มหามุนีติ เถรํ อาลปติ.

Therein, `kīva ciraṃ` means: for what length of time? `Idha` means: in this celestial world, or in this mansion. `Āyu no` means: `āyu` (life); `no` is merely a particle. Or, it refers to the long or short nature of life; or, if you know, ‘of the lifespan’ is the meaning. `Mahāmuni` is a term of address for the Elder.

๒๔๕. มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายีติ ภทฺเท อุโปสเถ ตฺวํ มา ภายิ. กสฺมา? ยสฺมา สมฺพุทฺเธนาสิ พฺยากตา. กินฺติ? โสตาปนฺนา วิเสสยีติ. มคฺคผลสญฺญิตํ วิเสสํ ยาตา อธิคตา, ตสฺมา ปหีนา ตว สพฺพาปิ ทุคฺคตีติ อิมมฺปิ วิเสสํ ยาตาติ วิเสสยิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

245. `Mā tvaṃ uposathe bhāyi` means: O good Uposathā, do not you fear. Why? Because you have been declared by the Fully Awakened One. How was she declared? As a `Sotāpannā visesayi`. She has reached and attained the distinction designated as path and fruit; therefore, all your woeful destinies are abandoned. Because she has reached this distinction, she is called `visesayi`. The rest is just as has been stated.

อุโปสถาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Uposathā Mansion is concluded.

๘-๙. นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา

8-9. The Explanation of the Niddā and Suniddā Mansions

อฏฺฐมนวมวิมานานิ ราชคหนิทานานิ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ ยถากฺกมํ ‘‘นิทฺทา นาม อุปาสิกา…เป… โคตมสฺส ยสสฺสิโน. เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… สุนิทฺทา นาม อุปาสิกา’’ติ วตฺตพฺพํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. ตถา หิ เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ ปาฬิ เปยฺยาลวเสน ฐปิตาติ. เตน วุตฺตํ –

The eighth and ninth mansions have their origin in Rājagaha. In the account of their origin, it should be stated in sequence: “The laywoman named Niddā... (and so on)... of the illustrious Gotama. Because of that, such is my complexion... (and so on)... the laywoman named Suniddā.” The rest is just as has been stated. In the verses also, there is nothing new. Thus, in some manuscripts, the Pāli is presented by way of abbreviation. Therefore, it is said:

๒๔๖.

246.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“With a surpassing complexion... (and so on)... and your complexion illuminates all directions.”

๒๔๗.

247.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That deity, pleased at heart... (and so on)... of which kamma this is the fruit.”

๒๔๘.

248.

‘‘นิทฺทาติ มมํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“They knew me as Niddā, a female lay follower in Rājagaha... (and so on)... of the illustrious Gotama.”

๒๕๖.

256.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Because of that, such is my complexion... (and so on)... and my complexion illuminates all directions.”

๒๕๘.

258.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“With a surpassing complexion... (and so on)... it illuminates all directions.”

๒๖๑.

261.

‘‘สา [Pg.107] เทวตา อตฺตมนา…เป….

“That deity, pleased at heart... (and so on)...”

๒๖๒.

262.

‘‘สุนิทฺทาติ มํ อญฺญํสุ, ราชคหสฺมึ อุปาสิกา…เป…โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“They knew me as Suniddā, a female lay follower in Rājagaha... (and so on)... of the illustrious Gotama.”

๒๖๘.

268.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, such is my complexion... (and so on)... and my complexion illuminates all directions.”

นิทฺทา-สุนิทฺทาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Niddā and Suniddā Mansions is concluded.

๑๐. ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

10. The Explanation of the Mansion of the First Female Almsgiver

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อุตฺตรมธุรายํ อญฺญตรา อิตฺถี ขีณายุกา โหติ อปาเย อุปฺปชฺชนารหา. ภควา ปจฺจูสเวลายํ มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ตํ อิตฺถึ อปาเย อุปฺปชฺชนารหํ ทิสฺวา มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส ตํ สุคติยํ ปติฏฺฐาเปตุกาโม เอโก อทุติโย มธุรํ อคมาสิ. คนฺตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรํ อาทาย พหินครํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. เตน สมเยน สา อิตฺถี เคเห อาหารํ สมฺปาเทตฺวา เอกมนฺเต ปฏิสาเมตฺวา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คนฺตฺวา นฺหายิตฺวา ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา อตฺตโน เคหํ คจฺฉนฺตี อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘อปิ, ภนฺเต, ปิณฺโฑ ลทฺโธ’’ติ วตฺวา ‘‘ลภิสฺสามี’’ติ จ ภควตา วุตฺเต อลทฺธภาวํ ญตฺวา ฆฏํ ฐเปตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามิ, อธิวาเสถา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. สา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต ปเวสนํ อุทิกฺขมานา อฏฺฐาสิ. ภควา เคหํ ปวิสิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ สา ภควนฺตํ โภเชสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ โอนีตปตฺตปาณี ตสฺสา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อนุโมทนํ สุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี ยาว จกฺขุปถสมติกฺกมา พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อวิชหนฺตี นมสฺสมานา อฏฺฐาสิ. สา [Pg.108] กติปยทิวสาติกฺกเมเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

“With surpassing radiance”—this is the Bhikkhādāyikā celestial mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī. At that time, in Uttaramadhurā, a certain woman whose lifespan was nearing its end was destined to be reborn in the lower realms. At dawn, the Blessed One, arising from the attainment of great compassion, surveyed the world. Seeing that woman destined to be reborn in the lower realms, his mind stirred by great compassion, he desired to establish her in a happy rebirth. Alone, without a second, he went to Madhurā. Having gone there, he dressed in the morning, took his bowl and robe, and entered the outer city for alms. At that time, that woman had prepared food in her house, set some aside, taken a water pot, and gone to the water-landing place to bathe. After bathing, she filled the pot with water and was returning home when she saw the Blessed One along the way. She asked, “Venerable sir, have you received alms?” When the Blessed One replied, “I will receive,” knowing that he had not received any, she set down the water pot, approached the Blessed One, paid homage, and said, “Venerable sir, I will give you alms-food. Please accept.” The Blessed One consented in silence. Knowing of the Blessed One’s consent, she went home first, prepared a seat in a well-cleaned spot, and stood waiting for the Blessed One to enter. The Blessed One entered the house and sat on the prepared seat. Then she served the Blessed One. After finishing his meal, the Blessed One, having withdrawn his hand from the bowl, gave his appreciation and departed. Hearing the appreciation, experiencing no small joy and happiness, not abandoning the joy with the Buddha as her object as long as he was within sight, she stood paying homage. A few days later, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, where she had a retinue of a thousand celestial nymphs. The Venerable Mahāmoggallāna—

๒๗๐.

270.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing radiance... and so on... like the morning star.”

๒๗๑.

271.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปุจฺฉิ;

“By what is your radiance like this... and so on... And your radiance illuminates all directions?”—he asked in verses.

๒๗๓.

273.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That deity, pleased... and so on... of which action this is the fruit.”

๒๗๔.

274.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา,ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก.

“I was a human among humans, in a previous birth in the human world.

๒๗๕.

275.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ ภิกฺขํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“I saw the stainless Buddha, serene and unperturbed; to him I gave alms, with faith in my own hands.

๒๗๖.

276.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my radiance is like this... and so on... And my radiance illuminates all directions.”

เทวตา พฺยากาสิ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

The deity explained. All the rest is of obvious meaning, in the manner stated below.

ปฐมภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the First Alms-Giver's Mansion is concluded.

๑๑. ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา

11. The Explanation of the Second Alms-Giver's Mansion

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี สทฺธา ปสนฺนา อญฺญตรํ ขีณาสวตฺเถรํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา อตฺตโน เคหํ ปเวเสตฺวา โภชนํ อทาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

“With surpassing radiance…”—this is the Second Alms-Giver's Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha. There, a certain woman, faithful and devout, saw a certain elder who had destroyed the taints walking for alms. She invited him into her home and gave him food. At a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. The rest is just like the immediately preceding mansion-story.

๒๗๘.

278.

‘‘อภิกฺกนฺเตน [Pg.109] วณฺเณน…เป… สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“With surpassing radiance... and so on... illuminates all directions.”

๒๘๑.

281.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That deity, pleased... and so on... of which action this is the fruit.”

๒๘๒.

282.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I, being human among humans... and so on... And my radiance illuminates all directions.”

ทุติยภิกฺขาทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Alms-Giver's Mansion is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, on the Vimānavatthu,

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ทุติยสฺส จิตฺตลตาวคฺคสฺส

of the second chapter, the Cittalata Chapter, adorned with eleven stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the explanation of the meaning is concluded.

๓. ปาริจฺฉตฺตกวคฺโค

3. The Pāricchattaka Chapter

๑. อุฬารวิมานวณฺณนา

1. The Explanation of the Splendid Mansion

ปาริจฺฉตฺตกวคฺเค อุฬาโร เต ยโส วณฺโณติ อุฬารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ราชคเห อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อุปฏฺฐากกุเล เอกา ทาริกา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา อโหสิ. สา ยํ ตสฺมึ เคเห ปุเรภตฺตํ ขาทนียโภชนียํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อตฺตนา ลทฺธปฏิวีสโต อุปฑฺฒํ เทติ, อุปฑฺฒํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, อทตฺวา ปน น ภุญฺชติ, ทกฺขิเณยฺเย อปสฺสนฺตีปิ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐกาเล เทติ, ยาจกานมฺปิ เทติเยว. อถสฺสา มาตา ‘‘มม ธีตา ทานชฺฌาสยา ทานสํวิภาครตา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา ตสฺสา ทิคุณํ ภาคํ เทติ. เทนฺตี จ เอกสฺมึ ภาเค ตาย สํวิภาเค กเต ปุน อปรํ เทติ, สา ตโตปิ สํวิภาคํ กโรติเยว.

In the Pāricchattaka Chapter, the Uḷāra Mansion is so named from the verse beginning “Great is your renown and radiance.” What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove, the Squirrel Sanctuary. At that time, in Rājagaha, in the family supporting the Venerable Mahāmoggallāna, there was a young girl inclined to generosity, delighting in sharing gifts. Whatever food, hard or soft, was produced in that house before the meal, she would give away half of the portion she had received, and consume the other half herself. Without giving, she would not eat. Even without seeing a worthy recipient, she would set it aside and give it when she saw one, and she always gave to supplicants. Then her mother, joyful and elated, thinking, “My daughter is inclined to generosity, delighting in sharing gifts,” gave her a double portion. And when the girl had shared from one portion, her mother would give another, and from that too she would invariably share.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล ตํ วยปฺปตฺตํ มาตาปิตโร ตสฺมึเยว นคเร อญฺญตรสฺมึ กุเล กุมารสฺส อทํสุ. ตํ ปน กุลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ โหติ อสฺสทฺธํ อปฺปสนฺนํ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห สปทานํ [Pg.110] ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺสา ทาริกาย สสุรสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สา ทาริกา ปสนฺนจิตฺตา ‘‘ปวิสถ ภนฺเต’’ติ ปเวเสตฺวา วนฺทิตฺวา สสฺสุยา ฐปิตํ ปูวํ ตํ อปสฺสนฺตี ‘‘ตสฺสา กเถตฺวา อนุโมทาเปสฺสามี’’ติ วิสฺสาเสน คเหตฺวา เถรสฺส อทาสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. ทาริกา ‘‘ตุมฺเหหิ ฐปิตํ ปูวํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส อทาสิ’’นฺติ สสฺสุยา กเถสิ. สา ตํ สุตฺวา ‘‘กินฺนามิทํ ปาคพฺภิยํ, อยํ มม สนฺตกํ อนาปุจฺฉิตฺวาว สมณสฺส อทาสี’’ติ ตํ กฏตฏายมานา โกธาภิภูตา ยุตฺตายุตฺตํ อจินฺเตนฺตี ปุรโต ฐิตํ มุสลขณฺฑํ คเหตฺวา อํสกูเฏ ปหริ. สา สุขุมาลตาย ปริกฺขีณายุกตาย จ เตเนว ปหาเรน พลวทุกฺขาภิภูตา หุตฺวา กติปาเหเนว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา สติปิ อญฺญสฺมึ สุจริตกมฺเม เถรสฺส กตทานเมว สาติสยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

As time passed in this way, her parents gave her, having come of age, to a young man in a certain family in that very city. That family, however, held wrong views—they were without faith and not devout. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, while walking for alms in Rājagaha from house to house in order, stood at the door of that young woman’s father-in-law's house. Seeing him, the young woman, with a devout mind, said, “Please come in, Venerable Sir,” and after inviting him in, she paid respects. Not seeing her mother-in-law, she took a cake that had been set aside by her, thinking, “I will tell her afterwards and have her rejoice in it,” and trustingly, she gave it to the Elder. The Elder, having given his words of appreciation, departed. The young woman told her mother-in-law, “I gave the cake you set aside to the Elder Mahāmoggallāna.” Hearing this, she said, “What audacity is this? This woman gave my possession to an ascetic without even asking me!” Scolding her harshly and overcome with anger, not considering what was proper or improper, she seized a piece of a pestle that was in front of her and struck her on the shoulder-peak. Due to her delicate nature and because her lifespan was exhausted, she was overcome by severe pain from that very blow, and after a few days, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Although she had other wholesome deeds, the gift given to the Elder became pre-eminently manifest. The Venerable Mahāmoggallāna, having gone there in the very way described before—

๒๘๖.

286.

‘‘อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ, สพฺพา โอภาสเต ทิสา;

นาริโย นจฺจนฺติ คายนฺติ, เทวปุตฺตา อลงฺกตา.

“Great is your renown and beauty, illuminating all directions; women dance and sing, and divine youths are adorned.

๒๘๗.

287.

‘‘โมเทนฺติ ปริวาเรนฺติ, ตว ปูชาย เทวเต;

โสวณฺณานิ วิมานานิ, ตวิมานิ สุทสฺสเน.

“They rejoice and attend upon you, goddess, in your honor; golden are these mansions of yours, O fair one.

๒๘๘.

288.

‘‘ตุวํสิ อิสฺสรา เตสํ, สพฺพกามสมิทฺธินี;

อภิชาตา มหนฺตาสิ, เทวกาเย ปโมทสิ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“You are their sovereign, endowed with every wish; of noble birth and magnificent, you rejoice in the host of deities. O goddess, being asked, please tell: of what kamma is this the fruit?”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

He asked with three stanzas.

๒๘๖. ตตฺถ ยโสติ ปริวาโร. วณฺโณติ วณฺณนิภา สรีโรภาโส. ‘‘อุฬาโร’’ติ ปน วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา ตสฺสา เทวตาย ปริวารสมฺปตฺติ จ วณฺณสมฺปตฺติ จ วุตฺตา โหติ. ตาสุ ‘‘อุฬาโร เต วณฺโณ’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตํ วณฺณสมฺปตฺตึ วิสยวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพา โอภาสเต ทิสา’’ติ วตฺวา ‘‘อุฬาโร เต ยโส’’ติ วุตฺตํ ปริวารสมฺปตฺตึ วตฺถุวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นาริโย นจฺจนฺตี’’ติอาทิ [Pg.111] วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพา โอภาสเต ทิสาติ สพฺพาสุ ทิสาสุ วิชฺโชตเต, สพฺพา วา ทิสา โอภาสยเต, วิชฺโชตยตีติ อตฺโถ. ‘‘โอภาสเต’’ติ ปทสฺส ‘‘โอภาสนฺเต’’ติ เกจิ วจนวิปลฺลาเสน อตฺถํ วทนฺติ, เตหิ ‘‘วณฺเณนา’’ติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. วณฺเณนาติ จ เหตุมฺหิ กรณวจนํ, วณฺเณน เหตุภูเตนาติ อตฺโถ. ‘‘สพฺพา ทิสา’’ติ จ ชาติวเสน ทิสาสามญฺเญ อเปกฺขิเต วจนวิปลฺลาเสนปิ ปโยชนํ นตฺถิ. นาริโยติ เอตฺถาปิ ‘‘อลงฺกตา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เทวปุตฺตาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน นาริโย เทวปุตฺตา จาติ สมุจฺจโย เวทิตพฺโพ.

286. Herein, `yaso` (renown) is the retinue. `Vaṇṇo` (complexion) is the radiance of the complexion, the radiance of the body. However, since it is stated with distinction as `uḷāro` (great), both the perfection of the retinue and the perfection of the complexion of that goddess are said to be stated. Among these two, to show in detail by way of its sphere the perfection of the complexion, which was stated concisely as 'great is your complexion,' it was said, 'illuminating all directions.' And to show in detail by way of the subject matter the perfection of the retinue, which was stated as 'great is your renown,' it was said, 'women dance,' and so forth. Therein, 'illuminating all directions' means she shines in all directions; or, she causes all directions to shine, she illuminates them—this is the meaning. Some state the meaning of the word `obhāsate` as `obhāsante` through an inversion of number; by them, the case ending should be changed to `vaṇṇena` (by the complexion). And `vaṇṇena` is the instrumental case in the sense of cause; the meaning is 'due to the complexion which has become the cause.' And regarding 'all directions,' when the directions are considered in a general sense by way of their kind, there is no benefit even from an inversion of number. In the word `nāriyo` (women) as well, the word `alaṅkatā` (adorned) should be brought in and connected. In the word `devaputtā` (divine youths), the particle `ca` is elided. By that, the conjunction `nāriyo ca devaputtā ca` (women and divine youths) should be understood.

๒๘๗. โมเทนฺตีติ ปโมทยนฺติ. ปูชายาติ ปูชนตฺถํ ปูชานิมิตฺตํ วา, นจฺจนฺติ คายนฺตีติ โยชนา. ตวิมานีติ ตว อิมานิ.

287. `Modenti` (they rejoice) means `pamodayanti` (they cause to rejoice). `Pūjāya` (for honor) means for the purpose of honoring, or on account of honoring; this is the connection: 'they dance, they sing.' The word-division of `Tavimāni` is `tava imāni` (these are yours).

๒๘๘. สพฺพกามสมิทฺธินีติ สพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ, สพฺเพหิ วา ตยา กามิเตหิ อิจฺฉิเตหิ วตฺถูหิ สมิทฺธา. อภิชาตาติ สุชาตา. มหนฺตาสีติ มหตี มหานุภาวา อสิ. เทวกาเย ปโมทสีติ อิมสฺมึ เทวนิกาเย ทิพฺพสมฺปตฺติเหตุเกน ปรเมน ปโมทเนน ปโมทสิ.

288. `Sabbakāmasamiddhinī` (endowed with all sensual pleasures) means endowed with all five strands of sensual pleasure, or endowed with all things wished for and desired by you. `Abhijātā` (of high birth) means `sujātā` (well-born). `Mahantāsi` (you were great) means you were great, of great power. `Devakāye pamodasi` (you rejoice in the host of devas) means in this host of devas, you rejoice with supreme joy, which has heavenly perfection as its cause.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ –

Thus questioned by the Elder, that goddess answered that matter:

๒๘๙.

289.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

ทุสฺสีลกุเล สุณิสา อโหสึ, อสฺสทฺเธสุ กทริเยสุ อหํ.

I, being human among humans, in a former life in the human world, was a daughter-in-law in an unvirtuous family, among the faithless and the stingy.

๒๙๐.

290.

‘‘สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา;

ปิณฺฑาย จรมานสฺส, อปูวํ เต อทาสหํ.

“Endowed with faith and virtue, always delighting in sharing, while you were walking for alms, I gave you a cake.

๒๙๑.

291.

‘‘ตทาหํ สสฺสุยาจิกฺขึ, ‘สมโณ อาคโต อิธ;

ตสฺส อทาสหํ ปูวํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ’.

“Then I told my mother-in-law: 'An ascetic has come here; I gave him a cake with my own hands, with a devout mind.'

๒๙๒.

292.

‘‘อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสิ, อวินีตาสิ ตฺวํ วธุ;

น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ‘สมณสฺส ททามหํ’.

“Then my mother-in-law rebuked me: 'You are an undisciplined daughter-in-law! You did not wish to ask me, saying, “I am giving to the ascetic.”'

๒๙๓.

293.

‘‘ตโต [Pg.112] เม สสฺสุ กุปิตา, ปหาสิ มุสเลน มํ;

กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ, นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ.

“Then my mother-in-law, enraged, struck me with a pestle; she struck me, cutting my shoulder-peak, and I could not live long.

๒๙๔.

294.

‘‘อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

เทวานํ ตาวตึสานํ, อุปปนฺนา สหพฺยตํ.

“Upon the breaking up of the body, freed from that, I passed away; I was reborn into the company of the Tāvatiṃsa deities.

๒๙๕.

295.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, my beauty is such... and my beauty illuminates all directions.”

๒๘๙. ตตฺถ อสฺสทฺเธสูติ รตนตฺตยสทฺธาย กมฺมผลสทฺธาย จ อภาเวน อสฺสทฺเธสุ, ถทฺธมจฺฉริยตาย กทริเยสุ สสฺสุอาทีสุ อหํ สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา อโหสินฺติ โยชนา.

289. Herein, `assaddhesu` (among the faithless) means among those without faith, due to the absence of faith in the Triple Gem and faith in kamma and its results; and `kadariyesu` (among the stingy) due to their coarse stinginess. The construction is: 'Among my mother-in-law and others, I was endowed with faith and virtue.'

๒๙๐-๑. อปูวนฺติ กปลฺลปูวํ. เตติ นิปาตมตฺตํ. สสฺสุยา อาจิกฺขึ คหิตภาวญาปนตฺถญฺจ อนุโมทนตฺถญฺจาติ อธิปฺปาโย.

`Apūvaṃ` (a cake) means a pan-cake. `Te` is merely a particle. The intention is: 'I told my mother-in-law' for the purpose of making known that it had been taken and for her to rejoice in it.

๒๙๒. อิติสฺสาติ เอตฺถ อสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. สมณสฺส ททามหนฺติ อหํ สมณสฺส อปูวํ ททามีติ. ยสฺมา น มํ สมฺปุจฺฉิตุํ อิจฺฉิ, ตสฺมา ตฺวํ วธุ อวินีตาสีติ สสฺสุ ปริภาสีติ โยชนา.

292. Herein, in `itissā`, `assā` is merely a particle. `Samaṇassa dadāmahaṃ` means 'I give a cake to the ascetic.' The construction is: 'Because you did not wish to ask me, therefore you, daughter-in-law, are undisciplined'—thus the mother-in-law rebuked.

๒๙๓. ปหาสีติ ปหริ. กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มนฺติ เอตฺถ กูฏนฺติ อํสกูฏํ วุตฺตํ ปุริมปทโลเปน, กูฏเมว องฺคนฺติ กูฏงฺคํ, ตํ ฉินฺทตีติ กูฏงฺคจฺฉิ. เอวํ โกธาภิภูตา หุตฺวา มํ อวธิ, มม อํสกูฏํ ฉินฺทิ, เตเนว อุปกฺกเมน มตตฺตา มํ มาเรสีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิร’’นฺติ.

293. `Pahāsi` means she struck. Herein, regarding `Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ`: `kūṭaṃ` is said for `aṃsakūṭaṃ` (shoulder-peak) by elision of the preceding word; `kūṭaṅgaṃ` is because the peak (`kūṭa`) itself is the limb (`aṅga`); `kūṭaṅgacchi` is so called because it cuts (`chindati`) that. The meaning is: 'Thus, having become overcome by anger, she killed me; she cut my shoulder-peak. Because I died by that very assault, it means she killed me.' Therefore, she said: 'I could not live long.'

๒๙๔. วิปฺปมุตฺตาติ ตโต ทุกฺขโต สุฏฺฐุ มุตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

294. `Vippamuttā` means thoroughly freed from that suffering. The rest is just as has been stated.

อุฬารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Uḷāra Vimāna is concluded.

๒. อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา

2. The Commentary on the Ucchudāyikā Vimāna

โอภาสยิตฺวา [Pg.113] ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรตีติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมาเน วุตฺตสทิสํ. อยํ ปน วิเสโส – อิธ อุจฺฉุ ทินฺนา, สสฺสุยา จ ปีฐเกน ปหฏา, ตงฺขณญฺเญว มตา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา, ตสฺสํเยว รตฺติยํ เถรสฺส อุปฏฺฐานํ อาคตา, เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาเสนฺตี เถรํ วนฺทิตฺวา ปญฺชลิกา นมสฺสมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

‘Illuminating the earth together with the world of devas’ is the Ucchudāyikāvimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, and so forth—all is similar to what was said in the immediately preceding Vimāna. This, however, is the distinction: herein, sugarcane was given, and she was struck by her mother-in-law with a stool. Dying at that very moment, she arose in the Tāvatiṃsa realm. On that very night, she came to attend upon the Elder, illuminating the entire Vulture Peak like the moon and like the sun. Having paid homage to the Elder, with palms joined in reverence, she stood to one side. Then the Elder...

๒๙๖.

296.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

“Having illuminated the earth together with the world of devas, you outshine the moon and the sun; with glory, complexion, fame, and radiance, like Brahmā among the Tidasā devas together with Indra.

๒๙๗.

297.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“I ask you, O wearer of a lotus garland, O wearer of a jeweled floral wreath, O one whose skin resembles gold; O adorned one, wearer of the finest garments, who are you, beautiful deity, who pays homage to me?

๒๙๘.

298.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสํยมํ, เกนูปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“What deed did you yourself perform in the past, when you were a human being in a former birth? Was it well-practiced giving, or restraint in virtue, by which you, O glorious one, have arisen in a happy state? O deity, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?”

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

With these verses, he asked.

๒๙๖-๗. ตตฺถ โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ จนฺทิมสูริยรสฺมิสมฺมิสฺเสหิ สิเนรุปสฺสวินิคฺคเตหิ ปภาวิสเรหิ วิชฺโชตยมานตาย เทเวน อากาเสน สหาติ สเทวกํ อุปคตภูมิภาคภูตํ อิมํ ปถวึ วิชฺโชเตตฺวา, เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กตฺวาติ อตฺโถ. โอภาสยิตฺวา ปถวึ จนฺทิมสูริยา วิยาติ โยชนา. อติโรจสีติ อติกฺกมิตฺวา โรจสิ. ตํ ปน อติโรจนํ เกน กึ วิย เกน วาติ อาห [Pg.114] ‘‘สิริยา’’ติอาทิ. ตตฺถ สิริยาติ โสภคฺคาทิโสภาวิเสเสน. เตชสาติ อตฺตโน อานุภาเวน. อาเวฬินีติ รตนมยปุปฺผาเวฬวตี.

Therein, ‘Having illuminated the earth together with the world of devas’ means: having illuminated this earth, which has become a part of the ground that is approached, together with the world of devas—that is, with the shining sky—by means of pure streams of light issuing forth from Sineru, mingled with the rays of the moon and sun, thus making it a single radiance, a single blaze. This is the meaning. The construction is: ‘Having illuminated the earth, you outshine like the moon and sun.’ ‘You outshine’ means: you shine, having surpassed. As to that surpassing radiance—by what? like what? or by whom?—he spoke the words beginning with ‘with glory.’ Therein, ‘with glory’ means: by the special splendor of such things as beauty. ‘With radiance’ means: by one’s own power. ‘Āveḷinī’ means: possessing a dangling ornament of jeweled flowers.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

๒๙๙.

299.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

“Just now, venerable sir, you came to our house in this very village for alms; then I gave you a piece of sugarcane, with a serene mind and immeasurable joy.

๓๐๐.

300.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

“Later, my mother-in-law questioned me: ‘Where, O bride, did you throw away the sugarcane?’ ‘I did not discard it, nor did I eat it myself; I myself gave it to a peaceful monk.’

๓๐๑.

301.

‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

ปีฐํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

“‘Is this authority yours or mine?’ Thus my mother-in-law reproached me. She took a stool and gave me a blow; then, having passed away from that, I died and am now a deity.

๓๐๒.

302.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience its happiness. Together with the devas I delight, rejoicing in the five strands of sensual pleasures.

๓๐๓.

303.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience its happiness. Guarded by the lord of devas, protected by the Thirty-three, I am endowed with the five strands of sensual pleasures.

๓๐๔.

304.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“Such is the abundant fruit of merit; my offering of sugarcane has a great result. Together with the devas I delight, rejoicing in the five strands of sensual pleasures.

๓๐๕.

305.

‘‘เอตาทิสํ [Pg.115] ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

“Such is the abundant fruit of merit; greatly radiant is my offering of sugarcane. Guarded by the lord of devas, protected by the Thirty-three, I am like the thousand-eyed one in the Nandana grove.

๓๐๖.

306.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสิ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

“Venerable sir, you are known to be compassionate; I approached, paid homage, and inquired about what is wholesome. Then, with a serene mind and immeasurable joy, I gave you a piece of sugarcane.”

๒๙๙. ตตฺถ อิทานีติ อนนฺตราตีตทิวสตฺตา อาห, อธุนาติ อตฺโถ. อิมเมว คามนฺติ อิมสฺมึเยว คาเม, ราชคหํ สนฺธาย วทติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘คาโมปิ นิคโมปิ นครมฺปิ ‘คาโม’ อิจฺเจว วุจฺจตี’’ติ. ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. อุปาคมีติ อุปคโต อโหสิ. อตุลายาติ อนุปมาย, อปฺปมาณาย วา.

299. Herein, `idāni` is said because it was the immediately preceding day; the meaning is ‘now’ (`adhunā`). `Imameva gāmaṃ` means ‘in this very village’ (`imasmiṃyeva gāme`); it is said with reference to Rājagaha. For it has been said: ‘A village, a market town, or a city is also called “gāma.”’ This is an accusative used in the sense of the locative. `Upāgami` means ‘he had approached’ (`upagato ahosi`). `Atulāya` means ‘incomparable’ (`anupamāya`), or ‘immeasurable’ (`appamāṇāya`).

๓๐๐. อวากิรีติ อปเนสิ ฉฑฺเฑสิ, วินาเสสิ วา. สนฺตสฺสาติ สาธุรูปสฺส สนฺตกิเลสสฺส ปริสฺสมมปฺปตฺตสฺส วา.

300. `Avākiri` means: did you remove? did you discard? or did you destroy? `Santassa` means: of one with a good nature (`sādhurūpassa`); of one whose defilements are stilled (`santakilesassa`); or of one who has attained the calming of distress (`parissamamappattassa`).

๓๐๑. ตุยฺหํ นูติ นุ-สทฺโท อนตฺตมนตาสูจเน นิปาโต, โส ‘‘มมา’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ ‘‘มม นู’’ติ. อิทํ อิสฺสริยนฺติ เคเห อาธิปจฺจํ สนฺธายาห. ตโต จุตาติ ตโต มนุสฺสโลกโต จุตา. ยสฺมา ฐิตฏฺฐานโต อปคตาปิ ‘‘จุตา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา จุตึ วิเสเสตุํ ‘‘กาลกตา’’ติ วุตฺตํ. กาลกตาปิ จ น ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตา, อปิจ โข เทวตฺตํ อุปคตาติ ทสฺเสนฺตี อาห ‘‘อมฺหิ เทวตา’’ติ.

301. In `Tuyhaṃ nū`, the word `nu` is a particle indicating displeasure. It should also be brought and connected here with `mamā` as `mama nū`. `Idaṃ issariyaṃ` was said with reference to sovereignty in the household. `Tato cutā` means departed from that human world. Because even one who has departed from their standing place is called `cutā`, therefore, to specify the departure, `kālakatā` is said. And having died, she was not reborn just anywhere; but rather, wishing to show that she had attained the state of a deva, she said, `amhi devatā`.

๓๐๒. ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยาติ ตเทว อุจฺฉุขณฺฑทานมตฺตํ กุสลํ กมฺมํ กตํ มยา, อญฺญํ น ชานามีติ อตฺโถ. สุขญฺจ กมฺมนฺติ สุขญฺจ กมฺมผลํ. กมฺมผลญฺหิ อิธ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน, การโณปจาเรน วา ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตุ [Pg.116] เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ (ที. นิ. ๓.๘๐). อนุโภมิ สกํ ปุญฺญ’’นฺติ (วิ. ว. ๑๓๓) จ อาทีสุ วิย. กมฺมนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, กมฺเมนาติ อตฺโถ. กมฺเม วา ภวํ กมฺมํ ยถา กมฺมนฺติ. อถ วา กาเมตพฺพตาย กมฺมํ. ตญฺหิ สุขรชนียภาวโต กามูปสํหิตํ กาเมตพฺพนฺติ กมนียํ. อตฺตนาติ อตฺตนา เอว, สยํวสิตาย เสริภาเวน สยเมวาติ อตฺโถ. ปริจารยามหํ อตฺตานนฺติ ปุริมคาถาย ‘‘อตฺตนา’’ติ วุตฺตํ ปทํ วิภตฺติวิปริณาเมน ‘‘อตฺตาน’’นฺติ โยเชตพฺพํ.

302. 'That very wholesome deed was done by me' means: only that wholesome deed, the giving of a piece of sugarcane, was done by me; I know no other—this is the meaning. 'Sukhañca kammaṃ' means happiness and the fruit of the deed. For here, the fruit of the deed is called 'kammaṃ' either by ellipsis of the latter word or by figurative use of the cause, as in such cases as: 'Monks, on account of undertaking wholesome states, this merit thus increases,' and 'I experience my own merit.' Alternatively, 'kammaṃ' is a term used in the instrumental sense, meaning 'by the deed.' Or, 'kammaṃ' is that which exists in the deed, as in the example 'kammaṃ.' Or else, it is 'kammaṃ' because it is desirable. For that happiness, being connected with sensual pleasure due to its delightful nature, is desirable; therefore, it is called kamanīyaṃ. 'Attanā' means by oneself alone; due to having mastery, with sovereignty, by oneself alone—this is the meaning. In 'Paricārayāmahaṃ attānaṃ,' the word 'attanā' spoken in the previous verse should be construed as 'attānaṃ' by a change of case ending.

๓๐๓-๕. เทวินฺทคุตฺตาติ เทวินฺเทน สกฺเกน คุตฺตา, เทวินฺโท วิย วา คุตฺตา มหาปริวารตาย. สมปฺปิตาติ สุฏฺฐุ อปฺปิตา สมนฺนาคตา. มหาวิปากาติ วิปุลผลา. มหาชุติกาติ มหาเตชา, มหานุภาวาติ อตฺโถ.

'Devindaguttā' means protected by Devinda, Sakka, or protected like Devinda due to a great retinue. 'Samappitā' means well-endowed, possessed of. 'Mahāvipākā' means of vast fruit. 'Mahājutikā' means of great splendor and of great power—this is the meaning.

๓๐๖. ตุวนฺติ ตํ. อนุกมฺปกนฺติ การุณิกํ. วิทุนฺติ สปฺปญฺญํ, สาวกปารมิยา มตฺถกํ ปตฺตนฺติ อตฺโถ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา. วนฺทินฺติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทยึ. กุสลญฺจ อาโรคฺย ปุจฺฉิสํ อปุจฺฉึ, อตุลาย ปีติยา อิทญฺจ กุสลํ อนุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

306. 'Tuvaṃ' means 'taṃ' (you). 'Anukampakaṃ' means 'kāruṇikaṃ' (compassionate). 'Viduṃ' means 'sappaññaṃ' (wise), the meaning being: having reached the peak of the disciple's perfections. 'Upeccā' means 'upagantvā' (having approached). 'Vandiṃ' means: I paid homage with the five-point prostration. 'Kusalañca ārogyaṃ apucchissaṃ' means: I inquired about well-being and health; with incomparable joy, I also recollected this wholesome deed—this is the intention. The remainder is in the same manner as stated previously.

อุจฺฉุทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Sugarcane Giver's Mansion is concluded.

๓. ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา

3. The Explanation of the Couch Mansion

ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ มณิโสณฺณจิตฺเตติ ปลฺลงฺกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา กุลปเทสาทินา สทิสสฺส ตตฺเถว อญฺญตรสฺส กุลปุตฺตสฺส ทินฺนา, สา จ โหติ อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ปติเทวตา สมาทินฺนปญฺจสีลา, อุโปสเถ สกฺกจฺจํ อุโปสถสีลานิ จ รกฺขติ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา –

'On the best couch, adorned with jewels and gold'—this is the Couch Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove near Sāvatthī. At that time in Sāvatthī, the daughter of a certain lay follower was given to a man of good family from that same Sāvatthī, who was her equal in terms of family, region, and so on. And she was not given to anger, was endowed with virtue and good conduct, revered her husband as a deity, had undertaken the five precepts, and diligently observed the Uposatha precepts. In a later period, having passed away, she arose in the Tāvatiṃsa heaven. The Venerable Mahā Moggallāna the Elder, having gone there in the very manner stated previously—

๓๐๗.

307.

‘‘ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ [Pg.117] มณิโสณฺณจิตฺเต, ปุปฺผาภิกิณฺเณ สยเน อุฬาเร;

ตตฺถจฺฉสิ เทวิ มหานุภาเว, อุจฺจาวจา อิทฺธิ วิกุพฺพมานา.

“On the finest couch, adorned with jewels and gold, strewn with flowers, a splendid bed; there you sit, O goddess of great power, displaying various supernormal powers.”

๓๐๘.

308.

‘‘อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ;

เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“And these nymphs of yours all around dance, sing, and delight; you have attained divine power, O one of great might. Having been a human, what merit did you perform? By what are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

คาถาหิ ปุจฺฉิ.

He asked with verses.

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

She, in turn, explained to him with these verses:

๓๐๙.

309.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อฑฺเฒ กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in a wealthy family. I was not given to anger, was obedient to my husband's will, and was diligent on the Uposatha day.”

๓๑๐.

310.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

ทิวา จ รตฺโต จ มนาปจารินี, อหํ ปุเร สีลวตี อโหสึ.

When I was a human, I was young and without evil; with a serene mind, I pleased my husband. By day and by night, I was of pleasing conduct; formerly, I was virtuous.

๓๑๑.

311.

‘‘ปาณาติปาตา วิรตา อโจริกา, สํสุทฺธกายา สุจิพฺรหฺมจารินี;

อมชฺชปา โน จ มุสา อภาณึ, สิกฺขาปเทสุ ปริปูรการินี.

I abstained from the destruction of life, was not a thief, was of purified bodily action, and was of pure chastity. I did not drink intoxicants, nor did I speak falsely; I was one who fulfilled the training precepts.

๓๑๒.

312.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, ปสนฺนมานสา อหํ.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and also the special observance fortnight, I, with a serene mind, observed the Uposatha.”

๓๑๓.

313.

‘‘อฏฺฐงฺคุเปตํ [Pg.118] อนุธมฺมจารินี, อุโปสถํ ปีติมนา อุปาวสึ;

อิมญฺจ อริยํ อฏฺฐงฺควเรหุเปตํ, สมาทิยิตฺวา กุสลํ สุขุทฺรยํ;

ปติมฺหิ กลฺยาณี วสานุวตฺตินี, อโหสึ ปุพฺเพ สุคตสฺส สาวิกา.

Endowed with the eight factors and practicing in conformity with the Dhamma, I, with a joyful mind, observed the Uposatha. Having undertaken this noble observance, endowed with eight excellent factors, which is wholesome and results in happiness, I was a virtuous wife, compliant to my husband, and formerly a female disciple of the Sugata.

๓๑๔.

314.

‘‘เอตาทิสํ กุสลํ ชีวโลเก, กมฺมํ กริตฺวาน วิเสสภาคินี;

กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, เทวิทฺธิปตฺตา สุคติมฺหิ อาคตา.

Having performed such a wholesome deed in the world of the living and become a partaker of distinction, on the dissolution of the body, after death, I attained divine power and came to a happy destination.

๓๑๕.

315.

‘‘วิมานปาสาทวเร มโนรเม, ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน;

สยํปภา เทวคณา รเมนฺติ มํ, ทีฆายุกึ เทววิมานมาคต’’นฺติ.

In an excellent and delightful palatial mansion, surrounded by a host of nymphs, the host of devas delights me, who am self-luminous, long-lived, and have come to this divine mansion.

๓๐๗. ตตฺถ ปลฺลงฺกเสฏฺเฐติ ปลฺลงฺกวเร อุตฺตมปลฺลงฺเก. ตํเยวสฺส เสฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มณิโสณฺณจิตฺเต’’ติ วุตฺตํ, วิวิธรตนรํสิชาลสมุชฺชเลหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ วิจิตฺเต ‘‘ตตฺถา’’ติ ‘‘สยเน’’ติ จ วุตฺเต สยิตพฺพฏฺฐานภูเต ปลฺลงฺกเสฏฺเฐ.

Therein, 'pallaṅkaseṭṭhe' means on the excellent couch, the supreme couch. To show its very excellence, it is said to be 'adorned with gems and gold' (maṇisoṇṇacitte), meaning adorned with gems and gold that are dazzling with nets of various jewel-rays. 'Tattha' (there), also spoken of as 'sayane' (on the couch), refers to the excellent couch which is the place for lying down.

๓๐๘. เตติ ตุยฺหํ สมนฺตโต. ‘‘ปโมทยนฺตี’’ติ ปทํ ปน อเปกฺขิตฺวา ‘‘ต’’นฺติ วิภตฺติ วิปริณาเมตพฺพา. ปโมทยนฺตีติ วา ปโมทนํ กโรนฺติ, ปโมทนํ ตุยฺหํ อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ.

308. ‘Te’ means ‘tuyhaṃ’, ‘for you’. However, with reference to the word ‘pamodayantī’, the case ending should be changed to ‘taṃ’. ‘Pamodayantī’ means they cause delight; that is, they generate joy for you—this is the meaning.

๓๑๐. ทหรา อปาปิกาติ ทหราปิ อปาปิกา. ‘‘ทหราสุ ปาปิกา’’ติ วา ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. ‘‘ทหรสฺสาปาปิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, ทหรสฺส สามิกสฺส อปาปิกา, สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐาเนน อนติจริยาย จ ภทฺทิกาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสนฺนจิตฺตา’’ติอาทิ. อภิราธยินฺติ อาราเธสึ. รตฺโตติ รตฺติยํ.

310. ‘Daharā apāpikā’ means ‘even a young girl is without evil’. Alternatively, there is the reading ‘daharāsu pāpikā’, which has the same meaning. Some also read ‘daharassāpāpikā’, meaning ‘not evil toward her young husband’; that is, she is virtuous through attentive service and non-transgression. Hence, it is said, ‘with a pleased mind,’ and so on. ‘Abhirādhayiṃ’ means ‘I pleased’. ‘Ratto’ means ‘at night’.

๓๑๑. อโจริกาติ โจริยรหิตา, อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาติ อตฺโถ. ‘‘วิรตา จ โจริยา’’ติปิ ปาโฐ, เถยฺยโต จ วิรตาติ อตฺโถ[Pg.119]. สํสุทฺธกายาติ ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตตาย สมฺมเทว สุทฺธกายา, ตโต เอว สุจิพฺรหฺมจารินี สามิกโต อญฺญตฺถ อพฺรหฺมจริยาสมฺภวโต. ตถา หิ วุตฺตํ –

311. ‘Acorikā’ means free from theft; that is, abstaining from taking what is not given. There is also the reading ‘viratā ca coriyā’, meaning ‘refraining from theft’. ‘Saṃsuddhakāyā’ means truly pure in body due to the purity of her bodily actions; for that reason, she is of pure conduct, as there is no unchastity with anyone other than her husband. For so it is said:

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเหปิ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา นิ มิยฺยเร’’ติ. (ชา. ๑.๑๐.๙๗);

“We do not transgress against our wives, nor do our wives transgress against us; apart from them, we practice the holy life. Therefore our young ones do not die.” (Jātaka 1.10.97)

อถ วา สุจิพฺรหฺมจารินีติ สุจิโน สุทฺธสฺส พฺรหฺมสฺส เสฏฺฐสฺส อุโปสถสีลสฺส, มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วา อนุรูปสฺส ปุพฺพภาคพฺรหฺมจริยสฺส วเสน สุจิพฺรหฺมจารินี.

Alternatively, ‘one who practices the pure holy life’ means she is one who practices the holy life by way of the pure, stainless, supreme Uposatha observance, or by way of the preliminary holy life that is befitting the holy life of the path.

๓๑๓. อนุธมฺมจารินีติ อริยานํ ธมฺมสฺส อนุธมฺมํ จรณสีลา. อิมญฺจ อนนฺตรํ วุตฺตํ นิทฺโทสตาย อริยํ, อฏฺฐงฺควเรหิ อฏฺฐหิ อุตฺตมงฺเคหิ อริยตฺตา เอว วา อริยฏฺฐงฺควเรหิ อุเปตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน จ กุสลํ สุขวิปากตาย สุขานิสํสตาย จ สุขุทฺรยํ อุปาวสินฺติ โยชนา.

313. ‘One who practices in conformity with the Dhamma’ means one whose nature is to practice in conformity with the Dhamma of the noble ones. The construction is that they observe this Uposatha, mentioned immediately before, which is noble due to its faultlessness, or endowed with the noble eight excellent factors, being noble through its eight supreme constituents; which is wholesome in the sense of health and blamelessness; and which has a happy outcome in the sense of a pleasant result and agreeable consequence.

๓๑๔. วิเสสภาคินีติ วิเสสสฺส ทิพฺพสฺส สมฺปตฺติภวสฺส ภาคินี. สุคติมฺหิ อาคตาติ สุคตึ อาคตา อุปคตา, สุคติมฺหิ วา สุคติยํ ทิพฺพสมฺปตฺติยํ อาคตา. ‘‘สุคติญฺหิ อาคตา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ หีติ นิปาตมตฺตํ, เหตุอตฺโถ วา, ยสฺมา สุคตึ อาคตา, ตสฺมา วิเสสภาคินีติ โยชนา.

314. ‘A partaker of distinction’ means a partaker of a special, divine state of attainment. ‘Come to a happy destiny’ means she has come to, approached, a happy destiny; or, in a happy destiny, she has come to a divine attainment. ‘Sugatiñhi āgatā’ is also a reading. There, ‘hi’ is merely a particle, or it has the meaning of a reason; the connection is: because she has come to a happy destiny, therefore she is a partaker of distinction.

๓๑๕. วิมานปาสาทวเรติ วิมาเนสุ อุตฺตมปาสาเท, วิมานสงฺขาเต วา อคฺคปาสาเท, วิมาเน วา วิคตมาเน อปฺปมาเณ มหนฺเต วรปาสาเท ปริวาริตา อจฺฉราสงฺคเณน สยํปภา ปโมทามิ, ‘‘อมฺหี’’ติ วา ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทีฆายุกินฺติ เหฏฺฐิเมหิ เทเวหิ ทีฆตรายุกตาย ตตฺรูปปนฺเนหิ อนปฺปายุกตาย จ ทีฆายุกึ มํ ยถาวุตฺตํ เทววิมานมาคตํ อุปคตํ เทวคณา รเมนฺตีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

315. ‘In the finest of celestial palaces’ means in the excellent palace among celestial mansions, or in the supreme palace known as a celestial mansion, or in the finest palace, vast, immeasurable, and beyond measure. ‘Surrounded by a multitude of nymphs, self-luminous, I rejoice’ is one way to construe it; or the word ‘amhi’ (‘I am’) should be supplied and connected. ‘Me, who am long-lived’ is explained thus: because those reborn there have a longer lifespan than the lower devas and not a short lifespan, the hosts of devas delight me, who am long-lived and have come to the divine mansion as described—this is the construction. The rest is to be interpreted as previously explained.

ปลฺลงฺกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Couch Mansion is concluded.

๔. ลตาวิมานวณฺณนา

4. The Explanation of the Creeper Mansion

ลตา [Pg.120] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตาติ ลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน สาวตฺถิวาสิโน อญฺญตรสฺส อุปาสกสฺส ธีตา ลตา นาม ปณฺฑิตา พฺยตฺตา เมธาวินี ปติกุลํ คตา ภตฺตุ สสฺสุสสุรานญฺจ มนาปจารินี ปิยวาทินี ปริชนสฺส สงฺคหกุสลา เคเห กุฏุมฺพภารสฺส นิตฺถรณสมตฺถา อกฺโกธนา สีลาจารสมฺปนฺนา ทานสํวิภาครตา อขณฺฑปญฺจสีลา อุโปสถรกฺขเณ จ อปฺปมตฺตา อโหสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ธีตา หุตฺวา นิพฺพตฺติ ลตาตฺเวว นาเมน. อญฺญาปิ ตสฺสา สชฺชา, ปวรา, อจฺจิมตี, สุตาติ จตสฺโส ภคินิโย อเหสุํ. ตา ปญฺจปิ สกฺเกน เทวราเชน อาเนตฺวา นาฏกิตฺถิภาเวน ปริจาริกฏฺฐาเน ฐปิตา. ลตา ปนสฺส นจฺจคีตาทีสุ เฉกตาย อิฏฺฐตรา อโหสิ.

Latā, Sajjā, and Pavarā are excellent devatās—this is the Latā Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Jetavana in Sāvatthī. At that time, a daughter of a certain lay devotee in Sāvatthī, named Latā, was wise, clever, and intelligent. Having gone to her husband’s household, she was pleasing in conduct to her husband, mother-in-law, and father-in-law; she spoke endearing words; she was skilled in supporting her retinue; she was capable of managing the burden of the household; she was not given to anger; she was endowed with virtue and good conduct; she delighted in giving and sharing; she possessed the five precepts unbroken; and she was heedful in observing the Uposatha. In a later time, she passed away and was reborn as a daughter of Vessavaṇa the Great King, with the name Latā. She also had four other sisters: Sajjā, Pavarā, Accimatī, and Sutā. All five of them were brought by Sakka, the king of devas, and appointed to the position of attendants as dancing women. But Latā, due to her skill in dancing, singing, and so forth, was more beloved by him.

ตาสํ เอกโต สมาคนฺตฺวา สุขนิสชฺชาย นิสินฺนานํ สงฺคีตเนปุญฺญํ ปฏิจฺจ วิวาโท อุปฺปนฺโน. ตา สพฺพาปิ เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉึสุ ‘‘ตาต, กตมา อมฺหากํ นจฺจาทีสุ กุสลา’’ติ? โส เอวมาห ‘‘คจฺฉถ ธีตโร อโนตตฺตทหตีเร เทวสมาคเม สงฺคีตํ ปวตฺเตถ, ตตฺถ โว วิเสโส ปากโฏ ภวิสฺสตี’’ติ. ตา ตถา อกํสุ. ตตฺถ เทวปุตฺตา ลตาย นจฺจมานาย อตฺตโน สภาเวน ฐาตุํ นาสกฺขึสุ, สญฺชาตปหาสา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา นิรนฺตรํ สาธุการํ เทนฺตา อุกฺกุฏฺฐิสทฺเท เจลุกฺเขเป จ ปวตฺเตนฺตา หิมวนฺตํ กมฺปยมานา วิย มหนฺตํ โกลาหลมกํสุ. อิตราสุ ปน นจฺจนฺตีสุ สิสิรกาเล โกกิลา วิย ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ. เอวํ ตตฺถ สงฺคีเต ลตาย วิเสโส ปากโฏ อโหสิ.

For them, having assembled together and sitting in comfort, a dispute arose concerning their skill in musical performance. They all went to the Great King Vessavaṇa and asked, “Father, which of us is skilled in dancing and so forth?” He said, “Go, daughters, to the assembly of devas on the shore of Lake Anotatta and present a musical performance. There your distinction will become manifest.” They did so. There, while Latā was dancing, the devaputtas were unable to remain in their natural state; with great mirth and minds filled with wonder and amazement, they continuously gave shouts of approval, raised cries of acclamation, and tossed their garments, making a great uproar as if causing the Himavanta to tremble. But when the others danced, they sat silent, like cuckoos in the cold season. Thus, in that musical performance, Latā’s distinction became manifest.

อถ ตาสํ เทวธีตานํ สุตาย เทวธีตาย เอตทโหสิ ‘‘กึ นุ โข กมฺมํ กตฺวา อยํ ลตา อมฺเห อภิภุยฺย ติฏฺฐติ วณฺเณน เจว ยสสา จ, ยํนูนาหํ ลตาย กตกมฺมํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. สา ตํ ปุจฺฉิ. อิตราปิ ตสฺสา เอตมตฺถํ วิสฺสชฺเชสิ. ตยิทํ สพฺพํ เวสฺสวณมหาราชา เทวจาริกวเสน อุปคตสฺส อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ. เถโร ตมตฺถํ ปุจฺฉาย มูลการณโต ปฏฺฐาย ภควโต อาโรเจนฺโต –

313. Then, among those devadhītās, this thought occurred to the devadhītā Sutā: 'By what deed, I wonder, does this Latā stand surpassing us in beauty and in splendor? What if I were to ask Latā about the deed she has performed?' She asked her. The other explained this matter to her. The Great King Vessavaṇa related all this to the Venerable Mahāmoggallāna, who had approached during his divine wandering. The Elder, reporting that matter to the Blessed One starting from the root cause of the question, said:

๓๑๖.

316.

‘‘ลตา [Pg.121] จ สชฺชา ปวรา จ เทวตา, อจฺจิมตี ราชวรสฺส สิรีมโต;

สุตา จ รญฺโญ เวสฺสวณสฺส ธีตา, ราชีมตี ธมฺมคุเณหิ โสภถ.

“Latā, Sajjā, and Pavarā, excellent devatās; Accimatī of the glorious, foremost king; and Sutā, daughter of King Vessavaṇa—O beautiful ones, you all shine with the qualities of Dhamma.”

๓๑๗.

317.

‘‘ปญฺเจตฺถ นาริโย อาคมํสุ นฺหายิตุํ, สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ;

ตา ตตฺถ นฺหายิตฺวา รเมตฺวา เทวตา, นจฺจิตฺวา คายิตฺวา สุตา ลตํ พฺรวิ.

“Five women came here to bathe in the cool, lotus-filled, auspicious river. Those devatās, having bathed and sported there, having danced and sung, Sutā then spoke to Latā.”

๓๑๘.

318.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ อุปฺปลมาลธารินิ, อาเวฬินิ กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

ติมิรตมฺพกฺขิ นเภว โสภเน, ทีฆายุกี เกน กโต ยโส ตว.

“I ask you, O wearer of the blue lotus garland, O adorned with a wreath, with a complexion like gold; O one with dark copper-red eyes, shining like the sky, O long-lived one, by what was your glory made?”

๓๑๙.

319.

‘‘เกนาสิ ภทฺเท ปติโน ปิยตรา, วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสุ รูปโต;

ปทกฺขิณา นจฺจนคีตวาทิเต, อาจิกฺข โน ตฺวํ นรนาริปุจฺฉิตา’’ติ. –

“By what means, O good lady, are you more beloved by your husband, and more distinguished and beautiful in form? You are skillful in dancing, singing, and instrumental music; tell us, you who are asked by gods and goddesses.”

สุตาย ปุจฺฉา.

Sutā’s Question.

๓๒๐.

320.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, อุฬารโภเค กุเล สุณิสา อโหสึ;

อกฺโกธนา ภตฺตุ วสานุวตฺตินี, อุโปสเถ อปฺปมตฺตา อโหสึ.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in a family of great wealth. I was free from anger, obedient to my husband's will, and was diligent on the Uposatha days.”

๓๒๑.

321.

‘‘มนุสฺสภูตา ทหรา อปาปิกา, ปสนฺนจิตฺตา ปติมาภิราธยึ;

สเทวรํ สสฺสสุรํ สทาสกํ, อภิราธยึ ตมฺหิ กโต ยโส มม.

“As a human, I was young and sinless; with a serene mind, I pleased my husband. I pleased my brother-in-law, my mother-in-law and father-in-law, and the servants—thereby my glory was made.”

๓๒๒.

322.

‘‘สาหํ เตน กุสเลน กมฺมุนา, จตุพฺภิ ฐาเนหิ วิเสสมชฺฌคา;

อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ขิฑฺฑารตึ ปจฺจนุโภมนปฺปกํ.

“By that wholesome kamma, I attained distinction in four respects: long life, beauty, happiness, and strength; and I experience abundant sport and delight.

๓๒๓.

323.

‘‘สุตํ [Pg.122] นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตา, ยํ โน อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน;

ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตา.

“Have you heard what this Latā says, what she declared to us when we asked? Indeed, for distinguished women, the husband is the refuge and the most excellent deity.”

๓๒๔.

324.

‘‘ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพา, ปติพฺพตา ยตฺถ ภวนฺติ อิตฺถิโย;

ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวา สพฺพา, ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตา.

“Let all of us practice the Dhamma towards our husbands, where women are devoted to their husbands; having practiced the Dhamma towards our husbands, may all of us attain what this Latā declares.”

๓๒๕.

325.

‘‘สีโห ยถา ปพฺพตสานุโคจโร, มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวา;

ปสยฺห หนฺตฺวา อิตเร จตุปฺปเท, ขุทฺเท มิเค ขาทติ มํสโภชโน.

“Just as a lion that roams the mountain slopes, having dwelt on the great mountain, overpowering and slaying other four-footed creatures, the flesh-eating one devours the small prey.”

๓๒๖.

326.

‘‘ตเถว สทฺธา อิธ อริยสาวิกา, ภตฺตารํ นิสฺสาย ปตึ อนุพฺพตา;

โกธํ วธิตฺวา อภิภุยฺย มจฺฉรํ, สคฺคมฺหิ สา โมทติ ธมฺมจารินี’’ติ. –

“Just so, a female noble disciple here, endowed with faith, relying on her husband, is devoted to her husband; having slain anger and subdued stinginess, she, the Dhamma-farer, rejoices in heaven.”

ลตาย วิสฺสชฺชนนฺติ อาห.

He spoke the explanation of Latā.

๓๑๖. ตตฺถ ลตา จ สชฺชา ปวรา อจฺจิมตี สุตาติ ตาสํ นามํ. จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ราชวรสฺสาติ จตุนฺนํ มหาราชานํ วรสฺส เสฏฺฐสฺส เทวราชสฺส. สกฺกสฺส ปริจาริกาติ อธิปฺปาโย. รญฺโญติ มหาราชสฺส. เตนาห ‘‘เวสฺสวณสฺส ธีตา’’ติ, อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, วจนวิปลฺลาโส วา, ธีตโรติ อตฺโถ. ราชติ วิชฺโชตตีติ ราชี, ราชีติ มตา ปญฺญาตา ราชีมตี, อิทํ ตาสํ สพฺพาสํ วิเสสนํ. นามเมว เอตํ เอกิสฺสา เทวตายาติ เกจิ, เตสํ มเตน ‘‘ปวรา’’ติ สพฺพาสํ วิเสสนเมว. ธมฺมคุเณหีติ ธมฺมิเยหิ ธมฺมโต อนเปเตหิ คุเณหิ, ยถาภุจฺจคุเณหีติ อตฺโถ. โสภถาติ วิโรจถ.

316. Herein, “Latā, Sajjā, Pavarā, Accimatī, and Sutā” are their names. The word “ca” has the meaning of conjunction. “Rājavarassa” means of the foremost, the best of the Four Great Kings, of the king of devas, Sakka; the intended meaning is that they are attendants of Sakka. “Rañño” means of the great king. Therefore, he said, “daughters of Vessavaṇa.” This should be applied to each one individually, or it is a transposition of number, the meaning being “daughters.” “Rājī” is so called because “she shines (rājati), she is radiant (vijjotati)”; “Rājīmatī” means she who is regarded (matā) or known (paññātā) as Rājī. This is a qualifier for all of them. Some say this is just the name of one deity; according to their view, “Pavarā” is a qualifier for all of them. “Dhammaguṇehi” means by righteous qualities, by qualities not departing from the Dhamma, by genuine qualities; this is the meaning. “Sobhatha” means “shine.”

๓๑๗. ปญฺเจตฺถ นาริโยติ ปญฺจ ยถาวุตฺตนามา เทวธีตโร เอตฺถ อิมสฺมึ หิมวนฺตปเทเส. สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทินฺติ อโนตตฺตทหโต นิกฺขนฺตนทิมุขํ สนฺธาย วทติ. นจฺจิตฺวา คายิตฺวาติ ปิตุ เวสฺสวณสฺส [Pg.123] อาณาย เทวสมาคเม ตาหิ กตสฺส นจฺจคีตสฺส วเสน วุตฺตํ. สุตา ลตํ พฺรวีติ สุตา เทวธีตา ลตํ อตฺตโน ภคินึ กเถสิ. ‘‘สุตา ลตํ พฺรวุ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สุตา ธีตโร เวสฺสวณสฺส มหาราชสฺส ลตํ กเถสุนฺติ อตฺโถ.

317. “Pañc'ettha nāriyo” means: the five divine daughters with the aforementioned names are here in this Himalayan region. The phrase “Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ” is spoken with reference to the mouth of the river that flows out from Lake Anotatta. The phrase “Naccitvā gāyitvā” is spoken on account of the dancing and singing performed by them in the assembly of devas by the command of their father Vessavaṇa. “Sutā lataṃ bravī” means: the divine daughter Sutā spoke to her elder sister, Latā. They also recite it as “Sutā lataṃ bravuṃ”; the meaning is: the daughters of the great king Vessavaṇa spoke to their elder sister, Latā.

๓๑๘. ติมิรตมฺพกฺขีติ นิจุลเกสรภาสสทิเสหิ ตมฺพราชีหิ สมนฺนาคตกฺขิ. นเภว โสภเนติ นภํ วิย โสภมาเน, สรทสมเย อพฺภมหิกาทิอุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ นภํ วิย สุวิสุทฺธงฺคปจฺจงฺคตาย วิราชมาเนติ อตฺโถ. อถ วา นเภวาติ นเภ เอว, สมุจฺจยตฺโถ เอว-สทฺโท, อากาสฏฺฐวิมาเนสุ หิมวนฺตยุคนฺธราทิภูมิปฏิพทฺธฏฺฐาเนสุ จาติ สพฺพตฺเถว โสภมาเนติ อตฺโถ. เกน กโตติ เกน กีทิเสน ปุญฺเญน นิพฺพตฺติโต. ยโสติ ปริวารสมฺปตฺติ กิตฺติสทฺโท จ. กิตฺติสทฺทคฺคหเณน จ กิตฺติสทฺทเหตุภูตา คุณา คยฺหนฺติ.

318. “Timiratambakkhī” means having eyes endowed with reddish lines resembling the color of the Nicula flower's filaments. “Nabheva sobhane” means shining like the sky; that is, like the sky in the autumn season, free from impurities such as clouds and mist, she is radiant due to having exceedingly pure major and minor limbs. This is the meaning. Alternatively, “nabheva” means in the celestial mansion (nabhe) indeed (eva); the word “eva” has a conjunctive sense. It means shining in all places whatsoever, both in the celestial mansions situated in the sky and in places connected to the earth, such as the Himālaya and Yugandhara mountains. This is the meaning. “Kena kato” means: by what kind of merit was this produced? “Yaso” means the accomplishment of a retinue and the sound of fame. And by the inclusion of “the sound of fame,” the qualities that are the cause of the sound of fame are also to be understood.

๓๑๙. ปติโน ปิยตราติ สามิโน ปิยตรา สามิวลฺลภา. เตนสฺสา สุภคตํ ทสฺเสติ. วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโตติ รูปสมฺปตฺติยา วิสิฏฺฐา อุตฺตมา กลฺยาณิตรา สุนฺทรตรา, อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต’’ติ จ ปฐนฺติ. ปทกฺขิณาติ ปกาเรหิ, วิเสเสน วา ทกฺขิณา กุสลา. นจฺจนคีตวาทิเตติ เอตฺถ นจฺจนาติ วิภตฺติโลโป กโต, นจฺเจ จ คีเต จ วาทิเต จาติ อตฺโถ. นรนาริปุจฺฉิตาติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ จ ‘‘กหํ ลตา, กึ กโรติ ลตา’’ติ รูปทสฺสนตฺถญฺเจว สิปฺปทสฺสนตฺถญฺจ ปุจฺฉิตา.

319. “Patino piyatarā” means exceedingly beloved of her husband, a woman intimate with her husband. By that statement, her good fortune is shown. “Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato” means by the accomplishment of her form, she is distinguished, supreme, exceedingly lovely, and more beautiful; “assū” is merely a particle. They also recite it as “Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato.” “Padakkhiṇā” means skilled in various ways, or especially skillful. In “naccagītavādite,” the case ending in “nacca” is elided; the meaning is: in dancing, and in singing and music. “Naranāripucchitā” means she was asked by gods and goddesses, “Where is Latā? What is Latā doing?” for the purpose of seeing her beauty and for the purpose of seeing her skill.

๓๒๑. นิจฺจํ กาเยน อสํสฏฺฐตาย เทโว วิย รเมติ, ทุติโย วโรติ วา เทวโร, ภตฺตุ กนิฏฺฐภาตา, สห เทวเรนาติ สเทวรํ. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุรา, สห สสุเรหีติ สสฺสสุรํ. สห ทาเสหิ ทาสีหิ จาติ สทาสกํ ปติมาภิราธยินฺติ สมฺพนฺโธ. ตมฺหิ กโตติ ตมฺหิ กุเล, กาเล วา สุณิสากาเล กโต ยโส ตนฺนิพฺพตฺตกปุญฺญสฺส นิพฺพตฺตเนนาติ อธิปฺปาโย. มมาติ อิทํ ‘‘กโต’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘มยา’’ติ ปริณาเมตพฺพํ.

321. The etymology of devara is: because he is not in constant physical contact, he delights like a deva (devo viya rameti); therefore, he is called devara. Alternatively, he is the second desired one (dutiyo varo); therefore, he is called devara. He is the husband's younger brother. Sadevaraṃ means together with the brother-in-law. Sassusassūrā are the mother-in-law and the father-in-law; sassasuraṃ means together with the parents-in-law. Sadāsakaṃ means together with male and female servants. The construction is: “I pleased the husband” (patiṃ abhirādhayiṃ). “Tamhi kato” means: in that family, or at that time—the time of being a daughter-in-law—the glory (yaso) was made by producing the merit that brings it forth; this is the intention. The word mama, with reference to the word kato, should be transformed into mayā (by me).

๓๒๒. จตุพฺภิ [Pg.124] ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ, จตูสุ วา ฐาเนสุ นิมิตฺตภูเตสุ. วิเสสมชฺฌคาติ อญฺญาหิ อติสยํ อธิคตา. อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจาติ ‘‘จตูหิ ฐาเนหี’’ติ วุตฺตานํ สรูปโต ทสฺสนํ. อายุอาทโย เอว หิสฺสา อญฺญาหิ วิสิฏฺฐสภาวตาย วิเสสา ตสฺสา ตถา สมฺภาวนาวเสน คเหตพฺพตาย เหตุภาวโต ‘‘ฐาน’’นฺติ จ วุตฺตํ. วิเสสมชฺฌคา. กีทิสํ? อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขญฺจ พลญฺจาติ โยชนา.

322. “By four grounds” (catubbhi ṭhānehi) means by four reasons, or, because of four grounds which have become the cause. “She attained distinction” (visesamajjhagā) means she has attained surpassing excellence compared to others. “Longevity, beauty, happiness, and strength” (āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca) is a showing, in its essential form, of what was said as “by four grounds.” Indeed, longevity and so forth are her distinctions due to their distinguished nature compared to others; and they are also called ‘grounds’ because they are causes to be taken by way of esteeming her. She attained distinction—what kind? The connection is “longevity, beauty, happiness, and strength.”

๓๒๓. สุตํ นุ ตํ ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา อมฺหากํ เชฏฺฐภคินี ยํ ภาสติ, ตํ ตุมฺเหหิ สุตํ นุ กึ อสุต’’นฺติ อิตรา ติสฺโส ภคินิโย ปุจฺฉติ. ยํ โนติ ยํ อมฺหากํ สํสยิตํ. โนติ นิปาตมตฺตํ, ปุน โนติ อมฺหากํ, อวธารเณ วา ‘‘น โน สมํ อตฺถี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓; สุ. นิ. ๒๒๖) วิย, เตน อกิตฺตยิเยว, อวิปรีตํ พฺยากาสิเยวาติ อตฺโถ. ปติโน กิรมฺหากํ วิสิฏฺฐ นารีนํ, คตี จ ตาสํ ปวรา จ เทวตาติ อนตฺถโต ปาลนโต ปติโน สามิกา นา อมฺหากํ นารีนํ อิตฺถีนํ วิสิฏฺฐา คติ จ ตาสํ ปฏิสรณญฺจ, ตาสํ มาตุคามานํ สรณโต ปวรา อุตฺตมา เทวตา จ สมฺมเทว อาราธิตา สมฺปติ อายติญฺจ หิตสุขาวหาติ อตฺโถ.

323. “Have you heard what this Latā says?” means: “That which this Latā, our eldest sister, says—have you heard it, or have you not heard it?” Thus she asks the other three sisters. “Yaṃ no” means: that which we doubted. Or, “no” is merely a particle. Again, “no” means “to us”; or it is a particle in the sense of emphasis, as in phrases like “na no samaṃ atthī” (there is nothing at all equal to it). The meaning is that she indeed proclaimed it, she indeed explained it correctly without error. “Our husbands are indeed for us women distinguished, both a destiny and for them a supreme deity” means: because he protects from what is not beneficial, a husband (pati, sāmika) is the distinguished destiny (visiṭṭhā gati) and also a refuge (paṭisaraṇaṃ) for us women (nārīnaṃ, itthīnaṃ); and for those womenfolk (mātugāmānaṃ), because he is a refuge (saraṇato), he is also the supreme, highest deity (pavarā uttamā devatā). The meaning is that, when rightly pleased, he brings benefit and happiness both in the present and in the future.

๓๒๔. ปตีสุ ธมฺมํ ปจราม สพฺพาติ สพฺพาว มยํ ปตีสุ อตฺตโน สามิเกสุ ปุพฺพุฏฺฐานาทิกํ จริตพฺพธมฺมํ ปจราม. ยตฺถาติ ยํ นิมิตฺตํ, ยสฺมึ วา ปตีสุ จริตพฺพธมฺเม จริยมาเน อิตฺถิโย ปติพฺพตา นาม ภวนฺติ. ลจฺฉามเส ภาสติ ยํ อยํ ลตาติ อยํ ลตา ยํ สมฺปตฺตึ เอตรหิ ลภตีติ ภาสติ, ตํ สมฺปตฺตึ ปตีสุ ธมฺมํ ปจริตฺวาติ ลภิสฺสาม.

324. “Let us all practice our duty towards our husbands” (Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā): This means, let all of us respectfully practice the proper conduct for a wife (caritabbadhammaṃ), such as rising before them, towards our own husbands. “Yattha” (whereby) means: for which reason, or, when this proper conduct towards husbands is practiced, women are called ‘devoted to their husbands’ (patibbatā). “We shall obtain what this Latā says she has” (Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā): This means, “We shall obtain that prosperity which this Latā says she now obtains, by having respectfully practiced our duty towards our husbands.”

๓๒๕. ปพฺพตสานุโคจโรติ ปพฺพตวนสณฺฑจารี. มหินฺธรํ ปพฺพตมาวสิตฺวาติ มหึ ธาเรตีติ มหินฺธรนามกํ ปพฺพตํ อจลํ อาวสิตฺวา อธิวสิตฺวา, ตตฺถ วสนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อาวสิตฺวา’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. ปสยฺหาติ อภิภวิตฺวา. ขุทฺเทติ พลวเสนนิหีเน ปมาณโต ปน มหนฺเต หตฺถิอาทิเกปิ มิเค โส หนฺติเยว.

325. “Pabbatasānugocaro” means one who wanders in mountain forests and thickets. “Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā”: “mahiṃ dhāreti” (it supports the earth), thus it is the mountain named Mahindhara. “Āvasitvā” means having dwelt, having resided; “tattha vasanto” (dwelling there) is the meaning. With reference to the word “āvasitvā”, this word (`pabbataṃ`) is an accusative in the sense of the locative. “Pasayha” means having overpowered. “Khudde”: He indeed kills animals, even those like elephants which are great in size but inferior in strength.

๓๒๖. ตเถวาติ [Pg.125] คาถาย อยํ อุปมาสํสนฺทเนน สทฺธึ อตฺถโยชนา – ยถา สีโห อตฺตโน นิวาสโคจรฏฺฐานภูตํ ปพฺพตํ นิสฺสาย วสนฺโต อตฺตโน ยถิจฺฉิตมตฺถํ สาเธติ, เอวเมว สา สทฺธา ปสนฺนา อริยสาวิกา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภรณโต โปสนโต ภตฺตารํ ปตึ สามิกํ นิสฺสาย วสนฺตี สพฺพตฺถาปิ ปติอนุกูลตาสงฺขาเตน วเตน ตํ อนุพฺพตา ปริชนาทีสุ อุปฺปชฺชนกํ โกธํ วธิตฺวา ปชหิตฺวา ปริคฺคหวตฺถูสุ อุปฺปชฺชนกํ มจฺเฉรํ อภิภุยฺย อภิภวิตฺวา อนุปฺปาเทตฺวา ปติพฺพตาธมฺมสฺส จ อุปาสิกาธมฺมสฺส จ สมฺมเทว จรณโต ธมฺมจารินี สา สคฺคมฺหิ เทวโลเก โมทติ, ปโมทํ อาปชฺชตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

326. For the verse “Tatheva,” this is the application of the meaning together with the comparison of the simile: Just as a lion, dwelling in reliance on the mountain that is its abode and roaming ground, accomplishes its desired purpose, just so, that faithful, confident noble female disciple, relying on her husband—so-called because he supports and nourishes with food, clothing, and so on—and dwelling thus, is devoted to him in all matters through the practice known as conformity to her husband. Having abandoned the anger that is liable to arise towards attendants and others, having overpowered and not allowed to arise the stinginess that is liable to arise regarding possessions, and because of practicing well both the duty of a devoted wife and the duty of a female lay disciple, she is a practitioner of the Dhamma. That woman rejoices in the celestial world; she attains delight. The remainder is by the method already stated.

ลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Latā Celestial Mansion is concluded.

๕. คุตฺติลวิมานวณฺณนา

5. The Commentary on the Guttila Celestial Mansion

สตฺตตนฺตึ สุมธุรนฺติ คุตฺติลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ราชคเห วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ ฉตฺตึสาย วิมาเนสุ ฉตฺตึส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทีหิ ตีหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา พฺยากรึสุ. อถ เถโร ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘โมคฺคลฺลาน, ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ วตฺวา เถเรน ยาจิโต อตีตํ อตฺตโน คุตฺติลาจริยํ กเถสิ.

The celestial mansion beginning “Sattatantiṃ sumadhuraṃ” is the Guttila Celestial Mansion. What is its origin? When the Blessed One was dwelling in Rājagaha, the Venerable Mahāmoggallāna, in the manner previously described, went on a tour of the deva realm and arrived at the Tāvatiṃsa heaven. There, in thirty-six celestial mansions situated in succession, he saw thirty-six celestial maidens, each with a retinue of a thousand celestial nymphs, enjoying great divine bliss, and he asked them in succession about the kamma they had previously done with three verses beginning, “By what surpassing beauty…” They also, immediately after he asked, answered with the words beginning, “A woman who was a giver of the best cloth…” Then the Elder returned to the human world and reported this matter to the Blessed One. Having heard this, the Blessed One said, “Moggallāna, it is not that those deities, having been asked by you alone, answered thus; but indeed, in the past, having been asked by me also, they answered in this very same way.” Having said this, being requested by the Elder, he related his own past as Guttila the musician.

อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต คนฺธพฺพกุเล นิพฺพตฺติตฺวา คนฺธพฺพสิปฺเป ปริโยทาตสิปฺปตาย ติมฺพรุนารทสทิโส สพฺพทิสาสุ ปากโฏ ปญฺญาตา อาจริโย อโหสิ นาเมน [Pg.126] คุตฺติโล นาม. โส อนฺเธ ชิณฺเณ มาตาปิตโร โปเสสิ. ตสฺส สิปฺปนิปฺผตฺตึ สุตฺวา อุชฺเชนิวาสี มุสิโล นาม คนฺธพฺโพ อุปคนฺตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘กสฺมา อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหิตุ’’นฺติ อาห. คุตฺติลาจริโย ตํ โอโลเกตฺวา ลกฺขณกุสลตาย ‘‘อยํ ปุริโส วิสมชฺฌาสโย กกฺขโฬ ผรุโส อกตญฺญู ภวิสฺสติ, น สงฺคเหตพฺโพ’’ติ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ โอกาสํ นากาสิ. โส ตสฺส มาตาปิตโร ปยิรุปาสิตฺวา เตหิ ยาจาเปสิ. คุตฺติลาจริโย มาตาปิตูหิ นิปฺปีฬิยมาโน ‘‘ครุวจนํ อลงฺฆนีย’’นฺติ ตสฺส สิปฺปํ ปฏฺฐเปตฺวา วิคตมจฺฉริยตาย การุณิกตาย จ อาจริยมุฏฺฐึ อกตฺวา อนวเสสโต สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ.

In the past, when Brahmadatta was ruling in Bārāṇasī, the Bodhisatta was reborn in a family of celestial musicians. Due to his perfected skill in the art of music, he became renowned and famous in all directions, equal to the celestial musicians Timbaru and Nārada. He was a teacher named Guttila. He supported his blind and aged parents. Hearing of his accomplishment in the art, a musician named Musila, a resident of Ujjenī, approached him, paid homage, and stood to one side. When asked, “Why have you come?” he replied, “To learn the art in your presence.” Teacher Guttila, observing him and being skilled in reading signs, thought, “This man has a crooked disposition, is harsh, rough, and ungrateful; he should not be accepted.” Thus, he did not give him the opportunity to learn the art. He attended to Guttila’s parents and had them make the request. Guttila, being urged by his parents and thinking, “The word of one's elders is not to be transgressed,” began teaching him the art. Being free from stinginess and out of compassion, without making a ‘teacher’s fist,’ he taught him the art without remainder.

โสปิ เมธาวิตาย ปุพฺเพกตปริจยตาย อกุสีตตาย จ น จิรสฺเสว ปริโยทาตสิปฺโป หุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อยํ พาราณสี ชมฺพุทีเป อคฺคนครํ, ยํนูนาหํ อิธ สราชิกาย ปริสาย สิปฺปํ ทสฺเสยฺยํ, เอวาหํ อาจริยโตปิ ชมฺพุทีเป ปากโฏ ปญฺญาโต ภวิสฺสามี’’ติ. โส อาจริยสฺส อาโรเจสิ ‘‘อหํ รญฺโญ ปุรโต สิปฺปํ ทสฺเสตุกาโม, ราชานํ มํ ทสฺเสถา’’ติ. มหาสตฺโต ‘‘อยํ มม สนฺติเก อุคฺคหิตสิปฺโป ปติฏฺฐํ ลภตู’’ติ กรุณายมาโน ตํ รญฺโญ สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘มหาราช อิมสฺส เม อนฺเตวาสิกสฺส วีณาย ปคุณตํ ปสฺสถา’’ติ อาห. ราชา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส วีณาวาทนํ สุตฺวา ปริตุฏฺโฐ ตํ คนฺตุกามํ นิวาเรตฺวา ‘‘มเมว สนฺติเก วส, อาจริยสฺส ทินฺนโกฏฺฐาสโต อุปฑฺฒํ ทสฺสามี’’ติ อาห. มุสิโล ‘‘นาหํ อาจริยโต หายามิ, สมเมว เทถา’’ติ วตฺวา รญฺญา ‘‘มา เอวํ ภณิ, อาจริโย นาม มหนฺโต, อุปฑฺฒเมว ตุยฺหํ ทสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘มม จ อาจริยสฺส จ สิปฺปํ ปสฺสถา’’ติ วตฺวา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส มม จ คุตฺติลาจริยสฺส จ ราชงฺคเณ สิปฺปทสฺสนํ ภวิสฺสติ, ตํ ปสฺสิตุกามา ปสฺสนฺตู’’ติ ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต อุคฺโฆเสสิ.

He, being intelligent, and due to his past practice and lack of laziness, soon became one with purified skill and thought: “This Bārāṇasī is the chief city in Jambudīpa. What if I were to display my skill here before the assembly together with the king? In this way, I will become more manifest and renowned in Jambudīpa than even my teacher.” He informed his teacher, saying: “I am desirous of displaying my skill before the king. Please present me to the king.” The Great Being, being compassionate and thinking, “May this one who has learned his skill in my presence obtain a firm standing,” led him into the king’s presence and said: “O great king, please observe the proficiency of this pupil of mine with the vīṇā.” The king, having assented, saying, “Very well,” and having heard his vīṇā playing, was very pleased. Preventing him who was desirous of going, he said: “Dwell in my presence. I will give you half of the portion given to your teacher.” Musila replied: “I am not inferior to my teacher; give us equal shares.” When the king said, “Do not speak thus. A teacher is of great importance. I will give you only half,” he responded: “Then observe the skill of both me and my teacher.” Having departed from the royal palace, he wandered here and there, proclaiming: “On the seventh day from today, there will be a display of skill by me and my teacher Guttila in the royal courtyard. Let those who wish to see it, come and watch.”

มหาสตฺโต ตํ สุตฺวา ‘‘อยํ ตรุโณ ถามวา, อหํ ปน ชิณฺโณ ทุพฺพโล, ยทิ ปน เม ปราชโย ภเวยฺย, มตํ เม ชีวิตา เสยฺยํ, ตสฺมา [Pg.127] อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อุพฺพนฺธิตฺวา มริสฺสามี’’ติ อรญฺญํ คโต มรณภยตชฺชิโต ปฏินิวตฺติ. ปุน มริตุกาโม หุตฺวา คนฺตฺวา ปุนปิ มรณภเยน ปฏินิวตฺติ. เอวํ คมนาคมนํ กโรนฺตสฺส ตํ ฐานํ วิคตติณํ อโหสิ. อถ เทวราชา มหาสตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทิสฺสมานรูโป อากาเส ฐตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, กึ กโรสี’’ติ. มหาสตฺโต –

Hearing this, the Great Being thought: “This one is young and strong, but I, however, am old and weak. If, however, defeat should befall me, death is better for me than life. Therefore, having entered the forest, I will hang myself and die.” Having gone to the forest, he was terrified by the fear of death and turned back. Again, being desirous of dying, he went, and again, out of fear of death, he turned back. As he was thus going and coming, that place became devoid of grass. Then the king of the devas approached the Great Being, and with a visible form, stood in the sky and said thus: “Teacher, what are you doing?” The Great Being said—

๓๒๗.

327.

‘‘สตฺตตนฺตึ สุมธุรํ, รามเณยฺยํ อวาจยึ;

โส มํ รงฺคมฺหิ อวฺเหติ, สรณํ เม โหหิ โกสิยา’’ติ. –

“I taught the delightful, exquisitely sweet seven-stringed music; he now challenges me in the arena. Be my refuge, O Kosiya.”

อตฺตโน จิตฺตทุกฺขํ ปเวเทสิ.

He declared his mental suffering.

ตสฺสตฺโถ – อหํ เทวราช มุสิลํ นาม อนฺเตวาสิกํ สตฺตนฺนํ ตนฺตีนํ อตฺถิตาย ฉชฺชาทิสตฺตวิธสรทีปนโต จ สตฺตตนฺตึ, ตํ วิสยํ กตฺวา ยถารหํ ทฺวาวีสติยา สุติเภทานํ อหาปนโต สุฏฺฐุ มธุรนฺติ สุมธุรํ, ยถาธิคตานํ สมปญฺญาสาย มุจฺฉนานํ ปริพฺยตฺตตาย สรสฺส จ วีณาย จ อญฺญมญฺญสํสนฺทเนน สุณนฺตานํ อติวิย มโนรมภาวโต รามเณยฺยํ, สรคตาทิวิภาคโต ฉชฺชาทิจตุพฺพิธํ คนฺธพฺพํ อหาเปตฺวา คนฺธพฺพสิปฺปํ อวาจยินฺติ วาเจสึ อุคฺคณฺหาเปสึ สิกฺขาเปสึ. โส มุสิโล อนฺเตวาสี สมาโน มํ อตฺตโน อาจริยํ รงฺคมฺหิ รงฺคมณฺฑเล อวฺเหติ สารมฺภวเสน อตฺตโน วิเสสํ ทสฺเสตุํ สงฺฆฏฺฏิยติ, ‘‘เอหิ สิปฺปํ ทสฺเสหี’’ติ มํ อาจิกฺขิ, ตสฺส เม ตฺวํ โกสิย เทวราช สรณํ อวสฺสโย โหหีติ.

The meaning of that verse is this: I, O king of devas, taught the pupil named Musila the art of the lute. It is ‘seven-stringed’ (sattatantiṃ) because of the existence of the seven strings and because it demonstrates the seven kinds of notes beginning with chajja. It is ‘exquisitely sweet’ (sumadhuraṃ) because of not diminishing the twenty-two kinds of microtones as is appropriate. It is ‘delightful’ (rāmaṇeyyaṃ) because of the clarity of the fifty acquired modulations and because of being exceedingly pleasing to the hearts of the listeners through the harmonious blending of the voice and the sound of the lute. Without omitting the Gandhabba art, which has four divisions beginning with saragata, I taught the art of the lute; that is, I caused him to learn and instructed him. That Musila, while being my pupil, challenges me, his own teacher, in the performance arena. Through arrogance, in order to show his own distinction, he confronts me, saying to me, “Come, display the art!” For me, may you, O Kosiya, king of devas, be a refuge and support.

ตํ สุตฺวา สกฺโก เทวราชา ‘‘มา ภายิ อาจริย, อหํ เต สรณํ ปรายณ’’นฺติ ทสฺเสนฺโต –

Hearing that, Sakka, the king of devas, indicating, “Do not fear, teacher. I will be your refuge and ultimate resort,” said:

๓๒๘.

328.

‘‘อหํ เต สรณํ โหมิ, อหมาจริยปูชโก;

น ตํ ชยิสฺสติ สิสฺโส, สิสฺสมาจริย เชสฺสสี’’ติ. –

“I will be your refuge; I am one who reveres teachers. The pupil will not conquer you; you, O teacher, will conquer the pupil.”

อาห. สกฺกสฺส กิร เทวรญฺโญ ปุริมตฺตภาเว มหาสตฺโต อาจริโย อโหสิ. เตนาห ‘‘อหมาจริยปูชโก’’ติ. อหํ อาจริยานํ ปูชโก, น มุสิโล วิย ยุคคฺคาหี, มาทิเสสุ อนฺเตวาสิเกสุ ฐิเตสุ ตาทิสสฺส อาจริยสฺส กถํ ปราชโย, ตสฺมา น ตํ ชยิสฺสติ [Pg.128] สิสฺโส, อญฺญทตฺถุ สิสฺสํ มุสิลํ อาจริย ตฺวเมว ชยิสฺสสิ, โส ปน ปราชิโต วินาสํ ปาปุณิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ ปน วตฺวา ‘‘อหํ สตฺตเม ทิวเส สากจฺฉามณฺฑลํ อาคมิสฺสามิ, ตุมฺเห วิสฺสตฺถา วาเทถา’’ติ สมสฺสาเสตฺวา คโต.

He said. It is said that in a former existence of Sakka, the king of devas, the Great Being was his teacher. Therefore, he said, “I am one who reveres teachers.” I am one who reveres teachers, not one who vies for equal standing like Musila. When disciples such as I exist, how could there be defeat for such a teacher? Therefore, the pupil will not conquer you. On the contrary, you yourself, O teacher, will conquer the pupil Musila. And he, being defeated, will come to destruction—this is the intention. And having said this, and having comforted him thus, “On the seventh day, I will come to the assembly for discussion; you may play with confidence,” he departed.

สตฺตเม ปน ทิวเส ราชา สปริวาโร ราชสภายํ นิสีทิ. คุตฺติลาจริโย จ มุสิโล จ สิปฺปทสฺสนตฺถํ สชฺชา หุตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน ลทฺธาสเน นิสีทิตฺวา วีณา วาทยึสุ. สกฺโก อาคนฺตฺวา อนฺตลิกฺเข อฏฺฐาสิ. ตํ มหาสตฺโตว ปสฺสติ, อิตเร ปน น ปสฺสนฺติ. ปริสา ทฺวินฺนมฺปิ วาทเน สมจิตฺตา อโหสิ. สกฺโก คุตฺติลํ ‘‘เอกํ ตนฺตึ ฉินฺทา’’ติ อาห. ฉินฺนายปิ ตนฺติยา วีณา ตเถว มธุรนิคฺโฆสา อโหสิ. เอวํ ‘‘ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ, ฉฏฺฐํ, สตฺตมํ ฉินฺทา’’ติ อาห, ตาสุ ฉินฺนาสุปิ วีณา มธุรนิคฺโฆสาว อโหสิ. ตํ ทิสฺวา มุสิโล ปราชิตภูตรูโป ปตฺตกฺขนฺโธ อโหสิ, ปริสา หฏฺฐตุฏฺฐา เจลุกฺเขเป กโรนฺตี คุตฺติลสฺส สาธุการมทาสิ. ราชา มุสิลํ สภาย นีหราเปสิ, มหาชโน เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ ปหรนฺโต มุสิลํ ตตฺเถว ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ.

On the seventh day, the king, with his retinue, sat in the royal assembly. The teacher Guttila and Musila, ready for the purpose of displaying their skill, approached, paid homage to the king, and having sat in their respective assigned seats, played their lutes. Sakka arrived and stood in the sky. Only the Great Being saw him, but the others did not. The assembly was of equal mind regarding the playing of both. Sakka said to Guttila, “Cut one string.” Even with the string cut, the lute sounded just as sweetly. Likewise, he said, “Cut the second, third, fourth, fifth, sixth, and seventh.” Even with those strings cut, the lute still sounded just as sweetly. Seeing this, Musila, with a defeated appearance, was dispirited. The assembly, joyful and delighted, throwing up their cloths, gave praise to Guttila. The king had Musila expelled from the assembly, and the great crowd, striking him with clods, sticks, and so forth, caused him to die right there.

สกฺโก เทวานมินฺโท มหาปุริเสน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตํ เทวตา ‘‘มหาราช, กุหึ คตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ‘‘มหาราช, มยํ คุตฺติลาจริยํ ปสฺสิสฺสาม, สาธุ โน ตํ อิธาเนตฺวา ทสฺเสหี’’ติ อาหํสุ. สกฺโก เทวานํ วจนํ สุตฺวา มาตลึ อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉ เวชยนฺตรเถน อมฺหากํ คุตฺติลาจริยํ อาเนหิ, เทวตา ตํ ทสฺสนกามา’’ติ, โส ตถา อกาสิ. สกฺโก มหาสตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอวมาห ‘‘อาจริย, วีณํ วาทย, เทวตา โสตุกามา’’ติ. ‘‘มยํ สิปฺปูปชีวิโน, เวตเนน วินา สิปฺปํ น ทสฺเสมา’’ติ. ‘‘กีทิสํ ปน เวตนํ อิจฺฉสี’’ติ. ‘‘นาญฺเญน เม เวตเนน กิจฺจํ อตฺถิ, อิมาสํ ปน เทวตานํ อตฺตนา อตฺตนา ปุพฺเพกตกุสลกถนเมว เม เวตนํ โหตู’’ติ อาห. ตา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉึสุ. อถ มหาสตฺโต ปาเฏกฺกํ ตาหิ ตทา ปฏิลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน ตสฺสา เหตุภูตํ ปุริมตฺตภาเว กตํ สุจริตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน วิย ปุจฺฉนฺโต ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนา’’ติอาทิคาถาหิ ปุจฺฉิ. ตาปิ ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา [Pg.129] นารี’’ติอาทินา ยถา เอตรหิ เถรสฺส, เอวเมว ตสฺส พฺยากรึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘โมคฺคลฺลาน ตา เทวตา น เกวลํ ตยา เอว ปุจฺฉิตา เอวํ พฺยากรึสุ, อถ โข ปุพฺเพ มยาปิ ปุจฺฉิตา เอวเมว พฺยากรึสู’’ติ.

Sakka, king of the devas, after exchanging pleasantries with the Great Being, returned to the deva world. The devas asked him, “Great King, where have you been?” and upon hearing the account, they said, “Great King, we wish to see Master Guttila. Pray, bring him here and show him to us.” Hearing the words of the devas, Sakka commanded Mātali, “Go with the Vejayanta chariot and bring our Master Guttila; the devas are desirous of seeing him.” And he did so. Sakka, after exchanging pleasantries with the Great Being, said thus: “Master, play the vīṇā; the devas are desirous of hearing it.” “We live by means of our art; without payment, we do not display our art.” “What kind of payment, then, do you desire?” “I have no need of any other payment. But let my payment be the very telling, by each of these devas, of the wholesome deeds she performed in a former existence.” They agreed, saying, “It is well.” Then the Great Being, just as the Venerable Mahāmoggallāna did, questioned them one by one with the verses beginning, ‘With surpassing radiance,’ inquiring—by way of proclaiming the prosperity they had then attained—about the good conduct performed in a former existence that was its cause. They, too, answered him with verses beginning, ‘The woman who was a giver of the best cloth,’ and so forth, in the very same way as they now answer the Elder. Therefore, it was said: ‘Moggallāna, those devas did not answer thus only when questioned by you; but indeed, formerly, when questioned by me also, they answered in this very same way.’” }, {

ตา กิร อิตฺถิโย กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตา ตํ ตํ ปุญฺญํ อกํสุ. ตตฺถ เอกา อิตฺถี วตฺถํ อทาสิ, เอกา สุมนมาลํ, เอกา คนฺธํ, เอกา อุฬารานิ ผลานิ, เอกา อุจฺฉุรสํ, เอกา ภควโต เจติเย คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ อทาสิ, เอกา อุโปสถํ อุปวสิ, เอกา อุปกฏฺฐาย เวลาย นาวาย ภุญฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน อุทกํ อทาสิ, เอกา โกธนานํ สสฺสุสสุรานํ อกฺโกธนา อุปฏฺฐานํ อกาสิ, เอกา ทาสี หุตฺวา อตนฺทิตาจารา อโหสิ, เอโก ปิณฺฑจาริกสฺส ภิกฺขุโน ขีรภตฺตํ อทาสิ, เอกา ผาณิตํ อทาสิ, เอกา อุจฺฉุขณฺฑํ อทาสิ, เอกา ติมฺพรุสกํ อทาสิ, เอกา กกฺการิกํ อทาสิ, เอกา เอฬาลุกํ อทาสิ, เอกา วลฺลิผลํ อทาสิ, เอกา ผารุสกํ อทาสิ, เอกา องฺคารกปลฺลํ อทาสิ, เอกา สากมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา ปุปฺผกมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา มูลกลาปํ อทาสิ, เอกา นิมฺพมุฏฺฐึ อทาสิ, เอกา กญฺชิกํ อทาสิ, เอกา ติลปิญฺญากํ อทาสิ, เอกา กายพนฺธนํ อทาสิ, เอกา อํสพทฺธกํ อทาสิ, เอกา อาโยคปฏฺฏํ อทาสิ, เอกา วิธูปนํ, เอกา ตาลวณฺฏํ, เอกา โมรหตฺถํ, เอกา ฉตฺตํ, เอกา อุปาหนํ, เอกา ปูวํ, เอกา โมทกํ, เอกา สกฺขลิกํ อทาสิ. ตา เอเกกา อจฺฉราสหสฺสปริวารา ปหติยา เทวิทฺธิยา วิราชมานา ตาวตึสภวเน สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺตา คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตา ‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี’’ติอาทินา อตฺตนา อตฺตนา กตกุสลํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ.

It is said that those women, while established in the human state during the time of the Sammāsambuddha Kassapa, performed these various meritorious deeds. Among them, one woman gave cloth; one, a jasmine garland; one, perfume; one, excellent fruits; one, sugarcane juice; one offered a five-fingered mark of perfume at the cetiya of the Blessed One; one observed the Uposatha; one gave water to a bhikkhu who was eating when it was near midday; one, without anger, attended to her fierce mother-in-law and father-in-law; one, being a female slave, was of diligent conduct; one gave milk-rice to a bhikkhu on an alms-round; one gave molasses; one gave a piece of sugarcane; one gave persimmon fruit; one gave kakkārika-cucumber; one gave eḷāluka-cucumber; one gave gourd fruit; one gave phārusaka fruit; one gave a charcoal pan; one gave a handful of greens; one gave a handful of flowers; one gave a bundle of lotus roots; one gave a handful of neem leaves; one gave sour rice-gruel; one gave sesame cake with oil; one gave a waistband; one gave a shoulder strap; one gave a yoga-strap; one gave a square fan; one gave a palm-leaf fan; one gave a peacock-feather fan; one gave an umbrella; one gave sandals; one gave a cake; one gave a sweetmeat; and one gave sugar candy. Each one of them, with a retinue of a thousand celestial nymphs, shining with her own divine power, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven as an attendant of Sakka, king of the devas. When questioned by the teacher Guttila, beginning with, ‘The woman who gave the excellent cloth,’ and so forth, they each declared in succession the meritorious deeds that they themselves had done.

๓๒๙.

329.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With a surpassing complexion, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

๓๓๐.

330.

‘‘เกน [Pg.130] เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise possessions, whatsoever are dear to the mind.

๓๓๑.

331.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O devī of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus of shining power, and your complexion illuminates all directions?”

๓๓๒.

332.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา;

ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devatā, pleased in mind, being questioned by Moggallāna, answered the question that was asked: of which kamma this is the fruit.

๓๓๓.

333.

‘‘วตฺถุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ;

เอวํ ปิยรูปทายิกา มนาปํ, ทิพฺพํ สา ลภเต อุเปจฺจ ฐานํ.

“A woman who is a giver of the best of cloths becomes foremost among men and women. Likewise, a giver of what is pleasing in form, having approached, obtains a delightful, divine state.

๓๓๔.

334.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมิ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

“Behold my celestial mansion; I am a nymph of desirable form. I am foremost among a thousand nymphs—behold the result of merits!

๓๓๕.

335.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“Because of that, my complexion is such; because of that, I prosper here. And for me arise possessions, whatsoever are dear to the mind.

๓๓๖.

336.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูตา ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I declare to you, O bhikkhu of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus of shining power, and my complexion illuminates all directions.”

(ยถา จ เอตฺถ, เอวํ อุปริ สพฺพวิมาเนสุ วิตฺถาเรตพฺพํ.)

And just as here, so too hereafter in all the celestial mansion stories it should be elaborated.

๓๔๑.

341.

‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

“A woman who is a giver of the best of flowers is foremost among men and women…”

๓๔๙.

349.

‘‘คนฺธุตฺตมทายิกา นารี, ปวรา โหติ นเรสุ นารีสุ…เป….

“A woman who is a giver of the best of scents is foremost among men and women…”

๓๕๗.

357.

‘‘ผลุตฺตมทายิกา นารี…เป….

“A woman who is a giver of the best of fruits…”

๓๖๕.

365.

‘‘รสุตฺตมทายิกา นารี…เป….

“A woman who is a giver of the best of tastes…”

๓๗๓.

373.

‘‘คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ [Pg.131] อหมทาสึ,กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ…เป….

“I gave a five-fingered mark of scent at the stūpa of the Blessed One Kassapa…”

๓๘๑.

381.

‘‘ภิกฺขู จ อหํ ภิกฺขุนิโย จ, อทฺทสาสึ ปนฺถปฏิปนฺเน;

เตสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, เอกูโปสถํ อุปวสิสฺสํ.

“I saw bhikkhus and bhikkhunīs who had set out on the path; having heard the Dhamma from them, I observed a single Uposatha.

๓๘๒.

382.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ…เป….

“Behold my celestial mansion…”

๓๘๙.

389.

‘‘อุทเก ฐิตา อุทกมทาสึ, ภิกฺขุโน จิตฺเตน วิปฺปสนฺเนน…เป….

“Standing in the water, I gave water to a bhikkhu with a very serene mind…”

๓๙๗.

397.

‘‘สสฺสุญฺจาหํ สสุรญฺจ, จณฺฑิเก โกธเน จ ผรุเส จ;

อนุสูยิกา อุปฏฺฐาสึ, อปฺปมตฺตา สเกน สีเลน…เป….

“I attended upon my mother-in-law and father-in-law—fierce, angry, and harsh—without jealousy, being diligent in my own virtue…”

๔๐๕.

405.

‘‘ปรกมฺมกรี อาสึ, อตฺเถนาตนฺทิตา ทาสี;

อกฺโกธนานติมานินี, สํวิภาคินี กกสฺส ภาคสฺส…เป….

“I was a servant working for others, a slave untiring in my tasks; not angry, not arrogant, a sharer of my own portion…”

๔๑๓.

413.

‘‘ขีโรทนํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอวํ กริตฺวา กมฺมํ, สุคตึ อุปปชฺช โมทามิ…เป….

“I gave milk-rice to a bhikkhu wandering for alms; having done this deed, I have been reborn in a good destination and I rejoice…”

๔๒๑.

421.

‘‘ผาณิตํ อหมทาสึ…เป….

“I gave molasses…pe….

๔๒๙.

429.

‘‘อุจฺฉุขณฺฑิกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a piece of sugarcane…pe….

๔๓๗.

437.

‘‘ติมฺพรุสกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a persimmon fruit…pe….

๔๔๕.

445.

‘‘กกฺการิกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a cucumber…pe….

๔๕๓.

453.

‘‘เอฬาลุกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a cucumber…pe….

๔๖๑.

461.

‘‘วลฺลิผลํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a fruit from a creeper…pe….

๔๖๙.

469.

‘‘ผารุสกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a phārusaka fruit…pe….

๔๗๗.

477.

‘‘หตฺถปฺปตาปกํ อหมทาสึ…เป….

“I gave a warming pan…pe….

๔๘๕.

485.

‘‘สากมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

“I gave a handful of greens…pe….

๔๙๓.

493.

‘‘ปุปฺผกมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

“I gave a handful of flowers…pe….

๕๐๑.

501.

‘‘มูลกํ [Pg.132] อหมทาสึ…เป….

“I gave a root vegetable…pe….

๕๐๙. ‘‘นิมฺพมุฏฺฐึ อหมทาสึ…เป….

509. “I gave a handful of neem…pe….

๕๑๗. ‘‘อมฺพกญฺชิกํ อหมทาสึ…เป….

517. “I gave sour gruel…pe….

๕๒๕. ‘‘โทณินิมฺมชฺชนึ อหมทาสึ…เป….

525. “I gave a cake of sesame paste with oil…pe….

๕๓๓. ‘‘กายพนฺธนํ อหมทาสึ…เป….

533. “I gave a waistband…pe….

๕๔๑. ‘‘อํสพทฺธกํ อหมทาสึ…เป….

541. “I gave a shoulder-strap…pe….

๕๔๙. ‘‘อาโยคปฏฺฏํ อหมทาสึ…เป….

549. “I gave a girdle…pe….

๕๕๗. ‘‘วิธูปนํ อหมทาสึ…เป….

557. “I gave a square fan…pe….

๕๖๕. ‘‘ตาลวณฺฏํ อหมทาสึ…เป….

565. “I gave a palm-leaf fan…pe….

๕๗๓. ‘‘โมรหตฺถํ อหมทาสึ…เป….

573. “I gave a peacock-feather fan…pe….

๕๘๑. ‘‘ฉตฺตํ อหมทาสึ…เป….

581. “I gave an umbrella…pe….

๕๘๙. ‘‘อุปาหนํ อหมทาสึ…เป….

589. “I gave sandals…pe….

๕๙๗. ‘‘ปูวํ อหมทาสึ…เป….

597. “I gave cakes…pe….

๖๐๕. ‘‘โมทกํ อหมทาสึ…เป….

605. “I gave a sweetmeat…pe….

๖๑๓. ‘‘สกฺขลิกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส…เป….

613. “I gave sugar candy to a bhikkhu wandering for alms…pe….

๖๑๔.

614.

‘‘ตสฺสา เม ปสฺส วิมานํ, อจฺฉรา กามวณฺณินีหมสฺมึ;

อจฺฉราสหสฺสสฺสาหํ, ปวรา ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ.

“Behold my celestial mansion; I am a nymph of delightful form. I am foremost among a thousand nymphs—behold the result of merits.”

๖๑๕. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

615. “Because of that, such is my complexion…pe… and my complexion illuminates all directions.”

เอวํ มหาสตฺโต ตาหิ เทวตาหิ กตสุจริเต พฺยากเต ตุฏฺฐมานโส สมฺโมทนํ กโรนฺโต อตฺตโน จ สุจริตจรเณ ยุตฺตปยุตฺตตํ วิวฏฺฏชฺฌาสยตญฺจ ปเวเทนฺโต อาห –

Thus, when the good deeds done by those devatās were declared, the Great Being, with a pleased mind, rejoicing with them and making known his own diligent engagement in the practice of good conduct and his inclination towards that which is free from the round of rebirth, said:

๖๑๗.

617.

‘‘สฺวาคตํ [Pg.133] วต เม อชฺช, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ;

ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย, อจฺฉรา กามวณฺณินิโย.

“A good coming indeed is mine today, a beautiful dawn, a good arising; for I have seen the devatās, celestial nymphs of captivating forms.”

๖๑๘.

618.

‘‘อิมาสาหํ ธมฺมํ สุตฺวา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สญฺญเมน ทเมน จ;

สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

“Having heard this Dhamma, I shall perform much that is wholesome through generosity, righteous conduct, restraint, and self-control. I shall go to that place where, having gone, one grieves no more.”

๓๓๓. ตตฺถ วตฺถุตฺตมทายิกาติ วตฺถานํ อุตฺตมํ เสฏฺฐํ, วตฺเถสุ วา พหูสุ อุจฺจินิตฺวา คหิตํ อุกฺกํสคตํ ปวรํ โกฏิภูตํ วตฺถํ วตฺถุตฺตมํ, ตสฺส ทายิกา. ‘‘ปุปฺผุตฺตมทายิกา’’ติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปิยรูปทายิกาติ ปิยสภาวสฺส ปิยชาติกสฺส จ วตฺถุโน ทายิกา. มนาปนฺติ มนวฑฺฒนกํ. ทิพฺพนฺติ ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพํ. อุเปจฺจาติ อุปคนฺตฺวา เจเตตฺวา, ‘‘เอทิสํ ลเภยฺย’’นฺติ ปกปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. ฐานนฺติ วิมานาทิกํ ฐานํ, อิสฺสริยํ วา. ‘‘มนาปา’’ติปิ ปาโฐ, อญฺเญสํ มนวฑฺฒนกา หุตฺวาติ อตฺโถ.

333. Herein, vatthuttamadāyikā means the giver of the finest cloth. The finest cloth is the best, the supreme of cloths; or, it is the cloth selected from among many that is most excellent, highest, foremost, the very pinnacle. She is the giver of that. In such cases as pupphuttamadāyikā, this is the same method. Piyarūpadāyikā means the giver of an object of a pleasing nature and of a pleasing kind. Manāpaṃ means that which gladdens the mind. Dibbaṃ means divine, because it exists in the divine realm. Upecca means having approached and intended, with the meaning of having resolved, ‘May I obtain such a thing.’ Ṭhānaṃ means a place such as a celestial mansion, or sovereignty. There is also the reading manāpā, with the meaning of having become delightful to others.

๓๓๔. ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากนฺติ วตฺถุตฺตมทานสฺส นาม อิทมีทิสํ ผลํ ปสฺสาติ อตฺตนา ลทฺธสมฺปตฺตึ สมฺภาเวนฺตี วทติ.

334. Passa puññānaṃ vipākaṃ means: extolling the fortune acquired by herself, she says, ‘Behold, such is the fruit of the gift of the finest cloth.’

๓๔๑. ปุปฺผุตฺตมทายิกาติ รตนตฺตยปูชาวเสน ปุปฺผุตฺตมทายิกา, ตถา คนฺธุตฺตมทายิกาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ปุปฺผุตฺตมํ สุมนปุปฺผาทิ, คนฺธุตฺตมํ จนฺทนคนฺธาทิ, ผลุตฺตมํ ปนสผลาทิ, รสุตฺตมํ โครสสปฺปิอาทิ เวทิตพฺพํ.

341. Pupphuttamadāyikā means the giver of the finest flowers by way of worshipping the Triple Gem. Similarly, gandhuttamadāyikā should be understood. Herein, the finest flowers should be known as jasmine flowers and so on, the finest fragrances as sandalwood fragrance and so on, the finest fruits as jackfruit and so on, and the finest flavors as ghee from cow's milk and so on.

๓๗๓. คนฺธปญฺจงฺคุลิกนฺติ คนฺเธน ปญฺจงฺคุลิกทานํ. กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหีติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป.

373. Gandhapañcaṅgulikaṃ means the gift of a five-fingered mark with fragrance. Kassapassa bhagavato thūpamhi means at the one-yojana golden stupa of the Blessed One Kassapa, the Perfectly and Completely Enlightened One.

๓๘๑. ปนฺถปฏิปนฺเนติ มคฺคํ คจฺฉนฺเต. เอกูโปสถนฺติ เอกทิวสํ อุโปสถวาสํ.

381. Panthapaṭipanne means to one going on a road. Ekūposathaṃ means the observance of the Uposatha for a single day.

๓๘๙. อุทกมทาสินฺติ มุขวิกฺขาลนตฺถํ ปิวนตฺถญฺจ อุทกํ ปานียํ อทาสึ.

389. Udakamadāsiṃ means: I gave drinkable water for the purpose of washing the face and for drinking.

๓๙๗. จณฺฑิเกติ จณฺเฑ. อนุสูยิกาติ อุสูยา รหิตา.

397. Caṇḍike means ‘O fierce one.’ Anusūyikā means one who is free from envy.

๔๐๕. ปรกมฺมกรีติ ปเรสํ เวยฺยาวจฺจการินี. อตฺเถนาติ อตฺถกิจฺเจน. สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺสาติ อตฺถิกานํ อตฺตนา ปฏิลทฺธภาคสฺส สํวิภชนสีลา.

405. Parakammakarī means one who performs services for others. Atthena means with a task or purpose. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassa means one who is of the nature of sharing the portion she has received with those in need.

๔๑๓. ขีโรทนนฺติ [Pg.134] ขีรสมฺมิสฺสํ โอทนํ, ขีเรน สทฺธึ โอทนํ วา.

413. Khīrodanaṃ means rice mixed with milk, or rice together with milk.

๔๓๗. ติมฺพรุสกนฺติ ติณฺฑุกผลํ. ติปุสสทิสา เอกา วลฺลิชาติ ติมฺพรุสํ, ตสฺส ผลํ ติมฺพรุสกนฺติ วทนฺติ.

437. Timbarusakaṃ means the tiṇḍuka fruit. Some say that timbarusa is a certain species of creeper similar to the tipusa, and its fruit is called timbarusaka.

๔๔๕. กกฺการิกนฺติ ขุทฺทเกฬาลุกํ, ติปุสนฺติ จ วทนฺติ.

445. 'Kakkārika' means a small cucumber; and it is also called 'tipusa'.

๔๗๗. หตฺถปฺปตาปกนฺติ มนฺทามุขึ.

477. 'Hatthappatāpaka' means a ladle.

๕๑๗. อมฺพกญฺชิกนฺติ อมฺพิลกญฺชิกํ.

517. 'Ambakañjika' means sour gruel.

๕๒๕. โทณินิมฺมชฺชนินฺติ สเตลํ ติลปิญฺญากํ.

525. 'Doṇinimmajjanī' means sesame-cake with oil.

๕๕๗. วิธูปนนฺติ จตุรสฺสพีชนึ.

557. 'Vidhūpana' means a square fan.

๕๖๕. ตาลวณฺฏนฺติ ตาลปตฺเตหิ กตมณฺฑลพีชนึ.

565. 'Tālavaṇṭa' means a circular fan made from palm leaves.

๕๗๓. โมรหตฺถนฺติ มยูรปิญฺเฉ หิ กตํ มกสพีชนึ.

573. 'Morahatta' means a fly-whisk made from peacock feathers.

๖๑๗. สฺวาคตํ วต เมติ มยฺหํ อิธาคมนํ โสภนํ วต อโห สุนฺทรํ. อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตนฺติ อชฺช มยฺหํ รตฺติยา สุฏฺฐุ ปภาตํ สมฺมเทว วิภายนํ ชาตํ, สยนโต อุฏฺฐานมฺปิ สุหุฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ อุฏฺฐิตํ. กึ การณาติ อาห ‘‘ยํ อทฺทสามิ เทวตาโย’’ติอาทิ.

617. 'Svāgataṃ vata me' means: My coming here is indeed welcome; oh, how splendid, how beautiful! 'Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ' means: Today is a fine dawn, a good arising. This means: Today, for me, the night has dawned well, the breaking of dawn has occurred quite rightly; and the rising from bed is also a good rising, well risen. What is the reason? It is said: 'That I saw the deities,' and so on.

๖๑๘. ธมฺมํ สุตฺวาติ กมฺมผลสฺส ปจฺจกฺขกรณวเสน ตุมฺเหหิ กตํ กุสลํ ธมฺมํ สุตฺวา. กาหามีติ กริสฺสามิ. สมจริยายาติ กายสมาจาริกสฺส สุจริตสฺส จรเณน. สญฺญเมนาติ สีลสํวเรน. ทเมนาติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทเมน. อิทานิ ตสฺส กุสลสฺส อตฺตโน โลกสฺส จ วิวฏฺฏูปนิสฺสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ วุตฺตํ.

618. 'Dhammaṃ sutvā' means: having heard the wholesome Dhamma performed by you, by way of directly realizing the fruit of kamma. 'Kāhāmīti' means: I shall do. 'Samacariyāya' means: by the practice of good bodily conduct. 'Saññamena' means: by the restraint of morality. 'Damena' means: by the taming of the sense faculties, with the mind as the sixth. Now, to show that that wholesome act is a supporting condition for release from the round of rebirth for oneself and for the world, it was said: 'I shall go there, where having gone, one does not grieve.'

เอวมยํ ยทิปิ วตฺถุตฺตมทายิกาวิมานาทิวเสน ฉตฺตึสวิมานสงฺคหา เทสนา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส วิย คุตฺติลาจริยสฺสาปิ วิภาวนวเสน ปวตฺตาติ ‘‘คุตฺติลวิมาน’’นฺตฺเวว สงฺคหํ อารุฬฺหา, วิมานานิ ปน อิตฺถิปฏิพทฺธานีติ อิตฺถิวิมาเนเยว สงฺคหิตานิ. ตา ปน อิตฺถิโย [Pg.135] กสฺสปสฺส ทสพลสฺส กาเล ยถาวุตฺตธมฺมจรเณ อปราปรุปฺปนฺนเจตนาวเสน ทุติยตฺตภาวโต ปฏฺฐาย เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทวโลเก เอว สํสรนฺติโย อมฺหากมฺปิ ภควโต กาเล ตาวตึสภวเนเยว นิพฺพตฺตา, อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา กมฺมสริกฺขตาย คุตฺติลาจริเยน ปุจฺฉิตกาเล วิย พฺยากรึสูติ ทฏฺฐพฺพา.

Thus, this discourse, a collection of thirty-six mansions by way of the Vatthuttamadāyikā Vimāna and others, proceeded by way of elucidation for the teacher Guttila just as for the Venerable Mahāmoggallāna; and although this was so, it was included in the collection simply as the 'Guttila Vimāna'. However, since the mansions are connected with women, they were included only in the Women's Mansions. Now, those women, in the time of Kassapa, the one with Ten Powers, by practicing the Dhamma as stated and by the power of successively arising intentions, starting from their second existence, wandered only in the deva world for one Buddha-interval. In the time of our Blessed One, they were reborn only in the Tāvatiṃsa realm. It should be understood that, when questioned by the Venerable Mahāmoggallāna, they answered, due to the similarity of their kamma, just as they had at the time they were questioned by the teacher Guttila.

คุตฺติลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Guttila Vimāna is concluded.

๖. ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา

6. The Commentary on the Daddaḷa Vimāna

ททฺทลฺลมานา วณฺเณนาติ ททฺทลฺลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน นาลกคามเก อายสฺมโต เรวตตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส อญฺญตรสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ทฺเว ธีตโร อเหสุํ, เอกา ภทฺทา นาม, อิตรา สุภทฺทา นาม. ตาสุ ภทฺทา ปติกุลํ คตา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธิสมฺปนฺนา วญฺฌา จ อโหสิ. สา สามิกํ อาห ‘‘มม กนิฏฺฐา สุภทฺทา นาม อตฺถิ, ตํ อาเนหิ, สจสฺสา ปุตฺโต ภเวยฺย, โส มมปิ ปุตฺโต สิยา, อยญฺจ กุลวํโส น นสฺเสยฺยา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ตถา อกาสิ.

The Daddaḷa Vimāna is so called because it is of a glittering appearance. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, in the small village of Nāḷaka, a certain householder who was a supporter of the Venerable Revata Thera had two daughters; one was named Bhaddā, the other was named Subhaddā. Among them, Bhaddā, having gone to her husband’s family, was faithful, serene, and endowed with wisdom, but she was also barren. She said to her husband, “I have a younger sister named Subhaddā. Bring her here. If she should have a son, he will be my son as well, and this family lineage will not perish.” He, having agreed, saying, “Good,” did so.

อถ ภทฺทา สุภทฺทํ โอวทิ ‘‘สุภทฺเท, ทานสํวิภาครตา ธมฺมจริยาย อปฺปมตฺตา โหหิ, เอวํ เต ทิฏฺฐธมฺมิโก สมฺปรายิโก จ อตฺโถ หตฺถคโต เอว โหตี’’ติ. สา ตสฺสา โอวาเท ฐตฺวา วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชมานา เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ อตฺตฏฺฐมํ นิมนฺเตสิ. เถโร สุภทฺทาย ปุญฺญูปจยํ อากงฺขนฺโต สงฺฆุทฺเทสวเสน สตฺต ภิกฺขู คเหตฺวา ตสฺสา เคหํ อคมาสิ. สา ปสนฺนจิตฺตา อายสฺมนฺตํ เรวตตฺเถรํ เต จ ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ, เถโร อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา นิมฺมานรตีนํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชิ. ภทฺทา ปน ปุคฺคเลสุ ทานานิ ทตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ.

Then Bhaddā advised Subhaddā: “Subhaddā, be one who delights in giving and sharing, and be diligent in the practice of the Dhamma. In this way, the benefit in this present life and the benefit in the future life will surely come to hand.” She, abiding in her advice and practicing in the way that was spoken, one day invited the Venerable Revata Thera, making him the eighth. The Thera, desiring the increase of Subhaddā’s merit, taking seven bhikkhus by way of a designation from the Sangha, went to her house. She, with a serene mind, with her own hands, satisfied the Venerable Revata Thera and those bhikkhus with excellent hard and soft food. The Thera, having given the anumodanā, departed. She, at a later time, passed away and arose into the company of the Nimmānaratī devas. Bhaddā, however, having given gifts to individuals, was reborn as an attendant of Sakka, king of the devas.

อถ สุภทฺทา อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘เกน นุ โข อหํ ปุญฺเญน อิธูปปนฺนา’’ติ อาวชฺเชนฺตี ‘‘ภทฺทาย โอวาเท ฐตฺวา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย [Pg.136] อิมํ สมฺปตฺตึ สมฺปตฺตา, ภทฺทา นุ โข กหํ นิพฺพตฺตา’’ติ โอโลเกนฺตี ตํ สกฺกสฺส ปริจาริกาภาเวน นิพฺพตฺตํ ทิสฺวา อนุกมฺปมานา ตสฺสา วิมานํ ปาวิสิ. อถ นํ ภทฺทา –

Then Subhaddā, reflecting on her own prosperity, considered, “By what merit have I arisen here?” Recalling, “Having abided by the advice of Bhaddā, by an offering given to the Sangha I attained this prosperity. Where, I wonder, has Bhaddā been reborn?” Looking, she saw her reborn as an attendant of Sakka. Filled with compassion, she entered her celestial mansion. Then Bhaddā—

๖๑๙.

619.

‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณน, ยสสา จ ยสสฺสินี;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจสิ.

“Shining with splendor, glorious and renowned, you outshine all the devas of Tāvatiṃsa in beauty.

๖๒๐.

620.

‘‘ทสฺสนํ นาภิชานามิ, อิทํ ปฐมทสฺสนํ;

กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มม’’นฺติ. –

“I do not recognize you; this is our first meeting. From what divine assembly have you come to address me by name?”

ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺสา –

—she asked with two verses. And she, in turn, to her—

๖๒๑.

621.

‘‘อหํ ภทฺเท สุภทฺทาสึ, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เต อาสึ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา.

“O Bhaddā, I was Subhaddā in a previous human existence; I was your co-wife and also your younger sister.

๖๒๒.

622.

‘‘สา อหํ กายสฺส เภทา, วิปฺปมุตฺตา ตโต จุตา;

นิมฺมานรตีนํ เทวานํ, อุปปนฺนา สหพฺยต’’นฺติ. – ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“I am she who, at the breaking up of the body, freed from that, having passed away from there, was reborn into the company of the Nimmānaratī devas.” —she declared with two verses;

๖๑๙-๒๐. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณาทิสมฺปตฺติยา. ทสฺสนํ นาภิชานามีติ อิโต ปุพฺเพ ตว ทสฺสนํ นาภิชานามิ, ตฺวํ มยา น ทิฏฺฐปุพฺพาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ. กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมนฺติ กตรเทวนิกายโต อาคนฺตฺวา ‘‘ภทฺเท’’ติ นาเมน มํ อาลปสิ.

Herein, “by splendor” means by the accomplishment of splendor and so on. “I do not recognize you” means “Before this, I have not known a seeing of you; you have not been seen by me before”—this is the meaning. Therefore, it is said, “this is the first meeting.” “From what assembly have you come to address me by name?” means “Having come from which group of devas, do you address me by the name ‘Bhaddā’?”

๖๒๑. อหํ ภทฺเทติ เอตฺถ ภทฺเทติ อาลปนํ. สุภทฺทาสินฺติ อหํ สุภทฺทา นาม ตว ภคินี กนิฏฺฐิกา อาสึ อโหสึ, ตตฺถ ปุพฺเพ มานุสเก ภเว สหภริยา สมานภริยา เต ตยา เอกสฺเสว ภริยา, ตว ปติโน เอว ภริยา, อาสินฺติ อตฺโถ. ปุน ภทฺทา –

621. Herein, in 'Ahaṃ bhadde', the word 'bhadde' is a vocative. 'Subhaddāsiṃ' means: I, named Subhaddā, was your younger sister. Therein, in the previous human existence, 'sahabhariyā' (co-wife) means a wife with the same husband as you, the wife of one and the same husband, the wife of your very husband—this is the meaning. Again, Bhaddā—

๖๒๓.

623.

‘‘ปหูตกตกลฺยาณา, เต เทเว ยนฺติ ปาณิโน;

เยสํ ตฺวํ กิตฺตยิสฺสสิ, สุภทฺเท ชาติมตฺตโน.

“Beings who have performed abundant wholesome deeds, those living creatures go to the devas, among whom, O Subhaddā, you will declare your own birth.

๖๒๔.

624.

‘‘อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน, เกน วา อนุสาสิตา;

กีทิเสเนว ทาเนน, สุพฺพเตน ยสสฺสินี.

“Then by what splendor, or by whose instruction, and by what kind of giving, by what good conduct, O glorious one, are you so renowned?”

๖๒๕.

625.

‘‘ยสํ [Pg.137] เอตาทิสํ ปตฺตา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“Having obtained such glory, having reached vast distinction, O deity, when asked, explain: of what action is this the fruit?”

ตีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. ปุน สุภทฺทา –

She asked with three verses. Again, Subhaddā—

๖๒๖.

626.

‘‘อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ, ยํ ทานํ อททํ ปุเร;

ทกฺขิเณยฺยสฺส สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“Eight portions of alms-food I formerly gave to the Sangha worthy of offerings, with a serene mind and with my own hands.”

๖๒๗.

627.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By this, such is my splendor… My splendor shines in all directions.”

พฺยากาสิ.

She explained.

๖๒๓. ตตฺถ ปหูตกตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺตีติ ปหูตกตกลฺยาณา มหาปุญฺญา เต นิมฺมานรติโน เทเว ยนฺติ อุปฺปชฺชนวเสน คจฺฉนฺติ ปาณิโน สตฺตา, เยสํ นิมฺมานรตีนํ เทวานํ อนฺตเร ตฺวํ อตฺตโน ชาตึ กิตฺตยิสฺสสิ กเถสีติ โยชนา.

623. Herein, the phrase ‘those who have performed abundant wholesome deeds go to the devas’ means that beings of great merit go to the Nimmānarati devas by way of arising. The phrase ‘among which Nimmānarati devas you will declare your own birth’ means ‘you spoke.’ This is the connection.

๖๒๔. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กีทิเสเนวาติ เอวสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, กีทิเสน จาติ อตฺโถ, อยเมว วา ปาโฐ. สุพฺพเตนาติ สุนฺทเรน วเตน, สุวิสุทฺเธน สีเลนาติ อตฺโถ.

624. “By what splendor?” means “by what reason?” Regarding “by what kind,” the word eva here has the sense of inclusion, meaning “and by what kind?”; or this itself may be the reading. “By good conduct” means “by excellent practice, by thoroughly purified virtue”—that is the meaning.

๖๒๖. อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานีติ อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทินฺนปิณฺฑปาเต สนฺธาย วทติ. อททนฺติ อทาสึ.

626. “Eight portions of alms-food” refers to the alms-food given to eight bhikkhus. “I gave” (adadaṃ) means “I gave” (adāsiṃ).

เอวํ สุภทฺทาย กถิเต ปุน ภทฺทา –

When Subhaddā had thus spoken, Bhaddā again—

๖๒๙.

629.

‘‘อหํ ตยา พหุตเร ภิกฺขู, สญฺญเต พฺรหฺมจารโย;

ตปฺเปสึ อนฺนปาเนน, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“With a serene mind and with my own hands, I satisfied with food and drink many more bhikkhus than you—self-controlled and leading the holy life.”

๖๓๐.

630.

‘‘ตยา พหุตรํ ทตฺวา, หีนกายูปคา อหํ;

กถํ ตฺวํ อปฺปตรํ ทตฺวา, วิเสสํ วิปุลมชฺฌคา;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“Having given much more than you, I was reborn in an inferior state. How, having given less, did you attain vast distinction? O deity, when asked, explain: of what action is this the fruit?”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ปุน สุภทฺทา –

She asked. Herein, tayā is an instrumental used in the sense of the ablative of comparison. Again, Subhaddā—

๖๓๑.

631.

‘‘มโนภาวนีโย [Pg.138] ภิกฺขุ, สนฺทิฏฺโฐ เม ปุเร อหุ;

ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ.

“Formerly I saw a bhikkhu who was delightful to my mind; I invited him, Revata, for a meal, as the eighth.”

๖๓๒.

632.

‘‘โส เม อตฺถปุเรกฺขาโร, อนุกมฺปาย เรวโต;

สงฺเฆ เทหีติ มํโวจ, ตสฺสาหํ วจนํ กรึ.

“That Revata, intent on my welfare and out of compassion, said to me, ‘Give to the Sangha.’ I acted upon his words.”

๖๓๓.

633.

‘‘สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา, อปฺปเมยฺเย ปติฏฺฐิตา;

ปุคฺคเลสุ ตยา ทินฺนํ, น ตํ ตว มหปฺผล’’นฺติ. –

“That offering, given to the Sangha, is established in the immeasurable. What was given by you to individuals—that is not of great fruit for you.”

อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ.

She spoke of the deed she had done.

๖๓๑. ตตฺถ มโนภาวนีโยติ มนวฑฺฒนโก อุฬารคุณตาย สมฺภาวนีโย. สนฺทิฏฺโฐติ นิมนฺตนวเสน โพธิโต กถิโต. เตนาห ‘‘ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐม’’นฺติ, ตํ มโนภาวนียํ อยฺยํ เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ ภตฺเตน อหํ นิมนฺเตสึ.

631. Herein, as for `manobhāvanīyo`: one who is inspiring to the mind, worthy of esteem on account of his great qualities. As for `sandiṭṭho`: he was made known and spoken to by means of an invitation. Therefore, she said: 'I invited Revata for a meal, himself as the eighth.' That is: I invited that Venerable Revata, who is inspiring to the mind, for a meal, making him the eighth one.

๖๓๒-๓. โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ โส อยฺโย เรวโต ทานสฺส มหปฺผลภาวกรเณน มม อตฺถปุเรกฺขาโร หิเตสี. สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ‘‘ยทิ ตฺวํ สุภทฺเท อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขูนํ ทาตุกามา, ยสฺมา ปุคฺคลคตาย ทกฺขิณาย สงฺฆคตา เอว ทกฺขิณา มหปฺผลตรา, ตสฺมา สงฺเฆ เทหิ, สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทานํ เทหี’’ติ มํ อภาสิ. ตนฺติ ตํ ทานํ.

As for `so me atthapurekkhāro`: that Venerable Revata, by causing the offering to be of great fruit, was one who placed my welfare foremost, a well-wisher. As for `saṅghe dehī'ti maṃ avoca`: he said to me, 'Subhaddā, if you wish to give to eight bhikkhus, since an offering directed to the Sangha is indeed of far greater fruit than an offering directed to an individual, therefore give to the Sangha; give a gift dedicating it to the Sangha.' As for `taṃ`: that offering.

เอวํ สุภทฺทาย วุตฺเต ภทฺทา ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉนฺตี อุตฺตริ จ ตถา ปฏิปชฺชิตุกามา –

When Subhaddā had thus spoken, Bhaddā, accepting that matter and wishing to practice further in that same way—

๖๓๔.

634.

‘‘อิทาเนวาหํ ชานามิ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ;

สาหํ คนฺตฺวา มนุสฺสตฺตํ, วทญฺญู วีตมจฺฉรา;

สงฺเฆ ทานานิ ทสฺสามิ, อปฺปมตฺตา ปุนปฺปุน’’นฺติ. –

“Now indeed I know that what is given to the Sangha is of great fruit. Having returned to the human state, I, being generous and free from avarice, will give offerings to the Sangha diligently, again and again.”

คาถมาห. สุภทฺทา ปน อตฺตโน เทวโลกเมว คตา. อถ สกฺโก เทวานมินฺโท สพฺเพ เทเว ตาวตึเส อตฺตโน สรีโรภาเสน อภิภุยฺย วิโรจมานํ สุภทฺทํ เทวธีตรํ ทิสฺวา ตญฺจ ตาสํ กถาสลฺลาปํ สุตฺวา ตาวเทว จ สุภทฺทาย อนฺตรหิตาย ตํ ‘‘อยํ นามา’’ติ อชานนฺโต –

She spoke the verse. Subhaddā, for her part, went to her own deva world. Then Sakka, king of the devas, overpowering all the Tāvatiṃsa devas with the radiance of his own body, saw the devadhītā Subhaddā shining brightly. Having heard that conversation of theirs, and just as Subhaddā disappeared, not knowing her by name, he—

๖๓๕.

635.

‘‘กา [Pg.139] เอสา เทวตา ภทฺเท, ตยา มนฺตยเต สห;

สพฺเพ เทเว ตาวตึเส, วณฺเณน อติโรจตี’’ติ. –

“Who is this devatā, Bhaddā, who converses with you? She outshines all the devas in Tāvatiṃsa in splendor.”

ภทฺทํ ปุจฺฉิ. สาปิสฺส –

—asked Bhaddā. And she, in turn, to him—

๖๓๖.

636.

‘‘มนุสฺสภูตา เทวินฺท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

สหภริยา จ เม อาสิ, ภคินี จ กนิฏฺฐิกา,สงฺเฆ ทานานิ ทตฺวาน, กตปุญฺญา วิโรจตี’’ติ. –

“Having been human, O king of the devas, in a previous human existence, she was my co-wife and also my younger sister. Having given offerings to the Sangha, having made merit, she shines brightly.”

กเถสิ. อถ สกฺโก ตสฺสา สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ –

—she spoke. Then Sakka, explaining to her the great fruitfulness of an offering directed to the Sangha, taught the Dhamma. Therefore it was said:

๖๓๗.

637.

‘‘ธมฺเมน ปุพฺเพ ภคินี, ตยา ภทฺเท วิโรจติ;

ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ.

“Righteously, O Bhaddā, your former sister outshines you, because she established an offering in the immeasurable Sangha.

๖๓๘.

638.

‘‘ปุจฺฉิโต หิ มยา พุทฺโธ, คิชฺฌกูฏมฺหิ ปพฺพเต;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“Indeed, I asked the Buddha on Vulture Peak Mountain about the result of sharing, where what is given is of great fruit.

๖๓๙.

639.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“For humans who make offerings, for beings seeking merit, for those performing merit that leads to rebirth, where what is given is of great fruit.

๖๔๐.

640.

‘‘ตํ เม พุทฺโธ วิยากาสิ, ชานํ กมฺมผลํ สกํ;

วิปากํ สํวิภาคสฺส, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“The Buddha, knowing the fruit of kamma himself, explained this to me: the result of sharing, where what is given is of great fruit.

๖๔๑.

641.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

“Four who are practicing the path and four who are established in the fruit; this is the Sangha, upright, composed of wisdom and moral discipline.

๖๔๒.

642.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“For humans who make offerings, for beings seeking merit, for those performing worldly merit, what is given to the Sangha is of great fruit.

๖๔๓.

643.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

“For this Sangha is vast and exalted, immeasurable like the great ocean. These are the foremost disciples of the Hero among men, the illuminators who proclaim the Dhamma.

๖๔๔.

644.

‘‘เตสํ [Pg.140] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

“For those who give a gift dedicated to the Sangha, it is well-given, well-offered, well-sacrificed. That offering, established in and directed to the Sangha, is of great fruit, praised by the knowers of the worlds.

๖๔๕.

645.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

“Recalling such an offering, those in whom joy has arisen wander in the world; having removed the stain of stinginess together with its root, being blameless, they go to a heavenly abode.”

๖๓๗. ตตฺถ ธมฺเมนาติ การเณน ญาเยน วา. ตยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. อิทานิ ตํ ‘‘ธมฺเมนา’’ติ วุตฺตการณํ ทสฺเสตุํ ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณ’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวสฺส อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลวิเสสสฺส จ วเสน ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย.

637. Therein, `dhammena` means by reason or by principle. The word `tayā` is the instrumental case in the sense of the ablative. Now, to show that reason which was stated as `dhammena`, it was said: 'because she established an offering in the immeasurable Saṅgha.' `Appameyya` means: unable to be measured by way of the power of virtues and of the special fruit of good deeds done in regard to oneself.

๖๓๘-๙. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต สมฺมุขา จ สุโต, สมฺมุขา จ ปฏิคฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยชมานานนฺติ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินนฺติ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ปุญฺญผลํ อากงฺขนฺตานํ สตฺตานํ. โอปธิกนฺติ อุปธิ นาม ขนฺธา, อุปธิสฺส กรณสีลํ, อุปธิปโยชนนฺติ วา โอปธิกํ, อตฺตภาวชนกํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายกํ.

And showing that this meaning was heard in the presence of the Blessed One and received from His presence, he said, 'pucchito,' and so on. Therein, `yajamānānaṃ` means 'of those who give.' `Puññapekkhāna pāṇinaṃ` is a designation made by eliding the nasal, meaning 'of beings who desire the fruit of merit.' As for `opadhikaṃ`: `upadhi` are the aggregates. That which has the nature of producing `upadhi` is `opadhikaṃ`; or, that which has `upadhi` as its purpose is `opadhikaṃ`. It refers to merit that generates individual existence, giving the result of rebirth-linking and the result of continuity.

๖๔๐. ชานํ กมฺมผลํ สกนฺติ สตฺตานํ สกํ สกํ ยถาสกํ ปุญฺญํ ปุญฺญผลญฺจ หตฺถตเล อามลกํ วิย ชานนฺโต. สกนฺติ วา ยการสฺส กการํ กตฺวา วุตฺตํ, สยํ อตฺตนาติ อตฺโถ.

640. `Jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ` means knowing each being's own merit and the fruit of that merit as their own, just as one knows an āmalaka fruit on the palm of one's hand. Or, `sakaṃ` is said by changing the 'ya' to 'ka' (from `sayaṃ`), meaning 'by oneself'.

๖๔๑. ปฏิปนฺนาติ ปฏิปชฺชมานา, มคฺคฏฺฐาติ อตฺโถ. อุชุภูโตติ อุชุปฏิปตฺติยา อุชุภาวํ ปตฺโต ทกฺขิเณยฺโย ชาโต. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย สีเลน จ สมาหิโต, ทิฏฺฐิสีลสมฺปนฺโน อริยาย ทิฏฺฐิยา อริเยน สีเลน จ สมนฺนาคโต. เตนาปิสฺส ปรมตฺถสงฺฆภาวเมว วิภาเวติ. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สงฺฆฏิตตฺตา หิ สงฺโฆ[Pg.141]. อถ วา สมาหิตํ สมาธิ, ปญฺญา สีลํ สมาหิตญฺจ อสฺส อตฺถีติ ปญฺญาสีลสมาหิโต. เตนสฺส สีลาทิธมฺมกฺขนฺธตฺตยสมฺปนฺนตาย อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ วิภาเวติ.

641. `Paṭipannā` means 'those who are practicing,' that is, 'those established on the path.' `Ujubhūto` means one who has attained a state of uprightness through upright practice, having become worthy of offerings. `Paññāsīlasamāhito` means one composed of wisdom and virtue, endowed with view and virtue, possessed of noble view and noble virtue. By this, it also reveals the very nature of that Saṅgha as the ultimate Saṅgha. For indeed, it is called 'Saṅgha' because of being united by the commonality of view and virtue. Alternatively, `samāhita` is concentration; because this Saṅgha has wisdom, virtue, and concentration, it is called `paññāsīlasamāhito`. By this term, it reveals its state of being supremely worthy of offerings due to its endowment with the three aggregates of phenomena beginning with virtue.

๖๔๓. วิปุโล มหคฺคโตติ คุเณหิ มหตฺตํ คโตติ มหคฺคโต, ตโต เอว อตฺตนิ กตานํ การานํ ผลเวปุลฺลเหตุตาย วิปุโล. อุทธีว สาคโรติ ยถา อุทกํ เอตฺถ ธียตีติ ‘‘อุทธี’’ติ ลทฺธนาโม สาคโร, ‘‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานี’’ติอาทินา อุทกโต อปฺปเมยฺโย, เอวเมส คุณโตติ อตฺโถ. เอเต หีติ หิ-สทฺโท อวธารเณ นิปาโต, เอเต เอว เสฏฺฐาติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ –

643. `Vipulo mahaggato`: one is `mahaggato` because one has attained greatness through virtues; for that very reason, one is `vipulo` because of being the cause for the vastness of the fruit of good deeds done unto it. `Udadhīva sāgaro`: just as the ocean, which has gained the name `udadhi` because 'water is contained therein' (udakaṃ ettha dhīyati), is immeasurable in terms of water, as in 'so many measures of water,' and so on, even so is this Saṅgha immeasurable in terms of virtues—this is the meaning. `Ete hi`: here, the particle `hi` is for emphasis, meaning 'these alone are the best.' For this was said:

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒).

“Monks, insofar as there are communities or groups, the Saṅgha of the Tathāgata’s disciples is declared the foremost of them.”

นรวีรสาวกาติ นเรสุ วีริยสมฺปนฺนสฺส นรสฺส สาวกา. ปภงฺกราติ โลกสฺส ญาณาโลกกรา. ธมฺมมุทีรยนฺตีติ ธมฺมํ อุทฺทิสนฺติ. กถํ? ธมฺมสามินา หิ ธมฺมปชฺโชโต อริยสงฺเฆ ฐปิโต.

`Naravīrasāvakā` means the disciples of the Hero among men, who is endowed with vigor. `Pabhaṅkarā` means those who make the light that is knowledge for the world. `Dhammamudīrayanti` means they point out the Dhamma. Indeed, the light of the Dhamma was established in the Noble Saṅgha by the Master of the Dhamma.

๖๔๔. เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานนฺติ เย สตฺตา อริยสงฺฆํ อุทฺทิสฺส สมฺมุติสงฺเฆ อนฺตมโส โคตฺรภุปุคฺคเลสุปิ ทานํ ททนฺติ, ตํ ทานํ สํวิภาควเสน ทินฺนมฺปิ สุทินฺนํ, อาหุนปาหุนวเสน หุตมฺปิ สุหุตํ, มหายาควเสน ยิฏฺฐมฺปิ สุยิฏฺฐเมว โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตาติ, โลกวิทูหิ สมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ‘‘น ตฺเววาหํ, อานนฺท, เกนจิ ปริยาเยน สงฺฆคตาย ทกฺขิณาย ปาฏิปุคฺคลิกํ ทกฺขิณํ มหปฺผลตรํ วทามิ (ม. นิ. ๓.๓๘๐). ปุญฺญํ อากงฺขมานานํ, สงฺโฆ เว ยชตํ มุขํ (ม. นิ. ๒.๔๐๐; สุ. นิ. ๕๗๔; มหาว. ๓๐๐). อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗) จ อาทินา มหปฺผลตา วณฺณิตา ปสตฺถา โถมิตาติ อตฺโถ.

644. `Ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ` means: those beings who, having dedicated it to the Noble Saṅgha, give a gift within the conventional Saṅgha, at the very least even to `gotrabhū` individuals, that gift, given by way of sharing, is well-given; offered by way of a gift for guests or a religious offering, it is well-offered; sacrificed by way of a great sacrifice, it is indeed well-sacrificed. Why? Because that offering, having gone to the Saṅgha and being established therein, is of great fruit. `Lokavidūna vaṇṇitā` means: by the knowers of the world, the Perfectly Self-Enlightened Ones, its great fruitfulness is praised, commended, and extolled through passages beginning with: 'I do not say, Ānanda, in any way, that an individual offering is of greater fruit than an offering that has gone to the Saṅgha'; 'For those desiring merit who are sacrificing, the Saṅgha is indeed the foremost'; and 'An unsurpassed field of merit for the world'—this is the meaning.

๖๔๕. อีทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตาติ เอตาทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส อตฺตนา กตํ ทานํ อนุสฺสรนฺตา. เวทชาตาติ ชาตโสมนสฺสา. วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ [Pg.142] สมูลนฺติ มจฺเฉรเมว จิตฺตสฺส มลินภาวกรณโต มจฺเฉรมลํ, อถ วา มจฺเฉรญฺจ อญฺญํ อิสฺสาโลภโทสาทิมลญฺจาติ มจฺเฉรมลํ. ตญฺจ อวิชฺชาวิจิกิจฺฉาวิปลฺลาสาทีหิ สห มูเลหีติ สมูลํ วิเนยฺย วินยิตฺวา วิกฺขมฺเภตฺวา อนินฺทิตฺวา สคฺคมุเปนฺติ ฐานนฺติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

645. `Etādisaṃ puññamanussarantā` means remembering the gift made by oneself, having dedicated it to such a Saṅgha. `Vedajātā` means with joy arisen. `Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ`: `maccheramalaṃ` (the stain of stinginess) is so called because stinginess (`macchera`) itself causes the mind to be stained. Alternatively, `maccheramalaṃ` means stinginess and other stains such as envy, greed, and hatred. And that, since it occurs together with its roots such as ignorance, doubt, and distortions, is called `samūlaṃ` (with its root). Having dispelled and suppressed it, being unblamed, they approach the heavenly state—this is the construction. The remainder is in the manner already stated.

อิมํ ปน สพฺพํ ปวตฺตึ สกฺโก เทวานมินฺโท ‘‘ททฺทลฺลมานา วณฺเณนา’’ติอาทินา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส อาจิกฺขิ, อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต อาโรเจสิ, ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ.

Now, Sakka, king of the devas, recounted this entire occurrence to the Venerable Mahāmoggallāna, beginning with the words, 'daddaḷhamānā...' The Venerable Mahāmoggallāna informed the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the occasion for a discourse, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial to the great multitude.

ททฺทลฺลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Daddaḷha Mansion Story is concluded.

๗. เปสวตีวิมานวณฺณนา

7. The Explanation of the Pesavatī Mansion Story

ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ เปสวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน มคเธสุ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติมหาสารกุเล เปสวตี นาม กุลสุณฺหา อโหสิ. สา กิร กสฺสปสฺส ภควโต โยชนิเก กนกถูเป กยิรมาเน ทาริกา หุตฺวา มาตรา สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มาตรํ ปุจฺฉิ ‘‘กึ อิเม, อมฺม, กโรนฺตี’’ติ? ‘‘เจติยํ กาตุํ สุวณฺณิฏฺฐกา กโรนฺตี’’ติ. ตํ สุตฺวา ทาริกา ปสนฺนมานสา มาตรํ อาห – ‘‘อมฺม, มม คีวาย อิทํ โสวณฺณมยํ ขุทฺทกปิฬนฺธนํ อตฺถิ, อิมาหํ เจติยตฺถาย เทมี’’ติ. มาตา ‘‘สาธุ เทหี’’ติ วตฺวา ตํ คีวโต โอมุญฺจิตฺวา สุวณฺณการสฺส หตฺเถ อทาสิ ‘‘อิทํ อิมาย ทาริกาย ปริจฺจชิตํ, อิมมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อิฏฺฐกํ กโรหี’’ติ. สุวณฺณกาโร ตถา อกาสิ. สา ทาริกา อปรภาเค กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา สุคติยํเยว อปราปรํ สํสรนฺตี อมฺหากํ ภควโต กาเล นาลกคาเม นิพฺพตฺตา อนุกฺกเมน ทฺวาทสวสฺสิกา ชาตา.

The Pesavatī Mansion story begins with the words 'Phalikarajatahemajālachannaṃ'. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at Jeta's Grove. At that time, in the country of Magadha, in the village of Nālaka, there was a daughter-in-law named Pesavatī in the family of a certain very wealthy householder. It is said that when the golden stūpa, one yojana in extent, of the Blessed One Kassapa was being built, she, being a young girl, went with her mother to the stūpa site and asked her mother, 'Mother, what are these people doing?' 'They are making golden bricks to build the stūpa.' Hearing that, the young girl, with a mind of faith, said to her mother: 'Mother, on my neck there is this small golden ornament; I will give this for the sake of the stūpa.' Her mother said, 'Good, give it,' and taking it from her neck, she gave it into the hands of the goldsmith, saying, 'This was donated by this young girl; include this also and make the brick.' The goldsmith did so. That young girl, having passed away at a later time, on account of that meritorious deed, was reborn in the deva world. Wandering successively only in happy existences, she was reborn in the time of our Blessed One in the village of Nālaka and gradually became twelve years of age.

สา เอกทิวสํ มาตรา เปสิตํ มูลํ คเหตฺวา เตลตฺถาย อญฺญตรํ อาปณํ อคมาสิ. ตสฺมิญฺจ อาปเณ อญฺญตโร กุฏุมฺพิยปุตฺโต ปิตรา [Pg.143] นิทหิตฺวา ฐปิตํ พหุํ หิรญฺญสุวณฺณํ มุตฺตามณิรตนานิ จ คเหตุํ อุทฺธรนฺโต อาปณิโก กมฺมพเลน กถลปาสาณสกฺขรรูเปน อุปฏฺฐหนฺตานิ ทิสฺวา ตโต เอกเทสํ ‘‘ปุญฺญวนฺตานํ วเสน หิรญฺญสุวณฺณาทิ ภวิสฺสตี’’ติ วีมํสิตุํ ราสึ กตฺวา ฐเปสิ. อถ นํ สา ทาริกา ทิสฺวา ‘‘กสฺมา อาปเณ รตนานิ เอวํ ฐปิตานิ, นนุ นาม สมฺมเทว ปฏิสาเมตพฺพานี’’ติ อาห. อาปณิโก ตํ สุตฺวา ‘‘มหาปุญฺญา อยํ ทาริกา, อิมิสฺสา วเสน สพฺพมิทํ หิรญฺญาทิ เอว หุตฺวา อมฺหากํ วินิโยคํ คมิสฺสติ, สงฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺสา มาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ ทาริกํ มยฺหํ ปุตฺตสฺสตฺถาย เทหี’’ติ วาเรตฺวา พหุธนํ ทตฺวา อาวาหวิวาหํ กตฺวา ตํ อตฺตโน เคหํ อาเนสิ. อถสฺสา สีลาจารํ ญตฺวา ภณฺฑาคารํ วิวริตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ปสฺสสี’’ติ วตฺวา ตาย ‘‘หิรญฺญสุวณฺณมณิเมว ราสิกตํ ปสฺสามี’’ติ วุตฺเต ‘‘เอตานิ อมฺหากํ กมฺมพเลน อนฺตรธายนฺตานิ ตว ปุญฺญวิเสเสน ปุน วิเสสานิ ชาตานิ, ตสฺมา อิโต ปฏฺฐาย อิมสฺมึ เคเห สพฺพํ ตฺวํเยว วิจาเรหิ, ตยา ทินฺนเมว มยํ ปริภุญฺชิสฺสามา’’ติ วตฺวา ตโต ปภุติ ตํ ‘‘เปสวตี’’ติ โวหรึสุ.

One day, sent by her mother, she took some money and went to a shop to buy oil. At that shop, a certain son of a wealthy householder was retrieving a large amount of gold, silver, pearls, and precious gems that had been stored and hidden by his father. As he was doing so, the shopkeeper, by the power of his kamma, saw them appearing as potsherds, stones, and gravel. Then, to investigate whether gold, silver, and so on would appear through the power of a meritorious person, he set aside a portion of them in a pile. When the girl saw this, she said, “Why are these jewels left like this in the shop? Should they not be properly put away?” Hearing her, the shopkeeper thought, “This girl is greatly meritorious. Because of her, all this gold and such will become real and come into our possession. I must take her into my care.” So he went to her mother and said, “Give this girl to my son.” After offering much wealth, he arranged the marriage and brought her to his own home. Later, recognizing her virtuous conduct, he opened the treasury and said, “What do you see here?” When she replied, “I see heaps of gold, silver, and gems,” he said, “These were disappearing due to the power of our kamma, but through your exceptional merit, they have become special again. From now on, you alone shall manage everything in this house. We will enjoy only what you give us.” From then on, they called her “Pesavatī.”

เตน จ สมเยน อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ อตฺตโน อายุสงฺขารานํ ปริกฺขีณภาวํ ญตฺวา ‘‘มยฺหํ มาตุยา รูปสาริพฺราหฺมณิยา โปสาวนิกมูลํ ทตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปรินิพฺพานํ อนุชานาเปตฺวา สตฺถุ อาณาย มหนฺตํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อเนเกหิ ถุติสหสฺเสหิ ภควนฺตํ โถเมตฺวา ยาว ทสฺสนวิสยาติกฺกมา อภิมุโขว อปกฺกมิตฺวา ปุน วนฺทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต วิหารา นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆสฺส โอวาทํ ทตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ สมสฺสาเสตฺวา จตสฺโสปิ ปริสา นิวตฺเตตฺวา อนุกฺกเมน นาลกคามํ ปตฺวา มาตรํ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺจูสสมเย ชาโตวรเก ปรินิพฺพายิ. ปรินิพฺพุตสฺส จสฺส สรีรสกฺการกรณวเสน เทวา เจว มนุสฺสา จ สตฺตาหํ วีตินาเมสุํ, อครุจนฺทนาทีหิ หตฺถสตุพฺเพธํ จิตกมกํสุ.

At that time, the Venerable Dhammasenāpati, knowing the state of exhaustion of his own life-formations, thought, 'Having given the price for raising me to my mother, the brahmin woman Rūpasārī, I will attain Parinibbāna.' Having thus reflected, he approached the Blessed One, had his Parinibbāna permitted, and by the Master's authority, displayed a great miracle. Having praised the Blessed One with many thousands of praises, he departed, facing the Blessed One, until he passed beyond the range of sight. Having paid homage again, surrounded by the community of monks, he departed from the monastery. Having given an exhortation to the community of monks, having consoled the Venerable Ānanda, and having dismissed the four assemblies, he gradually reached the village of Nālaka. Having established his mother in the fruit of stream-entry, at dawn, in the chamber where he was born, he attained Parinibbāna. By way of performing the funeral rites for the Elder who had attained Parinibbāna, both devas and humans spent seven days; they made a pyre one hundred cubits high with aloe-wood, sandalwood, and other such woods.

เปสวตีปิ เถรสฺส ปรินิพฺพานํ สุตฺวา ‘‘คนฺตา ปูเชสฺสามี’’ติ สุวณฺณปุปฺเผหิ คนฺธชาเตหิ จ ปูริตานิ จงฺโกฏกานิ คาหาเปตฺวา คนฺตุกามา [Pg.144] สสุรํ อาปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘ตฺวํ ครุภารา, ตตฺถ จ มหาชนสมฺมทฺโท, ปุปฺผคนฺธานิ เปเสตฺวา อิเธว โหหี’’ติ วุตฺตาปิ สทฺธาชาตา ‘‘ยทิปิ เม ตตฺถ ชีวิตนฺตราโย สิยา, คนฺตาว ปูชาสกฺการํ กริสฺสามี’’ติ ตํ วจนํ อคฺคเหตฺวา สปริวารา ตตฺถ คนฺตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูเชตฺวา กตญฺชลี อฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ สมเย เถรํ ปูเชตุํ อาคตานํ ราชปริสานํ หตฺถี มตฺโต หุตฺวา ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. ตํ ทิสฺวา มรณภยภีเตสุ มนุสฺเสสุ ปลายนฺเตสุ ชนสมฺมทฺเทน ปติตํ เปสวตึ มหาชโน อกฺกมิตฺวา มาเรสิ. สา ปูชาสกฺการํ กตฺวา เถรคตาย สทฺธาย สมฺปนฺนจิตฺตา เอว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร อโหสิ.

Pesavatī, hearing of the Elder's Parinibbāna, thought, 'I will go and pay homage.' She had baskets filled with golden flowers and fragrant substances taken, and wishing to go, she asked leave of her father-in-law. Although he told her, 'You are heavily pregnant, and there is a great crowd there. Send the flowers and fragrances and stay right here,' she, in whom faith had arisen, did not heed his words, saying, 'Even if there should be a danger to my life there, I will still go and perform acts of homage and honor.' She went there with her retinue, paid homage with fragrances, flowers, and so on, and stood with hands clasped in reverence. At that time, an elephant belonging to the royal retinue that had come to pay homage to the Elder went into musth and approached that place. Seeing it, while the people, frightened by the fear of death, were fleeing, Pesavatī fell in the crush of the crowd, and the great crowd trampled her to death. She, having performed acts of homage and honor, with a mind endowed with faith directed toward the Elder, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm; and a thousand celestial nymphs became her retinue.

สา ตาวเทว อตฺตโน ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กีทิเสน นุ โข ปุญฺเญน มยา เอสา ลทฺธา’’ติ, ตสฺสา เหตุํ อุปธาเรนฺตี เถรํ อุทฺทิสฺส กตํ ปูชาสกฺการํ ทิสฺวา, รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนมานสา สตฺถารํ วนฺทิตุํ อจฺฉราสหสฺสปริวุตา สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา สุมหติยา เทวิทฺธิยา จนฺโท วิย จ สูริโย วิย จ ทส ทิสา โอภาสยมานา สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เตน จ สมเยน อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต สมีเป นิสินฺโน ภควนฺตํ เอวมาห ‘‘ปฏิภาติ มํ ภควา อิมิสฺสา เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุ’’นฺติ. ‘‘ปฏิภาตุ ตํ, วงฺคีสา’’ติ ภควา อโวจ. อถ อายสฺมา วงฺคีโส ตาย เทวตาย กตกมฺมํ ปุจฺฉิตุกาโม ปฐมํ ตาวสฺสา วิมานํ สํวณฺเณนฺโต อาห –

At that very moment, that devatā, looking at her own divine splendor, thought, 'By what kind of merit, indeed, has this been obtained by me?' While reflecting on its cause, she saw the homage and honor she had performed on account of the Elder. With a mind exceedingly serene with faith in the Triple Gem, in order to pay homage to the Teacher, surrounded by a thousand celestial nymphs, her being adorned with ornaments weighing sixty cartloads, illuminating the ten directions with very great divine power like the moon and like the sun, she came together with her celestial mansion. Having descended from the mansion, she paid homage to the Blessed One and stood with her hands raised in reverence. And at that time, the Venerable Vaṅgīsa was seated near the Blessed One and said this to the Blessed One: 'It occurs to me, Blessed One, to ask this devatā about the kamma she has done.' The Blessed One said, 'Let it occur to you, Vaṅgīsa.' Then the Venerable Vaṅgīsa, wishing to ask about the kamma done by that devatā, first, praising her celestial mansion, said:

๖๔๖.

646.

‘‘ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ, วิวิธจิตฺรตลมทฺทสํ สุรมฺมํ;

พฺยมฺหํ สุนิมฺมิตํ โตรณูปปนฺนํ, รุจกุปกิณฺณมิทํ สุภํ วิมานํ.

I saw this beautiful, delightful celestial mansion, a dwelling covered with nets of crystal, silver, and gold, having various colorful surfaces, well-constructed, endowed with archways, and strewn with golden sand.

๖๔๗.

647.

‘‘ภาติ จ ทส ทิสา นเภว สุริโย, สรเท ตโมนุโท สหสฺสรํสี;

ตถา ตปติ มิทํ ตว วิมานํ, ชลมิว ธูมสิโข นิเส นภคฺเค.

Just as the thousand-rayed sun, the dispeller of darkness, shines in the ten directions in the autumn sky, so too does this celestial mansion of yours blaze, like a blazing fire at night in the vault of the sky.

๖๔๘.

648.

‘‘มุสตีว [Pg.145] นยนํ สเตรตาว, อากาเส ฐปิตมิทํ มนุญฺญํ;

วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ, อิทฺธํ อินฺทปุรํ ยถา ตเวทํ.

Delightful, established in the sky, it steals the eye like a flash of lightning. Resounding with lutes, drums, and well-struck cymbals, this prosperous mansion of yours is like the city of Indra.

๖๔๙.

649.

‘‘ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ, โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ;

สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา, วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ.

Here there are lotuses, white water lilies, blue lotuses, and blue water lilies, as well as yodhikā, bandhuka, and nojakā flowers. Sāla trees are in bloom and asoka trees are in flower; this place is pervaded by the sweet fragrance of various excellent trees.

๖๕๐.

650.

‘‘สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา, กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ;

มณิชาลสทิสา ยสสฺสินี, รมฺมา โปกฺขรณี อุปฏฺฐิตา เต.

Before you stands a lovely lotus pond, glorious and like a net of jewels, surrounded by pine, breadfruit, and bhujaka trees, and by kusa grass and well-blossomed hanging vines.

๖๕๑.

651.

‘‘อุทกรุหา จ เยตฺถิ ปุปฺผชาตา, ถลชา เย จ สนฺติ รุกฺขชาตา;

มานุสกามานุสฺสกา จ ทิพฺพา, สพฺเพ ตุยฺหํ นิเวสนมฺหิ ชาตา.

Whatever kinds of flowers are water-born and whatever kinds of trees are land-born, as well as sensual pleasures human, non-human, and divine—all have arisen here in your dwelling.

๖๕๒.

652.

‘‘กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิฬารปมฺเห’’ติ.

Of what restraint and self-control is this the result? By what fruit of action have you come to be here? And how was this celestial mansion obtained by you? Explain this in detail, O noble one.

๖๔๖. ตตฺถ ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนนฺติ ผลิกมณีหิ รชตเหมชาเลหิ จ ฉาทิตํ, ผลิกมณิมยาหิ ภิตฺตีหิ รชตเหมมเยหิ ชาเลหิ จ สมนฺตโต เหฏฺฐา จ อุปริ จ ฉาทิตํ, วิวิธวณฺณานํ วิจิตฺตสนฺนิเวสานญฺจ ตลานํ ภูมีนํ วเสน วิวิธจิตฺรตลํ อทฺทสํ ปสฺสึ. สุรมฺมนฺติ สุฏฺฐุ รมณียํ. วิหริตุกามา วสนฺติ เอตฺถาติ พฺยมฺหํ, ภวนํ. โตรณูปปนฺนนฺติ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺเตน สตฺตรตนมเยน โตรเณน อุเปตํ. โตรณนฺติ วา ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทสฺส นามํ, เตน จ อเนกภูมเกน [Pg.146] วิจิตฺตากาเรน ตํ วิมานํ อุเปตํ. รุจกุปติณฺณนฺติ สุวณฺณวาลิกาหิ โอกิณฺณงฺคณํ. วาลิกสทิสา หิ สุวณฺณขณฺฑา รุจา นาม, รุจเมว รุจกนฺติ วุตฺตํ. สุภนฺติ โสภติ, สุฏฺฐุ ภาตีติ วา สุภํ. วิมานนฺติ วิสิฏฺฐมานํ, ปมาณโต มหนฺตนฺติ อตฺโถ.

646. Therein, 'covered with crystal, silver, and golden lattices' means covered with crystal gems and with nets of silver and gold; covered on all sides, below, and above with walls made of crystal gems and with nets made of silver and gold. By means of surfaces and grounds of various colors and intricate arrangements, I saw a celestial mansion with various wonderful surfaces. 'Surammaṃ' means exceedingly delightful. Because those who desire to dwell, dwell herein, it is a 'byamhaṃ', a dwelling. 'Toraṇūpapannaṃ' means endowed with an archway made of the seven kinds of gems, adorned with various garland-works and so on. Or, 'toraṇa' is the name for a gateway-mansion, and that celestial mansion is endowed with that multi-storied and intricately formed mansion. 'Rucakūpakiṇṇaṃ' means having a courtyard strewn with golden sand. Indeed, fragments of gold similar to sand are called 'rucā', and 'rucā' itself is called 'rucaka'. 'Subhaṃ' means 'beautiful' because it shines, or it is 'subhaṃ' because it shines well. 'Vimānaṃ' means of distinguished measure; the meaning is that it is great in size.

๖๔๗. ภาตีติ โชตติ อุชฺชลติ. นเภว สุริโยติ อากาเส อาทิจฺโจ วิย. สรเทติ สรทสมเย. ตโมนุโทติ อนฺธการวิทฺธํสโน. ตถา ตปติ มิทนฺติ ยถา สรทกาเล สหสฺสรํสี สูริโย, ตถา ตปติ ทิพฺพติ อิทํ ตว วิมานํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ชลมิว ธูมสิโขติ ชลนฺโต อคฺคิ วิย. อคฺคิ หิ ตสฺส อคฺคโต ธูโม ปญฺญายตีติ ‘‘ธูมสิโข ธูมเกตู’’ติ จ วุจฺจติ. นิเสติ นิสติ, รตฺติยนฺติ อตฺโถ. นภคฺเคติ นภโกฏฺฐาเส, อากาสปเทเสติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘นคคฺเค’’ติ วา ปาโฐ, ปพฺพตสิขเรติ อตฺโถ. อิทํ ตว วิมานนฺติ โยชนา.

647. 'Bhāti' means it shines, it blazes. 'Nabheva suriyo' means like the sun in the sky. 'Sarade' means in the autumn season. 'Tamonudo' means dispeller of darkness. 'Tathā tapati midaṃ' means just as the thousand-rayed sun shines in the autumn season, so this celestial mansion of yours shines and blazes; the letter 'ma' is for euphonic conjunction. 'Jalamiva dhūmasikho' means like a blazing fire. Indeed, because smoke appears from the tip of a fire, fire is called 'dhūmasikho' (smoke-crested) and 'dhūmaketu' (smoke-bannered). 'Nise' means at night; the meaning is 'in the night-time'. 'Nabhagge' means in a portion of the sky; that is to say, in a region of the sky. Or, there is the reading 'nagagge'; the meaning is 'on a mountain peak'. The construction is: 'this celestial mansion of yours'.

๖๔๘. มุสตีว นยนนฺติ อติวิย อตฺตโน ปภสฺสรตาย ปฏิหนนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ อเทนฺตํ โอโลเกนฺตานํ จกฺขุํ มุสติ วิย. เตนาห ‘‘สเตรตาวา’’ติ, วิชฺชุลตา วิยาติ อตฺโถ. วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐนฺติ มหตีอาทิวีณานํ เภริอาทิปฏหานํ หตฺถตาฬกํสตาฬานญฺจ สทฺเทหิ โฆสิตํ เอกนินฺนาทํ. อิทฺธนฺติ เทวปุตฺเตหิ เทวธีตาหิ ทิพฺพสมฺปตฺติยา จ สมิทฺธํ. อินฺทปุรํ ยถาติ สุทสฺสนนครํ วิย.

648. ‘Musatīva nayanaṃ’ means: by its excessive brilliance, it strikes the eye-sensitivity, not allowing the function of seeing to be performed, as if stealing from the eyes of those who look. Therefore, he said, ‘sateratāvā,’ meaning like a flash of lightning. ‘Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ’ means resounded with a single, unified roar by the sounds of lutes such as the Mahatī, drums such as the bheri, hand-clapping, and cymbals. ‘Iddhaṃ’ means endowed with divine sons, divine daughters, and divine prosperity. ‘Indapuraṃ yathā’ means like the city Sudassana.

๖๔๙. ปทุมานิ จ กุมุทานิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยนฺติ เอกตฺตวเสน วุตฺตํ. อตฺถีติ วจนํ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปทุมคฺคหเณน ปุณฺฑรีกมฺปิ คหิตํ, กุมุทคฺคหเณน เสตรตฺตเภทานิ สพฺพานิ กุมุทานิ, อุปฺปลคฺคหเณน รตฺตอุปฺปลํ สพฺพา วา อุปฺปลชาติ, กุวลยคฺคหเณน นีลุปฺปลเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺตีติ จ-กาโร นิปาตมตฺตํ, โยธิกพนฺธุชีวกอโนชกรุกฺขา จ สนฺตีติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘อโนชกาปิ สนฺตี’’ติ ปาฐํ วตฺวา ‘‘อโนชกาปีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกาติ สาลา กุสุมิตา ปุปฺผิตา อโสกาติ โยเชตพฺพํ[Pg.147]. วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทนฺติ นานาวิธานํ อุตฺตมรุกฺขานํ โสภเนหิ คนฺเธหิ เสวิตํ ปริภาวิตํ อิทํ เต วิมานนฺติ อตฺโถ.

649. ‘Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca’ are spoken of collectively as ‘padumakumuduppalakuvalayaṃ.’ The word ‘atthi’ should be transposed and construed. Therein, by taking ‘paduma,’ the puṇḍarīka is also taken; by taking ‘kumuda,’ all kumudas of the white and red varieties are taken; by taking ‘uppala,’ the red uppala or all species of uppala are taken; and by taking ‘kuvalaya,’ only the nīluppala is taken—this should be understood. In ‘Yodhikabandhukanojakā ca santi,’ the particle ‘ca’ is merely a particle; the meaning is: there are yodhikā, bandhujīvaka, and anojakā trees. Some, stating the reading ‘anojakāpi santi,’ say the meaning is ‘anojakā are also present.’ ‘Sālakusumitapupphitā asokā’ should be construed as: sāla trees are blossomed and asoka trees are in flower. ‘Vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ’ means: this mansion of yours is frequented and pervaded by the excellent fragrances of various superior trees.

๖๕๐. สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตาติ ตีเร ฐิเตหิ สฬเลหิ ลพุเชหิ ภุชกรุกฺเขหิ จ สหิตา. ภุชโก นาม เอโก สุคนฺธรุกฺโข เทวโลเก จ คนฺธมาทเน จ อตฺถิ, อญฺญตฺถ นตฺถีติ วทนฺติ. กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหีติ กุสเกหิ ตาลนาฬิเกราทีหิ ติณชาตีหิ โอลมฺพมานาหิ สนฺตานกวลฺลิอาทีหิ สุฏฺฐุ กุสุมิตลตาหิ จ สํยุตฺตาติ โยชนา. มณิชาลสทิสาติ มณิชาลสทิสชลา. ‘‘มณิชลสทิสา’’ติปิ ปาฬิ, มณิสทิสชลาติ อตฺโถ. ยสสฺสินีติ เทวตาย อาลปนํ. อุปฏฺฐิตา เตติ ยถาวุตฺตคุณา รมณียา โปกฺขรณี ตว วิมานสมีเป ฐิตา.

650. “Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā” means accompanied by saḷala trees, labuja trees, and bhujaka trees standing on the bank. The bhujaka is a fragrant tree that exists in the deva realm and on Mount Gandhamādana; they say it exists nowhere else. “Kusakasuphullitalatāvalambinīhi” is to be construed as: connected with kusa grass, with grass species such as palmyra palms and coconut palms, and with well-flowered hanging vines such as the santānaka creeper. “Maṇijālasadisā” means having water like a net of jewels. “Maṇijalasadisā” is also a reading in the Pāli; the meaning is: having water like an emerald. “Yasassinī” is an address to the deity. “Upaṭṭhitā te” means: the delightful pond with the aforementioned qualities is situated near your mansion.

๖๕๑. อุทกรุหาติ ยถาวุตฺเต ปทุมาทิเก สนฺธาย วทติ. เยตฺถีติ เย อตฺถิ. ถลชาติ โยธิกาทิกา. เย จ สนฺตีติ เย อญฺเญปิ รุกฺขชาตา ปุปฺผูปคา จ ผลูปคา จ, เตปิ ตว วิมานสมีเป สนฺติเยว.

651. “Udakaruhā” refers to the aforementioned lotuses and so on. “Yetthi” is to be divided as “ye atthi” (those that exist). “Thalajā” refers to the yodhikā and other such trees. “Ye ca santi” means whatever other tree species there are that bear flowers and bear fruit—they too exist indeed near your mansion.

๖๕๒. กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโกติ กายสํยมาทีสุ กีทิสสฺส สํยมสฺส, อินฺทฺริยทมนาทีสุ กีทิสสฺส ทมสฺส อยํ วิปาโก. เกนาสีติ อญฺญเมว อุปปตฺตินิพฺพตฺตกํ, อญฺญํ อุปโภคสุขนิพฺพตฺตกํ โหตีติ ‘‘เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺนา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมาน’’นฺติ อาห. ตตฺถ กมฺมผเลนาติ กมฺมผเลน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธนาติ วจนเสโส, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ตทนุปทํ อวจาสีติ ตํ กมฺมํ มยา วุตฺตปทสฺส อนุปทํ อนุรูปปทํ กตฺวา กเถยฺยาสิ. อฬารปมฺเหติ พหลสํหตปขุเม, โคปขุเมติ อธิปฺปาโย.

652. “Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko” means: of what kind of restraint among bodily restraint and so on, and of what kind of taming among the taming of the faculties and so on, is this the result? “Kenāsi” is asked because the kamma that brings about rebirth is one thing, and the kamma that brings about the pleasure of enjoyment is another. Therefore, having said, “By what fruit of kamma have you attained this?”, he then said, “And how was this celestial mansion obtained by you?”. Therein, “kammaphalena” means “by the fruit of kamma that has begun to ripen”; this is the remainder of the statement to be understood. And this is an instrumental case in the sense of indicating a particular state. “Tadanupadaṃ avacāsi” means: you should explain that kamma, making your words correspond to the question I have asked. “Aḷārapamhe” means: O devī with thick, dense eyelashes. The intention is: with eyelashes like those of a calf.

อถ เทวตา อาห –

Then the deity said:

๖๕๓.

653.

‘‘ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, โกญฺจมยูรจโกร สงฺฆจริตํ;

ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ, ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ.

“And how I obtained this celestial mansion: frequented by flocks of herons, peacocks, and partridges; resorted to by divine waterfowl and royal swans; resounding with the calls of birds, ducks, and cuckoos.

๖๕๔.

654.

‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา[Pg.148], ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺตํ;

ยถา จ เม อธิคตมิทํ วิมานํ, ตํ เต ปเวทยามิ สุโณหิ ภนฺเต.

“Diverse with various santānaka creepers and flowering trees, possessing trumpet-flower, rose-apple, and asoka trees—and how this celestial mansion was obtained by me, that I will declare to you. Listen, venerable sir.”

๖๕๕.

655.

‘‘มคธวรปุรตฺถิเมน, นาลกคาโม นาม อตฺถิ ภนฺเต;

ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสา, เปสวตีติ ตตฺถ ชานึสุ มมํ.

“To the east of the supreme country of Magadha, there is a village named Nālaka, venerable sir. There I was formerly a daughter-in-law; they knew me there as Pesavatī.”

๖๕๖.

656.

‘‘สาหมปจิตตฺถธมฺมกุสลํ, เทวมนุสฺสปูชิตํ มหนฺตํ;

อุปติสฺสํ นิพฺพุตมปฺปเมยฺยํ, มุทิตมนา กุสุเมหิ อพฺภุกิรึ.

“I, with a joyful mind, scattered flowers over Upatissa—the honored one, skilled in welfare and Dhamma, revered by devas and humans, the great, the immeasurable, the extinguished one.”

๖๕๗.

657.

‘‘ปรมคติคตญฺจ ปูชยิตฺวา, อนฺติมเทหธรํ อิสึ อุฬารํ;

ปหาย มานุสกํ สมุสฺสยํ, ติทสคตา อิธ มาวสามิ ฐาน’’นฺติ.

“Having honored the noble sage bearing his final body, him who has gone to the supreme goal, I abandoned my human frame; having gone to the Tidasā devas, I dwell here in this place.”

๖๕๓. ตตฺถ โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตนฺติ สารสสิขณฺฑิกุมฺภการกุกฺกุฏคเณหิ ตตฺถ ตตฺถ วิจริตํ. ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณนฺติ อุทเก ปิลวิตฺวา วิจรณโต ‘‘ปิลวา’’ติ ลทฺธนาเมหิ อุทกสกุเณหิ หํสราเชหิ จ ตหึ ตหึ วิจริตํ. ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตนฺติ การณฺฑเวหิ กาทมฺเพหิ โกกิเลหิ อญฺเญหิ จ ทิเชหิ อภินาทิตํ.

653. Herein, “koñcamayūracakorasaṅghacaritaṃ” means frequented here and there by flocks of cranes, peacocks, partridges, and fowls. “Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ” means frequented here and there by waterfowl—which have obtained the name ‘pilava’ because they travel by floating on water—and by royal swans. “Dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ” means resounded by sheldrakes, kādamba geese, cuckoos, and other birds.

๖๕๔. นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธาติ นานาวิธสาขาปสาขวนฺตา นานาปุปฺผรุกฺขา นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขา, เตหิ วิวิธํ จิตฺตาการํ วิจิตฺตสนฺนิเวสํ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘วิวิธ’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘วิวิธา’’ติ วุตฺตํ. สนฺตานกาติ หิ กามวลฺลิโย, นานาวิธปุปฺผรุกฺขา จ วิวิธา เอตฺถ สนฺติ[Pg.149], เตหิ วา วิวิธนฺติ นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา. ‘‘นานาสนฺตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวนฺต’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ. เตหิ ‘‘ปุปฺผรุกฺขา สนฺตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ‘‘ปุปฺผรุกฺขา’’ติ วา อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ปุปฺผรกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ.

654. “Nānāsantānakapuppharukkhavividhā”: This means santānaka creepers having various kinds of branches and minor branches, and various flowering trees. By these, it has a variegated appearance and a variegated arrangement; thus it is “nānāsantānakapuppharukkhavividhā”. Indeed, where “vividhaṃ” should be said, “vividhā” is said. Indeed, “santānakā” are wish-fulfilling creepers. And various kinds of flowering trees exist here. Or, because it is diverse by means of them, it is “nānāsantānakapuppharukkhavividhā”. Some also recite it as “nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ”. With these words, the phrase “puppharukkhā santi” should be brought in and connected. Alternatively, “puppharukkhā” is a description without inflection; it is said to mean “puppharukkhaṃ”.

๖๕๕. มคธวรปุรตฺถิเมนาติ มคธวเร ปุรตฺถิเมน, อภิสมฺโพธิฏฺฐานตาย อุตฺตเม มคธรฏฺเฐ ปุรตฺถิมทิสาย. ตตฺถ อโหสึ ปุเร สุณิสาติ ปุพฺเพ อหํ ตสฺมึ นาลกคาเม เอกสฺมึ คหปติกุเล สุณิสา สุณฺหา อโหสึ.

655. “Magadhavarapuratthimena” means: in the eastern part of the excellent Magadha countries; or alternatively, in the eastern direction in the excellent Magadha country, which is supreme because it is the place of perfect enlightenment. “Tattha ahosiṃ pure suṇisā” means: formerly, in a previous existence, I was a daughter-in-law in a certain householder's family in that Nālaka village.

๖๕๖. สาติ สยํ. อตฺเถ จ ธมฺเม จ กุสโลติ อตฺถธมฺมกุสโล, ภควา. อปจิโต อตฺถธมฺมกุสโล เอเตนาติ อปจิตตฺถธมฺมกุสโล, ธมฺมเสนาปติ, ตํ. อปจิตํ วา อปจโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ อวสิฏฺฐอตฺถธมฺเม จ กุสลํ, อปจิเต วา ปูชนีเย อตฺเถ ธมฺเม นิโรเธ มคฺเค จ กุสลํ. มหนฺเตหิ อุฬาเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. กุสุเมหีติ รตนมเยหิ อิตเรหิ จ กุสุเมหิ.

656. “Sāhaṃ” means “I, that woman”. “Atthadhammakusalo” means skilled in the benefits (attha) and the causes (dhamma); this refers to the Blessed One. “Apacitatthadhammakusalo” means he by whom the one skilled in the benefits and causes (the Blessed One) is revered; this refers to the General of the Dhamma (Sāriputta). Or alternatively, “apacita” or “apacayo” means the destruction (of rebirth-linking), which is Nibbāna; in this sense, the compound means skilled in the remaining benefits and causes apart from that Nibbāna. Or alternatively, skilled in the revered and worshipful benefit and cause, which are Cessation (nirodha) and the Path (magga). “Mahantaṃ” (great) is so called because of being endowed with the great and lofty aggregates of virtue and so forth. “Kusumehi” means with flowers made of jewels and with other flowers.

๖๕๗. ปรมคติคตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺตํ. สมุสฺสยนฺติ สรีรํ. ติทสคตาติ ติทสภวนํ คตา, ตาวตึสํ เทวนิกายํ อุปปนฺนา. อิธาติ อิมสฺมึ เทวโลเก. อาวสามิ ฐานนฺติ อิมํ วิมานํ อธิวสามิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

657. “Paramagatigataṃ” means having attained Nibbāna without remainder of aggregates. “Samussayaṃ” means the body. “Tidasagatā” means having gone to the realm of the Thirty-three, having been reborn among the host of Tāvatiṃsa devas. “Idha” means in this deva world. “Āvasāmi ṭhānaṃ” means I dwell presiding over this celestial mansion. The rest is just as has been explained.

เอวํ อายสฺมตา วงฺคีเสน เทวตาย จ กถิตกถามคฺคํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา ภควา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, having established the occasion from the course of the conversation spoken by the Venerable Vaṅgīsa and the deity, the Blessed One taught the Dhamma in detail to the assembly that had gathered. That teaching was for the welfare of the great multitude.

เปสวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Pesavatī Mansion is concluded.

๘. มลฺลิกาวิมานวณฺณนา

8. The Explanation of the Mallikā Mansion

ปีตวตฺเถ [Pg.150] ปีตธเชติ มลฺลิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนมาทึ กตฺวา ยาว สุภทฺทปริพฺพาชกวินยนา กตพุทฺธกิจฺเจ กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลราชูนํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร วิสาขปุณฺณมายํ ปจฺจูสเวลายํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต ภควติ โลกนาเถ เทวมนุสฺเสหิ ตสฺส สรีรปูชาย กยิรมานาย ตทา กุสินารายํ วสมานา พนฺธุลมลฺลสฺส ภริยา มลฺลราชปุตฺตี มลฺลิกา นาม อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา วิสาขาย มหาอุปาสิกาย ปสาธนสทิสํ อตฺตโน มหาลตาปสาธนํ คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตฺวา อญฺญญฺจ พหุํ คนฺธมาลาทึ คเหตฺวา ภควโต สรีรํ ปูเชสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปน มลฺลิกาวตฺถุ ธมฺมปทวณฺณนายํ อาคตเมว.

This is the Vimanavatthu of Mallikā, beginning 'Clad in yellow, with a yellow banner.' What is its origin? When the Blessed One, the refuge of the world, had completed the duties of a Buddha—from the setting in motion of the Wheel of Dhamma up to the taming of the wandering ascetic Subhadda—and had attained Parinibbāna with the Nibbāna-element that is without remainder, at dawn on the full-moon day of Visākha, between the twin sāla trees in the sāla grove of the Malla kings at Upavattana in Kusinārā; at that time, while devas and humans were venerating His bodily relics, the female lay follower named Mallikā, a Malla princess and the wife of Bandhula the Malla, who was dwelling in Kusinārā, being endowed with faith and confidence, washed her great Mahālatā adornment, which was like the adornment of the great female lay follower Visākhā, with fragrant water, polished it with a fine cloth, and taking many other perfumes, garlands, and so forth, she venerated the bodily relics of the Blessed One. This is the summary here. In detail, however, the story of Mallikā is found in the Dhammapada commentary.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, เตน ปูชานุภาเวน อสฺสา อญฺเญหิ อสาธารณา อุฬารา ทิพฺพสมฺปตฺติ อโหสิ. วตฺถาลงฺการวิมานานิ สตฺตรตนสมุชฺชลานิ วิเสสโต สิงฺคีสุวณฺโณภาสานิ อติวิย ปภสฺสรานิ สพฺพา ทิสา อาสิญฺจมานาว สุวณฺณรสธาราปิญฺชรา กโรนฺติ. อถายสฺมา นารโท เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ทิสฺวา อุปคญฺฉิ. สา ตํ ทิสฺวา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. โส ตํ –

In a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. Through the power of that veneration, there arose for her a sublime divine fortune, uncommon to others. Her garments, ornaments, and mansion were radiant with the seven kinds of jewels. Especially, being brilliant with the radiance of siṅgī-gold and exceedingly effulgent, they made all directions tawny-gold, as if pouring out a stream of liquid gold. Then, the Venerable Nārada, while wandering on tour in the deva realm, saw her and approached. She, seeing him, paid homage, and raising her joined palms, she stood still. He asked her:

๖๕๘.

658.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตนฺตราหิ วคฺคูหิ, อปิฬนฺธาว โสภสิ.

“O you who are clad in yellow garments, with a yellow banner, adorned with yellow ornaments; with beautiful yellow upper-garments, you shine even when unadorned.

๖๕๙.

659.

‘‘กา กมฺพุกายูรธเร, กญฺจนาเวฬภูสิเต;

เหมชาลกสญฺฉนฺเน, นานารตนมาลินี.

“Who are you, O wearer of golden bracelets and armlets, adorned with golden ear-pendants, covered with a golden net, and garlanded with various gems?

๖๖๐.

660.

‘‘โสวณฺณมยา โลหิตงฺคมยา จ, มุตฺตามยา เวฬุริยมยา จ;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตา.

“They are made of gold and of ruby, of pearl and of beryl; of masāragalla gems together with rubies, and are variegated with gems the color of a pigeon's eye.

๖๖๑.

661.

‘‘โกจิ [Pg.151] โกจิ เอตฺถ มยูรสุสฺสโร, หํสสฺสรญฺโญ กรวีกสุสฺสโร;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

“Among these, some have the beautiful sound of a peacock, another has the sound of a haṃsa, and another the beautiful sound of a karavīka. Their charming sound is heard, like a five-limbed musical instrument, well-played.”

๖๖๒.

662.

‘‘รโถ จ เต สุโภ วคฺคุ, นานารตนจิตฺติโต;

นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ, สุวิภตฺโตว โสภติ.

“And your chariot is beautiful and pleasing, adorned with various jewels; being well-proportioned with elements of diverse colors, it shines splendidly.

๖๖๓.

663.

‘‘ตสฺมึ รเถ กญฺจนพิมฺพวณฺเณ, ยา ตฺวํ ฐิตา ภาสสิมํ ปเทสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – ปุจฺฉิ;

“On that chariot, which has the hue of a golden image, you stand illuminating this region. O goddess, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?” he asked.

๖๕๘. ตตฺถ ปีตวตฺเถติ ปริสุทฺธจามีกรปภสฺสรตาย ปีโตภาสนิวาสเน. ปีตธเชติ วิมานทฺวาเร รเถ จ สมุสฺสิตเหมมยวิปุลเกตุภาวโต ปีโตภาสธเช. ปีตาลงฺการภูสิเตติ ปีโตภาเสหิ อาภรเณหิ อลงฺกเต. สติปิ อลงฺการานํ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลวิวิธรตนวิจิตฺตภาเว ตาทิสสุจริตวิเสสนิพฺพตฺตตาย ปน สุปริสุทฺธจามีกรมรีจิชาลวิชฺโชติตตฺตา วิเสสโต ปีตนิภาสานิ ตสฺสา อาภรณานิ อเหสุํ. ปีตนฺตราหีติ ปีตวณฺเณหิ อุตฺตริเยหิ. ‘‘สนฺตรุตฺตรปรมํ เตน ภิกฺขุนา ตโต จีวรํ สาทิตพฺพ’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) นิวาสเน อนฺตรสทฺโท อาคโต, อิธ ปน ‘‘อนฺตรสาฏกา’’ติอาทีสุ วิย อุตฺตริเย ทฏฺฐพฺโพ. อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานนฺติ ปริยายสทฺทา เอเต. วคฺคูหีติ โสภเนหิ สณฺหมฏฺเฐหิ. อปิฬนฺธาว โสภสีติ ตฺวํ อิเมหิ อลงฺกาเรหิ อนลงฺกตาปิ อตฺตโน รูปสมฺปตฺติยาว โสภสิ. เต ปน อลงฺการา ตว สรีรํ ปตฺวา โสภนฺติ, ตสฺมา อนลงฺกตาปิ ตฺวํ อลงฺกตสทิสีติ อธิปฺปาโย.

658. Herein, pītavatthe (O you clad in yellow) means one wearing a lower garment of yellow lustre, on account of its having the radiance of pure refined gold. Pītadhaje (O you with a yellow banner) means one with a banner of yellow lustre, on account of there being vast banners made of gold raised high at the mansion gate and on the chariot. Pītālaṅkārabhūsite (O you adorned with yellow ornaments) means one decorated with ornaments of yellow lustre. Although the ornaments were variegated with various gems sparkling with nets of diverse rays, yet because they were produced by such a special good deed, they were illumined by a net of rays from very pure refined gold, and thus her ornaments were especially of a yellow lustre. Pītantarāhi (with yellow upper-garments) means with upper garments of yellow color. In passages such as, “At most a robe with an inner and outer garment is to be accepted by that bhikkhu,” the word antara (inner) is used for the lower garment, but here it should be understood as the upper garment, as in phrases like antarasāṭaka (inner shawl). The words antarā, uttariyaṃ, uttarāsaṅgo, and upasaṃbyānaṃ are synonyms. Vaggūhi (beautiful) means beautiful, fine, and smooth. Apiḷandhāva sobhasi (you shine even when unadorned) means: you, even unadorned by these ornaments, shine by your own accomplishment of beauty. Those ornaments, however, shine upon reaching your body; therefore, even when unadorned, you are like one who is adorned—this is the meaning.

๖๕๙. กา กมฺพุกายูรธเรติ กา ตฺวํ กตรเทวนิกายปริยาปนฺนา สุวณฺณมยปริหารกธเร, สุวณฺณมยเกยูรธเร วา. กมฺพุปริหารกนฺติ จ หตฺถาลงฺการวิเสโส วุจฺจติ, กายูรนฺติ ภุชาลงฺการวิเสโส. อถ วา กมฺพูติ สุวณฺณํ, ตสฺมา กมฺพุกายูรธเร สุวณฺณมยพาหาภรณธเรติ [Pg.152] อตฺโถ. กญฺจนาเวฬภูสิเตติ กญฺจนมยาเวฬปิฬนฺธนภูสิเต. เหมชาลกสญฺฉนฺเนติ รตนปริสิพฺพิเตน เหมมเยน ชาลเกน ฉาทิตสรีเร. นานารตนมาลินีติ นกฺขตฺตมาลาย วิย กาฬปกฺขรตฺติยํ สีเส ปฏิมุกฺกาหิ วิวิธาหิ รตนาวลีหิ นานารตนมาลินี กา ตฺวนฺติ ปุจฺฉติ.

659. Kā kambukāyūradhare means: Who are you, belonging to which assembly of devas, wearing golden bracelets or golden armlets? And kambuparihāraka is said to be a specific type of hand ornament; kāyūra is a specific type of arm ornament. Alternatively, kambu means gold; therefore, kambukāyūradhare means 'one who wears golden arm-ornaments'. Kañcanāveḷabhūsite means 'adorned with golden coil-ornaments'. Hemajālakasañchanne means 'with a body covered by a golden net interwoven with gems'. Regarding Nānāratanamālinī, he asks, 'Who are you, adorned with various jeweled garlands, with diverse rows of jewels worn on your head like a garland of stars on a dark-fortnight night?'

๖๖๐. โสวณฺณมยาติอาทิ ยาหิ รตนมาลาหิ สา เทวตา นานารตนมาลินีติ วุตฺตา, ตาสํ ทสฺสนํ. ตตฺถ โสวณฺณมยาติ สิงฺคีสุวณฺณมยา มาลา. โลหิตงฺคมยาติ ปทุมราคาทิรตฺตมณิมยา. มสารคลฺลาติ มสารคลฺลมณิมยา. สหโลหิตงฺคาติ โลหิตงฺคมณิมยาหิ สทฺธึ กพรมณิมยา เจว โลหิตงฺคสงฺขาตรตฺตมณิมยา จาติ อตฺโถ. ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตตาติ ปาเรวตกฺขิสทิเสหิ มณีหิ ยถาวุตฺตมณีหิ จ สงฺขตจิตฺตภาวา อิมา ตว เกสหตฺเถ รตนมาลาติ อธิปฺปาโย.

660. Sovaṇṇamayā and so forth: this is a description of the jeweled garlands by which that deity is called nānāratanamālinī. Therein, sovaṇṇamayā means garlands made of siṅgī-gold. Lohitaṅgamayā means made of red gems such as rubies and so forth. Masāragallā means made of masāragalla gems. Sahalohitaṅgā means: together with lohitaṅga gems, made of variegated gems and also of red gems known as lohitaṅga; this is the meaning. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā: the intention is that these jeweled garlands in your mass of hair are variegated by gems resembling pigeon's eyes and by the aforementioned gems.

๖๖๑. โกจิ โกจีติ เอกจฺโจ เอกจฺโจ. เอตฺถาติ เอเตสุ มาลาทาเมสุ. มยูรสุสฺสโรติ มยูโร วิย สุนฺทรนาโท. หํสสฺสรญฺโญติ หํสสฺสโร อญฺโญ, หํสสทิสสฺสโร อปโร. กรวีกสุสฺสโรติ กรวีโก วิย โสภนสฺสโร. เตสํ มาลาทามานํ ยถา มยูรสฺสโร, หํสสฺสโร, กรวีกสฺสโร, เอวํ วคฺคุรูโป มธุรากาโร สโร สุยฺยติ. กิมิว? ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ. ยถา กุสเลน วาทิเต ปญฺจงฺคิเก ตูริเย, เอวํ เตสํ สโร สุยฺยติ, วคฺคุรูโปติ อตฺโถ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ อุปโยควจนํ.

661. Koci koci means 'each one'. Ettha means 'in these festoons of garlands'. Mayūrasussara means 'having a beautiful sound like a peacock'. Haṃsassarañño means one has the voice of a swan, another has a voice resembling a swan. Karavīkasussara means 'having a lovely sound like a karavīka bird'. From those festoons of garlands, a sound is heard that is beautiful and sweet, like the call of a peacock, the call of a swan, and the call of a karavīka. Like what? Like a five-constituent musical instrument being played. Just as from a five-constituent instrument played by a skilled musician, so is their sound heard; 'beautiful' is the meaning. For this is a term of reference used in the locative sense.

๖๖๒. นานาวณฺณาหิ ธาตูหีติ อเนกรูปาหิ อกฺขจกฺกอีสาทิอวยวธาตูหิ. สุวิภตฺโตว โสภตีติ อวยวานํ อญฺญมญฺญํ ยุตฺตปฺปมาณตาย วิภตฺติวิภาคสมฺปตฺติยา จ สุวิภตฺโตว หุตฺวา วิราชติ. อถ วา สุวิภตฺโตวาติ เกวลํ กมฺมนิพฺพตฺโตปิ สุสิกฺขิเตน สิปฺปาจริเยน วิภตฺโตว วิรจิโต วิย โสภตีติ อตฺโถ.

662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhi means: by component elements of many kinds, such as the axle, wheel, and shaft. Suvibhattova sobhati means: because the component parts are mutually of suitable proportions and because it is endowed with the accomplishment of distinct divisions, having become well-proportioned indeed, it shines. Alternatively, suvibhatto means: although merely produced by kamma, it shines as if fashioned and arranged by a well-trained master craftsman. This is the meaning.

๖๖๓. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ สาติสยํ ปีโตภาสตาย กญฺจนพิมฺพกสทิเส ตสฺมึ รเถ. กญฺจนพิมฺพวณฺเณติ วา ตสฺสา เทวตาย อาลปนํ[Pg.153], คนฺโธทเกน โธวิตฺวา ชาติหิงฺคุลกรเสน มชฺชิตฺวา ทุกูลจุมฺพฏเกน มชฺชิตกญฺจนปฏิมาสทิเสติ อตฺโถ. ภาสสิมํ ปเทสนฺติ อิมํ สกลมฺปิ ภูมิปเทสํ ภาสยสิ วิชฺโชตยสิ.

663. Kañcanabimbavaṇṇe means: in that chariot which is like the color of a golden image, because of its exceedingly golden radiance. Alternatively, this word kañcanabimbavaṇṇe is a form of address to that devatā, meaning: having a complexion like a golden image that has been washed with scented water, polished with the juice of pure vermilion, and polished with a cloth of fine linen. This is the meaning. Bhāsasi imaṃ padesaṃ means: you cause to shine, you illuminate this entire region of the earth.

เอวํ เถเรน ปุจฺฉิตา สาปิ เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus asked by the Thera, that devatā also answered with these verses:

๖๖๔.

664.

‘‘โสวณฺณชาลํ มณิโสณฺณจิตฺติตํ, มุตฺตาจิตํ เหมชาเลน ฉนฺนํ;

ปรินิพฺพุเต โคตเม อปฺปเมยฺเย, ปสนฺนจิตฺตา อหมาภิโรปยึ.

A golden net, adorned with gems and gold, strewn with pearls, and covered with a web of gold—this I, with a confident mind, offered up when Gotama, the immeasurable one, had attained Parinibbāna.

๖๖๕.

665.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

Having performed that wholesome deed praised by the Buddha, I am free from sorrow, blissful, rejoicing, and unafflicted.

๖๖๔. ตตฺถ โสวณฺณชาลนฺติ สรีรปฺปมาเณน กตํ สุวณฺณมยํ ชาลํ. มณิโสณฺณจิตฺติตนฺติ สีสาทิฏฺฐาเนสุ สีสูปคคีวูปคาทิอาภรณวเสน นานาวิเธหิ มณีหิ จ สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ. มุตฺตาจิตนฺติ อนฺตรนฺตรา อาพทฺธาหิ มุตฺตาวลีหิ อาจิตํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ เหมมเยน ปภาชาเลน ฉนฺนํ. ตญฺหิ นานาวิเธหิ มณีหิ เจว สุวณฺเณน จ จิตฺติตํ มุตฺตาวลีหิ อาจิตมฺปิ สุปริสุทฺธสฺส รตฺตสุวณฺณสฺเสว เยภุยฺยตาย ทิวากรกิรณสมฺผสฺสโต อติวิย ปภสฺสเรน เหมมเยน ปภาชาเลน สญฺฉาทิตํ เอโกภาสํ หุตฺวา กญฺจนาทาสํ วิย ติฏฺฐติ. ปรินิพฺพุเตติ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุเต. โคตเมติ ภควนฺตํ โคตฺเตน นิทฺทิสติ. อปฺปเมยฺเยติ คุณานุภาวโต ปมินิตุํ อสกฺกุเณยฺเย. ปสนฺนจิตฺตาติ กมฺมผลวิสยาย พุทฺธารมฺมณาย จ สทฺธาย ปสนฺนมานสา. อภิโรปยินฺติ ปูชาวเสน สรีเร โรเปสึ ปฏิมุญฺจึ.

664. Herein, `a golden net` means a net made of gold, made to the measure of His body. `Adorned with gems and gold` means adorned with various kinds of gems and gold in the manner of ornaments for the head, neck, etc., in places such as the head. `Set with pearls` means set with strings of pearls bound in between. `Covered with a golden net` means well covered by a net of radiance made of gold. Indeed, that golden net, though adorned with various kinds of gems and gold and set with strings of pearls, due to the predominance of very pure red gold and its contact with the sun's rays, was well covered by an exceedingly brilliant net of radiance made of gold. Having become a single mass of light, it stood like a golden mirror. `Finally passed away` means having attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining. `Gotama` indicates the Blessed One by his clan name. `Immeasurable` means one who cannot be measured by the power of his virtues. `With a devoted mind` means having a devoted mind through faith that has both the fruit of kamma and the Buddha as its object. `I placed` means: by way of offering, I placed it on the body; I put it on.

๖๖๕. ตาหนฺติ ตํ อหํ. กุสลนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิอตฺเถน กุสลํ. พุทฺธวณฺณิตนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๓๔) สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปสตฺถํ. อเปตโสกาติ โสกเหตูนํ โภคพฺยสนาทีนํ อภาเวน อปคตโสกา. เตน จิตฺตทุกฺขาภาวมาห. สุขิตาติ [Pg.154] สญฺชาตสุขา สุขปฺปตฺตา. เอเตน สรีรทุกฺขาภาวํ วทติ. จิตฺตทุกฺขาภาเวน จสฺสา ปโมทาปตฺติ, สรีรทุกฺขาภาเวน อโรคตา. เตนาห ‘‘สมฺปโมทามนามยา’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อยญฺจ อตฺโถ ตทา อตฺตนา เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล อายสฺมตา นารเทน ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรจิโต, เต จ ตํ ตเถว สงฺคหํ อาโรปยึสูติ.

665. In `tāhaṃ`, the division of the word should be made as `taṃ ahaṃ` (that kamma, I). `Wholesome` means wholesome in the sense of cutting off, etc., what is contemptible. `Praised by the Buddha` means praised by the Perfectly Enlightened One by the method beginning with, “Monks, as many as there are beings, whether footless or two-footed…” `Free from sorrow` means free from sorrow due to the absence of the causes of sorrow, such as the destruction of wealth. By that, he speaks of the absence of mental suffering. `Happy` means having arisen happiness, having attained happiness. By this, he speaks of the absence of bodily suffering. Due to the absence of mental suffering, for her there is the attainment of delight; due to the absence of bodily suffering, there is freedom from illness. Therefore, he said, `delighting and free from illness`. The rest is just as has been explained. And this meaning, in the very manner it was spoken at that time by herself and the devatā, was related by the Venerable Nārada to the compilers of the Dhamma at the time of the council, and those compilers included it in the collection in that very way. Thus it should be understood.

มลฺลิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Mallikā celestial mansion is concluded.

๙. วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา

9. The Commentary on the Visālakkhī Celestial Mansion

กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขีติ วิสาลกฺขิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควตา สรีรธาตุโย คเหตฺวา ราชคเห ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี เอกา มาลาการธีตา สุนนฺทา นาม อุปาสิกา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา ปิตุํ เคหโต เปสิตํ พหุํ มาลญฺจ คนฺธญฺจ เปเสตฺวา เทวสิกํ เจติเย ปูชํ กาเรสิ, อุโปสถทิวเสสุ ปน สยเมว คนฺตฺวา ปูชํ อกาสิ. สา อปรภาเค อญฺญตเรน โรเคน ผุฏฺฐา กาลํ กตฺวา สกฺกสฺส เทวรญฺโญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติ. อเถกทิวสํ สา สกฺเกน เทวานมินฺเทน สห จิตฺตลตาวนํ ปาวิสิ. ตตฺถ จ อญฺญาสํ เทวตานํ ปภา ปุปฺผาทีนํ ปภาหิ ปฏิหตา หุตฺวา วิจิตฺตวณฺณา โหติ, สุนนฺทาย ปน ปภา ตาหิ อนภิภูตา สภาเวเนว อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา ตาย กตสุจริตํ ญาตุกาโม อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

“What is your name, O wide-eyed one?”: this is the Visālakkhī Celestial Mansion. What is its origin? When the Blessed One had attained Parinibbāna, and after King Ajātasattu, having taken the bodily relics of the Blessed One that he had obtained, had a stupa and a festival for the relics established in Rājagaha, a certain female lay disciple residing in Rājagaha named Sunandā, the daughter of a garland-maker, who was a noble disciple and a stream-enterer, sent many garlands and perfumes from her father’s house and caused offerings to be made daily at the cetiya. On Uposatha days, however, she herself went and made the offerings. Later, that female lay disciple, being afflicted by a certain disease, passed away and was reborn as an attendant of Sakka, the king of the devas. Then one day, she entered the Cittalatāvana grove together with Sakka, the lord of the devas. And there, the radiance of other devatās, being affected by the radiance of the flowers and so on, becomes variegated in color. The radiance of Sunandā, however, not being overwhelmed by those, stood by its own nature. Seeing this, Sakka, the king of the devas, wishing to know the good deed she had done, asked with these verses:

๖๖๖.

666.

‘‘กา นาม ตฺวํ วิสาลกฺขิ, รมฺเม จิตฺตลตาวเน;

สมนฺตา อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขตา.

“O wide-eyed one, what is your name, roaming in this delightful Cittalatāvana? Surrounded by a retinue of women, you wander all around.”

๖๖๗.

667.

‘‘ยทา เทวา ตาวตึสา, ปวิสนฺติ อิมํ วนํ;

สโยคฺคา สรถา สพฺเพ, จิตฺรา โหนฺติ อิธาคตา.

“When the deities of the Thirty-three enter this forest, all with their yokes and chariots, having come here, they become variegated in appearance.”

๖๖๘.

668.

‘‘ตุยฺหญฺจ [Pg.155] อิธ ปตฺตาย, อุยฺยาเน วิจรนฺติยา;

กาเย น ทิสฺสตี จิตฺตํ, เกน รูปํ ตเวทิสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“And as you wander here in the garden, having arrived, your body does not show variegation. By what deed is your form like this? O goddess, being asked, explain: What is the deed whose fruit is this?”

๖๖๖. ตตฺถ กา นาม ตฺวนฺติ ปุริมตฺตภาเว กา นาม กีทิสี นาม ตฺวํ, ยตฺถ กเตน สุจริเตน อยํ เต อีทิสี อานุภาวสมฺปตฺติ อโหสีติ อธิปฺปาโย. วิสาลกฺขีติ วิปุลโลจเน.

666. Therein, Kā nāma tvaṃ (What is your name?) means: 'In a former existence, what was your name and what kind of person were you, by what good conduct done therein did this kind of majestic accomplishment come to be for you?' This is the intention. Visālakkhī means: 'O one with wide eyes.'

๖๖๗. ยทาติ ยสฺมึ กาเล. อิมํ วนนฺติ อิมํ จิตฺตลตานามกํ อุปวนํ. จิตฺรา โหนฺตีติ อิมสฺมึ จิตฺตลตาวเน วิจิตฺตปภาสํสคฺเคน อตฺตโน สรีรวตฺถาลงฺการาทีนํ ปกติโอภาสโตปิ วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา วิจิตฺราการา โหนฺติ. อิธาคตาติ อิธ อาคตา สมฺปตฺตา, อิธ วา อาคมนเหตุ.

667. ‘Yadā’ means ‘at which time’. ‘This grove’ (imaṃ vanaṃ) means ‘this grove named Cittalatā’. ‘They become variegated’ (citrā honti) means: in this Cittalatāvana, due to the mingling of variegated radiances, their own bodies, garments, ornaments, and so on, by attaining a state of distinction even beyond their natural splendor, become variegated in appearance. ‘Having come here’ (idhāgatā) means ‘having come here, having arrived,’ or ‘because of the reason for coming here’.

๖๖๘. อิธ ปตฺตายาติ อิมํ ฐานํ สมฺปตฺตาย อุปคตาย. เกน รูปํ ตเวทิสนฺติ เกน การเณน ตว รูปํ สรีรํ เอทิสํ เอวรูปํ, จิตฺตลตาวนสฺส ปภํ อภิภวนฺตํ ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาโย.

668. ‘Having arrived here’ (idha pattāya) means ‘having come to this place, having arrived’. ‘By what means is your form like this?’ (Kena rūpaṃ tavedisaṃ) means: ‘by what reason is your form, your body, of such a kind, standing overpowering the radiance of the Cittalatāvana?’ This is the intention.

เอวํ สกฺเกน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by Sakka, that deity responded with these verses:

๖๖๙.

669.

‘‘เยน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ตํ สุโณหิ ปุรินฺทท.

“O Chief of Devas, listen to that deed by which my form and my destiny, and my psychic power and influence, came to be, O Purindada.

๖๗๐.

670.

‘‘อหํ ราชคเห รมฺเม, สุนนฺทา นามุปาสิกา;

สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา, สํวิภาครตา สทา.

“In lovely Rājagaha, I was a female lay disciple named Sunandā, endowed with faith and virtue, always delighting in sharing.

๖๗๑.

671.

‘‘อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ;

อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“I gave robes and food, lodging and lamps; I gave to the upright with a serene mind.

๖๗๒.

672.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and the Pāṭihāriya-pakkha, perfectly endowed with the eight factors.

๖๗๓.

673.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

สญฺญมา สํวิภาคา จ, วิมานํ อาวสามหํ.

“I would observe the Uposatha, ever restrained in the virtues. Through restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

๖๗๔.

674.

‘‘ปาณาติปาตา [Pg.156] วิรตา, มุสาวาทา จ สญฺญตา;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารกา.

“Abstaining from the destruction of life, and restrained from false speech, from stealing and sexual misconduct, and far from intoxicating drinks.

๖๗๕.

675.

‘‘ปญฺจสิกฺขาปเท รตา, อริยสจฺจาน โกวิทา;

อุปาสิกา จกฺขุมโต, โคตมสฺส ยสสฺสิโน.

“Delighting in the five training precepts, skilled in the Noble Truths, a female lay disciple of the Visionary, the illustrious Gotama.

๖๗๖.

676.

‘‘ตสฺสา เม ญาติกุลา ทาสี, สทา มาลาภิหารติ;

ตาหํ ภควโต ถูเป, สพฺพเมวาภิโรปยึ.

“A servant girl from my relatives’ household always brought flowers for me; all of them I offered at the Blessed One’s stupa.

๖๗๗.

677.

‘‘อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวา, มาลาคนฺธวิเลปนํ;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“And on the Uposatha day, having gone with garlands, perfumes, and unguents, I placed them on the stupa, serene, with my own hands.

๖๗๘.

678.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, รูปํ มยฺหํ คตี จ เม;

อิทฺธิ จ อานุภาโว จ, ยํ มาลํ อภิโรปยึ.

“By that deed, O Chief of Devas—the garland which I offered—I have my form and my destiny, my psychic power and my influence.

๖๗๙.

679.

‘‘ยญฺจ สีลวตี อาสึ, น ตํ ตาว วิปจฺจติ;

อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิย’’นฺติ.

“And as for my being virtuous, that has not yet ripened; but my hope, O Chief of Devas, is that I might become a once-returner.”

๖๖๙. ตตฺถ คตีติ อยํ เทวคติ, นิพฺพตฺติ วา. อิทฺธีติ อยํ เทวิทฺธิ, อธิปฺปายสมิชฺฌนํ วา. อานุภาโวติ ปภาโว. ปุรินฺททาติ สกฺกํ อาลปติ. โส หิ ปุเร ทานํ อทาสีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วุจฺจติ.

669. Here, “destiny” (gati) means this divine destiny or rebirth. “Psychic power” (iddhi) means this divine power or the fulfillment of one’s wishes. “Influence” (ānubhāva) means power. “Purindada” addresses Sakka. For he formerly gave a gift, hence he is called “Purindada”.

๖๗๖. ญาติกุลาติ ปิตุ เคหํ สนฺธาย วทติ. สทา มาลาภิหารตีติ สทา สพฺพกาลํ ทิวเส ทิวเส ญาติกุลโต ทาสิยา ปุปฺผํ มยฺหํ อภิหรียติ. สพฺพเมวาภิโรปยินฺติ มยฺหํ ปิฬนฺธนตฺถาย ปิตุเคหโต อาหฏํ มาลํ อญฺญญฺจ คนฺธาทึ สพฺพเมว อตฺตนา อปริภุญฺชิตฺวา ภควโต ถูเป ปูชนวเสน อภิโรปยึ ปูชํ กาเรสึ.

676. ‘From my relatives’ household’ (ñātikulā) is said referring to her parents’ home. ‘Always brought flowers’ (sadā mālābhihārati) means: always, at all times, day by day, flowers were brought to me by a servant girl from my relatives’ household. ‘All of them I offered’ (sabbamevābhiropayiṃ) means: without using for myself the garlands brought from my parents’ home for my adornment, and other things such as perfumes, I offered them all by way of worship at the Blessed One’s stupa; I made an offering.

๖๗๗-๘. อุโปสเถ จหํ คนฺตฺวาติ อุโปสถทิวเส อหเมว ถูปฏฺฐานํ คนฺตฺวา. ยํ มาลํ อภิโรปยินฺติ ยํ ตทา ภควโต ถูเป มาลาคนฺธาภิโรปนํ กตํ, เตน กมฺเมนาติ โยชนา.

“And on the Uposatha day, I went” (Uposathe cahaṃ gantvā) means: on the Uposatha day, I myself went to the place of the stupa. “What garland I offered” (yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ) means: whatever offering of garlands and perfumes was made at the Blessed One’s stupa at that time; “by that kamma” is the connection.

๖๗๙. น ตํ ตาว วิปจฺจตีติ ยํ สีลวตี อาสึ, ตํ สีลรกฺขณํ ตํ รกฺขิตํ สีลํ ปูชามยปุญฺญสฺส พลวภาเวน อลทฺโธกาสํ น ตาว วิปจฺจติ[Pg.157], น วิปจฺจิตุํ อารทฺธํ, อปรสฺมึเยว อตฺตภาเว ตสฺส วิปาโกติ อตฺโถ. อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยนฺติ ‘‘กถํ นุ โข อหํ สกทาคามินี ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนา จ เม เทวินฺท, อริยธมฺมวิสยาว, น ภววิเสสวิสยา. สา ปน สปฺปิมณฺฑํ อิจฺฉโต ทธิโต ปจิตํ วิย อนิปฺผาทินีติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

679. “It does not ripen yet” (Na taṃ tāva vipaccati) means: that I was virtuous, that guarding of virtue, that guarded virtue, due to the powerful nature of the merit consisting of worship, not having obtained the opportunity, does not ripen yet; it has not begun to ripen. The meaning is that its result will be in a future existence. “But my hope, O Chief of Devas, is that I might be a once-returner” (Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti) means: “How might I become a once-returner?” This aspiration of mine, O Chief of Devas, had the noble Dhamma as its object, not distinctions in existence. But it shows that this aspiration, like the making of clarified butter from curds for one who desires it, was not brought to fruition. The rest is in the manner already stated.

อิมํ ปน อตฺถํ สกฺโก เทวานมินฺโท อตฺตนา จ ตาย เทวธีตาย จ วุตฺตนิยาเมเนว อายสฺมโต วงฺคีสตฺเถรสฺส อาโรเจสิ. อายสฺมา วงฺคีโส สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ มหาเถรานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตเถว สงฺคีตึ อาโรปยึสูติ.

Moreover, Sakka, the lord of devas, reported this matter to the Venerable Elder Vaṅgīsa in the very manner it had been related by himself and that celestial maiden. The Venerable Vaṅgīsa, at the time of the Council, reported it to the great elders, the compilers of the Dhamma, and those elders included that matter in the recension in that very same way.

วิสาลกฺขิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Visālakkhī Celestial Mansion is concluded.

๑๐. ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา

10. The Explanation of the Pāricchattaka Celestial Mansion

ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา, สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา, อตฺตโน เคหทฺวาเร มหนฺตํ มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา สาณิปาการํ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ วิตานํ พนฺธิตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา นานาวิราควณฺณานิ วตฺถานิ คนฺธทามมาลาทามานิ จ โอลมฺเพตฺวา สิตฺตสมฺมฏฺเฐ ปเทเส อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ. อถ ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เทววิมานํ วิย อลงฺกตปฏิยตฺตํ มณฺฑปํ ปวิสิตฺวา สหสฺสรํสี วิย อณฺณวกุจฺฉึ โอภาสยมาโน ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อุปาสโก คนฺธปุปฺผธูมทีเปหิ ภควนฺตํ ปูเชสิ.

This is the Pāricchattaka celestial mansion story, entitled 'At the Pāricchattaka Koviḷāra tree.' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, a certain lay devotee residing in Sāvatthī approached the Blessed One, invited him for the next day, and prepared a great pavilion near the door of his house. He surrounded it with a cloth enclosure, fastened a canopy above, raised banners, flags, and the like, and hung garments of various delightful colors, and also garlands of perfumes and garlands of flowers. Having arranged seats in a place that had been sprinkled with water and swept, he informed the Blessed One of the time. Then the Blessed One, having dressed in the morning, took his bowl and robe and entered the pavilion, which was adorned and prepared like a celestial mansion. Illuminating it as the thousand-rayed sun illuminates the belly of the ocean, he sat down on the prepared seat. The lay devotee honored the Blessed One with perfumes, flowers, incense, and lamps.

เตน จ สมเยน อญฺญตรา กฏฺฐหาริกา อิตฺถี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ อโสกรุกฺขํ ทิสฺวา สปลฺลวงฺกุรานิ ปิณฺฑีกตานิ พหูนิ อโสกปุปฺผานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตี, ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อาสนสฺส สมนฺตโต เตหิ ปุปฺเผหิ ปุปฺผสนฺถรํ สนฺถรนฺตี, ภควโต ปูชํ กตฺวา วนฺทิตฺวา [Pg.158] ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา นมสฺสมานา อคมาสิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสปริวารา เยภุยฺเยน นนฺทนวเน นจฺจนฺตี คายนฺตี ปาริจฺฉตฺตกมาลา คนฺเถนฺตี ปโมทมานา กีฬนฺตี สุขํ อนุภวติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คนฺตฺวา ตํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

And at that time, a certain wood-gathering woman, seeing a well-blossomed asoka tree in the Andha forest, gathered many clusters of asoka flowers together with their tender leaves and shoots. Coming along, she saw the Blessed One seated there and, with a devout mind, spread those flowers as a flower-strewing all around his seat. Having made this offering to the Blessed One, she paid homage, circumambulated him three times, and departed while revering him. At a later time, that woman passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm; she had an entourage of a thousand celestial nymphs. For the most part, in the Nandana grove, she experiences happiness, dancing, singing, weaving garlands of Pāricchattaka flowers, rejoicing, and playing. Then the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realms in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa abode and, seeing her, asked about the kamma she had done with these verses:

๖๘๐.

680.

‘‘ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร, รมณีเย มโนรเม;

ทิพฺพมาลํ คนฺถมานา, คายนฺตี สมฺปโมทสิ.

“At the Pāricchattaka Koviḷāra tree, so beautiful and delightful, you weave a divine garland, singing and greatly rejoicing.”

๖๘๑.

681.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.”

๖๘๒.

682.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine fragrances waft, pure of scent and delightful.”

๖๘๓.

683.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“As your body turns, of the ornaments that are in your braids, their sound is heard, like that of a five-piece orchestra.”

๖๘๔.

684.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“The hair ornaments, shaken by the wind and made to tremble by the wind—their sound is heard, like that of a five-piece orchestra.”

๖๘๕.

685.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“And the garland on your head, of pure scent and delightful, its fragrance wafts in all directions, like a Mañjūsaka tree.”

๖๘๖.

686.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“You smell that pure fragrance, you see this superhuman form. O deity, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?”

๖๘๐. ตตฺถ ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเรติ ปาริจฺฉตฺตกนามเก โกวิฬารปุปฺเผ อาทาย ทิพฺพมาลํ คนฺถมานาติ โยชนา. ยญฺหิ โลกิยา ‘‘ปาริชาต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ มาคธภาสาย ‘‘ปาริจฺฉตฺตก’’นฺติ วุจฺจติ. โกวิฬาโรติ จ โกวิฬารชาติโก, โส จ มนุสฺสโลเกปิ เทวโลเกปิ โกวิฬาโร, ตสฺสาปิ ชาตีติ วทนฺติ.

Therein, regarding 'pāricchattake koviḷāre,' the construction is: 'having taken the koviḷāra flowers named pāricchattaka and weaving a divine garland.' Indeed, that which the worldly learned call 'pārijāta' is called 'pāricchattaka' in the Magadhan language. And 'koviḷāra' is of the koviḷāra species; that tree is a koviḷāra in the human world as well as in the deva world, and they say that its species also exists.

๖๘๑. ตสฺสา [Pg.159] ปน เทวตาย นจฺจนกาเล องฺคภารวเสน สรีรโต จ ปิฬนฺธนโต จ อติวิย มธุโร สทฺโท นิจฺฉรติ, คนฺโธ สทา สพฺพา ทิสาปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานายา’’ติอาทิ. ตตฺถ สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา, สวนสฺส วา หิตา, กณฺณสุขาติ อตฺโถ.

Now, at the time of that deity's dancing, by means of the weight of the ornaments on her limbs, an exceedingly sweet sound issues forth from her body and from her adornments, and a fragrance always remains, pervading all directions. Therefore, it was said, 'Of you who are dancing,' and so on. Therein, 'savanīyā' means fit to be heard, or beneficial for hearing, that is, pleasant to the ear.

๖๘๓. วิวตฺตมานา กาเยนาติ ตว กาเยน สรีเรน ปริวตฺตมาเนน, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ เจตํ กรณวจนํ. ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนาติ ยานิ เต เกสเวณีสุ ปิฬนฺธนานิ, วิภตฺติโลโป เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

Regarding 'Vivattamānā kāyena': by your body, your form, which is turning about. This is an instrumental case in the sense of describing a state. Regarding 'Yā veṇīsu piḷandhanā': whatever ornaments are in your hair-braids. Here, an elision of the case ending is to be understood, or a change of gender.

๖๘๔. วฏํสกาติ รตนมยา กณฺณิกา วฏํสกาติ อตฺโถ. วาตธุตาติ มนฺเทน มาลุเตน ธูปยมานา. วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ วาเตน สมนฺตโต วิเสสโต กมฺปิตา จลิตา. อถ วา วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตาติ อวาเตริตาปิ วาเตริตาปิ เย เต วฏํสกา กมฺปิตา, เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโสติ อตฺถโยชนา.

'Vaṭaṃsakā' means jeweled head ornaments with central bosses; this is the meaning. 'Vātadhutā' means fanned by a gentle breeze. 'Vātena sampakampitā' means thoroughly shaken and moved by the wind from all sides. Alternatively, the syntactical connection of the meaning for 'Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā' is: even if not stirred by the wind, those head ornaments are shaken as if stirred by the wind, and their pleasant sound is heard.

๖๘๕. วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพาติ ตสฺสา เต สิรสฺมึ ทิพฺพมาลาย คนฺโธ วายติ สพฺพา ทิสา. ยถา กึ? รุกฺโข มญฺชูสโก ยถาติ, ยถา นาม มญฺชูสโก รุกฺโข สุปุปฺผิโต อตฺตโน คนฺเธน พหูนิ โยชนานิ ผรมาโน สพฺพา ทิสา วายติ, เอวํ ตว สิรสฺมึ ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ อตฺโถ. โส กิร รุกฺโข คนฺธมาทเน ปจฺเจกพุทฺธานํ อุโปสถกรณมณฺฑลมาฬกมชฺเฌ ติฏฺฐติ. ยตฺตกานิ เทวโลเก จ มนุสฺสโลเก จ สุรภิกุสุมานิ, ตานิ ตสฺส สาขคฺเคสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เตน โส อติวิย สุคนฺโธ โหติ. เอวํ ตาย เทวตาย ปิฬนฺธนมาลาย คนฺโธติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา’’ติ.

'Vāti gandho disā sabbā' means: the fragrance of the divine garland on your head wafts in all directions. Like what? 'Like a Mañjūsaka tree.' Just as a Mañjūsaka tree, in full bloom, pervading many yojanas with its fragrance, wafts in all directions, so too does the fragrance of the garland worn on your head; this is the meaning. Indeed, that tree stands on Mount Gandhamādana, in the middle of the circular pavilion for the observance of the Uposatha by Paccekabuddhas. However many fragrant flowers exist in the world of devas and the world of humans, that many arise on the tips of its branches. Therefore, that tree is exceedingly fragrant. In the same way, the fragrance of the garland worn by that deity is very fragrant. Therefore, it is said, 'like a Mañjūsaka tree.'

๖๘๖. ยทิปิ ตสฺส สคฺคสฺส ฉผสฺสายตนิกภาวโต สพฺพานิปิ ตตฺถ อารมฺมณานิ ปิยรูปานิเยว, คนฺธรูปานํ ปน สวิเสสานํ ตสฺสา เทวตาย ลาภิภาวโต ‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุส’’นฺติ วุตฺตํ.

Although, due to that heaven's nature of having the six sense bases, all objects there are indeed delightful, yet because that deity is one who obtains especially superior fragrances and forms, it is said: 'You smell that pure fragrance, you see a superhuman form.'

อถ [Pg.160] เทวตา ทฺวีหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Then the deity replied with two verses:

๖๘๗.

687.

‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺตํ, วณฺณคนฺเธน สํยุตํ;

อโสกปุปฺผมาลาหํ, พุทฺธสฺส อุปนามยึ.

“Radiant, blazing, endowed with color and fragrance, I offered a garland of Asoka flowers to the Buddha.”

๖๘๘.

688.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

“Having done that meritorious deed, praised by the Buddha, I am free from sorrow, happy, joyful, and without disease.”

๖๘๗. ตตฺถ สุโธตปวาฬสงฺฆาตสนฺนิภสฺส กิญฺชกฺขเกสรสมุทาเยน ภาณุรํสิชาลสฺส วิย อโสกปุปฺผุตฺตมสฺส ตทา อุปฏฺฐิตตํ สนฺธายาห ‘‘ปภสฺสรํ อจฺจิมนฺต’’นฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

680. Therein, referring to how the excellent Asoka flowers appeared at that time—like a mass of well-washed coral with its collection of filaments, and like a net of sunbeams—she said, 'radiant, blazing.' The rest is as already explained.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตโน สุจริตกมฺเม กถิเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา ตโต มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตํ ปวตฺตึ กเถสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

681. Then, when that deity had related her own good deeds, the Venerable Mahāmoggallāna taught the Dhamma to her with her retinue. Then, having come from there to the human world, he related that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made her the origin of the story, taught the Dhamma to the great assembly that had arrived. That teaching was beneficial for the great assembly.

ปาริจฺฉตฺตกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

683. The Exposition on the Pāricchattaka Celestial Mansion is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Vimānavatthu of the Khuddaka Nikāya,

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ตติยสฺส ปาริจฺฉตฺตกวคฺคสฺส

of the third chapter, the Pāricchattaka Vagga, adorned with ten stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

684. the explanation of the meaning is concluded.

๔. มญฺชิฏฺฐกวคฺโค

685. The Mañjiṭṭhaka Chapter

๑. มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา

1. The Exposition on the Mañjiṭṭhaka Celestial Mansion

มญฺชิฏฺฐกวคฺเค มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ มญฺชิฏฺฐกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา อนนฺตรวิมาเน วุตฺตนเยเนว มณฺฑปํ สชฺเชตฺวา ตตฺถ นิสินฺนํ สตฺถารํ ปูเชตฺวา ทานํ เทติ. เตน จ สมเยน อญฺญตรา กุลทาสี อนฺธวเน สุปุปฺผิตํ สาลรุกฺขํ ทิสฺวา ตตฺถ ปุปฺผานิ คเหตฺวา หีเรหิ [Pg.161] อาวุณิตฺวา วฏํสเก กตฺวา ปุน พหูนิ มุตฺตปุปฺผานิ อคฺคปุปฺผานิ จ คเหตฺวา นครํ ปวิฏฺฐา. ตสฺมึ มณฺฑเป ยุคนฺธรปพฺพตกุจฺฉึ โอภาสยมานํ พาลสูริยํ วิย ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชตฺวา นิสินฺนํ, ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา เตหิ ปุปฺเผหิ ปูเชนฺตี วฏํสกานิ อาสนสฺส สมนฺตโต ฐเปตฺวา อิตรานิ จ ปุปฺผานิ โอกิริตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อคมาสิ. สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตตฺถ ตสฺสา รตฺตผลิกมยํ วิมานํ, ตสฺส จ ปุรโต สุวณฺณวาลุกาสนฺถตภูมิภาคํ มหนฺตํ สาลวนํ ปาตุรโหสิ. สา ยทา วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สาลวนํ ปวิสติ, ตทา สาลสาขา โอนมิตฺวา ตสฺสา อุปริ กุสุมานิ โอกิรนฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตกมฺมํ ปุจฺฉิ –

In the Mañjiṭṭhaka Chapter, the story beginning with 'In the Mañjiṭṭhaka mansion...' is the Mañjiṭṭhaka Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove near Sāvatthī. There, a certain lay devotee invited the Blessed One and, in the manner described in the immediately preceding mansion story, prepared a pavilion. He honored the Teacher seated there and gave alms. At that time, a certain household slave-woman, seeing a sāla tree in full bloom in the Andhavana, gathered its flowers. She strung them with fibers, made them into head-garlands, and taking many more loose flowers and choice blossoms, she entered the city. In that pavilion, she saw the Blessed One seated, emitting the six-colored Buddha-rays like a rising sun illuminating the valley of Mount Yugandhara. With a mind of faith, she honored him with those flowers, placed the head-garlands all around his seat, scattered the other flowers, paid homage respectfully, circumambulated him three times to the right, and departed. That woman, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. There, a mansion made of red crystal appeared for her, and in front of it, a great sāla forest with a stretch of ground strewn with golden sand. Whenever that deity departs from her mansion and enters the sāla forest, the sāla branches bend down and shower flowers upon her. The Venerable Mahāmoggallāna, approaching her in the manner described below, questioned her about the deed she had done with these verses:

๖๘๙.

689.

‘‘มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ, โสณฺณวาลุกสนฺถเต;

ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน, รมสิ สุปฺปวาทิเต.

“In the Mañjiṭṭhaka celestial mansion, strewn with golden sand, you delight in the five-component music, well-played.”

๖๙๐.

690.

‘‘ตมฺหา วิมานา โอรุยฺห, นิมฺมิตา รตนามยา;

โอคาหสิ สาลวนํ, ปุปฺผิตํ สพฺพกาลิกํ.

“Descending from that celestial mansion, you, fashioned of gems, enter the sāla grove, ever in bloom.”

๖๙๑.

691.

‘‘ยสฺส ยสฺเสว สาลสฺส, มูเล ติฏฺฐสิ เทวเต;

โส โส มุญฺจติ ปุปฺผานิ, โอนมิตฺวา ทุมุตฺตโม.

“O deity, at the root of whichever sāla tree you stand, that very excellent tree, bowing down, sheds its flowers.”

๖๙๒.

692.

‘‘วาเตริตํ สาลวนํ, อาธุตํ ทิชเสวิตํ;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“The sāla grove, stirred by the wind, gently shaken, frequented by birds; its fragrance wafts in all directions, like a mañjūsaka tree.”

๖๙๓.

693.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“You smell this pure fragrance; you see this superhuman form. O deity, being asked, please tell: of what deed is this the fruit?”

๖๘๙. ตตฺถ มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมินฺติ รตฺตผลิกมเย วิมาเน. สินฺทุวารกณวีรมกุลสทิสวณฺณญฺหิ ‘‘มญฺชิฏฺฐก’’นฺติ วุจฺจติ. โสณฺณวาลุกสนฺถเตติ สมนฺตโต วิปฺปกิณฺณาหิ สุวณฺณวาลุกาหิ สนฺถตภูมิภาเค. รมสิ สุปฺปวาทิเตติ สุฏฺฐุ ปวาทิเตน ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน อภิรมสิ.

689. Therein, ‘in the Mañjiṭṭhaka celestial mansion’ means in a celestial mansion made of red crystal. Indeed, the color resembling the buds of the sinduvāra and kaṇavīra is called ‘mañjiṭṭhaka.’ ‘Strewn with golden sand’ means on a ground area strewn all around with scattered golden sand. ‘You delight in the well-played’ means you rejoice with the well-played five-component music.

๖๙๐. นิมิตฺตา [Pg.162] รตนามยาติ ตว สุจริตสิปฺปินา อภินิมฺมิตา รตนมยา วิมานา. โอคาหสีติ ปวิสสิ. สพฺพกาลิกนฺติ สพฺพกาเล สุขํ สพฺพอุตุสปฺปายํ, สพฺพกาเล ปุปฺผนกํ วา.

690. ‘Fashioned of gems’ means gem-made mansions created by the craft of your good conduct. ‘You enter’ means you enter. ‘Ever-blooming’ means pleasant at all times, suitable for all seasons, or flowering at all times.

๖๙๒. วาเตริตนฺติ ยถา ปุปฺผานิ โอกิรนฺติ, เอวํ วาเตน อีริตํ จลิตํ. อาธุตนฺติ มนฺเทน มาลุเตน สณิกสณิกํ วิธูปยมานํ. ทิชเสวิตนฺติ มยูรโกกิลาทิสกุณสงฺเฆหิ อุปเสวิตํ.

692. ‘Stirred by the wind’ means stirred and moved by the wind in such a way that they scatter flowers. ‘Shaken’ means being gently shaken little by little by a slow breeze. ‘Frequented by birds’ means frequented by flocks of birds such as peacocks and cuckoos.

เอวํ เถเรน ปุฏฺฐา สา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by the Elder, that deity replied with these verses:

๖๙๔.

694.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทาสี อยิรกุเล อหุํ;

พุทฺธํ นิสินฺนํ ทิสฺวาน, สาลปุปฺเผหิ โอกิรึ.

“When I was a human being among humans, I was a female slave in a master’s household. Seeing the Buddha seated, I scattered sāla flowers over him.

๖๙๕.

695.

‘‘วฏํสกญฺจ สุกตํ, สาลปุปฺผมยํ อหํ;

พุทฺธสฺส อุปนาเมสึ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“And a well-made garland of sāla flowers I presented to the Buddha with my own hands, with a mind of faith.

๖๙๖.

696.

‘‘ตาหํ กมฺมํ กริตฺวาน, กุสลํ พุทฺธวณฺณิตํ;

อเปตโสกา สุขิตา, สมฺปโมทามนามยา’’ติ.

“Having done that meritorious deed, praised by the Buddha, I am free from sorrow, happy, greatly joyful, and without affliction.”

๖๙๔-๕. ตตฺถ อยิรกุเลติ อยฺยกุเล, สามิกเคเหติ อตฺโถ. อหุนฺติ อโหสึ. โอกิรินฺติ ปุปฺเผหิ วิปฺปกิรึ. อุปนาเมสินฺติ ปูชาวเสน อุปนาเมสึ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

Therein, ‘in a master’s household’ means in a noble family, that is, in the master’s house. ‘I was’ means I was. ‘I scattered’ means I scattered with flowers. ‘I presented’ means I presented by way of worship. The rest is in the same manner as already stated.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สปริวาราย ตสฺสา เทวตาย ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา สเทวกสฺส โลกสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Then the Venerable Mahāmoggallāna, having taught the Dhamma to that deity together with her retinue, returned to the human world and reported the matter to the Blessed One. The Blessed One, taking that occurrence as the basis, taught the Dhamma to the great assembly that had gathered. The teaching was for the benefit of the world with its gods.

มญฺชิฏฺฐกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Mañjiṭṭhaka Celestial Mansion is concluded.

๒. ปภสฺสรวิมานวณฺณนา

2. Exposition on the Pabhassara Celestial Mansion

ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ [Pg.163] ปภสฺสรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺเสกา ธีตา สทฺธา ปสนฺนา, สาปิ เถเร ครุจิตฺตีการพหุลา โหติ. อเถกทิวสํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต ตํ กุลํ อุปสงฺกมิ. สา เถรํ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา เถเร ตตฺถ นิสินฺเน สุมนมาลาย ปูเชตฺวา มธุรํ คุฬผาณิตํ เถรสฺส ปตฺเต อากิริ, เถโร อนุโมทิตุกาโม นิสีทิ. สา ฆราวาสสฺส พหุกิจฺจตาย อโนกาสตํ ปเวเทตฺวา ‘‘อญฺญสฺมึ ทิวเส ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ เถรํ วนฺทิตฺวา อุยฺโยเชสิ. ตทเหว จ สา กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

This is the Pabhassara Vimāna, the story of the celestial mansion resembling a radiant, excellent hue. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha. At that time, a certain lay follower in Rājagaha was exceedingly devoted to the Elder Mahāmoggallāna. He had a daughter who had faith and devotion, and she too was abundant in her great respect and reverence for the Elder. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering for alms in Rājagaha, approached that family. Seeing the Elder, she, with joy arisen, prepared a seat. When the Elder was seated there, she honored him with a jasmine garland and poured sweet molasses into the Elder’s bowl. The Elder, wishing to give a blessing, sat down. She, informing him of her lack of opportunity due to the many duties of the household life, said, “I will listen to the Dhamma on another day,” and having paid homage to the Elder, sent him away. And on that very day, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm. The Venerable Mahāmoggallāna approached her and questioned her with these three verses:

๖๙๗.

697.

‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ, สุรตฺตวตฺถวสเน;

มหิทฺธิเก จนฺทนรุจิรคตฺเต,กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“O you who are like a radiant, excellent hue, clad in crimson garments, possessing great power, with a body as lovely as sandalwood, who are you, O beautiful deity, that you pay homage to me?”

๖๙๘.

698.

‘‘ปลฺลงฺโก จ เต มหคฺโฆ, นานารตนจิตฺติโต รุจิโร;

ยตฺถ ตฺวํ นิสินฺนา วิโรจสิ, เทวราชาริว นนฺทเน วเน.

“And your couch is of great price, lovely and adorned with various jewels, where you, being seated, shine like the king of gods in the Nandana Grove.”

๖๙๙.

699.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร สุจริตมาจรี ภทฺเท, กิสฺส กมฺมสฺส วิปากํ;

อนุโภสิ เทวโลกสฺมึ, เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข;

กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“What good conduct did you practice in the past, O dear one? The result of what action do you experience in the world of the devas? O deity, being asked, please tell me: of what action is this the fruit?”

๖๙๗. ตตฺถ ปภสฺสรวรวณฺณนิเภติ นิภาติ ทิพฺพตีติ นิภา, วณฺโณว นิภา วณฺณนิภา, อติวิย โอภาสนโต ปภสฺสรา ฉวิโทสาภาเวน วรา อุตฺตมา วณฺณนิภา เอติสฺสาติ ปภสฺสรวรวณฺณนิภา. อามนฺตนวเสน ‘‘ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ’’ติ วุตฺตํ. สุรตฺตวตฺถวสเนติ สุฏฺฐุ รตฺตวตฺถนิวตฺเถ. จนฺทนรุจิรคตฺเตติ จนฺทนานุลิตฺตํ วิย รุจิรคตฺเต, โคสีตจนฺทเนน พหลตรานุลิตฺตํ วิย สุรตฺตมนุญฺญสรีราวยเวติ อตฺโถ, จนฺทนานุเลเปน วา รุจิรคตฺเต.

697. Herein, regarding 'pabhassaravaravaṇṇanibhā': because it shines (nibhāti) and gleams (dibbati), it is 'nibhā'; the color itself is the radiance (vaṇṇova nibhā), hence 'vaṇṇanibhā'. Because of its exceeding radiance (ativiya obhāsanato), it is 'pabhassarā' (luminous); due to the absence of skin blemishes (chavidosābhāvena), its radiant color (vaṇṇanibhā) is excellent (varā) and supreme (uttamā). Because she possesses this, she is 'pabhassaravaravaṇṇanibhā'. By way of address, it is stated as 'pabhassaravaravaṇṇanibhe'. 'Surattavatthavasane' means: clothed in a well-dyed red garment. 'Candanaruciragatte' means: having pleasing limbs as if anointed with sandalwood; the meaning is having well-colored and pleasing bodily parts as if thickly smeared with gosīta sandalwood. Or, having a very pleasing body due to the repeated anointing of sandalwood.

เอวํ [Pg.164] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

๗๐๐.

700.

‘‘ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส, มาลํ ผาณิตญฺจ อททํ ภนฺเต;

ตสฺส กมฺมสฺสิทํ วิปากํ, อนุโภมิ เทวโลกสฺมึ.

“While you were wandering for alms-food, venerable sir, I gave a flower and molasses; I experience the result of that kamma here in the deva world.

๗๐๑.

701.

‘‘โหติ จ เม อนุตาโป, อปรทฺธํ ทุกฺขิตญฺจ เม ภนฺเต;

สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“And I have remorse, venerable sir; I have erred and am distressed. That I did not listen to the Dhamma, well-taught by the King of Dhamma.

๗๐๒.

702.

‘‘ตํ ตํ วทามิ ภทฺทนฺเต, ยสฺส เม อนุกมฺปิโย โกจิ;

ธมฺเมสุ ตํ สมาทเปถ, สุเทสิตํ ธมฺมราเชน.

“For that reason, good sir, I say this to you: whomever you would favor with compassion, may you establish them in the Dhamma, well-taught by the King of Dhamma.

๗๐๓.

703.

‘‘เยสํ อตฺถิ สทฺธา พุทฺเธ, ธมฺเม จ สงฺฆรตเน;

เต มํ อติวิโรจนฺติ, อายุนา ยสสา สิริยา.

“Those who have faith in the Buddha, the Dhamma, and the Jewel of the Sangha—they outshine me in lifespan, fame, and glory.

๗๐๔.

704.

‘‘ปตาเปน วณฺเณน อุตฺตริตรา, อญฺเญ มหิทฺธิกตรา มยา เทวา’’ติ.

“Other devas are superior in majesty and complexion, and more powerful than I.”

๗๐๐. ตตฺถ มาลนฺติ สุมนปุปฺผํ. ผาณิตนฺติ อุจฺฉุรสํ คเหตฺวา กตผาณิตํ.

700. Herein, 'mālaṃ' means a jasmine flower. 'Phāṇitaṃ' means molasses made by taking sugarcane juice.

๗๐๑. อนุตาโปติ วิปฺปฏิสาโร. ตสฺส การณมาห ‘‘อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต’’ติ. อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสิ’’นฺติ, สา อหํ ตทา ตว เทเสตุกามสฺส ธมฺมํ น สุณึ. กีทิสํ? สุเทสิตํ ธมฺมราเชนาติ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน อาทิกลฺยาณาทิตาย เอกนฺตนิยฺยานิกตาย จ สฺวาขาตนฺติ อตฺโถ.

701. 'Anutāpo' means remorse. She states its cause with: “I have erred and am distressed, venerable sir.” Now she shows its nature with: “That I did not listen to the Dhamma.” That is: “I, at that time, did not listen to the Dhamma of you who wished to teach it.” What kind of Dhamma? “Well-taught by the King of Dhamma” means: well-proclaimed by the Perfectly Self-Enlightened One because of its being excellent in the beginning, etc., and because of its being what certainly leads out of suffering—this is the meaning.

๗๐๒. ตนฺติ ตสฺมา ธมฺมราเชน สุเทสิตตฺตา อสวนสฺส จ มาทิสานํ อนุตาปเหตุภาวโต. ตนฺติ ตุวํ, ตุยฺหนฺติ อตฺโถ. ยสฺสาติ โย อสฺส. อนุกมฺปิโยติ อนุกมฺปิตพฺโพ. โกจีติ โย โกจิ. ธมฺเมสูติ สีลาทิธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺเม หี’’ติ วา ปาโฐ, สาสนธมฺเมติ อตฺโถ. หีติ นิปาตมตฺตํ, วจนวิปลฺลาโส วา. ตนฺติ อนุกมฺปิตพฺพปุคฺคลํ. สุเทสิตนฺติ สุฏฺฐุ เทสิตํ.

702. The word `taṃ` (in `taṃ taṃ vadāmi`) means 'therefore,' because it was well-taught by the King of Dhamma, and because not hearing it is a cause of remorse for those like me. 'Taṃ' (in 'taṃ taṃ vadāmi') means 'you,' or 'to you'—this is the meaning. 'Yassa' is divided as 'yo assa.' 'Anukampiyo' means 'one to be shown compassion.' 'Koci' means 'whoever.' 'Dhammesu' means in virtues such as morality, etc. Alternatively, the reading is 'Dhamme hī,' meaning in the Dhamma of the Teaching. 'Hī' is merely a particle, or an inversion of grammatical number. 'Taṃ' (in 'taṃ samādapetha') refers to the person deserving compassion. 'Sudesita' means well-taught.

๗๐๓-๔. เต มํ อติวิโรจนฺตีติ เต รตนตฺตเย ปสนฺนา เทวปุตฺตา มํ อติกฺกมิตฺวา วิโรจนฺติ. ปตาเปนาติ เตชสา อานุภาเวน. อญฺเญติ [Pg.165] เย อญฺเญ. มยาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. วณฺเณน อุตฺตริตรา มหิทฺธิกตรา จ เทวา, เต รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺนาเยวาติ ทสฺเสติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

703-4. 'Te maṃ ativirocanti' means: those deities, devoted to the Triple Gem, outshine me, surpassing me. 'Patāpena' means by splendor, by influence. 'Aññe' means others. 'Mayā' is the instrumental case used in the sense of the ablative for comparison. It indicates that those deities who are superior in beauty and more powerful than me are indeed exceedingly devoted to the Triple Gem. The rest is as has been explained.

ปภสฺสรวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The exposition on the Luminous Mansion is concluded.

๓. นาควิมานวณฺณนา

3. The Exposition of the Nāga Mansion

อลงฺกตา มณิกญฺจนาจิตนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิวาสินี เอกา อุปาสิกา สทฺธา ปสนฺนา สีลาจารสมฺปนฺนา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส วตฺถยุคํ วายาเปตฺวา สุปริโธตํ การาเปตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาทมูเล ฐเปตฺวา เอวมาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหาตุ, ภนฺเต ภควา, อิมํ วตฺถยุคํ อนุกมฺปํ อุปาทาย ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ภควา ตํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตสฺสา อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, สา เทสนาวสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เคหํ อคมาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปนฺนา สกฺกสฺส เทวราชสฺส ปิยา อโหสิ วลฺลภา ยสุตฺตรา นาม นาเมน. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน เหมชาลสญฺฉนฺโน กุญฺชรวโร นิพฺพตฺติ, ตสฺส จ ขนฺเธ มณิมโย มณฺฑโป, มชฺเฌ สุปญฺญตฺตรตนปลฺลงฺโก นิพฺพตฺติ, ทฺวีสุ ทนฺเตสุ จสฺส กมลกุวลยุชฺชลา รมณียา ทฺเว โปกฺขรณิโย ปาตุรเหสุํ. ตตฺถ ปทุมกณฺณิกาสุ ฐิตา เทวธีตา ปคฺคหิตปญฺจงฺคิกตูริยา นจฺจนฺติ เจว คายนฺติ จ.

The story of the Nāga mansion, 'Adorned with Gems and Gold'. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Isipatana in the Deer Park near Bārāṇasī. At that time, a devout female lay follower from Bārāṇasī, endowed with faith and virtuous conduct, had a pair of cloths woven and well-washed for the sake of the Blessed One. She approached him, placed the pair of cloths at his feet, and said, 'Venerable Sir, may the Blessed One accept this pair of cloths out of compassion, for what will be for my welfare and happiness for a long time.' The Blessed One accepted it and, seeing her potential for spiritual progress, taught her the Dhamma. At the end of the discourse, she became established in the fruit of stream-entry, paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and returned home. Not long after, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, where she became dear and beloved to Sakka, the king of the devas, named Yasuttarā. By the power of her merit, an excellent elephant, covered with a golden net, arose; and on its back a pavilion made of gems arose. In the middle, a well-prepared jeweled couch arose. On its two tusks, two delightful ponds appeared, radiant with red lotuses and water lilies. There, goddesses, standing on the pericarps of the lotuses and holding the five-fold musical instruments, both dance and sing.

สตฺถา พาราณสิยํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา ตตฺร สุทํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ สา เทวตา อตฺตนา อนุภุยฺยมานํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺตี ‘‘สตฺถุ วตฺถยุคทานการณ’’นฺติ ญตฺวา สญฺชาตโสมนสฺสา ภควติ ปสาทพหุมานา วนฺทิตุกามา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา หตฺถิกฺขนฺธวรคตา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตโต โอตริตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

The Teacher, having stayed in Bārāṇasī for as long as he pleased, set out on a journey towards Sāvatthī. Arriving at Sāvatthī in due course, the Blessed One stayed there in Jeta's Grove, the monastery of Anāthapiṇḍika. Then that deity, observing the divine fortune she herself was experiencing and reflecting on its cause, knew, "It is because of the meritorious deed of offering a pair of cloths to the Teacher." With joy arisen, with abundant faith and respect for the Blessed One, and wishing to pay homage, when the night was far advanced, she came through the sky mounted on the back of a magnificent elephant, descended from there, paid homage to the Blessed One, raised her joined palms, and stood to one side. The Venerable Vaṅgīsa, with the Blessed One's permission, asked her with these verses:

๗๐๕.

705.

‘‘อลงฺกตา [Pg.166] มณิกญฺจนาจิตํ, โสวณฺณชาลจิตํ มหนฺตํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

Adorned, having mounted a great, excellent elephant, studded with gems and gold, covered with a golden net, well-equipped, you came here through the sky, through the atmosphere.

๗๐๖.

706.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปภิชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

On the elephant's two tusks were created lotus ponds with clear water, filled with lotuses in full bloom; and among the lotuses, ensembles of musical instruments resound, while these enchanting women dance.

๗๐๗.

707.

‘‘เทวิทฺธิปตฺตาสิ มหานุภาเว, มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“You have attained divine power, O one of great might. Having been human, what merit did you perform? By what are you so radiant with glory, and your complexion shines in all directions?”

๗๐๕. ตตฺถ อลงฺกตาติ สพฺพาภรณวิภูสิตา. มณิกญฺจนาจิตนฺติ เตหิ ทิพฺพมาเนหิ มณิสุวณฺเณหิ อาจิตํ. โสวณฺณชาลจิตนฺติ เหมชาลสญฺฉนฺนํ. มหนฺตนฺติ วิปุลํ. สุกปฺปิตนฺติ คมนสนฺนาหวเสน สุฏฺฐุ สนฺนทฺธํ. เวหายสนฺติ เวหายสภูเต หตฺถิปิฏฺเฐ. อนฺตลิกฺเขติ อากาเส, ‘‘อลงฺกตมณิกญฺจนาจิต’’นฺติปิ ปาโฐ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เทวเต, ตฺวํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกตา อลงฺกตมณิกญฺจนาจิตํ, อติวิย ทิพฺพมาเนหิ มณีหิ กญฺจเนหิ จ อลงฺกรณวเสน ขจิตํ, เหมชาเลหิ กุมฺภาลงฺการาทิเภเทหิ หตฺถาลงฺกาเรหิ จิตํ อามุตฺตํ มหนฺตํ อติวิย พฺรหนฺตํ อุตฺตมํ คชํ อารุยฺห หตฺถิปิฏฺฐิยา นิสินฺนา อากาเสเนว อิธ อมฺหากํ สนฺติกํ อาคตาติ.

705. Therein, ‘alaṅkatā’ means: adorned with all ornaments. ‘Maṇikañcanācitaṃ’ means: inlaid with those divinely shining gems and gold. ‘Sovaṇṇajālacitaṃ’ means: covered with a golden net. ‘Mahantaṃ’ means: vast. ‘Sukappitaṃ’ means: well-harnessed for the purpose of travel. ‘Vehāyasaṃ’ means: on the elephant's back, which is like the sky. ‘Antalikkhe’ means: in the sky. There is also the reading ‘alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ’. Herein is the concise meaning: O deity, you, adorned with all ornaments, having mounted a supreme, exceedingly great elephant—which is adorned and inlaid with gems and gold, inlaid by way of ornamentation with exceedingly shining gems and gold, and arrayed with elephant ornaments of various kinds such as golden nets and head ornaments—and seated on the elephant's back, have come here to our presence through the sky.

๗๐๖. นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตาติ เอราวณสฺส วิย นาคราชสฺส อิมสฺส ทฺวีสุ ทนฺเตสุ ทฺเว โปกฺขรณิโย สุจริตสิปฺปินา สุฏฺฐุ วิรจิตา. ตูริยคณาติ ปญฺจงฺคิกตูริยสมูหา. ปภิชฺชเรติ ทฺวาทสนฺนํ ลยเภทานํ วเสน ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ‘‘ปวชฺชเร’’ติ จ ปฐนฺติ, ปกาเรหิ วาทียนฺตีติ อตฺโถ.

706. ‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā’ means: on the two tusks of this elephant king, like those of Eravana, two lotus ponds were well-created by the artisan that is the kamma of good conduct. ‘Tūriyagaṇā’ means: groups of five-limbed musical instruments. ‘Pabhijjare’ means: they become differentiated by means of twelve kinds of rhythm. They also recite ‘pavajjare’; the meaning is: they are played in various ways.

เอวํ [Pg.167] เถเรน ปุฏฺฐา เทวตา อิมาหิ คาถาหิ วิสฺสชฺเชสิ –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

๗๐๘.

708.

‘‘พาราณสิยํ อุปสงฺกมิตฺวา, พุทฺธสฺสหํ วตฺถยุคํ อทาสึ;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา ฉมา นิสีทึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

“Having approached in Bārāṇasī, I gave a pair of robes to the Buddha; having paid homage at his feet, I sat on the ground; and being joyful, I made the gesture of reverence with joined hands.

๗๐๙.

709.

‘‘พุทฺโธ จ เม กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ;

อสงฺขตํ ทุกฺขนิโรธสสฺสตํ, มคฺคํ อเทสยิ ยโต วิชานิสํ.

“And the Buddha, whose skin was like burnished gold, taught me the arising, suffering, and impermanence. He taught the unconditioned, the eternal cessation of suffering, and the path, on account of which I fully understood.

๗๑๐.

710.

‘‘อปฺปายุกี กาลกตา ตโต จุตา, อุปปนฺนา ติทสคณํ ยสสฺสินี;

สกฺกสฺสหํ อญฺญตรา ปชาปติ, ยสุตฺตรา นาม ทิสาสุ วิสฺสุตา’’ติ.

“Being short-lived, I died and passed away from there, and was reborn, glorious, among the host of the Thirty-Three. I am one of Sakka’s consorts, by name Yasuttarā, renowned in all directions.”

๗๐๘-๙. ตตฺถ ฉมาติ ภูมิยํ. ภุมฺมตฺเถ หิ อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ. วิตฺตาติ ตุฏฺฐา. ยโตติ ยโต สตฺถุ สามุกฺกํสิกธมฺมเทสนโต. วิชานิสนฺติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌึ.

708-9. Therein, ‘chamā’ means on the ground. Indeed, this is a nominative word with a locative meaning. ‘Vittā’ means delighted. ‘Yato’ means from the Teacher’s elevating Dhamma teaching. ‘Vijānisanti’ means I penetrated the Four Noble Truths.

๗๑๐. อปฺปายุกีติ ‘‘อีทิสํ นาม อุฬารํ ปุญฺญํ กตฺวา น ตยา เอตสฺมึ ทุกฺขพหุเล มนุสฺสตฺตภาเว เอวํ ฐาตพฺพ’’นฺติ สญฺชาตาภิสนฺธินา วิย ปริกฺขยํ คเตน กมฺมุนา อปฺปายุกา สมานา. อญฺญตรา ปชาปตีติ โสฬสสหสฺสานํ มเหสีนํ อญฺญตรา. ทิสาสุ วิสฺสุตาติ ทฺวีสุ เทวโลเกสุ สพฺพทิสาสุ ปากฏา ปญฺญาตา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

710. ‘Appāyukī’ means: having become short-lived due to karma that brings about exhaustion, as if with a resolve that has arisen, thinking: ‘Having performed such great merit, you should not remain in this human state so full of suffering.’ ‘Aññatarā pajāpati’ means: one among sixteen thousand chief consorts. ‘Disāsu vissutā’ means: well-known and celebrated in all directions in the two heavenly realms. The rest is as previously explained.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Nāga Mansion is concluded.

๔. อโลมวิมานวณฺณนา

4. The Exposition of the Alomā Mansion

อภิกฺกนฺเตน [Pg.168] วณฺเณนาติ อโลมวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ อิสิปตเน มิคทาเย วิหรนฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย พาราณสึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. ตตฺเถกา อโลมา นาม ทุคฺคติตฺถี ภควนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อญฺญํ ทาตพฺพํ อปสฺสนฺตี ‘‘อีทิสมฺปิ ภควโต ทินฺนํ มยฺหํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ปริภินฺนวณฺณํ อโลณํ สุกฺขกุมฺมาสํ อุปเนสิ, ภควา ปฏิคฺคเหสิ. สา ตํ ทานํ อารมฺมณํ กตฺวา โสมนสฺสํ ปเวเทสิ, สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน –

“With surpassing beauty”—this is the Alomā Mansion. What was its origin? The Blessed One, dwelling at Isipatana, the Deer Park, near Bārāṇasī, having dressed in the forenoon and taken his bowl and robe, entered Bārāṇasī for alms. There, a poor woman named Alomā, seeing the Blessed One with a joyful mind and finding nothing else to give, thought, “Even this given to the Blessed One will be of great fruit for me,” and offered stale, unsalted, dry barley-cake of poor quality. The Blessed One accepted it. Making that gift her object, she expressed joy. Afterward, having passed away, she was reborn among the Tāvatiṃsa devas. The Venerable Mahāmoggallāna—

๗๑๑.

711.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“With surpassing beauty… and your radiance illuminates all directions.”

ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

He asked. She also explained it to him, to show that which follows:

๗๑๔.

714.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

“That deity, pleased… this is the fruit of which deed?”—thus it was said.

๗๑๕.

715.

‘‘อหญฺจ พาราณสิยํ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ สุกฺขกุมฺมาสํ, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

“I, in Bārāṇasī, to the Buddha, kinsman of the sun, gave dry barley-cake, pleased, with my own hands.

๗๑๖.

716.

‘‘สุกฺขาย อโลณิกาย จ, ปสฺส ผลํ กุมฺมาสปิณฺฑิยา;

อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา, โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ.

“See the fruit of a dry, unsalted lump of barley-cake! Seeing Alomā happy, who would not do merit?”

๗๑๗.

717.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Therefore, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

๗๑๖. ตตฺถ อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวาติ อโลมมฺปิ นาม สุกฺขกุมฺมาสมตฺตํ ทตฺวา เอวํ ทิพฺพสุเขน สุขิตํ ทิสฺวา. โก ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ โก นาม อตฺตโน หิตสุขํ อิจฺฉนฺโต ปุญฺญํ น กริสฺสตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

716. Herein, ‘alomaṃ sukhitaṃ disvā’ means: having given merely a dry barley-meal cake, and seeing her thus happy with divine bliss. ‘Ko puññaṃ na karissati’ means: what person indeed, desiring their own welfare and happiness, would not make merit? The remainder is just as has been stated.

อโลมวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Alomā Mansion is concluded.

๕. กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา

5. The Exposition of the Kañjikadāyikā Mansion

อภิกฺกนฺเตน [Pg.169] วณฺเณนาติ กญฺชิกทายิกาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน จ สมเยน ภควโต กุจฺฉิยํ วาตโรโค อุปฺปชฺชิ. ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘คจฺฉ ตฺวํ อานนฺท, ปิณฺฑาย จริตฺวา มยฺหํ เภสชฺชตฺถํ กญฺชิกํ อาหรา’’ติ. ‘‘เอวํ ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา มหาราชทตฺติยํ ปตฺตํ คเหตฺวา อตฺตโน อุปฏฺฐากเวชฺชสฺส นิเวสนทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา เวชฺชสฺส ภริยา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ ปุจฺฉิ ‘‘กีทิเสน โว, ภนฺเต, เภสชฺเชน อตฺโถ’’ติ. สา กิร พุทฺธิสมฺปนฺนา ‘‘เภสชฺเชน ปโยชเน สติ เถโร อิธาคจฺฉติ, น ภิกฺขตฺถ’’นฺติ สลฺลกฺเขสิ. ‘‘กญฺชิเกนา’’ติ จ วุตฺเต ‘‘น ยิทํ เภสชฺชํ มยฺหํ อยฺยสฺส, ตถา เหส ภควโต ปตฺโต, หนฺทาหํ โลกนาถสฺส อนุจฺฉวิกํ กญฺชิกํ สมฺปาเทมี’’ติ โสมนสฺสชาตา สญฺชาตพหุมานา พทรยูเสน ยาคุํ สมฺปาเทตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา ตสฺส ปริวารภาเวน อญฺญญฺจ โภชนํ ปฏิยาเทตฺวา เปเสสิ. ตํ ปริภุตฺตมตฺตสฺเสว ภควโต โส อาพาโธ วูปสมิ. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตี โมทติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ อจฺฉราสหสฺสปริวาเรน วิจรนฺตึ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

“With surpassing beauty”—this is the Kañjikadāyikā Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Andhakavinda. At that time, a wind disorder arose in the Blessed One’s stomach. The Blessed One addressed Venerable Ānanda: “Go, Ānanda, and after going for alms, bring me some sour gruel for medicine.” “Yes, Venerable Sir,” replied Venerable Ānanda, and having assented to the Blessed One, he took the bowl given by the Four Great Kings and stood at the door of his attending physician’s house. Seeing him, the physician’s wife came forward, paid homage, took the bowl, and asked the elder, “What kind of medicine do you need, Venerable Sir?” She, being indeed endowed with wisdom, discerned: “When there is a need for medicine, the elder comes here, not for alms.” And when told, “Sour gruel,” she thought, “This medicine is not for my master, for this is the Blessed One’s bowl. Let me prepare suitable sour gruel for the Lord of the World.” Filled with joy and great reverence, she prepared gruel with jujube broth, filled the bowl, and in addition prepared other food as an accompaniment, then sent it. As soon as the Blessed One consumed it, that ailment subsided. Later, she passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas, enjoying great divine prosperity and delight. Then, while Venerable Mahāmoggallāna was making a tour among the devas, he saw her wandering with a retinue of a thousand celestial nymphs and asked her about the deed she had done with these verses:

๗๑๙.

719.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน …เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“With surpassing beauty… and your radiance illuminates all directions.”

สาปิ พฺยากาสิ.

She, in turn, explained.

๗๒๑.

721.

‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deity, with a pleased mind… explained of which deed this was the fruit:

๗๒๓.

723.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทมฺหิ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

อทาสึ โกลสมฺปากํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตํ.

“In Andhakavinda, to the Buddha, kinsman of the sun, I gave gruel prepared with jujube, a sour gruel fumigated with oil.

๗๒๔.

724.

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“Mixed with long pepper and with garlic, and with lāmañjaka, I gave it to the upright one with a completely serene mind.

๗๒๕.

725.

‘‘ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺย, จกฺกวตฺติสฺส ราชิโน;

นารี สพฺพงฺคกลฺยาณี, ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ.

“A woman who would be the chief queen of a wheel-turning king, beautiful in all her limbs and of faultless appearance to her husband, is not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

๗๒๖.

726.

‘‘สตํ [Pg.170] นิกฺขา สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุตฺตมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

“A hundred nikkhas, a hundred horses, a hundred chariots drawn by she-mules; a hundred thousand maidens adorned with jeweled earrings—are not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

๗๒๗.

727.

‘‘สตํ เหมวตา นาคา, อีสาทนฺตา อุรูฬฺหวา;

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา, เหมกปฺปนวาสสา,เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ.

“A hundred elephants from the Himalayas, with tusks like plough-poles, powerful; elephants with golden housings, with golden trappings and coverings—are not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

๗๒๘.

728.

‘‘จตุนฺนมปิ ทีปานํ, อิสฺสรํ โยธ การเย;

เอกสฺส กญฺชิกทานสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ.

“Whoever would exercise sovereignty over the four continents is not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.”

๗๒๓-๔. ตตฺถ อทาสึ โกลสมฺปาปกํ, กญฺชิกํ เตลธูปิตนฺติ พทรโมทกกสาเว จตุคุโณทกสโมทิเต ปาเกน จตุตฺถภาคาวสิฏฺฐํ ยาคุํ ปจิตฺวา ตํ ติกฏุกอชโมทหิงฺคุชีรกลสุณาทีหิ กฏุกภณฺเฑหิ อภิสงฺขริตฺวา สุธูปิตํ กตฺวา ลามญฺชคนฺธํ คาหาเปตฺวา ปสนฺนจิตฺเตน ภควโต ปตฺเต อากิริตฺวา สตฺถารํ อุทฺทิสิตฺวา อทาสึ, เถรสฺส หตฺเถ ปติฏฺฐเปสินฺติ ทสฺเสติ. เตนาห –

Therein, regarding the words “I gave gruel prepared with jujube, a sour gruel fumigated with oil,” the meaning is this: I cooked gruel with jujube powder and four parts water, reducing it to one-fourth. I seasoned that sour gruel well with pungent spices such as the three acrids, ajamoda, asafoetida, cumin, and garlic. Having made it well-fumigated and infused it with the scent of lāmañjaka, with a serene mind I poured it into the Blessed One's bowl. Having dedicated it to the Teacher, I gave it, placing it in the Elder's hand. This is the meaning shown. Therefore, it was said:

‘‘ปิปฺผลฺยา ลสุเณน จ, มิสฺสํ ลามญฺชเกน จ;

อทาสึ อุชุภูตสฺมึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา’’ติ.

“Mixed with long pepper and with garlic, and with lāmañjaka, I gave it to the upright one with a completely serene mind.”

เสสํ วุตฺตนยเมว.

The remainder is in the manner already stated.

เอวํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ตาย เทวตาย อตฺตนา สมุปจิตสุจริตกมฺเม อาวิกเต สปริวาราย ตสฺสา ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, Venerable Mahāmoggallāna, after the meritorious kamma well-accumulated by that devatā had been made manifest by herself, taught the Dhamma to her together with her retinue. Having come to the human world, he reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma in the midst of the fourfold assembly. That teaching was beneficial to the great multitude.

กญฺชิกทายิกาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Kañjikadāyikā Mansion is concluded.

๖. วิหารวิมานวณฺณนา

6. The Commentary on the Monastery Mansion

อภิกฺกนฺเตน [Pg.171] วณฺเณนาติ วิหารวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน วิสาขา มหาอุปาสิกา อญฺญตรสฺมึ อุสฺสวทิวเส อุยฺยาเน วิจรณตฺถํ สหายิกาหิ ปริชเนน จ อุสฺสาหิตา สุนฺหาตานุลิตฺตา สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา มหาลตาปสาธนํ ปิฬนฺธิตฺวา ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ ปริวาริตา มหนฺเตน อิสฺสริเยน มหตา ปริจฺเฉเทน เคหโต นิกฺขมฺม อุยฺยานํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตี จินฺเตสิ ‘‘พาลทาริกาย วิย กึ เม โมฆกีฬิเตน, หนฺทาหํ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ มโนภาวนีเย จ อยฺเย วนฺทิสฺสามิ, ธมฺมญฺจ โสสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา เอกมนฺเต ฐตฺวา มหาลตาปิฬนฺธนํ โอมุญฺจิตฺวา ตํ ทาสิยา หตฺเถ ทตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ตสฺสา ภควา ธมฺมํ เทเสสิ.

The story beginning with “With surpassing beauty” is the Monastery Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. At that time, the great female lay disciple Visākhā, on a certain festival day, being urged by her female companions and retinue to go to the park, having bathed well and anointed herself, having eaten excellent food, and having put on the Mahālatā ornament, surrounded by five hundred female companions, with great magnificence and a great retinue, went forth from her house. While going, heading for the park, she thought: “What use to me is this vain play, like that of a young girl? Now, I will go to the monastery and pay homage to the Blessed One and to the noble ones who are pleasing to the mind, and I will listen to the Dhamma.” Having gone to the monastery, stood in a suitable place, removed the Mahālatā ornament, and given it into the hand of a female servant, she paid homage to the Blessed One and sat down in a suitable place. The Blessed One taught the Dhamma to her.

สา ธมฺมํ สุตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา มโนภาวนีเย จ ภิกฺขู วนฺทิตฺวา วิหารโต นิกฺขมิตฺวา โถกํ คนฺตฺวา ทาสึ อาห ‘‘หนฺท เช อาภรณํ ปิฬนฺธิสฺสามี’’ติ. สา ตํ ภณฺฑิกํ กตฺวา พนฺธิตฺวา วิหาเร ฐเปตฺวา ตหํ ตหํ วิจริตฺวา คมนกาเล วิสฺสริตฺวา คตตฺตา ‘‘วิสฺสริตํ มยา, ติฏฺฐ อยฺเย อาหริสฺสามี’’ติ นิวตฺติตุกามา อโหสิ. วิสาขา ‘‘สเจ เช วิหาเร ฐเปตฺวา วิสฺสริตํ, ตสฺส วิหารสฺเสว อตฺถาย ตํ ปริจฺจชิสฺสามี’’ติ วิหารํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทนฺตี ‘‘วิหารํ, ภนฺเต, กาเรสฺสามิ, อธิวาเสตุ เม ภควา อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ อาห. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

Having heard the Dhamma, she paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and also paid homage to the monks who develop the mind. Then she left the monastery and, after walking a short distance, said to her maidservant, “Come now, maid, I will put on the ornament.” The maidservant, having made it into a bundle and tied it, had left it in the monastery, and having wandered about here and there, she forgot it when it was time to leave and had departed. Realizing, “I have forgotten it; wait, lady, I will bring it,” she wanted to turn back. Visākhā said: “If, maid, it was left in the monastery and forgotten, I will relinquish it for the sake of that very monastery.” She went to the monastery, approached the Blessed One, paid homage, and expressed her intention, saying, “Venerable sir, I will have a monastery built. May the Blessed One consent out of compassion for me.” The Blessed One consented by remaining silent.

สา ตํ ปิฬนฺธนํ สตสหสฺสาธิกนวโกฏิอคฺฆนกํ วิสฺสชฺเชตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน นวกมฺมาธิฏฺฐายเกน สุวิภตฺตภิตฺติถมฺภตุลาโคปานสิกณฺณิกทฺวารพาหวาตปาน โสปานาทิเคหาวยวํ มโนหรํ สุวิกปฺปิตกฏฺฐกมฺมรมณียํ สุปริกมฺมกตสุธากมฺมํ มนุญฺญํ สุวิรจิตมาลากมฺมลตากมฺมาทิจิตฺตกมฺมวิจิตฺตํ สุปรินิฏฺฐิตมณิกุฏฺฏิม สทิสภูมิตลํ เทววิมานสทิสํ เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ, อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานีติ คพฺภสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธสฺส ภควโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส [Pg.172] จ วสนานุจฺฉวิกํ มหนฺตํ ปาสาทํ ตสฺส ปริวารปาสาทสหสฺสญฺจ เตสํ ปริวารภาเวน กุฏิมณฺฑปจงฺกมนาทีนิ จ กาเรนฺตี นวหิ มาเสหิ วิหารํ นิฏฺฐาเปสิ. ปรินิฏฺฐิเต จ วิหาเร นวเหว หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ กาเรนฺตี ปญฺจมตฺเตหิ สหายิกาสเตหิ สทฺธึ ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ตสฺส สมฺปตฺตึ ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหายิกา อาห ‘‘อิมํ เอวรูปํ ปาสาทํ กาเรนฺติยา ยํ มยา ปุญฺญํ ปสุตํ, ตํ อนุโมทถ, ปตฺติทานํ โว ทมฺมี’’ติ. ‘‘อโห สาธุ อโห สาธู’’ติ ปสนฺนจิตฺตา สพฺพาปิ อนุโมทึสุ.

She, having relinquished that ornament worth nine crores and one hundred thousand, had a great mansion built, with the Venerable Mahāmoggallāna as the overseer of new works. It was suitable for the Blessed One, the Buddha, and the community of monks to reside in, having well-divided parts of the dwelling such as walls, pillars, beams, rafters, roof-pinnacles, door-frames, windows, and staircases; captivating the heart; delightful with well-fashioned woodwork; pleasing with well-finished plasterwork; exceedingly wonderful with various artistic works such as well-arranged garland-work and creeper-work; having a floor like a surface of well-polished gems; and resembling a celestial mansion. It was adorned with a thousand chambers—five hundred on the lower floor and five hundred on the upper floor. Causing a thousand surrounding mansions to be built, and huts, pavilions, walking paths, and so forth as their surrounding structures, she had the monastery completed in nine months. And when the monastery was completed, spending another nine crores, she held a festival for the monastery. Ascending the mansion together with five hundred female companions, and seeing its splendor, she became joyful and said to her companions, “Rejoice in whatever merit has been acquired by me in causing such a mansion as this to be built. I give to you a share of the merit.” With gladdened minds, they all rejoiced, saying, “Oh, excellent! Oh, excellent!”

ตตฺถ อญฺญตรา อุปาสิกา วิเสสโต ตํ ปตฺติทานํ มนสากาสิ. สา น จิรสฺเสว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. ตสฺสา ปุญฺญานุภาเวน อเนกกูฏาคารปาการอุยฺยานโปกฺขรณิอาทิปฏิมณฺฑิตํ โสฬสโยชนายามวิตฺถารพฺเพธํ อตฺตโน ปภาย โยชนสตํ ผรนฺตํ อากาสจารึ มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ. สา คจฺฉนฺตีปิ อจฺฉราสหสฺสปริวารา สห วิมาเนน คจฺฉติ. วิสาขา ปน มหาอุปาสิกา วิปุลปริจฺจาคตาย สทฺธาสมฺปตฺติยา จ นิมฺมานรตีสุ นิพฺพตฺติตฺวา สุนิมฺมิตเทวราชสฺส อคฺคมเหสิภาวํ สมฺปาปุณิ. อถายสฺมา อนุรุทฺโธ เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ วิสาขาย สหายิกํ ตาวตึสภวเน อุปฺปนฺนํ ทิสฺวา –

Among them, a certain laywoman particularly took that dedication of merit to heart. Not long after, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. By the power of her merit, a great celestial mansion appeared for her, adorned with numerous gabled mansions, ramparts, parks, lotus ponds, and so forth, sixteen yojanas in length, breadth, and height, pervading a hundred yojanas with its own radiance, and moving through the sky. Even when she traveled, she went together with her mansion, surrounded by a thousand celestial nymphs. As for the great laywoman Visākhā, due to her vast generosity and her accomplishment in faith, she was reborn in the Nimmānaratī heaven and attained the state of chief consort to the deva king Sunimmita. Then, the Venerable Anuruddha, while wandering on tour among the deva realms, saw that friend of Visākhā who had been reborn in the Tāvatiṃsa realm and asked:

๗๒๙.

729.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

โอภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.”

๗๓๐.

730.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.”

๗๓๑.

731.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine fragrances waft forth, pure-scented and delightful.”

๗๓๒.

732.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“As you turn your body, the sound of the ornaments on your braids is heard, like that of a five-part musical ensemble.”

๗๓๓.

733.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“The ear-ornaments, shaken by the wind, are made to tremble; their sound is heard, like that of a five-part musical ensemble.”

๗๓๔.

734.

‘‘ยาปิ [Pg.173] เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“And the garland on your head, pure-scented and delightful, its fragrance wafts in all directions, like a mañjūsaka tree.”

๗๓๕.

735.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“You smell that pure scent, you see this superhuman form; O deity, being asked, explain: of what deed is this the fruit?”

อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ. สาปิ ตสฺส เอวํ พฺยากาสิ –

He asked with these verses. She, in turn, answered him thus:

๗๓๖.

736.

‘‘สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทึ, ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมตํ.

“Venerable sir, in Sāvatthī my friend had a great monastery built for the Sangha. There, being pleased, I rejoiced, having seen both the dwelling and that dear friend of mine.”

๗๓๗.

737.

‘‘ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนาย, ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

สมนฺตโต โสฬสโยชนานิ, เวหายสํ คจฺฉติ อิทฺธิยา มม.

“By that very pure rejoicing of mine, I obtained a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold; extending sixteen yojanas all around, it travels through the sky by my psychic power.”

๗๓๘.

738.

‘‘กูฏาคารา นิเวสา เม, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา สตโยชนํ.

“My dwellings are gabled chambers, divided into sections and well-proportioned; shining brilliantly, they illuminate all around for a hundred yojanas.”

๗๓๙.

739.

‘‘โปกฺขรญฺโญ จ เม เอตฺถ, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

“And here I have lotus ponds, frequented by broad-finned fish, with clear, tranquil water, strewn with golden sand.”

๗๔๐.

740.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภี สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาลุเตริตา.

“They are covered with various lotuses, overspread with white lotuses; a delightful fragrance wafts, stirred by the breeze.”

๗๔๑.

741.

‘‘ชมฺพุโย ปนสา ตาลา, นาฬิเกรวนานิ จ;

อนฺโตนิเวสเน ชาตา, นานารุกฺขา อโรปิมา.

“Rose-apple, jackfruit, and palmyra trees, and coconut groves have grown within the inner enclosure—various trees, unplanted.”

๗๔๒.

742.

‘‘นานาตูริยสงฺฆุฏฺฐํ, อจฺฉราคณโฆสิตํ;

โยปิ มํ สุปิเน ปสฺเส, โสปิ วิตฺโต สิยา นโร.

“It resounds with various musical instruments and echoes with the voices of a host of celestial nymphs; any person who might see me even in a dream would be filled with joy.”

๗๔๓.

743.

‘‘เอตาทิสํ อพฺภุตทสฺสเนยฺยํ, วิมานํ สพฺพโส ปภํ;

มม กมฺเม หิ นิพฺพตฺตํ, อลํ ปุญฺญานิ กาตเว’’ติ.

“Such a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold, radiant in every way, has arisen from my own kamma. It is fitting to perform meritorious deeds.”

๗๓๖. ตตฺถ [Pg.174] สาวตฺถิยํ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารนฺติ ภนฺเต อนุรุทฺธ, สาวตฺถิยา สมีเป ปาจีนปสฺเส มยฺหํ มม สกฺขี สหายิกา วิสาขา มหาอุปาสิกา อาคตาคตํ จาตุทฺทิสํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุทฺทิสฺส นวหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน ปุพฺพารามํ นาม มหนฺตํ วิหารํ กาเรสิ. ตตฺถปฺปสนฺนา อหมานุโมทินฺติ ตสฺมึ วิหาเร กตปริโยสิเต สงฺฆสฺส นิยฺยาทิยมาเน ตาย กเต ปตฺติทาเน ‘‘อโห ฐาเน วต ปริจฺจาโค กโต’’ติ ปสนฺนา รตนตฺตเย กมฺมผเล จ สญฺชาตปสาทา อหํ อนุโมทึ. วตฺถุวเสน ตสฺสา อนุโมทนาย อุฬารภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิสฺวา อคารญฺจ ปิยญฺจ เมต’’นฺติ อาห. สหสฺสคพฺภํ อติวิย รมณียํ เทววิมานสทิสํ ตญฺจ อคารํ มหนฺตํ ปาสาทํ ปิยญฺจ เม พุทฺธปฺปมุขํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ตาทิสํ มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ ทิสฺวา อนุโมทินฺติ โยชนา.

736. Therein, as for the words, 'At Sāvatthī, my friend, venerable sir, had a great monastery built for the Saṅgha,' this means: Venerable Anuruddha, near Sāvatthī, on the eastern side, my friend and companion, the great laywoman devotee Visākhā, by donating nine crores of treasure, had the great monastery named Pubbārāma built, dedicating it to the community of bhikkhus from the four directions who have come, are coming, and will come. As for the words, 'Therein, being pleased, I rejoiced,' this means: when that monastery, having been completed, was being dedicated to the Saṅgha, and when the sharing of merit was made by her, thinking, 'Oh, what a donation has been made in a worthy cause!', I became pleased, and with confidence arisen in the Triple Gem and in the fruit of kamma, I rejoiced. To show the greatness of that rejoicing by way of the basis of the gift, it was said, 'having seen the dwelling and what is dear to me.' The syntactical construction is: 'Having seen that dwelling—the great mansion with a thousand chambers, exceedingly delightful, like a celestial mansion—and having seen such a great donation of wealth made for the sake of what is dear to me, namely the Saṅgha headed by the Buddha, I rejoiced.'

๗๓๗. ตาเยว เม สุทฺธนุโมทนายาติ ยถาวุตฺตาย เทยฺยธมฺมปริจฺจาคาภาเวน สุทฺธาย เกวลาย อนุโมทนาเยว. ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยนฺติ มยฺหํ ปุพฺเพ อีทิสสฺส อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ สมนฺตภทฺทกภาเวน อติวิย สุรูปตาย จ ทสฺสเนยฺยํ อิมํ วิมานํ ลทฺธํ อธิคตํ. เอวํ ตสฺส วิมานสฺส อภิรูปตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปมาณมหตฺตํ ปภาวมหตฺตํ อุปโภควตฺถุมหตฺตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สมนฺตโต โสฬสโยชนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทฺธิยา มมาติ มม ปุญฺญิทฺธิยา.

737. “By that very pure rejoicing of mine”—this means by pure and mere rejoicing, as has been described, due to the absence of having relinquished the gift-object. “I obtained a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold”—this means that I obtained this mansion, which is wondrous because of its state of never having occurred before, and beautiful to behold because of its all-around auspiciousness and extreme beauty. Having thus shown the great beauty of that mansion, now to show its greatness in measure, its greatness in splendor, and the greatness of its objects of enjoyment, it was said, “Sixteen yojanas all around,” and so forth. Herein, “by my power” means by my power of merit.

๗๓๙. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. ปุถุโลมนิเสวิตาติ ทิพฺพมจฺเฉหิ อุปเสวิตา.

739. Pokkharañño means lotus ponds. Puthulomanisevitā means frequented by divine fish.

๗๔๐. นานาปทุมสญฺฉนฺนาติ สตปตฺตสหสฺสปตฺตาทิเภเทหิ นานาวิเธหิ รตฺตปทุเมหิ รตฺตกมเลหิ จ สญฺฉาทิตา. ปุณฺฑรีกสโมตตาติ นานาวิเธหิ เสตกมเลหิ สมนฺตโต อวตตา, นานารุกฺขา อโรปิมา สุรภี สมฺปวายนฺตีติ โยชนา.

740. Nānāpadumasañchannā means well covered with various kinds of red paduma lotuses and red kamala lotuses, with distinctions such as hundred-petaled and thousand-petaled. Puṇḍarīkasamotatā means covered all around by various kinds of white kamala lotuses. Various unplanted trees emit sweet fragrances—this is the connection.

๗๔๒. โสปีติ โส สุปินทสฺสาวีปิ. วิตฺโตติ ตุฏฺโฐ.

742. Sopi means he also, that is, even one who is a seer of dreams. Vitto means pleased.

๗๔๓. สพฺพโส [Pg.175] ปภนฺติ สมนฺตโต โอภาสมานํ. กมฺเม หีติ กมฺมนิมิตฺตํ. หีติ นิปาตมตฺตํ. เจตนานํ วา อปราปรุปฺปตฺติยา พหุภาวโต ‘‘กมฺเมหี’’ติ วุตฺตํ. อลนฺติ ยุตฺตํ. กาตเวติ กาตุํ.

743. Sabbaso pabhaṃ means shining all around. Kammehi means due to the sign of kamma. Hi is merely a particle. Or, because of the abundance from the successive arising of volitions, it is said kammehi. Alaṃ means it is fitting. Kātave means to do.

อิทานิ เถโร วิสาขาย นิพฺพตฺตฏฺฐานํ กถาเปตุกาโม อิมํ คาถมาห –

Now the Elder, desiring to have the place of Visākhā's rebirth told, spoke this verse:

๗๔๔.

744.

‘‘ตาเยว เต สุทฺธนุโมทนาย,ลทฺธํ วิมานพฺภุตทสฺสเนยฺยํ;

ยา เจว สา ทานมทาสิ นารี,ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ.

“Through that very pure rejoicing of yours, this wondrous, beautiful-to-behold celestial mansion was obtained. As for that woman who gave the gift—tell of her destiny, where was she reborn?”

๗๔๔. ตตฺถ ยา เจว สา ทานมทาสิ นารีติ ยสฺส ทานสฺส อนุโมทนาย ตฺวํ อีทิสํ สมฺปตฺตึ ปฏิลภิ, ตํ ทานํ ยา เจว สา นารี อทาสีติ วิสาขํ มหาอุปาสิกํ สนฺธาย วทติ. ตาย เอว เทวตาย ตสฺสา สมฺปตฺตึ กถาเปตุกาโม อาห ‘‘ตสฺสา คตึ พฺรูหิ กุหึ อุปฺปนฺนา สา’’ติ. ตสฺสา คตินฺติ ตาย นิพฺพตฺตเทวคตึ.

744. Therein, the statement, “As for that woman who gave the gift,” is said in reference to the great female lay disciple Visākhā. It was by rejoicing in her gift that you obtained such prosperity. Desiring to have that very devatā tell of her [Visākhā's] attainment, he said, “Tell of her destiny, where was she reborn?” Tassā gatiṃ means her resultant celestial destiny.

อิทานิ เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ ทสฺเสนฺตี อาห –

Now, wishing to explain the meaning asked by the Elder, she said:

๗๔๕.

745.

‘‘ยา สา อหุ มยฺหํ สขี ภทนฺเต, สงฺฆสฺส กาเรสิ มหาวิหารํ;

วิญฺญาตธมฺมา สา อทาสิ ทานํ, อุปฺปนฺนา นิมฺมานรตีสุ เทเวสุ.

“She who was my friend, venerable sir, built a great monastery for the Sangha. Knowing the Dhamma, she gave gifts; she has arisen among the Nimmānarati devas.”

๗๔๖.

746.

‘‘ปชาปตี ตสฺส สุนิมฺมิตสฺส,อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสา;

ยเมตํ ปุจฺฉสิ ‘กุหึ อุปฺปนฺนา สา’ติ,ตํ เต วิยากาสึ อนญฺญถา อห’’นฺติ.

“She is the consort of Sunimmita. Her kammic result is unthinkable. You ask, ‘Where was she reborn?’ I have explained it to you without error.”

๗๔๕. ตตฺถ วิญฺญาตธมฺมาติ วิญฺญาตสาสนธมฺมา, ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ.

745. Herein, viññātadhammā means one who has understood the Dhamma of the Dispensation, one who has penetrated the Dhamma of the Four Noble Truths; this is the meaning.

๗๔๖. สุนิมฺมิตสฺสาติ สุนิมฺมิตสฺส เทวราชสฺส. อจินฺติโย กมฺมวิปาก ตสฺสาติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา นิทฺเทโส, ตสฺสา มม สขิยา นิพฺพานรตีสุ [Pg.176] นิพฺพตฺตาย กมฺมวิปาโก ปุญฺญกมฺมสฺส วิปากภูตา ทิพฺพสมฺปตฺติ อจินฺติยา อปฺปเมยฺยาติ อตฺโถ. อนญฺญถาติ อวิปรีตํ ยถาสภาวโต. กถํ ปนายํ ตสฺสา สมฺปตฺตึ อญฺญาสีติ? สุภทฺทา วิย ภทฺทาย, วิสาขาปิ เทวธีตา อิมิสฺสา สนฺติกํ อคมาสิ.

746. Sunimmitassa means of Sunimmita, the deva-king. Acintiyo kammavipāka tassā is a designation made by eliding the inflectional ending; the meaning is that the kamma-result of her, my friend, who was reborn among the Nimmānarati devas—that is, the divine prosperity which is the result of meritorious kamma—is inconceivable and immeasurable. Anaññathā means not otherwise, that is, in accordance with reality. But how did she know of her prosperity? Like Subhaddā, Visākhā the devadhītā also came to her presence.

อิทานิ เทวธีตา เถรํ อญฺเญสมฺปิ ทานสมาทปเน นิโยเชนฺตี อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

Now the devadhītā, enjoining the Elder and others also to undertake giving, taught the Dhamma with these verses:

๗๔๗.

747.

‘‘เตนหญฺเญปิ สมาทเปถ, สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา;

ธมฺมญฺจ สุณาถ ปสนฺนมานสา, สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ.

“Therefore, encourage others too; wealthy ones, give gifts to the Sangha; and listen to the Dhamma with a serene mind—rare is the attainment of human birth.”

๗๔๘.

748.

‘‘ยํ มคฺคํ มคฺคาธิปตี อเทสยิ, พฺรหฺมสฺสโร กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ;

สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถ วิตฺตา, มหปฺผลา ยตฺถ ภวนฺติ ทกฺขิณา.

“Wealthy ones, give gifts to the Sangha, where offerings become greatly fruitful, on the path taught by the Lord of the Path, whose voice is like Brahmā's and whose skin is the hue of gold.”

๗๔๙.

749.

‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา, จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ;

เต ทกฺขิเณยฺยา สุคตสฺส สาวกา, เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ.

“The eight persons praised by the good, these constitute four pairs. They are worthy of offerings, disciples of the Well-gone One; gifts given to them bear great fruit.”

๗๕๐.

750.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

“Four who are practicing the path, and four established in the fruit; this is the Sangha, upright, endowed with wisdom and virtue.”

๗๕๑.

751.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“For humans making offerings, for beings seeking merit, for those performing merit that provides a basis for rebirth, what is given to the Sangha is of great fruit.”

๗๕๒.

752.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต, เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา, ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

“For this Sangha is vast and has attained greatness, immeasurable like the ocean; these are the best, the disciples of the heroic man, light-makers who proclaim the Dhamma.”

๗๕๓.

753.

‘‘เตสํ [Pg.177] สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ, เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา, มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

Of those who give a gift dedicating it to the Sangha, it is well-given, well-offered, well-sacrificed. That offering, established in the Sangha, is of great fruit, praised by the knowers of the world.

๗๕๔.

754.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา, เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ, อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

Remembering such a sacrifice, those who have attained knowledge wander in the world. Having subdued the stain of stinginess with its root, blameless, they go to a heavenly place.

๗๔๗. ตตฺถ เตนหญฺเญปีติ เตนหิ อญฺเญปิ. เตนาติ จ เตน การเณน, หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘สมาทเปถา’’ติ วตฺวา สมาทปนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วชฺชิตํ มนุสฺสภาวํ สนฺธายาห ‘‘สุทุลฺลโภ ลทฺโธ มนุสฺสลาโภ’’ติ. ตตฺถ อฏฺฐ อกฺขณา นาม ตโย อปายา อรูปา อสญฺญสตฺตา ปจฺจนฺตเทโส อินฺทฺริยานํ เวกลฺลํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกตา อปาตุภาโว พุทฺธสฺสาติ.

747. Therein, 'tenahaññepīti' is 'tenahi aññepi'. 'Tena' means 'for that reason,' and 'hi' is merely a particle. Having said 'Samādapetha,' to show the manner of exhortation, it was said, 'Give gifts to the Saṅgha,' and so on. Referring to the human state, which is devoid of the eight inopportune moments, it is said, 'Rarely obtained is the gain of a human birth.' Therein, the eight inopportune moments are: the three woeful states, the formless realms, the realm of non-percipient beings, remote regions, impaired faculties, holding fixed wrong views, and the non-arising of a Buddha.

๗๔๘. ยํ มคฺคนฺติ ยํ เขตฺตวิเสเส กตํ ทานํ, ตํ เอกนฺเตน สุคติสมฺปาปนโต สุคติคามิมคฺคํ อปายมคฺคโต ชคฺฆมคฺคาทิโต จ อติวิย เสฏฺฐภาเวน มคฺคาธิปนฺติ กตฺวา. ทานมฺปิ หิ สทฺธาหิริโย วิย ‘‘เทวโลกคามิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

748. 'Yaṃ maggaṃ' means: a gift given in a special field, which, because it certainly leads to a good destination, is a path leading to a good destination; and because it is far superior to the path to the woeful states, a footpath, and so on, it is thus called the chief of paths. For giving, just like faith and moral shame, is called 'the path leading to the world of the gods.' As it is said:

‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ, ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;

เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ, เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.(อ. นิ. ๘.๓๒;

กถา. ๔๘๐);

“Faith, moral shame, and skillful giving—these are the qualities followed by the good. This indeed they call the divine path; by this one goes to the world of the gods.”

‘‘มคฺคาธิปตี’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺส อริยมคฺเคน สเทวกสฺส โลกสฺส อธิปติภูโต สตฺถาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สงฺฆสฺส ทานานิ ททาถาติอาทินา ปุนปิ ทกฺขิเณยฺเยสุ ทานสํวิภาเค นิโยเชนฺตี อาห.

Alternatively, 'Maggādhipatī' is another reading, and its meaning should be understood as the Teacher, who is lord over the world with its gods through the Noble Path. With 'Give gifts to the Saṅgha,' and so forth, she again speaks, urging the distribution of gifts among those worthy of offerings.

๗๔๙. อิทานิ [Pg.178] ตํ ทกฺขิเณยฺยํ อริยสงฺฆํ สรูปโต ทสฺเสนฺตี ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เยติ อนิยมิตนิทฺเทโส. ปุคฺคลาติ สตฺตา. อฏฺฐาติ เตสํ คณนปริจฺเฉโท. เต หิ จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา จตฺตาโร จ ผเล ฐิตาติ อฏฺฐ โหนฺติ. สตํ ปสตฺถาติ สปฺปุริเสหิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวเกหิ อญฺเญหิ จ เทวมนุสฺเสหิ ปสฺสตฺถา. กสฺมา? สหชาตสีลาทิคุณโยคโต. เตสญฺหิ จมฺปกพกุลกุสุมาทีนํ วิย สหชาตวณฺณคนฺธาทโย สหชาตสีลสมาธิอาทโย คุณา, เตน เต วณฺณคนฺธาทิสมฺปนฺนานิ วิย ปุปฺผานิ เทวมนุสฺสานํ สตํ ปิยา มนาปา ปาสํสิยา จ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เย ปุคฺคลา อฏฺฐ สตํ ปสตฺถา’’ติ. เต ปน สงฺเขปโต โสตาปตฺติมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคํ, เอวํ ยาว อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ ผลฏฺโฐติ เอกํ ยุคนฺติ จตฺตาริ ยุคานิ โหนฺติ. เตนาห ‘‘จตฺตาริ เอตานิ ยุคานิ โหนฺติ เต ทกฺขิเณยฺยา’’ติ. เตติ ปุพฺเพ อนิยมโต อุทฺทิฏฺฐานํ นิยเมตฺวา ทสฺสนํ. เต หิ สพฺเพปิ กมฺมํ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพเทยฺยธมฺมสงฺขาตํ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา คุณวิเสสโยเคน ทานสฺส มหปฺผลภาวสาธนโต. สุคตสฺส สาวกาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมสวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ตํ ธมฺมํ สุณนฺตีติ สาวกา. เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานีติ เอเตสุ สุคตสฺส สาวเกสุ อปฺปกานิปิ ทานานิ ทินฺนานิ ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา มหปฺผลานิ โหนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สงฺฆา วา คณา วา, ตถาคตสาวกสงฺโฆ เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

749. Now, to show the Noble Saṅgha, which is worthy of offerings, in its essential nature, she spoke the verse: 'Those eight individuals praised by the good.' Here, 'ye' (those) is an indefinite reference. 'Puggalā' (individuals) means beings. 'Aṭṭha' (eight) is the specification of their number. For they are four who are practicing and four who are established in the fruit; thus, they are eight. 'Sataṃ pasatthā' (praised by the good) means praised by the good persons—Buddhas, Paccekabuddhas, disciples, and other devas and humans. Why? Because of their connection with innate qualities such as morality. For them, just as flowers like the campaka, bakula, and sumana have innate color, fragrance, and so on, so too are their qualities such as morality, concentration, and so on innate. Therefore, like flowers endowed with color and fragrance, they are dear, pleasing, and praiseworthy to the good devas and humans. Hence it is said: 'Those eight individuals praised by the good.' In brief, they are: the one established on the path of stream-entry and the one established on its fruit—this is one pair. In the same way, up to the one established on the path of Arahantship and the one established on its fruit—this is one pair. Thus, there are four pairs. Therefore, she said: 'These are the four pairs; they are worthy of offerings.' Here, 'te' (they) is a specification of those who were previously pointed out indefinitely. For all of them, having faith in kamma and the fruit of kamma, are worthy of the noble offering (dakkhiṇa)—described as a gift-object to be given—and are thus called 'worthy of offerings' (dakkhiṇeyyā), because through their connection with special qualities, they bring about the great fruitfulness of a gift. 'Disciples of the Sugata' (sugatassa sāvakā): they are called 'disciples' (sāvakā) because they hear (suṇanti) that Dhamma, having been born with a noble birth at the conclusion of hearing the Dhamma of the Perfectly Enlightened One. 'Gifts given to them are of great fruit' means that even small gifts given to these disciples of the Sugata become of great fruit due to the purity of the recipient. Therefore, the Blessed One said: 'Bhikkhus, whatever assemblies or groups there are, the Saṅgha of the Tathāgata’s disciples is declared the foremost among them,' and so on.

๗๕๐. จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

750. The phrase beginning 'Cattāro ca paṭipannā' has the same meaning as what has been stated above.

อิธ ปน อายสฺมา อนุรุทฺโธ อตฺตนา เทวตาย จ วุตฺตมตฺถํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

In this account, the Venerable Anuruddha, having come to the human world, reported to the Blessed One the matter spoken by himself and by the deity. The Blessed One, making that matter the occasion, taught the Dhamma to the assembled congregation. That teaching was beneficial to the great assembly of people.

วิหารวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The exposition on the Vihāra Vimāna is concluded.

๗. จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา

7. The Exposition on the Mansion of the Four Women

อภิกฺกนฺเตน [Pg.179] วณฺเณนาติ จตุริตฺถิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. โส ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ฐิเตสุ จตูสุ วิมาเนสุ จตสฺโส เทวธีตโร ปจฺเจกํ อจฺฉราสหสฺสปริวารา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติโย ทิสฺวา ตาหิ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉนฺโต –

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing complexion' is the Caturitthivimāna. What is its origin? While the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, the Venerable Mahāmoggallāna, journeying through the deva realm in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa celestial abode. There, in four mansions standing in succession, he saw four devadhītās, each with a retinue of a thousand celestial nymphs, experiencing divine felicity, and desiring to ask about the kamma they had previously done—

๗๕๕. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

755. "With surpassing complexion... and your complexion illuminates all directions."

อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. ตาปิ ตสฺส ปุจฺฉานนฺตรํ ปฏิปาฏิยา พฺยากรึสุ. ตํ ทสฺเสตุํ –

With these verses, he asked in succession. They too, immediately after his question, answered in succession. To show that matter:

๗๕๘. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

758. "That deity, pleased... the fruit of which kamma this is."

อยํ คาถา วุตฺตา.

This verse was spoken.

ตา กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอสิกานามเก รฏฺเฐ ปณฺณกเต นาม นคเร กุลเคเห นิพฺพตฺตา วยปฺปตฺตา ตสฺมึเยว นคเร ปติกุลํ คตา สมคฺควาสํ วสนฺติ. ตาสุ เอกา อญฺญตรํ ปิณฺฑจาริกํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา อินฺทีวรกลาปํ อทาสิ, อปรา อญฺญสฺส นีลุปฺปลหตฺถกํ อทาสิ, อปรา ปทุมหตฺถกํ อทาสิ, อปรา สุมนมกุฬานิ อทาสิ. ตา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตึสุ, ตาสํ อจฺฉราสหสฺสํ ปริวาโร อโหสิ. ตา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จุตา ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อปราปรํ ตตฺเถว สํสรนฺติโย อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตตฺเถว อุปฺปนฺนา วุตฺตนเยน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิตา. ตาสุ เอกา อตฺตนา กตํ ปุพฺพกมฺมํ เถรสฺส กเถนฺตี –

It is said that during the time of the Blessed One Kassapa, in the country named Esikā, in the city of Paṇṇakata, they were born into a family. Having reached maturity, they went to their husbands' homes in that same city and lived together in harmony. Among them, one, upon seeing a certain monk on his alms-round, with a mind of faith, offered a bunch of blue lotuses. Another gave a handful of blue water lilies to another elder, another gave a handful of lotuses, and another gave jasmine buds. At a later time, they passed away and were reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm, where they each had a retinue of a thousand celestial nymphs. Having enjoyed divine bliss there for the full extent of their lifespan, they passed away from there and, by the remaining result of that same kamma, wandering on successively in that very place, were born there again in this Buddha-era. Questioned by the Venerable Mahāmoggallāna in the manner described, one of them, narrating to the Elder the past wholesome deed she had done, said:

๗๕๙.

759.

‘‘อินฺทีวรานํ [Pg.180] หตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“I gave a handful of blue lotuses to a monk who was wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

๗๖๐.

760.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

อาห. อปรา –

She said. Another—

๗๖๖.

766.

‘‘นีลุปฺปลหตฺถกํ อหมทาสึ, ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส;

เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ, นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“I gave a handful of blue water lilies to a monk who was wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

๗๖๗. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

767. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

อาห. อปรา –

She said. Another—

๗๗๓.

773.

‘‘โอทาตมูลกํ หริตปตฺตํ, อุทกสฺมึ สเร ชาตํ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“A lotus, white-rooted and green-leafed, born in the water of a lake, I gave to a monk wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

๗๗๔. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

774. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

อาห. อปรา –

She said. Another—

๗๘๐.

780.

‘‘อหํ สุมนา สุมนสฺส สุมนมกุฬานิ, ทนฺตวณฺณานิ อหมทาสึ;

ภิกฺขุโน ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส, เอสิกานํ อุณฺณตสฺมึ;

นครวเร ปณฺณกเต รมฺเม.

“I, Sumanā, gave jasmine buds, white as teeth, to the good-minded monk wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

๗๘๑. ‘‘เตน [Pg.181] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

781. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

อาห.

She said.

๗๕๙. ตตฺถ อินฺทีวรานํ หตฺถกนฺติ อุทฺทาลกปุปฺผหตฺถํ วาตฆาตกปุปฺผกลาปํ. เอสิกานนฺติ เอสิการฏฺฐสฺส. อุณฺณตสฺมึ นครวเรติ อุณฺณเต ภูมิปเทเส นิวิฏฺเฐ เมโฆทรํ ลิหนฺเตหิ วิย อจฺจุคฺคเตหิ ปาสาทกูฏาคาราทีหิ อุณฺณเต อุตฺตมนคเร. ปณฺณกเตติ เอวํนามเก นคเร.

759. Therein, 'a handful of indīvara flowers' means a handful of uddālaka flowers or a bunch of vātaghātaka flowers. 'Of the Esikā' means of the country of Esikā. 'In the lofty, excellent city' means in a fine city established in a lofty region, lofty with palaces, pinnacled houses, and so on, that are exceedingly high, as if standing at the edges of the clouds. 'In Paṇṇakata' means in the city so named.

๗๖๖. นีลุปฺปลหตฺถกนฺติ กุวลยกลาปํ.

766. ‘A handful of blue water lilies’ means a bunch of blue water lilies.

๗๗๓. โอทาตมูลกนฺติ เสตมูลํ, ภิสมูลานํ ธวลตาย วุตฺตํ, ปทุมกลาปํ สนฺธาย วทติ. เตนาห ‘‘หริตปตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ หริตปตฺตนฺติ นีลปตฺตํ. อวิชหิตมกุฬปตฺตสฺส หิ ปทุมสฺส พาหิรปตฺตานิ หริตวณฺณานิ เอว โหนฺติ. อุทกสฺมึ สเร ชาตนฺติ สเร อุทกมฺหิ ชาตํ, สโรรุหนฺติ อตฺโถ.

773. ‘White-rooted’ means having a white root; it is said due to the whiteness of the lotus roots, referring to a bunch of paduma lotuses. Therefore, it is said, ‘green-leafed,’ and so on. Therein, ‘green-leafed’ means blue-green-leafed. For indeed, the outer leaves of a paduma lotus that has not shed its bud-leaves are of a blue-green color. ‘Born in the water of a lake’ means born in the water in a lake; the meaning is ‘lake-grown’ (i.e., a lotus).

๗๘๐. สุมนาติ เอวํนามา. สุมนสฺสาติ สุนฺทรจิตฺตสฺส. สุมนมกุฬานีติ ชาติสุมนปุปฺผมกุฬานิ. ทนฺตวณฺณานีติ สชฺชุกํ อุลฺลิขิตหตฺถิทนฺตสทิสวณฺณานิ.

780. ‘Sumanā’ means so-named. ‘Of a good mind’ means of a beautiful mind. ‘Sumana buds’ means jasmine flower buds. ‘Tusk-colored’ means having a color like that of a freshly scraped elephant tusk.

เอวํ ตาหิ อตฺตนา กตกมฺเม กถิเต เถโร ตาสํ อนุปุพฺพึ กถํ กเถตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. สจฺจปริโยสาเน สา สพฺพาปิ สหปริวารา โสตาปนฺนา อเหสุํ. เถโร ตํ ปวตฺตึ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา ธมฺมเทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา ชาตาติ.

Thus, when the kamma done by themselves had been related by them, the Elder, having given them the gradual discourse, revealed the Truths. At the conclusion of the discourse on the Truths, all of them, together with their retinues, became stream-enterers. The Elder, having come to the human world, reported that event to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma to the assembled congregation. That Dhamma teaching was beneficial to the great populace.

จตุริตฺถิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Story of the Four Women's Mansions is concluded.

๘. อมฺพวิมานวณฺณนา

8. The Commentary on the Mango Mansion

ทิพฺพํ [Pg.182] เต อมฺพวนํ รมฺมนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตรา อุปาสิกา อาวาสทานสฺส มหปฺผลตํ มหานิสํสตญฺจ สุตฺวา ฉนฺทชาตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอวมาห ‘‘อหํ, ภนฺเต, เอกํ อาวาสํ กาเรตุกามา, อิจฺฉามิ ตาทิสํ โอกาสํ, อาจิกฺขตู’’ติ. ภควา ภิกฺขู อาณาเปสิ, ภิกฺขู ตสฺสา โอกาสํ ทสฺเสสุํ. สา ตตฺถ รมณียํ อาวาสํ กาเรตฺวา ตสฺส สมนฺตโต อมฺพรุกฺเข โรเปสิ. โส อาวาโส สมนฺตโต อมฺพปนฺตีหิ ปริกฺขิตฺโต ฉายูทกสมฺปนฺโน มุตฺตาชาลสทิสวาลุกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาโค อติวิย มโนหโร อโหสิ. สา ตํ วิหารํ นานาวณฺเณหิ วตฺเถหิ ปุปฺผทามคนฺธทามาทีหิ จ เทววิมานํ วิย อลงฺกริตฺวา เตลปทีปํ อาโรเปตฺวา อมฺพรุกฺเข จ อหเตหิ วตฺเถหิ เวเฐตฺวา สงฺฆสฺส นิยฺยาเทสิ.

The story beginning 'Your divine mango grove is delightful' is the Ambavimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. At that time, in Sāvatthī, a certain female lay disciple, having heard of the great fruitfulness and great benefit of the gift of a dwelling, became filled with zeal. Having paid homage to the Blessed One, she spoke thus: 'Venerable sir, I desire to have a dwelling built. I wish for such a place; please point it out.' The Blessed One commanded the monks, and the monks showed her a place. There, she had a delightful dwelling built and planted mango trees all around it. That dwelling, surrounded on all sides by rows of mango trees, endowed with shade and water, and having a portion of white ground strewn with sand like a net of pearls, was exceedingly charming. Having adorned that monastery with cloths of various colors as if it were a celestial mansion, she set up an oil lamp, wrapped the mango trees with new cloths, and offered it to the Sangha.

สา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ตสฺสา มหนฺตํ วิมานํ ปาตุรโหสิ อมฺพวนปริกฺขิตฺตํ. สา ตตฺถ อจฺฉราคณปริวาริตา ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปคนฺตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Later, having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm, where a great mansion surrounded by a mango grove manifested for her. There, surrounded by a host of celestial nymphs, she experienced divine prosperity. The Venerable Mahāmoggallāna approached her and questioned her with these verses:

๗๘๓.

783.

‘‘ทิพฺพํ เต อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

“Your divine mango grove is delightful, and here stands a great palace, resounding with various musical instruments, acclaimed by a host of celestial nymphs.

๗๘๔.

784.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

“Here a great golden lamp is always burning, surrounded all around by trees bearing cloth-fruits.

๗๘๕. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

785. “By what virtue is such radiance yours... and your radiance illuminates all directions?”

๗๘๗. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

787. That deity, pleased in mind... explained of what action this is the fruit.

๗๘๘.

788.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ปุริมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก;

วิหารํ สงฺฆสฺส กาเรสึ, อมฺเพหิ ปริวาริตํ.

“When I was a human being among humans, in a previous birth in the human world, I had a monastery built for the Sangha, surrounded by mango trees.

๗๘๙.

789.

‘‘ปริโยสิเต [Pg.183] วิหาเร, กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเห;

อมฺเพหิ ฉาทยิตฺวาน, กตฺวา ทุสฺสมเย ผเล.

When the monastery was completed and the great festival was being held, having covered the mango trees with cloths, I made their fruits into cloth-fruits.

๗๙๐.

790.

‘‘ปทีปํ ตตฺถ ชาเลตฺวา, โภชยิตฺวา คณุตฺตมํ;

นิยฺยาเทสึ ตํ สงฺฆสฺส, ปสนฺนา เสหิ ปาณิภิ.

Having lit a lamp there and fed the supreme community, I, being serene, offered it to the Sangha with my own hands.

๗๙๑.

791.

‘‘เตน เม อมฺพวนํ รมฺมํ, ปาสาเทตฺถ มหลฺลโก;

นานาตูริยสงฺฆุฏฺโฐ, อจฺฉราคณโฆสิโต.

Therefore, my mango grove is delightful, and my great palace here is resounding with various musical instruments and acclaimed by a host of celestial nymphs.

๗๙๒.

792.

‘‘ปทีโป เจตฺถ ชลติ, นิจฺจํ โสวณฺณโย มหา;

ทุสฺสผเลหิ รุกฺเขหิ, สมนฺตา ปริวาริโต.

Here a great golden lamp is always burning, surrounded on all sides by trees bearing cloth-fruits.

๗๙๓.

793.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

Therefore, such is my radiance... and my radiance illuminates all directions.

สา เทวตา พฺยากาสิ.

That deity answered.

๗๘๓. ตตฺถ มหลฺลโกติ มหนฺโต อายามวิตฺถาเรหิ อุพฺเพเธน จ วิปุโล, อุฬารตโมติ อตฺโถ. อจฺฉราคณโฆสิโตติ ตํ ปโมทิตุํ สงฺคีติวเสน เจว ปิยสลฺลาปวเสน จ อจฺฉราสงฺเฆน สมุคฺโฆสิโต.

783. Herein, 'mahallako' means great, vast in length, breadth, and height, signifying extreme grandeur. 'Accharāgaṇaghositoti' means that it was acclaimed by a host of celestial nymphs with songs and affectionate conversations in order to delight her.

๗๘๔. ปทีโป เจตฺถ ชลตีติ สูริยรสฺมิสมุชฺชลกิรณวิตาโน รตนปฺปทีโป จ เอตฺถ เอตสฺมึ ปาสาเท อภิชลติ. ทุสฺสผเลหีติ ทุสฺสานิ ผลานิ เอเตสนฺติ ทุสฺสผลา. เตหิ สมุคฺคิริยมานทิพฺพวตฺเถหีติ อตฺโถ.

784. 'Padīpo cettha jalati' means that a jeweled lamp, with a canopy of rays shining brightly like the sun's rays, blazes forth in this palace. 'Dussaphalehīti' is from 'dussāni phalāni etesanti dussaphalā' (cloths are their fruits, therefore they are 'dussaphalā'). The meaning is 'by those from which divine cloths are emitted'.

๗๘๙. กาเรนฺเต นิฏฺฐิเต มเหติ กตปริโยสิตสฺส วิหารสฺส มเห ปูชาย กรียมานาย จ. กตฺวา ทุสฺสมเย ผเลติ ทุสฺเสเยว เตสํ อมฺพานํ ผลํ กตฺวา.

789. 'Kārente niṭṭhite mahe' means when the great offering for the completed monastery was being made. 'Katvā dussamaye phale' means having made the fruit of those mangoes with cloths themselves.

๗๙๐. คณุตฺตมนฺติ คณานํ อุตฺตมํ ภควโต สาวกสงฺฆํ. นิยฺยาเทสินฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปสึ, อทาสินฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

790. 'Gaṇuttamaṃ' means the supreme among communities, the Sangha of the Blessed One's disciples. 'Niyyādesiṃ' means 'I caused to be accepted,' which means 'I gave.' The rest is as has been explained.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Mango Mansion is concluded.

๙. ปีตวิมานวณฺณนา

9. The Explanation of the Golden Mansion

ปีตวตฺเถ [Pg.184] ปีตธเชติ ปีตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต รญฺญา อชาตสตฺตุนา อตฺตนา ปฏิลทฺธา ภควโต สรีรธาตุโย คเหตฺวา ถูเป จ มเห จ กเต ราชคหวาสินี อญฺญตรา อุปาสิกา ปาโตว กตสรีรปฏิชคฺคนา ‘‘สตฺถุ ถูปํ ปูเชสฺสามี’’ติ ยถาลทฺธานิ จตฺตาริ โกสาตกีปุปฺผานิ คเหตฺวา สทฺธาเวเคน สมุสฺสาหิตมานสา มคฺคปริสฺสยํ อนุปธาเรตฺวาว ถูปาภิมุขี คจฺฉติ. อถ นํ ตรุณวจฺฉา คาวี อภิธาวนฺตี เวเคน อาปติตฺวา สิงฺเคน ปหริตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปสิ. สา ตาวเทว ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺตนฺตี สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อุยฺยานกีฬาย คจฺฉนฺตสฺส ปริวารภูตานํ อฑฺฒติยานํ นาฏกโกฏีนํ มชฺเฌ อตฺตโน สรีรปภาย ตา สพฺพา อภิภวนฺตี สห รเถน ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา สกฺโก เทวราชา วิมฺหิตจิตฺโต อจฺฉริยพฺภุตชาโต ‘‘กีทิเสน นุ โข โอฬาริเกน กมฺมุนา อยํ เอทิสึ สุมหตึ เทวิทฺธิมุปาคตา’’ติ ตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

`Pītavatthe pītadhaje` begins the story of the Golden Mansion. What is its origin? When the Blessed One had attained Parinibbāna, King Ajātasattu, having taken the bodily relics of the Blessed One that he had personally received, had a stupa built and a festival held. A certain female lay devotee from Rājagaha, having attended to her body early in the morning, thought, 'I will pay homage to the Teacher's stupa.' Taking four sponge gourd flowers that she had obtained, with her mind greatly urged on by the force of faith, she set out toward the stupa without considering the dangers of the road. Then, a cow with a young calf, rushing swiftly upon her, struck her with its horn and caused her death. Instantly, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. Amidst the two and a half crores of celestial dancers who were the retinue of Sakka, king of the gods, as he was going to the pleasure garden, she appeared together with a chariot, outshining them all with her bodily radiance. Seeing her, Sakka, the king of the devas, with a mind astonished and filled with wonder, thought, 'By what great deed has she attained such immense divine power?' and asked her with these verses:

๗๙๕.

795.

‘‘ปีตวตฺเถ ปีตธเช, ปีตาลงฺการภูสิเต;

ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเค, ปีตอุปฺปลมาลินี.

“Clad in yellow robes, with yellow banners, adorned with yellow ornaments; anointed with yellow sandalwood, garlanded with yellow lotuses.

๗๙๖.

796.

‘‘ปีตปาสาทสยเน, ปีตาสเน ปีตภาชเน;

ปีตฉตฺเต ปีตรเถ, ปีตสฺเส ปีตพีชเน.

“On a yellow palace-couch, on a yellow seat, in yellow vessels; under a yellow parasol, in a yellow chariot, on a yellow horse, with a yellow fan.

๗๙๗.

797.

‘‘กึ กมฺมมกรี ภทฺเท, ปุพฺเพ มานุสเก ภเว;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“What deed did you do, good lady, in a former human existence? O deity, being questioned, declare: of what deed is this the fruit?”

สาปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

She, in turn, answered him with these verses:

๗๙๘.

798.

‘‘โกสาตกี นาม ลตตฺถิ ภนฺเต, ติตฺติกา อนภิจฺฉิตา;

ตสฺสา จตฺตาริ ปุปฺผานิ, ถูปํ อภิหรึ อหํ.

“Venerable sir, there is a creeper named Kosātakī, which is bitter and not desired; I offered four of its flowers at the stupa.

๗๙๙.

799.

‘‘สตฺถุ สรีรมุทฺทิสฺส, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

นาสฺส มคฺคํ อเวกฺขิสฺสํ, น ตคฺคมนสา สตี.

“With a serene mind, dedicating my offering to the Teacher’s relics, I did not look at the cow's path, as my mind was not directed toward it.

๘๐๐.

800.

‘‘ตโต [Pg.185] มํ อวธี คาวี, ถูปํ อปตฺตมานสํ;

ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ, ภิยฺโย นูน อิโต สิยา.

“Then a cow killed me, while my mind had not yet reached the stupa. If I had accomplished that act, surely the result would have been even greater than this.

๘๐๑.

801.

‘‘เตน กมฺเมน เทวินฺท, มฆวา เทวกุญฺชร;

ปหาย มานุสํ เทหํ, ตว สหพฺยมาคตา’’ติ.

“By that deed, O Lord of Devas, Maghavā, elephant among devas, having abandoned the human body, I have come into your companionship.”

๗๙๕-๖. ตตฺถ ปีตจนฺทนลิตฺตงฺเคติ สุวณฺณวณฺเณน จนฺทเนน อนุลิตฺตสรีเร. ปีตปาสาทสยเนติ สพฺพโสวณฺณมเยน ปาสาเทน สุวณฺณปริกฺขิตฺเตหิ สยเนหิ จ สมนฺนาคเต. เอวํ สพฺพตฺถ เหฏฺฐา อุปริ จ ปีตสทฺเทน สุวณฺณเมว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

795-6. Herein, 'anointed with yellow sandalwood' means having a body anointed with sandalwood of golden color. 'On a yellow palace-bed' means endowed with a palace made entirely of gold and with beds embellished with gold. Thus, it should be understood that everywhere, both before and after, by the word 'pīta' only gold is meant.

๗๙๘. ลตตฺถีติ ลตา อตฺถิ. ภนฺเตติ สกฺกํ เทวราชานํ คารเวน อาลปติ. อนภิจฺฉิตาติ น อภิกงฺขิตา.

798. `Latatthīti` is to be parsed as `latā atthi`. By `bhante`, she addresses Sakka, the king of the devas, with reverence. `Anabhicchitā` means 'not desired'.

๗๙๙. สรีรนฺติ สรีรภูตํ ธาตุํ. อวยเว จายํ สมุทายโวหาโร ยถา ‘‘ปโฏ ฑฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. อสฺสาติ โครูปสฺส. มคฺคนฺติ อาคมนมคฺคํ. น อเวกฺขิสฺสนฺติ น โอโลกยึ. กสฺมา? น ตคฺคมนสา สตีติ, ตสฺสํ คาวิยํ คตมนา ฐปิตมนา น โหนฺตี, อญฺญทตฺถุ ภควโต ถูปคตมนา เอว สมานาติ อตฺโถ. ‘‘ตทงฺคมนสา สตี’’ติ จ ปาโฐ, ตทงฺเค ตสฺส ภควโต ธาตุยา องฺเค มโน เอติสฺสาติ ตทงฺคมนสา. เอวํภูตา อหํ ตทา ตสฺสา มคฺคํ นาเวกฺขิสฺสนฺติ ทสฺเสติ.

799. `Sarīraṃ` means the relic, which is a part of the body. This is a collective term used for a part, just as in 'the cloth is burnt' and 'the ocean is seen.' `Assā` means of the cow. `Maggaṃ` means the path of its approach. `Na avekkhissaṃ` means 'I did not look.' Why? Because of `na taggamanasā satī`, meaning her mind was not directed toward or established on that cow; rather, her mind was solely directed to the stupa of the Blessed One—this is the meaning. There is also the reading `tadaṅgamanasā satī`. `Tadaṅgamanasā` means 'she whose mind is on that part,' that is, on the part that is the relic of the Blessed One. This shows that, being of such a mind, she did not look at its path at that time.

๘๐๐. ถูปํ อปตฺตมานสนฺติ ถูปํ เจติยํ อสมฺปตฺตอชฺฌาสยํ, มนสิ ภโวติ หิ มานโส, อชฺฌาสโย มโนรโถ. ‘‘ถูปํ อุปคนฺตฺวา ปุปฺเผหิ ปูเชสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนมโนรถสฺส อสมฺปุณฺณตาย เอวํ วุตฺตํ. ถูปํ เจติยํ ปน ปุปฺเผหิ ปูชนจิตฺตํ สิทฺธเมว, เยน สา เทวโลเก อุปฺปนฺน. ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยนฺติ ตญฺเจ อหํ อภิสญฺจิเนยฺยํ, ปุปฺผปูชเนน หิ ปุญฺญํ อหํ ถูปํ อภิคนฺตฺวา ยถาธิปฺปายํ ปูชเนน สมฺมเทว จิเนยฺยํ อุปจิเนยฺยนฺติ อตฺโถ. ภิยฺโย นูน อิโต สิยาติ อิโต ยถาลทฺธสมฺปตฺติโตปิ ภิยฺโย อุปริ อุตฺตริตรา สมฺปตฺติ สิยาติ มญฺเญติ อตฺโถ.

800. `Thūpaṃ apattamānasaṃ` (mind not having reached the stūpa) means having an intention that had not yet reached the stūpa-shrine. For `mānaso` is so called because it arises in the mind (`manasi bhavo`); `ajjhāsayo` (intention) is a `manoratho` (wish). It was said thus because of the non-fulfillment of the wish that had arisen: 'Having approached the stūpa, I will make an offering with flowers.' However, the thought of making an offering with flowers at the stūpa-shrine was indeed fulfilled, by which she was reborn in the deva world. `Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ` means: 'If I had but accumulated that.' The meaning is: 'If I, by personally approaching the stūpa and making an offering with flowers according to my wish, had properly accumulated and well accumulated the merit.' `Bhiyyo nūna ito siyā` (surely it would be more than this) means: she thinks that an attainment even more excellent and superior, far beyond this present attainment that has been gained, would have been hers—this is the meaning.

๘๐๑. มฆวา [Pg.186] เทวกุญฺชราติ อาลปนํ. ตตฺถ เทวกุญฺชราติ สพฺพพลปรกฺกมาทิวิเสเสหิ เทเวสุ กุญฺชรสทิโส. สหพฺยนฺติ สหภาวํ.

801. “Maghavā devakuñjara” is a form of address. Therein, “devakuñjara” means one who is like a great elephant among the devas by means of the special qualities of all strength, effort, and so on. “Sahabyaṃ” means the state of being together.

๘๐๒.

802.

‘‘อิทํ สุตฺวา ติทสาธิปติ, มฆวา เทวกุญฺชโร;

ตาวตึเส ปสาเทนฺโต, มาตลึ เอตทพฺรวี’’ติ. –

“Having heard this, Maghavā, lord of the thirty-three devas, the elephant among devas, while gladdening those in Tāvatiṃsa, said this to Mātali:”

อิทํ ธมฺมสงฺคาหกวจนํ. ตโต สกฺโก มาตลิปมุขสฺส เทวคณสฺส อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสสิ –

This is a statement by the compilers of the Dhamma. Then Sakka taught the Dhamma to the assembly of devas headed by Mātali with these verses:

๘๐๓.

803.

‘‘ปสฺส มาตลิ อจฺเฉรํ, จิตฺตํ กมฺมผลํ อิทํ;

อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ.

“See, Mātali, this wonder, this wondrous result of kamma; even a small offering given becomes merit of great fruit.

๘๐๔.

804.

‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ, อปฺปกา นาม ทกฺขิณา;

ตถาคเต วา สมฺพุทฺเธ, อถ วา ตสฺส สาวเก.

“There is no offering called ‘small’ when the mind is serene, whether to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One, or to his disciple.

๘๐๕.

805.

‘‘เอหิ มาตลิ อมฺเหปิ, ภิยฺโย ภิยฺโย มเหมเส;

ตถาคตสฺส ธาตุโย, สุโข ปุญฺญานมุจฺจโย.

“Come, Mātali, let us also honor the relics of the Tathāgata again and again; happy is the accumulation of merit.

๘๐๖.

806.

‘‘ติฏฺฐนฺเต นิพฺพุเต จาปิ, สเม จิตฺเต สมํ ผลํ;

เจโตปณิธิเหตุหิ, สตฺตา คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.

“Whether he is living or has attained Nibbāna, with a serene mind, the fruit is the same; by reason of the mind's aspiration, beings go to a happy destiny.

๘๐๗.

807.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา’’ติ.

“Indeed, for the welfare of many do Tathāgatas arise; wherein having performed a service, donors go to heaven.”

๘๐๒. ตตฺถ ปสาเทนฺโตติ ปสนฺเน กโรนฺโต, รตนตฺตเย สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโตติ อตฺโถ.

802. Therein, “pasādento” means making others serene and causing faith to arise in the Triple Gem; this is the meaning.

๘๐๓. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ อจินฺเตยฺยํ. กมฺมผลนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อนุฬารตฺเตปิ เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ อุฬารสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ผลํ ปสฺสาติ โยชนา. อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ เอตฺถ กตนฺติ การวเสน สกฺการวเสน อายตเน วินิยุตฺตํ. เทยฺยนฺติ ทาตพฺพวตฺถุํ. ปุญฺญนฺติ ตถาปวตฺตํ ปุญฺญกมฺมํ.

803. “Cittaṃ” means diverse and inconceivable. “Kammaphalaṃ” is construed thus: “See the fruit of the great meritorious kamma which arises because of the perfection of the field and the perfection of the mind, even when the offered object is not substantial.” In the phrase “Appakaṃpi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ,” herein “kataṃ” means allocated to a suitable recipient by means of honor and respect. “Deyyaṃ” means the object to be given. “Puññaṃ” means the meritorious kamma that occurs in such a way.

๘๐๔. อิทานิ [Pg.187] ยตฺถ อปฺปกมฺปิ กตํ ปุญฺญํ มหปฺผลํ โหติ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหี’’ติ คาถมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

804. Now, wishing to make clear in reference to whom even a little merit made has great fruit, he spoke the verse, “There is no offering called ‘small’ when the mind is serene.” That is very easy to understand.

๘๐๕-๖. อมฺเหปีติ มยมฺปิ. มเหมเสติ มหามเส ปูชามเส. เจโตปณิธิเหตุ หีติ อตฺตโน จิตฺตสฺส สมฺมเทว ฐปนนิมิตฺตํ, อตฺตสมฺมาปณิธาเนนาติ อตฺโถ. เตนาห ภควา –

“Amhepi” means “we too.” “Mahemase” means “let us honor, let us worship.” “Cetopaṇidhihetu” means for the reason of properly establishing one’s own mind; the meaning is “by one’s own proper aspiration.” Therefore, the Blessed One said:

‘‘น ตํ มาตาปิตา กยิรา, อญฺเญ วาปิ จ ญาตกา;

สมฺมา ปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ. (ธ. ป. ๔๓);

“Neither mother nor father nor any other relative can do that which a rightly directed mind can do for one, making one better than that.” (Dhp. 43)

เอวญฺจ ปน วตฺวา สกฺโก เทวานมินฺโท อุยฺยานกีฬาย อุสฺสาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ตโตว ปฏินิวตฺติตฺวา อตฺตนา อภิณฺหํ ปูชเนยฺยฏฺฐานภูเต จูฬามณิเจติเย สตฺตาหํ ปูชํ อกาสิ. อถ อปเรน สมเยน เทวจาริกํ คตสฺส อายสฺมโต นารทตฺเถรสฺส ตํ ปวตฺตึ คาถาเหว กเถสิ, เถโร ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต ตถา นํ สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

And having said this, Sakka, the king of the devas, having calmed his enthusiasm for pleasure-garden sport and having turned back from that very place, personally performed worship for seven days at the Cūḷāmaṇi Cetiya, which had become a place constantly worthy of veneration. Then, at a later time, he related that occurrence in verses to the Venerable Elder Nārada who had gone on a tour of the deva world. The Elder informed the compilers of the Dhamma, and they included it in the collection accordingly. Thus it should be understood.

ปีตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Golden Mansion is concluded.

๑๐. อุจฺฉุวิมานวณฺณนา

10. The Commentary on the Sugarcane Mansion

โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกนฺติ อุจฺฉุวิมานํ. ตํ เหฏฺฐา อุจฺฉุวิมาเนน ปาฬิโต จ อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว. เกวลํ ตตฺถ สสฺสุ สุณิสํ ปีฐเกน ปหริตฺวา มาเรสิ, อิธ ปน เลฑฺฑุนาติ อยเมว วิเสโส. วตฺถุโน ปน ภินฺนตฺตา อุภยมฺปิ วิสุํเยว สงฺคหํ อารุฬฺหนฺติ เวทิตพฺพํ.

The story beginning with 'Having illuminated the earth together with the world of devas' is the Sugarcane Mansion. It is indeed similar to the preceding Sugarcane Mansion story, both in its Pāḷi text and in its origin story. Only, in that story, the mother-in-law killed the daughter-in-law by striking her with a stool, whereas in this story, she killed her by striking her with a clod of earth. This indeed is the difference. But because the stories are different, it should be known that both texts were included separately in the collection.

๘๐๘.

808.

‘‘โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ, อติโรจสิ จนฺทิมสูริยา วิย;

สิริยา จ วณฺเณน ยเสน เตชสา, พฺรหฺมาว เทเว ติทเส สหินฺทเก.

“Having illuminated the earth together with the world of devas, you outshine the moon and the sun; with glory, beauty, fame, and radiance, like Brahmā among the Tāvatiṃsa devas, together with Indra.”

๘๐๙.

809.

‘‘ปุจฺฉามิ [Pg.188] ตํ อุปฺปลมาลธารินี, อาเวฬินี กญฺจนสนฺนิภตฺตเจ;

อลงฺกเต อุตฺตมวตฺถธารินี, กา ตฺวํ สุเภ เทวเต วนฺทเส มมํ.

“I ask you, adorned with lotus garlands, wearing ear-ornaments, with hair like gold; beautifully adorned, wearing excellent garments, who are you, O beautiful deity, who salutes me?”

๘๑๐.

810.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูตา ปุริมาย ชาติยา;

ทานํ สุจิณฺณํ อถ สีลสญฺญมํ, เกนุปปนฺนา สุคตึ ยสสฺสินี;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

“What deed did you do by yourself in the past, when you were a human being in a former birth? Was it generosity well-practiced, or virtue and self-restraint? By what have you, O glorious one, arisen in this happy state? O deity, being asked, explain: of what action is this the fruit?”

อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ปุจฺฉิ. ตโต เทวตา อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

The Venerable Elder Mahāmoggallāna asked. Then the deity replied with these verses:

๘๑๑.

811.

‘‘อิทานิ ภนฺเต อิมเมว คามํ, ปิณฺฑาย อมฺหากํ ฆรํ อุปาคมิ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา.

“Just now, venerable sir, you came to our house in this very village for alms; then I gave you a piece of sugarcane, with a confident mind and immeasurable delight.”

๘๑๒.

812.

‘‘สสฺสุ จ ปจฺฉา อนุยุญฺชเต มมํ, กหํ นุ อุจฺฉุํ วธุเก อวากิริ;

น ฉฑฺฑิตํ โน ปน ขาทิตํ มยา, สนฺตสฺส ภิกฺขุสฺส สยํ อทาสหํ.

“Later, my mother-in-law questioned me, 'Where, O bride, did you scatter the sugarcane?' I did not discard it, nor did I eat it myself; I myself gave it to a peaceful monk.”

๘๑๓.

813.

‘‘‘ตุยฺหํ นฺวิทํ อิสฺสริยํ อโถ มม’, อิติสฺสา สสฺสุ ปริภาสเต มมํ;

เลฑฺฑุํ คเหตฺวา ปหารํ อทาสิ เม, ตโต จุตา กาลกตามฺหิ เทวตา.

“'Is this authority yours or mine?' Thus my mother-in-law reviled me. Taking a clod of earth, she struck me; then, having passed away from there, I became a deity.”

๘๑๔.

814.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“That very skillful deed was done by me, and I myself experience the happiness of that deed; together with the devas I enjoy myself, I rejoice in the five strands of sensual pleasures.”

๘๑๕.

815.

‘‘ตเทว [Pg.189] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สมปฺปิตา กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“That very skillful deed was done by me, and I myself experience the happiness of that deed; protected by the King of devas, guarded by the Thirty-three, I am endowed with the five strands of sensual pleasures.”

๘๑๖.

816.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาวิปากา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทเวหิ สทฺธึ ปริจารยามหํ, โมทามหํ กามคุเณหิ ปญฺจหิ.

“Such is the abundant fruit of merit, great in result, from my offering of sugarcane. Together with the devas I enjoy myself, I rejoice in the five strands of sensual pleasures.”

๘๑๗.

817.

‘‘เอตาทิสํ ปุญฺญผลํ อนปฺปกํ, มหาชุติกา มม อุจฺฉุทกฺขิณา;

เทวินฺทคุตฺตา ติทเสหิ รกฺขิตา, สหสฺสเนตฺโตริว นนฺทเน วเน.

“Such is the abundant fruit of merit, of great splendor, from my sugarcane offering. Protected by the King of devas, guarded by the Thirty-three, I am like the thousand-eyed one in the Nandana grove.”

๘๑๘.

818.

‘‘ตุวญฺจ ภนฺเต อนุกมฺปกํ วิทุํ, อุเปจฺจ วนฺทึ กุสลญฺจ ปุจฺฉิสํ;

ตโต เต อุจฺฉุสฺส อทาสึ ขณฺฑิกํ, ปสนฺนจิตฺตา อตุลาย ปีติยา’’ติ.

“Venerable sir, knowing you to be compassionate, I approached, paid homage, and inquired about what is skillful. Then, with a serene mind and incomparable joy, I offered you a piece of sugarcane.”

เสสํ วุตฺตสทิสเมวาติ.

The remainder is just as has been said.

อุจฺฉุวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Sugarcane Mansion is concluded.

๑๑. วนฺทนวิมานวณฺณนา

11. The Exposition of the Salutation Mansion

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ วนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อญฺญตรสฺมึ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ อุทฺทิสฺส ภควนฺตํ ทสฺสนตฺถาย คจฺฉนฺตา อญฺญตรสฺส คามสฺส มชฺเฌน อติกฺกมนฺติ. ตตฺถ อญฺญตรา อิตฺถี เต ภิกฺขู ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา สญฺชาตคารวพหุมานา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ยาว ทสฺสนูปจารา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตี อฏฺฐาสิ[Pg.190]. สา อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. อถ นํ ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

The story beginning ‘Abhikkantena vaṇṇena’ is the Mansion of Salutation. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove, in Anāthapiṇḍika's monastery, near Sāvatthī. At that time, many monks, having spent the rains-retreat in a certain village monastery, having completed the rains-retreat and performed the Pavāraṇā ceremony, set their lodgings in order, took their bowls and robes, and, intending to see the Blessed One, set out for Sāvatthī. As they were going, they passed through the middle of a certain village. There, a certain woman, upon seeing those monks, with a mind full of confidence and with great respect and esteem having arisen, paid homage with the five-point prostration. Raising her joined hands to her head, she stood gazing with her eyes, serene with confidence, opened wide, as long as they were within sight. That woman, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm. Then, while she was experiencing divine fortune there, the Venerable Mahāmoggallāna questioned her with these verses:

๘๑๙. ‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

819. “With surpassing beauty… and your beauty illuminates all directions.”

๘๒๒. ‘‘สา เทวตา อตฺตมนา…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

822. That deity, pleased… the fruit of which action is this.

๘๒๓.

823.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

ปาทานิ วนฺทิตฺวา มนํ ปสาทยึ, วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ.

“When I was a human being among humans, having seen virtuous ascetics, I paid homage at their feet and made my mind serene; joyful, I made the gesture of reverence.”

๘๒๔.

824.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my beauty is like this… and my beauty illuminates all directions.”

อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

She answered with these verses.

๘๒๓. ตตฺถ สมเณติ สมิตปาเป. สีลวนฺเตติ สีลคุณยุตฺเต. มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สาธุรูปา วติเม อยฺยา ธมฺมจาริโน สมจาริโน พฺรหฺมจาริโน’’ติ เตสํ คุเณ อารพฺภ จิตฺตํ ปสาเทสึ. วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสินฺติ ตุฏฺฐา โสมนสฺสชาตา อหํ วนฺทึ. เปสลานํ ภิกฺขูนํ ปสาทวิกสิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ อิเมสํ สตฺตานํ พหูปการํ, ปเคว วนฺทนาติ. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

823. Therein, ‘samaṇe’ means those who have pacified evil. ‘Sīlavante’ means those endowed with the quality of moral virtue. ‘Manaṃ pasādayiṃ’ means: taking as my object the virtues of those monks, thinking, “Indeed, these venerable ones are of excellent conduct, practitioners of the Dhamma, practitioners of right conduct, practitioners of the holy life,” I made my mind serene. ‘Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ’ means: being pleased and joyful, I thought, “Even the mere sight of these amiable monks, opening their eyes that have blossomed with confidence, is of great benefit to beings—how much more so is paying homage!” and so I paid homage. Therefore, she said, “By that, my beauty is like this,” and so on. The rest is just as has been explained.

วนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Mansion of Salutation is concluded.

๑๒. รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา

12. The Commentary on the Rajjumālā Mansion

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณนาติ รชฺชุมาลาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน คยาคามเก อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส ธีตา ตสฺมึเยว คาเม เอกสฺส พฺราหฺมณกุมารสฺส ทินฺนา ปติกุลํ คตา, ตสฺมึ เคเห อิสฺสริยํ วตฺเตนฺตี ติฏฺฐติ. สา [Pg.191] ตสฺมึ เคเห ทาสิยา ธีตรํ ทิสฺวา น สหติ. ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย โกเธน ตฏตฏายมานา อกฺโกสติ ปริภาสติ, ขฏกญฺจสฺสา เทติ. ยทา ปน สา วยปฺปตฺติยา กิจฺจสมตฺถา ชาตา, ตทา นํ ชณฺณุกปฺปรมุฏฺฐีหิ ปหรเตว ยถา ตํ ปุริมชาตีสุ พทฺธาฆาตา.

The story beginning with ‘With exceedingly beautiful appearance’ is the Rajjumālā Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, in the village of Gayā, the daughter of a certain brahmin was given to a brahmin youth from that very same village and went to her husband’s household, where she lived exercising authority. Seeing the daughter of a female slave in that household, she could not bear it. From the moment she saw her, seething with anger, she would scold and threaten her, and strike her with her fist. When that girl reached maturity and became capable of performing tasks, she would beat her with knees, elbows, and fists, as one with a bound hatred from past lives.

สา กิร ทาสี กสฺสปทสพลสฺส กาเล ตสฺสา สามินี อโหสิ, อิตรา ทาสี. สา ตํ เลฑฺฑุทณฺฑาทีหิ มุฏฺฐิอาทีหิ จ อภิณฺหํ อภิหนติ. สา เตน นิพฺพินฺนา ยถาพลํ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ‘‘อนาคเต อหํ สามินี หุตฺวา อิมิสฺสา อุปริ อิสฺสริยํ วตฺเตยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ ฐเปสิ. อถ สา ทาสี ตโต จุตา อปราปรํ สํสรนฺตี อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท วุตฺตนเยน คยาคามเก พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปติกุลํ คตา, อิตราปิ ตสฺสา ทาสี อโหสิ. เอวํ พทฺธาฆาตตาย สา ตํ วิเหเฐติ.

It is said that in the time of Kassapa, the one with ten powers, that slave girl had been the mistress, and the other had been the slave. The mistress would frequently strike her with clods of earth, sticks, fists, and the like. Disgusted by this, the slave girl performed meritorious deeds such as giving according to her ability and made an aspiration: ‘In the future, may I become the mistress and exercise authority over her!’ Then, after passing away from that existence, that slave girl wandered through successive rebirths until, in this Buddha-era, she was reborn in a brahmin family in the village of Gayā, as was stated, and went to her husband’s household, while the other became her slave. Thus, due to their bound hatred, she harassed her.

เอวํ วิเหเฐนฺตี อการเณเนว เกเสสุ คเหตฺวา หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ สุหตํ หนิ. สา นฺหาปิตสาลํ คนฺตฺวา ขุรมุณฺฑํ กาเรตฺวา อคมาสิ. สามินี ‘‘กึ เช ทุฏฺฐทาสิ มุณฺฑนมตฺเตน ตว วิปฺปโมกฺโข’’ติ รชฺชุํ สีเส พนฺธิตฺวา ตตฺถ นํ คเหตฺวา โอณเมตฺวา ฆาเตติ, ตสฺสา ตญฺจ รชฺชุํ อปเนตุํ น เทติ. ตโต ปฏฺฐาย ทาสิยา ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ นามํ อโหสิ.

Harassing her thus without cause, she would seize her by the hair and beat her severely with her hands and feet. The slave girl went to a barber’s shed, had her head shaved with a razor, and returned. The mistress said, ‘What, you wicked slave! Will there be freedom for you merely by shaving your head?’ and tied a rope on her head. Then, seizing her by that rope, she bent her down and beat her, and did not allow her to remove that rope. From that time onwards, the slave girl’s name became ‘Rajjumālā’ (Rope-Garlanded).

อเถกทิวสํ สตฺถา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต รชฺชุมาลาย โสตาปตฺติผลูปนิสฺสยํ, ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ ทิสฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. รชฺชุมาลาปิ โข ทิวเส ทิวเส ตาย ตถา วิเหฐิยมานา ‘‘กึ เม อิมินา ทุชฺชีวิเตนา’’ติ นิพฺพินฺนรูปา ชีวิเต มริตุกามา ฆฏํ คเหตฺวา อุทกติตฺถํ คจฺฉนฺตี วิย เคหโต นิกฺขนฺตา อนุกฺกเมน วนํ ปวิสิตฺวา ภควโต นิสินฺนรุกฺขสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺส รุกฺขสฺส สาขาย รชฺชุํ พนฺธิตฺวา ปาสํ กตฺวา อุพฺพนฺธิตุกามา อิโต จิโต จ โอโลเกนฺตี อทฺทส ภควนฺตํ ตตฺถ นิสินฺนํ ปาสาทิกํ ปสาทนียํ อุตฺตมทมถสมถมนุปฺปตฺตํ ฉพฺพณฺณพุทฺธรสฺมิโย วิสฺสชฺเชนฺตํ. ทิสฺวา พุทฺธคารเวน อากฑฺฒิยมานหทยา [Pg.192] ‘‘กึ นุ โข ภควา มาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ, ยมหํ สุตฺวา อิโต ทุชฺชีวิตโต มุจฺเจยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ.

Then one day, at dawn, the Teacher, having arisen from the attainment of great compassion, surveyed the world. Seeing Rajjumālā's supporting condition for attaining the fruit of stream-entry, and that her mistress, the brahmin woman, would be established in the refuges and precepts, he entered the forest and sat at the foot of a certain tree, emitting the six-colored Buddha-rays. As for Rajjumālā, being tormented day after day in that manner, she became weary of life. Desiring to die, she thought, 'What use is this miserable life to me?' Taking a water pot, she left the house as if going to the watering place and gradually entered the forest. Not far from the tree where the Blessed One was seated, she tied a rope to a branch of another tree, made a noose, and, intending to hang herself, looked here and there. She saw the Blessed One seated there—pleasing, inspiring, having attained supreme taming and tranquility, and emitting the six-colored Buddha-rays. Upon seeing him, her heart was drawn by reverence for the Buddha, and she thought, 'I wonder, would the Blessed One teach the Dhamma even to one such as me, so that having heard it, I might be freed from this wretched life?'

อถ ภควา ตสฺสา จิตฺตาจารํ โอโลเกตฺวา ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา อมเตน วิย อภิสิตฺตา ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏฺฐา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตสฺสา ภควา อนุปุพฺพิกถานุปุพฺพกํ จตุสจฺจกถํ กเถสิ, สา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. สตฺถา ‘‘วฏฺฏติ เอตฺตโก รชฺชุมาลาย อนุคฺคโห, อิทาเนสา เกนจิ อปฺปธํสิยา ชาตา’’ติ อรญฺญโต นิกฺขมิตฺวา คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. รชฺชุมาลาปิ อตฺตานํ วินิปาเตตุํ อภพฺพตาย ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนตาย จ ‘‘พฺราหฺมณี มํ หนตุ วา วิเหเฐตุ วา ยํ วา ตํ วา กโรตู’’ติ ฆเฏน อุทกํ คเหตฺวา เคหํ อคมาสิ. สามิโก เคหทฺวาเร ฐิโต ตํ ทิสฺวา ‘‘ตฺวํ อชฺช อุทกติตฺถํ คตา จิรายิตฺวา อาคตา, มุขวณฺโณ จ เต อติวิย วิปฺปสนฺโน, ตฺวญฺจ อญฺเญน อากาเรน อุปฏฺฐาสิ, กึ เอต’’นฺติ ปุจฺฉิ. สา ตสฺส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ.

Then the Blessed One, observing the state of her mind, called out, “Rajjumālā.” Hearing that word, as if sprinkled with the deathless, her body and mind pervaded with uninterrupted joy, she approached the Blessed One, paid homage, and stood to one side. The Blessed One spoke to her the discourse on the Four Truths, which was preceded by the gradual discourse, and she was established in the fruit of stream-entry. The Teacher, thinking, “This much support is sufficient for Rajjumālā; now she has become one who cannot be harmed by anyone,” departed from the forest and sat down at the foot of a certain tree not far from the village. Rajjumālā also, due to being incapable of destroying herself and due to being endowed with patience, loving-kindness, and compassion, thought, “Let the brahmin lady kill me or harass me or do whatever she will.” Taking water with the pot, she went to the house. The master of the house, standing at the house door, saw her and asked, “Today, having gone to the watering place, you have returned after a long time. The complexion of your face is also exceedingly clear, and you appear with a different manner. What is this?” She related that event to him.

พฺราหฺมโณ ตสฺสา วจนํ สุตฺวา ตุสฺสิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา รชฺชุมาลาย อุปริ ‘‘ตยา น กิญฺจิ กาตพฺพ’’นฺติ สุณิสาย วตฺวา ตุฏฺฐมานโส สีฆตรํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา สาทเรน กตปฏิสนฺถาโร สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา อตฺตโน เคหํ อาเนตฺวา ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน ปริวิสิตฺวา ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, สุณิสาปิสฺส อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. คยาคามวาสิโนปิ พฺราหฺมณคหปติกา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อปฺเปกจฺเจ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, อปฺเปกจฺเจ สมฺโมทนียํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

The brahmin, having heard her words, was pleased, and having gone to the house, he said to his daughter-in-law, “You are to do nothing to Rajjumālā.” Then, with a pleased mind, he went very quickly to the presence of the Teacher. Having paid homage and exchanged reverential greetings, he invited the Teacher. Having brought him to his own house, he served him with excellent hard and soft food. When the Blessed One had finished his meal and had removed his hand from the bowl, the brahmin approached him and sat down to one side. His daughter-in-law also approached, paid homage, and sat down to one side. The brahmins and householders who were inhabitants of Gayā village, having heard of that event, also approached the Blessed One. Some, having respectfully paid homage, sat down to one side. Others, having exchanged courteous greetings, sat down to one side.

สตฺถา รชฺชุมาลาย ตสฺสา จ พฺราหฺมณิยา ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิตฺถารโต กเถตฺวา สมฺปตฺตปริสาย อนุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมณี จ มหาชโน จ ตตฺถ สนฺนิปติโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. สตฺถา อาสนา อุฏฺฐหิตฺวา สาวตฺถิเมว อคมาสิ. พฺราหฺมโณ รชฺชุมาลํ ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตสฺส สุณิสา รชฺชุมาลํ ปิยจกฺขูหิ โอโลเกนฺตี ยาวชีวํ มนาเปเนว สิเนเหน ปริหริ. รชฺชุมาลา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อจฺฉราสหสฺสญฺจสฺสา ปริวาโร [Pg.193] อโหสิ. สา สฏฺฐิสกฏภารปฺปมาเณหิ ทิพฺพาภรเณหิ ปฏิมณฺฑิตตฺตภาวา อจฺฉราสหสฺสปริวุตฺตา นนฺทนวนาทีสุ มหตึ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมานา ปมุทิตมนา วิจรติ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ คโต ตํ มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน มหติยา เทวิทฺธิยา วิชฺโชตมานํ ทิสฺวา ตาย กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ.

The Teacher, after relating in detail the kamma done by Rajjumālā and that brahmin woman in their former existences, taught the Dhamma appropriate to the assembled congregation. Having heard that Dhamma, both the brahmin woman and the great multitude assembled there became established in the refuges and the precepts. The Teacher, rising from his seat, went to Sāvatthī itself. The brahmin established Rajjumālā in the position of a daughter. His daughter-in-law, looking upon Rajjumālā with loving eyes, cared for her throughout her life with pleasing affection. Later, Rajjumālā passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, and she had a retinue of a thousand celestial nymphs. Adorned with divine ornaments amounting to sixty cartloads and surrounded by a thousand celestial nymphs, she wanders in the Nandana Grove and other celestial parks, experiencing great divine fortune with a joyful mind. Then, the Venerable Mahā Moggallāna, while on a tour of the deva world, saw her shining with great divine majesty and great divine psychic power, and inquired with these verses about the kamma she had done.

๘๒๖.

826.

‘‘อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, ยา ตฺวํ ติฏฺฐสิ เทวเต;

หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺห, นจฺจสิ สุปฺปวาทิเต.

“O devatā, you who stand with surpassing beauty; gesturing with hands and feet, you dance to the accompaniment of well-played music.

๘๒๗.

827.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ, สวนียา มโนรมา.

“As you dance, from all your limbs and parts, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful to the mind.

๘๒๘.

828.

‘‘ตสฺสา เต นจฺจมานาย, องฺคมงฺเคหิ สพฺพโส;

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ, สุจิคนฺธา มโนรมา.

“As you dance, from all your limbs and parts, divine fragrances, pure and delightful to the mind, waft forth.

๘๒๙.

829.

‘‘วิวตฺตมานา กาเยน, ยา เวณีสุ ปิฬนฺธนา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“As you turn your body, the ornaments in your braids; their sound is heard, like a five-part orchestra.

๘๓๐.

830.

‘‘วฏํสกา วาตธุตา, วาเตน สมฺปกมฺปิตา;

เตสํ สุยฺยติ นิคฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา.

“The ear-ornaments, shaken by the wind, thoroughly tremble in the wind; their sound is heard, like a five-part orchestra.

๘๓๑.

831.

‘‘ยาปิ เต สิรสฺมึ มาลา, สุจิคนฺธา มโนรมา;

วาติ คนฺโธ ทิสา สพฺพา, รุกฺโข มญฺชูสโก ยถา.

“The garland on your head, of pure fragrance and delightful to the mind; its scent wafts in all directions, like the Mañjūsaka tree.

๘๓๒.

832.

‘‘ฆายเส ตํ สุจิคนฺธํ, รูปํ ปสฺสสิ อมานุสํ;

เทวเต ปุจฺฉิตาจิกฺข, กิสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

“You smell that pure fragrance, you see a superhuman form; O devatā, being asked, please declare: of what kamma is this the fruit?”

๘๒๖. ตตฺถ หตฺเถ ปาเท จ วิคฺคยฺหาติ หตฺเถ จ ปาเท จ วิวิเธหิ อากาเรหิ คเหตฺวา, ปุปฺผมุฏฺฐิปุปฺผญฺชลิอาทิเภทสฺส สาขาภินยสฺส ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ หตฺเถ, จ, สมปาทาทีนมฺปิ ฐานวิเสสานํ ทสฺสนวเสน วิวิเธหิ อากาเรหิ ปาเท จ อุปาทิยิตฺวาติ อตฺโถ. จ-สทฺเทน สาขาภินยํ สงฺคณฺหาติ. นจฺจสีติ นฏสิ. ยา ตฺวนฺติ ยา วุตฺตนยวเสน นจฺจํ กโรสีติ อตฺโถ. สุปฺปวาทิเตติ สุนฺทเร ปวชฺชเน สติ ตว นจฺจสฺส อนุรูปวเสน วีณาวํสมุทิงฺคตาฬาทิเก วาทิยมาเน, ปญฺจงฺคิเก ตูริเย ปคฺคยฺหมาเนติ อตฺโถ. เสสํ เหฏฺฐาวิมาเน วุตฺตนยเมว.

826. Therein, 'having taken up the hands and feet' (`hatthe pāde ca viggayha`) means having taken up the hands and feet in various ways; taking up the hands in various ways by showing branch-gestures (`sākhābhinaya`) with variations such as a handful of flowers, a floral tribute with joined palms, and so on; and taking up the feet in various ways by showing special stances such as standing with feet even. By the word 'and' (`ca`), the branch-gestures are included. 'You dance' (`naccasi`) means you dance. 'You who' (`yā tvaṃ`) means 'you who perform the dance in the manner described.' 'When it is well-played' (`suppavādite`) means when there is beautiful music playing, when the five-fold musical instruments—such as the lute, flute, drum, and cymbals—are being sounded in a manner befitting your dance. The rest is in the same manner as was stated in the preceding celestial mansion.

เอวํ [Pg.194] เถเรน ปุจฺฉิตา สา เทวตา อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by the Elder, that deity explained her previous birth and so forth with these verses:

๘๓๓.

833.

‘‘ทาสี อหํ ปุเร อาสึ, คยายํ พฺราหฺมณสฺสหํ;

อปฺปปุญฺญา อลกฺขิกา, รชฺชุมาลาติ มํ วิทุํ.

“Once I was a slave girl in Gayā, belonging to a brahmin. Of little merit, ill-fated, they knew me as Rajjumālā.

๘๓๔.

834.

‘‘อกฺโกสานํ วธานญฺจ, ตชฺชนาย จ อุคฺคตา;

กุฏํ คเหตฺวา นิกฺขมฺม, อคญฺฉึ อุทหาริยา.

“Overcome by insults, beatings, and threats, I took up a water pot and went forth, on the pretext of fetching water.

๘๓๕.

835.

‘‘วิปเถ กุฏํ นิกฺขิปิตฺวา, วนสณฺฑํ อุปาคมึ;

‘อิเธวาหํ มริสฺสามิ, โก อตฺโถ ชีวิเตน เม’.

“Having left the water pot on a side path, I went to a forest thicket, thinking: ‘Here I shall die; what use is this life to me?’

๘๓๖.

836.

‘‘ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวาน, อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเป;

ตโต ทิสา วิโลเกสึ, ‘โก นุ โข วนมสฺสิโต’.

“Having made a strong noose and having thrown it onto a tree, I then looked in all directions, thinking: ‘Who, I wonder, has resorted to this forest?’

๘๓๗.

837.

‘‘ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ, สพฺพโลกหิตํ มุนึ;

นิสินฺนํ รุกฺขมูลสฺมึ, ฌายนฺตํ อกุโตภยํ.

“There I saw the Fully Enlightened One, the sage who is for the welfare of all the world, seated at the foot of a tree, meditating, free from fear from any quarter.

๘๓๘.

838.

‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค, อพฺภุโต โลมหํสโน;

‘โก นุ โข วนมสฺสิโต, มนุสฺโส อุทาหุ เทวตา’.

“For me, there arose a spiritual urgency, wondrous and hair-raising: ‘Who, I wonder, has resorted to this forest? Is it a human or a deity?’

๘๓๙.

839.

‘‘ปาสาทิกํ ปสาทนียํ, วนา นิพฺพนมาคตํ;

ทิสฺวา มโน เม ปสีทิ, นายํ ยาทิสกีทิโส.

“He was inspiring, confidence-inspiring, having come from the forest of defilements to the clearing of Nibbāna. Seeing him, my mind became serene, thinking: ‘This is no ordinary person.’

๘๔๐.

840.

‘‘คุตฺตินฺทฺริโย ฌานรโต, อพหิคฺคตมานโส;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, พุทฺโธ อยํ ภวิสฺสติ.

“With faculties guarded, delighting in jhāna, his mind not directed outwards, for the welfare of the entire world—this must be the Buddha.

๘๔๑.

841.

‘‘ภยเภรโว ทุราสโท, สีโหว คุหมสฺสิโต;

ทุลฺลภายํ ทสฺสนาย, ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา.

“Inspiring fear and awe, difficult to approach, like a lion that has resorted to its cave. The sight of him is as rare as that of the udumbara flower.”

๘๔๒.

842.

‘‘โส มํ มุทูหิ วาจาหิ, อาลปิตฺวา ตถาคโต;

รชฺชุมาเลติ มํโวจ, สรณํ คจฺฉ ตถาคตํ.

“That Tathāgata, addressing me with gentle and subtle words, called me 'Rajjumālā' and said, 'Go for refuge to the Tathāgata.'”

๘๔๓.

843.

‘‘ตาหํ [Pg.195] คิรํ สุณิตฺวาน, เนลํ อตฺถวตึ สุจึ;

สณฺหํ มุทุญฺจ วคฺคุญฺจ, สพฺพโสกาปนูทนํ.

“Having heard that speech—flawless, meaningful, pure, subtle, soft, and pleasing, dispelling all sorrow—

๘๔๔.

844.

‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา, ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ;

หิโต สพฺพสฺส โลกสฺส, อนุสาสิ ตถาคโต.

“Knowing me to be of a receptive mind, confident, with a pure heart, the Tathāgata, benefactor of all the world, instructed me.

๘๔๕.

845.

‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจ, อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโว;

ทุกฺขนิโรโธ มคฺโค จ, อญฺชโส อมโตคโธ.

“He declared to me: 'This is suffering; this is the origin of suffering; the cessation of suffering; and the path—direct, plunging into the Deathless.'”

๘๔๖.

846.

‘‘อนุกมฺปกสฺส กุสลสฺส, โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตา;

อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุตํ.

“Standing firm in the instruction of the compassionate and skillful one, I attained the Deathless peace, Nibbāna, the imperishable state.

๘๔๗.

847.

‘‘สาหํ อวฏฺฐิตาเปมา, ทสฺสเน อวิกมฺปินี;

มูลชาตาย สทฺธาย, ธีตา พุทฺธสฺส โอรสา.

“I, with firm devotion, unwavering in vision, with faith born from the root, am the true-born daughter of the Buddha.

๘๔๘.

848.

‘‘สาหํ รมามิ กีฬามิ, โมทามิ อกุโตภยา;

ทิพฺพมาลํ ธารยามิ, ปิวามิ มธุมทฺทวํ.

“I delight, I sport, I rejoice, fearless from any quarter; I wear a celestial garland and drink a sweet, softening beverage.

๘๔๙.

849.

‘‘สฏฺฐิตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม;

อาฬมฺโพ คคฺคโร ภีโม, สาธุวาที จ สํสโย.

“Sixty thousand musical instruments awaken me: Āḷambo, Gaggaro, Bhīmo, Sādhuvādī, and Saṃsayo.

๘๕๐.

850.

‘‘โปกฺขโร จ สุผสฺโส จ, วิณาโมกฺขา จ นาริโย;

นนฺทา เจว สุนนฺทา จ, โสณทินฺนา สุจิมฺหิตา.

“Pokkhara and Suphassa, Viṇāmokkhā and Nāriyo, Nandā and Sunandā, Soṇadinnā and Sucimhitā.

๘๕๑.

851.

‘‘อลมฺพุสา มิสฺสเกสี จ, ปุณฺฑรีกาติทารุณี;

เอณีผสฺสา สุผสฺสา จ, สุภทฺทา มุทุวาทินี.

“Alambusā, Missakesī, Puṇḍarīkā, Atidāruṇī, Eṇīphassā, Suphassā, and Subhaddā, the soft-spoken.

๘๕๒.

852.

‘‘เอตา จญฺญา จ เสยฺยาเส, อจฺฉรานํ ปโพธิกา;

ตา มํ กาเลนุปาคนฺตฺวา, อภิภาสนฺติ เทวตา.

“These and other excellent celestial nymphs, who awaken me, come to me at the proper time and address me.

๘๕๓.

853.

‘‘หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส;

นยิทํ อกตปุญฺญานํ, กตปุญฺญานเมวิทํ.

“‘Come, let us dance and sing, come, let us entertain you! This is not for those who have not made merit; this is for those who have made merit.

๘๕๔.

854.

‘‘อโสกํ [Pg.196] นนฺทนํ รมฺมํ, ติทสานํ มหาวนํ;

สุขํ อกตปุญฺญานํ, อิธ นตฺถิ ปรตฺถ จ.

“‘The Asoka grove, the delightful and lovely Nandana, the great forest of the Thirty Gods—happiness for those who have not made merit exists neither here nor hereafter.

๘๕๕.

855.

‘‘สุขญฺจ กตปุญฺญานํ, อิธ เจว ปรตฺถ จ;

เตสํ สหพฺยกามานํ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ;

กตปุญฺญา หิ โมทนฺติ, สคฺเค โภคสมงฺคิโน.

“‘But happiness for those who have made merit exists both here and hereafter. For those who desire their companionship, much wholesome action should be done. Indeed, those who have made merit rejoice, endowed with enjoyments in heaven.’

๘๕๖.

856.

‘‘พหูนํ วต อตฺถาย, อุปฺปชฺชนฺติ ตถาคตา;

ทกฺขิเณยฺยา มนุสฺสานํ, ปุญฺญกฺเขตฺตานมากรา;

ยตฺถ การํ กริตฺวาน, สคฺเค โมทนฺติ ทายกา’’ติ.

“Truly, for the welfare of the many, the Tathāgatas arise—worthy of offerings among humans, mines of merit-fields. Having made offerings to them, donors rejoice in heaven.”

๘๓๓. ตตฺถ ทาสี อหํ ปุเร อาสินฺติ ปุเร ปุริมชาติยํ อหํ อนฺโตชาตา ทาสี อโหสึ. ตตฺถ กสฺสาติ อาห ‘‘คยายํ พฺราหฺมณสฺสห’’นฺติ, คยานามเก คาเม อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส. หนฺติ นิปาตมตฺตํ. อปฺปปุญฺญาติ มนฺทภาคฺยา อปุญฺญา. อลกฺขิกาติ นิสฺสิริกา กาลกณฺณี. รชฺชุมาลาติ มํ วิทุนฺติ, เกเส คเหตฺวา อากฑฺฒนปริกฑฺฒนทุกฺเขน มุณฺฑเก กเต ปุนปิ ตทตฺถเมว สีเส ทฬฺหํ พนฺธิตฺวา ฐปิตรชฺชุกุณฺฑลกวเสน ‘‘รชฺชุมาลา’’ติ มํ มนุสฺสา ชานึสุ.

833. Therein, 'I was a slave girl in the past' means that in a previous birth I was a slave born into a household. To the question 'Therein, to whom?', it is said, 'to a brahmin in Gayā,' meaning to a certain brahmin in a village named Gayā. 'Hanti' is merely a particle. 'Of little merit' means of little fortune, without merit. 'Ill-fated' means without splendor, a wretched person. 'They knew me as Rajjumālā' means: when, due to the suffering of having my hair seized and being dragged to and fro, my head was made bald, then again for that very purpose, by means of a coil of rope tightly bound and placed on my head, people knew me as 'Rajjumālā'.

๘๓๔. วธานนฺติ ตาฬนานํ. ตชฺชนายาติ ภยสํตชฺชเนน. อุคฺคตาติ อุคฺคตาย โทมนสฺสุปฺปตฺติยา. อุทหาริยาติ อุทกหาริกา, อุทกํ อาหรนฺตี วิย หุตฺวาติ อธิปฺปาโย.

834. 'Of beatings' means of strikings. 'And of threats' refers to frightening by threats. 'Overcome' means due to the arising of sorrow. 'On the pretext of fetching water' means a water-carrier, being as if carrying water—this is the intended meaning.

๘๓๕. วิปเถติ อปเถ, มคฺคโต อปกฺกมิตฺวาติ อตฺโถ. กฺวตฺโถติ โก อตฺโถ. โสเยว วา ปาโฐ.

835. 'On a side path' means on a wrong path, that is, having deviated from the path. 'What use' means 'what is the use?' Or that is the reading itself.

๘๓๖. ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ พนฺธนปาสํ ถิรํ อจฺฉิชฺชนกํ กตฺวา. อาสุมฺภิตฺวาน ปาทเปติ วิฏเป ลคฺคนวเสน ปาทเป รุกฺเข ขิปิตฺวา. ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ อิมํ วนํ ปวิสนวเสน อสฺสิโต นุ โข โกจิ อตฺถิ, ยโต เม มรณนฺตราโย สิยาติ อธิปฺปาโย.

836. 'Having made a strong noose' means having made a binding snare firm and unbreakable. 'Having thrown it onto a tree' means having thrown it onto a tree, by way of it catching on a branch. 'Then I looked in all directions, thinking: “Who, I wonder, has resorted to this forest?”' means 'Is there anyone who has resorted to this forest by way of entering it, from whom an obstacle to my death might arise?'—this is the intended meaning.

๘๓๗. สมฺพุทฺธนฺติอาทิ [Pg.197] ตทา ตสฺสา ตาทิเส นิจฺฉเย อสติปิ สภาววเสน วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – สยเมว สมฺมเทว จ สพฺพสฺสาปิ พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา สมฺพุทฺธํ, มหากรุณาโยเคน หีนาทิเภทภินฺนสฺส สพฺพสฺสาปิ โลกสฺส เอกนฺตหิตตฺตา สพฺพโลกหิตํ, อุภยโลกํ มุนนโต มุนึ, นิสชฺชาวเสน กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ฐานา จาวนาภาเวน จ นิสินฺนํ, อารมฺมณูปนิชฺฌาเนน ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน จ ฌายนฺตํ, โพธิมูเลเยว ภยเหตูนํ สมุจฺฉินฺนตฺตา กุโตจิปิ ภยาภาวโต อกุโตภยนฺติ เวทิตพฺพํ.

837. 'Sambuddha' and so forth—even though there was no such certainty in her at that time, it is said according to its nature. Its meaning is: 'Sambuddha' because he himself has perfectly awakened to all that is to be known; 'sabbalokahita' because, by virtue of his great compassion, he is entirely for the welfare of the whole world, which is divided into inferior, and so forth; 'muni' because he understands both worlds; 'nisinna' because he is seated, and because of the absence of being dislodged from his place by defilements and formations; 'jhāyanta' because he meditates by focusing on objects and characteristics; and 'akutobhaya' because, as the causes of fear were cut off at the very root of enlightenment, there is no fear from anywhere—this should be understood.

๘๓๘. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ, โส ตสฺสา ภควโต ทสฺสเนน อุปฺปชฺชิ. เตนาห ‘‘ตสฺสา เม อหุ สํเวโค’’ติ.

838. 'Saṃvega' is knowledge together with moral dread; it arose in her upon seeing the Blessed One. Therefore, she said, 'Then a sense of urgency arose in me.'

๘๓๙. ปาสาทิกนฺติ ปสาทาวหํ, ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตาย สมนฺตปาสาทิกาย อตฺตโน สรีรโสภาสมฺปตฺติยา รูปกายทสฺสนพฺยาวฏสฺส ชนสฺส สาธุภาวโต ปสาทสํวฑฺฒนนฺติ อตฺโถ. ปสาทนียนฺติ ทสพล-จตุเวสารชฺชฉอสาธารณญาณ-อฏฺฐารสาเวณิก-พุทฺธธมฺมปภุติอปริมาณคุณสมนฺนาคตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติยา สริกฺขกชนสฺส ปสีทิตพฺพยุตฺตํ, ปาสาทิกนฺติ อตฺโถ. วนาติ กิเลสวนโต อปกฺกมิตฺวา. นิพฺพนมาคตนฺติ นิตฺตณฺหภาวํ นิพฺพานเมว อุปคตํ อธิคตํ. ยาทิสกีทิโสติ โย วา โส วา, ปจุรชโนติ อตฺโถ.

839. 'Pāsādika' means 'inspiring faith,' meaning that it increases the faith of people engaged in seeing his physical form, due to the excellence of his bodily splendor, adorned with the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, and a fathom-long radiant halo, inspiring confidence all around. 'Pasādanīya' means 'worthy of confidence,' meaning that he is fit to inspire confidence in a suitable person due to the perfection of his Dhamma-body, which is endowed with the ten powers, the four kinds of intrepidity, the six uncommon knowledges, the eighteen unique qualities of a Buddha, and other limitless virtues; this has the same meaning as 'pāsādika.' 'Vanā' means 'having departed from the forest of defilements.' 'Nibbanamāgata' means 'having attained the state free from craving, Nibbāna itself.' 'Yādisakīdiso' means 'whoever it may be,' meaning 'many people.'

๘๔๐-๔๑. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ อคฺคมคฺคโคปนาย โคปิตตฺตา คุตฺตินฺทฺริโย. อคฺคผลชฺฌานาภิรติยา ฌานรโต. ตโต เอว พหิภูเตหิ รูปาทิอารมฺมเณหิ อปกฺกมิตฺวา วิสยชฺฌตฺเต นิพฺพาเน จ โอคาฬฺหจิตฺตตาย อพหิคฺคตมานโส. มิจฺฉาคาหโมจนภเยน วิปลฺลาสวนฺเตหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเกหิ ภายิตพฺพโต เตสญฺจ ภยชนนโต ภยเภรโว. ปโยคาสยวิปนฺเนหิ อนุปคมนียโต จ เกนจิปิ อนาสาทนียโต จ ทุราสโท. ทุลฺลภายนฺติ ทุลฺลโภ อยํ. ทสฺสนายาติ ทฏฺฐุมฺปิ. ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถาติ ยถา นาม อุทุมฺพเร ภวํ ปุปฺผํ ทุลฺลภทสฺสนํ, กทาจิเทว ภเวยฺย, น วา ภเวยฺย, เอวํ อีทิสสฺส อุตฺตมปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

840-41. 'Guttindriyo' means 'with guarded faculties,' because his six faculties, with the mind as the sixth, are guarded by the protection of the supreme path. 'Jhānarato' means 'delighting in jhāna,' because of his delight in jhāna and the supreme fruit. 'Abahiggatamānaso' means 'with mind not outwardly directed,' because, having turned away from external objects such as forms, his mind is immersed in the internal sphere and in Nibbāna. 'Bhayabheravo' means 'inspiring fear and dread,' because he is to be feared by those with wrong views who are full of distortions, due to their fear of being freed from wrong grasping, and because he generates fear in them. 'Durāsado' means 'unapproachable,' because he cannot be approached by those whose efforts and intentions are corrupt, and because he cannot be assailed by anyone. 'Dullabhāyaṃ' means 'this one is difficult to obtain.' 'Dassanāya' means 'even to see.' 'Pupphaṃ odumbaraṃ yathā' means 'just as a flower of an udumbara tree is difficult to see—it might appear only sometimes, or it might not appear at all—so it is with such an excellent individual'; this is the meaning.

๘๔๒. โส [Pg.198] ตถาคโต มุทูหิ วาจาหิ สณฺหาย วาจาย ‘‘รชฺชุมาเล’’ติ มํ อาลปิตฺวา อามนฺเตตฺวา สรณํ คจฺฉ ตถาคตนฺติ ‘‘ตถา อาคโต’’ติอาทินา ตถาคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณํ คจฺฉาติ มํ อโวจ อภาสีติ โยชนา.

842. That Tathāgata, addressing me with gentle and subtle words, called out to me, 'Rajjumālā,' and said, 'Go for refuge to the Tathāgata'—meaning, 'Go for refuge to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One,' who is so-called because of having 'thus come,' and so forth. Thus he spoke to me, thus he said—this is the connection.

๘๔๓-๔. ตาหนฺติ ตํ อหํ. คิรนฺติ วาจํ. เนลนฺติ นิทฺโทสํ. อตฺถวตินฺติ อตฺถยุตฺตํ สาตฺถํ, เอกนฺตหิตํ วา. วจีโสเจยฺยตาย สุจึ. อกกฺขฬตาย สณฺหํ. เวเนยฺยานํ มุทุภาวกรตฺตา มุทุ. สวนียภาเวน วคฺคุํ. สพฺพโสกาปนูทนนฺติ ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปชฺชนกสฺส สพฺพสฺสาปิ โสกสฺส วิโนทนํ คิรํ สุตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา อโหสินฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตํ ทานกถํ อาทึ กตฺวา อุสฺสกฺกิตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ วิภาวนวเสน ปวตฺติตํ ภควโต อนุปุพฺพิกถํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห ‘‘กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา’’ติอาทิ.

843-4. 'Tāhaṃ' means 'that I.' 'Giraṃ' means 'speech.' 'Nelaṃ' means 'faultless.' 'Atthavatiṃ' means 'meaningful,' 'beneficial,' or 'entirely wholesome.' 'Suciṃ' means pure through verbal purity. 'Saṇhaṃ' means gentle through non-harshness. 'Mudu' means soft because it makes the minds of trainable beings pliable. 'Vagguṃ' means charming because it is pleasant to hear. 'Dispelling all sorrow'—the connection is: 'upon hearing such speech, which dispels all sorrow that arises on account of calamities affecting relatives and so on, my mind became serene.' All this is said with reference to the Blessed One’s gradual instruction, which proceeds by starting with the talk on generosity and progressing to the exposition of the benefits of renunciation. Therefore, she said, 'And knowing my mind was receptive,' and so forth.

ตตฺถ กลฺลจิตฺตนฺติ กมฺมนิยจิตฺตํ, เหฏฺฐา ปวตฺติตเทสนาย อสฺสทฺธิยาทีนํ จิตฺตโทสานํ วิคตตฺตา อุปริเทสนาย ภาชนภาวูปคมเนน กมฺมกฺขมจิตฺตํ, ภาวนากมฺมสฺส โยคฺคจิตฺตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ปสนฺนํ สุทฺธมานส’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ปสนฺน’’นฺติ อิมินา อสฺสทฺธิยาปคมมาห, ‘‘สุทฺธมานส’’นฺติ อิมินา กามจฺฉนฺทาทิอปคมเนน มุทุจิตฺตตํ อุทคฺคจิตฺตตญฺจ ทสฺเสติ. อนุสาสีติ โอวทิ, สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สห อุปาเยน ปวตฺตินิวตฺติโย อุปทิสีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. อนุสาสิตาการทสฺสนญฺเหตํ.

Herein, 'a receptive mind' means a workable mind. Because mental defilements, such as lack of faith, had been removed by the preceding teaching, it had become a fit vessel for the subsequent teaching—a mind suitable for the task, a mind fit for the task of development, is the meaning. Therefore, it is said, 'serene and with a pure mind.' Herein, by 'serene' is indicated the removal of lack of faith, while by 'with a pure mind' is shown the mind's softness and elation through the removal of sensual desire and the like. 'He instructed' means he advised; the meaning is that, with the teaching that is the special discovery of the Buddhas, he skillfully taught the course of existence and its cessation. Therefore, it is said, 'This is suffering,' and so forth. This is a demonstration of the manner of instruction.

๘๔๕. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ อิทํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ พาธกสภาวตฺตา กุจฺฉิกํ หุตฺวา ตุจฺฉสภาวตฺตา ตถตฺตา จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ มยฺหํ อภาสิ. อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ อยํ อามตณฺหาทิเภทา ตณฺหา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส สมฺภโว ปภโว อุปฺปตฺติ เหตุ สมุทโย อริยสจฺจนฺติ. ทุกฺขนิโรโธติ ทุกฺขสฺส สนฺติภาโว อสงฺขตธาตุ นิโรโธ อริยสจฺจนฺติ. อนฺตทฺวยสฺส ปริวชฺชนโต อญฺชโส นิพฺพานคามินิปฏิปทาภาวโต อมโตคโธ มคฺโค อริยสจฺจนฺติ มํ อโวจาติ สมฺพนฺโธ.

845. Therein, '“This is suffering,” he declared to me,' means: 'This class of phenomena pertaining to the three planes of existence, apart from craving, is the Noble Truth of Suffering, being oppressive by nature, contemptible, empty by nature, and true as such,' thus he spoke to me. '“This is the origin of suffering,”' means: 'This craving, with its divisions such as craving for sensual pleasures, is the source, origin, genesis, cause, and arising of the aforementioned suffering—this is the Noble Truth of the Origin of Suffering.' '“The cessation of suffering,”' means: 'The pacification of suffering, the unconditioned element, is cessation—this is the Noble Truth of the Cessation of Suffering.' 'The path, immersed in the deathless, is the Noble Truth of the Path, because it avoids the two extremes and because it is the direct way leading to Nibbāna,' thus he declared to me. This is the connection.

๘๔๖. กุสลสฺสาติ [Pg.199] โอวาททาเน เวเนยฺยทมเน เฉกสฺส, อปฺปมาทปฏิปตฺติยา วา มตฺถกปฺปตฺติยา อนวชฺชสฺส. โอวาทมฺหิ อหํ ฐิตาติ ยถาวุตฺเต โอวาเท อนุสิฏฺฐิยํ สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา สจฺจปฏิเวเธน อหํ ปติฏฺฐิตา. เตนาห ‘‘อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปทมจฺจุต’’นฺติ, อิทํ โอวาเท ปติฏฺฐานสฺส การณวจนํ. ยา นิจฺจตาย มรณาภาวโต อมตํ, สพฺพทุกฺขวูปสมตาย สนฺตึ, อธิคตานํ อจวนเหตุตาย อจฺจุตํ นิพฺพานํ ปทํ อชฺฌคา อธิคญฺฉิ, สา เอกํเสน สตฺถุ โอวาเท ปติฏฺฐิตา นามาติ.

846. 'Of the skillful one' refers to one who is skilled in giving advice and in training the trainable, or of one who is blameless, having reached the pinnacle through the practice of diligence. 'I stand firm in his advice' means: 'I am established in the aforesaid advice and instruction through the perfection of the threefold training and the penetration of the truths.' Therefore, she said: 'I have attained the deathless peace, Nibbāna, the imperishable state.' This is the statement of the reason for being established in the advice. She who has attained the state of Nibbāna—which is 'deathless' because of its permanence and the absence of death, 'peace' because of the subsiding of all suffering, and 'imperishable' because it is the cause for the non-falling away of those who have attained it—is assuredly established in the Teacher’s advice.

๘๔๗. อวฏฺฐิตาเปมาติ ทฬฺหภตฺตี รตนตฺตเย นิจฺจลปสาทสิเนหา. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเน อวิกมฺปินี, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอตสฺมึ สมฺมาทสฺสเน อจลา เกนจิ อจาลนียา. เกน ปเนตํ อวิกมฺปนนฺติ อาห ‘‘มูลชาตาย สทฺธายา’’ติ. อยํ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรห’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; สํ. นิ. ๕.๙๙๗; อ. นิ. ๙.๒๗) สมฺมาสมฺพุทฺเธ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺมา’ติอาทินา ตสฺส ธมฺเม, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา ตสฺส สงฺเฆ จ สจฺจาภิสมยสงฺขาเตน มูเลน ชาตมูลา สทฺธา, ตาย อหํ อวิกมฺปินีติ ทสฺเสติ. ตโต เอว ธีตา พุทฺธสฺส โอรสาติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย โอรสปุตฺตี.

847. “Established in affection” means having steadfast devotion and unwavering confidence and affection for the Triple Gem. Why? Because she is unwavering in her view: “The Blessed One is the Perfectly Self-Enlightened One, the Dhamma is well-proclaimed, the Sangha is practicing well.” In this right view, she is unshakeable, not to be moved by anyone. By what is this unwavering? He says: “Because of faith born of a root.” This faith is born from the root which is the realization of the truths—concerning the Perfectly Self-Enlightened One, as in “Indeed, the Blessed One is an Arahant,” etc.; concerning his Dhamma, as in “The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One,” etc.; and concerning his Sangha, as in “The Sangha of the Blessed One’s disciples is practicing well,” etc. She shows: 'By that faith, I am unwavering.' Therefore, she is a daughter of the Buddha, born from his breast, a legitimate offspring nobly born from the effort generated in the Perfectly Self-Enlightened One's breast.

๘๔๘. สาหํ รมามีติ สา อหํ ตทา อริยาย ชาติยา อิทานิ เทวูปปตฺติยา อาคตา มคฺครติยา ผลรติยา จ รมามิ, กามคุณรติยา กีฬามิ, อุภเยนาปิ โมทามิ. อตฺตานุวาทภยาทีนํ อปคตตฺตา อกุโตภยา. มธุมทฺทวนฺติ มธุสงฺขาตํ มทฺทวกรํ, นจฺจนคายนกาเลสุ สรีรสฺส สรสฺส จ มุทุภาวาวหํ คนฺธปานํ สนฺธาย วทติ.‘‘มธุมาทว’’นฺติปิ ปฐนฺติ, อาทวํ ยาวทวํ ยาวเทว ทวตฺถํ มธุรํ ปิวามีติ อตฺโถ.

848. “I delight” means: I, who then attained noble birth and have now arrived at a divine rebirth, delight in the delight of the path and the delight of the fruit, I play with the delight of sense-pleasures, and I rejoice in both. Because fears of self-reproach and so on have departed, she is without fear from any quarter. “Madhumaddava” refers to a fragrant drink called “honey” which causes softness, bringing about a gentle quality in the body and voice during times of dancing and singing. They also read it as “Madhumādava,” the meaning of which is: “I drink the sweet drink as much as is needed for sport.”

๘๔๙. ปุญฺญกฺเขตฺตานมากราติ สเทวกสฺส โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตภูตานํ อริยานํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยสงฺฆสฺส อากรา อุปฺปตฺติฏฺฐานํ ตถาคตา. ยถาติ ยสฺมึ ปุญฺญกฺเขตฺเต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

849. “A mine of fields of merit” means the Tathāgatas are the mine and place of origin of the Noble Sangha—those noble ones established in the path and fruit who are the field of merit for the world with its devas. “As” means in which field of merit. The rest is just as has been stated.

อถายสฺมา [Pg.200] มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ ปวตฺติตํ อิมํ กถาสลฺลาปํ มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Then the Venerable Mahāmoggallāna came to the human world and reported to the Blessed One this conversation that had been conducted by himself and the deity. The Blessed One, having made that matter the occasion for the story, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial for the great multitude.

รชฺชุมาลาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The exposition of the Rajjumālā Vimāna is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus, in the Paramatthadīpanī, the Minor Commentary on the Vimānavatthu,

ทฺวาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส จตุตฺถสฺส มญฺชิฏฺฐกวคฺคสฺส

of the fourth Mañjiṭṭhaka chapter, adorned with twelve stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the exposition of the meaning is concluded.

นิฏฺฐิตา จ อิตฺถิวิมานวณฺณนา.

And the exposition of the Women's Mansions is concluded.

๒. ปุริสวิมานํ

2. The Mansions of Men

๕. มหารถวคฺโค

5. The Great Chariot Chapter

๑. มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา

1. The Exposition of the Maṇḍūka Devaputta's Celestial Mansion

มหารถวคฺเค [Pg.201] โก เม วนฺทติ ปาทานีติ มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. โส ปจฺจูสเวลายํ พุทฺธาจิณฺณํ มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย เวเนยฺยพนฺธเว สตฺเต โวโลเกนฺโต อทฺทส ‘‘อชฺช มยิ สายนฺหสมเย ธมฺมํ เทเสนฺเต เอโก มณฺฑูโก มม สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปรูปกฺกเมน มริตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา มหตา เทวปริวาเรน มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว อาคมิสฺสติ, ตตฺถ พหูนํ ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จมฺปานครํ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา, ภิกฺขูนํ สุลภปิณฺฑปาตํ กตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ ปวิสิตฺวา ภิกฺขูสุ วตฺตํ ทสฺเสตฺวา, อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานํ คเตสุ คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ผลสมาปตฺติสุเขน ทิวสภาคํ เขเปตฺวา, สายนฺหสมเย จตูสุ ปริสาสุ สนฺนิปติตาสุ สุรภิคนฺธกุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตงฺขณานุรูเปน ปาฏิหาริเยน โปกฺขรณิตีเร ธมฺมสภามณฺฑปํ ปวิสิตฺวา อลงฺกตวรพุทฺธาสเน นิสินฺโน มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต อฉมฺภีตเกสรสีโห วิย อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมสฺสรํ นิจฺฉาเรนฺโต อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน อนุปมาย พุทฺธลีลาย ธมฺมํ เทเสตุํ อารภิ.

In the Mahāratha chapter, the Maṇḍūka Devaputta Vimāna is that which begins with “Who worships my feet?”. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Campā, on the bank of the Gaggarā lotus pond. In the early morning, having entered the great compassion attainment, which is the custom of the Buddhas, and having arisen from it, while surveying the beings to be trained, he saw thus: “Today, when I am teaching the Dhamma in the evening, a certain frog, taking the sound of my voice as an object, will die by the action of another and be reborn in the deva world. Having been reborn, he will come with a great retinue of devas while the great assembly of people is watching. There, for many, there will be the realization of the Dhamma.” Having seen this, in the morning, having dressed and taken his bowl and robe, he entered the city of Campā for alms together with a great Saṅgha of bhikkhus. Having made almsfood easy to obtain for the bhikkhus, and having completed the business of the meal, he entered the monastery. Having shown the duties to the bhikkhus, when they had gone to their respective day-quarters, he entered the fragrant chamber and spent the daytime with the bliss of the attainment of fruition. In the evening, when the four assemblies had gathered, having emerged from the fragrant chamber, he entered the Dhamma-hall pavilion on the bank of the lotus pond by means of a miracle appropriate for that moment. Seated on the adorned, excellent Buddha-seat on a slab of red arsenic, like a fearless maned lion roaring a lion's roar, emitting the Brahma-voice endowed with eight characteristics, he began to teach the Dhamma with inconceivable Buddha-power and with incomparable Buddha-grace.

ตสฺมิญฺจ ขเณ เอโก มณฺฑูโก โปกฺขรณิโต อาคนฺตฺวา ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ ธมฺมสญฺญาย สเร นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ปริสปริยนฺเต นิปชฺชิ. อเถโก วจฺฉปาโล ตํ ปเทสํ อาคโต สตฺถารํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ ปริสญฺจ ปรเมน อุปสเมน ธมฺมํ สุณนฺตํ ทิสฺวา ตคฺคตมานโส ทณฺฑโมลุพฺภ ติฏฺฐนฺโต มณฺฑูกํ อโนโลเกตฺวา ตสฺส สีเส สนฺนิรุมฺภิตฺวา อฏฺฐาสิ. โส ธมฺมสญฺญาย ปสนฺนจิตฺโต ตาวเทว กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ [Pg.202] วิย ตตฺถ อจฺฉราสงฺฆปริวุตํ อตฺตานํ ทิสฺวา ‘‘กุโต นุ โข อิธ อหํ นิพฺพตฺโต’’ติ อาวชฺเชนฺโต ปุริมชาตึ ทิสฺวา ‘‘อหมฺปิ นาม อิธ อุปฺปชฺชึ, อีทิสญฺจ สมฺปตฺตึ ปฏิลภึ, กึ นุ โข กมฺมํ อกาสิ’’นฺติ อุปธาเรนฺโต อญฺญํ น อทฺทส อญฺญตฺร ภควโต สเร นิมิตฺตคฺคาหา. โส ตาวเทว สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอตริตฺวา, มหาชนสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว มหตา ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน อุปสงฺกมิตฺวา, ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. อถ นํ ภควา ชานนฺโตว มหาชนสฺส กมฺมผลํ พุทฺธานุภาวญฺจ ปจฺจกฺขํ กาตุํ –

At that moment, a frog came up from the pond and, with the perception of Dhamma, thinking, “This Dhamma is being spoken,” took the sound as an object and lay down at the edge of the assembly. Then a cowherd came to that place and, seeing the Teacher teaching the Dhamma and the assembly listening to the Dhamma with supreme serenity, his mind became uplifted. Leaning on his staff as he stood, without seeing the frog, he pressed down on its head and stood there. With a mind made confident by the perception of Dhamma, the frog died at that very moment and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm, in a golden mansion twelve yojanas in extent. As if awakening from sleep, he saw himself there surrounded by a host of celestial nymphs. Reflecting, “From where have I been reborn here?” he saw his previous existence and thought, “Indeed, I have been reborn here and have obtained such fortune! What kamma did I perform?” Investigating, he saw nothing other than taking the sound of the Blessed One as an object. At that very moment, he came together with his mansion, descended from it, and while the great crowd watched, approached with a great retinue and with great divine power. Having venerated the Blessed One's feet with his head, he stood paying homage with raised, joined hands. Then the Blessed One, although already knowing, in order to make manifest to the great crowd the fruit of kamma and the power of the Buddhas—

๘๕๗.

857.

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. –

“Who venerates my feet, blazing with power and glory, with surpassing complexion, illuminating all directions?”

ปุจฺฉิ. ตตฺถ โกติ เทวนาคยกฺขมนุสฺสาทีสุ โก, กตโมติ อตฺโถ. เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย อีทิสาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา อีทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน สุนฺทเรน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน, สรีรวณฺณนิภายาติ อตฺโถ.

He asked. Therein, ‘ko’ means: among devas, nāgas, yakkhas, humans, and so on, who, which one? ‘Me’ means ‘my’. ‘Pādāni’ means ‘the feet’. ‘Iddhiyā’ means ‘by this kind of divine power’. ‘Yasasā’ means ‘by this kind of retinue and distinction’. ‘Jalaṃ’ means ‘shining brightly’. ‘Abhikkantena’ means ‘exceedingly lovely, desirable, beautiful’. ‘Vaṇṇena’ means ‘by complexion’; the meaning is ‘by the radiance of the body's complexion’.

อถ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปุริมชาติอาทึ อาวิ กโรนฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Then the devaputta, making manifest his previous existence and so on, replied with these verses:

๘๕๘.

858.

‘‘มณฺฑูโกหํ ปุเร อาสึ, อุทเก วาริโคจโร;

ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส, อวธี วจฺฉปาลโก.

“Formerly, I was a frog, dwelling in the water, for whom water was the feeding ground. While I was listening to your Dhamma, a keeper of calves killed me.”

๘๕๙.

859.

‘‘มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส, อิทฺธึ ปสฺส ยสญฺจ เม;

อานุภาวญฺจ เม ปสฺส, วณฺณํ ปสฺส ชุติญฺจ เม.

“Behold my accomplishment and my retinue, the fruit of a moment of mental confidence; behold my power, behold my complexion, and my radiance.”

๘๖๐.

860.

‘‘เย จ เต ทีฆมทฺธานํ, ธมฺมํ อสฺโสสุํ โคตม;

ปตฺตา เต อจลฏฺฐานํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร’’ติ.

“And those, O Gotama, who for a long time have heard your Dhamma, they have attained the immovable state, where, having gone, they do not grieve.”

๘๕๘. ตตฺถ ปุเรติ ปุริมชาติยํ. อุทเกติ อิทํ ตทา อตฺตโน อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนํ. อุทเก มณฺฑูโกติ เอเตน อุทฺธุมายิกาทิกสฺส ถเล [Pg.203] มณฺฑูกสฺส นิวตฺตนํ กตํ โหติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโร, ฆาเสสนฏฺฐานํ. วาริ อุทกํ โคจโร เอตสฺสาติ วาริโคจโร. อุทกจารีปิ หิ โกจิ กจฺฉปาทิ อวาริโคจโรปิ โหตีติ ‘‘วาริโคจโร’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺสาติ พฺรหฺมสฺสเรน กรวีกรุตมญฺชุนา เทเสนฺตสฺส ตว ธมฺมํ ‘‘ธมฺโม เอโส วุจฺจตี’’ติ สเร นิมิตฺตคฺคาหวเสน สุณนฺตสฺส, อนาทเร เจตํ สามิวจนํ เวทิตพฺพํ. อวธี วจฺฉปาลโกติ วจฺเฉ รกฺขนฺโต โคปาลทารโก มม สมีปํ อาคนฺตฺวา ทณฺฑโมลุพฺภิตฺวา ติฏฺฐนฺโต มม สีเส ทณฺฑํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา มํ มาเรสิ.

858. Therein, ‘pure’ means: in a former existence. The word ‘udake’ indicates its place of origin at that time. By ‘a frog in the water,’ the exclusion of a land-frog, such as a bloated one, is made. ‘Cows wander here, thus it is a gocara (pasture)’; like a pasture, thus it is a gocara; it is a place for seeking food. ‘Water is the feeding ground for this one, thus it is a vārigocaro.’ For even though a certain water-goer, such as a turtle, is not one for whom water is the feeding ground, therefore, having made a distinction, it is said ‘vārigocaro’. ‘While listening to your Dhamma’ means: while listening—by way of grasping the sign in the sound, thinking, ‘This Dhamma is being spoken’—to your Dhamma being taught with a Brahma-voice, pleasant like the melodious sound of the Karavīka bird. And this genitive case should be understood as denoting disregard. ‘A keeper of calves killed’ means: a young cowherd, while guarding the calves, came near me and, while standing leaning on his staff, pressed the staff down hard on my head and killed me.

๘๕๙. มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺสาติ ตว ธมฺเม มุหุตฺตมตฺตํ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตปสาทสฺส เหตุภูตสฺส อิทฺธินฺติ สมิทฺธึ, ทิพฺพวิภูตินฺติ อตฺโถ. ยสนฺติ ปริวารํ. อานุภาวนฺติ กามวณฺณิตาทิทิพฺพานุภาวํ. วณฺณนฺติ สรีรวณฺณสมฺปตฺตึ. ชุตินฺติ ทฺวาทสโยชนานิ ผรณสมตฺถํ ปภาวิเสสํ.

859. Regarding ‘muhuttaṃ cittapasādassa’ (of a moment of mental confidence): ‘iddhiṃ’ means accomplishment, that is, divine splendor, which is the result of mental confidence in your Dhamma that arose for a mere moment. ‘Yasaṃ’ means a retinue. ‘Ānubhāvaṃ’ means divine power, such as creating any desired appearance. ‘Vaṇṇaṃ’ means the perfection of the bodily complexion. ‘Jutiṃ’ means a special radiance capable of pervading twelve yojanas.

๘๖๐. เยติ เย สตฺตา. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. ทีฆมทฺธานนฺติ พหุเวลํ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ. โคตมาติ ภควนฺตํ โคตฺเตน อาลปติ. อจลฏฺฐานนฺติ นิพฺพานํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – โคตม ภควา อหํ วิย อิตฺตรเมว กาลํ อสุณิตฺวา เย ปน กตปุญฺญา จิรํ กาลํ ตว ธมฺมํ อสฺโสสุํ โสตุํ ลภึสุ, เต ทีฆรตฺตํ สํสารพฺยสนาภิภูตา อิเม สตฺตา ยตฺถ คนฺตฺวา น โสเจยฺยุํ, ตํ อโสกํ สสฺสตภาเวน อจลํ สนฺติปทํ ปตฺตา เอว, น เตสํ ตสฺส ปตฺติยา อนฺตราโยติ.

860. ‘Ye’ means ‘ye sattā’ (which beings). The particle ‘ca’ is used in the sense of contrast. ‘Te’ means ‘tava’ (your). ‘Dīghamaddhānaṃ’ means ‘bahuvelaṃ’ (a long time). ‘Assosuṃ’ means ‘suṇiṃsu’ (they heard). ‘Gotama’ addresses the Blessed One by his clan name. ‘Acalaṭṭhānaṃ’ means ‘nibbānaṃ’ (the unshakable state). This is the meaning here: O Gotama, Blessed One, unlike me who heard for only a short time, those who have made merit and for a long time heard your Dhamma, or obtained the opportunity to hear it—those beings, these beings who for a long time have been oppressed by the affliction of saṃsāra, having gone to that place where they would not grieve, have indeed attained that sorrowless, unshakable, and eternal state of peace. For them, there is no obstacle to its attainment.

อถสฺส ภควา สมฺปตฺตปริสาย จ อุปนิสฺสยสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน โส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ, จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. เทวปุตฺโต ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อญฺชลึ กตฺวา สห ปริวาเรน เทวโลกเมว คโตติ.

Then the Blessed One, observing the ripeness of disposition of that devaputta and of the assembled audience, taught the Dhamma in detail. At the end of the teaching, that devaputta was established in the fruit of stream-entry, and eighty-four thousand beings attained the comprehension of the Dhamma. The devaputta, having paid homage to the Blessed One, circumambulated him three times, saluted the community of monks with joined palms, and went to the deva-world itself with his retinue.

มณฺฑูกเทวปุตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Mansion of the Frog Devaputta is concluded.

๒. เรวตีวิมานวณฺณนา

2. The Commentary on Revatī's Mansion

อุฏฺเฐหิ [Pg.204] เรวเต สุปาปธมฺเมติ เรวตีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน สมเยน พาราณสิยํ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส กุลสฺส ปุตฺโต นนฺทิโย นาม อุปาสโก อโหสิ สทฺธาสมฺปนฺโน ทายโก ทานปติ สงฺฆุปฏฺฐาโก. อถสฺส มาตาปิตโร สมฺมุขเคหโต มาตุลธีตรํ เรวตึ นาม กญฺญํ อาเนตุกามา อเหสุํ. สา ปน อสฺสทฺธา อทานสีลา, นนฺทิโย ตํ น อิจฺฉิ. ตสฺส มาตา เรวตึ อาห ‘‘อมฺม, ตฺวํ อิมํ เคหํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ หริเตน โคมเยน อุปลิมฺปิตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปหิ, อาธารเก ฐเปหิ, ภิกฺขูนํ อาคตกาเล วนฺทิตฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา นิสีทาเปตฺวา ธมกรเณน ปานียํ ปริสฺสาเวตฺวา ภุตฺตกาเล ปตฺตานิ โธวาหิ, เอวํ เม ปุตฺตสฺส อาราธิกา ภวิสฺสสี’’ติ. สา ตถา อกาสิ. อถ นํ ‘‘โอวาทกฺขมา ชาตา’’ติ ปุตฺตสฺส อาโรเจตฺวา เตน ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิเต ทิวสํ ฐเปตฺวา อาวาหํ กรึสุ.

This is the Revatī Vimāna, which begins with the words: “Arise, Revatī, you of evil ways.” What is its origin? The Blessed One was dwelling at Bārāṇasī, in Isipatana, the Deer Park. At that time, in Bārāṇasī, there was a lay follower named Nandiya, a son of a family endowed with faith, who was himself faithful, generous, a master of giving, and an attendant of the Saṅgha. His parents wished to bring his cousin, the maiden named Revatī, from the house opposite. But she was faithless and uncharitable, so Nandiya did not desire her. His mother then said to Revatī, “Dear, come to this house, smear the sitting area for the community of monks with fresh cow dung, prepare seats, place the bowl-stands, and when the monks arrive, pay respects to them, take their bowls, seat them, strain drinking water for them with a water-strainer, and wash their bowls after the meal. Thus, you will be pleasing to my son.” She did so. Then, having informed their son, “She has become capable of receiving advice,” and upon his approval, they set a date and performed the marriage.

อถ นํ นนฺทิโย อาห ‘‘สเจ ภิกฺขุสงฺฆํ มาตาปิตโร จ เม อุปฏฺฐหิสฺสสิ, เอวํ อิมสฺมึ เคเห วสิตุํ ลภิสฺสสิ, อปฺปมตฺตา โหหี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา กิญฺจิ กาลํ สทฺธา วิย หุตฺวา ภตฺตารํ อนวตฺเตนฺตี ทฺเว ปุตฺเต วิชายิ. นนฺทิยสฺส มาตาปิตโร กาลมกํสุ. เคเห สพฺพิสฺสริยํ ตสฺสา เอว อโหสิ. นนฺทิโยปิ มหาทานปติ หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ ปฏฺฐเปสิ, กปณทฺธิกาทีนมฺปิ เคหทฺวาเร ปากวตฺตํ ปฏฺฐเปสิ. อิสิปตนมหาวิหาเร จตูหิ คพฺเภหิ ปฏิมณฺฑิตํ จตุสาลํ กาเรตฺวา มญฺจปีฐาทีนิ อตฺถราเปตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ตถาคตสฺส หตฺเถ ทกฺขิโณทกํ ปาเตตฺวา นิยฺยาเทสิ, สห ทกฺขิโณทกทาเนน ตาวตึสภวเน อายามโต จ วิตฺถารโต จ สมนฺตา ทฺวาทสโยชนิโก โยชนสตุพฺเพโธ สตฺตรตนมโย อจฺฉราคณสหสฺสสงฺฆุฏฺโฐ ทิพฺพปาสาโท อุคฺคญฺฉิ.

Then Nandiya told her, 'If you will attend to the community of monks and my parents, you will be allowed to live in this house. Be diligent.' She assented, saying, 'Very well,' and for some time, appearing as if faithful and complying with her husband, she bore two sons. Nandiya’s parents passed away. Full authority over the household fell to her. Nandiya, having become a great benefactor, established almsgiving for the community of monks and also established a provision of cooked food at his house-door for the poor and wayfarers. In the Isipatana Mahāvihāra, he had a four-gabled hall adorned with four chambers built, had beds, benches, and so forth spread out, and gave a great offering to the community of monks headed by the Buddha. Pouring the water of dedication into the Tathāgata’s hand, he dedicated it. Simultaneously with the giving of the water of dedication, a divine palace arose in the Tāvatiṃsa celestial realm, twelve yojanas in length and breadth all around, one hundred yojanas in height, made of the seven kinds of gems, and resounding with thousands of celestial nymphs.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ ปาสาทํ ทิสฺวา อตฺตานํ วนฺทิตุํ อาคเต เทวปุตฺเต ปุจฺฉิ ‘‘กสฺสายํ ปาสาโท’’ติ? ‘‘อิมสฺส[Pg.205], ภนฺเต, ปาสาทสฺส สามิโก มนุสฺสโลเก พาราณสิยํ นนฺทิโย นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต สงฺฆสฺส อิสิปตนมหาวิหาเร จตุสาลํ กาเรสิ, ตสฺสายํ นิพฺพตฺโต ปาสาโท’’ติ อาหํสุ. ปาสาเท นิพฺพตฺตเทวจฺฉราโยปิ เถรํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, มยํ พาราณสิยํ นนฺทิยสฺส นาม อุปาสกสฺส ปริจาริกา ภวิตุํ อิธ นิพฺพตฺตา, ตสฺส เอวํ วเทถ ‘‘ตุยฺหํ ปริจาริกา ภวิตุํ นิพฺพตฺตา, เทวตาโย ตยิ จิรายนฺเต อุกฺกณฺฐิตา, เทวโลกสมฺปตฺติ นาม มตฺติกาภาชนํ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณภาชนสฺส คหณํ วิย อติมนาป’นฺติ วตฺวา อิธาคมนตฺถาย ตสฺส วเทถา’’ติ อาหํสุ. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สหสา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา จตุปริสมชฺเฌ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ ‘‘นิพฺพตฺตติ นุ โข, ภนฺเต, กตปุญฺญานํ มนุสฺสโลเก ฐิตานํเยว ทิพฺพสมฺปตฺตี’’ติ? ‘‘นนุ เต, โมคฺคลฺลาน, นนฺทิยสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตา ทิพฺพสมฺปตฺติ สามํ ทิฏฺฐา, กสฺมา มํ ปุจฺฉสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต, นิพฺพตฺตตี’’ติ. อถสฺส สตฺถา ‘‘ยถา จิรํ วิปฺปวสิตฺวา อาคตํ ปุริสํ มิตฺตพนฺธวา อภินนฺทนฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เอวํ กตปุญฺญํ ปุคฺคลํ อิโต ปรโลกํ คตํ สกานิ ปุญฺญานิ สมฺปตฺติหตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ปฏิคฺคณฺหนฺตี’’ติ ทสฺเสนฺโต –

Then the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering among the devas, saw that palace and asked the devaputtas who had come to pay homage to him, “To whom does this palace belong?” They replied, “Venerable sir, the owner of this palace is a householder’s son named Nandiya in the human world at Bārāṇasī. He built a four-gabled hall for the Saṅgha at Isipatana. This palace has arisen for him.” Even the celestial nymphs who had arisen in the palace paid homage to the elder and said, “Venerable sir, we have arisen here to serve the lay follower named Nandiya in Bārāṇasī. Please tell him this: ‘Your attendants have arisen here to serve you. The deities are anxious at your delay. The attainment of the heavenly world is as delightful as discarding a clay pot and taking up a golden one.’ Having said this, urge him to come here.” The elder consented, saying, “Very well,” and immediately returned from the deva world. In the midst of the fourfold assembly, he asked the Blessed One, “Venerable sir, do divine attainments arise even while those who have done merit still remain in the human world?” The Teacher replied, “Moggallāna, have you not seen for yourself the divine attainment that has arisen for Nandiya in the deva world? Why do you ask me?” “Yes, Venerable sir, it does arise.” Then the Teacher, wishing to show this point, said: “Just as friends and relatives delight in and welcome a man who has returned after a long absence, so too, when a person who has done merit has gone from this world to the next, his own merits receive him with the hands of prosperity.”

๘๖๑.

861.

‘‘จิรปฺปวาสึ ปุริสํ, ทูรโต โสตฺถิมาคตํ;

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ, อภินนฺทนฺติ อาคตํ.

When a man who has been long away returns safely from afar, his kinsmen, friends, and companions rejoice at his return.

๘๖๒.

862.

‘‘ตเถว กตปุญฺญมฺปิ, อสฺมา โลกา ปรํ คตํ;

ปุญฺญานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ปิยํ ญาตีว อาคต’’นฺติ. – คาถา อภาสิ;

Likewise, when one who has done merit has gone from this world to the next, his merits receive him, as kinsmen welcome a beloved one who has returned.

นนฺทิโย ตํ สุตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย ทานานิ เทติ, ปุญฺญานิ กโรติ, โส วณิชฺชาย คจฺฉนฺโต เรวตึ อาห ‘‘ภทฺเท, มยา ปฏฺฐปิตํ สงฺฆสฺส ทานํ อนาถานํ ปากวตฺตญฺจ ตฺวํ อปฺปมตฺตา ปวตฺเตยฺยาสี’’ติ. สา ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิ. โส ปวาสคโตปิ ยตฺถ ยตฺถ วาสํ กปฺเปติ, ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขูนํ อนาถานญฺจ ยถาวิภวํ ทานํ เทติเยว. ตสฺส อนุกมฺปาย ขีณาสวา ทูรโตปิ อาคนฺตฺวา ทานํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เรวตี ปน ตสฺมึ คเต กติปาหเมว ทานํ ปวตฺเตตฺวา อนาถานํ ภตฺตํ อุปจฺฉินฺทิ, ภิกฺขูนมฺปิ ภตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ อทาสิ[Pg.206]. ภิกฺขูนํ ภุตฺตฏฺฐาเน อตฺตนา ภุตฺตาวเสสานิ สิตฺถานิ มจฺฉมํสขณฺฑมิสฺสกานิ จลกฏฺฐิกานิ จ ปกิริตฺวา มนุสฺสานํ ทสฺเสติ ‘‘ปสฺสถ สมณานํ กมฺมํ, สทฺธาเทยฺยํ นาม เอวํ ฉฑฺเฑนฺตี’’ติ.

Hearing that, Nandiya, all the more gladdened, gave gifts and performed meritorious deeds. While going on business, he said to Revatī, 'My dear, you should heedfully maintain the offering I have established for the Saṅgha and the provision of cooked food for the helpless.' She consented, saying, 'Very well.' Even when he had gone abroad, wherever he stayed, he indeed continued to give alms to the bhikkhus and the helpless according to his means. Out of compassion for him, Arahants came even from afar to receive his offering. Revatī, however, after he had left, maintained the offering for only a few days. She then cut off the food for the helpless and gave the bhikkhus food of broken rice, accompanied by sour gruel. In the place where the bhikkhus had eaten, she scattered her own leftover grains of rice mixed with pieces of fish and meat and discarded bones, and showed it to people, saying, 'Look at the deed of the ascetics! This is how they discard an offering given in faith.'

อถ นนฺทิโย โวหารกสิทฺธิ ยถาลาโภ อาคนฺตฺวา ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา เรวตึ เคหโต นีหริตฺวา เคหํ ปาวิสิ. ทุติยทิวเส พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา นิจฺจภตฺตํ อนาถภตฺตญฺจ สมฺมเทว ปวตฺเตสิ, อตฺตโน สหาเยหิ อุปนีตํ เรวตึ ฆาสจฺฉาทนปรมตาย ฐเปสิ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน อตฺตโน วิมาเนเยว นิพฺพตฺติ. เรวตี ปน สพฺพํ ทานํ ปจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘อิเมสํ วเสน มยฺหํ ลาภสกฺกาโร ปริหายี’’ติ ภิกฺขุสงฺฆํ อกฺโกสนฺตี ปริภาสนฺตี วิจรติ. อถ เวสฺสวโณ ทฺเว ยกฺเข อาณาเปสิ ‘‘คจฺฉถ, ภเณ, พาราณสินคเร อุคฺโฆสถ ‘‘อิโต สตฺตเม ทิวเส เรวตี ชีวนฺตีเยว นิรเย ปกฺขิปียตี’ติ’’. ตํ สุตฺวา มหาชโน สํเวคชาโต ภีตตสิโต อโหสิ.

Then Nandiya, having succeeded in his business and obtained profit, returned and, upon hearing that news, expelled Revatī from the house and entered his home. On the following day, he arranged a great offering to the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha and properly re-established the regular meals and the meals for the destitute. He kept Revatī, who was brought by his companions, providing her only with food and clothing. At a later time, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in his own celestial mansion. Revatī, however, having cut off all the offerings, went about reviling and abusing the Saṅgha of bhikkhus, thinking, 'Because of these monks, my gain and honor have declined.' Then Vessavaṇa commanded two yakkhas: 'Go, sirs, and proclaim in the city of Bārāṇasī, "On the seventh day from today, Revatī will be cast alive into hell!"' Hearing this, the great crowd became agitated, frightened, and terrified.

อถ เรวตี ปน ปาสาทํ อภิรุหิตฺวา ทฺวารํ ถเกตฺวา นิสีทิ. สตฺตเม ทิวเส ตสฺสา ปาปกมฺมสญฺโจทิเตน เวสฺสวเณน รญฺญา อาณตฺตา ชลิตกปิลเกสมสฺสุกา จิปิฏวิรูปนาสิกา ปริณตทาฐา โลหิตกฺขา สชลธรสมานวณฺณา อติวิย ภยานกรูปา ทฺเว ยกฺขา อุปคนฺตฺวา ‘‘อุฏฺเฐหิ, เรวเต, สุปาปธมฺเม’’ติอาทีนิ วทนฺตา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ‘‘มหาชโน ปสฺสตู’’ติ สกลนคเร วีถิโต วีถึ ปริพฺภมาเปตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยสฺส วิมานํ สมฺปตฺติญฺจสฺสา ทสฺเสตฺวา ตํ วิลปนฺตึเยว อุสฺสทนิรยสมีปํ ปาเปสุํ. ตํ ยมปุริสา อุสฺสทนิรเย ขิปึสุ. เตนาห –

Then Revatī ascended the palace, bolted the door, and sat down. On the seventh day, impelled by her evil kamma, two yakkhas dispatched by King Vessavaṇa approached her. They had blazing tawny hair and beards; flat, shrunken, and deformed noses; curved fangs; blood-red eyes; a complexion like a rain cloud; and an exceedingly terrifying appearance. Saying, 'Arise, Revatī, you of very evil nature!' and so forth, and seizing her by her various arms, they paraded her from street to street throughout the entire city, thinking, 'Let the great crowd see!' Then, having risen into the sky and taken her to the Tāvatiṃsa celestial abode, they showed her the mansion and splendor of the deva Nandiya. While she was still lamenting, they brought her to the vicinity of the Ussada hell. The men of Yama threw her into the Ussada hell. Therefore, it was said:

๘๖๓.

863.

‘‘อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม, อปารุตทฺวาเร อทานสีเล;

เนสฺสาม ตํ ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตา, สมปฺปิตา เนรยิกา ทุเขนา’’ติ.

"Arise, Revatī, you of very evil nature, for whom the door is open, you of ungenerous character; we shall take you where the wretched, the hell-beings afflicted by suffering, lament."

ตตฺถ [Pg.207] อุฏฺเฐหีติ อุฏฺฐห, น ทาเนส ปาสาโท ตํ นิรยภยโต รกฺขิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา สีฆํ อุฏฺฐหิตฺวา อาคจฺฉาหีติ อตฺโถ. เรวเตติ ตํ นาเมน อาลปติ. สุปาปธมฺเมติอาทินา อุฏฺฐานสฺส การณํ วทติ. ยสฺมา ตฺวํ อริยานํ อกฺโกสนปริภาสนาทินา สุฏฺฏุ ลามกปาปธมฺมา, ยสฺมา จ อปารุตํ ทฺวารํ นิรยสฺส ตว ปเวสนตฺถํ, ตสฺมา อุฏฺเฐหีติ. อทานสีเลติ กสฺสจิ กิญฺจิ น ทานสีเล กทริเย มจฺฉรินี, อิทมฺปิ อุฏฺฐานสฺเสว การณวจนํ. ยสฺมา ทานสีลานํ อมจฺฉรีนํ ตว สามิกสทิสานํ สุคติยํ นิวาโส, ตาทิสานํ ปน อทานสีลานํ มจฺฉรีนํ นิรเย นิวาโส, ตสฺมา อุฏฺเฐหิ, มุหุตฺตมตฺตมฺปิ ตว อิธ ฐาตุํ น ทสฺสามีติ อธิปฺปาโย. ยตฺถ ถุนนฺติ ทุคฺคตาติ ทุกฺขคตตฺตา ทุคฺคตา. เนรยิกาติ นิรยทุกฺเขน สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ยสฺมึ นิรเย ถุนนฺติ, ยาว ปาปกมฺมํ น พฺยนฺติ โหติ, ตาว นิกฺขมิตุํ อลภนฺตา นิตฺถุนนฺติ, ตตฺถ ตํ เนสฺสาม นยิสฺสาม ขิปิสฺสามาติ โยชนา.

Therein, 'uṭṭhehi' means 'arise.' Now this palace is not able to protect you from the fear of hell; therefore, having arisen quickly, come—this is the meaning. By 'Revate,' he addresses her by name. By 'supāpadhamme,' and so on, they state the reason for her arising. Because you, by means of reviling and threatening the noble ones, are of extremely base and evil conduct, and also because the door to hell is open for your entry, therefore, 'arise.' 'Adānasīle' means one not in the habit of giving anything to anyone, a cruel and stingy person; this too is a statement of the reason for her arising. Because for those who are generous and free from stinginess, like your husband, there is a dwelling in a happy destination, whereas for those like you—ungenerous and stingy—the dwelling is in hell, therefore, 'arise.' The intention is: 'We will not allow you to stay here even for a moment.' 'Yattha thunanti duggatā' means those who have gone to a woeful destination because they have reached a state of suffering. 'Nerayikā' means beings of hell, who, being endowed with the suffering of hell, groan; as long as their evil kamma is not exhausted, they are unable to escape and continue to groan. 'There we will lead you, take you, and cast you'—this is the construction.

๘๖๔.

864.

‘‘อิจฺเจว วตฺวาน ยมสฺส ทูตา, เต ทฺเว ยกฺขา โลหิตกฺขา พฺรหนฺตา;

ปจฺเจกพาหาสุ คเหตฺวา เรวตํ, ปกฺกามยุํ เทวคณสฺส สนฺติเก’’ติ. –

Having spoken thus, the messengers of Yama, those two great, red-eyed yakkhas, seizing Revatā each by an arm, led her away into the presence of the host of devas.

อิทํ สงฺคีติการวจนํ.

This is a statement of the compilers of the canon.

ตตฺถ อิจฺเจว วตฺวานาติ อิติ เอว ‘‘อุฏฺเฐหี’’ติอาทินา วตฺวา, วจนสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ยมสฺส ทูตาติ อปฺปฏิเสธนิยตสฺส ยมสฺส รญฺโญ ทูตสทิสา. เวสฺสวเณน หิ เต เปสิตา. ตถา หิ เต ตาวตึสภวนํ นยึสุ. เกจิ ‘‘น ยมสฺส ทูตา’’ติ น-การํ ‘‘ยมสฺสา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘เวสฺสวณสฺส ทูตา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ. น หิ น ยมทูตตาย เวสฺสวณสฺส ทูตาติ สิชฺฌติ. ยชนฺติ ตตฺถ พลึ อุปหรนฺตีติ ยกฺขา. โลหิตกฺขาติ รตฺตนยนา. ยกฺขานญฺหิ เนตฺตานิ อติโลหิตานิ โหนฺติ. พฺรหนฺตาติ มหนฺตา. ปจฺเจกพาหาสูติ เอโก เอกพาหายํ, อิตโร อิตรพาหายนฺติ ปจฺเจกํ พาหาสุ. เรวตนฺติ เรวตึ. เรวตาติปิ ตสฺสา นามเมว. ตถา หิ ‘‘เรวเต’’ติ [Pg.208] วุตฺตํ. ปกฺกามยุนฺติ ปกฺกาเมสุํ, อุปเนสุนฺติ อตฺโถ. เทวคณสฺสาติ ตาวตึสภวเน เทวสงฺฆสฺส.

Therein, 'icceva vatvāna' means having said thus, as in 'Arise!' and so forth, that is, immediately after speaking. 'Messengers of Yama' means they are like the messengers of King Yama, who cannot be refused. For indeed, they were sent by Vessavaṇa; that is why they led her to the Tāvatiṃsa celestial abode. Some, connecting the negative particle 'na' with the word 'yamassa,' say the meaning is 'they are not messengers of Yama' but 'messengers of Vessavaṇa.' That is not correct. For it is not established that they are Vessavaṇa's messengers simply by virtue of not being Yama's messengers. 'Yakkhas' are so called because 'people worship them and bring them offerings.' 'Lohitakkhā' means having red eyes, for the eyes of yakkhas are indeed extremely red. 'Brahantā' means great. 'Paccekabāhāsu' means one on one arm and the other on the other arm—thus, on each arm individually. 'Revataṃ' refers to Revatī. 'Revatā' is also her name, for indeed it was said, 'Revate.' 'Pakkāmayuṃ' means they led her away, they brought her—this is the meaning. 'Devagaṇassa' refers to the assembly of devas in the Tāvatiṃsa celestial abode.

เอวํ เตหิ ยกฺเขหิ ตาวตึสภวนํ เนตฺวา นนฺทิยวิมานสฺส อวิทูเร ฐปิตา เรวตี ตํ สูริยมณฺฑลสทิสํ อติวิย ปภสฺสรํ ทิสฺวา –

Thus, having been taken by those yakkhas to the Tāvatiṃsa celestial abode and placed not far from Nandiya's mansion, Revatī saw it, shining exceedingly bright like the orb of the sun—

๘๖๕.

865.

‘‘อาทิจฺจวณฺณํ รุจิรํ ปภสฺสรํ, พฺยมฺหํ สุภํ กญฺจนชาลฉนฺนํ;

กสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สุริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

“Sun-colored, delightful, radiant, a sublime and beautiful mansion, covered with nets of gold; whose is this crowded mansion, shining like the rays of the sun?

๘๖๖.

866.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สุริยสมานวณฺณํ, โก โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

“Hosts of women, their bodies anointed with the essence of sandalwood, adorn the celestial mansion on both sides. It is seen to have a radiance like the sun; who is it that rejoices, having attained heaven, in this mansion?”

เต ยกฺเข ปุจฺฉิ. เตปิ ตสฺสา –

She asked the yakkhas. And they said to her—

๘๖๗.

867.

‘‘พาราณสิยํ นนฺทิโย นามาสิ, อุปาสโก อมจฺฉรี ทานปติ วทญฺญู;

ตสฺเสตมากิณฺณชนํ วิมานํ, สูริยสฺส รํสีริว โชตมานํ.

“In Bārāṇasī, there was a lay follower named Nandiya, not stingy, a great donor, and generous. His is this crowded mansion, shining brilliantly like the rays of the sun.

๘๖๘.

868.

‘‘นารีคณา จนฺทนสารลิตฺตา, อุภโต วิมานํ อุปโสภยนฺติ;

ตํ ทิสฺสติ สูริยสมานวณฺณํ, โส โมทติ สคฺคปตฺโต วิมาเน’’ติ. –

“Hosts of women, their bodies anointed with the essence of sandalwood, adorn the celestial mansion on both sides. He is seen, his complexion like the sun; having attained heaven, he rejoices in the mansion.”

อาจิกฺขึสุ.

They declared.

๘๖๘. ตตฺถ จนฺทนสารลิตฺตาติ สารภูเตน จนฺทนคนฺเธน อนุลิตฺตสรีรา. อุภโต วิมานนฺติ วิมานํ อุภโต อนฺโต เจว พหิ จ สงฺคีตาทีหิ อุเปจฺจ โสภยนฺติ.

868. Therein, 'anointed with the essence of sandalwood' means having bodies anointed with the essential fragrance of sandalwood. 'From both sides of the mansion' means they approach and adorn the mansion with music and so forth from both sides, that is, from within and from without.

อถ [Pg.209] เรวตี –

Then Revatī said—

๘๖๙.

869.

‘‘นนฺทิยสฺสาหํ ภริยา, อคารินี สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา;

ภตฺตุ วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ, น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายา’’ติ. –

“I am Nandiya’s wife, the mistress of the house, the ruler of the whole clan; I shall now delight in my husband’s mansion. I do not wish to see hell.”

อาห. ตตฺถ อคารินีติ เคหสามินี. ‘‘ภริยา สคามินี’’ติปิ ปฐนฺติ, ภริยา สหคามินีติ อตฺโถ. สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตูติ มม ภตฺตุ นนฺทิยสฺส สพฺพกุฏุมฺพิกสฺส อิสฺสรา สามินี อโหสึ, ตสฺมา อิทานิปิ วิมาเน อิสฺสรา ภวิสฺสามีติ อาห. วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหนฺติ เอวํ ปโลเภตุเมว หิ ตํ เต ตตฺถ เนสุํ. น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนายาติ ยํ ปน นิรยํ มํ ตุมฺเห เนตุกามา, ตํ นิรยํ ทสฺสนายปิ น ปตฺถเย, กุโต ปวิสิตุนฺติ วทติ.

She spoke. Therein, 'agārinī' means mistress of the house. Some also recite 'bhariyā sagāminī'; the meaning is 'a wife who accompanies.' 'The husband's mistress of the whole clan' means: 'I was the mistress, the lady, of all the household property of my husband Nandiya; therefore, I shall now be the mistress in the mansion.' As for 'I shall now delight in the mansion,' indeed, it was precisely to entice her thus that they brought her there. 'I do not wish to see hell' means: 'As for the hell to which you wish to lead me, I do not long even to see that hell, how much less to enter it?' she says.

เอวํ วทนฺติเมว ‘‘ตฺวํ ตํ ปตฺเถหิ วา มา วา, กึ ตว ปตฺถนายา’’ติ นิรยสมีปํ เนตฺวา –

Even as she was speaking thus, they, saying, “Whether you long for it or not, what does your longing matter?” led her near to hell—

๘๗๐.

870.

‘‘เอโส เต นิรโย สุปาปธมฺเม, ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยต’’นฺติ. –

“This is your hell, O one of exceedingly evil nature, for merit was not made by you in the world of the living. Indeed, one who is miserly, wrathful, and of evil nature does not attain the companionship of those who have gone to heaven.”

คาถมาหํสุ. ตสฺสตฺโถ – เอโส ตว นิรโย, ตยา ทีฆรตฺตํ มหาทุกฺขํ อนุภวิตพฺพฏฺฐานภูโต. กสฺมา? ปุญฺญํ ตยา อกตํ ชีวโลเก, ยสฺมา มนุสฺสโลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ตยา ปุญฺญํ นาม น กตํ, เอวํ อกตปุญฺโญ ปน ตาทิโส สตฺโต มจฺฉรี อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหนลกฺขเณน มจฺฉเรน สมนฺนาคโต, ปเรสํ โรสุปฺปาทเนน โรสโก, โลภาทีหิ ปาปธมฺเมหิ สมงฺคีภาวโต ปาปธมฺโม สคฺคูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ สหภาวํ น ลภตีติ โยชนา.

They spoke the verse. Its meaning is: This is your hell, a place where great suffering is to be experienced by you for a long time. Why? Because merit was not made by you in the world of the living; for in the human world not even the slightest thing called merit was made by you. Thus, such a being who has not made merit is miserly, being endowed with miserliness which has the characteristic of concealing one's own possessions; is wrathful by causing vexation to others; and is of evil nature due to being endowed with evil, demeritorious states such as greed. Such a being does not obtain companionship, the state of being an associate, with the gods who have gone to heaven. This is the syntactical connection.

เอวํ ปน วตฺวา เต ทฺเว ยกฺขา ตตฺเถวนฺตรธายึสุ. ตํสทิเส ปน ทฺเว นิรยปาเล สํสวเก นาม คูถนิรเย ปกฺขิปิตุํ อากฑฺฒนฺเต ปสฺสิตฺวา –

Having said this, those two yakkhas disappeared right there. Then, seeing two similar hell-wardens dragging her to throw her into the hell named Saṃsavaka, the Excrement Hell—

๘๗๑.

871.

‘‘กึ [Pg.210] นุ คูถญฺจ มุตฺตญฺจ, อสุจิ ปฏิทิสฺสติ;

ทุคฺคนฺธํ กิมิทํ มีฬฺหํ, กิเมตํ อุปวายตี’’ติ. –

“What is this that appears as excrement and urine, impure? What is this foul-smelling dung? What is this that reeks?”

ตํ นิรยํ ปุจฺฉิ.

She inquired about that hell.

๘๗๒.

872.

‘‘เอส สํสวโก นาม, คมฺภีโร สตโปริโส;

ยตฺถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

“This is called Saṃsavaka, deep, a hundred men deep; where for thousands of years, you will be cooked, Revatī.”

ตสฺมึ กถิเต ตตฺถ อตฺตโน นิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ ปุจฺฉนฺตี –

When that was told, wishing to ask about the kamma that was the cause of her own arising there, she said:

๘๗๓.

873.

‘‘กึ นุ กาเยน วาจาย, มนสา ทุกฺกฏํ กตํ;

เกน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส’’ติ. – อาห;

“What wrong was done by body, speech, or mind, by which Saṃsavaka was obtained, deep, a hundred men deep?” she asked.

๘๗๔.

874.

‘‘สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ, อญฺเญ วาปิ วนิพฺพเก;

มุสาวาเทน วญฺเจสิ, ตํ ปาปํ ปกตํ ตยา’’ติ. –

“You deceived ascetics and brahmins, and other mendicants too, with false speech; that evil was done by you.”

ตสฺสา ตํ กมฺมํ กเถตฺวา ปุน เต –

Having told her of that kamma, they again said:

๘๗๕.

875.

‘‘เตน สํสวโก ลทฺโธ, คมฺภีโร สตโปริโส;

ตตฺเถ วสฺสสหสฺสานิ, ตุวํ ปจฺจสิ เรวเต’’ติ. –

“Through that, Saṃsavaka was obtained, deep, a hundred men deep; there for thousands of years, you will be cooked, Revatī,”

อาหํสุ. ตตฺถ สํสวโก นามาติ นิจฺจกาลํ คูถมุตฺตาทิอสุจิสฺส สํสวนโต ปคฺฆรณโต สํสวโก นาม.

they said. Therein, it is called ‘Saṃsavaka’ because of the constant oozing and flowing of excrement, urine, and other impurities.

น เกวลํ ตุยฺหํ อิธ สํสวกลาโภ เอว, อถ โข เอตฺถ อเนกานิ วสฺสสหสฺสานิ ปจฺจิตฺวา อุตฺติณฺณาย หตฺถจฺเฉทาทิลาโภปีติ ทสฺเสตุํ –

To show that not only is there for you the obtaining of Saṃsavaka here, but also, after being cooked here for many thousands of years and having emerged, there will also be the obtaining of the cutting off of hands and so forth:

๘๗๖.

876.

‘‘หตฺเถปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ ปาเท, กณฺเณปิ ฉินฺทนฺติ อโถปิ นาสํ;

อโถปิ กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ. –

“They cut off hands and also feet, they cut off ears and also the nose; then flocks of crows, gathering together, devour the struggling one.”

ตตฺถ ลทฺธพฺพการณํ อาหํสุ. ตตฺถ กาโกฬคณาติ กากสงฺฆา. เต กิรสฺสา ติคาวุตปฺปมาเณ สรีเร อเนกสตานิ อเนกสหสฺสานิ ปติตฺวา ตาลกฺขนฺธปริมาเณหิ สุนิสิตคฺเคหิ อโยมเยหิ มุขตุณฺเฑหิ วิชฺฌิตฺวา วิชฺฌิตฺวา ขาทนฺติ, มํสํ คหิตคหิตฏฺฐาเน กมฺมพเลน [Pg.211] ปูรเตว. เตนาห ‘‘กาโกฬคณา สเมจฺจ, สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิผนฺทมาน’’นฺติ.

There, they stated the cause for the suffering to be received. Therein, ‘kākoḷagaṇā’ means flocks of crows. It is said that those birds, numbering in the hundreds and thousands, swoop down upon her body, which is three gāvutas in size, and with their iron beaks, the size of palm trunks and with very sharp tips, they pierce repeatedly and devour her. The flesh, in the very place it is taken, is replenished by the force of kamma. Therefore it was said: “Flocks of crows, having come together and assembled, devour the struggling one.”

ปุน สา มนุสฺสโลกํ ปจฺจานยนาย ยาจนาทิวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปิ. เตน วุตฺตํ –

Again, she babbled in various ways, pleading to be brought back to the human world. Therefore, it is said:

๘๗๗.

877.

‘‘สาธุ โข มํ ปฏิเนถ, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ;

ยํ กตฺวา สุขิตา โหนฺติ, น จ ปจฺฉานุตปฺปเร’’ติ.

“Please lead me back, I will do much good through generosity, virtuous conduct, restraint, and self-control. Having done what makes one happy, one does not regret it afterward.”

ปุน นิรยปาลา –

Again, the hell-wardens said:

๘๗๘.

878.

‘‘ปุเร ตุวํ ปมชฺชิตฺวา, อิทานิ ปริเทวสิ;

สยํ กตานํ กมฺมานํ, วิปากํ อนุโภสฺสสี’’ติ. –

“Formerly you were heedless; now you lament. You will experience the result of deeds done by yourself,”

อาหํสุ. ปุน สา อาห –

they said. Again, she said:

๘๗๙.

879.

‘‘โก เทวโลกโต มนุสฺสโลกํ, คนฺตฺวาน ปุฏฺโฐ เม เอวํ วเทยฺย;

นิกฺขิตฺตทณฺเฑสุ ททาถ ทานํ, อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ;

น หิ มจฺฉรี โรสโก ปาปธมฺโม, สคฺคูปคานํ ลภติ สหพฺยตํ.

“Who, having gone from the world of the gods to the human world, when asked, would convey this message for me: ‘Give gifts to those who have laid down the rod—clothing, bedding, and food and drink. For a stingy, wrathful, and evil-natured person does not gain fellowship with those bound for heaven.’

๘๘๐.

880.

‘‘สาหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนึ ลทฺธาน มานุสึ;

วทญฺญู สีลสมฺปนฺนา, กาหามิ กุสลํ พหุํ;

ทาเนน สมจริยาย, สํยเมน ทเมน จ.

“Surely, having gone from here and obtained a human birth, I, being generous and endowed with virtue, will perform much merit through giving, proper conduct, restraint, and self-control.

๘๘๑.

881.

‘‘อารามานิ จ โรปิสฺสํ, ทุคฺเค สงฺกมานิ จ;

ปปญฺจ อุทปานญฺจ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

“I will plant parks, and build bridges in difficult places, and also water-pavilions and wells, with a serene mind.

๘๘๒.

882.

‘‘จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ, ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี;

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ, อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and during the special observance period, I will undertake the Uposatha,

๘๘๓.

883.

‘‘อุโปสถํ อุปวสิสฺสํ, สทา สีเลสุ สํวุตา;

น จ ทาเน ปมชฺชิสฺสํ, สามํ ทิฏฺฐมิทํ มยา’’ติ.

“endowed with its eight factors, always restrained in virtue. And I will not be heedless in giving—this I have seen for myself.”

๘๘๔.

884.

‘‘อิจฺเจวํ [Pg.212] วิปฺปลปนฺตึ, ผนฺทมานํ ตโต ตโต;

ขิปึสุ นิรเย โฆเร, อุทฺธํปาทํ อวํสิร’’นฺติ. –

As she was thus babbling, trembling this way and that, they threw her into the dreadful hell, feet up and head down.

อิทํ สงฺคีติการวจนํ. ปุน สา –

This is the verse of the council reciters. Again, she spoke the concluding verse:

๘๘๕.

885.

‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี อโหสึ, ปริภาสิกา สมณพฺราหฺมณานํ;

วิตเถน จ สามิกํ วญฺจยิตฺวา, ปจฺจามหํ นิรเย โฆรรูเป’’ติ. –

“Formerly I was a miserly woman, a reviler of ascetics and brahmins; and having deceived my husband with a lie, I am tormented in a dreadful hell.”

โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’’ติ คาถา นิรเย นิพฺพตฺตาย วุตฺตา, อิตรา อนิพฺพตฺตาย เอวาติ เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

She spoke the concluding verse. Herein, the verse “Formerly I was a miserly woman” was spoken after she was reborn in hell, while the other verses were spoken before she was reborn there. This is how it should be understood. The rest is easily understood.

ภิกฺขู เรวติยา ยกฺเขหิ คเหตฺวา นีตภาวํ ภควโต อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา อาทิโต ปฏฺฐาย อิมํ วตฺถุํ กเถตฺวา อุปริ วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสุ. กามญฺเจตํ เรวตีปฏิพทฺธาย กถาย เยภุยฺยภาวโต ‘‘เรวตีวิมาน’’นฺติ โวหรียติ, ยสฺมา ปน เรวตี วิมานเทวตา น โหติ, นนฺทิยสฺส ปน เทวปุตฺตสฺส วิมานาทิสมฺปตฺติปฏิสํยุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา ปุริสวิมาเนสฺเวว สงฺคหํ อาโรปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

The bhikkhus informed the Blessed One that yakkhas had seized Revatī and taken her away. Hearing this, the Blessed One recounted this story from the beginning and then extensively expounded the Dhamma. At the conclusion of the discourse, many attained the fruit of stream-entry and so forth. Although this is mostly connected to the story associated with Revatī and is thus called the “Revatī Vimāna,” it should be noted that since Revatī is not the deity of the mansion, and indeed this is connected with the attainments of the mansion and so forth of the devaputta Nandiya, therefore it should be understood as included only among the mansions of males.

เรวตีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Revatī Vimāna is concluded.

๓. ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา

3. The Commentary on the Mansion of the Young Man with the Parasol

โย วทตํ ปวโร มนุเชสูติ ฉตฺตมาณวกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน เสตพฺยายํ อญฺญตรสฺส พฺราหฺมณสฺส กิจฺฉาลทฺโธ ปุตฺโต ฉตฺโต นาม พฺราหฺมณมาณโว อโหสิ. โส วยปฺปตฺโต ปิตรา เปสิโต อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สนฺติเก เมธาวิตาย อนลสตาย จ น จิเรเนว มนฺเต วิชฺชาฏฺฐานานิ จ อุคฺคเหตฺวา พฺราหฺมณสิปฺเป นิปฺผตฺตึ ปตฺโต. โส อาจริยํ อภิวาเทตฺวา ‘‘มยา ตุมฺหากํ สนฺติเก สิปฺปํ [Pg.213] สิกฺขิตํ, กึ โว ครุทกฺขิณํ เทมี’’ติ อาห. อาจริโย ‘‘ครุทกฺขิณา นาม อนฺเตวาสิกสฺส วิภวานุรูปา, กหาปณสหสฺสมาเนหี’’ติ อาห. ฉตฺตมาณโว อาจริยํ อภิวาเทตฺวา เสตพฺยํ คนฺตฺวา มาตาปิตโร วนฺทิตฺวา เตหิ อภินนฺทิยมาโน กตปฏิสนฺถาโร ตมตฺถํ ปิตุ อาโรเจตฺวา ‘‘เทถ เม ทาตพฺพยุตฺตกํ, อชฺเชว ทตฺวา อาคมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ มาตาปิตโร ‘‘ตาต, อชฺช วิกาโล, สฺเว คมิสฺสสี’’ติ วตฺวา กหาปเณ นีหริตฺวา ภณฺฑิกํ พนฺธาเปตฺวา ฐเปสุํ. โจรา ตํ ปวตฺตึ ญตฺวา ฉตฺตมาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ วนคหเน นิลีนา อจฺฉึสุ ‘‘มาณวํ มาเรตฺวา กหาปเณ คณฺหิสฺสามา’’ติ.

“He who is foremost among those who speak among men”—this is the Chattamāṇavaka Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta’s Grove. At that time, in Setabyā, a certain brahmin had a son named Chatta, a brahmin youth obtained with difficulty. When he came of age, his father sent him to Ukkaṭṭha to study under the brahmin Pokkharasāti. Due to his intelligence and lack of laziness, he soon mastered the Vedas and the branches of knowledge, becoming accomplished in the brahminical arts. After paying respects to his teacher, he said, “I have studied the craft under you—what honorarium should I offer?” The teacher replied, “The honorarium should match the student’s means—bring a thousand coins.” The youth Chatta paid homage to his teacher, returned to Setabyā, and after honoring his parents and being warmly welcomed, he explained the matter to his father. He said, “Give me what is appropriate to give—I will give it today and return.” His parents replied, “Dear son, it is late today—go tomorrow.” They then took out the coins, had them tied in a bundle, and set them aside. Thieves, learning of this matter, hid in a forest grove along Chatta’s path, thinking, “We will kill the youth and take the coins.”

ภควา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต ฉตฺตมาณวกสฺส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานํ, โจเรหิ มาริตสฺส เทวโลเก นิพฺพตฺตึ, ตโต สห วิมาเนน อาคตสฺส ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ ธมฺมาภิสมยํ ทิสฺวา ปฐมตรเมว คนฺตฺวา มาณวกสฺส คมนมคฺเค อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ. มาณโว อาจริยธนํ คเหตฺวา เสตพฺยโต อุกฺกฏฺฐาภิมุโข คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค ภควนฺตํ นิสินฺนํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐาสิ. ‘‘กุหึ คมิสฺสสี’’ติ ภควตา วุตฺโต ‘‘อุกฺกฏฺฐํ, โภ โคตม, คมิสฺสามิ มยฺหํ อาจริยสฺส โปกฺขรสาติสฺส ครุทกฺขิณํ ทาตุ’’นฺติ อาห. อถ ภควา ‘‘ชานาสิ ปน ตฺวํ, มาณว, ตีณิ สรณานิ, ปญฺจ สีลานี’’ติ วตฺวา เตน ‘‘นาหํ ชานามิ, กิมตฺถิยานิ ปเนตานิ กีทิสานิ จา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิทมีทิส’’นฺติ สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จ ผลานิสํสํ วิภาเวตฺวา ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตาว, มาณวก, สรณคมนวิธิ’’นฺติ วตฺวา ‘‘สาธุ อุคฺคณฺหิสฺสามิ, กเถถ ภนฺเต ภควา’’ติ เตน ยาจิโต ตสฺส รุจิยา อนุรูปํ คาถาพนฺธวเสน สรณคมนวิธึ ทสฺเสนฺโต –

At dawn, the Blessed One, arising from the attainment of great compassion and surveying the world, saw the establishment of the young man Chatta in the refuges and precepts, his rebirth in the deva world after being killed by thieves, and the future penetration of the Dhamma by him—who would come from there together with his celestial mansion—and by the assembly gathered there. Having gone forth first, he sat down at the foot of a certain tree on the young man's path. The young man, having taken the wealth for his teacher, was going from Setabyā towards Ukkaṭṭhā when, on the way, he saw the Blessed One seated, approached, and stood. When asked by the Blessed One, “Where will you go?” he replied, “Good Gotama, I will go to Ukkaṭṭhā to give the teacher’s offering to my teacher, Pokkharasāti.” Then the Blessed One, having said, “But do you know, young man, the three refuges and the five precepts?” and upon being told by him, “I do not know. For what purpose are they, and what are they like?” explained, “This is like this,” and having made clear the results and benefits of going for refuge and undertaking the precepts, said, “First, young man, learn the method of going for refuge.” Being requested by him, “Good, I will learn. May the Blessed One, Venerable Sir, speak,” the Blessed One, in accordance with his inclination, showing the method of going for refuge by way of verse composition—

๘๘๖.

886.

‘‘โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ, สกฺยมุนี ภควา กตกิจฺโจ;

ปารคโต พลวีริยสมงฺคี, ตํ สุคตํ สรณตฺถมุเปหิ.

“He who is the foremost of speakers among men, the Sakyan Sage, the Blessed One, who has done what was to be done, who has gone to the further shore, possessed of strength and energy—to that Well-gone One go for refuge.

๘๘๗.

887.

‘‘ราควิราคมเนชมโสกํ[Pg.214], ธมฺมมสงฺขตมปฺปฏิกูลํ;

มธุรมิมํ ปคุณํ สุวิภตฺตํ, ธมฺมมิมํ สรณตฺถมุเปหิ.

“The fading of passion, imperturbable, sorrowless, the unconditioned Dhamma, not adverse; this sweet, excellent, and well-expounded Dhamma—to this Dhamma go for refuge.

๘๘๘.

888.

‘‘ยตฺถ จ ทินฺน มหปฺผลมาหุ, จตูสุ สุจีสุ ปุริสยุเคสุ;

อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เต, สงฺฆมิมํ สรณตฺถมุเปหี’’ติ. –

“That Sangha wherein what is given is said to be of great fruit—the four pairs of pure persons, those eight individuals who are seers of the Dhamma—to this Sangha go for refuge.”

ติสฺโส คาถาโย อภาสิ.

He spoke the three verses.

๘๘๖. ตตฺถ โยติ อนิยมิตวจนํ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. วทตนฺติ วทนฺตานํ. ปวโรติ เสฏฺโฐ, กถิกานํ อุตฺตโม วาทีวโรติ อตฺโถ. มนุเชสูติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ภควา ปน เทวมนุสฺสานมฺปิ พฺรหฺมานมฺปิ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ ปวโรเยว, ภควโต จ จริมภเว มนุสฺเสสุ อุปฺปนฺนตาย วุตฺตํ ‘‘มนุเชสู’’ติ. เตเนวาห ‘‘สกฺยมุนี’’ติ. สกฺยกุลปฺปสุตตาย สกฺโย, กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคตโต อนวเสสสฺส จ เญยฺยสฺส มุนนโต มุนิ จาติ สกฺยมุนิ. ภาคฺยวนฺตตาทีหิ จตูหิ การเณหิ ภควา. จตูหิ มคฺเคหิ กาตพฺพสฺส ปริญฺญาทิปเภทสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กตตฺตา นิปฺผาทิตตฺตา กตกิจฺโจ. ปารํ สกฺกายสฺส ปรตีรํ นิพฺพานํ คโต สยมฺภุญาเณน อธิคโตติ ปารคโต. อสทิเสน กายพเลน, อนญฺญสาธารเณน ญาณพเลน, จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริเยน จ สมนฺนาคตตฺตา พลวีริยสมงฺคี. โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทิตตฺตา สุคโต. ตํ สุคตํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สรณตฺถํ สรณาย ปรายณาย อปายทุกฺขวฏฺฏทุกฺขปริตฺตาณาย อุเปหิ อุปคจฺฉ, อชฺช ปฏฺฐาย อหิตนิวตฺตเนน หิตสํวฑฺฒเนน ‘‘อยํ เม ภควา สรณํ ตาณํ เลณํ ปรายณํ คติ ปฏิสรณ’’นฺติ ภช เสว, เอวํ ชานาหิ วา พุชฺฌสฺสูติ อตฺโถ.

886. Herein, the word 'yo' is an indefinite term; its definiteness should be understood by this word 'taṃ'. 'Vadataṃ' means 'among those who speak'. 'Pavaro' means the best, the supreme among speakers, the foremost proponent of doctrines; this is the meaning. 'Among humans' is a designation of excellence, just as in 'the Teacher of gods and humans'. However, the Blessed One is indeed the most excellent among gods and humans, among brahmas, and among all beings; and it is said 'among humans' because the Blessed One arose among humans in his final existence. For that very reason, he said 'Sakyamuni'. Because of being born in the Sakya clan, he is 'Sakya'; and because of being endowed with bodily sagacity and so on, and because of knowing all that is knowable without remainder, he is 'Muni'; thus he is 'Sakyamuni'. He is 'Bhagavā' for four reasons, such as being possessed of fortune. Because he has done and accomplished the sixteenfold task—distinguished by full understanding and so on—which is to be done by the four paths, he is 'Katakicco' (one who has done his duty). Because he has gone to the far shore, the other bank of individuality, which is Nibbāna, and has attained it through self-becoming knowledge, he is 'Pāragato' (one who has gone to the far shore). Because he is endowed with incomparable bodily strength, with knowledge-strength not shared by others, and with the energy of the four right strivings, he is 'Balavīriyasamaṅgī' (one endowed with strength and energy). Because of his excellent gait, because of having gone to the beautiful place, because of having gone rightly, and because of speaking rightly, he is 'Sugato' (the Well-Gone One). Go unto that Sugata, the Perfectly Self-Enlightened One, for the sake of refuge, as a final resort, for protection from the suffering of the woeful planes and the suffering of the round of existence. From this day forward, by turning away from what is unbeneficial and cultivating what is beneficial, you should associate with and serve him, thinking: 'This Blessed One is my refuge, my protection, my shelter, my final resort, my destination, and my recourse.' Or, you should know and understand it thus. This is the meaning.

๘๘๗. ราควิราคนฺติ อริยมคฺคมาห. เตน หิ อริยา อนาทิกาลภาวิตมฺปิ ราคํ วิรชฺเชนฺติ. อเนชมโสกนฺติ อริยผลํ. ตญฺหิ เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อวสิฏฺฐานญฺจ โสกนิมิตฺตานํ กิเลสานํ สพฺพโส ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต [Pg.215] ‘‘อเนชํ อโสก’’นฺติ จ วุจฺจติ. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ. สภาวโต คเหตพฺพธมฺโม เหส ยทิทํ มคฺคผลนิพฺพานานิ, น ปริยตฺติธมฺโม วิย ปญฺญตฺติธมฺมวเสน. ธมฺมนฺติ วา ปรมตฺถธมฺมํ, นิพฺพานนฺติ อตฺโถ. สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ, น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. ตเทว นิพฺพานํ. นตฺถิ เอตฺถ กิญฺจิปิ ปฏิกูลนฺติ อปฺปฏิกูลํ. สวนเวลายํ อุปปริกฺขณเวลายํ ปฏิปชฺชนเวลายนฺติ สพฺพทาปิ อิฏฺฐเมวาติ มธุรํ. สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยาย ปฏิภานสมฺปทาย ปวตฺติตตฺตา สุปฺปวตฺติภาวโต นิปุณภาวโต จ ปคุณํ. วิภชิตพฺพสฺส อตฺถสฺส ขนฺธาทิวเสน กุสลาทิวเสน อุทฺเทสาทิวเสน จ สุฏฺฐุ วิภชนโต สุวิภตฺตํ. ตีหิปิ ปเทหิ ปริยตฺติธมฺมเมว วทติ. เตเนว หิสฺส อาปาถกาเล วิย วิมทฺทนกาเลปิ กเถนฺตสฺส วิย สุณนฺตสฺสาปิ สมฺมุขีภาวโต อุภโตปจฺจกฺขตาย ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิม’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมนฺติ ยถาวปฏิปชฺชนฺเต อปายทุกฺขปาตโต ธารณตฺเถน ธมฺมํ, อิทํ จตุพฺพิธสฺสาปิ ธมฺมสฺส สาธารณวจนํ. ปริยตฺติธมฺโมปิ หิ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐานมตฺตายปิ ยถาวปฏิปตฺติยา อปายทุกฺขปาตโต ธาเรติ เอว. อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิทเมว วิมานํ สาธกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สาธารณภาเวน ยถาวุตฺตธมฺมสฺส ปจฺจกฺขํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ปุน ‘‘อิม’’นฺติ อาห.

887. By ‘dispassion’ (rāgavirāga) is meant the Noble Path. For by this, the noble ones become dispassionate towards lust, even that which has been cultivated since beginningless time. By ‘the unstirred and sorrowless’ (anejaṃ asokaṃ) is meant the Noble Fruit. For it is called ‘unstirred and sorrowless’ because it completely pacifies the craving known as stirring (ejā) and the remaining defilements that are causes of sorrow. By ‘Dhamma’ is meant the Dhamma of its own nature. This is the Dhamma that should be grasped by its very nature—namely, the path, the fruit, and Nibbāna—not the Dhamma of learning by way of a mere concept. Alternatively, by ‘Dhamma’ is meant the ultimate Dhamma, the meaning being Nibbāna. That which is made by causes coming together is ‘conditioned’ (saṅkhata); that which is not conditioned is ‘unconditioned’ (asaṅkhata). That very thing is Nibbāna. Herein, there is nothing disagreeable; thus, it is ‘not disagreeable’ (appaṭikūlaṃ). At the time of hearing, at the time of investigating, and at the time of practicing, it is always desirable—thus, it is ‘sweet’ (madhuraṃ). Because it is set forth by the accomplishment of analytical knowledge which has the knowledge of omniscience as its support, it is ‘proficient’ (paguṇaṃ) due to its being well set forth and its subtlety. It is ‘well-divided’ (suvibhattaṃ) because it well analyzes the meaning to be analyzed by way of aggregates, by way of wholesome states, by way of exposition, and so forth. By these three terms, only the Dhamma of learning is spoken of. For that reason, to show its direct perception for both speaker and listener alike—at the time of critical scrutiny just as at the time of its first appearance—it is said ‘this’ (imaṃ). ‘Dhamma’ is so-called in the sense of upholding those who practice accordingly from falling into the suffering of the lower realms. This is a general term for all four kinds of Dhamma. For the Dhamma of learning also, by mere establishment in the refuges and virtues and by practicing accordingly, surely protects one from falling into the suffering of the lower realms. And for this meaning, this very celestial mansion should be understood as the proof. Wishing to show the aforesaid Dhamma in a general way, and having made it directly perceptible, he again said ‘this’ (imaṃ).

๘๘๘. ยตฺถาติ ยสฺมึ อริยสงฺเฆ. ทินฺนนฺติ ปริจฺจตฺตํ อนฺนาทิเทยฺยธมฺมํ. ทินฺน มหปฺผลนฺติ คาถาสุขตฺถํ อนุนาสิกโลโป กโต. อจฺจนฺตเมว กิเลสาสุจิโต วิสุชฺฌเนน สุจีสุ ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๖๐) วุตฺเตสุ จตูสุ ปุริสยุเคสุ. อฏฺฐาติ มคฺคฏฺฐผลฏฺเฐสุ ยุคเฬ อกตฺวา วิสุํ วิสุํ คหเณน อฏฺฐ ปุคฺคลา. คาถาสุขตฺถเมว เจตฺถ ‘‘ปุคฺคล ธมฺมทสา’’ติ รสฺสํ กตฺวา นิทฺเทโส. ธมฺมทสาติ จตุสจฺจธมฺมสฺส นิพฺพานธมฺมสฺส จ ปจฺจกฺขโต ทสฺสนกา. ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาเวน สงฺฆํ.

888. ‘Where’ (yattha) means: in which Noble Saṅgha. ‘Given’ (dinnaṃ) means: a relinquished offering such as food and so forth. In ‘Given bears great fruit’ (dinnamahapphalaṃ)—for the sake of fluency in the verse, the elision of the nasal consonant has been made. Utterly cleansed from the impurity of defilements, ‘in the pure ones’ (sucīsu) refers to the four pairs of noble persons spoken of as, ‘a stream-enterer, one practicing for the realization of the fruit of stream-entry,’ and so forth. ‘Eight’ (aṭṭha) means: the eight individuals, taken separately as those established in the path and those established in the fruit, without forming them into pairs. And here, for the sake of fluency in the verse, the designation is made with a shortened vowel as ‘puggala dhammadasā’. ‘Seers of the Dhamma’ (dhammadasā) means: those who directly see the Dhamma of the Four Truths and also the Dhamma of Nibbāna. The Saṅgha is a unified body through a commonality of view and virtue.

เอวํ ภควตา ตีหิ คาถาหิ สรณคุณสนฺทสฺสเนน สทฺธึ สรณคมนวิธิมฺหิ วุตฺเต มาณโว ตํตํสรณคุณานุสฺสรณมุเขน สรณคมนวิธิโน อตฺตโน หทเย ฐปิตภาวํ วิภาเวนฺโต ตสฺสา ตสฺสา คาถาย [Pg.216] อนนฺตรํ ‘‘โย วทตํ ปวโร’’ติอาทินา ตํ ตํ คาถํ ปจฺจนุภาสิ. เอวํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ฐิตสฺส ปญฺจ สิกฺขาปทานิ สรูปโต ผลานิสํสโต จ วิภาเวตฺวา เตสํ สมาทานวิธึ กเถสิ. โส ตมฺปิ สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา ปสนฺนมานโส ‘‘หนฺทาหํ ภควา คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา รตนตฺตยคุณํ อนุสฺสรนฺโต ตํเยว มคฺคํ ปฏิปชฺชิ. ภควาปิ ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตกํ กุสลํ เทวโลกูปปตฺติยา’’ติ เชตวนเมว อคมาสิ.

Thus, when the Blessed One had spoken in three verses the method of going for refuge, together with an exposition of the virtues of the refuges, the young man made it manifest that the method of going for refuge was established in his heart through recollecting the virtues of each of those refuges, and he repeated each verse immediately after it, beginning with, ‘Yo vadataṃ pavaro…’ and so forth. While he stood there, having repeated the verses in this way, the Blessed One, having made clear the five precepts in terms of their nature and their fruits and benefits, then explained the method for undertaking them. That young man, having grasped this well, with a mind full of faith, said, ‘Well now, Blessed One, I will go.’ Recollecting the virtues of the Triple Gem, he set out on that very path. The Blessed One also, thinking, ‘This much merit is sufficient for this young man’s arising in the deva world,’ went to Jetavana itself.

มาณวสฺส ปน ปสนฺนจิตฺตสฺส รตนตฺตยคุณํ สลฺลกฺขณวเสน ‘‘สรณํ อุเปมี’’ติ ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทตาย สรเณสุ จ, ภควตา วุตฺตนเยน ปญฺจนฺนํ สีลานํ อธิฏฺฐาเนน สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตสฺส เตเนว นเยน รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺเสว คจฺฉนฺตสฺส โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสุ. โส เต อคเณตฺวา รตนตฺตยคุเณ อนุสฺสรนฺโตเยว คจฺฉติ. ตญฺเจโก โจโร คุมฺพนฺตรํ อุปนิสฺสาย ฐิโต วิสปีเตน สเรน สหสาว วิชฺฌิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาเปตฺวา กหาปณภณฺฑิกํ คเหตฺวา อตฺตโน สหาเยหิ สทฺธึ ปกฺกามิ. มาณโว ปน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ตึสโยชนิเก กนกวิมาเน สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย อจฺฉราสหสฺสปริวุโต สฏฺฐิสกฏภาราลงฺการปฏิมณฺฑิตตฺตภาโว นิพฺพตฺติ, ตสฺส วิมานสฺส อาภา สาติเรกานิ วีสติโยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

Meanwhile, the young man, with a devoted mind, having clearly perceived the qualities of the Three Jewels, with the thought ‘I go for refuge’ arising in his mind, was established in the refuges. Following the way taught by the Blessed One, and having undertaken the five precepts, he was established in the precepts. As he went along, recollecting the qualities of the Three Jewels in that same manner, robbers assaulted him on the road. Disregarding them, he kept walking while recollecting the qualities of the Three Jewels. Then, one of the robbers, standing concealed in a thicket, suddenly shot him with a poison-smeared arrow, causing his death, and took the bundle of a thousand kahāpanas before leaving with his companions. The young man, having passed away, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion thirty yojanas in extent. Like one awakened from sleep, he was born with a body adorned with ornaments weighing sixty cartloads, surrounded by a thousand celestial nymphs. The radiance of his mansion stood, pervading an area of more than twenty yojanas.

อถ มาณวํ กาลกตํ ทิสฺวา เสตพฺยคามวาสิโน มนุสฺสา เสตพฺยํ คนฺตฺวา ตสฺส มาตาปิตูนํ อุกฺกฏฺฐคามวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐํ คนฺตฺวา พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส กเถสุํ. ตํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร ญาติมิตฺตา พฺราหฺมโณ จ โปกฺขรสาติ สปริวารา อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ปเทสํ อคมํสุ, เยภุยฺเยน เสตพฺยวาสิโน จ อุกฺกฏฺฐวาสิโน จ อิจฺฉานงฺคลวาสิโน จ สนฺนิปตึสุ, มหาสมาคโม อโหสิ. อถ มาณวสฺส มาตาปิตโร มคฺคสฺส อวิทูเร จิตกํ สชฺเชตฺวา สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ.

Then, seeing the young man dead, the people dwelling in the village of Setabya went to Setabya and told his parents, and those dwelling in the village of Ukkaṭṭha went to Ukkaṭṭha and told the brahmin Pokkharasāti. Hearing this, his parents, relatives, friends, and the brahmin Pokkharasāti with his retinue, weeping with tearful faces, went to that place. Most of the residents of Setabya, Ukkaṭṭha, and Icchānaṅgala also gathered, and a great assembly was formed. Then, the young man’s parents prepared a funeral pyre not far from the road and began performing the funeral rites for the body.

อถ ภควา จินฺเตสิ ‘‘มยิ คเต ฉตฺตมาณโว มํ วนฺทิตุํ อาคมิสฺสติ, อาคตญฺจ ตํ กตกมฺมํ กถาเปนฺโต กมฺมผลํ ปจฺจกฺขํ กาเรตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสามิ, เอวํ มหาชนสฺส ธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ตํ ปเทสํ อุปคนฺตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล [Pg.217] นิสีทิ ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺโต. อถ ฉตฺตมาณวเทวปุตฺโตปิ อตฺตโน สมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ตสฺสา การณํ อุปธาเรนฺโต สรณคมนญฺจ สีลสมาทานญฺจ ทิสฺวา, วิมฺหยชาโต ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน ‘‘อิทาเนวาหํ คนฺตฺวา ภควนฺตญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ วนฺทิสฺสามิ, รตนตฺตยคุเณ จ มหาชนสฺส ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ กตญฺญุตํ นิสฺสาย สกลํ ตํ อรญฺญปเทสํ เอกาโลกํ กโรนฺโต, สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา วิมานโต โอรุยฺห มหตา ปริวาเรน สทฺธึ ทิสฺสมานรูโป อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปตนฺโต อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘โก นุ โข อยํ เทโว วา พฺรหฺมา วา’’ติ อจฺฉริยพฺภุตชาโต อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรสิ. ภควา เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปากฏํ กาตุํ –

Then the Blessed One thought: ‘When I go there, the young man Chatta will come to pay homage to me. When he has come, I will have him relate the kamma he has done, and by making the result of that kamma manifest, I will teach the Dhamma. In this way, there will be a penetration of the Dhamma for the great multitude.’ Having thought thus, he went to that place together with a great Saṅgha of bhikkhus and sat down at the foot of a certain tree, emitting the six-colored Buddha-rays. Then the devaputta Chattamāṇava, reflecting on his own prosperity and discerning its cause—seeing his act of going for refuge and undertaking the precepts—became filled with wonder. As confidence and great respect for the Blessed One arose in him, he thought: ‘Right now I will go and pay homage to the Blessed One and the Saṅgha of bhikkhus, and I will make the virtues of the Triple Gem manifest to the great multitude.’ Relying on his gratitude, illuminating that entire forest region with a single light, he arrived together with his celestial mansion. He descended from the mansion and, together with a great retinue, approached in a visible form. Prostrating with his head at the Blessed One’s feet, he paid homage, and raising his joined palms, he stood to one side. Seeing him, the great multitude, amazed and astonished, wondered: ‘Who indeed is this? A deva or a brahmā?’ They approached and surrounded the Blessed One. The Blessed One, in order to make manifest the meritorious kamma he had done—

๘๘๙.

889.

‘‘น ตถา ตปติ นเภ สูริโย, จนฺโท จ น ภาสติ น ผุสฺโส;

ยถา อตุลมิทํ มหปฺปภาสํ, โก นุ ตฺวํ ติทิวา มหึ อุปาคา.

The sun does not blaze so in the sky, nor does the moon shine, nor the star Phussa, as does this incomparable, greatly radiant mansion. Who are you, who have come from heaven to earth?

๘๙๐.

890.

‘‘ฉินฺทติ รํสี ปภงฺกรสฺส, สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา;

รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ, ปริสุทฺธํ วิมลํ สุภํ วิมานํ.

Its radiance surpasses the rays of the sun, the light-maker; its splendor extends for more than twenty yojanas. It makes the night like the day—the pure, stainless, beautiful mansion.

๘๙๑.

891.

‘‘พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกํ, โวกิณฺณํ กุสุเมหิ เนกจิตฺตํ;

อรชวิรชเหมชาลฉนฺนํ, อากาเส ตปติ ยถาปิ สูริโย.

Adorned with many kinds of red lotuses and variegated white lotuses, strewn with flowers of many hues, covered with a golden net, dustless and stainless, it shines in the sky just like the sun.

๘๙๒.

892.

‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหิ, อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหิ;

กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหิ, ปริปูรํ คคนํว ตารกาหิ.

[The mansion is] filled with those clad in red and yellow garments, anointed with agarwood, priyangu, and sandalwood, with those whose skin resembles the color of gold, just as the sky is with stars.

๘๙๓.

893.

‘‘นรนาริโย [Pg.218] พหุเกตฺถเนกวณฺณา, กุสุมวิภูสิตาภรเณตฺถ สุมนา;

อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภึ, ตปนิยวิตตา สุวณฺณฉนฺนา.

Men and women are many here, of diverse hues, adorned with flowers and ornaments, joyful. Stirred by the wind, they emit a sweet fragrance; they are spread with refined gold, covered with gold.

๘๙๔.

894.

‘‘กิสฺส สํยมสฺส อยํ วิปาโก, เกนาสิ กมฺมผเลนิธูปปนฺโน;

ยถา จ เต อธิคตมิทํ วิมานํ, ตทนุปทํ อวจาสิ อิคฺฆ ปุฏฺโฐ’’ติ. –

Of what restraint is this the result? By what fruit of action are you thus endowed? And how was this celestial mansion obtained by you? Being asked, please declare this in detail.

ตํ เทวปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิ.

He questioned that devaputta.

๘๘๖. ตตฺถ ตปตีติ ทิปฺปติ. นเภติ อากาเส. ผุสฺโสติ ผุสฺสตารกา. อตุลนฺติ อนุปมํ, อปฺปมาณํ วา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อิทํ ตว วิมานํ อนุปมํ อปฺปมาณํ ปภสฺสรภาเวน ตโต เอว มหปฺปภาสํ อากาเส ทิปฺปติ, น ตถา ตารกรูปานิ ทิปฺปนฺติ, น จนฺโท, ตานิ ตาว ติฏฺฐนฺตุ, นาปิ สูริโย ทิปฺปติ, เอวํภูโต โก นุ ตฺวํ เทวโลกโต อิมํ ภูมิปเทสํ อุปคโต, ตํ ปากฏํ กตฺวา อิมสฺส มหาชนสฺส กเถหีติ.

886. Herein, `tapatī` means 'it shines.' `Nabhe` means 'in the sky.' `Phusso` means 'the Phussa star.' `Atulaṃ` means 'incomparable' or 'immeasurable.' This is what is meant: Just as this celestial mansion of yours—incomparable and immeasurable by its brilliant radiance, and for that very reason possessing great splendor—shines in the sky, so the forms of the stars do not shine, nor does the moon—let them be—nor even does the sun shine. Being such, who are you that has come from the world of devas to this region of the earth? Making it manifest, please tell this great assembly.

๘๙๐. ฉินฺทตีติ วิจฺฉินฺทติ, ปวตฺติตุํ อเทนฺโต ปฏิหนตีติ อตฺโถ. รํสีติ รสฺมิโย. ปภงฺกรสฺสาติ สูริยสฺส. ตสฺส จ วิมานสฺส ปภา สมนฺตโต ปญฺจวีสติ โยชนานิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ. เตนาห ‘‘สาธิกวีสติโยชนานิ อาภา’’ติ. รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรตีติ อตฺตโน ปภาย อนฺธการํ วิธมนฺตํ รตฺติภาคมฺปิ ทิวสภาคํ วิย กโรติ. ปริสมนฺตโต อนฺโต เจว พหิ จ สุทฺธตาย ปริสุทฺธํ. สพฺพโส มลาภาเวน วิมลํ. สุนฺทรตาย สุภํ.

890. `Chindati` means 'it cuts off'; the meaning is that, not giving an opportunity for it to proceed, it dispels it. `Raṃsī` means 'rays.' `Pabhaṅkarassa` means 'of the sun.' And the radiance of that celestial mansion, having pervaded twenty-five yojanas all around, remains. Therefore, it was said, 'its radiance is more than twenty yojanas.' As for 'it makes the night like the day,' this means that, dispelling the darkness with its own radiance, it makes even the portion of night like the portion of day. All around, both inside and out, it is pure on account of its purity. In every way, it is immaculate on account of the absence of stain. It is beautiful on account of its excellence.

๘๙๑. พหุปทุมวิจิตฺรปุณฺฑรีกนฺติ พหุวิธรตฺตกมลญฺเจว วิจิตฺตวณฺณเสตกมลญฺจ. เสตกมลํ ปทุมํ, รตฺตกมลํ ปุณฺฑรีกนฺติ วทนฺติ. โวกิณฺณํ กุสุเมหีติ อญฺเญหิ จ นานาวิเธหิ ปุปฺเผหิ สโมกิณฺณํ. เนกจิตฺตนฺติ [Pg.219] มาลากมฺมลตากมฺมาทินานาวิธวิจิตฺตํ. อรชวิรชเหมชาลฉนฺนนฺติ สยํ อปคตรชํ วิรเชน นิทฺโทเสน กญฺจนชาเลน ฉาทิตํ.

891. `Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ` means 'many kinds of red lotuses and white lotuses of variegated color.' They also say that the white lotus is `paduma`, and the red lotus is `puṇḍarīka`. `Vokiṇṇaṃ kusumehi` means 'strewn also with other various kinds of flowers.' `Anekacittaṃ` means 'variegated with diverse decorations such as the work of garlands and the work of creepers.' `Arajavirajahemajālachannaṃ` means 'it itself is free from dust and is covered with a stainless, flawless golden net.'

๘๙๒. รตฺตมฺพรปีตวาสสาหีติ รตฺตวตฺถาหิ เจว ปีตวตฺถาหิ จ. เอกา หิ รตฺตํ ทิพฺพวตฺถํ นิวาเสตฺวา ปีตํ อุตฺตริยํ กโรติ, อปรา ปีตํ นิวาเสตฺวา รตฺตํ อุตฺตริยํ กโรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘รตฺตมฺพรปีตวาสสาหี’’ติ. อครุปิยงฺคุจนฺทนุสฺสทาหีติ อครุคนฺเธน ปิยงฺคุมาลาหิ จนฺทนคนฺเธหิ จ อุสฺสทาหิ, อุสฺสนฺนทิพฺพาครุคนฺธาทิกาหีติ อตฺโถ. กญฺจนตนุสนฺนิภตฺตจาหีติ กนกสทิสสุขุมจฺฉวีหิ. ปริปูรนฺติ ตหํ ตหํ วิจรนฺตีหิ สงฺคีติปสุตาหิ จ ปริปุณฺณํ.

892. 'Rattambarapītavāsasāhī' means with red garments and with yellow garments. Indeed, one goddess, having worn a red divine garment, makes a yellow one her upper garment; another, having worn a yellow divine garment, makes a red one her upper garment. With reference to that, it is said 'rattambarapītavāsasāhī.' 'Agarupiyaṅgucandanussadāhī' means having abundant and excellent fragrances from the scent of fine aloe-wood, from garlands of priyaṅgu flowers, and from the scent of sandalwood; the meaning is: having abundant divine fragrances of aloe-wood, flowers, and so forth. 'Kañcanatanusannibhattacāhī' means having delicate skin similar in complexion to gold. 'Paripūranti' means it is completely filled by those who wander here and there and by those who are skilled in the art of song.

๘๙๓. พหุเกตฺถาติ พหุกา เอตฺถ. อเนกวณฺณาติ นานารูปา. กุสมวิภูสิตาภรณาติ วิเสสโต สุรภิวายนตฺถํ ทิพฺพกุสุเมหิ อลงฺกตทิพฺพาภรณา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิมาเน. สุมนาติ สุนฺทรมนา ปมุทิตจิตฺตา. อนิลปมุญฺจิตา ปวนฺติ สุรภินฺติ อนิเลน ปมุญฺจิตคนฺธานํ ปุปฺผานํ วายุนา วิมุตฺตปตฺตปุฏํ วิย วิพนฺธตาย วิกสิตตาย จ สุคนฺธํ ปวายนฺติ. ‘‘อนิลปธูปิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, วาเตน มนฺทํ อาวุยฺหมานา เหมมยปุปฺผาติ อตฺโถ. กนกจีรกาทีหิ เวณิอาทีสุ โอตตตาย ตปนิยวิตตา. เยภุยฺเยน กญฺจนาภรเณหิ อจฺฉาทิตสรีรตาย สุวณฺณฉนฺนา. นรนาริโยติ เทวปุตฺตา เทวธีตโร จ พหุกา เอตฺถ ตว วิมาเนติ ทสฺเสติ.

893. 'Bahuketthā' means many are here. 'Anekavaṇṇā' means having various forms. 'Kusamavibhūsitābharaṇā' means having divine ornaments adorned with divine flowers, especially for the purpose of spreading fragrance. 'Etthā' means in that celestial mansion. 'Sumanā' means having good minds, having joyful minds. 'Anilapamuñcitā pavanti surabhi' means: of the flowers whose fragrance is released by the wind, they spread a good scent because their fragrance is released from the petals, tips, and buds freed by the wind, and because they are fully bloomed. Some also recite 'anilapadhūpitā'; the meaning is: flowers made of gold, being gently blown by the wind. 'Tapanīyavitatā' means overlaid with golden threads and so on in their braids and the like, due to being covered. 'Suvaṇṇachannā' means covered with gold, because their bodies are for the most part covered with golden ornaments. 'Naranāriyo' shows this meaning: devas and devīs are many here in your mansion.

๘๙๔. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต ปุฏฺโฐติ ปุจฺฉิโต อิมสฺส มหาชนสฺส กมฺมผลปจฺจกฺขภาวายาติ อธิปฺปาโย.

894. 'Iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Puṭṭho' means: being asked, you should answer for this great assembly of people, so that the result of kamma may become directly manifest. This is the intention.

ตโต เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Then the devaputta answered with these verses:

๘๙๕.

895.

‘‘สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวน, สตฺถานุสาสิ อนุกมฺปมาโน;

ตว รตนวรสฺส ธมฺมํ สุตฺวา, กริสฺสามีติ จ พฺรวิตฺถ ฉตฺโต.

Here on the path, having met the youth by himself, the Teacher instructed him, showing compassion. Having heard the Dhamma of your supreme jewel, Chatta said, 'I will do it.'

๘๙๖.

896.

‘‘ชินวรปวรํ [Pg.220] อุเปหิ สรณํ, ธมฺมญฺจาปิ ตเถว ภิกฺขุสงฺฆํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

Approach the supreme and excellent Victor as refuge, and likewise the Dhamma and the Sangha of monks. At first, venerable sir, I said, 'No'; but later I acted according to your word.

๘๙๗.

897.

‘‘มา จ ปาณวธํ วิวิธํ จรสฺสุ อสุจึ,น หิ ปาเณสุ อสญฺญตํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

Do not practice various kinds of impure killing of living beings, for the wise have indeed not praised one who is unrestrained regarding living beings. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

๘๙๘.

898.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตมฺปิ, อาทาตพฺพมมญฺญิโถ อทินฺนํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

And do not consider taking what is not given, even that which is guarded by another person. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

๘๙๙.

899.

‘‘มา จ ปรชนสฺส รกฺขิตาโย, ปรภริยา อคมา อนริยเมตํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

And do not go to the wives of others, who are guarded by other people; this is ignoble. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

๙๐๐.

900.

‘‘มา จ วิตถํ อญฺญถา อภาณิ, น หิ มุสาวาทํ อวณฺณยึสุ สปฺปญฺญา;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

And do not speak what is false or otherwise, for the wise have indeed not praised false speech. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

๙๐๑.

901.

‘‘เยน จ ปุริสสฺส อเปติ สญฺญา, ตํ มชฺชํ ปริวชฺชยสฺสุ สพฺพํ;

โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต, ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ.

And that by which a person's perception departs, avoid all such intoxicants. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

๙๐๒.

902.

‘‘สฺวาหํ อิธ ปญฺจ สิกฺขา กริตฺวา, ปฏิปชฺชิตฺวา ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ทฺเวปถมคมาสึ โจรมชฺเฌ, เต มํ ตตฺถ วธึสุ โภคเหตุ.

I, having undertaken the five trainings here and having practiced in accordance with the Tathāgata's Dhamma, went on a path between two villages amidst thieves, and they killed me there for the sake of wealth.

๙๐๓.

903.

‘‘เอตฺตกมิทํ [Pg.221] อนุสฺสรามิ กุสลํ, ตโต ปรํ น เม วิชฺชติ อญฺญํ;

เตน สุจริเตน กมฺมุนาหํ, อุปฺปนฺโน ติทิเวสุ กามกามี.

I recall this much wholesome kamma; beyond this, no other exists for me. By that well-done action, I, a desirer of sensual pleasures, was reborn in the heaven of the Thirty-three.

๙๐๔.

904.

‘‘ปสฺส ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส, อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา วิปากํ;

ชลมิว ยสสา สเมกฺขมานา, พหุกามํ ปิหยนฺติ หีนกมฺมา.

See the result of a moment's restraint and practice in accordance with the Dhamma. Those of inferior deeds, looking upon this glory as if it were a flame, greatly envy it.

๙๐๕.

905.

‘‘ปสฺส กติปยาย เทสนาย, สุคติญฺจมฺหิ คโต สุขญฺจ ปตฺโต;

เย จ เต สตตํ สุณนฺติ ธมฺมํ, มญฺเญ เต อมตํ ผุสนฺติ เขมํ.

See how, by a few words of instruction, I have gone to a good destination and attained happiness. And those who constantly listen to the Dhamma, I think they attain the Deathless, the secure.

๙๐๖.

906.

‘‘อปฺปมฺปิ กตํ มหาวิปากํ, วิปุลํ โหติ ตถาคตสฺส ธมฺเม;

ปสฺส กตปุญฺญตาย ฉตฺโต, โอภาเสติ ปถวึ ยถาปิ สูริโย.

Even a little that is done has a great and abundant result in the Tathāgata's Dhamma. Behold, due to his merit, Chatta illuminates the earth just as the sun does.

๙๐๗.

907.

‘‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม, อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ;

เต มยํ ปุนเรว ลทฺธ มานุสตฺตํ, ปฏิปนฺนา วิหเรมุ สีลวนฺโต.

Some, having come together, deliberate thus: 'What is this wholesome? What should we practice?' May we, having again obtained a human state, live as virtuous ones, rightly practicing.

๙๐๘.

908.

‘‘พหุกาโร อนุกมฺปโก จ สตฺถา, อิติ เม สติ อคมา ทิวา ทิวสฺส;

สฺวาหํ อุปคโตมฺหิ สจฺจนามํ, อนุกมฺปสฺสุ ปุนปิ สุเณมฺห ธมฺมํ.

The Teacher is of great service and compassionate; thus, mindfulness came to me day by day. I have approached that which is named Truth; have compassion again, that we may hear the Dhamma.

๙๐๙.

909.

‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ, ภวราคานุสยญฺจ ปหาย โมหํ;

น จ เต ปุน มุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ, ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา’’ติ.

Those who here abandon sensual desire, and having abandoned the underlying tendency to craving for existence and delusion, they do not return again to lying in a womb, for they have gone to Parinibbāna, having become cool.

๘๙๕. ตตฺถ [Pg.222] สยมิธ ปเถ สเมจฺจ มาณเวนาติ อิธ อิมสฺมึ ปเถ มหามคฺเค สยเมว อุปคเตน มาณเวน พฺราหฺมณกุมาเรน สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหมนุสาสนโต สตฺถา ภควา, ตฺวํ ยํ มาณวํ ยถาธมฺมํ อนุสาสิ อนุกมฺปมาโน อนุคฺคณฺหนฺโต, ตว รตนวรสฺส อคฺครตนสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตํ ธมฺมํ สุตฺวา อิติ เอวํ กริสฺสามิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชิสฺสามีติ, โส ฉตฺโต ฉตฺตนามโก มาณโว พฺรวิตฺถ กเถสีติ ปทโยชนา.

895. Therein, as to 'sayamidha pathe samecca māṇavena': here, on this path, on the great road, having met and come together with the young man, the brahmin youth, who had approached by himself. Because he instructs beings according to what is suitable with the benefits pertaining to the visible world, the future life, and the ultimate goal, the Blessed One is the Teacher. You instructed that young man in accordance with the Dhamma, being compassionate, uplifting him. Having heard that Dhamma of you, the excellent jewel, the foremost jewel, the Perfectly Self-Awakened One, that young man named Chatta spoke, saying: 'Thus I will do, I will practice as instructed.' This is the syntactical analysis of the words.

๘๙๖. เอวํ ยถาปุจฺฉิตํ กมฺมํ การณโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต วิภาคโต จ ทสฺเสนฺโต สตฺถารา สมาทปิตภาวํ อตฺตนา จ ตตฺถ ปจฺฉา ปติฏฺฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชินวรปวร’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเตติ ภนฺเต ภควา ‘‘สรณคมนํ ชานาสี’’ติ ตยา วุตฺโต ‘‘โน’’ติ น ‘‘ชานามี’’ติ ปฐมํ อโวจํ อหํ. ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสินฺติ ปจฺฉา ตยา วุตฺตํ กถํ ปริวตฺเตนฺโต ตว วจนํ ตเถว อกาสึ ปฏิปชฺชึ, ตีณิปิ สรณานิ อุปคจฺฉินฺติ อตฺโถ.

896. Thus, having shown the wholesome action by its cause as asked, and now showing it by its nature and by classification, in order to show the state of having been caused to undertake it by the Teacher and his own state of being established therein afterwards, he spoke the words beginning with 'jinavarapavara'. Therein, as to 'noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante': Venerable Sir, Blessed One, when asked by you, 'Do you know the going for refuge?', I at first said, 'No,' meaning, 'I do not know.' As to 'pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ': afterwards, following and practicing the words spoken by you, I did your word just so; I practiced. The meaning is: I went to all three refuges.

๘๙๗. วิวิธนฺติ อุจฺจาวจํ, อปฺปสาวชฺชํ มหาสาวชฺชญฺจาติ อตฺโถ. มา จรสฺสูติ มา อกาสิ. อสุจินฺติ กิเลสาสุจิมิสฺสตาย น สุจึ. ปาเณสุ อสญฺญตนฺติ ปาณฆาตโต อวิรตํ. น หิ อวณฺณยึสูติ น หิ วณฺณยนฺติ. ปจฺจูปฺปนฺนกาลตฺเถ หิ อิทํ อตีตกาลวจนํ. อถ วา ‘‘อวณฺณยึสู’’ติ เอกเทเสน สกลสฺส กาลสฺส อุปลกฺขณํ, ตสฺมา ยถา น วณฺณยึสุ อตีตมทฺธานํ, เอวํ เอตรหิปิ น วณฺณยนฺติ, อนาคเตปิ น วณฺณยิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

897. 'Vividhaṃ' means various, that is, high and low, of little fault and of great fault; this is the meaning. 'Mā carassu' means 'do not do'. 'Asuciṃ' means not pure, due to being mixed with the impurity of defilements. 'Pāṇesu asaññataṃ' means not abstaining from the killing of living beings. 'Na hi avaṇṇayiṃsū' means 'they do not praise'. For this is a past tense expression in the sense of the present time. Or alternatively, the word 'avaṇṇayiṃsu' is an indicator of the entire time by means of a part. Therefore, just as they did not praise in the past, so too they do not praise now, and they will not praise in the future—this is what is meant.

๘๙๘-๙๐๐. ปรชนสฺส รกฺขิตนฺติ ปรปริคฺคหิตวตฺถุ. เตนาห ‘‘อทินฺน’’นฺติ. มา อคมาติ มา อชฺฌาจริ. วิตถนฺติ อตถํ, มุสาติ อตฺโถ. อญฺญถาติ อญฺญถาว, วิตถสญฺญี เอวํ วิตถนฺติ ชานนฺโต เอวํ มา ภณีติ อตฺโถ.

898-900. 'Parajanassa rakkhitaṃ' means an object possessed by another. Therefore, it is said 'adinnaṃ'. 'Mā agamā' means do not transgress. 'Vitathaṃ' means untrue, false; this is the meaning. 'Aññathā' means: otherwise indeed; being one who perceives it as false and knowing it to be false, do not speak thus; this is the meaning.

๙๐๑. เยนาติ [Pg.223] เยน มชฺเชน, ปีเตนาติ อธิปฺปาโย. อเปตีติ วิคจฺฉติ. สญฺญาติ ธมฺมสญฺญา, โลกสญฺญา เอว วา. สพฺพนฺติ อนวเสสํ, พีชโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ.

901. 'Yena' means 'by which intoxicant'; the intention is 'by having been drunk'. 'Apeti' means it goes away. 'Saññā' means perception of Dhamma, or even worldly perception. 'Sabbaṃ' means 'all', that is, without remainder, beginning from the seed; this is the meaning.

๙๐๒. สฺวาหนฺติ โส ตทา ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. อิธ อิมสฺมึ มคฺคปเทเส, อิมสฺมึ วา ตว สาสเน. เตนาห ‘‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’’ติ. ปญฺจ สิกฺขาติ ปญฺจ สีลานิ. กริตฺวาติ อาทิยิตฺวา, อธิฏฺฐายาติ อตฺโถ. ทฺเวปถนฺติ ทฺวินฺนํ คามสีมานํ เวมชฺฌภูตํ ปถํ, สีมนฺตริกปถนฺติ อตฺโถ. เตติ เต โจรา. ตตฺถาติ สีมนฺตริกมคฺเค. โภคเหตูติ อามิสกิญฺจิกฺขนิมิตฺตํ.

902. 'Svāhaṃ' means 'that I', that is, I who was then the Chatta youth. 'Idha' means in this path-region, or in this dispensation of yours. Therefore, it is said 'in the Dhamma of the Tathāgata'. 'Pañca sikkhā' means the five precepts. 'Karitvā' means having undertaken, having resolved; this is the meaning. 'Dvepathaṃ' means a path situated between the boundaries of two villages, that is, a path in the boundary-interval; this is the meaning. 'Te' means those thieves. 'Tattha' means on the path in the boundary-interval. 'Bhogahetu' means for the sake of a trifling material thing.

๙๐๓. ตโตติ ยถาวุตฺตกุสลโต ปรํ อุปริ อญฺญํ กุสลํ น วิชฺชติ น อุปลพฺภติ, ยมหํ อนุสฺสเรยฺยนฺติ อตฺโถ. กามกามีติ ยถิจฺฉิตกามคุณสมงฺคี.

903. 'Tato' means: beyond the aforementioned wholesome action, no other wholesome action exists or is found that I might recollect; this is the meaning. 'Kāmakāmī' means one desiring sensual pleasures, that is, one endowed with desired sense-qualities.

๙๐๔. ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺสาติ ขณมุหุตฺตมตฺตํ ปวตฺตสีลสฺส. อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยาติ ยถาธิคตสฺส ผลสฺส อนุรูปธมฺมํ ปฏิปชฺชมานสฺส ภควา ปสฺส, ตุยฺหํ โอวาทธมฺมสฺส วา อนุรูปาย ธมฺมปฏิปตฺติยา วุตฺตนิยาเมเนว สรณคมนสฺส สีลสมาทานสฺส จาติ อตฺโถ. ชลมิว ยสสาติ อิทฺธิยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ ชลนฺตํ วิย. สเมกฺขมานาติ ปสฺสนฺตา. พหุกาติ พหโว. ปิหยนฺตีติ ‘‘กถํ นุ โข มยํ เอทิสา ภเวยฺยามา’’ติ ปตฺเถนฺติ. หีนกมฺมาติ มม สมฺปตฺติโต นิหีนโภคา.

904. "Khaṇamuhuttasaññamassāti" means 'of one whose self-restraint is for a moment or a short time', meaning of one whose virtue lasts only for a moment or a short time. "Anudhammappaṭipattiyāti" means 'by the practice in conformity with the Dhamma', meaning of one practicing the Dhamma suitable to the fruit that has been attained. O Blessed One, see! Or, by the practice of the Dhamma suitable to your teaching-Dhamma, the meaning is of the going for refuge and of the undertaking of the precepts in the very manner that was taught. "Jalamiva yasasāti" means 'with glory as if blazing', meaning as if blazing with psychic power and the accomplishment of a retinue. "Samekkhamānāti" means 'observing', meaning seeing. "Bahukāti" means 'many', meaning numerous. "Pihayantīti" means 'they long', meaning they aspire, "How indeed might we become like this?" "Hīnakammāti" means 'those of inferior deeds', meaning those with inferior possessions compared to my prosperity.

๙๐๕. กติปยายาติ อปฺปิกาย. เยติ เย ภิกฺขู เจว อุปาสกาทโย จ. จ-สทฺโท พฺยติเรเก. เตติ ตว. สตตนฺติ ทิวเส ทิวเส.

905. "Katipayāyāti" means 'by a few', meaning by a small number. "Yeti" means `ye`, meaning those monks and lay followers, etc. The particle "ca" is in the sense of exclusion. "Teti" means `te`, which means `tava` (your). "Satatanti" means 'constantly', meaning day by day.

๙๐๖. วิปุลนฺติ อุฬารผลํ วิปุลานุภาวํ. ตถาคตสฺส ธมฺเมติ ตถาคตสฺส สาสเน โอวาเท ฐตฺวา กตนฺติ โยชนา. เอวํ อนุทฺเทสิกวเสน วุตฺตเมวตฺถํ อตฺตุทฺเทสิกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปสฺสาติ ภควนฺตํ วทติ, อตฺตานเมว วา อญฺญํ วิย จ กตฺวา วทติ.

906. "Vipulanti" means 'vast', meaning of abundant fruit and vast influence. "Tathāgatassa dhammeti" means 'in the Dhamma of the Tathāgata'; the construction is: 'done by standing in the Tathāgata's dispensation and instruction'. Thus, wishing to show the meaning already stated in a general way in a personal way, he said "passā" and so on. Therein, by "passā" he speaks of the Blessed One, or he speaks having made himself as if another.

๙๐๗. กิมิทํ [Pg.224] กุสลํ กิมาจเรมาติ กุสลํ นาเมตํ กึสภาวํ กีทิสํ, กถํ วา ตํ อาจเรยฺยาม. อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺตีติ เอวเมเก สเมจฺจ สมาคนฺตฺวา ปถวึ ปริวตฺเตนฺตา วิย สิเนรุํ อุกฺขิปนฺตา วิย จ สุทุกฺกรํ กตฺวา มนฺตยนฺติ วิจาเรนฺติ, มยํ ปน อกิจฺเฉเนว ปุนปิ กุสลํ อาจเรยฺยามาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘มย’’นฺติอาทิ.

907. "Kimidaṃ kusalaṃ kimācaremāti" means: this which is called "wholesome," what is its nature, what is it like, or how should we practice it? "Icceke hi samecca mantayantīti" means: thus some, having met and assembled, deliberate and consider, having done what is very difficult, as if overturning the earth or as if lifting Mount Sineru. The intention is: "But we would practice the wholesome again without difficulty." Therefore, he said, "mayaṃ" and so on.

๙๐๘. พหุกาโรติ พหูปกาโร, มหาอุปกาโร วา. อนุกมฺปโกติ การุณิโก. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิตีติ เอวํ, ภควโต อตฺตนิ ปฏิปนฺนาการํ สนฺธาย วทติ. เม สตีติ มยิ สติ วิชฺชมาเน, โจเรหิ อวธิเต เอวาติ อตฺโถ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺสปิ ทิวา, กาลสฺเสวาติ อตฺโถ. สฺวาหนฺติ โส ฉตฺตมาณวภูโต อหํ. สจฺจนามนฺติ ‘‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทินาเมหิ อวิตถนามํ ภูตตฺถนามํ. อนุกมฺปสฺสูติ อนุคฺคณฺหาหิ. ปุนปีติ ภิยฺโยปิ สุเณมุ, ตว ธมฺมํ สุเณยฺยามเยวาติ อตฺโถ.

908. “Bahukāro” means one of great service, or one of great and noble service. “Anukampako” means compassionate, endowed with mercy. The letter ‘ma’ is a word connector. “Iti” means thus; he speaks with reference to the Blessed One's manner of conduct towards himself. “Me sati” means ‘while I was present, I was indeed killed by thieves’—this is the meaning. “Divā divassa” means ‘in the day of the day, of the daytime only’—this is the meaning. “Svāhaṃ” means ‘I who was the Chatta youth’. “Saccanāmaṃ” means a name that is not false, a name that is true, by names such as ‘the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One’. “Anukampassu” means ‘please favor me’. “Punapi” means ‘even more, we would listen; we would indeed listen to your Dhamma’—this is the meaning.

เอวํ เทวปุตฺโต สพฺพเมตํ กตญฺญุตาภาเว ฐตฺวา สตฺถุ ปยิรุปาสเน จ ธมฺมสฺสวเน จ อติตฺติเมว ทีเปนฺโต วทติ. ภควา เทวปุตฺตสฺส จ ตตฺถ สนฺนิปติตปริสาย จ อชฺฌาสยํ โอโลเกตฺวา อนุปุพฺพิกถํ กเถสิ. อถ เนสํ อลฺลจิตฺตตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ ปกาเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต เจว มาตาปิตโร จสฺส โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ, มหโต จ ชนกายสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

Thus, the devaputta, standing in a state of gratitude, speaks, indicating his very insatiability in attending upon the Teacher and in listening to the Dhamma. The Blessed One, having observed the inclination of the devaputta and of the assembly gathered there, gave a gradual discourse. Then, having known their minds to be ready, he revealed the supreme Dhamma teaching. At the conclusion of the teaching, the devaputta and his parents were established in the fruit of stream-entry, and for the great multitude of people, there was the realization of the Dhamma.

๙๐๙. ปฐมผเล ปติฏฺฐิโต เทวปุตฺโต อุปริมคฺเคสุ อตฺตโน ครุจิตฺตีการํ, ตทธิคมสฺส จ มหานิสํสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘เย จิธ ปชหนฺติ กามราค’’นฺติ ปริโยสานคาถมาห. ตสฺสตฺโถ – เย อิธ อิมสฺมึ สาสเน ฐิตา ปชหนฺติ อนวเสสโต สมุจฺฉินฺทนฺติ กามราคํ, น จ เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา. เย จ ปน ปหาย โมหํ สพฺพโส สมุคฺฆาเตตฺวา ภวราคานุสยญฺจ ปชหนฺติ, เต ปุน อุเปนฺติ คพฺภเสยฺยนฺติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. กสฺมา? ปรินิพฺพานคตา หิ สีติภูตา, เต หิ อุตฺตมปุริสา อนุปาทิเสสาย [Pg.225] นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพานํ คตา เอวํ อิเธว สพฺพเวทยิตานํ สพฺพปริฬาหานํ พฺยนฺติภาเวน สีติภูตา.

909. The devaputta, established in the first fruition, explaining his esteem for the higher paths and elucidating the great benefits of their attainment, spoke the concluding verse: “Those who here abandon sensual desire…” The meaning is this: those who, established in this Dispensation, abandon without remainder and eradicate sensual desire, do not return again to lying in a womb, because of the complete cutting off of the lower fetters. But as for those who, having abandoned delusion, having completely uprooted it, and having abandoned the underlying tendency to craving for existence, it is not even to be said that they return to lying in a womb. Why? Because they have attained Parinibbāna and have become cool. Indeed, those supreme persons have attained Parinibbāna through the Nibbāna-element without residue, and thus are cooled right here by the cessation of all feelings and all burning anguish.

อิติ เทวปุตฺโต อตฺตโน อริยโสตสมาปนฺนภาวํ ปเวเทนฺโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา เทสนาย กูฏํ คเหตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปจิตึ ทสฺเสตฺวา มาตาปิตโร อาปุจฺฉิตฺวา เทวโลกเมว คโต, สตฺถาปิ อุฏฺฐายาสนา คโต สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. มาณวสฺส ปน มาตาปิตโร พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สพฺโพ จ มหาชโน ภควนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. ภควา เชตวนํ คนฺตฺวา สนฺนิปติตาย ปริสาย อิมํ วิมานํ วิตฺถารโต กเถสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, the devaputta, announcing his attainment of the noble stream, having brought the teaching to its culmination with the Nibbāna-element without residue, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, showed respect to the Sangha of monks, took leave of his parents, and went to the deva world. The Teacher, too, rose from his seat and departed with the Sangha of monks. Furthermore, the young man’s parents, the brahmin Pokkharasāti, and the entire great crowd, having followed the Blessed One, turned back. The Blessed One went to Jetavana and, to the assembled congregation, he taught this account of the celestial mansion in detail. That teaching was beneficial for the great crowd.

ฉตฺตมาณวกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Chattamāṇavaka Vimāna is concluded.

๔. กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา

4. The Commentary on the Kakkaṭakarasadāyaka Vimāna

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ กกฺกฏกรสทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อารทฺธวิปสฺสโก กณฺณสูเลน ปีฬิโต อกลฺลสรีรตาย วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตุํ นาสกฺขิ, เวชฺเชหิ วุตฺตวิธินา เภสชฺเช กเตปิ โรโค น วูปสมิ. โส ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อถสฺส ภควา ‘‘กกฺกฏกรสโภชนํ สปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา อาห ‘‘คจฺฉ ตฺวํ ภิกฺขุ มคธเขตฺเต ปิณฺฑาย จราหี’’ติ.

This story, 'The Lofty Jeweled-Pillar Mansion,' is the Kakkaṭakarasadāyaka Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling in the Veḷuvana monastery, near the city of Rājagaha. At that time, a certain monk who was practicing insight, being afflicted by an ear-ailment, was unable to strive in insight due to his ailing body. Although medicines were administered by physicians according to the prescribed method, the illness did not subside. He informed the Blessed One of this matter. Then the Blessed One, knowing, 'A meal with crab-flavor is suitable for him,' said, 'Go, monk, wander for alms in the fields of Magadha.'

โส ภิกฺขุ ‘‘ทีฆทสฺสินา อทฺธา กิญฺจิ ทิฏฺฐํ ภวิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สาธุ ภนฺเต’’ติ ภควโต ปฏิสฺสุณิตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มคธเขตฺตํ คนฺตฺวา อญฺญตรสฺส เขตฺตปาลสฺส กุฏิยา ทฺวาเร ปิณฺฑาย อฏฺฐาสิ. โส จ เขตฺตปาโล กกฺกฏกรสํ สมฺปาเทตฺวา ภตฺตญฺจ ปจิตฺวา ‘‘โถกํ วิสฺสมิตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน เถรํ ทิสฺวา ปตฺตํ คเหตฺวา กุฏิกายํ นิสีทาเปตฺวา กกฺกฏกรสภตฺตํ อทาสิ. เถรสฺส ตํ ภตฺตํ โถกํ ภุตฺตสฺสเยว กณฺณสูลํ ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, ฆฏสเตน นฺหาโต วิย อโหสิ[Pg.226]. โส สปฺปายาหารวเสน จิตฺตผาสุกํ ลภิตฺวา วิปสฺสนาวเสน จิตฺตํ อภินินฺนาเมนฺโต อปริโยสิเตเยว โภชเน อนวเสสโต อาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาย เขตฺตปาลํ อาห ‘‘อุปาสก, ตว ปิณฺฑปาตโภชเนน มยฺหํ โรโค วูปสนฺโต, กายจิตฺตํ กลฺลํ ชาตํ, ตฺวมฺปิ อิมสฺส ปุญฺญสฺส ผเลน วิคตกายจิตฺตทุกฺโข ภวิสฺสสี’’ติ วตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ.

That monk, thinking, 'Surely, the Far-seeing One must have seen some benefit,' assented to the Blessed One's word, saying, 'Very well, venerable sir.' Having paid homage to the Blessed One, he took his bowl and robe, went to the fields of Magadha, and stood for alms at the door of a certain field-keeper's hut. And that field-keeper, having prepared crab relish and cooked rice, was seated, thinking, 'I will rest a little and then eat.' Seeing the elder, he took the bowl, had him sit in the hut, and gave the meal with crab relish. As soon as the elder had eaten a little of that meal, the ear-ailment subsided; it was as if he had bathed with a hundred pots of water. He, having obtained mental ease through the power of suitable food, while directing his mind by means of insight, even before the meal was finished, destroyed the cankers without remainder and was established in Arahantship. He said to the field-keeper, 'Lay follower, because of your alms-food, my illness has subsided; my body and mind have become well. You too, by the fruit of this merit, will be free from bodily and mental suffering.' Having said this and given a discourse of appreciation, he departed.

เขตฺตปาโล อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก มณิถมฺเภ กนกวิมาเน สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิเต เวฬุริยมยคพฺเภ นิพฺพตฺติ, ทฺวาเร จสฺส ยถูปจิตกมฺมสํสูจโก มุตฺตาสิกฺกาคโต สุวณฺณกกฺกฏโก โอลมฺพมาโน อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ตตฺถ คโต ตํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

The field-keeper, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden mansion—having a jeweled pillar twelve yojanas in extent, adorned with seven hundred pinnacled chambers, and with an inner chamber made of beryl. And at his door, indicating the kamma he had accordingly accumulated, a golden crab hanging from a pearl chain was established. Then the Venerable Mahāmoggallāna, having gone there in the manner previously described, upon seeing him, asked with these verses:

๙๑๐.

910.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

This lofty jeweled-pillar mansion, extending twelve yojanas all around; seven hundred splendid pinnacled chambers, with beryl pillars, spread with gold, beautiful.

๙๑๑.

911.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

Here you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweet melodies. Here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure; and gold-adorned women dance.

๙๑๒.

912.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And how do those enjoyments arise for you, whichever are dear to the mind?

๙๑๓.

913.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

I ask you, O deva of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?

โสปิสฺส พฺยากาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ –

He explained it to him; to show this:

๙๑๔.

914.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. – วุตฺตํ;

That son of a deva, pleased in mind, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

๙๑๕.

915.

‘‘สติสมุปฺปาทกโร[Pg.227], ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต;

นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส, โสภติ ทสปาทโก.

A crab, a producer of mindfulness, stands at the door; made of gold, the ten-footed one shines.

๙๑๖.

916.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

By that, my complexion is like this; by that, I prosper here; and those enjoyments arise for me, whichever are dear to the mind.

๙๑๗.

917.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมกาสิ ปุญฺญํ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being; by that I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.

๙๑๐. ตตฺถ อุจฺจนฺติ อจฺจุคฺคตํ. มณิถูณนฺติ ปทุมราคาทิมณิมยถมฺภํ. สมนฺตโตติ จตูสุปิ ปสฺเสสุ. รุจกตฺถตาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ สุวณฺณผลเกหิ อตฺถตา.

910. Therein, 'uccam' means exceedingly high. 'Maṇithūṇaṃ' means a pillar made of gems such as ruby. 'Samantato' means on all four sides. 'Rucakatthatā' means spread with golden slabs on each respective level.

๙๑๑. ปิวสิ ขาทสิ จาติ กาเลน กาลํ อุปยุชฺชมานํ คนฺธปานํ สุธาโภชนญฺจ สนฺธาย วทติ. ปวทนฺตีติ ปวชฺชนฺติ. ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจาติ ทิพฺพา รสา อนปฺปกา ปญฺจ กามคุณา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว วิมาเน สํวิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สุวณฺณฉนฺนาติ เหมาภรณวิภูสิตา.

911. 'Pivasi khādasi ca' refers to enjoying fragrant drinks and ambrosial food from time to time. 'Pavadanti' means they resound. 'Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca' means: divine, flavorful, and immeasurable five strands of sensual pleasure exist here in this mansion of yours. 'Suvaṇṇachannā' means adorned with golden ornaments.

๙๑๕. สติสมุปฺปาทกโรติ สตุปฺปาทกโร, เยน ปุญฺญกมฺเมน อยํ ทิพฺพสมฺปตฺติ มยา ลทฺธา, ตตฺถ สตุปฺปาทสฺส การโก, ‘‘กกฺกฏกรสทาเนน อยํ ตยา สมฺปตฺติ ลทฺธา’’ติ เอวํ สตุปฺปาทํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺสาติ ชาตรูเปน สิทฺโธ ชาตรูปมโย. เอกเมกสฺมึ ปสฺเส ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ทส ปาทา เอตสฺสาติ ทสปาทโก ทฺวาเร กกฺกฏโก ฐิโต โสภติ. โส เอว มม ปุญฺญกมฺมํ ตาทิสานํ มเหสีนํ วิภาเวติ, น เอตฺถ มยา วตฺตพฺพํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ’’ติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

915. 'Satisamuppādakaro' means a producer of mindfulness. It is a producer of mindfulness regarding that meritorious deed by which this divine attainment was obtained by me. This is the meaning: it produces mindfulness thus, 'This attainment was gained by you through the gift of food with crab relish.' 'Niṭṭhito jātarūpassa' means perfected with gold, made of gold. 'Dasapādako' is so called because it has ten feet, five on each side. The ten-footed crab stands splendidly at the gate. The intention is this: that very crab figure reveals my meritorious deed to great sages such as yourselves; there is nothing to be said by me here. Therefore, he said, 'By that, my complexion is like this,' and so on. The rest is just as has been explained.

กกฺกฏกรสทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Mansion of the Giver of Crab Relish is concluded.

๕. ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา

5. The Explanation of the Gatekeeper's Mansion

อุจฺจมิทํ [Pg.228] มณิถูณนฺติ ทฺวารปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน จ สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก จตฺตาริ นิจฺจภตฺตานิ สงฺฆสฺส เทติ. ตสฺส ปน เคหํ ปริยนฺเต ฐิตํ โจรภเยน เยภุยฺเยน ปิหิตทฺวารเมว โหติ. ภิกฺขู คนฺตฺวา กทาจิ ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา ภตฺตํ อลทฺธาว ปฏิคจฺฉนฺติ. อุปาสโก ภริยํ อาห ‘‘กึ, ภทฺเท, อยฺยานํ สกฺกจฺจํ ภิกฺขา ทียตี’’ติ? สา อาห ‘‘เอเกสุ ทิวเสสุ อยฺยา นาคมึสู’’ติ. ‘‘กึ การณ’’นฺติ? ‘‘ทฺวารสฺส ปิหิตตฺตา มญฺเญ’’ติ. ตํ สุตฺวา อุปาสโก สํเวคปฺปตฺโต หุตฺวา เอกํ ปุริสํ ทฺวารปาลํ กตฺวา ฐเปสิ ‘‘ตฺวํ อชฺชโต ปฏฺฐาย ทฺวารํ รกฺขนฺโต นิสีท, ยทา จ อยฺยา อาคมิสฺสนฺติ, ตทา เต ปเวเสตฺวา ปวิฏฺฐานํ เนสํ ปตฺตปฏิคฺคหณอาสนปญฺญาปนาทิ สพฺพํ ยุตฺตปยุตฺตํ ชานาหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ตถา กโรนฺโต ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา อุปฺปนฺนสทฺโธ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ, สกฺกจฺจํ ภิกฺขู อุปฏฺฐหิ.

This is the Gatekeeper's Mansion, so called from the verse beginning 'This lofty jeweled pillar...'. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, a certain lay follower in Rājagaha gave four regular meals to the Sangha. However, his house, situated on the outskirts, usually had its doors closed due to fear of thieves. Sometimes, when the monks went there, they would return without having received the meal because the door was closed. The lay follower asked his wife, "My dear, are the alms being respectfully given to the venerable ones?" She replied, "On some days, the venerable ones did not come." "What was the reason?" he asked. "I think it is because the door was closed," she said. Hearing this, the lay follower, deeply moved, appointed a man as a gatekeeper, instructing him: "From today onward, sit guarding the door. And when the venerable ones arrive, let them in, and once they have entered, attend to all that is proper and fitting for them, such as receiving their bowls, preparing seats, and so forth." The man agreed, saying "Very well," and while doing so, he heard the Dhamma in the presence of the monks, faith arose in him, he believed in the fruit of kamma, and he was established in the refuges and the precepts; and he respectfully attended to the monks.

อปรภาเค นิจฺจภตฺตทายโก อุปาสโก กาลํ กตฺวา ยาเมสุ นิพฺพตฺติ. ทฺวารปาโล ปน สกฺกจฺจํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐหิตฺวา ปรสฺส ปริจฺจาเค เวยฺยาวจฺจกรเณน อนุโมทเนน จ ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานนฺติอาทิ สพฺพํ กกฺกฏกวิมาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนคาถา เอวมาคตา –

In a later time, the lay follower who was the donor of the regular meal passed away and was reborn in the Yāma realms. The gatekeeper, however, having respectfully attended to the monks, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven by performing services for another's donation and by rejoicing in it. For him, 'a golden mansion twelve yojanas in extent,' and so forth—all of it should be understood in the same way as was stated in the story of the Crab Mansion. The verses of question and answer came thus:

๙๑๘.

918.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

This lofty mansion with jeweled pillars is twelve yojanas all around; there are seven hundred excellent peaked chambers with pillars of beryl, paved with silver, and splendid.

๙๑๙.

919.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

There you dwell, you drink, and you eat, and divine lutes sound sweetly; here are divine tastes, the five strands of sensual pleasure, and women adorned with gold dance.

๙๒๐. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

920. “By what means is your complexion like this… and your complexion illuminates all directions?”

๙๒๒. ‘‘โส [Pg.229] เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

922. That devaputta, glad at heart… of what kamma is this the fruit?”

๙๒๓.

923.

‘‘ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ, วาจาภิคีตํ มนสา ปวตฺติตํ;

เอตฺตาวตา ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

“My divine lifespan is a thousand years, expressed by speech, arisen in the mind; by that much, the one of meritorious kamma will stand, endowed with divine sensual pleasures.”

๙๒๔.

924.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

๙๒๓. ตตฺถ ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายูติ ยสฺมึ เทวนิกาเย สยํ อุปฺปนฺโน, เตสํ ตาวตึสเทวานํ อายุปฺปมาณเมว วทติ. เตสญฺหิ มนุสฺสานํ คณนาย วสฺสสตํ เอโก รตฺติทิโว, ตาย รตฺติยา ตึสรตฺติโก มาโส, เตน มาเสน ทฺวาทสมาสิโก สํวจฺฉโร, เตน สํวจฺฉเรน สหสฺสสํวจฺฉรานิ อายุ, ตํ มนุสฺสานํ คณนาย ติสฺโส วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ โหนฺติ. วาจาภิคีตนฺติ วาจาย อภิคีตํ, ‘‘อาคจฺฉนฺตุ อยฺยา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺตํ, อิธ นิสีทถา’’ติอาทินา, ‘‘กึ อยฺยานํ สรีรสฺส อาโรคฺยํ, กึ วสนฏฺฐานํ ผาสุก’’นฺติอาทินา ปฏิสนฺถารวเสน จ วาจาย กถิตมตฺตํ. มนสา ปวตฺติตนฺติ ‘‘อิเม อยฺยา เปสลา พฺรหฺมจาริโน ธมฺมจาริโน’’ติอาทินา จิตฺเตน ปวตฺติตํ ปสาทมตฺตํ, น ปน มม สนฺตกํ กิญฺจิ ปริจฺจตฺตํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน เอวํ กถนมตฺเตน ปสาทมตฺเตนปิ. ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโมติ กตปุญฺโญ นาม หุตฺวา เทวโลเก ฐสฺสติ จิรํ ปวตฺติสฺสติ, ติฏฺฐนฺโต จ ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคีภูโต ตสฺมึ เทวนิกาเย เทวานํ วลญฺชนิยาเมเนว ทิพฺเพหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมงฺคีภูโต สมนฺนาคโต หุตฺวา อินฺทฺริยานิ ปริจาเรนฺโต วิหรตีติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

923. Therein, by 'My divine lifespan is a thousand years,' he speaks of the very life-span of the Tāvatiṃsa devas, in whose deva-assembly he himself was born. For them, by human reckoning, one hundred years is a single day and night. By that measure of a day and night, thirty nights are a month; by that month, a twelve-month period is a year; and by that year, their life-span is a thousand years. By human reckoning, that amounts to three koṭis and sixty hundred-thousands of years (i.e., 36,000,000 years). 'Expressed by speech' means uttered by speech, such as, 'May the venerable sirs come; this seat is prepared; please sit here,' and so on; and by way of friendly inquiry, such as, 'Are the venerable sirs in good health? Is your dwelling place comfortable?' and so on, it is merely what is said by speech. 'Arisen in the mind' means it is merely the confidence brought about by the mind, with thoughts such as, 'These venerable sirs are amiable, livers of the holy life, livers of the Dhamma,' and so on. It shows that, 'There is, however, nothing belonging to me that was given away.' 'By this much' means by this much, that is, by merely speaking thus and also by merely having confidence. 'The one of meritorious kamma will stand' means: having become one who has done merit, he will stand in the deva world and will continue for a long time. And while standing there, endowed with divine sensual pleasures, he dwells in that deva-assembly, enjoying the five divine strands of sensual pleasure by the very method of the devas' enjoyment, exercising his sense faculties. This is the meaning. The rest is of the method already stated.

ทฺวารปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Gatekeeper's Mansion is concluded.

๖. ปฐมกรณียวิมานวณฺณนา

6. The Explanation of the First Karaṇīya Mansion

อุจฺจมิทํ [Pg.230] มณิถูณนฺติ กรณียวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก อุปาสโก นฺหาโนปกรณานิ คเหตฺวา อจิรวตึ คนฺตฺวา นฺหตฺวา อาคจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา เอวมาห ‘‘ภนฺเต เกน นิมนฺติตา’’ติ. ภควา ตุณฺหี อโหสิ. โส เกนจิ อนิมนฺติตภาวํ ญตฺวา อาห ‘‘อธิวาเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ภตฺตํ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. โส ภควนฺตํ อตฺตโน เคหํ เนตฺวา พุทฺธารหํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ นิสีทาเปตฺวา ปณีเตน อนฺนปาเนน สนฺตปฺเปสิ. ภควา กตภตฺตกิจฺโจ ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. เตน วุตฺตํ –

This is the Karaṇīya Mansion, so called from the verse beginning 'This lofty jeweled pillar...'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Jetavana in Sāvatthī. At that time, a certain lay follower who was a resident of Sāvatthī, having taken bathing requisites, went to the Aciravatī river. Having bathed and while returning, he saw the Blessed One entering Sāvatthī for alms-food. Having approached and paid homage, he said thus: "Venerable Sir, by whom have you been invited?" The Blessed One became silent. Knowing that he had not been invited by anyone, he said: "Venerable Sir, may the Blessed One, on account of compassion, consent to my meal." The Blessed One consented by means of silence. That lay follower, having led the Blessed One into his own home, having prepared a seat worthy of a Buddha, and having had the Blessed One sit down there, satisfied him with excellent food and drink. The Blessed One, having finished the business of the meal, gave a discourse of appreciation to him and departed. The remainder is similar to the immediately preceding mansion story. Therefore, it was said:

๙๒๖. ‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป… นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

926. "This lofty mansion with jeweled pillars... and women adorned in gold dance."

๙๒๘. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

928. “By what means is your complexion like this… and your complexion illuminates all directions?”

๙๓๐. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

930. “That devaputta, glad at heart… of what kamma is this the fruit?”

๙๓๑.

931.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ พุทฺเธสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

“Meritorious deeds should be done by a wise person who knows; what is given to the Buddhas who have gone rightly is of great fruit.”

๙๓๑.

931.

‘‘อตฺถาย วต เม พุทฺโธ, อรญฺญา คามมาคโต;

กตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

“Indeed, for my welfare the Buddha came from the forest to the village. Having made my mind confident in him, I have gone to Tāvatiṃsa.”

๙๓๓. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

933. "By that, my complexion is such... and my radiance illuminates all directions."

๙๓๑. ตตฺถ ปณฺฑิเตนาติ สปฺปญฺเญน. วิชานตาติ อตฺตโน หิตาหิตํ ชานนฺเตน. สมฺมคฺคเตสูติ สมฺมาปฏิปนฺเนสุ, พุทฺเธสูติ สมฺมาสมฺพุทฺเธสุ.

931. Therein, paṇḍitena means by one with wisdom. Vijānatā means by one who knows what is for one's own welfare and what is not. Sammaggatesu means in those who have practiced rightly; buddhesu means in the Perfectly Enlightened Buddhas.

๙๓๒. อตฺถายาติ [Pg.231] หิตาย, วุฑฺฒิยา วา. อรญฺญาติ วิหารโต, เชตวนํ สนฺธาย วทติ. ตาวตึสูปโคติ ตาวตึสเทวกายํ, ตาวตึสภวนํ วา อุปฺปชฺชนวเสน อุปคโต. เสสํ วุตฺตนยเมว.

932. Atthāya means for welfare, or for growth. Araññā means from the monastery; it is said with reference to Jetavana. Tāvatiṃsūpago means one who has gone to the assembly of the Tāvatiṃsa devas or to the Tāvatiṃsa realm by means of rebirth. The remainder is just as has been stated.

กรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Karaṇīya Mansion is concluded.

๗. ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา

7. The Commentary on the Second Karaṇīya Mansion

สตฺตมวิมานํ ฉฏฺฐวิมานสทิสํ. เกวลํ ตตฺถ อุปาสเกน ภควโต อาหาโร ทินฺโน, อิธ อญฺญตรสฺส เถรสฺส. เอสํ วุตฺตนยเมว. เตน วุตฺตํ –

The seventh mansion is similar to the sixth mansion. Only, there a lay follower gave food to the Blessed One; here, to a certain elder. The remainder is just as has been stated. Therefore, it is said:

๙๓๕.

935.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

This lofty mansion with jeweled pillars extends twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid storied chambers with pillars of beryl, spread with gold plates, and beautiful.

๙๓๖.

936.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

There you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweetly; here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure, and women adorned in gold dance.

๙๓๗. ‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

937. By what is your complexion like this... and your complexion illuminates all directions?

๙๓๘.

938.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, delighted... of what deed is this the fruit?

๙๔๐.

940.

‘‘กรณียานิ ปุญฺญานิ, ปณฺฑิเตน วิชานตา;

สมฺมคฺคเตสุ ภิกฺขูสุ, ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ.

Meritorious deeds should be done by a wise person who understands, for an offering given to monks who have practiced rightly bears great fruit.

๙๔๑.

941.

‘‘อตฺถาย [Pg.232] วต เม ภิกฺขุ, อรญฺญา คามมาคโต;

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา, ตาวตึสูปโค อหํ.

Indeed, for my benefit, a monk came from the forest to the village. Having clarified my mind in his presence, I have come to Tāvatiṃsa.

๙๔๒. ‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

942. By that, my complexion is like this... and my complexion illuminates all directions.

ทุติยกรณียวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Second Karaṇīya Mansion is concluded.

๘. ปฐมสูจิวิมานวณฺณนา

8. The Commentary on the First Needle Mansion

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ โหติ, อตฺโถ จ โหติ สูจิยา. โส ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺโต กมฺมารสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ. ตํ ทิสฺวา กมฺมาโร อาห ‘‘เกน, ภนฺเต, อตฺโถ’’ติ? ‘‘จีวรกมฺมํ กาตพฺพํ อตฺถิ, สูจิยา อตฺโถ’’ติ. กมฺมาโร ปสนฺนมานโส กตปริโยสิตา ทฺเว สูจิโย ทตฺวา ‘‘ปุนปิ, ภนฺเต, สูจิยา อตฺเถ สติ มม อาจิกฺเขยฺยาถา’’ติ วตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิ. เถโร ตสฺส อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. อถ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ตํ เทวปุตฺตํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

The story beginning 'This lofty mansion with jeweled pillars' is the Needle Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, the Venerable Sāriputta had robe-work to be done and was in need of a needle. While wandering for alms in Rājagaha, he stood at the door of a smith’s house. Seeing him, the smith asked, 'Venerable sir, what is needed?' 'There is robe-work to be done, and there is a need for a needle.' The smith, with a devout mind, gave two finished needles and said, 'Venerable sir, if there is again a need for a needle, please inform me,' and then paid homage with the five-point prostration. The elder, having given his blessing, departed. In a later time, that smith passed away and was reborn in Tāvatiṃsa. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realm, questioned that devaputta with these verses:

๙๔๔.

944.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“This high jeweled-pillar mansion… and your radiance illuminates all directions.”

๙๔๘. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

948. “That devaputta, delighted… of what deed is this the fruit?”

๙๔๙.

949.

‘‘ยํ ททาติ น ตํ โหติ, ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย;

สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย.

“What one gives, the result is not merely that; whatever one might give, that very act is excellent. A needle was given; the giving of the needle itself is excellent.”

๙๕๐.

950.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

๙๔๙. ตตฺถ [Pg.233] ยํ ททาตีติ ยาทิสํ เทยฺยธมฺมํ ททาติ. น ตํ โหตีติ ตสฺส ตาทิสเมว ผลํ น โหติ. อถ โข เขตฺตสมฺปตฺติยา จ จิตฺตสมฺปตฺติยา จ ตโต วิปุลตรํ อุฬารตรเมว ผลํ โหติ. ตสฺมา ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโยติ ยํกิญฺจิเทว วิชฺชมานํ ทชฺชา ทเทยฺย, ตญฺเจว ตเทว เสยฺโย, ยสฺส กสฺสจิ อนวชฺชสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานเมว เสยฺโย, กสฺมา? มยา หิ สูจิ ทินฺนา สูจิเมว เสยฺโย, สูจิทานเมว มยฺหํ เสยฺยํ ชาตํ, ยโต อยมีทิสี สมฺปตฺติ ลทฺธาติ อธิปฺปาโย.

949. Herein, 'what one gives' means whatever kind of gift one gives. 'It is not that' means its result is not of the same kind. But indeed, on account of the perfection of the field and the perfection of the mind, the result becomes much more extensive and sublime than that. Therefore, as to 'whatever one might give, that very thing is excellent', it means whatever existing thing one might give, the very giving of that is excellent; the giving of any blameless gift whatsoever is excellent. Why? Because 'by me a needle was given; the needle itself is excellent', meaning the very giving of a needle became excellent for me, from which this kind of prosperity was obtained by me. This is the intention.

สูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Needle Mansion is concluded.

๙. ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา

9. The Explanation of the Second Needle Mansion

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ทุติยสูจิวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี เอโก ตุนฺนการโก วิหารเปกฺขโก หุตฺวา เวฬุวนํ คโต. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุํ เวฬุวเน กตสูจิยา จีวรํ สิพฺพนฺตํ ทิสฺวา สูจิฆเรน สทฺธึ สูจิโย อทาสิ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

The story beginning with 'This high jeweled-pillar mansion' is the Second Needle Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, a certain tailor living in Rājagaha, wishing to see the monastery, went to the Veḷuvana. There, seeing a certain monk sewing a robe with a needle he had made, he gave needles together with a needle-case. All the rest is in the manner already stated.

๙๕๒.

952.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“This high jeweled-pillar mansion… and your radiance illuminates all directions?” – he asked.

๙๕๖.

956.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That devaputta, delighted… of what deed is this the fruit?”

๙๕๗.

957.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ปุริมชาติยา มนุสฺสโลเก.

“I was a human being among humans in a former birth in the human world.”

๙๕๘.

958.

‘‘อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

ตสฺส อทาสหํ สูจึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“I saw a dustless monk, with a mind utterly clear and untroubled. To him I gave a needle, pleased, with my own hands.”

๙๕๙.

959.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

ตํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

All that is in the manner stated previously.

ทุติยสูจิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Needle Mansion is concluded.

๑๐. ปฐมนาควิมานวณฺณนา

10. The Explanation of the First Nāga Mansion

สุสุกฺกขนฺธํ [Pg.234] อภิรุยฺห นาคนฺติ นาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ สพฺพเสตํ มหนฺตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหตา ทิพฺพานุภาเวน อากาเสน คจฺฉนฺตํ, สพฺพา ทิสา จนฺโท วิย สูริโย วิย จ โอภาสยมานํ. ทิสฺวา เยน โส เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ. อถ โส เทวปุตฺโต ตโต โอรุยฺห อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ เถโร –

The Nāga Mansion is [the story beginning with the words], 'Having mounted the nāga with a very white body.' What was its origin? The Blessed One was dwelling in the Jeta Grove near Sāvatthī. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on a tour of the deva realm in the manner previously described, arrived at the Tāvatiṃsa abode. There he saw a certain devaputta, mounted upon a great, all-white divine nāga, traveling through the sky with a large retinue and with great divine power, illuminating all directions like the moon and like the sun. Having seen him, he approached where that devaputta was. Then that devaputta descended from there, paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna, and stood with hands raised in reverence. Then the Elder—

๙๖๑.

961.

‘‘สุสุกฺกขนฺธํ อภิรุยฺห นาคํ, อกาจินํ ทนฺตึ พลึ มหาชวํ;

อภิรุยฺห คชวรํ สุกปฺปิตํ, อิธาคมา เวหายสํ อนฺตลิกฺเข.

“Having mounted the nāga with a very white shoulder-hump—flawless, tusked, powerful, and very swift; having mounted the excellent, well-adorned elephant—you came here through the air, in the sky.

๙๖๒.

962.

‘‘นาคสฺส ทนฺเตสุ ทุเวสุ นิมฺมิตา, อจฺโฉทกา ปทุมินิโย สุผุลฺลา;

ปทุเมสุ จ ตูริยคณา ปวชฺชเร, อิมา จ นจฺจนฺติ มโนหราโย.

“On the nāga's two tusks are created lotus ponds with clear water and well-bloomed lotuses; and in the lotuses, groups of musical instruments are played, and these enchanting ones dance.

๙๖๓.

963.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“You have attained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what are you of such blazing power, and your radiance illuminates all directions?”

ตสฺส สมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

By way of proclaiming his accomplishment, he asked about the kamma that was done.

๙๖๑. ตตฺถ สุสุกฺกขนฺธนฺติ สุฏฺฐุ เสตขนฺธํ. กิญฺจาปิ ตสฺส นาคสฺส จตฺตาโร ปาทา, วตฺถิโกสํ, มุขปฺปเทโส, อุโภ กณฺณา, วาลธีติ เอตฺตกํ มุญฺจิตฺวา สพฺโพ กาโย เสโตว, ขนฺธปฺปเทสสฺส ปน สาติสยํ ธวลตรตาย วุตฺตํ ‘‘สุสุกฺกขนฺธ’’นฺติ. นาคนฺติ ทิพฺพํ หตฺถินาคํ. อกาจินนฺติ นิทฺโทสํ[Pg.235], สพลลวงฺกติลกาทิฉวิโทสวิรหิตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาชานีย’’นฺติปิ ปาฬิ, อาชานียลกฺขณูเปตนฺติ อตฺโถ. ทนฺตินฺติ วิปุลรุจิรทนฺตวนฺตํ. พลินฺติ พลวนฺตํ มหาพลํ. มหาชวนฺติ อติชวํ สีฆคามึ. ปุน อภิรุยฺหาติ เอตฺถ อนุนาสิกโลโป ทฏฺฐพฺโพ, อภิรุยฺหํ อาโรหนียนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

961. Herein, susukkakhandha means having a very white hump and neck. Although, for that bull elephant, apart from the four feet, the area of the genital sheath and mouth, the two ears, and the tail, the entire body is indeed white, it is nevertheless called susukkakhandha because of the exceeding whiteness of the hump and neck region. Nāga means a divine bull elephant. Akācina means flawless; the meaning is: free from skin blemishes such as spots, streaks, and moles. There is also the reading ājānīya; the meaning is: endowed with the characteristics of a thoroughbred. Danti means possessing vast and beautiful tusks. Bali means powerful, of great strength. Mahājava means extremely swift, fast-moving. Again, regarding abhiruyha, the elision of the nasal should be understood here; it is said to mean abhiruyhaṃ, ‘to be mounted,’ ‘worthy of being mounted.’ The remainder is in the manner already stated.

เอวํ ปน เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ กเถนฺโต –

Then the devaputta, having been questioned thus by the Elder, wishing to relate the deed done by himself, said:

๙๖๕.

965.

‘‘อฏฺเฐว มุตฺตปุปฺผานิ, กสฺสปสฺส มเหสิโน;

ถูปสฺมึ อภิโรเปสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“Eight fallen flowers, for the great sage Kassapa, I offered up at the stupa, with a serene mind and with my own hands.”

๙๖๖.

966.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ;

“By this, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.” – with these verses, he explained.

ตสฺสตฺโถ – อหํ ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โยชนิเก กนกถูเป วณฺฏโต มุจฺจิตฺวา คจฺฉมูเล ปติตานิ อฏฺฐ มุตฺตปุปฺผานิ ลภิตฺวา ตานิ คเหตฺวา ปูชนวเสน ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา อภิโรเปสึ ปูเชสึ.

The meaning is this: In the past, having obtained eight fallen flowers that had fallen at the golden stupa, one yojana high, of the Perfectly Self-Enlightened Buddha Kassapa, I took them and, with a serene mind, by way of worship, offered them up and paid homage.

อตีเต กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต โยชนิเก กนกถูเป จ การิเต สปริวาโร กิกี กาสิราชา จ นาครา จ เนคมา จ ชานปทา จ ทิวเส ทิวเส ปุปฺผปูชํ กโรนฺติ. เตสุ ตถา กโรนฺเตสุ ปุปฺผานิ มหคฺฆานิ ทุลฺลภานิ จ อเหสุํ. อเถโก อุปาสโก มาลาการวีถิยํ วิจริตฺวา เอกเมเกน กหาปเณน เอกเมกมฺปิ ปุปฺผํ อลภนฺโต อฏฺฐ กหาปณานิ คเหตฺวา ปุปฺผารามํ คนฺตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘อิเมหิ อฏฺฐหิ กหาปเณหิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ เทหี’’ติ. ‘‘นตฺถยฺโย ปุปฺผานิ, สมฺมเทว อุปธาเรตฺวา โอจินิตฺวา ทินฺนานี’’ติ. ‘‘อหํ โอโลเกตฺวา คณฺหามี’’ติ. ‘‘ยทิ เอวํ, อารามํ ปวิสิตฺวา คเวสาหี’’ติ. โส ปวิสิตฺวา คเวสนฺโต ปติตานิ อฏฺฐ ปุปฺผานิ ลภิตฺวา มาลาการํ อาห ‘‘คณฺห, ตาต, กหาปณานี’’ติ. ‘‘ตว ปุญฺเญน ลทฺธานิ, นาหํ กหาปณานิ คณฺหามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘นาหํ มุธา ปุปฺผานิ คเหตฺวา ภควโต ปูชํ กริสฺสามี’’ติ กหาปณานิ ตสฺส ปุรโต ฐเปตฺวา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เจติยงฺคณํ [Pg.236] คนฺตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ปูชํ อกาสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ปุนปิ เทวโลเก, ปุนปิ เทวโลเกติ เอวํ อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน อิมสฺมิมฺปิ พุทฺธุปฺปาเท ตาวตึเสสุเยว อุปฺปชฺชิ. ตํ สนฺธาย เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ อทฺทส อญฺญตรํ เทวปุตฺต’’นฺติอาทิ.

It is said that in the past, after the Perfectly Self-Enlightened One Kassapa had attained Parinibbāna and a golden stūpa one yojana in extent had been built, King Kikī of Kāsī, together with his retinue, and the citizens, townspeople, and country folk, performed flower offerings day after day. While they were doing so, flowers became very expensive and scarce. Then, a lay follower wandered through the florists’ street but could not obtain even a single flower for one kahāpaṇa. Taking eight kahāpaṇas, he went to a flower garden and said to the florist, “Give me eight flowers for these eight kahāpaṇas.” The florist replied, “There are no flowers, sir. They have all been carefully selected and given away.” The layman said, “I will look and take them myself.” The florist said, “If so, enter the garden and search.” Entering and searching, he found eight fallen flowers. He told the florist, “Take the kahāpaṇas, my friend.” The florist replied, “They were obtained through your merit. I will not take the kahāpaṇas.” The other said, “I will not take the flowers for free to make an offering to the Blessed One.” Leaving the kahāpaṇas before the florist, he took the flowers and went to the stūpa courtyard. With a serene mind, he made his offering. At a later time, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. There, having lived out his lifespan, he was reborn again and again in the heavenly realms, wandering among the devas. By the residual result of that kamma, even in this Buddha’s time, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. With reference to this, it was said below: “There I saw a certain devaputta,” and so on.

ตํ ปเนตํ ปวตฺตึ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิ. ภควา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Venerable Mahāmoggallāna, having come to the human world, related this account to the Blessed One. The Blessed One, making that matter the occasion, taught the Dhamma in detail to the assembled company. That teaching was beneficial to the great assembly of people.

นาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Nāga Mansion is concluded.

๑๑. ทุติยนาควิมานวณฺณนา

11. The Commentary on the Second Nāga Mansion.

มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺหาติ ทุติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐิโต อุโปสถทิวเสสุ อุโปสถสีลํ สมาทิยิตฺวา ปุเรภตฺตํ อตฺตโน วิภวานุรูปํ ภิกฺขูนํ ทานานิ ทตฺวา สยํ ภุญฺชิตฺวา สุทฺธวตฺถนิวตฺโถ สุทฺธุตฺตราสงฺโค ปจฺฉาภตฺตํ เยภุยฺเยน อฏฺฐ ปานานิ คาหาเปตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาเทตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาติ. เอวํ โส สกฺกจฺจํ ทานมยํ สีลมยญฺจ พหุํ สุจริตํ อุปจินิตฺวา อิโต จุโต ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺโพ หตฺถินาโค ปาตุรโหสิ. โส ตํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺเตน ทิพฺพานุภาเวน กาเลน กาลํ อุยฺยานกีฬํ คจฺฉติ.

‘Having mounted a great elephant’ is the second Nāga Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana monastery. At that time in Rājagaha, a certain layman, endowed with faith and devout, became established in the five precepts. On Uposatha days, having undertaken the Uposatha precepts, before the meal he gave gifts to the bhikkhus according to his means. Having eaten himself, wearing clean clothes and a clean upper robe, after the meal he would for the most part have the eight kinds of drinks brought, go to the monastery, offer them to the community of bhikkhus, approach the Blessed One, and listen to the Dhamma. Thus he, respectfully accumulating much good conduct consisting of giving and of virtue, having passed away from this human existence, arose in the Tāvatiṃsa heaven. By the power of his meritorious kamma, a great, all-white, divine elephant appeared. Having mounted it, with a great retinue and with great divine power, from time to time he goes to the park for amusement.

อเถกทิวสํ กตญฺญุตาย โจทิยมาโน อฑฺฒรตฺติสมเย ตํ ทิพฺพนาคํ อภิรุยฺห มหตา ปริวาเรน ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา หตฺถิกฺขนฺธโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.237]. ตํ ภควโต สมีเป ฐิโต อายสฺมา วงฺคีโส ภควโต อนุญฺญาย อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

Then one day, being prompted by gratitude, at midnight, having mounted that divine elephant with a great retinue, thinking, 'I will pay homage to the Blessed One,' he came from the deva world. Illuminating the entire Veḷuvana monastery, he descended from the elephant's back, approached the Blessed One, paid homage, raised his joined palms, and stood to one side with his great retinue. The Venerable Vaṅgīsa, who was standing near the Blessed One, with the Blessed One’s permission, asked him with these verses:

๙๖๘.

968.

‘‘มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห, สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ;

วนา วนํ อนุปริยาสิ, นารีคณปุรกฺขโต;

โอภาเสนฺโต ทิสา สพฺพา, โอสธี วิย ตารกา.

“Having mounted a great elephant, all-white, the best of elephants, you wander from forest to forest, attended by a host of women, illuminating all directions, like the morning star.”

๙๖๙.

969.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By what is your complexion such… and your complexion illuminates all directions?”

ตตฺถา ปุจฺฉิโต โสปิ ตสฺส คาถาหิ เอว พฺยากาสิ.

Thus asked, he too explained to him with verses:

๙๗๑.

971.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, วงฺคีเสเนว ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, delighted, being questioned by Vaṅgīsa, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit:

๙๗๒.

972.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อุปาสโก จกฺขุมโต อโหสึ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ.

“When I was a human being among humans, I was a lay follower of the One with the Eye. I abstained from the destruction of life; in the world, I avoided what was not given.”

๙๗๓.

973.

‘‘อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ ตุฏฺโฐ อโหสึ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“I was not a drinker of intoxicants, nor did I speak falsely, and I was content with my own wife. With a serene mind, I gave food and drink; I gave an abundant gift respectfully.”

๙๗๔.

974.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“For that reason, my complexion is such… and my complexion illuminates all directions.”

ตตฺถ อปุพฺพํ นตฺถิ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

Therein, there is no new term; the remainder is just as has been stated before.

ทุติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Nāga Mansion is concluded.

๑๒. ตติยนาควิมานวณฺณนา

12. The Third Nāga Mansion

โก [Pg.238] นุ ทิพฺเพน ยาเนนาติ ตติยนาควิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน สมเยน ตโย ขีณาสวตฺเถรา คามกาวาเส วสฺสํ อุปคจฺฉึสุ. เต วุตฺถวสฺสา ปวาเรตฺวา ‘‘ภควนฺตํ วนฺทิสฺสามา’’ติ ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรสฺมึ คามเก มิจฺฉาทิฏฺฐิกพฺราหฺมณสฺส อุจฺฉุเขตฺตสมีปํ คนฺตฺวา อุจฺฉุปาลํ ปุจฺฉึสุ ‘‘อาวุโส, สกฺกา อชฺช ราชคหํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. ‘‘น สกฺกา, ภนฺเต, อิโต อฑฺฒโยชเน ราชคหํ, อิเธว วสิตฺวา สฺเว คจฺฉถา’’ติ อาห. ‘‘อตฺเถตฺถ โกจิ วสนโยคฺโค อาวาโส’’ติ? ‘‘นตฺถิ, ภนฺเต, อหํ ปน โว วสนฏฺฐานํ ชานิสฺสามี’’ติ. เถรา อธิวาเสสุํ.

“Who, indeed, by a divine vehicle…” is the third Nāga Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Rājagaha, in the Veḷuvana, at the Kalandakanivāpa. At that time, three elders who were arahants entered the rains-residence in a small village monastery. Having completed the rains-residence and performed the Pavāraṇā, thinking, “We will pay homage to the Blessed One,” they set out for Rājagaha. While on the way, in the evening, in a certain small village, they went near the sugarcane field of a brahmin with wrong view and asked the sugarcane guard, “Friend, is it possible to reach Rājagaha today?” He said, “It is not possible, venerable sirs. Rājagaha is half a yojana from here. Stay right here and go tomorrow.” They asked, “Is there any dwelling here suitable for staying?” “There is not, venerable sirs, but I will arrange a place for you to stay.” The elders consented.

โส อุจฺฉูสุเยว ยถาฐิเตสุ สาขามณฺฑปากาเรน ทณฺฑกานิ พนฺธิตฺวา อุจฺฉุปณฺเณหิ ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา ปลาลํ อตฺถริตฺวา เอกสฺส เถรสฺส อทาสิ, ทุติยสฺส เถรสฺส ตีหิ อุจฺฉูหิ ทณฺฑกสงฺเขเปน พนฺธิตฺวา ติเณน ฉาเทตฺวา เหฏฺฐา จ ติณสนฺถรํ กตฺวา อทาสิ, อิตรสฺส อตฺตโน กุฏิยํ ทฺเว ตโย ทณฺฑเก สาขาโย จ นีหริตฺวา จีวเรน ปฏิจฺฉาเทนฺโต จีวรกุฏึ กตฺวา อทาสิ. เต ตตฺถ วสึสุ. อถ วิภาตาย รตฺติยา กาลสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา ทนฺตกฏฺฐญฺจ มุโขทกญฺจ ทตฺวา สห อุจฺฉุรเสน ภตฺตํ อทาสิ. เตสํ ภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ กตฺวา คจฺฉนฺตานํ เอเกกํ อุจฺฉุํ อทาสิ ‘‘มยฺหํ ภาโค ภวิสฺสตี’’ติ. โส โถกํ มคฺคํ เถเร อนุคนฺตฺวา นิวตฺตนฺโต อตฺตโน เวยฺยาวจฺจญฺจ ทานญฺจ อารพฺภ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิวตฺติ.

That man, right among the standing sugarcane plants, tied poles in the manner of a pavilion of branches, covered it with sugarcane leaves, spread straw underneath, and gave this to one elder. For the second elder, he tied three sugarcane stalks together in the shape of a tripod, covered it with grass, made a grass spread underneath, and gave it. For the other elder, he brought out two or three poles and branches from his own hut, and covering them with a robe, he made a robe-hut and gave it. The elders dwelt there. Then, when the night grew light, he cooked almsfood very early, and having offered a tooth-stick and water for washing the face, he offered the almsfood together with sugarcane juice. After they had eaten and given the anumodanā, as they were departing, he gave one sugarcane stalk to each, thinking, 'There will be a share of merit for me.' Having accompanied the elders for a short distance, as he turned back, reflecting on his service and his gift, he returned experiencing great joy and gladness.

เขตฺตสามิโก ปน คจฺฉนฺตานํ ภิกฺขูนํ ปฏิปเถน อาคจฺฉนฺโต ภิกฺขู ปุจฺฉิ ‘‘กุโต โว อุจฺฉุ ลทฺธา’’ติ? ‘‘อุจฺฉุปาลเกน ทินฺนา’’ติ. ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ กุปิโต อนตฺตมโน ตฏตฏายมาโน โกธาภิภูโต ตสฺส ปิฏฺฐิโต อุปธาวิตฺวา มุคฺคเรน ตํ ปหรนฺโต เอกปฺปหาเรเนว ชีวิตา โวโรเปสิ. โส อตฺตนา กตปุญฺญกมฺมเมว อนุสฺสรนฺโต กาลํ กตฺวา สุธมฺมาเทวสภายํ นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สพฺพเสโต มหนฺโต ทิพฺพวรวารโณ นิพฺพตฺติ.

But the owner of the field, a brahmin, coming towards the departing bhikkhus on the path, asked the bhikkhus, 'From where did you get the sugarcane?' When they said, 'It was given by the sugarcane keeper,' the brahmin, upon hearing that, became angry and displeased. Sputtering with rage and overcome with anger, he ran up behind that man and, striking him with a club, deprived him of life with a single blow. That man, recollecting the meritorious deed he had done, passed away and was reborn in the Sudhammā assembly of devas. Through the power of his merit, a great, all-white, excellent divine elephant came into being for him.

อุจฺฉุปาลกสฺส [Pg.239] มรณํ สุตฺวา ตสฺส มาตาปิตโร เจว ญาติมิตฺตา จ อสฺสุมุขา โรทมานา ตํ ฐานํ อคมํสุ, สพฺเพ จ คามวาสิโน สนฺนิปตึสุ. ตตฺรสฺส มาตาปิตโร สรีรกิจฺจํ กาตุํ อารภึสุ. ตสฺมึ ขเณ โส เทวปุตฺโต ตํ ทิพฺพหตฺถึ อภิรุหิตฺวา สพฺพตาฬาวจรปริวุโต ปญฺจงฺคิเกน ตูริเยน ปวชฺชมาเนน มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา เทวโลกโต อาคนฺตฺวา ตาย ปริสาย ทิสฺสมานรูโป อากาเส อฏฺฐาสิ. อถ นํ ตตฺถ ปณฺฑิตชาติโก ปุริโส อิมาหิ คาถาหิ เตน กตปุญฺญกมฺมํ ปุจฺฉิ –

Having heard of the sugarcane guard's death, his mother and father, as well as his relatives and friends, with tear-filled faces and weeping, went to that place. All the villagers also gathered. There, his mother and father began to perform the funeral rites. At that moment, that devaputta, having mounted that divine elephant, surrounded by a retinue skilled in all kinds of musical instruments, with the five-fold musical ensemble being played, with a great retinue, with great divine power, having come from the deva world, with a form visible to that assembly, stood in the sky. Then, a man of a wise nature there asked him with these verses about the meritorious deed he had done:

๙๗๖.

976.

‘‘โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน, สพฺพเสเตน หตฺถินา;

ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส, อนฺตลิกฺเข มหียติ.

“Who is it that, in a divine vehicle, an all-white elephant, with the resounding sound of struck musical instruments, is honored in the sky?”

๙๗๗.

977.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

อชานนฺตา ตํ ปุจฺฉาม, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ.

“Are you a devatā, a gandhabba, or Sakka, the giver of cities? Not knowing you, we ask: how may we know you?”

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ –

He too explained this matter to him with these verses:

๙๗๘.

978.

‘‘นามฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ, นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท;

สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อห’’นฺติ.

“I am not a deva, nor a gandhabba, nor indeed Sakka, the giver of cities; I am one of the devas named Sudhammā.”

๙๗๙.

979.

‘‘ปุจฺฉาม เทวํ สุธมฺมํ, ปุถุํ กตฺวาน อญฺชลึ;

กึ กตฺวา มานุเส กมฺมํ, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ – ปุนปิ ปุจฺฉิ;

“We ask the Sudhammā deva, having made a reverential añjali: By doing what deed in the human world is one reborn among the Sudhammā devas?” – thus he asked again.

๙๘๐.

980.

‘‘อุจฺฉาคารํ ติณาคารํ, วตฺถาคารญฺจ โย ทเท;

ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา, สุธมฺมํ อุปปชฺชตี’’ติ. – ปุนปิ พฺยากาสิ;

“Whoever gives a sugarcane-leaf hut, a grass hut, or a cloth shelter; having given any one of these three, is reborn among the Sudhammā devas.” – thus he explained again.

๙๗๖. ตตฺถ ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโสติ ตาฬิตปญฺจงฺคิตทิพฺพตูริยนิคฺโฆโส อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวชฺชมานทิพฺพตูริยสทฺโท. อนฺตลิกฺเข มหียตีติ อากาเส ฐตฺวา อากาสฏฺเฐเนว มหตา ปริวาเรน ปูชียติ.

976. Therein, ‘the resounding sound of struck musical instruments’ means the sound of the struck, five-fold, divine musical instruments; the sound of divine musical instruments being played in dedication to oneself. ‘Is honored in the sky’ means: standing in the sky, one is honored by a great retinue while situated in the sky itself.

๙๗๗. เทวตา [Pg.240] นุสีติ เทวตา นุ อสิ, กึ นุ ตฺวํ เทโวสีติ อตฺโถ. คนฺธพฺโพติ คนฺธพฺพกายิกเทโว อสีติ อตฺโถ. อทุ สกฺโก ปุรินฺทโทติ อุทาหุ ปุเร ททาตีติ ‘‘ปุรินฺทโท’’ติ วิสฺสุโต สกฺโก นุสิ, อถ สกฺโก เทวราชา อสีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สติปิ สกฺกคนฺธพฺพานํ เทวภาเว เตสํ วิสุํ คหิตตฺตา โคพลิพทฺธญาเยน ตทญฺญเทววาจโก เทวสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

977. ‘Devatā nusīti’ is to be divided as ‘devatā nu asi’. The meaning is: ‘Are you perhaps a deva?’ ‘Gandhabboti’ means: ‘Are you a deva belonging to the gandhabba class?’ ‘Adu sakko purindadoti’ means: ‘Or are you Sakka, renowned as “Purindada” because he gave gifts in the past? Or are you Sakka, the king of devas?’ And here, although Sakka and the gandhabbas have the state of being devas, because they are mentioned separately, by the analogy of the cow and the ox, the word ‘deva’ should be understood as denoting a deva other than them.

๙๗๘. อถ เทวปุตฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนํ นาม ปุจฺฉาสภาเคน โหตี’’ติ เตหิ ปุจฺฉิตํ เทวคนฺธพฺพสกฺกภาวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นมฺหิ เทโวติ ตยา อาสงฺกิโต โย โกจิ เทโว น โหมิ น คนฺธพฺโพ น สกฺโก, อปิจ โข สุธมฺมา นาม เย เทวา, เตสํ อญฺญตโร อหํ, สุธมฺมา เทวตา นาม ตาวตึสเทวนิกายสฺเสว อญฺญตรเทวนิกาโย. โส กิร อุจฺฉุปาโล เตสํ เทวานํ สมฺปตฺตึ สุตฺวา ปเคว ตตฺถ จิตฺตํ ปณิธาย ฐิโตติ เกจิ วทนฺติ.

978. Then the devaputta, thinking, ‘A reply should be in accordance with the question,’ rejected the state of being a deva, gandhabba, or Sakka about which he was asked, and wishing to identify himself, said, ‘I am not a deva, nor a gandhabba…’ Therein, ‘I am not a deva’ means: ‘I am not just any deva you might suspect; I am not a gandhabba, nor am I Sakka. Rather, I am one of those devas named Sudhammā.’ The devas named Sudhammā are a certain class of devas within the Tāvatiṃsa divine assembly itself. Some say that the sugarcane-guardian, having heard of the prosperity of those devas, had already set his mind on it and remained steadfast.

๙๗๙. ปุถุนฺติ มหนฺตํ, ปริปุณฺณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สกฺกจฺจกิริยาทีปนตฺถญฺเหตํ วุตฺตํ.

979. ‘Puthuṃ’ means ‘having made it great and complete.’ This was said to indicate an action done with respect.

๙๘๐. สุธมฺมาเทวยานํ ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต กกณฺฏกนิมิตฺตํ วทนฺโต วิย ทิฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา อตฺตนา กตปุญฺญํ อาจิกฺขนฺโต ‘‘อุจฺฉาคาร’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวาติ ยทิปิ มยา ตีณิ อคารานิ ทินฺนานิ, ตีสุ ปน อญฺญตเรนาติ อยมตฺโถปิ สิชฺฌตีติ นยคฺคาเหน เทวปุตฺโต เอวมาห. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

980. The devaputta, having been asked about the assembly of Sudhammā devas, like one speaking of the sign of a chameleon, took only what was directly seen and, wishing to speak of the meritorious deed done by himself, spoke the verse beginning ‘ucchāgāraṃ’. Therein, as to ‘having given one of the three’: ‘Although three buildings were given by me, this meaning is also accomplished by one among the three.’ Adopting this line of reasoning, the devaputta spoke in this way. The remainder is very easy to understand.

เอวํ โส เตน ปุจฺฉิ ตมตฺถํ วิสฺสชฺเชตฺวา รตนตฺตยคุณํ ปกาเสนฺโต มาตาปิตูหิ สทฺธึ สมฺโมทนํ กตฺวา เทวโลกเมว คโต. มนุสฺสา เทวปุตฺตสฺส วจนํ สุตฺวา ภควติ ภิกฺขุสงฺเฆ จ สญฺชาตปสาทพหุมานา พหุํ ทานูปกรณํ สชฺเชตฺวา สกฏานํ ปูเรตฺวา เวฬุวนํ คนฺตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ ตํ ปวตฺตึ อาโรจยึสุ. สตฺถา ตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ตเถว วตฺวา ตเมว อตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา [Pg.241] วิตฺถาเรน ธมฺมํ เทเสตฺวา เต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. เต จ ปติฏฺฐิตสทฺธา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน คามํ อุปคนฺตฺวา อุจฺฉุปาลสฺส มตฏฺฐาเน วิหารํ การยึสูติ.

Thus, having answered the question asked by that man, making clear the virtues of the Three Jewels, and exchanging joyful greetings with his parents, that devaputta went to the deva world. The people, having heard the words of the devaputta, with confidence and great respect for the Blessed One and the Saṅgha of bhikkhus having arisen in them, prepared many requisites for offerings, filled carts, went to the Veḷuvana monastery, and gave a great offering to the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha. They then informed the Teacher of that matter. The Teacher, having spoken of that question and answer in the very same way, and having made that very matter the origin of the story, taught the Dhamma in detail and established them in the refuges and the precepts. And those people, with their faith established, having paid homage to the Blessed One, went to their own village and had a monastery built in the place where the sugarcane-field watcher had died.

ตติยนาควิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the third Nāga Mansion is concluded.

๑๓. จูฬรถวิมานวณฺณนา

13. The Explanation of the Cūḷaratha Mansion

ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺสาติ จูฬรถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาคํ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สตฺถุ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ มหากสฺสปตฺเถรปฺปมุเขสุ ธมฺมํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ สาวเกสุ ยาว วสฺสูปคมนา เวเนยฺยาเปกฺขาย อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา มหากจฺจายโน ปจฺจนฺตเทเส อญฺญตรสฺมึ อรญฺญายตเน วิหรติ. เตน สมเยน อสฺสกรฏฺเฐ โปตลินคเร อสฺสกราชา รชฺชํ กาเรติ, ตสฺส เชฏฺฐาย เทวิยา ปุตฺโต สุชาโต นาม กุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก กนิฏฺฐาย เทวิยา นิพนฺธเนน ปิตรา รฏฺฐโต ปพฺพาชิโต อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย อรญฺเญ วสติ. โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา สีลมตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กตฺวา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อปราปรํ สุคติยํเยว ปริพฺภมนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ภควโต อภิสมฺโพธิโต ตึสวสฺเส อสฺสกรฏฺเฐ อสฺสกรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ, ‘‘สุชาโต’’ติสฺส นามํ อโหสิ. โส มหนฺเตน ปริวาเรน วฑฺฒติ.

The Cūḷaratha Mansion story is the one beginning ‘Daḷhadhammā nisārassā’. What is its origin? After the Blessed One had attained final Nibbāna, when the relics were distributed and enshrined in stupas here and there for the Teacher, and when the disciples, led by the Elder Mahā Kassapa, had been chosen and taken to recite the Dhamma, and, until the commencement of the rains-residence, were dwelling here and there with their respective retinues out of consideration for those who were to be trained, the Venerable Mahā Kaccāyana was dwelling in a certain forest abode in a remote region. At that time, in the kingdom of Assaka, in the city of Potali, King Assaka was ruling. His chief queen had a son named Sujāta, a prince about sixteen years old. Due to the insistence of the younger queen, his father banished him from the kingdom. He entered the forest and lived there dependent on forest-dwellers. It is said that he had gone forth in the dispensation of the Blessed One Kassapa but, being established only in virtue, died as a worldling and was reborn in the Tāvatiṃsa realm, where he lived for the full extent of his lifespan. Wandering from one existence to another only in fortunate destinations, during this Buddha-era, in the thirtieth year from the Blessed One’s full enlightenment, he was conceived in the womb of King Assaka’s chief queen in the kingdom of Assaka. He was named ‘Sujāta’. He grew up with a great retinue.

ตสฺส ปน มาตริ กาลกตาย ราชา อญฺญํ ราชธีตรํ อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สาปิ อปเรน สมเยน ปุตฺตํ วิชายิ. ตสฺสา ราชา ปุตฺตํ ทิสฺวา ปสนฺโน ‘‘ภทฺเท, ตยา อิจฺฉิตํ วรํ คณฺหาหี’’ติ วรํ อทาสิ. สา คหิตกํ กตฺวา ฐเปตฺวา ยทา สุชาตกุมาโร โสฬสวสฺสุทฺเทสิโก ชาโต, ตทา ราชานํ อาห ‘‘เทว, ตุมฺเหหิ มม ปุตฺตํ ทิสฺวา ตุฏฺฐจิตฺเตหิ วโร ทินฺโน, ตํ อิทานิ เทถา’’ติ. ‘‘คณฺห, เทวี’’ติ[Pg.242]. ‘‘มยฺหํ ปุตฺตสฺส รชฺชํ เทถา’’ติ. ‘‘นสฺส, วสลิ, มม เชฏฺฐปุตฺเต เทวกุมารสทิเส สุชาตกุมาเร ฐิเต กสฺมา เอวํ วทสี’’ติ ปฏิกฺขิปิ. เทวี ปุนปฺปุนํ นิพนฺธนํ กโรนฺตี มนํ อลภิตฺวา เอกทิวสํ อาห ‘‘เทว, ยทิ สจฺเจ ติฏฺฐสิ, เทหิ เอวา’’ติ. ราชา ‘‘อนุปธาเรตฺวา มยา อิมิสฺสา วโร ทินฺโน, อยญฺจ เอวํ วทตี’’ติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา สุชาตกุมารํ ปกฺโกสิตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. กุมาโร ปิตรํ โสจมานํ ทิสฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต อสฺสูนิ ปวตฺเตตฺวา ‘‘อนุชานาหิ, เทว, อหํ อญฺญตฺถ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา รญฺญา ‘‘อญฺญํ เต นครํ มาเปสฺสามิ, ตตฺถ วเสยฺยาสี’’ติ วุตฺเต กุมาโร น อิจฺฉิ. ‘‘มม สหายานํ ราชูนํ สนฺติเก เปเสสฺสามี’’ติ จ วุตฺเต ตมฺปิ นานุชานิ. เกวลํ ‘‘เทว, อรญฺญํ คมิสฺสามี’’ติ อาห. ราชา ปุตฺตํ อาลิงฺคิตฺวา สีเส จุมฺพิตฺวา ‘‘มมจฺจเยน อิธาคนฺตฺวา รชฺเช ปติฏฺฐหา’’ติ วตฺวา วิสฺสชฺเชสิ.

When his mother passed away, the king appointed another princess to the position of chief queen. In time, she too gave birth to a son. The king, seeing her son, was pleased and gave a boon, saying: 'Good lady, take the boon you desire.' She accepted the boon and set it aside. When Prince Sujāta became sixteen years of age, she said to the king: 'Lord, when you saw my son, you granted me a boon with a pleased mind. Now, give it to me.' 'Take it, O queen,' he replied. 'Grant the kingdom to my son,' she said. 'Perish, you wretch! While my eldest son, Prince Sujāta, who is like a divine prince, still lives, why do you speak thus?' he refused. The queen repeatedly insisted but failed to sway his mind. One day, she said: 'Lord, if you are true to your word, do give it.' The king, remorseful, thought: 'I granted this boon without careful consideration, and now she speaks thus.' He summoned Prince Sujāta, explained the matter, and shed tears. Seeing his grieving father, the prince, overcome with sorrow, also shed tears and said: 'Grant me permission, lord, I will go elsewhere.' Hearing this, the king said: 'I will build you another city; dwell there.' But the prince declined. 'I will send you to the courts of my allied kings,' he said, but the prince would not consent to that either. He simply said: 'Lord, I will go to the forest.' The king embraced his son, kissed his head, and said: 'After my passing, return here and establish yourself in the kingdom,' then sent him away.

โส อรญฺญํ ปวิสิตฺวา วนจรเก นิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวสํ มิควํ คโต. ตสฺส สมณกาเล สหายวโร เอโก เทวปุตฺโต หิเตสิตาย มิครูเปน ตํ ปโลเภนฺโต ธาวิตฺวา อายสฺมโต มหากจฺจายนสฺส วสนฏฺฐานสมีปํ ปตฺวา อนฺตรธายิ. โส ‘‘อิมํ มิคํ อิทานิ คณฺหิสฺสามี’’ติ อุปธาวนฺโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต พหิ ปณฺณสาลาย เถรํ นิสินฺนํ ทิสฺวา ตสฺส สมีเป จาปโกฏึ โอลุพฺภ อฏฺฐาสิ. เถโร ตํ โอโลเกตฺวา อาทิโต ปฏฺฐาย สพฺพํ ตสฺส ปวตฺตึ ญตฺวา อนุคฺคณฺหนฺโต อชานนฺโต วิย สงฺคหํ กโรนฺโต –

Having entered the forest, he lived relying on hunters. One day, he went to the deer-forest. A certain devaputta, who had been his excellent friend during his time as a monk, desiring his welfare, took the form of a deer and, enticing him, ran to the vicinity of the dwelling place of the Venerable Mahākaccāyana, and having arrived, vanished. That prince, thinking, 'I will catch this deer now,' chased after it and arrived at the Elder's dwelling place. Not seeing the deer, he saw the Elder sitting outside the leaf-hut and stood near him, leaning on the tip of his bow. The Elder, having looked at him and known his entire story from the beginning, wishing to uplift him and show him favor as if he were unaware:

๙๘๑.

981.

‘‘ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส, ธนุํ โอลุพฺภ ติฏฺฐสิ;

ขตฺติโย นุสิ ราชญฺโญ, อทุ ลุทฺโท วเนจโร’’ติ. –

'Leaning on a strong bow of excellent core-wood, you stand; are you a Khattiya, a royal prince, or a cruel forest-dweller?'

ปุจฺฉิ. ตตฺถ ทฬฺหธมฺมาติ ทฬฺหธนุ. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาย พทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. นิสารสฺสาติ นิรติสยสารสฺส วิสิฏฺฐสารสฺส รุกฺขสฺส [Pg.243] ธนุํ, สารตรรุกฺขมยํ ธนุนฺติ อตฺโถ. โอลุพฺภาติ สนฺนิรุมฺภิตฺวา. ราชญฺโญติ ราชกุมาโร. วเนจโรติ วนจโร.

He asked. Therein, 'daḷhadhamma' means a strong bow. A strong bow is said to be one with the strength of two thousand. And 'strength of two thousand' is said of a bow where, when a weight of bronze heads and so forth is tied to its strung bowstring, and it is lifted by holding the staff, it becomes free from the ground up to the measure of an arrow. 'Nisārassa' means a bow of a tree of unsurpassed core, of distinguished core; the meaning is a bow made of excellent core-wood. 'Olubbha' means having leaned upon. 'Rājañño' means a royal prince. 'Vanecaro' means one who roams in the forest.

อถ โส อตฺตานํ อาวิกโรนฺโต –

Then that prince, making himself known:

๙๘๒.

982.

‘‘อสฺสกาธิปติสฺสาหํ, ภนฺเต ปุตฺโต วเนจโร;

นามํ เม ภิกฺขุ เต พฺรูมิ, สุชาโต อิติ มํ วิทู.

'Venerable sir, I am the son of the ruler of Assaka, a forest-dweller. I tell you my name, O bhikkhu; they know me as Sujāta.

๙๘๓.

983.

‘‘มิเค คเวสมาโนหํ, โอคาหนฺโต พฺรหาวนํ;

มิคํ ตญฺเจว นาทฺทกฺขึ, ตญฺจ ทิสฺวา ฐิโต อห’’นฺติ. –

'Searching for deer, I plunged into the great forest; I did not see that very deer, but having seen you, I stand here.'

อาห. ตตฺถ อสฺสกาธิปติสฺสาติ อสฺสกรฏฺฐาธิปติโน อสฺสกราชสฺส. ภิกฺขูติ เถรํ อาลปติ. มิเค คเวสมาโนติ มิคสูกราทิเก คเวสนฺโต, มิควํ จรนฺโตติ อตฺโถ.

He said. Therein, 'assakādhipatissa' means of the ruler of the Assaka country, of the king of Assaka. With 'bhikkhu', he addresses the Elder. 'Mige gavesamāno' means searching for deer, boar, and the like; the meaning is 'roaming in the deer-forest'.

ตํ สุตฺวา เถโร เตน สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต –

Having heard that, the Elder, making a friendly exchange with him:

๙๘๔.

984.

‘‘สฺวาคตํ เต มหาปุญฺญ, อโถ เต อทุราคตํ;

เอตฺโต อุทกมาทาย, ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

“Welcome to you, O one of great merit; indeed, your coming is not an ill coming. Take water from here and wash your feet.

๙๘๕.

985.

‘‘อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ, อาภตํ คิริคพฺภรา;

ราชปุตฺต ตโต ปิตฺวา, สนฺถตสฺมึ อุปาวิสา’’ติ. – อาห;

“This cool water, too, has been brought from a mountain cave. O prince, having drunk from it, sit down upon the spread,” he said.

๙๘๔. ตตฺถ อทุราคตนฺติ ทุราคมนวชฺชิตํ, มหาปุญฺญ, เต อิธาคมนํ สฺวาคตํ, น เต อปฺปกมฺปิ ทุราคมนํ อตฺถิ ตุยฺหญฺจ มยฺหญฺจ ปีติโสมนสฺสชนนโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธุนาคต’’นฺติปิ ปาโฐ, อิทานิ อาคมนนฺติ อตฺโถ.

984. Therein, as for 'adurāgataṃ', it means devoid of ill coming. O one of great merit, your coming here is a good coming. There is not even a little ill coming for you. This is the intention: because it gives rise to joy and gladness for both you and me. There is also the reading 'adhunāgataṃ'; the meaning is 'the coming now is a good coming'.

๙๘๕. สนฺถตสฺมึ อุปาวิสาติ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา อนิสีทิตฺวา อมุกสฺมึ ติณสนฺถารเก นิสีทาติ.

985. As for 'santhatasmiṃ upāvisā' ('sit down upon the spread'), the meaning is: not sitting on the bare ground, sit on such-and-such a grass spread.

ตโต ราชกุมาโร เถรสฺส ปฏิสนฺถารํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต อาห –

Then the prince, accepting the Elder's friendly welcome, said:

๙๘๖.

986.

‘‘กลฺยาณี วต เต วาจา, สวนียา มหามุนิ;

เนลา อตฺถวตี วคฺคุ, มนฺตฺวา อตฺถญฺจ ภาสสิ.

“Truly lovely is your speech, O Great Sage, worthy to be heard; faultless, meaningful, and sweet, you speak having understood the meaning.

๙๘๗.

987.

‘‘กา [Pg.244] เต รติ วเน วิหรโต, อิสินิสภ วเทหิ ปุฏฺโฐ;

ตว วจนปถํ นิสามยิตฺวา, อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส’’ติ.

“What is your delight, O bull among sages, living in the forest? Speak, being asked. Having listened to your path of speech, we shall practice the path of what is beneficial and the Dhamma.”

๙๘๖. ตตฺถ กลฺยาณีติ สุนฺทรา โสภนา. สวนียาติ โสตุํ ยุตฺตา. เนลาติ นิทฺโทสา. อตฺถวตีติ อตฺถยุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมิกาทินา หิเตน อุเปตา. วคฺคูติ มธุรา. มนฺตฺวาติ ชานิตฺวา ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อตฺถนฺติ อตฺถโต อนเปตํ เอกนฺตหิตาวหํ.

986. Therein, 'kalyāṇī' means beautiful, splendid. 'Savanīyā' means worthy to be heard. 'Nelā' means without defect. 'Atthavatī' means meaningful, that is, endowed with benefit that is advantageous in this very life and so on. 'Vaggū' means sweet. 'Mantvā' means having known, having determined with wisdom. 'Atthaṃ' means that which is not devoid of benefit and is entirely conducive to welfare.

๙๘๗. อิสินิสภาติ อิสีสุ นิสภ อาชานียสทิส. วจนปถนฺติ วจนํ. วจนเมว หิ อตฺถาธิคมสฺส อุปายภาวโต ‘‘วจนปถ’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเสติ อิธ เจว สมฺปราเย จ อตฺถาวหํ สีลาทิธมฺมโกฏฺฐาสํ ปฏิปชฺชามเส.

987. 'Isinisabha' means a bull among sages, like a thoroughbred. 'Vacanapathaṃ' means speech. Indeed, because speech itself is the means for attaining benefit, it is called 'vacanapatha' ('path of speech'). 'Atthadhammapadaṃ samācaremase' means: we shall undertake the portion of the Dhamma, beginning with virtue, that is conducive to benefit both in this life and in the next.

อิทานิ เถโร อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺตึ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ วทนฺโต –

Now the Elder, speaking of his own right practice that was suitable for the prince:

๙๘๘.

988.

‘‘อหึสา สพฺพปาณีนํ, กุมารมฺหาก รุจฺจติ;

เถยฺยา จ อติจารา จ, มชฺชปานา จ อารติ.

“Non-harming of all beings, O prince, is pleasing to us; and abstinence from theft, misconduct, and the drinking of intoxicants.

๙๘๙.

989.

‘‘อารติ สมจริยา จ, พาหุสจฺจํ กตญฺญุตา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, ธมฺมา เอเต ปสํสิยา’’ติ. – อาห;

“Abstinence, harmonious conduct, great learning, and gratitude—these principles are praiseworthy in this very life; these are qualities to be commended,” he said.

๙๘๙. ตตฺถ อารติ สมจริยา จาติ ยถาวุตฺตา จ ปาปธมฺมโต อารติ, ปฏิวิรติ กายสมตาทิสมจริยา จ. พาหุสจฺจนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจํ. กตญฺญุตาติ ปเรหิ อตฺตโน กตสฺส อุปการสฺส ชานนา. ปาสํสาติ อตฺถกาเมหิ กุลปุตฺเตหิ ปการโต อาสํสิตพฺพา. ธมฺมา เอเตติ เอเต ยถาวุตฺตา อหึสาทิธมฺมา. ปสํสิยาติ วิญฺญูหิ ปสํสิตพฺพา.

989. Herein, ‘ārati samacariyā ca’ means, as stated, abstaining and especially refraining from unwholesome states, and harmonious practice such as bodily equanimity. ‘Bāhusaccaṃ’ means extensive learning in the scriptures. ‘Kataññutā’ means knowing the help done to oneself by others. ‘Pāsaṃsā’ means to be praised in various ways by clansmen who desire what is beneficial. ‘Dhammā ete’ means these aforementioned qualities, such as non-harming and so forth. ‘Pasaṃsiyā’ means to be praised by the wise.

เอวํ เถโร ตสฺส อนุจฺฉวิกํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วตฺวา อนาคตํสญาเณน อายุสงฺขาเร โอโลเกนฺโต ‘‘ปญฺจมาสมตฺตเมวา’’ติ ทิสฺวา ตํ สํเวเชตฺวา ทฬฺหํ ตตฺถ สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปติฏฺฐาเปตุํ อิมํ คาถมาห –

Thus the elder, having spoken to him about suitable right practice, and while observing his life-sustaining formations with the knowledge of the future, saw that he would live for only about five months. Having stirred a sense of spiritual urgency in him, and in order to firmly establish him in that right practice, he spoke this verse:

๙๙๐.

990.

‘‘สนฺติเก [Pg.245] มรณํ ตุยฺหํ, โอรํ มาเสหิ ปญฺจหิ;

ราชปุตฺต วิชานาหิ, อตฺตานํ ปริโมจยา’’ติ.

“Death is near you, within five months; O prince, understand this and liberate yourself.”

ตตฺถ อตฺตานํ ปริโมจยาติ อตฺตานํ อปายทุกฺขโต โมเจหิ.

Therein, ‘attānaṃ parimocaya’ means: liberate yourself from the suffering of the woeful states.

ตโต กุมาโร อตฺตโน มุตฺติยา อุปายํ ปุจฺฉนฺโต อาห –

Then the prince, asking for a means to his own liberation, said:

๙๙๑.

991.

‘‘กตมํ สฺวาหํ ชนปทํ คนฺตฺวา, กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ;

กาย วา ปน วิชฺชาย, ภเวยฺยํ อชรามโร’’ติ.

“To which country should I go? What action and what endeavor, or by what skill or knowledge, could I become ageless and deathless?”

ตตฺถ กตมํ สฺวาหนฺติ กตมํ สุ อหํ, กตมํ นูติ อตฺโถ. กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสนฺติ กตฺวาติ วจนเสโส. โปริสนฺติ ปุริสกิจฺจํ.

Herein, ‘katamaṃ svāhaṃ’ is divided as ‘katamaṃ su ahaṃ’; the meaning is ‘which indeed?’ In ‘kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ,’ the ellipsis to be supplied is ‘having done.’ ‘Porisaṃ’ means a man's duty.

ตโต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตุํ อิมา คาถาโย อโวจ –

Then the elder, in order to teach him the Dhamma, spoke these verses:

๙๙๒.

992.

‘‘น วิชฺชเต โส ปเทโส, กมฺมํ วิชฺชา จ โปริสํ;

ยตฺถ คนฺตฺวา ภเว มจฺโจ, ราชปุตฺตาชรามโร.

“There is no such place, no deed, no knowledge, nor human effort, where a mortal can go, O prince, to become ageless and deathless.”

๙๙๓.

993.

‘‘มหทฺธนา มหาโภคา, รฏฺฐวนฺโตปิ ขตฺติยา;

ปหูตธนธญฺญาเส, เตปิ โน อชรามรา.

“Those of great wealth and great possessions, even nobles who possess kingdoms, abundant in wealth and grain—they too are not ageless and deathless.”

๙๙๔.

994.

‘‘ยทิ เต สุตา อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา, สูรา วีรา วิกฺกนฺตปฺปหาริโน;

เตปิ อายุกฺขยํ ปตฺตา, วิทฺธสฺตา สสฺสตีสมา.

“If you have heard of the sons of Andhakaveṇḍu—heroes, brave, striking with victorious blows—they too reached the end of their lifespan, destroyed, though they seemed eternal.”

๙๙๕.

995.

‘‘ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา, สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา;

เอเต จญฺเญ จ ชาติยา, เตปิ โน อชรามรา.

“Nobles, brahmins, merchants, and laborers, outcastes and scavengers; these and others of various births—they too are not ageless and deathless.”

๙๙๖.

996.

‘‘เย มนฺตํ ปริวตฺเตนฺติ, ฉฬงฺคํ พฺรหฺมจินฺติตํ;

เอเต จญฺเญ จ วิชฺชาย, เตปิ โน อชรามรา.

“Those who recite the sacred texts, the six-limbed, conceived by the holy sages; these and others with their knowledge—they too are not ageless and deathless.”

๙๙๗.

997.

‘‘อิสโย จาปิ เย สนฺตา, สญฺญตตฺตา ตปสฺสิโน;

สรีรํ เตปิ กาเลน, วิชหนฺติ ตปสฺสิโน.

“The sages too, who are peaceful, self-controlled, and austere; even those ascetics, in time, abandon the body.”

๙๙๘.

998.

‘‘ภาวิตตฺตาปิ อรหนฺโต, กตกิจฺจา อนาสวา;

นิกฺขิปนฺติ อิมํ เทหํ, ปุญฺญปาปปริกฺขยา’’ติ.

“Even Arahants, who have developed themselves, whose task is done and who are free from taints, lay down this body through the exhaustion of merit and demerit.”

๙๙๒. ตตฺถ [Pg.246] ยตฺถ คนฺตฺวาติ ยํ ปเทสํ คนฺตฺวา กมฺมํ วิชฺชํ โปริสญฺจ กายปโยเคน อิตรปโยเคน จ อุปคนฺตฺวา ปาปุณิตฺวา ภเวยฺย อชรามโรติ อตฺโถ.

992. Therein, 'yattha gantvā' means: having gone to whatever place, and having approached and attained action, knowledge, and human effort by means of bodily exertion and verbal exertion, one would become ageless and deathless—this is the meaning.

๙๙๓. เหฏฺฐิมโกฏิยา โกฏิสตาทิปริมาณํ สํหริตฺวา ฐปิตํ มหนฺตํ ธนํ เอเตสนฺติ มหทฺธนา. กุมฺภตฺตยาทิกหาปณปริพฺพโย มหนฺโต โภโค เอเตสนฺติ มหาโภคา. รฏฺฐวนฺโตติ รฏฺฐสามิกา, อเนกโยชนปริมาณํ รฏฺฐํ ปสาสนฺตาติ อธิปฺปาโย. ขตฺติยาติ ขตฺติยชาติกา. ปหูตธนธญฺญาเสติ มหาธนธญฺญสนฺนิจยา, อตฺตโน ปริสาย จ สตฺตฏฺฐสํวจฺฉรปโหนกธนธญฺญสนฺนิจยา. เตปิ โน อชรามราติ ชรามรณธมฺมา เอว, มหทฺธนตาทีนิปิ เตสํ อุปริ นิปตนฺตํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกนฺตีติ อตฺโถ.

993. They are 'mahaddhanā' (of great wealth) because they have great wealth, which, at the lowest limit, is collected and kept in an amount of a hundred koṭis and so on. They are 'mahābhogā' (of great possessions) because they have great possessions, that is, a daily expenditure of coins amounting to three pots and so on. 'Raṭṭhavanto' means lords of a country; the intention is that they rule a country measuring many yojanas. 'Khattiyā' means those of the khattiya caste. 'Pahūtadhanadhaññāse' means having great stores of wealth and grain, having stores of wealth and grain sufficient for themselves and their retinue for seven or eight years. 'Tepi no ajarāmarā' means: they are indeed subject to aging and death; even their great wealth and so on cannot turn back the aging and death that befalls them—this is the meaning.

๙๙๔. อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตาติ อนฺธกเวณฺฑุสฺส ปุตฺตาติ ปญฺญาตา. สูราติ สตฺติมนฺโต. วีราติ วีริยวนฺโต. วิกฺกนฺตปฺปหาริโนติ สูรวีรภาเวเนว ปฏิสตฺตุพลํ วิกฺกมฺม ปสยฺห ปหรณสีลา. วิทฺธสฺตาติ วินฏฺฐา. สสฺสตีสมาติ กุลปรมฺปราย สสฺสตีหิ จนฺทสูริยาทีหิ สมานา, เตปิ อจิรกาลปวตฺตกุลนฺวยาติ อตฺโถ.

994. ‘Andhakaveṇḍuputtā’ means those renowned as the sons of Andhakaveṇḍu. ‘Sūrā’ means they are possessed of strength. ‘Vīrā’ means they are possessed of energy. ‘Vikkantappahārino’ means that by their very heroism and valor, they are accustomed to overcoming the enemy's forces and striking them down by force. ‘Viddhastā’ means they are destroyed. ‘Sassatisamā’ means that through their family lineage, they are equal to the so-called eternal ones, such as the moon and the sun; the meaning is that they too are of a family lineage that has not endured for long.

๙๙๕. ชาติยาติ อตฺตโน ชาติยา, วิสิฏฺฐตรา ปน ชาติปิ เนสํ ชรามรณํ นิวตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ.

995. ‘Jātiyā’ means by one’s own birth; furthermore, even a more distinguished birth is not able to turn back their aging and death—this is the meaning.

๙๙๖. มนฺตนฺติ เวทํ. ฉฬงฺคนฺติ กปฺปพฺยากรณนิรุตฺติสิกฺขาฉนฺโทวิจิติโชติสตฺถสงฺขาเตหิ ฉหิ องฺเคหิ ฉฬงฺคํ. พฺรหฺมจินฺติตนฺติ พฺรหฺเมหิ อฏฺฐกาทีหิ จินฺติตํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ.

996. ‘Mantaṃ’ means the Veda. ‘Chaḷaṅgaṃ’ means having six limbs, with the six limbs designated as: Kappa (ritual), Vyākaraṇa (grammar), Nirutti (etymology), Sikkhā (phonetics), Chandoviciti (metrics), and Jotisattha (astronomy). ‘Brahmacintitaṃ’ means it was contemplated by the holy sages, such as Aṭṭhaka and others, and seen with the eye of wisdom.

๙๙๗. สนฺตาติ อุปสนฺตกายวจีกมฺมนฺตา. สญฺญตตฺตาติ สญฺญตจิตฺตา. ตปสฺสิโนติ ตปนิสฺสิตา.

997. ‘Santā’ means those whose bodily and verbal actions are pacified. ‘Saññatattā’ means those with restrained minds. ‘Tapassino’ means those devoted to the ascetic practice that torments the defilements.

อิทานิ กุมาโร อตฺตนา กตฺตพฺพํ วทนฺโต –

Now the prince, stating what was to be done by himself:

๙๙๙.

999.

‘‘สุภาสิตา อตฺถวตี, คาถาโย เต มหามุนิ;

นิชฺฌตฺโตมฺหิ สุภฏฺเฐน, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

“Well-spoken and meaningful are your verses, O Great Sage. I have been made to contemplate by your excellent words; be my refuge.”

อาห[Pg.247]. ตตฺถ นิชฺฌตฺโตมฺหีติ นิชฺฌาปิโต ธมฺโมชสญฺญาย สญฺญตฺติคโต อมฺหิ. สุภฏฺเฐนาติ สุฏฺฐุ ภาสิเตน.

He said. Therein, ‘nijjhattomhi’ means: I have been caused to contemplate and have arrived at understanding through the wisdom of the essence of the Dhamma. ‘Subhaṭṭhena’ means: by that which is well-spoken.

ตโต เถโร ตํ อนุสาสนฺโต อิมํ คาถํ อภาสิ –

Then the elder, wishing to instruct him, spoke this verse:

๑๐๐๐.

1000.

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ตเมว สรณํ วช;

สกฺยปุตฺตํ มหาวีรํ, ยมหํ สรณํ คโต’’ติ.

“Do not go to me for refuge; go to him for refuge—the Sakyan son, the great hero, to whom I have gone for refuge.”

ตโต ราชกุมาโร อาห –

Then the prince said:

๑๐๐๑.

1001.

‘‘กตรสฺมึ โส ชนปเท, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ.

“In which country is your teacher, venerable sir? I too will go to see the Conqueror, the unequalled person.”

ปุน เถโร อาห –

Again, the elder said:

๑๐๐๒.

1002.

‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท, โอกฺกากกุลสมฺภโว;

ตตฺถาสิ ปุริสาชญฺโญ, โส จ โข ปรินิพฺพุโต’’ติ.

“In the eastern country, born of the Okkāka clan, there was a noble man; and he, indeed, has attained final Nibbāna.”

ตตฺถ เถเรน นิสินฺนปเทสโต มชฺฌิมเทสสฺส ปาจีนทิสาภาคตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปุรตฺถิมสฺมึ ชนปเท’’ติ.

Therein, it was said by the elder, 'in the eastern country,' because from the place where he was sitting, the Middle Country is in the eastern direction.

เอวํ โส ราชปุตฺโต เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. เตน วุตฺตํ –

Thus, that prince, having heard the elder's Dhamma discourse, with a confident mind, became established in the refuges and in the precepts. Therefore, it was said:

๑๐๐๓.

1003.

‘‘สเจ หิ พุทฺโธ ติฏฺเฐยฺย, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

โยชนานิ สหสฺสานิ, คจฺเฉยฺยํ ปยิรุปาสิตุํ.

“If the Buddha, your teacher, were still living, venerable sir, I would travel thousands of leagues to attend upon him.”

๑๐๐๔.

1004.

‘‘ยโต จ โข ปรินิพฺพุโต, สตฺถา ตุมฺหาก มาริส;

นิพฺพุตมฺปิ มหาวีรํ, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“But since your teacher has attained final Nibbāna, venerable sir, I go for refuge to the great hero, even though he has attained Nibbāna.

๑๐๐๕.

1005.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

“I go for refuge to the Buddha, and to the unexcelled Dhamma; and to the Sangha of the Teacher of gods and humans, I go for refuge.

๑๐๐๖.

1006.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ.

“I quickly abstain from killing living beings; I avoid taking what is not given in the world; I am not a drinker of intoxicants, nor do I speak falsehoods; and I am content with my own wife.”

เอวํ [Pg.248] ปน ตํ สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตํ เถโร เอวมาห ‘‘ราชกุมาร, ตุยฺหํ อิธ อรญฺญวาเสน อตฺโถ นตฺถิ, น จิรํ ตว ชีวิตํ, ปญฺจมาสพฺภนฺตเร เอว กาลํ กริสฺสสิ, ตสฺมา ตว ปิตุ สนฺติกเมว คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา สคฺคปรายโณ ภเวยฺยาสี’’ติ วตฺวา อตฺตโน สนฺติเก ธาตุโย ทตฺวา วิสฺสชฺเชสิ. โส คจฺฉนฺโต ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตุมฺหากํ วจเนน อิโต คมิสฺสามิ, ตุมฺเหหิปิ มยฺหํ อนุกมฺปาย ตตฺถ อาคนฺตพฺพ’’นฺติ วตฺวา เถรสฺส อธิวาสนํ วิทิตฺวา วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตุ นครํ คนฺตฺวา อุยฺยานํ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อาคตภาวํ รญฺโญ นิเวเทสิ.

The elder spoke thus to that prince, who was established in the refuges and the precepts: “Prince, for you there is no benefit from dwelling in the forest here. Your life will not be long; within five months you will pass away. Therefore, having gone to your father’s presence, and having performed meritorious deeds beginning with giving, may you become one whose destination is the celestial realm.” Having spoken thus, and having given the relics that were in his presence, he sent him away. As he was going, he said, “Venerable sir, by your word I will go. You too, out of compassion for me, should come there.” Having said this, and having perceived the elder’s consent, he paid homage, circumambulated him, went to his father’s city, entered the park, and informed the king of his arrival.

ตํ สุตฺวา ราชา สปริวาโร อุยฺยานํ คนฺตฺวา กุมารํ อาลิงฺคิตฺวา อนฺเตปุรํ เนตฺวา อภิสิญฺจิตุกาโม อโหสิ. กุมาโร ‘‘เทว, มยฺหํ อปฺปกํ อายุ, อิโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน มรณํ ภวิสฺสติ, กึ เม รชฺเชน, ตุมฺเห นิสฺสาย ปุญฺญเมว กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เถรสฺส คุณํ รตนตฺตยสฺส จ อานุภาวํ ปเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต รตนตฺตเย จ เถเร จ ปสนฺนมานโส มหนฺตํ วิหารํ กาเรตฺวา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส สนฺติเก ทูตํ ปาเหสิ. เถโรปิ ราชานํ มหาชนญฺจ อนุคฺคณฺหนฺโต อาคจฺฉิ. ราชา จ สปริวาโร ทูรโตว ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา เถรํ วิหารํ ปเวเสตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐหิ. กุมาโร จ สีลานิ สมาทิยิตฺวา เถรํ ภิกฺขู เจว สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺโต ทานานิ ททนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน สตฺตรตนปฏิมณฺฑิโต สตฺตโยชนปฺปมาโณ รโถ อุปฺปชฺชิ, อเนกานิ จสฺส อจฺฉราสหสฺสานิ ปริวาโร อโหสิ.

Hearing that, the king, together with his retinue, went to the park, embraced the prince, and, leading him into the inner palace, was desirous of consecrating him. The prince said, “Your Majesty, my lifespan is short; after the passing of four months from now, death will occur. What use is kingship to me? Relying on you, I will perform only merit.” Having spoken thus, he made known the virtues of the elder and the power of the Triple Gem. Hearing that, the king was struck with a sense of urgency, and with a mind of faith in the Triple Gem and the elder, he had a great monastery built and sent a messenger to the Elder Mahākaccāyana. The elder, for the welfare of the king and the great populace, came. The king, together with his retinue, went to meet him from afar, and having led the elder into the monastery, he attended to him respectfully with the four requisites and became established in the refuges and the precepts. The prince, too, having undertaken the precepts, attended respectfully to the elder and the monks, gave gifts, and listened to the Dhamma. After the passing of four months, he passed away and arose in the Tāvatiṃsa celestial realm. Through the power of his merit, a chariot measuring seven yojanas and adorned with the seven kinds of jewels arose, and many thousands of celestial nymphs became his retinue.

ราชา กุมารสฺส สรีรสกฺการํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา เจติยสฺส ปูชํ อกาสิ, ตตฺถ มหาชโน สนฺนิปติ, เถโรปิ สปริวาโร ตํ ปเทสํ อุปคญฺฉิ. อถ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกุสลกมฺมํ โอโลเกตฺวา กตญฺญุตาย ‘‘คนฺตฺวา เถรํ วนฺทิสฺสามิ, สาสนคุเณ จ ปากเฏ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ทิพฺพรถํ อารุยฺห มหตา ปริวาเรน ทิสฺสมานรูโป อาคนฺตฺวา รถา โอรุยฺห เถรสฺส ปาเท วนฺทิตฺวา [Pg.249] ปิตรา สทฺธึ ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เถรํ ปยิรุปาสมาโน อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

The king, having performed the funeral rites for the prince well, and having instituted a great donation for the community of monks, made an offering to the cetiya. A great crowd gathered there. The elder, too, with his retinue, approached that place. Then the devaputta, having reflected on the wholesome kamma he had performed, and out of gratitude, thought, “I will go and pay homage to the elder, and I will make manifest the virtues of the Teaching.” Having thought thus, he mounted the divine chariot and, with a great retinue, came in a visible form. Descending from the chariot, he paid homage to the elder’s feet, exchanged friendly greetings with his father, and stood attending upon the elder with his hands raised in reverence. The elder questioned him with these verses:

๑๐๐๗.

1007.

‘‘สหสฺสรํสีว ยถามหปฺปโภ, ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ;

ตถาปกาโร ตวายํ มหารโถ, สมนฺตโต โยชนสตฺตมายโต.

“Like the thousand-rayed sun, of great splendor, as it travels through the sky illuminating the directions; of such a kind is this great chariot of yours, measuring seven yojanas all around.

๑๐๐๘.

1008.

‘‘สุวณฺณปฏฺเฏหิ สมนฺตโมตฺถโฏ, อุรสฺส มุตฺตาหิ มณีหิ จิตฺติโต;

เลขา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสเภนฺติ เวฬุริยมยา สุนิมฺมิตา.

“Covered all around with plates of gold, the base of its pole is adorned with pearls and gems; well-made designs of beryl, on plates of gold and silver, adorn it.

๑๐๐๙.

1009.

‘‘สีสญฺจิทํ เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ, ยุคญฺจิทํ โลหิตกาย จิตฺติตํ;

ยุตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จ, โสภนฺติ อสฺสา จ อิเม มโนชวา.

“This pole-head is fashioned of beryl, this yoke is adorned with red gems; and these steeds, swift as thought, adorned with gold and silver, are resplendent.

๑๐๑๐.

1010.

‘‘โส ติฏฺฐสิ เหมรเถ อธิฏฺฐิโต, เทวานมินฺโทว สหสฺสวาหโน;

ปุจฺฉามิ ตาหํ ยสวนฺต โกวิทํ, กถํ ตยา ลทฺโธ อยํ อุฬาโร’’ติ.

“You stand established upon this golden chariot, like Indra, the lord of devas, with his thousand steeds. I ask you, O glorious and wise one: how was this sublime glory obtained by you?”

๑๐๐๗. ตตฺถ สหสฺสรํสีติ สูริโย. โส หิ อเนกสหสฺสรํสิมนฺตตาย ‘‘สหสฺสรํสี’’ติ วุจฺจติ. ยถามหปฺปโภติ อตฺตโน มหตฺตสฺส อนุรูปปฺปโภ. ยถา หิ มหตฺเตน สูริยมณฺฑเลน สทิสํ โชติมณฺฑลํ นตฺถิ, เอวํ ปภายปิ. ตถา หิ ตํ เอกสฺมึ ขเณ ตีสุ มหาทีเปสุ อาโลกํ ผรนฺตํ ติฏฺฐติ. ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมนฺติ นเภ อากาเส ยเถว ทิสํ อนุกฺกมนฺโต คจฺฉนฺโต ยถา เยน ปกาเรน ภาติ ทิพฺพติ โชตติ. ตถาปกาโรติ ตาทิสากาโร. ตวายนฺติ ตว อยํ.

1007. Herein, `sahassaraṃsī` means the sun. It is called `sahassaraṃsī` because it possesses many thousands of rays. `Yathāmahappabho` means having a splendor appropriate to its greatness. For just as there is no luminous orb equal in greatness to the solar disc, so too is its splendor. Indeed, in a single moment it stands pervading the three great continents with light. `Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ` means: in the sky, just as, while traveling, it shines upon the directions in a certain way; `bhāti` means it shines, radiates, and gleams. `Tathāpakāro` means of such a kind. `Tavāyaṃ` is to be divided as `tava ayaṃ`, meaning 'this of yours'.

๑๐๐๘. สุวณฺณปฏฺเฏหีติ [Pg.250] สุวณฺณมเยหิ ปฏฺเฏหิ. สมนฺตโมตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต. อุรสฺสาติ อุโร อสฺส, รถสฺส อุโรติ จ อีสามูลํ วทติ. เลขาติ เวฬุริยมยา มาลากมฺมลตากมฺมาทิเลขา. ตาสํ สุวณฺณปฏฺเฏสุ จ รชตปฏฺเฏสุ จ ทิสฺสมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา’’ติ. โสเภนฺตีติ รถํ โสภยนฺติ.

1008. ‘Suvaṇṇapaṭṭehīti’ means with golden plates. ‘Samantamotthaṭo’ means covered all around. ‘Urassāti’ means its chest, that is, the chariot's chest, which refers to the base of the pole (īsāmūlaṃ). ‘Lekhāti’ refers to designs such as garland-work and creeper-work made of beryl. Because they are seen on both the golden plates and the silver plates, it is said, ‘of gold and of silver.’ ‘Sobhentīti’ means they adorn the chariot.

๑๐๐๙. สีสนฺติ รถกุพฺพรสีสํ. เวฬุริยสฺส นิมฺมิตนฺติ เวฬุริเยน นิมฺมิตํ, เวฬุริยมณิมยนฺติ อตฺโถ. โลหิตกายาติ โลหิตกมณินา, เยน เกนจิ รตฺตมณินา วา. ยุตฺตาติ โยชิตา, อถ วา โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จาติ สุวณฺณมยา จ รูปิยมยา จ โยตฺตา, สงฺขลิกาติ อตฺโถ.

1009. ‘Sīsaṃ’ means the head of the chariot-pole. ‘Veḷuriyassa nimmitaṃ’ means fashioned from beryl; the meaning is made of beryl gems. ‘Lohitakāya’ means with a red gem, or with any kind of red gem. ‘Yuttā’ means yoked; or alternatively, ‘yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca’ means harnesses made of gold and made of silver; the meaning is chains.

๑๐๑๐. อธิฏฺฐิโตติ อตฺตโน เทวิทฺธิยา สกลมิทํ ฐานํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สหสฺสวาหโนติ สหสฺสยุตฺตวาหโน, สหสฺสอาชานียยุตฺตรโถ เทวานมินฺโท ยถาติ อธิปฺปาโย. ยสวนฺตาติ อาลปนํ, ยสสฺสีติ อตฺโถ. โกวิทนฺติ กุสลญาณวนฺตํ, รถาโรหเน วา เฉกํ. อยํ อุฬาโรติ อยํ อุฬาโร มหนฺโต ยโสติ อธิปฺปาโย.

1010. ‘Adhiṭṭhito’ means standing, having overcome this entire place through his own divine power. ‘Sahassavāhano’ means one with a vehicle yoked with a thousand, a chariot yoked with a thousand thoroughbreds—the intention is ‘like the king of the gods.’ ‘Yasavanta’ is a form of address, meaning ‘O glorious one.’ ‘Kovidaṃ’ means one possessing skillful knowledge, or skilled in chariot riding. ‘Ayaṃ uḷāro’ means this is a splendid, great glory—this is the intention.

เอวํ เถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

Thus questioned by the elder, the devaputta replied with these verses:

๑๐๑๑.

1011.

‘‘สุชาโต นามหํ ภนฺเต, ราชปุตฺโต ปุเร อหุํ;

ตฺวญฺจ มํ อนุกมฺปาย, สญฺญมสฺมึ นิเวสยิ.

“Venerable sir, I am named Sujāta; formerly I was a prince. And you, out of compassion for me, established me in restraint.”

๑๐๑๒.

1012.

‘‘ขีณายุกญฺจ มํ ญตฺวา, สรีรํ ปาทาสิ สตฺถุโน;

อิมํ สุชาต ปูเชหิ, ตํ เต อตฺถาย เหหิติ.

“And knowing that my life was ending, you gave me the relic of the Teacher, saying: ‘Sujāta, worship this; that will be for your benefit.’”

๑๐๑๓.

1013.

‘‘ตาหํ คนฺเธหิ มาเลหิ, ปูชยิตฺวา สมุยฺยุโต;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

“I, diligently engaged, having worshipped with perfumes and garlands, abandoned the human body and was reborn in Nandana.”

๑๐๑๔.

1014.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

“And in the delightful Nandana forest, which is filled with various flocks of birds, I rejoice with dancing and singing, attended by celestial nymphs.”

๑๐๑๒-๓. ตตฺถ [Pg.251] สรีรนฺตี สรีรธาตุํ. เหหิตีติ ภวิสฺสติ. สมุยฺยุโตติ สมฺมา อุยฺยุตฺโต, ยุตฺตปฺปยุตฺโตติ อตฺโถ.

Therein, ‘sarīraṃ’ means the bodily relic. ‘Hehiti’ means ‘it will be.’ ‘Samuyyuto’ means ‘well-engaged;’ the meaning is ‘strenuously engaged.’

เอวํ เทวปุตฺโต เถเรน ปุจฺฉิตมตฺถํ กเถตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปิตรํ อาปุจฺฉิตฺวา รถํ อารุยฺห เทวโลกเมว คโต. เถโรปิ ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย วิตฺถาเรน ธมฺมกถํ กเถสิ. สา ธมฺมกถา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสิ. อถ เถโร ตํ สพฺพํ อตฺตนา จ เตน จ กถิตนิยาเมเนว สงฺคีติกาเล ธมฺมสงฺคาหกานํ อาโรเจสิ, เต จ ตํ ตถา สงฺคหํ อาโรเปสุนฺติ.

Thus, the devaputta, having spoken on the matter asked by the elder, paid homage to the elder, circumambulated him, took leave of his father, mounted the chariot, and went to the deva world itself. The elder also, having made that matter the basis of his discourse, gave a detailed Dhamma talk to the assembled company. That Dhamma talk was beneficial for the great multitude. Then, at the time of the council, the elder reported all of that to the compilers of the Dhamma in the very manner it was spoken by himself and by that devaputta, and they included that matter in the collection just so.

จูฬรถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Cūḷaratha Vimāna is concluded.

๑๔. มหารถวิมานวณฺณนา

14. The Commentary on the Mahāratha Vimāna

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภนฺติ มหารถวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวเน โคปาลสฺส นาม เทวปุตฺตสฺส อตฺตโน วิมานโต นิกฺขมิตฺวา สหสฺสยุตฺตํ มหนฺตํ ทิพฺพรถํ อภิรุยฺห มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานกีฬนตฺถํ คจฺฉนฺตสฺส อวิทูเร ปาตุรโหสิ. ตํ ทิสฺวา เทวปุตฺโต สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา รถโต โอรุยฺห อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

The Mahāratha Vimāna is the one beginning with the words, 'Beautiful, with a vehicle of horses, yoked with a thousand.' What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. And at that time, the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realms in the manner previously described, appeared in the Tāvatiṃsa realm not far from a devaputta named Gopāla, who, having emerged from his own mansion, having mounted a great divine chariot yoked with a thousand horses, and accompanied by a great retinue, was proceeding with great divine power for the purpose of sport in the park. Seeing him, the devaputta, in whom reverence and great respect had arisen, quickly descended from the chariot, approached, paid homage with the five-point prostration, and stood with his hands raised in reverence to his head.

ตสฺสิทํ ปุพฺพกมฺมํ – โส กิร วิปสฺสึ ภควนฺตํ สุวณฺณมาลาย ปูเชตฺวา ‘‘อิมสฺส ปุญฺญสฺส อานุภาเวน มยฺหํ ภเว ภเว โสวณฺณมยา อุรจฺฉทมาลา นิพฺพตฺตตู’’ติ กตปณิธานาย อเนกกปฺเปสุ สุคตีสุเยว สํสรนฺติยา กสฺสปสฺส ภควโต กาเล กิกิสฺส กาสิรญฺโญ อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตาย ยถาปณิธานํ สุวณฺณมาลาลาเภน ‘‘อุรจฺฉทมาลา’’ติ ลทฺธนามาย เทวกญฺญาสทิสาย ราชธีตาย อาจริโย โคปาโล นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปสฺส ภควโต อสทิสทานาทีนิ มหาทานานิ ปวตฺเตตฺวา อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกภาเวน อตฺตานํ ราชธีตรญฺจ อุทฺทิสฺส สตฺถารา เทสิตํ [Pg.252] ธมฺมํ สุตฺวาปิ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺโต ปุถุชฺชนกาลกิริยเมว กตฺวา ยถูปจิตปุญฺญานุภาเวน ตาวตึเสสุ โยชนสติเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, อเนกโกฏิอจฺฉราปริวาโร อโหสิ, สตฺตรตนมโย จสฺส สหสฺสยุตฺโต สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺโต สินิทฺธมธุรนิคฺโฆโส อตฺตโน ปภาสมุทเยน อวหสนฺโต วิย ทิวงฺกรมณฺฑลํ ทิพฺโพ อาชญฺญรโถ นิพฺพตฺติ.

This was his past kamma. It is said that he had been a brahmin named Gopāla, the teacher of a certain princess. This princess, having honored the Blessed One Vipassī with a golden garland, had made the aspiration, 'By the power of this merit, may a golden chest-garland arise for me in every life.' After wandering only in happy destinies for many eons, during the time of the Blessed One Kassapa, she was born in the womb of the chief queen of King Kikī of Kāsi. In accordance with her aspiration, by obtaining a golden garland, she received the name 'Uracchadamālā' and was like a celestial maiden. Her teacher, the brahmin Gopāla, offered great gifts, such as the incomparable alms, to the Blessed One Kassapa together with his community of disciples. However, due to the immaturity of his faculties, he was unable to bring about any special attainment, even after hearing the Dhamma taught by the Teacher with reference to himself and the princess. Having thus passed away as an ordinary person, by the power of his accumulated merit, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion a hundred yojanas in extent. He had a retinue of many crores of celestial nymphs. And for him, a divine chariot of thoroughbreds arose, made of the seven kinds of jewels, yoked with a thousand horses, variegated with well-divided panels, with a smooth and sweet sound, and appearing to mock the orb of the sun with the mass of its own radiance.

โส ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อปราปรํ เทเวสุเยว สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ยถาวุตฺตสมฺปตฺติวิภโว โคปาโล เอว นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตาวตึเสสุเยว นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อญฺชลึ สิรสิ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสี’’ติ.

Having enjoyed divine bliss there for the full extent of his lifespan, and wandering successively only among the heavens, at the time of this Buddha's appearance, by the remaining result of that very kamma, he was reborn as a devaputta named Gopāla in the Tāvatiṃsa heaven, possessing the wealth and glory as described before. With reference to this, it was said: 'At that time, the Venerable Mahāmoggallāna... stood with his hands raised in reverence to his head.'

เอวํ ปน อุปสงฺกมิตฺวา ฐิตํ ตํ เทวปุตฺตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

The Venerable Mahāmoggallāna then asked that devaputta, who had thus approached and was standing there, with these verses:

๑๐๑๕.

1015.

‘‘สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ, อารุยฺหิมํ สนฺทนํ เนกจิตฺตํ;

อุยฺยานภูมึ อภิโต อนุกฺกมํ, ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว.

“Having mounted this beautiful, many-colored, horse-drawn chariot yoked with a thousand horses, traversing around the pleasure-garden, you shine like Vāsava, the Purindada, the lord of beings.

๑๐๑๖.

1016.

‘‘โสวณฺณมยา เต รถกุพฺพรา อุโภ, ผเลหิ อํเสหิ อตีว สงฺคตา;

สุชาตคุมฺพา นรวีรนิฏฺฐิตา, วิโรจติ ปนฺนรเสว จนฺโท.

“Golden are both your chariot railings, exceedingly well-fitted with their ends and shoulder-pieces. Of well-formed clusters, as if completed by heroic artisans, it shines like the moon on the fifteenth day.

๑๐๑๗.

1017.

‘‘สุวณฺณชาลาวตโต รโถ อยํ, พหูหิ นานารตเนหิ จิตฺติโต;

สุนนฺทิโฆโส จ สุภสฺสโร จ, วิโรจตี จามรหตฺถพาหุภิ.

“This chariot, overspread with a golden net, is adorned with many various gems. It has a delightful sound and is splendid, and is resplendent with arms holding chowries.

๑๐๑๘.

1018.

‘‘อิมา [Pg.253] จ นาภฺโย มนสาภินิมฺมิตา, รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา;

อิมา จ นาภฺโย สตราชิจิตฺติตา, สเตรตา วิชฺชุริวปฺปภาสเร.

“And these hubs are as if created by the mind, adorned by the felloe and the middle of the spokes of the chariot's wheels. And these hubs, variegated with innumerable streaks, flash like lightning driven forth a hundredfold.

๑๐๑๙.

1019.

‘‘อเนกจิตฺตาวตโต รโถ อยํ, ปุถู จ เนมี จ สหสฺสรํสิโก;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

“This chariot is overspread with many variegated designs, and its felloe is broad and thousand-rayed. Their sound is heard, beautiful, like five-fold music being played.

๑๐๒๐.

1020.

‘‘สิรสฺมึ จิตฺตํ มณิจนฺทกปฺปิตํ, สทา วิสุทฺธํ รุจิรํ ปภสฺสรํ;

สุวณฺณราชีหิ อตีว สงฺคตํ, เวฬุริยราชีว อตีว โสภติ.

“On its head is a variegated ornament fashioned like a jeweled moon, ever pure, delightful, and radiant. Exceedingly harmonious with golden streaks, it shines exceedingly like a streak of beryl.

๑๐๒๑.

1021.

‘‘อิเม จ วาฬี มณิจนฺทกปฺปิตา, อาโรหกมฺพู สุชวา พฺรหูปมา;

พฺรหา มหนฺตา พลิโน มหาชวา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร.

And these steeds, adorned with jeweled moon-ornaments, are tall and well-proportioned, of excellent speed, and comparable to Brahmās. Large, majestic, strong, and of great swiftness, knowing your mind, they proceed accordingly.

๑๐๒๒.

1022.

‘‘อิเม จ สพฺเพ สหิตา จตุกฺกมา, มโน ตวญฺญาย ตเถว สึสเร;

สมํ วหนฺตี มุทุกา อนุทฺธตา, อาโมทมานา ตุรคานมุตฺตมา.

And all these, together and four-footed, knowing your mind, proceed accordingly. The best of steeds, they pull evenly, are gentle, not agitated, and rejoicing.

๑๐๒๓.

1023.

‘‘ธุนนฺติ วคฺคนฺติ ปตนฺติ จมฺพเร, อพฺภุทฺธุนนฺตา สุกเต ปิฬนฺธเน;

เตสํ สโร สุยฺยติ วคฺคุรูโป, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยมิวปฺปวาทิตํ.

They shake their manes and tails, they move in formation, they proceed through the air, vigorously shaking their well-made ornaments. The sound of these is heard, lovely, like a five-fold musical instrument being played.

๑๐๒๔.

1024.

‘‘รถสฺส โฆโส อปิฬนฺธนาน จ, ขุรสฺส นาโท อภิหึสนาย จ;

โฆโส สุวคฺคู สมิตสฺส สุยฺยติ, คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน.

The sound of the chariot and of the ornaments, the sound of hooves and of neighing, and the very lovely sound of the assembled divine host is heard, like the instruments of the gandhabbas in the Vicitralatā Grove.

๑๐๒๕.

1025.

‘‘รเถ [Pg.254] ฐิตาตา มิคมนฺทโลจนา, อาฬารปมฺหา หสิตา ปิยํวทา;

เวฬุริยชาลาวตตา ตนุจฺฉวา, สเทว คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา.

Standing in the chariot are they, with eyes like young does, with thick eyelashes, smiling, speaking endearing words. With bodies covered by a net of beryl and having delicate skin, they are ever honored by gandhabbas and excellent devas.

๑๐๒๖.

1026.

‘‘ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา, วิสาลเนตฺตา อภิรตฺตโลจนา;

กุเล สุชาตา สุตนู สุจิมฺหิตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

They are clad in red and yellow garments, have large eyes with reddish streaks, are well-born in noble families, have beautiful bodies, and smile purely. Standing in the chariot with hands raised in reverence, they attend upon you.

๑๐๒๗.

1027.

‘‘ตา กมฺพุเกยูรธรา สุวาสสา, สุมชฺฌิมา อูรุถนูปปนฺนา;

วฏฺฏงฺคุลิโย สุมุขา สุทสฺสนา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

They, wearing golden bracelets, beautifully dressed, with slender waists, endowed with fine thighs and breasts, with rounded fingers, lovely-faced, and pleasant to behold, stand on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

๑๐๒๘.

1028.

‘‘อญฺญา สุเวณี สุสุ มิสฺสเกสิโย, สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จ;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

Some, very young, with beautiful braids and hair mixed with garlands; with hair-coils equally and variously divided, adorned with gold threads and radiant like sapphires, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

๑๐๒๙.

1029.

‘‘อาเวฬินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

Wearing garlands, adorned with lotus and water-lily petals, decorated, and perfumed with the essence of sandalwood, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

๑๐๓๐.

1030.

‘‘ตา มาลินิโย ปทุมุปฺปลจฺฉทา, อลงฺกตา จนฺทนสารวาสิตา;

อนุพฺพตา ตา ตว มานเส รตา, รเถ ฐิตา ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา.

Those wearing garlands of lotus and water-lily petals, adorned, and perfumed with the heartwood of sandalwood, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

๑๐๓๑.

1031.

‘‘กณฺเฐสุ เต ยานิ ปิฬนฺธนานิ, หตฺเถสุ ปาเทสุ ตเถว สีเส;

โอภาสยนฺตี ทส สพฺพโส ทิสา, อพฺภุทฺทยํ สารทิโกว ภาณุมา.

The ornaments on their necks, on their hands, on their feet, and likewise on their heads, illuminate the ten directions completely, like the rising autumn sun, the radiant one.

๑๐๓๒.

1032.

‘‘วาตสฺส [Pg.255] เวเคน จ สมฺปกมฺปิตา, ภุเชสุ มาลา อปิฬนฺธนานิ จ;

มุญฺจนฺติ โฆสํ รุจิรํ สุจึ สุภํ, สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปํ.

Shaken by the force of the wind, the garlands and ornaments on their arms emit a sound—delightful, pure, and lovely—a sound of a nature fit to be heard by all the wise.

๑๐๓๓.

1033.

‘‘อุยฺยานภูมฺยา จ ทุวทฺธโต ฐิตา, รถา จ นาคา ตูริยานิ จ สโร;

ตเมว เทวินฺท ปโมทยนฺติ, วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภิ.

Standing on both sides of the park-ground are chariots, elephants, and musical instruments; and their sound, O Lord of Devas, delights you, just as a lute, when played by the skilled hands of a well-trained musician, delights the people.

๑๐๓๔.

1034.

‘‘อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ;

ปวชฺชมานาสุ อตีว อจฺฉรา, ภมนฺติ กญฺญา ปทุเมสุ สิกฺขิตา.

As these many lutes—sweet-sounding, pleasing in nature, and stirring joy in the heart—are being played, the celestial nymphs, skilled maidens, wander about exceedingly, dancing upon divine lotuses.

๑๐๓๕.

1035.

‘‘ยทา จ คีตานิ จ วาทิตานิ จ, นจฺจานิ จิมานิ สเมนฺติ เอกโต;

อเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา, โอภาสยนฺตี อุภโต วริตฺถิโย.

And when these songs, instrumental music, and dances blend together as one, then some celestial nymphs dance here, while other excellent women, watching, illuminate everything on both sides.

๑๐๓๖.

1036.

‘‘โส โมทสิ ตูริยคณปฺปโพธโน, มหียมาโน วชิราวุโธริว;

อิมาสุ วีณาสุ พหูสุ วคฺคูสุ, มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ ปีตึ.

Thus you rejoice, your delight awakened by the host of celestial instruments, being honored like Indra, the wielder of the vajra.

๑๐๓๗.

1037.

‘‘กึ ตฺวํ ปุเร กมฺมมกาสิ อตฺตนา, มนุสฺสภูโต ปุริมาย ชาติยา;

อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสิ, กํ ธมฺมจริยํ วตมาภิโรจยิ.

What deed did you do for yourself in the past, when you were a human being in a former life? What Uposatha did you observe, or in what righteous conduct or vow did you delight?

๑๐๓๘.

1038.

‘‘นยีทมปฺปสฺส กตสฺส กมฺมุโน, ปุพฺเพ สุจิณฺณสฺส อุโปสถสฺส วา;

อิทฺธานุภาโว วิปุโล อยํ ตว, ยํ เทวสงฺฆํ อภิโรจเส ภุสํ.

This is not the result of a small deed done, nor of a well-practiced Uposatha in the past. This is your vast power and majesty, that you greatly outshine the assembly of devas.

๑๐๓๙.

1039.

‘‘ทานสฺส [Pg.256] เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

Is this the fruit of your giving, or then of virtue, or of the act of reverential salutation? Being asked, declare that to me.

๑๐๑๕. ตตฺถ สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺเสน ยุตฺตํ, สหสฺสํ วา ยุตฺตํ โยชิตํ เอตสฺมินฺติ สหสฺสยุตฺตํ. กสฺส ปเนตํ สหสฺสนฺติ? ‘‘หยวาหน’’นฺติ อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา หยานนฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายเตว. หยา วาหนํ เอตสฺสาติ หยวาหนํ. เกจิ ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตหยวาหน’’นฺติ อนุนาสิกโลปํ เอกเมว สมาสปทํ กตฺวา วณฺเณนฺติ, เอตสฺมึ ปกฺเข หยวาหนํ วิย วาหนนฺติ อตฺโถ ยุชฺชติ. หยวาหนสหสฺสยุตฺตํ ยุตฺตหยวาหนสหสฺสนฺติ หิ อตฺโถ. อปเร ปน ‘‘สหสฺสยุตฺตนฺติ สหสฺสทิพฺพาชญฺญยุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สนฺทนนฺติ รถํ. เนกจิตฺตนฺติ อเนกจิตฺตํ นานาวิธวิจิตฺตวนฺตํ. อุยฺยานภูมึ อภิโตติ อุยฺยานภูมิยา สมีเป. ‘‘อภิโต’’ติ หิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา สามิอตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. เกจิ ปน ‘‘อุยฺยานภูมฺยา’’ติปิ ปฐนฺติ, เต สทฺทนยมฺปิ อนุปธาเรนฺตา ปฐนฺติ. อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสีติ สมฺพนฺโธ.

1015. Therein, `sahassayuttaṃ` means yoked with a thousand, or a thousand is yoked to it. But whose thousand is this? Since `hayavāhana` is stated immediately after, the meaning 'of horses' is understood. `Hayavāhanaṃ` means 'one whose vehicle is horses.' Some, however, explain `sahassayuttahayavāhana` as a single compound word by eliding the nasal; in this case, the meaning 'a vehicle that is a horse-vehicle' is suitable, for the meaning is 'a thousand yoked horse-vehicles.' Others, however, say that `sahassayuttaṃ` means 'yoked with a thousand divine thoroughbreds.' `Sandanaṃ` means a chariot. `Nekacittaṃ` means having many designs, that is, possessing various intricate patterns. `Uyyānabhūmiṃ abhito` means near the park-ground. The word `abhito` is used here in the sense of proximity, governing the accusative case. Some, however, also read it as `uyyānabhūmyā`, but they read thus without considering the grammatical method. `Anukkamaṃ` means 'going along.' The connection of the words is as follows: 'Going along, you shine forth, Purindada, like Vāsava, the lord of beings.'

๑๐๑๖. โสวณฺณมยาติ สุวณฺณมยา. เตติ ตว. รถกุพฺพรา อุโภติ รถสฺส อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกา. โย หิ รถสฺส โสภนตฺถญฺเจว อุปริ ฐิตานํ คุตฺตตฺถญฺจ อุโภสุ ปสฺเสสุ เวทิกากาเรน ปริกฺเขโป กรียติ, ตสฺส ปุริมภาเค อุโภสุ ปสฺเสสุ ยาว รถีสา, ตาว หตฺเถหิ คหณโยคฺโค รถสฺส อวยววิเสโส, อิธ โส เอว กุพฺพโรติ อธิปฺเปโต. เตเนวาห ‘‘อุโภ’’ติ. อญฺญตฺถ ปน รถีสา กุพฺพโรติ วุจฺจติ. ผเลหีติ รถูปตฺถมฺภสฺส ทกฺขิณวามเภเทหิ ทฺวีหิ ผเลหิ, ปริยนฺตาเวตฺถ ผลาติ วุตฺตา. อํเสหีติ กุพฺพรผเล ปติฏฺฐิเตหิ เหฏฺฐิมอํเสหิ. อตีว สงฺคตาติ อติวิย สุฏฺฐุ สงฺคตา สุผสฺสิตา นิพฺพิวรา. อิทญฺจ สิปฺปิวิรจิเต กิตฺติมรเถ ลพฺภมานวิเสสํ ตตฺถ อาโรเปตฺวา วุตฺตํ. โส ปน อโปริสตาย อกิตฺติโม สยํชาโต เกนจิ อฆฏิโตเยว. สุชาตคุมฺพาติ สุสณฺฐิตถมฺภกสมุทายา. เย หิ เวทิกาย นิรนฺตรํ ฐิตา สุสณฺฐิตฆฏกาทิอวยววิเสสวนฺโต ถมฺภกสมุทายา, เตสํ [Pg.257] วเสเนวํ วุตฺตํ ‘‘สุชาตคุมฺพา’’ติ. นรวีรนิฏฺฐิตาติ สิปฺปาจริเยหิ นิฏฺฐาปิตสทิสา. สิปฺปาจริยา หิ อตฺตโน สรีรเขทํ อจินฺเตตฺวา วีริยพเลน สิปฺปสฺส สุฏฺฐุ วิจารณโต นเรสุ วีริยวนฺโตติ อิธ ‘‘นรวีรา’’ติ วุตฺตา. นรวีราติ วา เทวปุตฺตสฺส อาลปนํ. นิฏฺฐิตาติ ปริโยสิตา ปริปุณฺณโสภาติสยา. ‘‘นรวีรนิมฺมิตา’’ติ วา ปาโฐ, นเรสุ ธิติสมฺปนฺเนหิ นิมฺมิตสทิสาติ อตฺโถ. เอวํวิธกุพฺพรตาย อยํ ตว รโถ วิโรจติ. กึ วิย? ปนฺนรเสว จนฺโท, สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ ปริปุณฺณกาเล จนฺทิมา วิย.

1016. "Sovaṇṇamayā" means made of gold. "Teti" means yours. "Rathakubbarā ubho" refers to the railings on both sides of the chariot. For the sake of beauty and to protect those standing above, an enclosure in the form of a railing is constructed on both sides of the chariot. In its front part, on both sides, as far as the chariot-pole, there is a particular part of the chariot suitable for grasping with the hands—this is what is meant here by "kubbaro." Hence, it is said "ubho" (both). Elsewhere, however, the chariot-pole is called "kubbaro." "Phalehī" refers to the two panels of the chariot's frame, distinguished as right and left; here, the side-panels are called 'phalā'. "Aṃsehī" refers to the lower sections established upon the railing-panels. "Atīva saṅgatā" means exceedingly well joined, well-fitted, and without gaps. This is said by attributing to this chariot an excellence found in an artificial chariot constructed by a craftsman. That chariot, however, not being man-made, is not artificial but self-arisen, not constructed by anyone. "Sujātagumbā" means a well-formed assembly of small pillars. Indeed, it is called 'sujātagumbā' on account of those assemblies of small pillars that stand continuously along the railing, possessing particular features such as well-formed joints. "Naravīraniṭṭhitā" means resembling something completed by master craftsmen. For master craftsmen are called "naravīrā" (heroic men) here because, not considering their own bodily fatigue and thoroughly investigating their craft with the power of their energy, they are energetic among men. Alternatively, "Naravīrā" is an address to the devaputta. "Niṭṭhitā" means completed, possessing an excess of perfect beauty. Another reading is "naravīranimmitā," meaning resembling something created by men endowed with fortitude. Because of having such railings, this chariot of yours shines. Like what? Like the moon on the fifteenth day; that is, like the moon at its time of fullness on the fifteenth day of the bright fortnight.

๑๐๑๗. สุวณฺณชาลาวตโตติ สุวณฺณชาลเกหิ อวตโต ฉาทิโต. ‘‘สุวณฺณชาลาวิตโต’’ติปิ ปาโฐ, ควจฺฉิโตติ อตฺโถ. พหูหีติ อเนเกหิ. นานารตเนหีติ ปทุมราคผุสฺสราคาทินานาวิธรตเนหิ. สุนนฺทิโฆโสติ สุฏฺฐุ นนฺทิตพฺพโฆโส, สวนียมธุรนินฺนาโทติ อตฺโถ. สุนนฺทิโฆโสติ วา สุฏฺฐุ กตนนฺทิโฆโส, นจฺจนาทีนํ ทสฺสนาทีสุ ปวตฺติตสาธุการสทฺทาทิวเสน กตปโมทนินฺนาโทติ อตฺโถ, ‘‘กาเลน กาลํ อาสีวาทนวเสน สุฏฺฐุ ปยุตฺตนนฺทิโฆโส’’ติ จ วทนฺติ. สุภสฺสโรติ สุฏฺฐุ อติวิย โอภาสนสภาโว, ตตฺถ วา ปวตฺตมานานํ เทวตานํ โสภเนน คีตวาทิตสฺสเรน สุภสฺสโร. จามรหตฺถพาหุภีติ จามรหตฺถยุตฺตพาหูหิ อิโต จิโต จ พีชยมาน จามรกลาเปหิ เทวตานํ ภุเชหิ, ตถาภูตาหิ เทวตาหิ วา วิโรจติ.

1017. "Suvaṇṇajālāvatato" means covered with golden nets, that is, covered with golden mesh. Another reading is "suvaṇṇajālāvitato," meaning like a window. "Bahūhi" means with numerous. "Nānāratanehi" means with various kinds of gems such as rubies and topazes. "Sunandighoso" means a sound that is very delightful, meaning a sweet and melodious sound. Alternatively, "sunandighoso" means a well-produced sound of joy, meaning a sound of rejoicing made by way of sounds of approval at the sight of dances and so forth; and some say, "a well-expressed sound of joy offered from time to time by way of blessings." "Subhassaro" means a nature of being exceedingly brilliant, or it has a beautiful sound due to the lovely sound of the singing and music of the deities present there. "Cāmarahatthabāhubhi" means with arms holding fly-whisks, that is, with the arms of deities waving bunches of fly-whisks here and there; or, it shines with such deities.

๑๐๑๘. นาภฺโยติ รถจกฺกานํ นาภิโย. มนสาภินิมฺมิตาติ ‘‘อิเม อีทิสา โหนฺตู’’ติ จิตฺเตน นิมฺมิตสทิสา. รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตาติ รถสฺส ปาทานํ รถจกฺกานํ อนฺเตน เนมินา นานารตนสมุชฺชเลน อรานํ เวมชฺเฌน จ มณฺฑิตา. สตราชิจิตฺติตาติ อเนกวณฺณาหิ อเนกสตาหิ ราชีหิ เลขาหิ จิตฺติตา วิจิตฺตภาวํ คตา. สเตรตา วิชฺชุริวาติ สเตรตสงฺขาตวิชฺชุลตา วิย ปภาสเร วิชฺโชตนฺติ.

1018. "Nābhyo" means the hubs of the chariot wheels. "Manasābhinimmitā" means as if created by the mind with the thought, "Let these be of such a kind." "Rathassa pādantaramajjhabhūsitā" means adorned by the rim at the end of the chariot's wheels, which is resplendent with various jewels, and by the middle of the spokes. "Satarājicittitā" means made variegated with hundreds of many-colored streaks and lines, having attained a beautiful appearance. "Sateratā vijjuriva" means like a sateratā flash of lightning, they shine forth, they illumine.

๑๐๑๙. อเนกจิตฺตาวตโตติ [Pg.258] อเนเกหิ มาลากมฺมาทิจิตฺเตหิ อวตโต สโมกิณฺโณ. ‘‘อเนกจิตฺตาวิตโต’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ, คาถาสุขตฺถํ ปน ทีฆกรณํ. ปุถู จ เนมี จาติ ปุถุลเนมิ จ, เอโก จ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สหสฺสรํสิโกติ อเนกสหสฺสรํสิโก. ‘‘สหสฺสรํสิโย’’ติปิ ปาฬิ. อปเร ปน ‘‘นตา รํสิโย’’ติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ นตาติ อชิยธนุทณฺฑโก วิย โอณตา เนมิปฺปเทสา. สหสฺสรํสิโยติ สูริยมณฺฑลํ วิย วิปฺผุรนฺตกิรณชาลา. เตสนฺติ โอลมฺพมานกิงฺกิณิกชาลานํ เนมิปฺปเทสานํ.

1019. "Anekacittāvatato" means covered with many designs, that is, adorned with various decorations such as garlands and patterns, densely interwoven. Another reading is "anekacittāvitato," conveying the same meaning; the lengthening of the vowel is for metrical convenience. "Puthū ca nemī ca" means with broad rims; one "ca" is merely a particle. "Sahassaraṃsiko" means having many thousands of rays. Another reading is "sahassaraṃsiyo." Others, however, read "natā raṃsiyo," where "natā" means the parts of the rim are bent like an unstrung bow. "Sahassaraṃsiyo" means radiating a network of light, like the sun's disk. "Tesaṃ" refers to the networks of hanging, tinkling bells on the rims.

๑๐๒๐. สิรสฺมินฺติ สีเส, รถสฺส สีเสติ อตฺโถ. สิโร วา อสฺมึ รเถ. จิตฺตนฺติ วิจิตฺตํ. มณิจนฺทกปฺปิตนฺติ มณิมยมณฺฑลานุวิทฺธํ จนฺทมณฺฑลสทิเสน มณินา อนุวิทฺธํ. รุจิรํ ปภสฺสรนฺติ อิมินา ตสฺส จนฺทมณฺฑลสทิสตํเยว วิภาเวติ, สทา วิสุทฺธนฺติ อิมินา ปนสฺส จนฺทมณฺฑลโตปิ วิเสสํ ทสฺเสติ. สุวณฺณราชีหีติ อนฺตรนฺตรา วฏฺฏากาเรน สณฺฐิตาหิ สุวณฺณเลขาหิ. สงฺคตนฺติ สหิตํ. เวฬุริยราชีวาติ อนฺตรนฺตรา สุวณฺณราชีหิ ขจิตมณิมณฺฑลตฺตา เวฬุริยราชีหิ วิย โสภติ. ‘‘เวฬุริยราชีหี’’ติ จ ปฐนฺติ.

1020. "Sirasmiṃ" means on the head, that is, the head of the chariot. Or, the head is on this chariot. "Cittaṃ" means variegated. "Maṇicandakappitaṃ" means inlaid with a jewel-moon, that is, inlaid with a jewel resembling the orb of the moon. "Ruciraṃ pabhassaraṃ" illuminates its very resemblance to the orb of the moon, while "sadā visuddhaṃ" shows its distinction even from the orb of the moon. "Suvaṇṇarājīhi" refers to golden lines arranged in a circular form at intervals. "Saṅgataṃ" means united. "Veḷuriyarājīva" means because of the jeweled circles inlaid with golden lines at intervals, it shines like rows of beryl. And some also read "veḷuriyarājīhi."

๑๐๒๑. วาฬีติ วาฬวนฺโต สมฺปนฺนวาฬธิโน, อสฺเส สนฺธาย วทติ. ‘‘วาชี’’ติ วา ปาโฐ. มณิจนฺทกปฺปิตาติ จามโรลมฺพนฏฺฐาเนสุ มณิมยจนฺทกานุวิทฺธา. อาโรหกมฺพูติ อุจฺจา เจว ตทนุรูปปริณาหา จ, อาโรหปริณาหสมฺปนฺนาติ อตฺโถ. สุชวาติ สุนฺทรชวา ชววนฺโต มหาชวา, โสภนคติกาติ อตฺโถ. พฺรหูปมาติ พฺรหา วิย ปมินิตพฺพา, อตฺตโน ปมาณโต อธิกา วิย ปญฺญายนฺตาติ อตฺโถ. พฺรหาติ วุฑฺฒา ปวฑฺฒสพฺพงฺคปจฺจงฺคา. มหนฺตาติ มหานุภาวา มหิทฺธิกา. พลิโนติ สรีรพเลน จ อุสฺสาหพเลน จ พลวนฺโต. มหาชวาติ สีฆเวคา. มโน ตวญฺญายาติ ตว จิตฺตํ ญตฺวา. ตเถวาติ จิตฺตานุรูปเมว. สึสเรติ สํสปฺปเร, ปวตฺตเรติ อตฺโถ.

1021. “Vāḷī” means possessing manes, endowed with excellent tails; this is said in reference to horses. Alternatively, the reading is “Vājī.” “Maṇicandakappitā” means adorned with jeweled moon-like ornaments in the places where tassels hang. “Ārohakambū” means tall and proportionately broad, possessing excellent height and circumference. “Sujavā” means beautifully swift, possessing swiftness, great swiftness; having a beautiful gait. “Brahūpamā” means they appear as if measured against Brahmā, seeming larger than their own size. “Brahā” means large, with all major and minor limbs fully developed. “Mahantā” means of great power and great might. “Balino” means strong in body and energy. “Mahājavā” means extremely swift. “Mano tavaññāya” means knowing your mind. “Tatheva” means just in accordance with the mind. “Siṃsare” means they glide along; the meaning is they cause to proceed.

๑๐๒๒. อิเมติ ยถาวุตฺตอสฺเส สนฺธายาห. สพฺเพติ สหสฺสมตฺตาปิ. สหิตาติ สมานชวตาย สมานคมนตาย จ คติยํ สหิตา, อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกคมนาติ อตฺโถ. จตูหิ ปาเทหิ กมนฺติ [Pg.259] คจฺฉนฺตีติ จตุกฺกมา. สมํ วหนฺตีติ ‘‘สหิตา’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. มุทุกาติ มุทุสภาวา, ภทฺรา อาชานียาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนุทฺธตา’’ติ, อุทฺธตรหิตา โขภํ อกโรนฺตาติ อตฺโถ. อาโมทมานาติ ปโมทมานา, อขฬุงฺกตาย อญฺญมญฺญํ รถิกาทีนญฺจ ตุฏฺฐึ ปเวทยนฺตาติ อตฺโถ.

1022. “Ime” refers to the aforementioned horses. “Sabbe” means even a thousand. “Sahitā” means united in speed and movement, united in gait, moving in unison, with no one lagging or surpassing. “Catukkamā” means they move on four feet. “Samaṃ vahanti” makes the meaning of “sahitā” more evident. “Mudukā” means gentle in nature; the meaning is noble and well-bred. Hence, it is said “anuddhatā,” meaning free from restlessness, not causing disturbance. “Āmodamānā” means rejoicing; the meaning is that due to their tractable nature, they express delight to one another and to the charioteer and others.

๑๐๒๓. ธุนนฺตีติ จามรภารํ เกสรภารํ วาลธิญฺจ วิธุนนฺติ. วคฺคนฺตีติ กทาจิ ปเท ปทํ นิกฺขิปนฺตา วคฺคเนน คมเนน คจฺฉนฺติ. ปตนฺตีติ กทาจิ ปวตฺตนฺติ, ลงฺฆนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ปฺลวนฺตี’’ติ จ เกจิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. อพฺภุทฺธุนนฺตาติ กมฺมสิปฺปินา สุกเต สุฏฺฐุ นิมฺมิเต ขุทฺทกฆณฺฏาทิอสฺสาลงฺกาเร อภิอุทฺธุนนฺตา อธิกํ อุทฺธุนนฺตา. เตสนฺติ เตสํ ปิฬนฺธนานํ.

1023. “Dhunanti” refers to shaking the burden of yak-tail fans, the mane, and the tail. “Vagganti” means sometimes placing one foot after another, going with a bounding gait. “Patanti” means sometimes they proceed; the meaning is they leap. Some also read it as “Plavantī,” which has the same meaning. “Abbhuddhunantā” refers to vigorously shaking, excessively shaking, the small bells and other horse ornaments skillfully and well-made by craftsmen. “Tesaṃ” refers to those ornaments.

๑๐๒๔. รถสฺส โฆโสติ ยถาวุตฺโต รถนิคฺโฆโส. อปิฬนฺธนาน จาติ อ-กาโร นิปาตมตฺตํ. ปิฬนฺธนานํ อาภรณานํ. อปิฬนฺธนนฺติ จ อาภรณปริยาโยติ วา วทนฺติ, รถสฺสานํ อาภรณานญฺจโฆโสติ อตฺโถ. ขุรสฺสนาโทติ ตุรงฺคานํ ขุรนิปาตสทฺโท. กิญฺจาปิ อสฺสา อากาเสน คจฺฉนฺติ, มธุรสฺส ปน ขุรนิปาตสทฺทสฺส อุปลทฺธิเหตุภูเตน กมฺมุนา เตสํ ขุรนิกฺเขเป ขุรนิกฺเขเป ปฏิฆาโต ลพฺภตีติ วทนฺติ. อภิหึสนาย จาติ อสฺสานํ อธิกหึสเนน จ, อนฺตรนฺตรา อสฺเสหิ ปวตฺติตเหสเนน จาติ อตฺโถ. ‘‘อภิเหสนาย จา’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. สมิตสฺสาติ สมุทิตสฺส ทิพฺพชนสฺส โฆโส จ สุวคฺคุ สุมธุรํ สุยฺยติ. กึ วิยาติ อาห ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน’’ติ, จิตฺรลตาวเน คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย. ตูริยสนฺนิสฺสิโต หิ สทฺโท ‘‘ตูริยานี’’ติ วุตฺโต นิสฺสยโวหาเรน. ‘‘คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน’’ติ จ ปาโฐ, ‘‘ตูริยานญฺจ’’อิติ อนุนาสิกํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อปเร ‘‘คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน’’ติ ปฐนฺติ.

1024. “The sound of the chariot” means the previously described noise of the chariot. “And of the adornments”—the prefix “a-” is merely a particle. Of adornments, that is, of ornaments. Or they say “apiḷandhana” is a synonym for ornaments; the meaning is the sound of the chariot and its ornaments. “The clatter of hooves” is the sound of horses’ hooves striking. Although the horses move through the sky, they say that due to a kamma that is the cause for perceiving the sweet sound of hooves striking, an impact is experienced with each placement of their hooves. “And by the neighing” means by the excessive neighing of the horses, and by the neighing produced by the horses from time to time—this is the meaning. Some read “Abhihesanāya ca.” The sound of the gathered divine beings is heard as very beautiful and very sweet. “Like what?” He says, “like the varied music of celestial musicians in a variegated grove,” like the fivefold music of the sons of the gandhabba devas in a grove of variegated vines. The sound associated with musical instruments is called “musical instruments” by way of metonymy. There is also the reading “Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane,” where the nasal sound should be brought in and connected as “tūriyānañca.” Others read “gandhabbatūriyāni vicitrapavane.”

๑๐๒๕. รเถ ฐิตาตาติ รเถ ฐิตา เอตา. มิคมนฺทโลจนาติ มิคจฺฉาปิกานํ วิย มุทุสินิทฺธทิฏฺฐินิปาตา. อาฬารปมฺหาติ พหลสงฺคตปขุมา, โคปขุมาติ อตฺโถ. หสิตาติ ปหสิตา, ปหํสิตมุขาติ อตฺโถ[Pg.260]. ปิยํวทาติ ปิยวาทินิโย. เวฬุริยชาลาวตตาติ เวฬุริยมณิมเยน ชาเลน ฉาทิตสรีรา. ตนุจฺฉวาติ สุขุมจฺฉวิโย. สเทวาติ สทา เอว สพฺพกาลเมว. คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตาติ คนฺธพฺพเทวตาหิ เจว อปราหิ จ อคฺคเทวตาหิ ลทฺธปูชา.

1025. “Standing in the chariot” means these women stood in the chariot. “With eyes like deer” means their soft, smooth glances are like those of young deer. “With beautiful eyelashes” means with dense, connected lashes—the meaning is ‘cow-eyelashed.’ “Smiling” means laughing, with a joyful face—this is the meaning. “Speaking sweetly” means they are sweet-spoken. “Covered with a net of lapis lazuli” means their bodies were covered with a net made of lapis lazuli gems. “With delicate skin” means they have delicate skin. “Always” means always, at all times. “Worshipped by the foremost gandhabbas and devas” means they received honor from the gandhabba devas and from other foremost devas.

๑๐๒๖. ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสาติ รชนียรูปา จ รตฺตปีตวตฺถา จ. อภิรตฺตโลจนาติ วิเสสโต รตฺตราชีหิ อุปโสภิตนยนา. กุเล สุชาตาติ สินฺธวกุเล สุชาตา วิสิฏฺฐเทวนิกาเย สมฺภวา. สุตนูติ สุนฺทรสรีรา. สุจิมฺหิตาติ สุทฺธสิตกรณา.

1026. “They are clad in red and yellow garments” means they are of pleasing form and wear red and yellow clothes. “With delightful eyes” means their eyes are especially adorned with red streaks. “Well-born in a family” means well-born in a noble family, originating from a distinguished divine lineage. “Slender-bodied” means possessing a beautiful form. “With pure smiles” means having purely white teeth.

๑๐๒๗. ตา กมฺพุเกยูรธราติ สุวณฺณมยเกยูรธรา. สุมชฺฌิมาติ วิลคฺคมชฺฌา. อูรุถนูปปนฺนาติ สมฺปนฺนอูรุถนา, กทลิกฺขนฺธสทิสอูรุ เจว สมุคฺคสทิสถนา จ. วฏฺฏงฺคุลิโยติ อนุปุพฺพโต วฏฺฏงฺคุลิโย. สุมุขาติ สุนฺทรมุขา, ปมุทิตมุขา วา. สุทสฺสนาติ ทสฺสนียา.

1027. “They wear conch armlets” means they are adorned with golden armlets. “With slender waists” means having delicate middles. “Possessing well-formed thighs and breasts” means their thighs resemble banana trunks and their breasts are like caskets. “With rounded fingers” means their fingers are successively rounded. “With lovely faces” means their faces are beautiful or joyful. “Delightful to see” means they are pleasing to see.

๑๐๒๘. อญฺญาติ เอกจฺจา. สุเวณีติ สุนฺทรเกสเวณิโย. สุสูติ ทหรา. มิสฺสเกสิโยติ รตฺตมาลาทีหิ มิสฺสิตเกสวฏฺฏิโย. กถํ? สมํ วิภตฺตาหิ ปภสฺสราหิ จาติ, สมํ อญฺญมญฺญสทิสํ นานาวิภตฺติวเสน วิภตฺตาหิ สุวณฺณจีราทิขจิตาหิ อินฺทนีลมณิอาทโย วิย ปภสฺสราหิ เกสวฏฺฏีหิ มิสฺสิตเกสิโยติ โยชนา. อนุพฺพตาติ อนุกูลกิริยา. ตาติ อจฺฉราโย.

1028. “Others” means some. “With beautiful braids” means those with lovely braids of hair. “Very young” means youthful. “With mixed hair” means their braids of hair are mixed with red garlands and the like. How? “Evenly divided and radiant,” meaning their braids of hair are evenly arranged, similar to each other, divided into various sections, adorned with gold strips and shining like gems such as sapphires; the construction is: ‘having hair mixed with radiant braids of hair.’ “Agreeable in conduct” means acting agreeably. “They” means the celestial nymphs.

๑๐๒๙. จนฺทนสารโวสิตาติ สารภูเตน ทิพฺพจนฺทเนน อุลฺลิตฺตา วิจฺฉุริตา.

1029. “Anointed with sandalwood essence” means smeared and sprinkled with divine heartwood sandalwood.

๑๐๓๑. กณฺเฐสูติอาทินา คีวูปคหตฺถูปคปาทูปคสีสูปคาทิอาภรณานิ ทสฺเสติ. โอภาสยนฺตีติ กณฺเฐสุ ยานิ ปิฬนฺธนานิ, เตหิ โอภาสยนฺตีติ โยชนา. เอวํ เสเสสุปิ. อพฺภุทฺทยนฺติ อภิอุคฺคจฺฉนฺโต, ‘‘อพฺภุทฺทส’’นฺติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ. สารทิโกติ สรทกาลิโก. ภาณุมาติ สูริโย. โส หิ อพฺภาทิโทสวิรเหน ทสปิ ทิสา สุฏฺฐุ โอภาเสติ.

1031. With 'on the necks,' etc., he indicates ornaments adorning the neck, arms, feet, and head. 'Illuminating' means illuminating with the ornaments on their necks; this is the connection. The same applies to the rest. 'Rising high' means ascending; there is also the reading 'abbhuddasanti,' and the meaning is the same. 'Autumnal' means belonging to the autumn season. 'The radiant one' means the sun. For, being free from the fault of clouds and so forth, it illuminates the ten directions well.

๑๐๓๒. วาตสฺส เวเคน จาติ มนุญฺญคนฺธูปหารํ สทฺทูปหารญฺจ กโรนฺเตน อุปหรนฺเตน วิย วายนฺเตน วาตสฺส เวเคน รถตุรงฺคเวเคน จ. มุญฺจนฺตีติ [Pg.261] วิสฺสชฺเชนฺติ. รุจิรนฺติ ปญฺจงฺคิกตูริยานิ วิย อุปรูปริ รุจิทายกํ. สุจินฺติ สุทฺธํ อสํสฏฺฐํ. สุภนฺติ มนุญฺญํ. สพฺเพหิ วิญฺญูหิ สุตพฺพรูปนฺติ สพฺเพหิปิ วิญฺญุชาติเกหิ คนฺธพฺพสมยญฺญูหิ โสตพฺพํ สวนียํ อุตฺตมสภาวํ โฆสํ มุญฺจนฺตีติ โยชนา.

1032. And by the speed of the wind: by the speed of the wind blowing as if making an offering of delightful fragrances and sounds, and by the speed of the chariot and horses. 'Releasing' means emitting. 'Lovely' means like the fivefold musical instruments, repeatedly giving delight. 'Pure' means untainted, unmixed. 'Beautiful' means pleasing. 'Worthy of being heard by all the wise': the syntax is, 'they release a sound of a supreme nature, fit to be heard, worthy of being heard by all discerning beings who understand the art of celestial musicians'.

๑๐๓๓. อุยฺยานภูมฺยาติ อุยฺยานภูมิยํ. ทุวทฺธโตติ ทฺวีหิ อทฺธปสฺเสหิ. ‘‘ทุภโต จ ฐิตา’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ. รถาติ รเถ. นาคาติ นาเค. อุปโยคตฺเถ หิ เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. สโรติ รถนาคตูริยานิ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺโต สโร. เทวินฺทาติ เทวปุตฺตํ อาลปติ. วีณา ยถา โปกฺขรปตฺตพาหุภีติ ยถา วีณา สมฺมเทว โยชิเตหิ โทณิปตฺตพาหุทณฺเฑหิ ตํตํมุจฺฉนานุรูปํ อวฏฺฐิเตหิ วาทิยมานา สุณนฺตํ ชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺติ. สุสิกฺขิตภาเวน โปกฺขรภาวํ สุนฺทรภาวํ ปตฺเตหิ วีณาวาทกสฺส หตฺเถหิ ปวาทิตา วีณา ยถา มหาชนํ ปโมเทติ, เอวํ ตํ รถาทโย อตฺตโน สเรน ปโมทยนฺตีติ.

1033. 'In the pleasure ground' means in the pleasure ground. 'By two halves' means by two side portions. Some also read, 'standing on both sides,' which has the same meaning. 'Rathā' means in the chariot. 'Nāgā' means on the elephant. Indeed, this is a singular case ending used in the sense of application. 'Sound' means the sound produced in dependence on the chariots, elephants, and musical instruments. 'O lord of gods' is an address to the son of a god. 'Like a lute with lotus-leaf arms': just as a lute, when played with its body, skin, neck, and rod properly fitted and adjusted according to the various modulations, delights the listening people, so do those chariots and so forth delight them with their sound. Alternatively, just as a lute, played by the hands of a lute player which, through being well-trained, have attained a lotus-like and beautiful quality, delights the great multitude, so do those chariots and so forth delight them with their sound.

๑๐๓๔. อิมาสุ วีณาสูติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – อิมาสุ อุชุโกฏิวงฺกพฺรหตีนนฺทินีติสรอาทิเภทาสุ พหูสุ วีณาสุ สินิทฺธมธุรสฺสรตาย วคฺคูสุ ตโต เอว มนุญฺญรูปาสุ หทเยริตํ หทยงฺคมํ หทยหารินึ ปีตึ ปีตินิมิตฺตํ ปวชฺชมานาสุ ปวาทิยมานาสุ อจฺฉรา เทวกญฺญา ปีติเวคุกฺขิตฺตตาย อตฺตโน สุสิกฺขิตตาย จ ทิพฺพปทุเมสุ ภมนฺติ นจฺจํ ทสฺเสนฺติโย สญฺจรนฺติ.

1034. The concise meaning of the verse regarding 'these lutes' is this: among these many types of lutes—such as the straight-ended, curved, large, joyful, and three-stringed—which are lovely for their smooth and sweet sound, and thus delightful in form, producing heart-stirring, heart-captivating, heart-pleasing joy, the cause of joy, as they are played, the celestial nymphs, divine maidens, uplifted by the force of joy and their own well-trained skill, roam among the divine lotuses, displaying the dance.

๑๐๓๕. อิมานีติ อิทํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ ‘‘อิมานิ คีตานิ, อิมานิ วาทิตานิ, อิมานิ นจฺจานิ จา’’ติ. สเมนฺติ เอกโตติ เอกชฺฌํ สมรสานิ โหนฺติ. อถ วา สเมนฺติ เอกโตติ เอกโต เอกชฺฌํ สมานิ สมรสานิ กโรนฺติ, ตนฺติสฺสรํ คีตสฺสเรน, คีตสฺสรญฺจ ตนฺติสฺสเรน สํสนฺทนฺติโย นจฺจเนน ยถาธิคเต หสฺสาทิรเส อปริหาเปนฺติโย สเมนฺติ สมาเนนฺตีติ อตฺโถ. อตฺเถตฺถ นจฺจนฺติ อเถตฺถ อจฺฉรา โอภาสยนฺตีติ เอวํ คีตาทีนิ สมรเส กโรนฺติโย อถ อญฺญา เอกจฺจา อจฺฉรา เอตฺถ เอตสฺมึ ตว รเถ นจฺจนฺติ, อถ อญฺญา วริตฺถิโย อุตฺตมิตฺถิโย นจฺจํ ปสฺสนฺติโย อตฺตโน สรีโรภาเสน เจว วตฺถาภรณโอภาเสน จ เอตฺถ [Pg.262] เอตสฺมึ ปเทเส อุภโต ทฺวีสุ ปสฺเสสุ ทสปิ ทิสา เกวลํ โอภาสยนฺติ วิชฺโชตยนฺตีติ อตฺโถ.

1035. 'These': this should be applied to each individually: 'these songs, these instrumental sounds, and these dances.' 'They harmonize as one' means they become of a single flavor together. Alternatively, 'they harmonize as one' means they make them unified and of a single flavor together—blending the sound of stringed instruments with the sound of singing, and the sound of singing with the sound of stringed instruments, not diminishing the flavors of laughter and so on, as they are experienced, through the dance; the meaning is that they harmonize, they bring into harmony. 'Here they dance, and here celestial nymphs illuminate': thus, while making the songs and so on of a single flavor, some other celestial nymphs dance here on this your chariot, and other excellent women, supreme women, watching the dance, with the radiance of their own bodies and the radiance of their clothes and ornaments, here in this place on both sides, completely illuminate, make shine, all ten directions. This is the meaning.

๑๐๓๖. โสติ โส ตฺวํ เอวํภูโต. ตูริยคณปฺปโพธโนติ ทิพฺพตูริยสมูเหน กตปีติปโพธโน. มหียมาโนติ ปูชียมาโน. วชิราวุโธริวาติ อินฺโท วิย.

1036. 'So' means you, being such. 'Awakened by the host of instruments' means one for whom the awakening of joy is made by the divine ensemble of instruments. 'Being honored' means being worshipped. 'Like the one with the thunderbolt weapon' means like Indra.

๑๐๓๗. อุโปสถํ กํ วา ตุวํ อุปาวสีติ อญฺเญหิปิ อุโปสโถ อุปวสียติ, ตฺวํ กํ วา กีทิสํ นาม อุโปสถํ อุปวสีติ ปุจฺฉติ. ธมฺมจริยนฺติ ทานาทิปุญฺญปฏิปตฺตึ. วตนฺติ วตสมาทานํ. อภิโรจยีติ อภิโรเจสิ, รุจฺจิตฺวา ปูเรสีติ อตฺโถ. ‘‘อภิราธยี’’ติปิ ปาโฐ, สาเธสิ นิปฺผาเทสีติ อตฺโถ.

1037. 'Which Uposatha do you observe?': The Uposatha is observed by others too; he asks, 'Which Uposatha, what kind, by name, do you observe?' 'Righteous conduct' means the practice of merit such as giving. 'Vow' means the undertaking of a vow. 'Abhirocayī' means 'you delighted in it'; the meaning is, having found it pleasing, you fulfilled it. 'Abhirādhayī' is also a reading; the meaning is 'you accomplished, you brought to completion.'

๑๐๓๘. อิทนฺติ นิปาตมตฺตํ, อิทํ วา ผลนฺติ อธิปฺปาโย. อภิโรจเสติ อภิภวิตฺวา วิชฺโชตสิ.

1038. 'Idaṃ' is merely a particle, or the intended meaning is 'this fruit.' 'Abhirocaseti' means 'having overcome, you shine forth.'

เอวํ มหาเถเรน ปุฏฺโฐ เทวปุตฺโต ตมตฺถํ อาจิกฺขิ. เตน วุตฺตํ –

Thus questioned by the great elder, the devaputta explained the matter. Therefore it was said:

๑๐๔๐.

1040.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ.

That devaputta, delighted, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of what kamma this is the fruit.

๑๐๔๑.

1041.

‘‘ชิตินฺทฺริยํ พุทฺธมโนมนิกฺกมํ, นรุตฺตมํ กสฺสปมคฺคปุคฺคลํ;

อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารํ, เทวาติเทวํ สตปุญฺญลกฺขณํ.

Him with senses conquered, the Buddha of excellent stride, the supreme among men, Kassapa, the foremost person; opening the door to the Deathless, the god beyond gods, possessed of a hundred marks of merit.

๑๐๔๒.

1042.

‘‘ตมทฺทสํ กุญฺชรโมฆติณฺณํ, สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสํ;

ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโน, ตเมว ทิสฺวาน สุภาสิตทฺธชํ.

I saw the elephant who had crossed the flood, like a golden image of Jambu River gold; seeing him, I quickly became pure in mind, seeing that very banner of well-spoken words.

๑๐๔๓.

1043.

‘‘ตมนฺนปานํ อถวาปิ จีวรํ, สุจึ ปณีตํ รสสา อุเปตํ;

ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหิ สเก นิเวสเน, ปติฏฺฐเปสึ ส อสงฺคมานโส.

Food and drink, or even robes, pure and choice, endowed with excellent taste; in my own dwelling strewn with flowers, I, with an unattached mind, established him.

๑๐๔๔.

1044.

‘‘ตมนฺนปาเนน [Pg.263] จ จีวเรน จ, ขชฺเชน โภชฺเชน จ สายเนน จ;

สนฺตปฺปยิตฺวา ทฺวิปทานมุตฺตมํ, โส สคฺคโส เทวปุเร รมามหํ.

With food and drink, with robes, with hard and soft foods, and with savories, having satisfied the best of bipeds, I delight in the city of the devas, in the heavenly realm.

๑๐๔๕.

1045.

‘‘เอเตนุปาเยน อิมํ นิรคฺคฬํ, ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธํ;

ปหายหํ มานุสกํ สมุสฺสยํ, อินฺทูปโม เทวปุเร รมามหํ.

By this means, having performed this unobstructed, threefold, pure sacrifice, and having abandoned the human frame, like the moon, I delight in the city of the devas.

๑๐๔๖.

1046.

‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจ สุขํ พลญฺจ, ปณีตรูปํ อติกงฺขตา มุนิ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ พหุํ สุสงฺขตํ, ปติฏฺฐเปตพฺพมสงฺคมานเส.

The sage who greatly desires long life, beauty, happiness, strength, and excellent form should, with an unattached mind, establish abundant, well-prepared food and drink.

๑๐๔๗.

1047.

‘‘นยิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, พุทฺเธน เสฏฺโฐ ว สโม ว วิชฺชติ;

อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโต, ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ.

Neither in this world nor in another is one found who is better than or equal to the Buddha. He is the supreme recipient of offerings among those worthy of offerings, for those who desire merit and seek abundant fruit.

๑๐๔๑. ตตฺถ ชิตินฺทฺริยนฺติ มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ โพธิมูเลเยว อคฺคมคฺเคน ชิตตฺตา นิพฺพิเสวนภาวสฺส กตตฺตา ชิตินฺทฺริยํ. อภิญฺเญยฺยาทีนํ อภิญฺเญยฺยาทิภาวโต อนวเสสโต อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ. ปุริปุณฺณวีริยตาย อโนมนิกฺกมํ จตุรงฺคสมนฺนาคตสฺส วีริยสฺส จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสฺส จ ปาริปูริยาติ อตฺโถ. นรุตฺตมนฺติ นรานํ อุตฺตมํ ทฺวิปทุตฺตมํ. กสฺสปนฺติ ภควนฺตํ โคตฺเตน วทติ. อวาปุรนฺตํ อมตสฺส ทฺวารนฺติ โกณาคมนสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานโต ปภุติ ปิหิตํ นิพฺพานมหานครสฺส ทฺวารํ อริยมคฺคํ วิวรนฺตํ. เทวาติเทวนฺติ สพฺเพสมฺปิ เทวานํ อติเทวํ. สตปุญฺญลกฺขณนฺติ อเนกสตปุญฺญวเสน นิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขณํ.

1041. Herein, jitindriyaṃ: because the six faculties headed by the mind were conquered by the supreme path right at the foot of the Bodhi tree, and because the state of being without remainder was effected, he is one with conquered faculties. Buddhaṃ: because he fully awakened without remainder to the things to be directly known, and so on, due to their nature of being things to be directly known. Anomanikkamaṃ: one of unflagging effort on account of possessing complete energy; the meaning is that this is because of the perfection of both the energy endowed with four factors and the fourfold right exertion. Naruttamaṃ: supreme among beings, supreme among bipeds. Kassapaṃ: by this, he refers to the Blessed One by his clan name. Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ: opening the Noble Path—the door to the great city of Nibbāna—which had been closed since the disappearance of the dispensation of the Blessed One Koṇāgamana. Devātidevaṃ: the deva beyond all devas. Satapuññalakkhaṇaṃ: possessing the marks of a great man that arose through the power of many hundreds of meritorious deeds.

๑๐๔๒. กุญฺชรนฺติ กิเลสปฏิสตฺตุนิมฺมทฺทเนน กุญฺชรสทิสํ, มหานาคนฺติ อตฺโถ. จตุนฺนํ โอฆานํ สํสารมโหฆสฺส ตริตตฺตา โอฆติณฺณํ. สุวณฺณสิงฺคีนทพิมฺพสาทิสนฺติ [Pg.264] สิงฺคีสุวณฺณชมฺพุนทสุวณฺณรูปสทิสํ, กญฺจนสนฺนิภตฺตจนฺติ อตฺโถ. ทิสฺวาน ตํ ขิปฺปมหุํ สุจีมโนติ ตํ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา ขิปฺปํ ตาวเทว ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ ปสาทวเสน กิเลสมลาปคมเนน สุจิมโน วิสุทฺธมโน อโหสึ, ตญฺจ โข ตเมว ทิสฺวาน ตํ ทิสฺวา เอว. สุภาสิตทฺธชนฺติ ธมฺมทฺธชํ.

1042. Kuñjaraṃ: like a great elephant (kuñjara) because of crushing the enemies, the opposing defilements; the meaning is a great nāga. Oghatiṇṇaṃ: because of having crossed the four floods and the great flood of saṃsāra. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ: like an image of Siṅgī gold and Jambu-river gold; the meaning is having skin with a complexion like gold. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano: upon seeing that Perfectly Self-Enlightened One, Kassapa, I quickly, at that very moment, thinking, “The Blessed One is a Perfectly Self-Enlightened One,” through the power of faith and the removal of the stain of defilements, became one with a pure mind, a purified mind; and that indeed happened just by seeing him, only upon seeing him. Subhāsitaddhajaṃ: the banner of the Dhamma.

๑๐๔๓. ตมนฺนปานนฺติ ตมฺหิ ภควติ อนฺนญฺจ ปานญฺจ. อถวาปิ จีวรนฺติ อถ จีวรมฺปิ. รสสา อุเปตนฺติ รเสน อุเปตํ สาทุรสํ, อุฬารนฺติ อตฺโถ. ปุปฺผาภิกิณฺณมฺหีติ คนฺถิเตหิ จ อคนฺถิเกหิ จ ปุปฺเผหิ โอลมฺพนวเสน สนฺถรณวเสน จ อภิกิณฺเณ. ปติฏฺฐเปสินฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. อสงฺคมานโสติ กตฺถจิ อลคฺคจิตฺโต โส อหนฺติ โยชนา.

1043. Tamannapānaṃ: food and drink for that Blessed One. Athavāpi cīvaraṃ: or, also a robe. Rasasā upetaṃ: endowed with taste, having an excellent flavor; the meaning is ‘noble.’ Pupphābhikiṇṇamhi: strewn with flowers, both strung and unstrung, in the manner of hanging down and in the manner of spreading. Patiṭṭhapesiṃ: I provided, I gave. Asaṅgamānaso: I, with a mind unattached to anything whatsoever; this is the syntactical connection.

๑๐๔๔. สคฺคโสติ อปราปรูปปตฺติวเสน สคฺเค สคฺเค, ตตฺถาปิ จ เทวปุเร สุทสฺสนมหานคเร. รมามีติ กีฬามิ โมทามิ.

1044. Saggaso: by means of arising again and again in heaven after heaven, and there also in the great city of Sudassana, the city of the devas. Ramāmi: I play, I rejoice.

๑๐๔๕. เอเตนุปาเยนาติ โคปาลพฺราหฺมณกาเล สสาวกสงฺฆสฺส กสฺสปภควโต ยถา อสทิสทานํ อทาสึ, เอเตน อุปาเยน. อิมํ นิรคฺคฬํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ติวิธํ วิสุทฺธนฺติ อนาวฏทฺวารตาย มุตฺตจาคตาย จ นิรคฺคฬํ, ตีสุปิ กาเลสุ ตีหิ ทฺวาเรหิ กรณการาปนานุสฺสรณวิธีหิ สมฺปนฺนตาย ติวิธํ, ตตฺถ สํกิเลสาภาเวน วิสุทฺธํ อปริมิตธนปริจฺจาคภาเวน มหาจาคตาย ยญฺญํ ยชิตฺวา, มหาทานํ ทตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ทานํ จิรกตมฺปิ เขตฺตวตฺถุจิตฺตานํ อุฬารตาย อนฺตรนฺตรา อนุสฺสรเณน อตฺตโน ปากฏํ อาสนฺนํ ปจฺจกฺขํ วิย อุปฏฺฐิตํ คเหตฺวา อาห ‘‘อิม’’นฺติ.

1045. Etenupāyena: by this means, just as I, at the time of being the brahmin Gopāla, gave an incomparable gift to the Blessed One Kassapa together with his community of disciples. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ: the meaning is ‘having performed a great sacrifice, having given a great gift.’ Herein, niraggaḷaṃ (unobstructed) is said because of having an unclosed door and due to open-handed generosity; tividhaṃ (threefold) because of being endowed in the three time periods, by the three doors, with the methods of doing oneself, causing others to do, and repeatedly recollecting; visuddhaṃ (pure) because of the absence of defilements. And ‘having performed a great sacrifice’ means because of the relinquishing of immeasurable wealth and great generosity. Though that gift was made long ago, due to the greatness of the field of merit, the offering, and the mind, and through repeated recollection from time to time, he said imaṃ (this), taking it as having appeared to himself as manifest, near, and as if directly perceived.

๑๐๔๖. เอวํ เทวปุตฺโต อตฺตนา กตกมฺมํ เถรสฺส กเถตฺวา อิทานิ ตาทิสาย สมฺปตฺติยา ปเรปิ ปติฏฺฐาเปตุกามตํ ตถาคเต จ อุตฺตมํ อตฺตโน ปสาทพหุมานํ ปเวเทนฺโต ‘‘อายุญฺจ วณฺณญฺจา’’ติอาทินา คาถาทฺวยมาห. ตตฺถ อภิกงฺขตาติ อิจฺฉนฺเตน. มุนีติ เถรํ อาลปติ.

1046. Thus, the devaputta, having recounted to the Elder the kamma done by himself, now wishing to establish others also in such an attainment and wishing to declare his own supreme confidence and great respect for the Tathāgata, spoke the pair of verses beginning with āyuñca vaṇṇañca. Therein, abhikaṅkhatā means ‘by one who desires.’ By Muni, he addresses the Elder.

๑๐๔๗. นยิมสฺมึ โลเกติ เทวปุตฺโต อตฺตโน ปจฺจกฺขภูตํ โลกํ วทติ. ปรสฺมินฺติ ตโต อญฺญสฺมึ. เอเตน สพฺเพปิ สเทวเก โลเก [Pg.265] ทสฺเสติ. สโม จ วิชฺชตีติ เสฏฺโฐ ตาว ติฏฺฐตุ, สโม เอว น วิชฺชตีติ อตฺโถ. อาหุเนยฺยานํ ปรมาหุตึ คโตติ อิมสฺมึ โลเก ยตฺตกา อาหุเนยฺยา นาม, เตสุ สพฺเพสุ ปรมาหุตึ ปรมํ อาหุเนยฺยภาวํ คโต. ‘‘ทกฺขิเณยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ วา ปาโฐ, ตตฺถ ปรมคฺคตนฺติ ปรมํ อคฺคภาวํ, อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวนฺติ อตฺโถ. เกสนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ, ปุญฺเญน อตฺถิกานํ วิปุลํ มหนฺตํ ปุญฺญผลํ อิจฺฉนฺตานํ, ตถาคโต เอว โลกสฺส ปุญฺญกฺเขตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เกจิ ปน ‘‘อาหุเนยฺยานํ ปรมคฺคตํ คโต’’ติ ปฐนฺติ, โสเยวตฺโถ.

1047. By imasmiṃ loke, the devaputta speaks of the world that has become directly manifest to him. By parasmiṃ, he means in another world than that. By this, he shows that even in the entire world with its devas, an equal does not exist. As for samo vā vijjati: let alone a superior one, even an equal does not exist—this is the meaning. As for āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato: in this world, however many there are who are called āhuneyya (worthy of offerings), among all of them, he has attained the supreme state of being worthy of offerings. Or, there is the reading dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato. Therein, paramaggataṃ means the supreme, excellent state, the state of being the foremost one worthy of gifts—this is the meaning. Of whom? He says, puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ: of those who have need of merit, who desire an abundant and great fruit of merit. He shows that the Tathāgata alone is the field of merit for the world. Some, however, recite āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato; the meaning is the very same.

เอวํ กเถนฺตเมว ตํ เถโร กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตญฺจ ญตฺวา สจฺจานิ ปกาเสสิ. โส สจฺจปริโยสาเน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิ. อถ เถโร มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ อตฺตนา จ เทวปุตฺเตน จ กถิตนิยาเมเนว อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริยาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Even while he was thus speaking, the Elder, knowing that the devaputta's mind was receptive, soft, free from hindrances, uplifted, and confident, declared the Truths. At the conclusion of the discourse on the Truths, he was established in the fruit of stream-entry. Then the Elder, having returned to the human world, reported that matter to the Blessed One in the very manner it had been discussed by himself and the devaputta. The Teacher, having made that matter the occasion, taught the Dhamma to the assembled company. That teaching was of benefit to the great assembly.

มหารถวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Mahāratha Vimāna is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทกฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Vimānavatthu,

จุทฺทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ปญฺจมสฺส มหารถวคฺคสฺส

of the fifth chapter, the Mahārathavagga, adorned with fourteen stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the commentary on the meaning is concluded.

๖. ปายาสิวคฺโค

6. The Pāyāsi Chapter

๑. ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา

1. The Commentary on the First Householder's Celestial Mansion

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ อคาริยวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห เอกํ กุลํ อุภโตปสนฺนํ โหติ สีลาจารสมฺปนฺนํ โอปานภูตํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ. เต ทฺเว ชยมฺปติกา รตนตฺตยํ อุทฺทิสฺส ยาวชีวํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุตา ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺตึสุ, เตสํ ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ. เต ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ. อถายสฺมา [Pg.266] มหาโมคฺคลฺลาโนติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

The Householder's Celestial Mansion is the story that begins with the verse: 'Just as the Cittalata forest shines...' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time in Rājagaha, there was a certain family in which both husband and wife had faith, were endowed with virtue and good conduct, and were like a wellspring of support for the bhikkhus and bhikkhunīs. Those two, husband and wife, having directed their minds to the Three Jewels, performed meritorious deeds throughout their lives and, upon passing away from here, were reborn among the Tāvatiṃsa devas. For them, a golden celestial mansion twelve yojanas in extent arose. There, they enjoy divine bliss. The passage beginning with 'Then, the Venerable Mahāmoggallāna...' should be understood in the manner already stated.

๑๐๔๘.

1048.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“Just as the Cittalata forest shines, the finest of gardens, supreme among the gods, so too, like that, is this mansion of yours, which stands in the sky, illuminating it.

๑๐๔๙.

1049.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“You have obtained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what means are you so radiant in power, and your complexion shines in all directions?”

เถโร ปุจฺฉิ.

Thus the Elder asked.

๑๐๕๐.

1050.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, pleased in mind, being questioned by Moggallāna, explained when asked of which kamma this is the fruit:

๑๐๕๑.

1051.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“My wife and I, in the human world, lived in a house, being a wellspring of support. With pleased minds, we respectfully gave a vast gift of food and drink.

๑๐๕๒.

1052.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my complexion is like this... and my complexion shines in all directions.”

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

He explained his own attainment. In the verses also, there is nothing new.

ปฐมอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the First Householder's Celestial Mansion is concluded.

๒. ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา

2. The Commentary on the Second Householder's Celestial Mansion

ยถา [Pg.267] วนํ จิตฺตลตนฺติ ทุติยอคาริยวิมานํ. เอตฺถาปิ อฏฺฐุปฺปตฺติ อนนฺตรสทิสาว.

The Second Householder's Celestial Mansion is the story that begins: 'Yathā vanaṃ cittalataṃ'. Here too, the origin of the story is just like the immediately preceding one.

๑๐๕๔.

1054.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“Just as the Cittalata forest shines, the finest of gardens, supreme among the gods, so too, like that, is this mansion of yours, which stands in the sky, illuminating it.

๑๐๕๕.

1055.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“You have obtained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what means are you so radiant in power, and your complexion shines in all directions?” he asked.

๑๐๕๖.

1056.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, with a delighted mind... explained of which kamma this is the fruit.

๑๐๕๗.

1057.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, โอปานภูตา ฆรมาวสิมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“My wife and I in the human world, lived in a home that was like a public well; with delighted minds, we gave food and drink, a great gift, respectfully.”

๑๐๕๘.

1058.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“Through that, my appearance is such... and my radiance shines in all directions.”

อตฺตโน สมฺปตฺตึ พฺยากาสิ. คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

He declared his own prosperous attainment. In the verses, there is nothing new.

ทุติยอคาริยวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Second Householder's Celestial Mansion is concluded.

๓. ผลทายกวิมานวณฺณนา

3. The Commentary on the Fruit-Giver's Celestial Mansion

อุจฺจมิทํ มณิถูณนฺติ ผลทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน รญฺโญ พิมฺพิสารสฺส อกาเล อมฺพผลานิ ปริภุญฺชิตุํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชิ. โส อารามปาลํ อาห – ‘‘มยฺหํ โข, ภเณ, อมฺพผเลสุ อิจฺฉา อุปฺปนฺนา, ตสฺมา อมฺพานิ เม อาเนตฺวา [Pg.268] เทหี’’ติ. ‘‘เทว, นตฺถิ อมฺเพสุ อมฺพผลํ, อปิจาหํ ตถา กโรมิ, สเจ เทโว กิญฺจิ กาลํ อาคเมติ, ยถา อมฺพา น จิรสฺเสว ผลํ คณฺหนฺตี’’ติ. ‘‘สาธุ, ภเณ, ตถา กโรหี’’ติ. อารามปาโล อารามํ คนฺตฺวา อมฺพรุกฺขมูเลสุ ปํสุํ อปเนตฺวา ตาทิสํ ปํสุํ อากิริ, ตาทิสญฺจ อุทกํ อาสิญฺจิ, ยถา น จิรสฺเสว อมฺพรุกฺขา สจฺฉินฺนปตฺตา อเหสุํ. อถ นํ ปํสุํ อปเนตฺวา ผารุสกกสฏมิสฺสกํ ปากติกํ ปํสุํ อากิริตฺวา สาธุกํ อุทกํ อทาสิ. ตทา อมฺพรุกฺขา น จิเรเนว โกรกิตา ปลฺลวิตา กุฏมลกชาตา หุตฺวา ปุปฺผึสุ, อถ สลาฏุกชาตา หุตฺวา ผลานิ คณฺหึสุ. ตตฺเถกสฺมึ อมฺพรุกฺเข ปฐมตรํ จตฺตาริ ผลานิ มโนสิลาจุณฺณปิญฺชรวณฺณานิ สมฺปนฺนคนฺธรสานิ ปริณตานิ อเหสุํ.

The Fruit-Giver's Celestial Mansion is the story that begins: 'This lofty, jeweled pillar...' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Veḷuvana. At that time, a desire arose in King Bimbisāra to eat mango fruits out of season. He said to the park keeper, 'Here, my good man, a desire for mango fruits has arisen in me. Therefore, bring mangoes and give them to me.' 'Your Majesty, there are no mango fruits on the mango trees. However, if Your Majesty waits for a short time, I will act in such a way that the mango trees will bear fruit before long.' 'Good, my good man, do so.' The park keeper, having gone to the park, removed the soil at the base of the mango trees, scattered a certain kind of soil, and poured a certain kind of water, so that before long the mango trees shed their leaves. Then, having removed that soil, he scattered ordinary soil mixed with fine refuse and gave it sweet water. Then, before long, the mango trees, having become budded, sprouted, and formed flower-buds, blossomed. After that, having formed unripe fruits, they bore ripe fruits. There, on one mango tree, four fruits ripened first, having a color like powdered realgar and gold, and endowed with perfect fragrance and taste.

โส ตานิ คเหตฺวา ‘‘รญฺโญ ทสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ปิณฺฑาย จรมานํ ทิสฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมานิ อมฺพานิ อคฺคผลภูตานิ อิมสฺส อยฺยสฺส ทสฺสามิ, กามํ มํ ราชา หนตุ วา ปพฺพาเชตุ วา, รญฺโญ หิ ทินฺเน ทิฏฺฐธมฺเม ปูชามตฺตํ อปฺปมตฺตกํ ผลํ, อยฺยสฺส ทินฺเน ปน ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ สมฺปรายิกมฺปิ อปริมาณํ ผลํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวํ ปน จินฺเตตฺวา ตานิ ผลานิ เถรสฺส ทตฺวา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา รญฺโญ ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ราชปุริเส อาณาเปสิ ‘‘วีมํสถ ตาว, ภเณ, ยถายํ อาหา’’ติ. เถโร ปน ตานิ ผลานิ ภควโต อุปนาเมสิ. ภควา เตสุ เอกํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส, เอกํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส, เอกํ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ทตฺวา เอกํ อตฺตนา ปริภุญฺชิ. ปุริสา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

He took those mangoes and, thinking, 'I will offer them to the king,' set off. Along the way, he saw the Venerable Mahāmoggallāna going for alms-food and thought, 'These mangoes are the foremost fruits—I will give them to this noble one. Let the king kill me or banish me as he wishes. For if given to the king, the result in this present existence will be a mere offering, only a small fruit. But if given to the noble one, the result, both in this present life and in the future, will be immeasurable.' Having thought thus, he gave those fruits to the Elder and, having approached the king, informed him of the matter. Upon hearing this, the king ordered his men, 'My good men, first investigate in accordance with what this man has said.' The Elder, however, offered those fruits to the Blessed One. The Blessed One gave one of them to the Elder Sāriputta, one to the Elder Mahāmoggallāna, and one to the Elder Mahākassapa, and consumed one Himself. The men reported that event to the king.

ราชา ตํ สุตฺวา ‘‘ธีโร วตายํ ปุริโส, โย อตฺตโน ชีวิตมฺปิ ปริจฺจชิตฺวา ปุญฺญปสุโต อโหสิ, อตฺตโน ปริสฺสมญฺจ ฐานคตเมว อกาสี’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต ตสฺส เอกํ คามวรํ วตฺถาลงฺการาทีนิ จ ทตฺวา ‘‘ยํ ตยา ภเณ อมฺพผลทาเนน ปุญฺญํ ปสุตํ, ตโต เม ปตฺตึ เทหี’’ติ อาห. โส ‘‘เทมิ, เทว, ยถาสุขํ ปตฺตึ คณฺหาหี’’ติ อโวจ. อารามปาโล อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ[Pg.269], ตสฺส โสฬสโยชนิกํ กนกวิมานํ นิพฺพตฺติ สตฺตสตกูฏาคารปฏิมณฺฑิตํ. ตํ ทิสฺวา อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปุจฺฉิ –

The king, having heard this, thought, 'Indeed, this man is wise, who, having given up even his own life, became devoted to merit and has made his own effort fruitful.' With a delighted mind, he gave him an excellent village, along with clothes, ornaments, and so forth, and said, 'My good man, give me a share of the merit you have acquired by the gift of the mango fruits.' He replied, 'I give it, Your Majesty. Take a share as you please.' The park-keeper, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. For him, a golden mansion of sixteen yojanas arose, adorned with seven hundred peaked mansions. Seeing this, the Venerable Mahāmoggallāna asked:

๑๐๖๐.

1060.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต โสฬส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

This lofty, gem-pillared mansion is sixteen yojanas all around; there are seven hundred splendid peaked mansions with beryl pillars, overlaid with gold, and beautiful.

๑๐๖๑.

1061.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา, ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา;

นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

There you dwell, drink, and eat, and divine lutes play sweetly. Eight times eight divine maidens, well-trained and of beautiful form, magnificent dwellers among the Thirty-three, dance, sing, and rejoice.

๑๐๖๒.

1062.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

You have attained divine power and are of great might... and your complexion shines in all directions.

๑๐๖๓.

1063.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, with a pleased mind... explained the question he was asked: 'Of what kamma is this the fruit?'

๑๐๖๔.

1064.

‘‘ผลทายี ผลํ วิปุลํ ลภติ, ททมุชุคเตสุ ปสนฺนมานโส;

โส หิ ปโมทติ สคฺคคโต ติทิเว, อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ.

A giver of fruit, with a mind serene towards the upright, obtains abundant fruit; gone to heaven, he rejoices in the realm of the Thirty-three and experiences the abundant fruit of merit.

๑๐๖๕.

1065.

‘‘ตเววาหํ มหามุนิ, อทาสึ จตุโร ผเล.

To you, great sage, I gave four fruits.

๑๐๖๖.

1066.

‘‘ตสฺมา หิ ผลํ อลเมว ทาตุํ, นิจฺจํ มนุสฺเสน สุขตฺถิเกน;

ทิพฺพานิ วา ปตฺถยตา สุขานิ, มนุสฺสโสภคฺคตมิจฺฉตา วา.

Therefore, it is indeed fitting for a person desiring happiness to always give fruit, whether aspiring for divine pleasures or desiring human good fortune.

๑๐๖๗.

1067.

‘‘เตน [Pg.270] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – โสปิสฺส พฺยากาสิ;

‘By that, my complexion is such... and my complexion shines in all directions.’ Thus he too explained to him.

๑๐๖๑. ตตฺถ อฏฺฐฏฺฐกาติ เอเกกสฺมึ กูฏาคาเร อฏฺฐฏฺฐกา จตุสฏฺฐิปริมาณา. สาธุรูปาติ รูปสมฺปตฺติยา จ สีลาจารสมฺปตฺติยา จ สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรสภาวา. ทิพฺพา จ กญฺญาติ เทวจฺฉราโย. ติทสจราติ ติทเสสุ สุขาจารา สุขวิหารินิโย. อุฬาราติ อุฬารวิภวา.

1061. Therein, ‘eight eights’ means in each peaked mansion there are eight eights, sixty-four in number. ‘Of beautiful form’ means of beautiful nature due to perfection of form, perfection of virtue and conduct, and perfection of training. ‘And divine maidens’ means celestial nymphs. ‘Who move among the Thirty-three’ means those of pleasant conduct, who dwell happily among the Thirty-three. ‘Magnificent’ means possessing magnificent splendor.

๑๐๖๔. ผลทายีติ อตฺตนา อมฺพผลสฺส ทินฺนตฺตา อตฺตานํ สนฺธาย วทติ. ผลนฺติ ปุญฺญผลํ. วิปุลนฺติ มหนฺตํ ลภติ มนุสฺสโลเก ปติฏฺฐิโตติ อธิปฺปาโย. ททนฺติ ททนฺโต ทานเหตุ. อุชุคเตสูติ อุชุปฏิปนฺเนสุ. สคฺคคโตติ อุปฺปชฺชนวเสน สคฺคํ คโต, ตตฺถาปิ ติทิเว ตาวตึสภวเน อนุโภติ จ ปุญฺญผลํ วิปุลํ ยถาหํ, เอวํ อญฺโญปีติ อตฺโถ.

1064. ‘A giver of fruit’: he speaks referring to himself, because he himself had given a mango fruit. ‘Fruit’ means the fruit of merit. ‘Abundant’: the intention is that, being established in the human world, he obtains great fruit. ‘Giving’ (dadaṃ) means giving, on account of the gift. ‘To the upright’ means to those of upright conduct. ‘Gone to heaven’ means gone to heaven by way of rebirth; and there too, in the Tāvatiṃsa heaven, just as I experience the abundant fruit of merit, so too do others. This is the meaning.

๑๐๖๖. ตสฺมาติ ยสฺมา จตุนฺนํ ผลานํ ทานมตฺเตน อีทิสี สมฺปตฺติ อธิคตา, ตสฺมา. อลเมว ยุตฺตเมว. นิจฺจนฺติ สพฺพกาลํ. ทิพฺพานีติ เทวโลกปริยาปนฺนานิ. มนุสฺสโสภคฺคตนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1066. Regarding ‘Therefore’: because such prosperity was attained merely by the giving of four fruits, for that reason. ‘Indeed fitting’ means it is indeed proper. ‘Always’ means at all times. ‘Divine’ means pertaining to the deva world. ‘Human good fortune’ means the state of being fortunate among humans. The rest is as has been explained.

ผลทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Mansion of the Giver of Fruit is concluded.

๔. ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

4. The Commentary on the First Mansion of the Giver of Lodging

จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภติ อุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตุํ ราชคหํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค สายํ อญฺญตรํ คามํ ปวิสิตฺวา วสนฏฺฐานํ ปริเยสนฺโต อญฺญตรํ อุปาสกํ ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘อุปาสก, อิมสฺมึ คาเม อตฺถิ กิญฺจิ ปพฺพชิตานํ วสนโยคฺคฏฺฐาน’’นฺติ. อุปาสโก ปสนฺนจิตฺโต เคหํ คนฺตฺวา ภริยาย สทฺธึ มนฺเตตฺวา เถรสฺส [Pg.271] วสนโยคฺคํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ตตฺถ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปาโททกํ ปาทปีฐํ อุปฏฺฐเปตฺวา เถรํ ปเวเสตฺวา ตสฺมึ ปาเท โธวนฺเต ปทีปํ อุชฺชาเลตฺวา มญฺเจ ปจฺจตฺถรณานิ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา เถรสฺส ทุติยทิวเส โภเชตฺวา ปานกตฺถาย คุฬปิณฺฑญฺจ ทตฺวา เถรํ คจฺฉนฺตํ อนุคนฺตฺวา นิวตฺติ. โส อปเรน สมเยน สห ภริยาย กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทฺวีหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

‘Just as the moon shines in the sky free from clouds’ is the Mansion of the Giver of Lodging. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove. At that time, a certain bhikkhu, having spent the rains in a village dwelling, and having completed the rains-residence and performed the Pavāraṇā ceremony, was going to Rājagaha to pay homage to the Blessed One. In the evening, on the way, he entered a certain village and, seeking a lodging place, saw a certain lay follower and asked, “Lay follower, is there any suitable lodging place for renunciants in this village?” The lay follower, with a serene mind, went home, consulted with his wife, designated a suitable lodging place for the elder, arranged a seat there, set out water for washing feet and a footstool, and invited the elder inside. While the elder was washing his feet, he lit a lamp, arranged bedding on the couch, and offered it. He also invited the elder for the next day, fed him on the second day, and gave him a lump of jaggery for a drink. As the elder departed, he followed him for a while before turning back. Later, that lay follower, together with his wife, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, in a golden mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with two verses:

๑๐๖๙.

1069.

‘‘จนฺโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ, โอภาสยํ คจฺฉติ อนฺตลิกฺเข;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“Just as the moon, in a sky free from clouds, shining, travels through the atmosphere; so, comparable to that, this mansion of yours, shining, stands in the atmosphere.”

๑๐๗๐.

1070.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“You have attained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you perform? By what means are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

โส เทวปุตฺโต อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

That devaputta replied with these verses:

๑๐๗๑.

1071.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, delighted… explained of what action this is the fruit.

๑๐๗๒.

1072.

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก, อุปสฺสยํ อรหโต อทมฺห;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺตา, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทมฺห.

“In the human world, my wife and I gave lodging to an Arahant. With serene minds, we gave food and drink; we respectfully gave an ample gift.”

๑๐๗๓.

1073.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว;

“By that, my complexion is such... and my complexion shines in all directions.” Therein, whatever is to be said concerning the verses, that is in the same manner as has been explained previously.

ปฐมอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the First Mansion of the Giver of Lodging is concluded.

๕. ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา

5. The Commentary on the Second Mansion of the Giver of Lodging

สูริโย [Pg.272] ยถา วิคตวลาหเก นเภติ ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู คามกาวาเส วสฺสํ วสิตฺวา ภควนฺตํ ทสฺสนาย ราชคหํ อุทฺทิสฺส คจฺฉนฺตา สายํ อญฺญตรํ คามํ สมฺปาปุณึสุ. เสสํ อนนฺตรวิมานสทิสเมว.

‘Just as the sun in a cloudless sky’ is the Second Mansion of the Giver of Lodging. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, many bhikkhus, having spent the rains-retreat in a village monastery, were heading towards Rājagaha to see the Blessed One, and in the evening, they arrived at a certain village. The remainder is just the same as the immediately preceding mansion story.

๑๐๗๕.

1075.

‘‘สูริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ…เป….(ยถา ปุริมวิมานํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ;

)

“Just as the sun in a cloudless sky…” (To be expanded as in the previous mansion.)

๑๐๗๙.

1079.

‘‘วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ;

“And my complexion shines in all directions.” Therein, in the verses also, there is nothing new.

ทุติยอุปสฺสยทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Second Mansion of the Giver of Lodging is concluded.

๖. ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา

6. The Commentary on the Mansion of the Giver of Alms-food

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ ภิกฺขาทายกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน อญฺญตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ เอกสฺส ฆรทฺธาเร อฏฺฐาสิ. ตตฺถ อญฺญตโร ปุริโส โธตหตฺถปาโท ‘‘ภุญฺชิสฺสามี’’ติ นิสินฺโน โภชนํ อุปเนตฺวา ปาติยา ปกฺขิตฺเต ตํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปาติยา ภตฺตํ ตสฺส ภิกฺขุโน ปตฺเต อากิรนฺโต เตน ‘‘เอกเทสเมว เทหี’’ติ วุตฺโตปิ สพฺพเมว อากิริ. โส ภิกฺขุ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โส ปุริโส ‘‘ฉาตชฺฌตฺตสฺส ภิกฺขุโน มยา อภุญฺชิตฺวา ภตฺตํ ทินฺน’’นฺติ อนุสฺสรนฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิลภิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร เทวจาริกํ จรนฺโต มหติยา เทวิทฺธิยา วิโรจมานํ ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

‘This lofty mansion with jewel pillars’ is the Mansion of the Giver of Alms-food. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, a certain bhikkhu who was on a long journey entered a certain village for alms-food and stood at the door of a house. There, a certain man with washed hands and feet was seated, thinking, “I will eat.” Having had food brought and placed in his bowl, he saw that bhikkhu and, although told by that bhikkhu, “Give only a portion,” he poured all the food from his bowl into the bhikkhu’s alms-bowl. That bhikkhu, having given the anumodanā blessing, departed. That man, repeatedly recollecting, “I, without eating myself, have given food to a hungry bhikkhu,” obtained great joy and gladness. He, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa deva realm in a golden mansion twelve yojanas in size. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the deva realm, saw him shining with great divine power and questioned him with these verses:

๑๐๘๑.

1081.

‘‘อุจฺจมิทํ [Pg.273] มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars is twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid pinnacled dwellings with beryl pillars, beautiful and overlaid with gold.

๑๐๘๒.

1082.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“You have attained divine power and are of great might… and your radiance illuminates all directions.”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

That divine being, too, answered him with these verses:

๑๐๘๓.

1083.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That divine being, pleased… of what deed is this the fruit?”

๑๐๘๔.

1084.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน ภิกฺขุํ ตสิตํ กิลนฺตํ;

เอกาหํ ภิกฺขํ ปฏิปาทยิสฺสํ, สมงฺคิ ภตฺเตน ตทา อกาสึ.

“When I was a human being among humans, having seen a bhikkhu who was thirsty and weary, I provided a single portion of alms; at that time, I made it complete with food.

๑๐๘๕.

1085.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป… วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Because of that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

๑๐๘๔. ตตฺถ เอกาหํ ภิกฺขนฺติ เอกํ อหํ ภิกฺขามตฺตํ, เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ อตฺโถ. ปฏิปาทยิสฺสนฺติ ปฏิปาเทสึ อทาสึ. สมงฺคิ ภตฺเตนาติ ภตฺเตน สมงฺคีภูตํ, ลทฺธภิกฺขนฺติ อตฺโถ. เอวํ มหาเถโร เตน เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต สปริวารสฺส ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา มนุสฺสโลกมาคโต, ตํ ปวตฺตึ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กเถสิ. สตฺถา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

1084. Therein, the meaning of 'ekāhaṃ bhikkhaṃ' is: 'I gave a single portion of alms,' 'a single portion of food served up.' 'Paṭipādayissaṃ' means 'I provided,' 'I gave.' 'Samaṅgi bhattena' means 'endowed with food'; the meaning is that he had received his alms-food. Thus, the Great Elder, after that divine being had declared his own well-done deed, taught the Dhamma to him and his retinue, returned to the human world, and related that account to the Perfectly Self-Enlightened One. The Teacher, having made that the origin story, taught the Dhamma to the great assembly that had gathered. That teaching was beneficial to the great assembly.

ภิกฺขาทายกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Bhikkhādāyaka Celestial Mansion is concluded.

๗. ยวปาลกวิมานวณฺณนา

7. The Explanation of the Yavapālaka Celestial Mansion

อุจฺจมิทํ [Pg.274] มณิถูณํ วิมานนฺติ ยวปาลกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตทารโก ยวเขตฺตํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ ปาตราสตฺถาย กุมฺมาสํ ลภิตฺวา ‘‘เขตฺตํ คนฺตฺวา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ ตํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา ยวเขตฺตํ คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ อญฺญตโร ขีณาสวตฺเถโร มคฺคปฺปฏิปนฺโน อุปกฏฺเฐ กาเล ตํ ฐานํ ปตฺวา ยวปาลเกน นิสินฺนํ รุกฺขมูลํ อุปสงฺกมิ. ยวปาลโก เวลํ โอโลเกตฺวา ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อาหาโร ลทฺโธ’’ติ อาห. เถโร ตุณฺหี อโหสิ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา ‘‘ภนฺเต, อุปกฏฺฐา เวลา, ปิณฺฑาย จริตฺวา ภุญฺชิตุํ น สกฺกา, มยฺหํ อนุกมฺปาย อิมํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชถา’’ติ วตฺวา เถรสฺส ตํ กุมฺมาสํ อทาสิ. เถโร ตํ อนุกมฺปนฺโต ตสฺส ปสฺสนฺตสฺเสว ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. โสปิ ทารโก ‘‘สุทินฺนํ วต มยา อีทิสสฺส กุมฺมาสทานํ ททนฺเตนา’’ติ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน วุตฺตนเยเนว วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars” refers to the story of the Yavapālaka celestial mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, in Rājagaha, a certain poor boy guarded a barley field. One day, having received a barley cake for his morning meal, he thought, “I will go to the field and eat.” Taking that barley cake, he went to the barley field and sat down at the foot of a tree. At that moment, a certain Arahant Elder, traveling along the path, arrived at that place when the time for the meal was near and approached the foot of the tree where the barley-guard was sitting. The barley-guard, observing the time, asked, “Venerable sir, have you received any food?” The Elder remained silent. Knowing that he had not received any, the boy said, “Venerable sir, the time is near; it is not possible to go for alms and then eat. Out of compassion for me, please partake of this barley cake.” Having said this, he gave that barley cake to the Elder. The Elder, feeling compassion for him, ate it while the boy watched, then spoke words of appreciation and departed. That boy, too, with his mind gladdened, thought, “Indeed, a gift well given by me—this offering of a barley cake to such a noble one!” Later, having passed away, he was reborn in the Tāvatiṃsa realm, in a celestial mansion, in the manner already described. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with these verses:

๑๐๘๗.

1087.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars… and your radiance illuminates all directions.”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

He, too, replied to the Elder with these verses:

๑๐๘๙. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1089. “That divine being, with a joyful mind… of what deed is this the fruit?”

๑๐๙๐.

1090.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, อโหสึ ยวปาลโก;

อทฺทสํ วิรชํ ภิกฺขุํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ.

“When I was a human being among humans, I was a barley-guard. I saw a stainless bhikkhu, with a mind utterly serene and untroubled.

๑๐๙๑.

1091.

‘‘ตสฺส อทาสหํ ภาคํ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ;

กุมฺมาสปิณฺฑํ ทตฺวาน, โมทามิ นนฺทเน วเน.

“To him I gave a portion, gladdened, with my own hands. Having given a barley cake, I now rejoice in the Nandana Grove.”

๑๐๙๒.

1092.

‘‘เตน [Pg.275] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Because of that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

Therein, in the verses also, there is nothing new.

ยวปาลกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Yavapālaka Celestial Mansion is concluded.

๘. ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

8. The Commentary on the First Kuṇḍalī Celestial Mansion

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ กุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา สปริวารา กาสีสุ จาริกํ จรนฺตา สูริยตฺถงฺคมนเวลายํ อญฺญตรํ วิหารํ ปาปุณึสุ. ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตสฺส วิหารสฺส โคจรคาเม อญฺญตโร อุปาสโก เถเร อุปสงฺกมิตฺวา วนฺทิตฺวา ปาทโธวนํ ปาทพฺภญฺชนเตลํ มญฺจปีฐํ ปจฺจตฺถรณํ ปทีปิยญฺจ อุปเนตฺวา สฺวาตนาย จ นิมนฺเตตฺวา ทุติยทิวเส มหาทานํ ปวตฺเตสิ, เถรา ตสฺส อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกมึสุ. โส อปเรน สมเยน กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

Adorned, wearing garlands, well-dressed—this is the Kuṇḍalī Celestial Mansion story. What was its origin? The Blessed One was dwelling near Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, the two chief disciples, together with their retinues, while wandering on tour in the Kāsī country, arrived at a certain monastery at the time of sunset. Hearing of this matter, a certain lay follower from the alms-resort village of that monastery approached the elders, paid homage, and having brought water for washing their feet, oil for anointing their feet, a couch and a seat, a bedspread, and a lamp, he also invited them for the next day. On the second day, he made a great offering. The elders, having given a discourse of appreciation to him, departed. At a later time, that lay follower passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden celestial mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with these verses:

๑๐๙๔.

1094.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

“Adorned, wearing garlands, well-clothed, with beautiful earrings, hair and beard well-trimmed; wearing hand ornaments, glorious, you shine in your divine celestial mansion like the moon.

๑๐๙๕.

1095.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ, อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“Divine lutes play sweetly, and sixty-four skilled and graceful divine maidens, splendid celestial wanderers, dance, sing, and delight you.

๑๐๙๖.

1096.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“You have attained divine power and are of great might… and your complexion illuminates all directions.”

โสปิ [Pg.276] ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

He too answered him with these verses:

๑๐๙๗. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1097. “That devaputta, pleased in mind… of which deed is this the fruit?”

๑๐๙๘.

1098.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สีลวนฺเต;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต ตณฺหกฺขยูปปนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“When I was a human being among humans, I saw virtuous ascetics who were accomplished in knowledge and conduct, renowned, learned, and had attained the exhaustion of craving. With a confident mind, I respectfully gave an abundant offering of food and drink.

๑๐๙๙.

1099.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“Because of that, my complexion is such… and my complexion illuminates all directions.”

๑๐๙๔. ตตฺถ สุกุณฺฑลีติ สุนฺทเรหิ กุณฺฑเลหิ อลงฺกตกณฺโณ. ‘‘สกุณฺฑลี’’ติปิ ปาโฐ, สทิสํ กุณฺฑลํ สกุณฺฑลํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ สกุณฺฑลี, ยุตฺตกุณฺฑลี อญฺญมญฺญญฺจ ตุยฺหญฺจ อนุจฺฉวิกกุณฺฑลีติ อตฺโถ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ สมฺมากปฺปิตเกสมสฺสุ. อามุตฺตหตฺถาภรโณติ ปฏิมุกฺกองฺคุลิยาทิหตฺถาภรโณ.

1094. Therein, `sukuṇḍalī` means one whose ears are adorned with beautiful earrings. There is also the reading `sakuṇḍalī`. `Sakuṇḍalaṃ` means a similar earring; `sakuṇḍalī` is one who has it. The meaning is: one who has suitable earrings, fitting for each other and for you. `Kappitakesamassu` means having well-trimmed hair and beard. `Āmuttahatthābharaṇa` means wearing hand ornaments on the fingers and so on.

๑๐๙๘. ตณฺหกฺขยูปปนฺเนติ ตณฺหกฺขยํ อรหตฺตํ, นิพฺพานเมว วา อุปคเต, อธิคตวนฺเตติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1098. `Taṇhakkhayūpapanna` means: those who have reached the destruction of craving, which is Arahantship, or Nibbāna itself. The meaning is: those who have attained. The rest is just as has been stated.

ปฐมกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the First Kuṇḍalī Celestial Mansion is concluded.

๙. ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. The Explanation of the Second Kuṇḍalī Celestial Mansion

อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถติ ทุติยกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน ทฺเว อคฺคสาวกา กาสีสุ ชนปทจาริกํ จรนฺตาติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรสทิสเมว.

“Adorned, wearing garlands, well-dressed”—this is the second Kuṇḍalī Celestial Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, the two chief disciples were wandering on tour in the Kāsī country, and so forth—all is similar to the immediately preceding account.

๑๑๐๑.

1101.

‘‘อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

“Adorned, wearing garlands, well-clothed, with beautiful earrings, hair and beard well-trimmed; wearing hand ornaments, glorious, in a divine mansion, just like the moon.

๑๑๐๒.

1102.

‘‘ทิพฺพา [Pg.277] จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“And divine lutes play sweetly; and sixty-four skilled and graceful divine maidens, splendid celestial wanderers, dance, sing, and delight.

๑๑๐๓.

1103.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – ปุจฺฉิ;

“You have attained divine power and are of great might… …and your complexion illuminates all directions.” —thus he questioned.

๑๑๐๔.

1104.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That son of the devas, pleased in mind… …of which deed is this the fruit?”

๑๑๐๕.

1105.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทิสฺวาน สมเณ สาธุรูเป;

สมฺปนฺนวิชฺชาจรเณ ยสสฺสี, พหุสฺสุเต สีลวนฺเต ปสนฺเน;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“When I was a human among humans, I saw ascetics of goodly form, accomplished in knowledge and conduct, renowned, learned, virtuous, and serene; with a confident mind, I respectfully gave abundant food and drink.

๑๑๐๖.

1106.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, my complexion is such… …and my complexion illuminates all directions.”

คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

In the verses also, there is nothing new.

ทุติยกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Second Kuṇḍalī Celestial Mansion is concluded.

๑๐. (อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา

10. The Explanation of the Uttara Celestial Mansion

ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมาติ อุตฺตรวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต ธาตุวิภาเค จ กเต ตตฺถ ตตฺถ ถูเปสุ ปติฏฺฐาปิยมาเนสุ ธมฺมวินยํ สงฺคายิตุํ อุจฺจินิตฺวา คหิเตสุ มหากสฺสปปฺปมุเขสุ มหาเถเรสุ ยาว วสฺสูปคมนา อญฺเญสุ จ เถเรสุ อตฺตโน อตฺตโน ปริสาย สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ วสนฺเตสุ อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ คนฺตฺวา สึสปาวเน วสิ. อถ ปายาสิ ราชญฺโญ เถรสฺส ตตฺถ วสนภาวํ สุตฺวา มหตา ชนกาเยน [Pg.278] ปริวุโต ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺโน อตฺตโน ทิฏฺฐิคตํ ปเวเทสิ. อถ นํ เถโร จนฺทิมสูริยูทาหรณาทีหิ ปรโลกสฺส อตฺถิภาวํ ปกาเสนฺโต อเนกวิหิตเหตูปมาลงฺกตํ ทิฏฺฐิคณฺฐิวินิเวฐนํ นานานยวิจิตฺตํ ปายาสิสุตฺตํ (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย) เทเสตฺวา ตํ ทิฏฺฐิสมฺปทายํ ปติฏฺฐาเปสิ.

“The assembly hall of the King of Devas, Sudhammā,” is the Uttara celestial mansion. What is its origin? After the Blessed One had attained Parinibbāna, the relics had been distributed, and stūpas were being established in various places, the great elders headed by Mahākassapa and other elders were chosen to rehearse the Dhamma and Vinaya. Until the time of the rains-residence, they were dwelling in various places with their own retinues. The venerable Kumārakassapa, together with five hundred monks, went to the city of Setabya and dwelt in the Siṃsapā forest. Then the nobleman Pāyāsi, having heard of the elder's dwelling there, approached him surrounded by a great crowd of people. Having exchanged friendly greetings and taken a seat, he declared his own wrong view. Then the elder, explaining the existence of the next world with examples such as the moon and sun, taught the Pāyāsi Sutta—which is well-adorned with many various causes and examples, which unravels the knot of wrong view, and which is variegated with diverse methods—and established him in the accomplishment of right view.

โส วิสุทฺธทิฏฺฐิโก หุตฺวา สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกาทีนํ ทานํ เทนฺโต อนุฬารชฺฌาสยตาย ลูขํ อทาสิ ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ กณาชกํ พิลงฺคทุติยํ สาณานิ จ วตฺถานิ. เอวํ ปน อสกฺกจฺจทานํ ทตฺวา กายสฺส เภทา หีนกายํ อุปปชฺชิ จาตุมหาราชิกานํ สหพฺยตํ. ตสฺส ปน กิจฺจากิจฺเจสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต อุตฺตโร นาม มาณโว อโหสิ ทาเน พฺยาวโฏ. โส สกฺกจฺจทานํ ทตฺวา ตาวตึสกายํ อุปปนฺโน, ตสฺส ทฺวาทสโยชนิกํ วิมานํ นิพฺพตฺติ. โส กตญฺญุตํ วิภาเวนฺโต สห วิมาเนน กุมารกสฺสปตฺเถรํ อุปสงฺกมิตฺวา วิมานโต โอรุยฺห ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. ตํ เถโร –

Having become one with purified view, he gave alms to ascetics, brahmins, the destitute, and wayfarers. However, due to a lack of generous disposition, he gave coarsely—alms that were merely food and clothing: broken rice with sour gruel as the second dish, and hempen garments. Having thus given alms disrespectfully, upon the breaking up of the body, he was reborn in an inferior realm, into the companionship of the Cātumahārājika devas. However, a young man named Uttara, who was diligently engaged in his duties, was occupied in the giving of alms. He, having given alms respectfully, was reborn in the Tāvatiṃsa realm, and for him a celestial mansion of twelve yojanas arose. Wishing to show his gratitude, he approached the Elder Kumārakassapa together with his celestial mansion. Descending from the mansion, he paid homage with the five-point prostration, raised his joined hands, and stood there. The elder said to him:

๑๑๐๘.

1108.

‘‘ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา, ยตฺถจฺฉติ เทวสงฺโฆ สมคฺโค;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

“That hall of the King of Devas, Sudhammā, where the harmonious assembly of devas gathers, your celestial mansion is just like that, shining as it stands in the sky.”

๑๑๐๙.

1109.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. – คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ;

“You have attained divine power, are of great might… and your complexion illuminates all directions.” With these verses, he questioned.

๑๑๑๐.

1110.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That devaputta, pleased in mind… of what deed is this the fruit?”

๑๑๑๑.

1111.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, รญฺโญ ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว;

ลทฺธา ธนํ สํวิภาคํ อกาสึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“When I was a human being among humans, I was a young man to King Pāyāsi. Having obtained wealth, I made a distribution, and the virtuous were dear to me. With a confident mind, I respectfully gave an abundant gift of food and drink.”

๑๑๑๒.

1112.

‘‘เตน [Pg.279] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

โส เทวปุตฺโต ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

That devaputta answered him with these verses.

๑๑๐๘. ตตฺถ เทวราชสฺสาติ สกฺกสฺส. สภา สุธมฺมาติ เอวํนามกํ สนฺถาคารํ. ยตฺถาติ ยสฺสํ สภายํ. อจฺฉตีติ นิสีทติ. เทวสงฺโฆติ ตาวตึสเทวกาโย. สมคฺโคติ สหิโต สนฺนิปติโต.

1108. Therein, 'of the king of devas' means of Sakka. 'The Sudhammā assembly' means the assembly hall of that name. 'Where' means in which assembly. 'He stays' means he sits. 'The assembly of devas' means the company of the Tāvatiṃsa devas. 'United' means together, gathered.

๑๑๑๑. ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโวติ ปายาสิราชญฺญสฺส กิจฺจากิจฺจกโร ทหรตาย มาณโว, นาเมน ปน อุตฺตโร นาม อโหสึ. สํวิภาคํ อกาสินฺติ อหเมว อภุญฺชิตฺวา ยถาลทฺธํ ธนํ ทานมุเข ปริจฺจชนวเสน สํวิภชนํ อกาสึ. อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโตติ วจนเสโส. อถ วา ทานํ วิปุลํ อทาสึ. กถํ? สกฺกจฺจํ. กีทิสํ? อนฺนญฺจ ปานญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

1111. 'I was Pāyāsi's young man' means: on account of my youth, I was a young man who performed various duties for the nobleman Pāyāsi; by name, however, I was named Uttara. 'I made a distribution' means: without partaking of it myself, I made a distribution of whatever wealth I received by way of relinquishing it at the forefront of giving. The words 'relinquishing food and drink' are the remainder of the sentence. Or alternatively: 'I gave an abundant gift.' How? 'Respectfully.' What kind? 'Food and drink'—thus it should be connected.

(อุตฺตร) ปายาสิวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Uttara-Pāyāsi Celestial Mansion is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, on the Vimānavatthu,

ทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส ฉฏฺฐสฺส ปายาสิวคฺคสฺส

of the sixth Pāyāsi chapter, which is adorned with ten stories,

อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the explanation of the meaning is concluded.

๗. สุนิกฺขิตฺตวิมานวคฺโค

7. The Sunikkhitta Mansion Chapter

๑. จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา

1. The Explanation of the Cittalatā Celestial Mansion

ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสตีติ จิตฺตลตาวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโก ทลิทฺโท อปฺปโภโค ปเรสํ กมฺมํ กตฺวา ชีวติ. โส สทฺโธ ปสนฺโน ชิณฺเณ วุฑฺเฒ มาตาปิตโร โปเสนฺโต ‘‘อิตฺถิโย นาม ปติกุเล ฐิตา อิสฺสริยํ กโรนฺติ, สสฺสุสสุรานํ มนาปจารินิโย ทุลฺลภา’’ติ มาตาปิตูนํ จิตฺตทุกฺขํ ปริหรนฺโต ทารปริคฺคหํ อกตฺวา สยเมว เน อุปฏฺฐหติ, สีลานิ รกฺขติ, อุโปสถํ อุปวสติ[Pg.280], ยถาวิภวํ ทานานิ เทติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คนฺตฺวา กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

This is the story of the Cittalatā Mansion, which begins with the words, 'As the Cittalatā forest shines'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, in Sāvatthī, there was a certain lay follower who was poor and of little wealth, making a living by doing work for others. He was faithful and devoted. While supporting his aged and elderly parents, he thought, 'Women, established in their husband's family, exercise authority; women who act pleasingly towards their mothers-in-law and fathers-in-law are rare.' Wishing to avoid mental suffering for his parents, he did not take a wife but personally attended to them. He observed the moral precepts, kept the Uposatha, and gave gifts according to his means. At a later time, having passed away, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahā Moggallāna, having gone there in the manner previously described, questioned him about the deed he had done with these verses:

๑๑๑๔.

1114.

‘‘ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

Just as the Cittalatā forest shines, the best of parks, supreme among the thirty gods, so, in the same way, this mansion of yours stands in the sky, illuminating.

๑๑๑๕.

1115.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

You have attained divine power and are of great might... Your complexion illuminates all directions.

๑๑๑๖.

1116.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, pleased... of what deed is this the fruit?

๑๑๑๗.

1117.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

I was a human among humans, poor, without protection, wretched, a hired worker. I supported my aged parents, who were dear to me and virtuous. With a serene heart, I respectfully gave abundant gifts of food and drink.

๑๑๑๘.

1118.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

By that, my complexion is such... and my complexion illuminates all directions.

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

He also explained it to him. The rest is just as has been stated.

จิตฺตลตาวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Cittalatā Mansion is concluded.

๒. นนฺทนวิมานวณฺณนา

2. The Explanation of the Nandana Mansion

ยถา [Pg.281] วนํ นนฺทนํ ปภาสตีติ นนฺทนวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิยํ อญฺญตโร อุปาสโกติอาทิ สพฺพํ อนนฺตรวิมานสทิสํ. อยํ ปน ทารปริคฺคหํ กตฺวา มาตาปิตโร โปเสสีติ อยเมว วิเสโส.

This is the story of the Nandana Mansion, which begins with the words, 'As the Nandana forest shines'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time in Sāvatthī, a certain lay follower—and so on—everything is similar to the immediately preceding mansion story. The only difference, however, is this: he took a wife and supported his parents.

๑๑๒๐.

1120.

ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ, อุยฺยานเสฏฺฐํ ติทสานมุตฺตมํ;

ตถูปมํ ตุยฺหมิทํ วิมานํ, โอภาสยํ ติฏฺฐติ อนฺตลิกฺเข.

Just as the Nandana grove shines, the foremost of gardens, supreme among the gods, so too this mansion of yours, illuminating, stands in the sky.

๑๑๒๑.

1121.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตีติ.

You have attained divine power and are of great might... Your complexion illuminates all directions.

๑๑๒๒.

1122.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, pleased... of what deed is this the fruit?

๑๑๒๓.

1123.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, ทลิทฺโท อตาโณ กปโณ กมฺมกโร อโหสึ;

ชิณฺเณ จ มาตาปิตโร อภารึ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

I was a human among humans, poor, without protection, wretched, a hired worker. I supported my aged parents, who were dear to me and virtuous. With a serene heart, I respectfully gave abundant gifts of food and drink.

๑๑๒๔.

1124.

‘‘เตน เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

By that, my complexion is such... and my complexion illuminates all directions.

คาถาหิ พฺยากาสิ. ตตฺถ คาถาสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ.

He explained with verses. In the verses also, there is nothing new.

นนฺทนวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Nandana Mansion is concluded.

๓. มณิถูณวิมานวณฺณนา

3. The Commentary on the Jewel-Pillared Mansion

อุจฺจมิทํ [Pg.282] มณิถูณํ วิมานนฺติ มณิถูณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู อรญฺญายตเน วิหรนฺติ. เตสํ คามํ ปิณฺฑาย คมนมคฺเค เอโก อุปาสโก วิสมํ สมํ กโรติ, กณฺฏเก นีหรติ, คจฺฉคุมฺเพ อปเนติ, อุทกกาเล มาติกาสุ เสตุํ พนฺธติ, วิวนฏฺฐาเนสุ ฉายารุกฺเข โรเปติ, ชลาสเยสุ มตฺติกํ อุทฺธริตฺวา เต ปุถุลคมฺภีเร กโรติ, ติตฺเถ สมฺปาเทติ, ยถาวิภวํ ทานํ เทติ, สีลํ รกฺขติ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

This is the story of the Maṇithūṇa Mansion, which begins with the words, 'This high jewel-pillared mansion'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, many elder monks were dwelling in a forest abode. On their alms-round path to the village, a lay follower leveled uneven ground, removed thorns, cleared away thickets, built bridges over channels during the water season, planted shade trees in open spaces, dredged mud from reservoirs and made them wide and deep, prepared the landing places, gave gifts according to his means, and observed virtue. Later, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Elder Mahāmoggallāna approached him and questioned him with these verses:

๑๑๒๖.

1126.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

This high jewel-pillared mansion, twelve yojanas all around; seven hundred splendid pinnacled chambers, with beryl pillars, spread with silver, beautiful.

๑๑๒๗.

1127.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณจฺฉนฺนา.

There you dwell, drink, and eat, and divine lutes sound sweetly. Here are the five divine strands of sensual pleasure, and women clad in gold dance.

๑๑๒๘.

1128.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

By what cause is such a complexion yours... and your complexion illuminates all directions?

โสปิ ตสฺส คาถาหิ พฺยากาสิ –

He, too, answered him with verses:

๑๑๓๐.

1130.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That deva, gladdened in mind... of what kamma is this the fruit?

๑๑๓๑.

1131.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, วิวเน ปเถ สงฺกมนํ อกาสึ;

อารามรุกฺขานิ จ โรปยิสฺสํ, ปิยา จ เม สีลวนฺโต อเหสุํ;

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต, สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ.

“When I was a human being among humans, I made a causeway on a path in a forest clearing. I also planted park trees, and the virtuous were dear to me. With a serene mind, I respectfully and generously gave gifts of food and drink.

๑๑๓๒.

1132.

‘‘เตน [Pg.283] เมตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By that, such a complexion is mine... and my complexion illuminates all directions.”

๑๑๓๑. ตตฺถ วิวเนติ อรญฺเญ. อารามรุกฺขานิ จา อารามภูเต รุกฺเข, อารามํ กตฺวา ตตฺถ รุกฺเข โรเปสินฺติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

1131. Therein, `vivane` means in the forest. `Ārāmarukkhāni ca` means trees that constitute a park; the meaning is, 'Having made a park, I planted trees there.' The rest is all just as has been explained.

มณิถูณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Jewel-Pillar Mansion is concluded.

๔. สุวณฺณวิมานวณฺณนา

4. The Explanation of the Golden Mansion

โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมินฺติ สุวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา อนฺธกวินฺเท วิหรติ. เตน สมเยน อญฺญตโร อุปาสโก สทฺโธ ปสนฺโน วิภวสมฺปนฺโน ตสฺส คามสฺส อวิทูเร อญฺญตรสฺมึ มุณฺฑกปพฺพเต สพฺพาการสมฺปนฺนํ ภควโต วสนานุจฺฉวิกํ คนฺธกุฏึ กาเรตฺวา ตตฺถ ภควนฺตํ วสาเปนฺโต สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหิ, สยญฺจ นิจฺจสีเล ปติฏฺฐิโต สุวิสุทฺธสีลสํวโร หุตฺวา กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตสฺส กมฺมานุภาวสํสูจกํ นานารตนรํสิชาลสมุชฺชลํ วิจิตฺตเวทิกาปริกฺขิตฺตํ วิวิธวิปุลาลงฺกาโรปโสภิตํ สุวิภตฺตภิตฺติตฺถมฺภโสปานํ อารามรมณียกํ กญฺจนปพฺพตมุทฺธนิ วิมานํ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เทวจาริกํ จรนฺโต ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

The story of the Golden Mansion is the one beginning with the words `Sovaṇṇamaye pabbatasmim`. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Andhakavinda. At that time, a certain layman, faithful, devout, and prosperous, not far from that village, on a certain bald mountain, had a fragrant chamber built, complete in every way and suitable for the Blessed One's residence. Having had the Blessed One reside there, he respectfully attended to him. And he himself, established in constant virtue and having become one with perfectly purified moral restraint, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Indicating the power of his kamma, a mansion arose for him on the summit of a golden mountain—resplendent with a net of rays from various jewels, surrounded by exquisite railings, beautifully adorned with diverse and abundant ornaments, with well-proportioned walls, pillars, and stairs, and delightful with pleasure gardens. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the deva realm, saw him and questioned him with these verses:

๑๑๓๔.

1134.

‘‘โสวณฺณมเย ปพฺพตสฺมึ, วิมานํ สพฺพโตปภํ;

เหมชาลปฏิจฺฉนฺนํ, กิงฺกิณิชาลกปฺปิตํ.

“On a mountain made of gold is a mansion, radiant on all sides, covered with a net of gold, adorned with a lattice of tinkling bells.

๑๑๓๕.

1135.

‘‘อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา, สพฺเพ เวฬุริยามยา;

เอกเมกาย อํสิยา, รตนา สตฺต นิมฺมิตา.

“The pillars are eight-sided and well-made, all fashioned of beryl; on each single facet, seven gems are created.

๑๑๓๖.

1136.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

Of beryl and gold, of crystal and silver, of coral, pearls, and rubies.

๑๑๓๗.

1137.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, น ตตฺถุทฺธํสตี รโช;

โคปานสีคณา ปีตา, กูฏํ ทาเรนฺติ นิมฺมิตา.

The ground is variegated and delightful; no dust is raised there. Groups of yellow arches, well-constructed, bear the pinnacle.

๑๑๓๘.

1138.

‘‘โสปานานิ [Pg.284] จ จตฺตาริ, นิมฺมิตา จตุโร ทิสา;

นานารตนคพฺเภหิ, อาทิจฺโจว วิโรจติ.

And four staircases are constructed in the four directions; with chambers of various gems, it shines like the sun.

๑๑๓๙.

1139.

‘‘เวทิยา จตสฺโส ตตฺถ, วิภตฺตา ภาคโส มิตา;

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ, สมนฺตา จตุโร ทิสา.

Four railings are there, divided and measured in parts; shining brightly, they illuminate all four directions.

๑๑๔๐.

1140.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺโต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

In that excellent celestial mansion, O deva of great splendor, you outshine all in beauty, like the rising sun.

๑๑๔๑.

1141.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ.

Is this the fruit of your giving, or of your virtue, or of your reverential salutation? Being asked, explain this to me.”

โสปิสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ –

That deva, in turn, answered with these verses:

๑๑๔๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป… ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1142. That deva, delighted in mind... this is the fruit of which deed.

๑๑๔๓.

1143.

‘‘อหํ อนฺธกวินฺทสฺมึ, พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน;

วิหารํ สตฺถุ กาเรสึ, ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ.

“In Andhakavinda, for the Buddha, kinsman of the Sun, I, with a confident mind, had a monastery built for the Teacher with my own hands.

๑๑๔๔.

1144.

‘‘ตตฺถ คนฺธญฺจ มาลญฺจ, ปจฺจยญฺจ วิเลปนํ;

วิหารํ สตฺถุ อทาสึ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา;

เตน มยฺหํ อิทํ ลทฺธํ, วสํ วตฺเตมิ นนฺทเน.

“There, I gave fragrance and garlands, requisites and unguents, and the monastery to the Teacher with a very serene mind. By that, this has been gained by me; I wield power in Nandana.

๑๑๔๕.

1145.

‘‘นนฺทเน จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ.

“And in the delightful Nandana forest, filled with various flocks of birds, I rejoice with dancing and singing, attended by celestial nymphs.”

๑๑๓๔. ตตฺถ สพฺพโตปภนฺติ สพฺพภาเคหิ ปภาสนฺตํ ปภามุญฺจนกํ. กิงฺกิณิชาลกปฺปิตนฺติ กปฺปิตกิงฺกิณิกชาลํ.

1134. Therein, `sabbatopabhaṃ` means shining in all parts, emitting light. `Kiṅkiṇijālakappitaṃ` means a fashioned net of small bells.

๑๑๓๕. สพฺเพ เวฬุริยามยาติ สพฺเพ ถมฺภา เวฬุริยมณิมยา. ตตฺถ ปน เอกเมกาย อํสิยาติ อฏฺฐํเสสุ ถมฺเภสุ เอกเมกสฺมึ อํสภาเค. รตนา สตฺต นิมฺมิตาติ สตฺตรตนกมฺมนิมฺมิตา, เอเกโก อํโส สตฺตรตนมโยติ อตฺโถ.

1135. `Sabbe veḷuriyamayā` means all the pillars are made of beryl gems. And there, `ekamekāya aṃsiyā` means on each single facet of the eight-faceted pillars. `Ratanā satta nimmitā` means the seven gems were created by kamma; the meaning is that each single facet is made of the seven gems.

๑๑๓๖. ‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺสา’’ติอาทินา นานารตนานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน จ สุวณฺเณน จ นิมฺมิตา, จิตฺราติ [Pg.285] วา โยชนา. กรณตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. ผลิกา รูปิยสฺส จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มสารคลฺลมุตฺตาหีติ กพรมณีหิ. โลหิตงฺคมณีหิ จาติ รตฺตมณีหิ.

1136. By 'Of beryl and gold,' etc., he indicates various gems. Therein, 'of beryl and gold' means made of beryl and gold; or, the construction is 'variegated.' Indeed, this is a word in the genitive case used in the instrumental sense. In 'of crystal and silver' also, this very same method is to be understood. `Masāragallamuttāhi` means with mottled gems. `Lohitaṅgamaṇīhi` means with red gems.

๑๑๓๗. น ตตฺถุทฺธํสตี รโชติ มณิมยภูมิกตฺตา น ตสฺมึ วิมาเน รโช อุคฺคจฺฉติ. โคปานสีคณาติ โคปานสีสมูหา. ปีตาติ ปีตวณฺณา, สุวณฺณมยา เจว ผุสฺสราคาทิมณิมยา จาติ อตฺโถ. กูฏํ ธาเรนฺตีติ สตฺตรตนมยํ กณฺณิกํ ธาเรนฺติ.

1137. 'No dust rises there' means: because the floor is made of gems, dust does not rise up in that celestial mansion. `Gopānasīgaṇā` means groups of rafters. `Pītā` means of a yellow color; the meaning is that they are made of gold and of gems such as topaz. 'They bear a pinnacle' means they bear a pinnacle made of the seven kinds of gems.

๑๑๓๘-๙. นานารตนคพฺเภหีติ นานารตนมเยหิ โอวรเกหิ. เวทิยาติ เวทิกา. จตสฺโสติ จตูสุ ทิสาสุ จตสฺโส. เตนาห ‘‘สมนฺตา จตุโร ทิสา’’ติ.

'With chambers of various gems' means with inner chambers made of various gems. `Vediyā` means a railing. `Catasso` means four in the four directions. Therefore, he said, 'on all four sides.'

๑๑๔๐. มหปฺปโภติ มหาชุติโก. อุทยนฺโตติ อุคฺคจฺฉนฺโต. ภาณุมาติ อาทิจฺโจ.

1140. `Mahappabho` means of great splendor. `Udayanto` means rising. `Bhānumā` means the sun.

๑๑๔๓. เสหิ ปาณิภีติ กายสารํ ปุญฺญํ ปสวนฺโต อตฺตโน ปาณีหิ ตํ ตํ กิจฺจํ กโรนฺโต วิหารํ สตฺถุ กาเรสินฺติ โยชนา. อถ วา เสหิ ปาณิภีติ ตตฺถ อนฺธกวินฺทสฺมึ คนฺธญฺจ มาลญฺจ ปจฺจยญฺจ วิเลปนญฺจ ปูชาวเสน. ยถา กถํ? วิหารญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา สตฺถุโน อทาสึ ปูเชสึ นิยฺยาเทสึ จาติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

1143. `Sehi pāṇibhi` means: generating merit accomplished by the body, performing this and that task with my own hands, I caused a monastery to be made for the Teacher—this is the construction. Alternatively, `sehi pāṇibhi` is to be construed thus: in that Andhakavinda, by way of offering, with a serene mind, I gave, offered, and dedicated to the Teacher perfume, garlands, requisites, ointments, and the monastery that had been made. Thus, the construction here is to be understood.

๑๑๔๔. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปุญฺญกมฺเมน การณภูเตน. มยฺหนฺติ มยา. อิทนฺติ อิทํ ปุญฺญผลํ, อิทํ วา ทิพฺพํ อาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘วสํ วตฺเตมี’’ติ.

1144. `Tena` means by that aforementioned meritorious deed which is the cause. `Mayhaṃ` means by me. `Idaṃ` means this fruit of merit, or this divine sovereignty. Therefore, he said, 'I wield power.'

๑๑๔๕. นนฺทเนติ นนฺทิยา ทิพฺพสมิทฺธิยา อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน อิมสฺมึ เทวโลเก, ตตฺถาปิ วิเสสโต นนฺทเน วเน รมฺเม, เอวํ รมณีเย อิมสฺมึ นนฺทเน วเน รมามีติ โยชนา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1145. `Nandane` means: in this divine world, the place of arising for delightful divine accomplishment; and there also, specifically, in the delightful Nandana Grove. Thus, the construction is: 'I delight in this delightful Nandana Grove.' The remainder is just as has been stated.

เอวํ เทวตาย อตฺตโน ปุญฺญกมฺเม อาวิกเต เถโร สปริวารสฺส ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสสิ. สา เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, when the deity had revealed his meritorious deed, the elder taught the Dhamma to that devaputta and his retinue and reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made that the origin story, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial for the great populace.

สุวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Golden Mansion Story is concluded.

๕. อมฺพวิมานวณฺณนา

5. The Commentary on the Mango Mansion Story

อุจฺจมิทํ [Pg.286] มณิถูณนฺติ อมฺพวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคเห อญฺญตโร ทุคฺคตปุริโส ปเรสํ ภตฺตเวตนภโต หุตฺวา อมฺพวนํ รกฺขติ. โส เอกทิวสํ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ คิมฺหสมเย สูริยาตปสนฺตตฺเต อุณฺหวาลิกานิปฺปีฬิเต วิปฺผนฺทมานมรีจิชาลวิตฺถเต ภูมิปฺปเทเส ตสฺส อมฺพารามสฺส อวิทูเรน มคฺเคน เสทาคเตน คตฺเตน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห ‘‘มหา อยํ, ภนฺเต, ฆมฺมปริฬาโห, อติวิย ปริสฺสนฺตรูโป วิย ทิสฺสติ, สาธุ, ภนฺเต, อยฺโย อิมํ อมฺพารามํ ปวิสิตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา อทฺธานปริสฺสมํ ปฏิวิโนเทตฺวา คจฺฉถ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. เถโร วิเสสโต ตสฺส จิตฺตปฺปสาทํ ปริพฺรูเหตุกาโม ตํ อารามํ ปวิสิตฺวา อญฺญตรสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มูเล นิสีทิ.

The Mango Mansion is the story that begins, 'Lofty is this, with jewel pillars.' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Veḷuvana. At that time, in Rājagaha, a certain poor man, having become a hired laborer for others for a wage of food, was guarding a mango grove. One day, he saw the Venerable Sāriputta walking along a path not far from that mango park, in the summer season, on a stretch of ground scorched by the sun's heat, oppressed by the hot sand, and covered by a shimmering mirage, his body covered in sweat. With reverence and great respect having arisen, he approached and said thus, 'Venerable sir, this heat of the hot season is intense, and you appear extremely weary. It would be good, venerable sir, if the noble one, out of compassion, would enter this mango park, rest for a moment, relieve the fatigue of the journey, and then go.' The elder, especially desiring to increase that man's mental confidence, entered that park and sat down at the foot of a certain mango tree.

ปุน โส ปุริโส อาห ‘‘สเจ, ภนฺเต, นฺหายิตุกามตฺถ, อหํ อิโต กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ตุมฺเห นฺหาเปสฺสามิ, ปานียญฺจ ทสฺสามี’’ติ. เถโรปิ อธิวาเสสิ ตุณฺหีภาเวน. โส กูปโต อุทกํ อุทฺธริตฺวา ปริสฺสาเวตฺวา เถรํ นฺหาเปสิ, นฺหาเปตฺวา จ หตฺถปาเท โธวิตฺวา นิสินฺนสฺส ปานียํ อุปเนสิ. เถโร ปานียํ ปิวิตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธทรโถ ตสฺส ปุริสสฺส อุทกทาเน เจว นฺหาปเน จ อนุโมทนํ วตฺวา ปกฺกามิ. อถ โส ปุริโส ‘‘ฆมฺมาภิตตฺตสฺส วต เถรสฺส ฆมฺมปริฬาหํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภสึ, พหุํ วต มยา ปุญฺญํ ปสุต’’นฺติ อุฬารปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ. โส อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อุปสงฺกมิตฺวา อิมาหิ คาถาหิ กตปุญฺญํ ปุจฺฉิ.

Again, that man said, 'Venerable sir, if you wish to bathe, I will draw water from this well and bathe you, and I will also give you drinking water.' The Elder consented by remaining silent. That man drew water from the well, strained it, and bathed the Elder. After bathing him, he washed his hands and feet and offered drinking water to him as he was seated. The Elder drank the water, and with his distress allayed, he spoke words of appreciation for the man’s offering of drinking water and for the bathing, and then departed. Then that man experienced great joy and gladness, thinking, 'Indeed, I have allayed the burning heat of the Elder who was afflicted by heat. Truly, much merit has been generated by me!' In a later time, he passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas. The Venerable Mahāmoggallāna approached him and, with these verses, asked about the meritorious deed he had done.

๑๑๔๖.

1146.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทส โยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“This lofty, jewel-pillared mansion extends twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid pinnacled halls with beryl pillars, paved with gold, and beautiful.

๑๑๔๗.

1147.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ [Pg.287] ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“There you dwell, drink, and eat, and divine lutes play sweetly. Here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure, and women adorned with gold dance.”

๑๑๔๘.

1148.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“By what is your complexion so radiant… and your radiance illuminates all directions?”

๑๑๕๐.

1150.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, gladdened… ‘Of what deed is this the fruit?’”

๑๑๕๑.

1151.

‘‘คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเส, ปตปนฺเต ทิวงฺกเร;

ปเรสํ ภตโก โปโส, อมฺพารามมสิญฺจติ.

“In the last month of the hot season, while the sun was blazing, a man, a hired worker for others, was watering the mango grove.

๑๑๕๒.

1152.

‘‘อถ เตนาคมา ภิกฺขุ, สาริปุตฺโตติ วิสฺสุโต;

กิลนฺตรูโป กาเยน, อกิลนฺโตว เจตสา.

“Then a bhikkhu came by that way, renowned as Sāriputta; weary in body, yet unweary in mind.

๑๑๕๓.

1153.

‘‘ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ, อโวจํ อมฺพสิญฺจโก;

สาธุ ตํ ภนฺเต นฺหาเปยฺยํ, ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

“Seeing him coming, I, the mango-waterer, said: ‘It would be good, Venerable Sir, if I might bathe you, for that would bring me happiness.’

๑๑๕๔.

1154.

‘‘ตสฺส เม อนุกมฺปาย, นิกฺขิปิ ปตฺตจีวรํ;

นิสีทิ รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวโร.

“Out of compassion for me, he laid aside his bowl and robe; he sat at the foot of a tree in the shade, wearing a single robe.

๑๑๕๕.

1155.

‘‘ตญฺจ อจฺเฉน วารินา, ปสนฺนมานโส นโร;

นฺหาปยี รุกฺขมูลสฺมึ, ฉายาย เอกจีวรํ.

“And that man, with a confident mind, bathed him with clear water at the foot of the tree, as he sat in the shade wearing a single robe.

๑๑๕๖.

1156.

‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต สมโณ จ นฺหาปิโต,มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ;

อิติ โส ปีติยา กายํ, สพฺพํ ผรติ อตฺตโน.

“The mango tree was watered, and the ascetic was bathed, and by me no little merit was produced; thus, with joy, he pervaded his entire body.”

๑๑๕๗.

1157.

‘‘ตเทว เอตฺตกํ กมฺมํ, อกาสึ ตาย ชาติยา;

ปหาย มานุสํ เทหํ, อุปปนฺโนมฺหิ นนฺทนํ.

“That very deed, so little, I performed in that life; having abandoned the human body, I have been reborn in Nandana.”

๑๑๕๘.

1158.

‘‘นนฺทเน [Pg.288] จ วเน รมฺเม, นานาทิชคณายุเต;

รมามิ นจฺจคีเตหิ, อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต’’ติ. –

“And in the delightful Nandana grove, frequented by flocks of diverse birds, I rejoice with dance and song, surrounded by celestial nymphs.”

โสปิ ตสฺส อิมาหิ คาถาหิ พฺยากาสิ.

He, in turn, answered him with these verses.

๑๑๕๑. ตตฺถ คิมฺหานํ ปจฺฉิเม มาเสติ อาสาฬฺหิมาเส. ปตปนฺเตติ อติวิย ทิปฺปนฺเต, สพฺพโส อุณฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตติ อตฺโถ. ทิวงฺกเรติ ทิวากเร, อยเมว วา ปาโฐ. อสิญฺจตีติ สิญฺจติ, -กาโร นิปาตมตฺตํ, สิญฺจติ อมฺพรุกฺขมูเลสุ ธุวํ ชลเสกํ กโรตีติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจถา’’ติ จ ปาโฐ, สิญฺจิตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘อสิญฺจห’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ปเรสํ ภตโก โปโส หุตฺวา ตทา อมฺพารามํ อสิญฺจึ อหนฺติ อตฺโถ.

1151. Herein, ‘in the last month of the hot season’ means in the month of Āsāḷha. ‘Blazing’ (patapante) means blazing excessively, completely emitting heat; this is the meaning. ‘Sun’ (divaṅkare) means the sun (divākare); or this is indeed the reading. ‘Waters’ (asiñcati) means he waters; the ‘a-’ is merely a particle. It means he regularly sprinkles water at the foot of the mango trees. There is also the reading ‘asiñcatha,’ which means ‘you watered.’ And some also read ‘asiñcahaṃ,’ which means ‘I, having become a hired worker for others, watered the mango grove at that time.’

๑๑๕๒. เตนาติ เยน ทิสาภาเคน โส อมฺพาราโม, เตน อคมา อคญฺฉิ. อกิลนฺโตว เจตสาติ เจโตทุกฺขสฺส มคฺเคเนว ปหีนตฺตา เจตสา อกิลนฺโตปิ สมาโน กิลนฺตุรูโป กาเยน เตน มคฺเคน อคมาติ โยชนา.

1152. ‘By that way’ (tena) means he went in the direction where that mango grove was. ‘Unweary in mind’ (akilantova cetasā) means that because the distress of mind had been abandoned precisely by the path, although he was unweary in mind, he was weary in body as he went by that path; this is the construction.

๑๑๕๓-๔. อโวจํ อหํ ตทา อมฺพสิญฺจโก หุตฺวาติ โยชนา. เอกจีวโรติ นฺหายิตุกาโมติ อธิปฺปาโย.

1153-4. ‘I spoke’ (avocaṃ) is to be construed as: ‘I, having been the mango-waterer at that time, spoke.’ ‘Wearing a single robe’ (ekacīvaro) implies the desire to bathe.

๑๑๕๖. อิตีติ เอวํ ‘‘อมฺโพ จ สิตฺโต, สมโณ จ นฺหาปิโต, มยา จ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ, เอเกเนว ปโยเคน ติวิโธปิ อตฺโถ สาธิโต’’ติ อิมินากาเรน ปวตฺตาย ปีติยา โส ปุริโส อตฺตโน สพฺพํ กายํ ผรติ, นิรนฺตรํ ผุฏํ กโรตีติ โยชนา. อตีตตฺเถ เจตํ วตฺตมานวจนํ, ผรีติ อตฺโถ.

1156. ‘Thus’ (iti) means that with the joy that arose in this manner—‘the mango tree was watered, the ascetic was bathed, and no little merit was produced by me; a threefold benefit was achieved by a single act’—that man pervades his entire body, making it continuously suffused; this is the construction. And this is a present tense verb used in the past sense; the meaning is ‘he pervaded.’

๑๑๕๗. ตเทว เอตฺตกํ กมฺมนฺติ ตํ เอตฺตกํ เอวํ ปานียทานมตฺตกํ กมฺมํ อกาสึ, ตาย ตสฺสํ ชาติยํ อญฺญํ นานุสฺสรามีติ อธิปฺปาโย. เตสํ วุตฺตนยเมว.

1157. ‘That very deed, so little’ (tadeva ettakaṃ kammaṃ) means: ‘I performed that deed, just that much, merely the gift of water; in that life, I recall no other deed’; this is the intended meaning. The rest is just as has been stated.

อมฺพวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Mango Mansion Story is concluded.

๖. โคปาลวิมานวณฺณนา

6. The Commentary on the Cowherd's Mansion Story

ทิสฺวาน [Pg.289] เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขูติ โคปาลวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน. เตน สมเยน ราชคหวาสี อญฺญตโร โคปาลโก ปาตราสตฺถาย ปิโลติกาย ปุฏพทฺธํ กุมฺมาสํ คเหตฺวา นครโต นิกฺขมิตฺวา คาวีนํ จรณฏฺฐานภูตํ โคจรภูมึ สมฺปาปุณิ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อยํ อิทาเนว กาลํ กริสฺสติ, มยฺหญฺจ กุมฺมาสํ ทตฺวา ตาวตึเสสุ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จ ญตฺวา ตสฺส สมีปํ อคมาสิ. โส เวลํ โอโลเกตฺวา เถรสฺส กุมฺมาสํ ทาตุกาโม อโหสิ. เตน จ สมเยน คาวิโย มาสกฺเขตฺตํ ปวิสนฺติ. อถ โส โคปาโล จินฺเตสิ ‘‘กึ นุ โข เถรสฺส กุมฺมาสํ ทเทยฺยํ, อุทาหุ คาวิโย มาสกฺเขตฺตโต นีหเรยฺย’’นฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ ‘‘มาสสามิกา มํ ยํ อิจฺฉนฺติ, ตํ กโรนฺตุ, เถเร ปน คเต กุมฺมาสทานนฺตราโย เม สิยา, หนฺทาหํ ปฐมํ อยฺยสฺส กุมฺมาสํ ทสฺสามี’’ติ ตํ เถรสฺส อุปเนสิ. ปฏิคฺคเหสิ เถโร อนุกมฺปํ อุปาทาย.

The Gopāla Vimāna is the story about 'Having seen the deity, the monk inquired.' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove. At that time, a certain cowherd from Rājagaha, having taken for his morning meal some barley-meal cake tied up in a worn-out cloth, left the city and reached the grazing ground, the pasture for the cows. The Venerable Mahāmoggallāna, knowing, "This man will die right now, and having given the barley-meal cake to me, he will be reborn in the Tāvatiṃsa heaven," approached him. The cowherd, observing the time, wished to give the barley-meal cake to the elder. At that moment, the cows entered a bean field. Then the cowherd thought, "What now? Should I give the barley-meal cake to the elder, or should I drive the cows out of the bean field?" Then it occurred to him, "Let the owners of the beans do to me as they wish, but if the elder leaves, there may be an obstacle to my giving of the barley-meal cake. Well now, I will first give the barley-meal cake to the noble one." He offered it to the elder. The elder accepted it out of compassion.

อถ นํ คาวิโย นิวตฺเตตุํ ปริสฺสยํ อโนโลเกตฺวา เวเคน อุปธาวนฺตํ ปาเทน ผุฏฺโฐ อาสีวิโส ฑํสิ. เถโรปิ ตํ อนุกมฺปมาโน ตํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิตุํ อารภิ. โคปาลโกปิ คาวิโย นิวตฺเตตฺวา อาคโต เถรํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺโต อุฬารํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ. ตาวเทวสฺส สกลสรีรํ วิสํ อชฺโฌตฺถริ. มุหุตฺตเมว เวเค มุทฺธปตฺเต กาลมกาสิ, กาลกโต จ ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ. ตํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิสฺวา อิมาหิ คาถาหิ ปฏิปุจฺฉิ –

Then, a venomous snake, touched by his foot, bit him as he ran swiftly to turn back the cows, not considering the danger. The elder, too, feeling compassion for him, began to partake of that barley-meal cake. The cowherd, having turned back the cows and returned, saw the elder partaking of the barley-meal cake. With a mind of faith, experiencing great joy and happiness, he sat down. At that very moment, the poison pervaded his entire body. In just a moment, as the force of the poison reached his head, he died. Having died, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion twelve yojanas in size. The Venerable Mahāmoggallāna, seeing him, questioned him with these verses:

๑๑๕๙.

1159.

‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขุ, อุจฺเจ วิมานมฺหิ จิรฏฺฐิติเก;

อามุตฺตหตฺถาภรณํ ยสสฺสึ, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

Having seen the deva in a lofty, long-abiding mansion, the monk inquired of him—glorious, adorned with bracelets, in a divine mansion like the moon.

๑๑๖๐.

1160.

‘‘อลงฺกโต [Pg.290] มลฺยธโร สุวตฺโถ, สุกุณฺฑลี กปฺปิตเกสมสฺสุ;

อามุตฺตหตฺถาภรโณ ยสสฺสี, ทิพฺเพ วิมานมฺหิ ยถาปิ จนฺทิมา.

Adorned, wearing garlands, well-clothed, with fine earrings, hair and beard neatly trimmed; wearing hand-ornaments, glorious, in a divine mansion like the moon.

๑๑๖๑.

1161.

‘‘ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

อฏฺฐฏฺฐกา สิกฺขิตา สาธุรูปา;

ทิพฺพา จ กญฺญา ติทสจรา อุฬารา, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

And divine lutes play sweetly; sixty-four maidens, well-trained and of beautiful form, splendid divine maidens of the Tidasā realm, dance, sing, and delight.

๑๑๖๒.

1162.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว…เป…วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

You have attained divine power and are of great majesty... and your complexion illuminates all directions.

โสปิ ตสฺส พฺยากาสิ –

He then answered him:

๑๑๖๓. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

1163. That devaputta, pleased in mind... [declared,] 'Of what kamma this is the fruit.'

๑๑๖๔.

1164.

‘‘อหํ มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูโต, สงฺคมฺม รกฺขิสฺสํ ปเรสํ เธนุโย;

ตโต จ อาคา สมโณ มมนฺติเก, คาโว จ มาเส อคมํสุ ขาทิตุํ.

I, having become a human among humans, protected the cows of others for hire. Then a recluse came near me, and the cows went to eat the beans.

๑๑๖๕.

1165.

‘‘ทฺวยชฺช กิจฺจํ อุภยญฺจ การิยํ, อิจฺเจวหํ ภนฺเต ตทา วิจินฺตยึ;

ตโต จ สญฺญํ ปฏิลทฺธ โยนิโส, ‘ททามิ ภนฺเต’ติ ขิปึ อนนฺตกํ.

‘Today there are two duties, and both must be done.’ Thus, venerable sir, I reflected then. Then, having gained proper perception, thinking, ‘I give, venerable sir,’ I offered the shoulder-cloth.

๑๑๖๖.

1166.

‘‘โส มาสเขตฺตํ ตุริโต อวาสรึ, ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ;

ตโต จ กณฺโห อุรโค มหาวิโส, อฑํสิ ปาเท ตุริตสฺส เม สโต.

I quickly rushed to the bean field, before this herd could destroy the wealth of its owner. Then a black serpent, highly venomous, bit me on the foot as I was hurrying, though mindful.

๑๑๖๗.

1167.

‘‘สฺวาหํ อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต, ภิกฺขุ จ ตํ สามํ มุญฺจิตฺวานนฺตกํ;

อหาสิ กุมฺมาสํ มมานุกมฺปยา, ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา.

I was afflicted, oppressed by pain. The bhikkhu himself, having untied the shoulder-cloth, ate the barley-meal cake out of compassion for me. Then, having passed away from there, I became a deity.

๑๑๖๘.

1168.

‘‘ตเทว [Pg.291] กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา, สุขญฺจ กมฺมํ อนุโภมิ อตฺตนา;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

That very wholesome kamma was done by me, and I myself experience its happy result. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

๑๑๖๙.

1169.

‘‘สเทวเก โลเก สมารเก จ, อญฺโญ มุนิ นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ตํ.

In the world with its devas and its Māra, there is no other sage as compassionate as you. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

๑๑๗๐.

1170.

‘‘อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน, อญฺโญ มุนี นตฺถิ ตยานุกมฺปโก;

ตยา หิ ภนฺเต อนุกมฺปิโต ภุสํ, กตญฺญุตาย อภิวาทยามิ ต’’นฺติ.

In this world or in the next, there is no other sage as compassionate as you. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา จ เทวตาย จ กถิตนิยาเมเนว ตํ ภควโต อาโรเจสิ. สตฺถา ตมตฺถํ ปจฺจนุภาสิตฺวา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตปริสาย ธมฺมํ เทเสตุํ ‘‘ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู’’ติอาทิมาห.

Then, the Venerable Mahāmoggallāna reported that matter to the Blessed One in the very manner in which it was spoken by himself and the deity. The Teacher, having reiterated that matter and having made it the origin of the story, in order to teach the Dhamma to the assembled gathering, spoke the words beginning with: 'Having seen the deity, the monk inquired...'

๑๑๕๙. ตตฺถ เทวนฺติ โคปาลเทวปุตฺตํ. ภิกฺขูติ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ สนฺธาย สตฺถา วทติ. โส หิ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตาย ภิกฺขุ. วิมานสฺส พหุกาลาวฏฺฐายิตาย กปฺปฏฺฐิติกตาย เอว วา ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วุตฺตํ, ‘‘จิรฏฺฐิติก’’นฺติปิ เกจิ ปฐนฺติ. ตญฺหิ ‘‘เทว’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โสปิ หิ สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกา ติสฺโส วสฺสโกฏิโย ตตฺถ อวฏฺฐานโต ‘‘จิรฏฺฐิติเก’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ยถาปิ จนฺทิมาติ ยถา จนฺทิมา เทวปุตฺโต กนฺตสีตลมโนหรกิรณชาลสมุชฺชเล อตฺตโน ทิพฺเพ วิมานมฺหิ วิโรจติ, เอวํ วิโรจมานนฺติ วจนเสสา.

1159. Therein, 'devaṃ' is said referring to the Gopāla devaputta. The Teacher speaks the word 'bhikkhu' referring to the Venerable Mahāmoggallāna. Truly, he is a bhikkhu because of having completely destroyed the defilements. Because the celestial mansion has stood for a long time, or because it has stood for an aeon, it was called 'ciraṭṭhitike' (long-standing). Some also read 'ciraṭṭhitikaṃ'. That word should be connected with this word 'devaṃ'. Truly, that devaputta also, because of remaining there for three koṭis of years, which is more than six million, obtains the state of being fit to be called 'ciraṭṭhitike'. As for 'yathāpi candimā' (just as the moon): just as the moon devaputta shines in his own divine celestial mansion, which is resplendent with a net of rays that is lovely, cool, and captivating to the heart, 'evaṃ virocamānaṃ' (even so shining) is the remainder of the text to be understood.

๑๑๖๐. อลงฺกโตติอาทิ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส เถเรน ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว.

1160. The words beginning with 'alaṅkato' (adorned) show the manner in which that devaputta was questioned by the Thera. The meaning of this is just as has been stated previously.

๑๑๖๔. สงฺคมฺมาติ [Pg.292] สงฺคเมตฺวา, สงฺคมฺมาติ วา สงฺคเหตฺวา. เหตฺวตฺโถปิ หิ อิธ อนฺโตนีโต, พหู เอกโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคาติ อาคญฺฉิ. มาเสติ มาสสสฺสานิ.

1164. 'Saṅgamma' means 'having caused to meet', or 'saṅgamma' means 'having collected'. Truly, the meaning of cause is also included here; the meaning is 'many having become one'. 'Āgā' means 'he came'. 'Māse' means 'bean crops'.

๑๑๖๕. ทฺวยชฺชาติ ทฺวยํ อชฺช เอตรหิ กิจฺจํ กาตพฺพํ. อุภยญฺจ การิยนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปริยายวจนํ. สญฺญนฺติ ธมฺมสญฺญํ. เตนาห ‘‘โยนิโส’’ติ ปฏิลทฺธาติ ปฏิลภิตฺวา. ขิปินฺติ ปนิคฺคาหาปนวเสน หตฺเถ ขิปึ. อนนฺตกนฺติ นนฺตกํ กุมฺมาสํ ปกฺขิปิตฺวา พนฺธิตฺวา ฐปิตํ ปิโลติกํ. อ-กาโร เจตฺถ นิปาตมตฺตํ.

1165. 'Dvayajja' means: 'Today, at this time, there are two duties to be done.' 'Ubhayañca kāriyaṃ' is a synonymous expression for the meaning just stated. 'Saññaṃ' means 'perception associated with the Dhamma.' Therefore, he said, 'yoniso.' 'Paṭiladdhā' means 'having obtained.' 'Khipiṃ' means: by way of causing it to be accepted, 'I placed it in his hand.' 'Anantakaṃ' means a piece of cloth kept after putting in and binding up barley-cake. And here, the letter 'a-' is merely a particle.

๑๑๖๖. โสติ โส อหํ. ตุริโตติ ตุริโต สมฺภมนฺโต. อวาสรินฺติ อุปคจฺฉิ, ปาวิสึ วา. ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนนฺติ ยสฺส เขตฺตสามิกสฺส อิทํ มาสสสฺสํ ธนํ, ตํ อยํ โคคโณ ภญฺชติ ปุรา ตสฺส ภญฺชนโต, อามทฺทนโต ปุเรตรเมวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตตฺถ. ตุริตสฺส เม สโตติ สมฺภมนฺตสฺส เม สมานสฺส, สหสา คมเนน มคฺเค กณฺหสปฺปํ อโนโลเกตฺวา คตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

1166. 'So' means 'that I.' 'Turito' means 'hurrying, agitated.' 'Avāsariṃ' means 'I approached,' or alternatively, 'I entered.' 'Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ' means: before this herd of cattle destroys this wealth, which is the bean crop of a certain field owner; even before its destruction and trampling—this is the meaning. 'Tato' means 'there.' 'Turitassa me sato' means: of me who was hurrying and agitated; the intention is: of one who went without looking at the black snake on the path due to my sudden going.

๑๑๖๗. อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโตติ เตน อาสีวิสฑํสเนน อฏฺโฏ อฏฺฏิโต อุปทฺทุโต มรณทุกฺเขน พาธิโต ภวามิ. อหาสีติ อชฺโฌหริ, ปริภุญฺชีติ อตฺโถ. ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตาติ ตโต มนุสฺสตฺตภาวโต จุโต มรณกาลปฺปตฺติยา, ตตฺถ วา อายุสงฺขารสฺส เขปนสงฺขาตสฺส กาลสฺส กตตฺตา กาลกโต, ตทนนฺตรเมว จ อมฺหิ เทวตา เทวตฺตภาวปฺปตฺติยา เทวตา โหมีติ อตฺโถ.

1167. 'Aṭṭomhi dukkhena pīḷito' means: by that venomous snake's bite, I am afflicted, distressed, oppressed, and tormented by the suffering of death. 'Ahāsi' means 'he swallowed, he consumed'—this is the meaning. 'Tato cuto kālakatomhi devatā' means: having passed away from that human state, due to reaching the time of death, I am a deva. Or alternatively: there, in that human state, having made an end, because of having made the end which is called the exhaustion of the life-formations, and immediately after that, I am a deva; due to attaining the state of a deva, I am a deva—this is the meaning.

๑๑๖๙. ตยาติ ตยา สทิโส อญฺโญ มุนิ โมเนยฺยคุณยุตฺโต อิสิ นตฺถิ. ตยาติ วา นิสฺสกฺเก อิทํ กรณวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1169. 'Tayā' means: there is no other sage, an ascetic endowed with the quality of sagehood, who is like you. Or alternatively: this word 'tayā' is an instrumental expression in the sense of the ablative. The remainder is just as has been stated.

โคปาลวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Explanation of the Cowherd's Mansion is concluded.

๗. กณฺฑกวิมานวณฺณนา

7. The Explanation of the Kaṇḍaka Mansion

ปุณฺณมาเส [Pg.293] ยถา จนฺโทติ กณฺฑกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน จ สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ คโต. ตสฺมึ ขเณ กณฺฑโก เทวปุตฺโต สกภวนโต นิกฺขมิตฺวา ทิพฺพยานํ อภิรุหิตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหติยา เทวิทฺธิยา อุยฺยานํ คจฺฉนฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน สหสา ยานโต โอรุยฺห เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา สิรสฺมึ อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. อถ นํ เถโร –

'Puṇṇamāse yathā cando' is the Kaṇḍaka Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at the Jeta Grove. And at that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on a tour of the deva realm in the manner stated previously, went to the Tāvatiṃsa celestial abode. At that moment, the devaputta Kaṇḍaka, having departed from his own celestial mansion, having mounted a divine vehicle, was going to the park with a great retinue and with great divine power. Seeing the Venerable Mahāmoggallāna, with great reverence and respect having arisen, he quickly descended from the vehicle, approached the Elder, paid homage with the five-point prostration, raised his clasped hands to his head, and stood. Then the Elder asked him:

๑๑๗๑.

1171.

‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท, นกฺขตฺตปริวาริโต;

สมนฺตา อนุปริยาติ, ตารกาธิปตี สสี.

“Just as the moon on the full-moon day, surrounded by constellations, travels all around—the hare-marked moon, lord of the stars.”

๑๑๗๒.

1172.

‘‘ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ, ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ;

อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา.

“Comparable to that, this divine mansion in the city of the devas shines exceedingly with splendor, like the rising, radiant sun.”

๑๑๗๓.

1173.

‘‘เวฬูริยสุวณฺณสฺส, ผลิกา รูปิยสฺส จ;

มสารคลฺลมุตฺตาหิ, โลหิตงฺคมณีหิ จ.

“Of beryl and gold, of crystal and silver, with cat’s eye gems, pearls, and with ruby gems,”

๑๑๗๔.

1174.

‘‘จิตฺรา มโนรมา ภูมิ, เวฬูริยสฺส สนฺถตา;

กูฏาคารา สุภา รมฺมา, ปาสาโท เต สุมาปิโต.

“The ground, variegated and delightful, is spread with beryl; your palace, with its beautiful and delightful peaked-roof halls, is well-constructed.”

๑๑๗๕.

1175.

‘‘รมฺมา จ เต โปกฺขรณี, ปุถุโลมนิเสวิตา;

อจฺโฉทกา วิปฺปสนฺนา, โสณฺณวาลุกสนฺถตา.

“And your lotus pond is delightful, frequented by broad-finned fish, with clear, limpid water, and strewn with golden sand.”

๑๑๗๖.

1176.

‘‘นานาปทุมสญฺฉนฺนา, ปุณฺฑรีกสโมตตา;

สุรภึ สมฺปวายนฺติ, มนุญฺญา มาตุเตริตา.

“Covered with various lotuses, overspread with white lotuses, a delightful fragrance wafts, stirred by the breeze.”

๑๑๗๗.

1177.

‘‘ตสฺสา เต อุภโต ปสฺเส, วนคุมฺพา สุมาปิตา;

อุเปตา ปุปฺผรุกฺเขหิ, ผลรุกฺเขหิ จูภยํ.

“On both its sides, forest thickets are well-created, endowed with both flowering trees and fruit-bearing trees.”

๑๑๗๘.

1178.

‘‘โสวณฺณปาเท ปลฺลงฺเก, มุทุเก โคนกตฺถเต;

นิสินฺนํ เทวราชํว, อุปติฏฺฐนฺติ อจฺฉรา.

“On a golden-footed couch, soft and covered with a woolen rug, celestial nymphs attend upon you, who are seated like a king of the devas.”

๑๑๗๙.

1179.

‘‘สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา[Pg.294], นานามาลาวิภูสิตา;

รเมนฺติ ตํ มหิทฺธิกํ, วสวตฺตีว โมทสิ.

“Adorned with all ornaments, decorated with various garlands, they delight you, one of great psychic power; you rejoice like Vasavattī.”

๑๑๘๐.

1180.

‘‘เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ, วีณาหิ ปณเวหิ จ;

รมสิ รติสมฺปนฺโน, นจฺจคีเต สุวาทิเต.

“Endowed with pleasure, you rejoice with kettledrums, conches, and mudiṅgas, and with lutes and tabors, in well-played dance and song.”

๑๑๘๑.

1181.

‘‘ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา, ทิพฺพา สทฺทา อโถ รสา;

คนฺธา จ เต อธิปฺเปตา, โผฏฺฐพฺพา จ มโนรมา.

“Your various forms are divine, sounds are divine, and also tastes; and scents are agreeable to you, and touches are delightful.”

๑๑๘๒.

1182.

‘‘ตสฺมึ วิมาเน ปวเร, เทวปุตฺต มหปฺปโภ;

อติโรจสิ วณฺเณน, อุทยนฺโตว ภาณุมา.

“In that excellent mansion, O devaputta of great splendor, you shine exceedingly with beauty, like the rising sun.”

๑๑๘๓.

1183.

‘‘ทานสฺส เต อิทํ ผลํ, อโถ สีลสฺส วา ปน;

อโถ อญฺชลิกมฺมสฺส, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ. –

“Is this the fruit of your giving, or indeed of virtue, or of the act of reverential salutation? Being asked, explain that to me.”

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ.

By means of declaring the prosperity that had been attained, he asked about the deed that was performed.

๑๑๘๔.

1184.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

That devaputta, with a pleased mind, being asked by Moggallāna, having been asked the question, explained of which deed this is the fruit.

๑๑๘๕.

1185.

‘‘อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ, สากิยานํ ปุรุตฺตเม;

สุทฺโธทนสฺส ปุตฺตสฺส, กณฺฑโก สหโช อหํ.

“In Kapilavatthu, the foremost city of the Sakyans, I was Kaṇḍaka, the horse born at the same time as the son of Suddhodana.”

๑๑๘๖.

1186.

‘‘ยทา โส อฑฺฒรตฺตายํ, โพธาย มภินิกฺขมิ;

โส มํ มุทูหิ ปาณีหิ, ชาลิตมฺพนเขหิ จ.

“When at midnight he went forth for the sake of enlightenment, with his soft hands and with radiant, copper-colored nails,”

๑๑๘๗.

1187.

‘‘สตฺถึ อาโกฏยิตฺวาน, วห สมฺมาติ จพฺรวิ;

‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ’.

“having patted my flank, he said, ‘Carry on, friend! Having attained supreme enlightenment, I shall ferry the world across.’”

๑๑๘๘.

1188.

‘‘ตํ เม คิรํ สุณนฺตสฺส, หาโส เม วิปุโล อหุ;

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน, อภิสีสึ ตทา อหํ.

“As I listened to that speech, great joy arose in me; with an uplifted and joyful mind, I then went forth.”

๑๑๘๙.

1189.

‘‘อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ;

อุทคฺคจิตฺโต มุทิโต, วหิสฺสํ ปุริสุตฺตมํ.

“Knowing that the Sakyan son of great fame had mounted me, with an uplifted and joyful mind, I carried the supreme man.”

๑๑๙๐.

1190.

‘‘ปเรสํ [Pg.295] วิชิตํ คนฺตฺวา, อุคฺคตสฺมึ ทิวากเร;

มมํ ฉนฺนญฺจ โอหาย, อนเปกฺโข โส อปกฺกมิ.

Having gone to the domain of others, when the sun had risen, leaving me and Channa, he departed without looking back.

๑๑๙๑.

1191.

‘‘ตสฺส ตมฺพนเข ปาเท, ชิวฺหาย ปริเลหิสํ;

คจฺฉนฺตญฺจ มหาวีรํ, รุทมาโน อุทิกฺขิสํ.

With my tongue, I licked his feet with their copper-colored nails; weeping, I gazed upon the great hero as he departed.

๑๑๙๒.

1192.

‘‘อทสฺสเนนหํ ตสฺส, สกฺยปุตฺตสฺส สิรีมโต;

อลตฺถํ ครุกาพาธํ, ขิปฺปํ เม มรณํ อหุ.

From not seeing him, the glorious Sakyan son, I contracted a severe illness; my death occurred quickly.

๑๑๙๓.

1193.

‘‘ตสฺเสว อานุภาเวน, วิมานํ อาวสามิทํ;

สพฺพกามคุโณเปตํ, เทโว เทวปุรมฺหิว.

By his very power, I inhabit this mansion, replete with every sensual delight, like a god in the city of gods.

๑๑๙๔.

1194.

‘‘ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา;

เตเนว กุสลมูเลน, ผุสิสฺสํ อาสวกฺขยํ.

And that joy which arose in me upon hearing the word of enlightenment—by that very wholesome root, I shall attain the destruction of the taints.

๑๑๙๕.

1195.

‘‘สเจ หิ ภนฺเต คจฺเฉยฺยาสิ, สตฺถุ พุทฺธสฺส สนฺติเก;

มมาปิ นํ วจเนน, สิรสา วชฺชาสิ วนฺทนํ.

Venerable sir, if you should go into the presence of the Teacher, the Buddha, then with my words, pay homage to him with your head.

๑๑๙๖.

1196.

‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคลํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ. –

I too will go to see the Conqueror, the Incomparable One; rare is the sight of such world-protectors.

โสปิ อตฺตนา กตกมฺมํ กเถสิ. อยญฺหิ อนนฺตเร อตฺตภาเว อมฺหากํ โพธิสตฺเตน สหชาโต กณฺฑโก อสฺสราชา อโหสิ. โส อภินิกฺขมนสมเย อภิรุฬฺโห เตเนว รตฺตาวเสเสน ตีณิ รชฺชานิ มหาปุริสํ อติกฺกมาเปตฺวา อโนมานทีตีรํ สมฺปาเปสิ. อถ โส มหาสตฺเตน สูริเย อุคฺคเต ฆฏิการมหาพฺรหฺมุนา อุปนีตานิ ปตฺตจีวรานิ คเหตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺเนน สทฺธึ กปิลวตฺถุํ อุทฺทิสฺส วิสฺสชฺชิโต. สิเนหภาริเกน หทเยน มหาปุริสสฺส ปาเท อตฺตโน ชิวฺหาย เลหิตฺวา ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ยาว ทสฺสนปถา โอโลเกนฺโต ทสฺสนูปจารํ ปน อติกฺกนฺเต โลกนาเถ ‘‘เอวํวิธํ นาม โลกคฺคนายกํ มหาปุริสํ อหํ วหึ, สผลํ วต เม สรีรํ อโหสี’’ติ ปสนฺนมานโส หุตฺวา ปุน จิรกาลํ สงฺคตสฺส เปมสฺส วเสน วิโยคทุกฺขํ อสหนฺโต ภาวินิยา ทิพฺพสมฺปตฺติยา วเสน [Pg.296] ธมฺมตาย โจทิยมาโน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท…เป… อหํ กปิลวตฺถุสฺมิ’’นฺติอาทิ.

He too recounted his own deeds. For in the immediately preceding existence, he was the king of horses named Kaṇḍaka, born together with our Bodhisatta. At the time of the Great Renunciation, having been mounted, with only the remainder of that night he caused the Great Being to cross three kingdoms and brought him to the bank of the Anomā River. Then, when the sun had risen, the Great Being took the bowl and robes brought by the Great Brahmā Ghaṭikāra and went forth. When the horse was sent back with Channa towards Kapilavatthu, with a heart heavy with affection, he licked the Great Being’s feet with his own tongue, opened his clear and gentle eyes, and gazed as long as he was within the range of sight. But when the Lord of the World had passed beyond the range of sight, with a devoted mind he thought, “Such a Great Being, the supreme leader of the world, I have carried! Truly, my body has become fruitful!” Then, unable to bear the suffering of separation due to the power of affection well-formed over a long time, and being impelled by the nature of things through the power of his future divine attainment, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. With reference to that, it was said: “As the moon on the full moon… I was in Kapilavatthu,” and so on.

๑๑๗๑. ตตฺถ ปุณฺณมาเสติ ปุณฺณมาสิยํ สุกฺกปกฺเข ปนฺนรสิยํ. ตารกาธิปตีติ ตารกานํ อธิปติ. สสีติ สสลญฺฉนวา. ‘‘ตารกาธิป ทิสฺสตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, เตสํ ตารกาธิปาติ อวิภตฺติกนิทฺเทโส, ตารกานํ อธิโป หุตฺวา ทิสฺสติ อนุปริยาติ จาติ โยชนา กาตพฺพา.

1171. Therein, `puṇṇamāse` means on the full moon day, on the fifteenth day of the waxing fortnight. `Tārakādhipati` means the lord of the stars. `Sasī` means marked with a hare. Some recite it as `tārakādhipa dissati`; in their view, `tārakādhipa` is a designation without an inflection, and it should be construed as: “Being the lord of the stars, he appears and also moves around.”

๑๑๗๒. ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จาติ เทวปุรสฺมิมฺปิ ทิพฺพํ. ยถา มนุสฺสานํ ฐานโต เทวปุรํ อุตฺตมํ, เอวํ เทวปุรโต จาปิ อิทํ ตว วิมานํ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘อติโรจติ วณฺเณน, อุทยนฺโตว รํสิมา’’ติ, อุคฺคจฺฉนฺโต สูริโย วิยาติ อตฺโถ.

1172. `Dibbaṃ devapuramhi ca` means divine even in the city of devas. It shows that just as the city of devas is supreme compared to the abode of humans, so too is this celestial mansion of yours supreme even compared to the city of devas. Therefore, it is said: “It outshines in splendor, like the rising radiant one”; the meaning is, like the rising sun.

๑๑๗๓. เวฬูริยสุวณฺณสฺสาติ เวฬุริเยน สุวณฺเณน จ อิทํ พฺยมฺหํ นิมฺมิตนฺติ วจนเสเสน โยชนา. ผลิกาติ ผลิกมณินา.

1173. `Veḷūriyasuvaṇṇassā`'ti: This celestial mansion was created with beryl and with pure gold; thus, the connection should be made with the remaining words. `Phalikā`'ti: with the crystal gem.

๑๑๗๕. โปกฺขรณีติ โปกฺขรณิโย.

1175. `Pokkharaṇī`'ti: There are ponds.

๑๑๗๗-๘. ตสฺสาติ ตสฺสา โปกฺขรณิยา. วนคุมฺพาติ อุยฺยาเน สุปุปฺผคจฺเฉ สนฺธาย วทติ. เทวราชํวาติ สกฺกํ วิย. อุปติฏฺฐนฺตีติ อุปฏฺฐานํ กโรนฺติ.

`Tassā`'ti: of that lotus pond. `Vanagumbā`'ti: this is said in reference to the beautifully flowering bushes in the park. `Devarājaṃvā`'ti: like Sakka. `Upatiṭṭhanti`'ti: they perform attendance.

๑๑๗๙. สพฺพาภรณสญฺฉนฺนาติ สพฺเพหิ อิตฺถาลงฺกาเรหิ ปฏิจฺฉาทิตา, สพฺพโส วิภูสิตสรีราติ อตฺโถ. วสวตฺตีวาติ วสวตฺติเทวราชา วิย.

1179. `Sabbābharaṇasañchannā`'ti: covered with all the ornaments of celestial women; that is, their bodies are completely adorned. `Vasavattīvā`'ti: like Vasavattī, the king of devas.

๑๑๘๐. เภริสงฺขมุทิงฺคาหีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, เภรีหิ จ สงฺเขหิ จ มุทิงฺเคหิ จาติ โยชนา. รติสมฺปนฺโนติ ทิพฺพาย รติยา สมงฺคีภูโต. นจฺจคีเต สุวาทิเตติ นจฺเจ จ คีเต จ สุนฺทเร วาทิเต จ, นจฺจเน จ คายเน จ สุนฺทเร วาทิเต จ เหตุภูเต. นิมิตฺตตฺเถ หิ เอตํ ภุมฺมํ, ปวตฺติเตติ วา วจนเสโส.

1180. `Bherisaṅkhamudiṅgāhī`'ti is said with a gender inversion; the connection is: "with kettledrums, and with conches, and with tabors." `Ratisampanno`'ti: endowed with divine pleasure. `Naccagīte suvādite`'ti: in dance, and in song, and in beautiful music; or, being the cause of dancing, and of singing, and of beautiful music. Indeed, this is the locative case in the sense of a sign, or `pavattite` ("when it occurs") is the remaining part of the sentence to be understood.

๑๑๘๑. ทิพฺพา เต วิวิธา รูปาติ เทวโลกปริยาปนฺนา นานปฺปการา จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา ตุยฺหํ อธิปฺเปตา ยถาธิปฺเปตา มโนรมา [Pg.297] วิชฺชนฺตีติ กิริยาปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ทิพฺพา สทฺทาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

1181. `Dibbā te vividhā rūpā`'ti: Divine, various forms—included in the deva-world, of many kinds, cognizable by eye-consciousness, desired by you, delightful just as they are desired—exist. Thus, the verb-word should be brought and connected. In `Dibbā saddā` and so on also, this same method is to be understood.

๑๑๘๕. กณฺฑโก สหโช อหนฺติ เอตฺถ อหนฺติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘อหู’’ติ เกจิ ปฏฺฐนฺติ, กณฺฑโก นาม อสฺสราชา มหาสตฺเตน สห เอกสฺมึเยว ทิวเส ชาตตฺตา สหโช อโหสินฺติ อตฺโถ.

1185. In `Kaṇḍako sahajo ahaṃ`'ti, the word `ahaṃ` is merely a particle. Some recite it as `ahū`. The meaning is: the horse-king named Kaṇḍaka, because he was born on the very same day together with the Great Being, was one born at the same time (`sahajo ahosi`).

๑๑๘๖. อฑฺฒรตฺตายนฺติ อฑฺฒรตฺติยํ, มชฺฌิมยามสมเยติ อตฺโถ. โพธาย มภินิกฺขมีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อภิสมฺโพธิอตฺถํ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมีติ อตฺโถ. มุทูหิ ปาณีหีติ มุทุหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ วทติ. ชาลิตมฺพนเขหีติ ชาลวนฺเตหิ อภิโลหิตนเขหิ. เตน ชาลหตฺถตํ มหาปุริสลกฺขณํ ตมฺพนขตํ อนุพฺยญฺชนญฺจ ทสฺเสติ.

1186. `Aḍḍharattāyan`'ti: at midnight, that is, at the time of the middle watch. `Bodhāya m-abhinikkhamī`'ti: the letter 'm' is for euphonic conjunction; the meaning is: "he went forth on the Great Renunciation for the sake of supreme full enlightenment." `Mudūhi pāṇīhī`'ti: this speaks of the state of having soft hands, a characteristic of a great man. `Jālitambanakhehī`'ti: with web-like, very red nails. By this is shown the great man's characteristic of having web-like hands and the secondary characteristic of having copper-colored nails.

๑๑๘๗. สตฺถิ นาม ชงฺฆา, อิธ ปน สตฺถิโน อาสนฺนฏฺฐานภูโต อูรุปฺปเทโส ‘‘สตฺถี’’ติ วุตฺโต. อาโกฏยิตฺวานาติ อปฺโปเฐตฺวา. ‘‘วห สมฺมา’’ติ จพฺรวีติ ‘‘สมฺม กณฺฑก, อชฺเชกรตฺตึ มํ วห, มยฺหํ โอปวุยฺหํ โหหี’’ติ จ กเถสิ. วหเน ปน ปโยชนํ ตทา มหาสตฺเตน ทสฺสิตํ วทนฺโต ‘‘อหํ โลกํ ตารยิสฺสํ, ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ อาห. เตน ‘‘อหํ อุตฺตมํ อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺโต อธิคโต หุตฺวา สเทวกํ โลกํ สํสารมโหฆโต ตารยิสฺสามิ, ตสฺมา นยิทํ คมนํ ยํกิญฺจีติ จินฺเตยฺยาสี’’ติ คมเน ปโยชนสฺส อนุตฺตรภาวํ ทสฺเสติ.

1187. `Satthi` means the shin, but here the thigh region, being the place near the shin, is called `satthi`. `Ākoṭayitvāna` means having struck. `Vaha sammā'ti cabravī` means he also said, “Friend Kaṇḍaka, carry me today for one whole night.” Then, wishing to state the purpose in carrying, the Great Being showed it, saying: “I shall ferry the world across, having attained supreme enlightenment.” By that, he shows the unsurpassed nature of the purpose in his journey: “I, having reached and attained the supreme, unsurpassed perfect enlightenment, shall ferry the world with its devas across from the great flood of saṃsāra. Therefore, you should not think that this is just any journey.”

๑๑๘๘-๙. หาโสติ ตุฏฺฐิ. วิปุโลติ มหาอุฬาโร. อภิสีสินฺติ อาสิสึ อิจฺฉึ สมฺปฏิจฺฉึ. อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสนฺติ ปตฺถฏวิปุลยสํ สกฺยราชปุตฺตํ มหาสตฺตํ มํ อภิรุยฺห นิสินฺนํ ชานิตฺวา. วหิสฺสนฺติ เนสึ.

`Hāso` means joy. `Vipulo` means great and magnificent. `Abhisīsiṃ` means I hoped, I wished, I accepted. `Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ` means: knowing that the Great Being, the Sakyan prince of widespread and great fame, had mounted and was seated upon me. `Vahissaṃ` means I carried.

๑๑๙๐-๙๑. ปเรสนฺติ ปรราชูนํ. วิชิตนฺติ เทสํ ปรรชฺชํ. โอหายาติ วิสฺสชฺชิตฺวา. อปกฺกมีติ อปกฺกมิตุํ อารภิ. ‘‘ปริพฺพชี’’ติ จ ปฐนฺติ. ปริเลหิสนฺติ ปริโต เลหึ. อุทิกฺขิสนฺติ โอโลเกสึ.

`Paresaṃ` means of other kings. `Vijitaṃ` means a country, a foreign kingdom. `Ohāya` means having abandoned. `Apakkami` means he began to depart. They also recite `paribbaji`. `Parilehissaṃ` means I licked all around. `Udikkhissaṃ` means I looked up.

๑๑๙๒-๓. ครุกาพาธนฺติ [Pg.298] ครุกํ พาฬฺหํ อาพาธํ, มรณนฺติกํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ขิปฺปํ เม มรณํ อหู’’ติ. โส หิ อเนกาสุ ชาตีสุ มหาสตฺเตน ทฬฺหภตฺติโก หุตฺวา อาคโต, ตสฺมา วิโยคทุกฺขํ สหิตุํ นาสกฺขิ, ‘‘สมฺมาสมฺโพธึ อธิคนฺตุํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปน สุตฺวา นิรามิสํ อุฬารํ ปีติโสมนสฺสญฺจ อุปฺปชฺชิ, เตน มรณานนฺตรํ ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ, อุฬารา จสฺส ทิพฺพสมฺปตฺติโย ปาตุรเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺเสว อานุภาเวนา’’ติ, ฐานคตสฺส ปสาทมยปุญฺญสฺส พเลน. เทโว เทวปุรมฺหิวาติ ตาวตึสภวเน สกฺโก เทวราชา วิย.

"Garukābādhaṃ" means a heavy, severe illness; the meaning is suffering that has death as its end. Therefore, he said, "My death came quickly." For he, having been one of firm devotion to the Great Being in many births, was for that reason unable to bear the suffering of separation. However, upon hearing, "He has gone forth to attain perfect enlightenment," a non-sensual, magnificent joy and gladness also arose. Because of that, immediately after death, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, and magnificent divine attainments appeared for him. Therefore, it was said, "by that very power," that is, by the power of the well-placed merit consisting of confidence. "Devo devapuramhi ca" means: like Sakka, king of the devas, in the Tāvatiṃsa abode.

๑๑๙๔. ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยาติ ‘‘ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตม’’นฺติ ปฐมตรํ โพธิสทฺทํ สุตฺวา ตทา มยฺหํ หาโส อหุ, ยํ หาสสฺส ภวนํ สุสฺสนํ, เตเนว กุสลมูเลน เตเนว กุสลพีเชน ผุสิสฺสนฺติ ผุสิสฺสามิ ปาปุณิสฺสามิ.

1194. Regarding 'And the joy that arose in me upon hearing the sound of enlightenment': Having heard for the very first time the word 'bodhi' in the phrase 'attained the supreme enlightenment,' at that time joy arose in me. Whatever arising of joy, whatever delight there was, it is by that very root of merit, by that very seed of merit, that I shall attain. 'Phusissanti' is to be understood as 'I shall attain' (phusissāmi), 'I shall reach' (pāpuṇissāmi).

๑๑๙๕. เอวํ เทวปุตฺโต ยถาธิคตาย อนาคตาย ภวสมฺปตฺติยา การณภูตํ อตฺตโน กุสลกมฺมํ กเถนฺโต อิทานิ อตฺตนา ภควโต สนฺติกํ คนฺตุกาโมปิ ปุเรตรํ เถเรน สตฺถุ วนฺทนํ เปเสนฺโต ‘‘สเจ’’ติ คาถมาห. ตตฺถ สเจ คจฺเฉยฺยาสีติ ยทิ คมิสฺสสิ. ‘‘สเจ คจฺฉสี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. มมาปิ นํ วจเนนาติ น เกวลํ ตว สภาเวเนว, อถ โข มมาปิ วจเนน ภควนฺตํ. วชฺชาสีติ วเทยฺยาสิ, มมาปิ สิรสา วนฺทนนฺติ โยชนา.

1195. Thus, the devaputta, while recounting his own meritorious deed which was the cause for the future accomplishment of existence to be obtained, although now desiring to go himself to the presence of the Blessed One, first, desiring to prompt the elder to pay homage to the Teacher, spoke the verse beginning with 'sace.' Therein, 'sace gaccheyyāsi' means 'if you should go.' Some recite it as 'sace gacchasi,' but the meaning is the same. As for 'mamāpi naṃ vacanena': you should not speak merely of your own accord, but rather, also by my words to the Blessed One. 'Vajjāsi' means 'you should state.' The construction is: 'You should state my homage with the head as well.'

๑๑๙๖. ยทิปิ ทานิ วนฺทนญฺจ เปเสมิ, เปเสตฺวา เอว ปน น ติฏฺฐามีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหมฺปิ ทฏฺฐุํ คจฺฉิสฺสํ, ชินํ อปฺปฏิปุคฺคล’’นฺติ. คมเน ปน ทฬฺหตรํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ, โลกนาถาน ตาทิน’’นฺติ อาห.

1196. Desiring to show the meaning, 'Although I now send homage, I do not just stop after having sent it,' he said: 'I too will go to see the Victor, the one without an equal.' Then, to show a stronger reason for going, he said: 'Rare is the sight of such World-Lords.'

๑๑๙๗.

1197.

‘‘โส กตญฺญู กตเวที, สตฺถารํ อุปสงฺกมิ;

สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต, ธมฺมจกฺขุํ วิโสธยิ.

Being grateful and thankful, he approached the Teacher; having heard the words of the One with Vision, he purified the Eye of the Dhamma.

๑๑๙๘.

1198.

‘‘วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ, วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท, ตตฺเถวนฺตรธายถา’’ติ. –

Having purified wrong views, doubt, and rites and rituals; having paid homage to the Teacher's feet, right there he vanished.

อิมา ทฺเว คาถา สงฺคีติกาเรหิ ฐปิตา.

These two verses were placed here by the Reciters of the Council.

๑๑๙๗. ตตฺถ [Pg.299] สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโตติ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ สุตฺวา. ธมฺมจกฺขุนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. วิโสธยีติ อธิคจฺฉิ. อธิคโมเยว หิ ตสฺส วิโสธนํ.

1197. Therein, 'having heard the word of the One with Vision' means having heard the word of the Perfectly Enlightened One, who possesses the five eyes of wisdom. 'The Eye of the Dhamma' means the path of stream-entry. 'He purified' means he attained. Indeed, its attainment is itself the purification.

๑๑๙๘. วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ สมุคฺฆาเตตฺวา. วิจิกิจฺฉํ วตานิ จาติ โสฬสวตฺถุกํ อฏฺฐวตฺถุกญฺจ วิจิกิจฺฉญฺจ ‘‘สีลพฺพเตหิ สุทฺธี’’ติ ปวตฺตนกสีลพฺพตปรามาเส จ วิโสธยีติ โยชนา. ตตฺถ หิ สห ปริยาเยหิ ตถา ปวตฺตา ปรามาสา ‘‘วตานี’’ติ วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1198. "Having purified wrong view" means having eradicated wrong view. "And doubt and observances" means he purified both the sixteen-based and eight-based doubt, and the clinging to rules and observances that occurs as "purity is by rules and observances"; this is the construction. For therein, the clingings that occur thus, together with their causes, are called "observances." The rest is just as has been stated.

กณฺฑกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Kaṇḍaka Vimāna is finished.

๘. อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา

8. Commentary on the Mansion of Various Hues

อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนนฺติ อเนกวณฺณวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ. เถโร –

“Many-hued, the dispeller of sorrow” refers to the Mansion of Various Hues. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, traveling through the deva realms in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa heaven. Then, the devaputta Anekavaṇṇa, seeing him, approached with great reverence and respect, raised his joined palms, and stood there. The Elder—

๑๑๙๙.

1199.

‘‘อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ, วิมานมารุยฺห อเนกจิตฺตํ;

ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน, สุนิมฺมิโต ภูตปตีว โมทสิ.

“Of various hues, dispeller of grief, having ascended the celestial mansion of manifold design, surrounded by a host of nymphs, you rejoice like a well-created lord of beings.

๑๒๐๐.

1200.

‘‘สมสฺสโม นตฺถิ กุโต ปนุตฺตโร, ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จ;

สพฺเพ จ เทวา ติทสคณา สเมจฺจ, ตํ ตํ นมสฺสนฺติ สสึว เทวา;

อิมา จ เต อจฺฉราโย สมนฺตโต, นจฺจนฺติ คายนฺติ ปโมทยนฺติ.

“There is none equal to you, how then one superior, in glory, merit, and power? All the devas, the host of the Tāvatiṃsa gods, having assembled, pay homage to you, as devas do to the moon. And these nymphs all around you dance, sing, and delight you.

๑๒๐๑.

1201.

‘‘เทวิทฺธิปตฺโตสิ [Pg.300] มหานุภาโว,มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว,วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ. –

“You have attained divine power, great in might. When you were a human being, what wholesome deed did you perform? By what deed are you so radiant in glory, and your complexion shines in all directions?”

อธิคตสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตกมฺมํ ปุจฺฉิ. ตํ ทสฺเสตุํ –

By way of praising the prosperity he had attained, the Elder asked about the deed he had done. To show that:

๑๒๐๒. ‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน…เป…ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผล’’นฺติ. –

1202. “That devaputta, pleased… (the rest as in the Sutta)… this is the fruit of what deed?”

วุตฺตํ. โสปิ –

It was said. He also—

๑๒๐๓.

1203.

‘‘อหํ ภทนฺเต อหุวาสิ ปุพฺเพ, สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก;

ปุถุชฺชโน อนนุโพโธหมสฺมิ, โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ.

“Venerable sir, I was formerly a disciple of the Victor named Sumedha. I was a worldling, unenlightened. For seven years, I lived the homeless life.

๑๒๐๔.

1204.

‘‘โสหํ สุเมธสฺส ชินสฺส สตฺถุโน, ปรินิพฺพุตสฺโสฆติณฺณสฺส ตาทิโน;

รตนุจฺจยํ เหมชาเลน ฉนฺนํ, วนฺทิตฺวา ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ.

“I, having worshipped the pile of jewels covered with a golden net—the stūpa of the Teacher Sumedha, the Victor, who had attained final Nibbāna, crossed the flood, the Such-a-one—gladdened my mind at that stūpa.

๑๒๐๕.

1205.

‘‘น มาสิ ทานํ น จ มตฺถิ ทาตุํ, ปเร จ โข ตตฺถ สมาทเปสึ;

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ, เอวํ กิร สคฺคมิโต คมิสฺสถ.

“I had no gift to give, nor did I have anything to give, yet I encouraged others there, saying: ‘Honor the relic of the One Worthy of Honor—thus, it is said, you will go to heaven from here.’

๑๒๐๖.

1206.

‘‘ตเทว กมฺมํ กุสลํ กตํ มยา,สุขญฺจ ทิพฺพํ อนุโภมิ อตฺตนา;

โมทามหํ ติทสคณสฺส มชฺเฌ,น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌค’’นฺติ. – กเถสิ;

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience divine happiness. I rejoice in the midst of the assembly of the Tāvatiṃsa gods, and I have not reached the exhaustion of that merit.” Thus he spoke.

อิโต กิร ตึสกปฺปสหสฺเส สุเมโธ นาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา สเทวกํ โลกํ เอโกภาสํ กตฺวา กตพุทฺธกิจฺโจ ปรินิพฺพุโต, มนุสฺเสหิ จ ภควโต ธาตุํ คเหตฺวา รตนเจติเย กเต อญฺญตโร ปุริโส สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตฺวา สตฺต วสฺสานิ พฺรหฺมจริยํ [Pg.301] จริตฺวา อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย กุกฺกุจฺจโก หุตฺวา อุปฺปพฺพชิ. อุปฺปพฺพชิโต จ สํเวคพหุลตาย ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย จ เจติยงฺคเณ สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทีนิ กโรนฺโต นิจฺจสีลอุโปสถสีลานิ รกฺขนฺโต ธมฺมํ สุณนฺโต อญฺเญ จ ปุญฺญกิริยาย สมาทเปนฺโต วิจริ. โส อายุปริโยสาเน กาลกโต ตาวตึเสสุ นิพฺพตฺติ. โส ปุญฺญกมฺมสฺส อุฬารภาเวน มเหสกฺโข มหานุภาโว สกฺกาทีหิ เทวตาหิ สกฺกตปูชิโต หุตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา ตโต จุโต อปราปรํ เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ, ‘‘อเนกวณฺโณ’’ติ นํ เทวตา สญฺชานึสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อถ นํ อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต…เป… น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ กเถสี’’ติ.

It is said that thirty thousand aeons ago, a Perfectly Self-Enlightened One named Sumedha arose in the world. Having illuminated the world together with its devas in a single radiance and completed the Buddha’s duties, he attained final Nibbāna. People took the relics of the Blessed One and built a jeweled stupa. A certain man, having gone forth into the Teacher’s dispensation, practiced the holy life for seven years, but due to an unsettled mind, he became remorseful and disrobed. After disrobing, filled with a sense of spiritual urgency and a strong desire for the Dhamma, he swept the courtyard of the stupa, attended to its requisites, maintained the regular precepts and Uposatha precepts, listened to the Dhamma, and encouraged others to perform wholesome deeds. At the end of his life, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Due to the greatness of his wholesome deeds, he became powerful and influential, honored and revered by devas such as Sakka. Having lived there for the duration of his life, and after passing away from there, he wandered among devas and humans. In this Buddha-era, through the remaining result of that same kamma, he was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The devas recognized him as ‘Anekavaṇṇa.’ Regarding this, it was said: ‘Then the deva-son Anekavaṇṇa… (and so on)… the exhaustion of that merit I have not yet reached.’ Thus he spoke.

๑๑๙๙. ตตฺถ อเนกวณฺณนฺติ นีลปีตาทิวเสน วิวิธวณฺณตาย อนนฺตรวิมานาทีนํ วิวิธสณฺฐานตาย จ นานาวิธวณฺณํ. ทรโสกนาสนนฺติ สีตลภาเวน ทรถปริฬาหานํ วิโนทนโต มนุญฺญตาย ทสฺสนียตาย จ โสกสฺส อโนกาสโต ทรโสกนาสนํ. อเนกจิตฺตนฺติ นานาวิธจิตฺตรูปํ. สุนิมฺมิโต ภูตปตีวาติ ตาวตึสกายิโกปิ อุฬารทิพฺพโภคตาย สุนิมฺมิตเทวราชา วิย โมทสิ ตุสฺสสิ อภิรมสิ.

1199. Therein, ‘Anekavaṇṇa’ means of various hues—blue, yellow, and so on—due to the diversity of colors and the various forms of the surrounding celestial mansions. ‘Darasokanāsana’ means dispelling distress and fever with its coolness, and removing sorrow due to its pleasing and delightful appearance. ‘Anekacitta’ means of many kinds of designs. ‘Sunimmito bhūtapatīva’ means, though belonging to the Tāvatiṃsa realm, due to the splendor of divine enjoyments, you rejoice, delight, and take pleasure like the well-created king of devas.

๑๒๐๐. สมสฺสโมติ สโม เอว หุตฺวา สโม, นิพฺพริยาเยน สทิโส เต ตุยฺหํ นตฺถิ, กุโต ปน เกน การเณน อุตฺตริ อธิโก โก นาม สิยา. เกน ปน สมตา อุตฺตริตรตา จาติ อาห ‘‘ยเสน ปุญฺเญน จ อิทฺธิยา จา’’ติ. ตตฺถ ยเสนาติ ปริวาเรน. อิทฺธิยาติ อานุภาเวน. ยเสนาติ วา อิสฺสริเยน, อิทฺธิยาติ เทวิทฺธิยา. ยเสนาติ วา วิภวสมฺปตฺติยา, อิทฺธิยาติ ยถิจฺฉิ ตสฺส กามคุณสฺส อิชฺฌเนน. ยเสนาติ วา กิตฺติโฆเสน, อิทฺธิยาติ สมิทฺธิยา. ปุญฺเญนาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตาวสิฏฺฐปุญฺญผเลน, ปุญฺญกมฺเมเนว วา.

1200. ‘Samassamo’ means being equal, thus equal; there is none truly like you. How then, for what reason, could anyone be superior? By what are you equal and surpassed by none? He says: “by glory, merit, and power.” Herein, ‘by glory’ means by retinue. ‘By power’ means by influence. Or, ‘by glory’ means by sovereignty, ‘by power’ by divine power. Or, ‘by glory’ means by wealth and prosperity, ‘by power’ by the fulfillment of desired sense pleasures as wished. Or, ‘by glory’ means by fame and renown, ‘by power’ by success. ‘By merit’ means by the remaining fruits of wholesome deeds mentioned in various places, or simply by wholesome actions.

‘‘สพฺเพ จ เทวา’’ติ สามญฺญโต คหิตมตฺถํ ‘‘ติทสคณา’’ติ อิมินา วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอกจฺจสฺส ปจฺเจกํ นิปจฺจการํ กโรนฺตาปิ ปมุทิตา น กโรนฺติ[Pg.302], น เอวเมตสฺส. เอตสฺส ปน ปมุทิตาปิ กโรนฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเมจฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ตนฺติ ตํ ตฺวํ. สสึว เทวาติ ยถา นาม สุกฺกปกฺขปาฏิปทิยํ ทิสฺสมานํ สสึ จนฺทํ มนุสฺสา เทวา จ อาทรชาตา นมสฺสนฺติ, เอวํ ตํ สพฺเพปิ ติทสคณา นมสฺสนฺตีติ อตฺโถ.

“All the devas”—this general meaning is specified further by “the host of Tāvatiṃsa gods.” Some may offer homage individually with special effort, but they do not do so rejoicingly; this is not so for this one. To show that for him they do so rejoicingly, it is said, “having assembled.” ‘Taṃ tanti’ means ‘that one, you.’ ‘Sasiṃva devā’ means: just as humans and devas, with admiration, pay homage to the moon appearing on the first day of the waxing fortnight, so too do all the hosts of Tāvatiṃsa pay homage to you—this is the meaning.

๑๒๐๓. ภทนฺเตติ เถรํ คารวพหุมาเนน สมุทาจรติ. อหุวาสินฺติ อโหสึ. ปุพฺเพติ ปุริมชาติยํ. สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโกติ สุเมโธติ เอวํ ปากฏนามสฺส สมฺมาสมฺพุทฺทสฺส สาสเน ปพฺพชิตภาเวน สาวโก. ปุถูชฺชโนติ อนริโย. ตตฺถาปิ สจฺจานํ อนุโพธมตฺตสฺสาปิ อภาเวน อนนุโพโธ. โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหนฺติ โส อหํ สตฺต สํวจฺฉรานิ ปพฺพชฺชาคุณมตฺเตน วิจรึ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ นาธิคจฺฉินฺติ อธิปฺปาโย.

1203. ‘Bhadante’ means he addresses the Elder with great respect and esteem. ‘Ahuvāsiṃ’ means ‘I was.’ ‘Pubbe’ means in a previous birth. ‘A disciple of the Victor named Sumedha’ means a disciple by virtue of having gone forth into the dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One whose name was well-known as Sumedha. ‘Puthujjano’ means a worldling. Even there, due to the absence of even a mere awakening to the truths, there was no awakening. ‘So sattavassāni paribbajissaṃ’ means: I wandered for seven years merely with the virtue of renunciation, without attaining any superior human state—this is the intention.

๑๒๐๔. รตนุจฺจยนฺติ มณิกนกาทิรตเนหิ อุจฺจิตํ อุสฺสิตรตนเจติยํ. เหมชาเลน ฉนฺนนฺติ สมนฺตโต อุปริ จ กญฺจนชาเลน ปฏิจฺฉาทิตํ. วนฺทิตฺวาติ ปญฺจปติฏฺฐิเตน ตตฺถ ตตฺถ ปณามํ กตฺวา. ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยินฺติ ‘‘สพฺพญฺญุคุณาธิฏฺฐานาย วต ธาตุยา อยํ ถูโป’’ติ ถูปสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทสึ.

1204. ‘Ratanuccaya’ means a jeweled stupa piled up with gems, gold, and other jewels, a stupa raised high with jewels. ‘Covered with a golden net’ means covered all around and above with a golden net. ‘Having worshipped’ means having bowed in various places with the five-point prostration. ‘I gladdened my mind at the stupa’ means: thinking, “Indeed, this stupa is for the relics that are the basis of the Omniscient One’s qualities,” I gladdened my mind at the stupa.

๑๒๐๕. น มาสิ ทานนฺติ เม มยา กตํ ทานํ นาสิ นาโหสิ. กสฺมา ปน? น จ เมตฺถิ ทาตุนฺติ เม มม ปริคฺคหภูตํ ทานํ ทาตุํ น อตฺถิ, น กิญฺจิ เทยฺยวตฺถุ วิชฺชติ, ปเร จ โข สตฺเต ตตฺถ ทาเน สมาทเปสึ. ‘‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสิ’’นฺติ จ ปฐนฺติ, ตตฺถ ปเรสนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปูเชถ นนฺติอาทิ สมาทปนาการทสฺสนํ, ตํ ธาตุนฺติ โยชนา. เอวํ กิราติ กิร-สทฺโท อนุสฺสวตฺโถ.

1205. ‘Na māsi dānaṃ’ means no gift was given by me. Why so? ‘Na ca metthi dātuṃ’ means there was no gift belonging to me to give, no object of offering existed. Yet, I encouraged other beings in that giving. The reading ‘Paresañca tattha samādapesi’ is also found; therein, ‘paresaṃ’ should be understood as a genitive case in the sense of relation. ‘Pūjetha naṃ’ and so on, shows the manner of encouragement; this should be connected with ‘that relic.’ ‘Evaṃ kira’ means the word ‘kira’ indicates tradition.

๑๒๐๖. น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคนฺติ ตสฺส ตทา สุเมธํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส กตสฺส ปุญฺญกมฺมสฺส ปริกฺขยํ นาธิคจฺฉึ, ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสสํ ปจฺจนุโภมีติ ทสฺเสติ. ยํ ปเนตฺถ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

1206. ‘Na tassa puññassa khayampi ajjhagaṃ’ means I did not reach the exhaustion of that wholesome deed done in dedication to the Blessed One Sumedha at that time; it shows that I experience the remaining result of that very action. Whatever is not stated here should be regarded as easily understood from the method explained previously.

อเนกวณฺณวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Mansion of Various Hues is concluded.

๙. มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา

9. The Commentary on Maṭṭhakuṇḍalī’s Mansion

อลงฺกโต [Pg.303] มฏฺฐกุณฺฑลีติ มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน สาวตฺถิวาสี เอโก พฺราหฺมโณ อทฺโธ มหทฺธโน มหาโภโค อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กสฺสจิ กิญฺจิ น เทติ, อทานโต เอว ‘‘อทินฺนปุพฺพโก’’ติ ปญฺญายิตฺถ. โส มิจฺฉาทิฏฺฐิภาเวน จ ลุทฺธภาเวน จ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทฏฺฐุมฺปิ น อิจฺฉติ. มฏฺฐกุณฺฑลํ นาม อตฺตโน ปุตฺตญฺจ สิกฺขาเปสิ ‘‘ตาต, ตยา สมโณ โคตโม ตสฺส สาวกา จ น อุปสงฺกมิตพฺพา น ทฏฺฐพฺพา’’ติ. โสปิ ตถา อกาสิ. อถสฺส ปุตฺโต คิลาโน อโหสิ, พฺราหฺมโณ ธนกฺขยภเยน เภสชฺชํ น กาเรสิ, โรเค ปน วฑฺฒิเตว เวชฺเช ปกฺโกสิตฺวา ทสฺเสสิ. เวชฺชา ตสฺส สรีรํ โอโลเกตฺวา ‘‘อเตกิจฺโฉ’’ติ ตํ ญตฺวา อปกฺกมึสุ. พฺราหฺมโณ ‘‘ปุตฺเต อพฺภนฺตเร มเต นีหรณํ ทุกฺข’’นฺติ ปุตฺตํ พหิทฺวารโกฏฺฐเก นิปชฺชาเปสิ.

“Adorned, with polished earrings”—this is the Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, a certain brahmin residing in Sāvatthī was rich, very wealthy, possessing great resources, faithless, without confidence, holding wrong views. He gave nothing to anyone, hence he was known as "the one who had never given before." Due to his wrong views and stinginess, he did not even wish to see the Tathāgata or a disciple of the Tathāgata. He even instructed his own son, named Maṭṭhakuṇḍala: "My dear, you must not approach or see the ascetic Gotama or his disciples." And he did so. Then his son fell ill. Fearing the loss of wealth, the brahmin did not arrange for medicine. But when the illness worsened, he summoned physicians and showed him to them. The physicians, having examined his body and knowing him to be incurable, departed. The brahmin, thinking, "It is difficult to carry out a son who has died inside," had his son laid down outside in the portico.

ภควา รตฺติยา ปจฺจูสสมเย มหากรุณาสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย โลกํ โวโลเกนฺโต อทฺทส มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวํ ขีณายุกํ ตทเหว จวนธมฺมํ, นิรยสํวตฺตนิกญฺจสฺส กมฺมํ กโตกาสํ. ‘‘สเจ ปนาหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, โส มยิ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติตฺวา ปิตรํ อาฬาหเน โรทมานํ อุปคนฺตฺวา สํเวเชสฺสติ, เอวํ โส จ ตสฺส ปิตา จ มม สนฺติกํ อาคมิสฺสติ, มหาชนกาโย สนฺนิปติสฺสติ ตตฺถ มยา ธมฺเม เทสิเต มหาธมฺมาภิสมโย ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปน ญตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ มฏฺฐกุณฺฑลีมาณวสฺส ปิตุ เคหสมีเป ฐตฺวา ฉพฺพณฺณพุทฺธรํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา ทิสฺวา มาณโว ‘‘กิเมต’’นฺติ อิโต จิโต จ วิโลเกนฺโต อทฺทส ภควนฺตํ ทนฺตํ คุตฺตํ สนฺตินฺทฺริยํ ทฺวตฺตึสาย มหาปุริสลกฺขเณหิ อสีติยา อนุพฺยญฺชเนหิ พฺยามปฺปภาย เกตุมาลาย จ วิชฺโชตมานํ อนุปมาย พุทฺธสิริยา อจินฺเตยฺเยน พุทฺธานุภาเวน วิโรจมานํ. ทิสฺวา ตสฺส เอตทโหสิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข ภควา อิธานุปฺปตฺโต, ยสฺสายํ รูปสมฺปทา อตฺตโน เตชสา สูริยมฺปิ อภิภวติ, กนฺตภาเวน จนฺทิมํ, อุปสนฺตภาเวน [Pg.304] สพฺเพปิ สมณพฺราหฺมเณ, อุปสเมน นาม เอตฺเถว ภวิตพฺพํ, อยเมว จ มญฺเญ อิมสฺมึ โลเก อคฺคปุคฺคโล, มเมว จ อนุกมฺปาย อิธานุปฺปตฺโต’’ติ พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา นิรนฺตรํ ผุฏสรีโร อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺโต ปสนฺนจิตฺโต อญฺชลึ ปคฺคยฺห นิปชฺชิ. ตํ ทิสฺวา ภควา ‘‘อลํ อิมสฺส เอตฺตเกน สคฺคูปปตฺติยา’’ติ ปกฺกามิ.

The Blessed One, at the time of dawn, having arisen from the attainment of great compassion, surveyed the world and saw the young man Maṭṭhakuṇḍalī, whose life was exhausted, destined to pass away that very day, and whose kamma leading to hell had found its opportunity. “If I go there, he will gain confidence in me, be reborn in the heavenly world, and then approach his father weeping at the charnel ground, inspiring him with a sense of spiritual urgency. Thus, both he and his father will come to me, a great assembly will gather, and when I teach the Dhamma there, a great realization of the Dhamma will occur.” Knowing this, in the morning, having dressed and taken his bowl and robe, he entered Sāvatthī for alms with a large Saṅgha of bhikkhus. Standing near the house of Maṭṭhakuṇḍalī’s father, he emitted the six-colored Buddha-rays. Seeing them, the young man wondered, “What is this?” Looking around, he saw the Blessed One—tamed, guarded, with tranquil senses, radiant with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics, with a fathom-long halo and a crest of light, shining with incomparable Buddha-splendor, resplendent with inconceivable Buddha-power. Seeing him, this thought arose in him: “Has the Blessed One, the Buddha, arrived here? His accomplishment of form is such that it surpasses even the sun with its radiance, the moon in loveliness, and all ascetics and brahmins in tranquility. Indeed, peace must be found right here. I believe he is the foremost person in this world, and he has come here out of compassion for me.” With his body continuously suffused with joy that had the Buddha as its object, experiencing abundant rapture and happiness, with a serene mind, he raised his joined palms in reverence and lay down. Seeing this, the Blessed One thought, “This much is sufficient for his rebirth in heaven,” and departed.

โสปิ ตํ ปีติโสมนสฺสํ อวิชหนฺโตว กาลํ กตฺวา ตาวตึเสสุ ทฺวาทสโยชนิเก วิมาเน นิพฺพตฺติ. ปิตา ปนสฺส สรีรสกฺการํ กริตฺวา ทุติยทิวเส ปจฺจูสเวลายํ อาฬาหนํ คนฺตฺวา ‘‘หา หา มฏฺฐกุณฺฑลิ, หา หา มฏฺฐกุณฺฑลี’’ติ ปริเทวมาโน อาฬาหนํ อนุปริกฺกมนฺโต โรทติ. เทวปุตฺโต อตฺตโน วิภวสมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กุโต นุ โข อหํ อิธาคโต กิญฺจ กมฺมํ กตฺวา’’ติ อุปธาเรนฺโต อตฺตโน ปุริมตฺตภาวํ ญตฺวา ตตฺถ จ มรณกาเล ภควติ ปวตฺติตํ จิตฺตปฺปสาทํ มโนหรํ อญฺชลิกรณมตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อโห มหานุภาวา พุทฺธา ภควนฺโต’’ติ สาติสยํ ตถาคเต สญฺชาตปฺปสาทพหุมาโน ‘‘อทินฺนปุพฺพกพฺราหฺมโณ นุ โข กึ กโรตี’’ติ อุปธาเรนฺโต อาฬาหเน โรทมานํ ทิสฺวา ‘‘อยํ มยฺหํ ปุพฺเพ เภสชฺชมตฺตมฺปิ อกตฺวา อิทานิ นิรตฺถกํ อาฬาหเน โรทติ, หนฺท นํ สํเวเชตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ เทวโลกโต อาคนฺตฺวา มฏฺฐกุณฺฑลีรูเปน โรทมาโน ‘‘หา หา จนฺท, หา หา สูริยา’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ปิตุ สมีเป อฏฺฐาสิ. อถ นํ พฺราหฺมโณ ‘‘อยํ มฏฺฐกุณฺฑลี อาคโต’’ติ จินฺเตตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ –

He, without abandoning that joy and gladness, passed away and was reborn in a twelve-yojana mansion in the Tāvatiṃsa heaven. His father, having performed the funeral rites for his body, went to the charnel ground at dawn on the second day and, lamenting, “Alas, Maṭṭhakuṇḍali, alas, Maṭṭhakuṇḍali!” wept as he wandered around the charnel ground. The young deva, observing his own glorious prosperity, reflected, “From where have I come here, and what deed did I do?” Recalling his previous existence, and seeing the serene mind and the mere lovely gesture of joining his palms that he had directed toward the Blessed One at the moment of death, he thought, “Ah, the Buddhas, the Blessed Ones, are indeed of great power!” Filled with exceeding faith and reverence for the Tathāgata, he wondered, “What is that brahmin, the one who never gave before, doing?” Seeing him weeping in the charnel ground, he thought, “He did not even give me medicine before, and now he weeps uselessly in the charnel ground. Come, let me stir him and establish him in wholesome deeds.” Descending from the deva-world in the form of Maṭṭhakuṇḍali, he stood near his father, weeping, stretching out his arms, and crying, “Alas, O moon! Alas, O sun!” Then the brahmin, thinking, “Maṭṭhakuṇḍali has come,” addressed him with a verse:

๑๒๐๗.

1207.

‘‘อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี, มาลธารี หริจนฺทนุสฺสโท;

พาหา ปคฺคยฺห กนฺทสิ, วนมชฺเฌ กึ ทุกฺขิโต ตุว’’นฺติ.

“Adorned, with polished earrings, wearing a garland, anointed with red sandalwood; with arms outstretched you weep—why are you sorrowful in the midst of the forest?”

ตตฺถ อลงฺกโตติ วิภูสิโต. มฏฺฐกุณฺฑลีติ สรีรปฺปเทสสฺส อฆํสนตฺถํ มาลาลตาทโย อทสฺเสตฺวา มฏฺฐากาเรเนว กตกุณฺฑโล. อถ วา มฏฺฐกุณฺฑลีติ วิสุทฺธกุณฺฑโล, ตาเปตฺวา ชาติหิงฺคุลิกาย มชฺชิตฺวา โธวิตฺวา สูกรโลเมน มชฺชิตกุณฺฑโลติ อตฺโถ[Pg.305]. มาลธารีติ มาลํ ธาเรนฺโต, ปิฬนฺธิตมาโลติ อตฺโถ. หริจนฺทนุสฺสโทติ รตฺตจนฺทเนน สพฺพโส อนุลิตฺตคตฺโต. กินฺติ ปุจฺฉาวจนํ. ทุกฺขิโตติ ทุกฺขปฺปตฺโต. กึทุกฺขิโตติ วา เอกเมว ปทํ, เกน ทุกฺเขน ทุกฺขิโตติ อตฺโถ.

Therein, 'alaṅkato' means adorned. 'Maṭṭhakuṇḍalī' means having earrings made in a polished manner, without displaying garlands, vines, and so on, so as not to rub against the body. Alternatively, 'maṭṭhakuṇḍalī' means having pure earrings; that is, earrings polished by heating, burnished with genuine vermilion, washed, and polished with a boar's bristle. 'Māladhārī' means wearing a garland; that is, adorned with a garland. 'Haricandanussado' means having a body entirely anointed with red sandalwood. 'Kiṃ' is an interrogative word. 'Dukkhito' means afflicted with suffering. Or, 'kiṃdukkhito' is a single compound, meaning 'afflicted with what suffering?'

อถ นํ เทวปุตฺโต อาห –

Then the young deva said to him:

๑๒๐๘.

1208.

‘‘โสวณฺณมโย ปภสฺสโร, อุปฺปนฺโน รถปญฺชโร มม;

ตสฺส จกฺกยุคํ น วินฺทามิ, เตน ทุกฺเขน ชหามิ ชีวิต’’นฺติ.

“Golden and radiant, a chariot frame has arisen for me; but I find no pair of wheels for it, and for that reason of sorrow I give up my life.”

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Then the Brahmin said to him:

๑๒๐๙.

1209.

‘‘โสวณฺณมยํ มณิมยํ, โลหิตกมยํ อถ รูปิยมยํ;

อาจิกฺข เม ภทฺทมาณว, จกฺกยุคํ ปฏิปาทยามิ เต’’ติ.

“Made of gold, made of gems, made of ruby, or made of silver; tell me, good youth, and I will provide you a pair of wheels.”

ตํ สุตฺวา มาณโว ‘‘อยํ ปุตฺตสฺส เภสชฺชํ อกตฺวา ปุตฺตปติรูปกํ มํ ทิสฺวา โรทนฺโต ‘สุวณฺณาทิมยํ รถจกฺกํ กโรมี’ติ วทติ, โหตุ นิคฺคณฺหิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘กีว มหนฺตํ เม จกฺกยุคํ กริสฺสสี’’ติ วตฺวา ‘‘ยาว มหนฺตํ อากงฺขสี’’ติ วุตฺเต ‘‘จนฺทิมสูริเยหิ เม อตฺโถ, เต เม เทหี’’ติ ยาจนฺโต –

Hearing this, the young man thought, “This man, who did not prepare medicine for his son, weeps upon seeing me, who resembles his son, and says, ‘I will make a chariot wheel of gold and so forth.’ Very well, I will rebuke him.” So he said, “How large a pair of wheels will you make for me?” When told, “As large as you wish,” he requested, “I need the sun and moon; give them to me.”

๑๒๑๐.

1210.

‘‘โส มาณโว ตสฺส ปาวทิ, จนฺทสูริยา อุภเยตฺถ ทิสฺสเร;

โสวณฺณมโย รโถ มม, เตน จกฺกยุเคน โสภตี’’ติ.

That young man said to him, “Both the sun and moon are seen here. My golden chariot shines with that pair of wheels.”

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Then the brahmin said to him:

๑๒๑๑.

1211.

‘‘พาโล โข ตฺวํ อสิ มาณว, โย ตฺวํ ปตฺถยเส อปตฺถิยํ;

มญฺญามิ ตุวํ มริสฺสสิ, น หิ ตฺวํ ลจฺฉสิ จนฺทสูริเย’’ติ.

“You are indeed a fool, young man, who desires the unattainable. I think you will die, for you will not obtain the sun and moon.”

อถ [Pg.306] นํ มาณโว ‘‘กึ ปน ปญฺญายมานสฺสตฺถาย โรทนฺโต พาโล โหติ, อุทาหุ อปญฺญายมานสฺสา’’ติ วตฺวา –

Then the young man said to him, “Now, is one who weeps for something perceptible foolish, or for something imperceptible?”

๑๒๑๒.

1212.

‘‘คมนาคมนมฺปิ ทิสฺสติ, วณฺณธาตุ อุภยตฺถ วีถิยา;

เปโต กาลกโต น ทิสฺสติ, โก นิธ กนฺทตํ พาลฺยตโร’’ติ.

“Coming and going are seen, the element of appearance is seen in both on their path; the departed one who has passed away is not seen. Who here among those who lament is the more foolish?”

ตํ สุตฺวา พฺราหฺมโณ ‘‘ยุตฺตํ เอส วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา –

Hearing that, the brahmin reflected, “This one speaks rightly”—

๑๒๑๓.

1213.

‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณว, อหเมว กนฺทตํ พาลฺยตโร;

จนฺทํ วิย ทารโก รุทํ, เปตํ กาลกตาภิปตฺถยิ’’นฺติ. –

“Truly you speak, O young man. I am indeed the more foolish among those who lament. Like a child crying for the moon, I longed for the departed one who has passed away.”

วตฺวา ตสฺส กถาย นิสฺโสโก หุตฺวา มาณวสฺส ถุตึ กโรนฺโต อิมา คาถา อภาสิ –

Having spoken thus, and becoming free from sorrow by his words, he uttered these verses in praise of the young man:

๑๒๑๔.

1214.

‘‘อาทิตฺตํ วต มํ สนฺตํ, ฆตสิตฺตํว ปาวกํ;

วารินา วิย โอสิญฺจํ, สพฺพํ นิพฺพาปเย ทรํ.

“Indeed, I was burning, like a fire sprinkled with ghee; as if sprinkling with water, you have extinguished all my anguish.”

๑๒๑๕.

1215.

‘‘อพฺพหี วต เม สลฺลํ, โสกํ หทยนิสฺสิตํ;

โย เม โสกปเรตสฺส, ปุตฺตโสกํ อปานุทิ.

“Indeed, you have drawn out the dart from me—the sorrow lodged in my heart; you who have dispelled the grief for my son, for me who was overcome by sorrow.”

๑๒๑๖.

1216.

‘‘สฺวาหํ อพฺพูฬฺหสลฺโลสฺมิ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต;

น โสจามิ น โรทามิ, ตว สุตฺวาน มาณวา’’ติ.

“I, with dart drawn out, have become cool, am extinguished. I do not grieve, nor do I weep, having heard you, O young man.”

๑๒๐๘-๑๐. ตตฺถ รถปญฺชโรติ รถูปตฺถํ. น วินฺทามีติ น ลภามิ. ภทฺทมาณวาติ อาลปนํ. ปฏิปาทยามีติ สมฺปาเทตฺวา ททามิ, มา จกฺกยุคาภาเวน ชีวิตํ ชหีติ อธิปฺปาโย. อุภเยตฺถ ทิสฺสเรติ อุโภปิ เอตฺถ จนฺทสูริยา อากาเส ทิสฺสนฺติ. ย-กาโร ปทสนฺธิกโร, อุภเย เอตฺถาติ วา ปทวิภาโค.

Therein, ‘rathapañjaro’ means the frame of the chariot. ‘Na vindāmi’ means ‘I do not obtain.’ ‘Bhaddamāṇava’ is a term of address. ‘Paṭipādayāmi’ means ‘having prepared, I give’; the intention is, ‘Do not give up your life for lack of a pair of wheels.’ ‘Ubhayettha dissare’ means ‘both the sun and moon are seen here in the sky.’ The letter ‘ya’ is for euphonic conjunction, or the word division is ‘ubhaye ettha’.

๑๒๑๒. คมนาคมนนฺติ ทิวเส ทิวเส โอคมนุคฺคมนวเสน จนฺทสูริยานํ คมนํ อาคมนญฺจ ทิสฺสติ. ‘‘คมโนคมน’’นฺติปิ ปาฬิ, อุคฺคมนํ โอคมนญฺจาติ [Pg.307] อตฺโถ. วณฺณธาตูติ สีติภาววิสิฏฺฐา กนฺตภาวภาสุรา, อุณฺหภาววิสิฏฺฐา ติกฺขภาวภาสุรา จ วณฺณนิภา. อุภยตฺถาติ จนฺเท สูริเย จาติ ทฺวีสุปิ วณฺณธาตุ ทิสฺสตีติ โยเชตพฺพํ. วีถิยาติ ปวตฺตนวีถิยํ อากาเส, นาควีถิยาทิวีถิยํ วา. ‘‘อุภเยตฺถา’’ติปิ ปาโฐ, อุภเย เอตฺถาติ ปทวิสนฺธิ. พาลฺยตโรติ พาลตโร อติสเยน พาโล.

1212. ‘Gamanāgamanaṃ’ means that the going and coming of the moon and sun, by way of their setting and rising, are seen day by day. ‘Gamanogamana’ is also a reading, meaning ‘rising and setting.’ ‘Vaṇṇadhātu’ means the radiance of appearance distinguished by the state of coolness and shining with pleasantness, and distinguished by the state of heat and shining with sharpness. ‘Ubhayattha’ should be construed to mean that the element of appearance is seen in both, that is, in the moon and the sun. ‘Vīthiyā’ means on the path of proceeding in the sky, or on a path such as the Nāga-path. ‘Ubhayetthā’ is also a reading; the words are separated as ‘ubhaye ettha’ (in both here). ‘Bālyataro’ means ‘more foolish,’ exceedingly foolish.

๑๒๑๓. อิมํ ปน กถํ สุตฺวา ‘‘อลพฺภนียวตฺถุํ วตาหํ ปตฺเถตฺวา เกวลํ โสกคฺคินา ฑยฺหามิ, กึ เม นิรตฺถเกน อนยพฺยสเนนา’’ติ ปฏิสงฺขาเน อฏฺฐาสิ. อถ เทวปุตฺโต มฏฺฐกุณฺฑลีรูปํ ปฏิสํหริตฺวา อตฺตโน ทิพฺพรูเปเนว อฏฺฐาสิ. พฺราหฺมโณ ปน ตํ อโนโลเกตฺวา มาณวโวหาเรเนว โวหรนฺโต ‘‘สจฺจํ โข วเทสิ มาณวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จนฺทํ วิย ทารโก รุทนฺติ จนฺทํ อภิปตฺถยํ รุทนฺโต ทารโก วิยาติ อตฺโถ. กาลกตาภิปตฺถยินฺติ กาลกตํ อภิปตฺถยึ. ‘‘อภิปตฺถย’’นฺติปิ ปาโฐ.

1213. Having heard this discourse, he stood in contemplation, thinking: ‘Indeed, I have longed for an unattainable thing and am merely burning with the fire of grief. What use is this fruitless misfortune and ruin to me?’ Then the devaputta, withdrawing the form of Maṭṭhakuṇḍalī, stood in his own divine form. The brahmin, however, without looking at him, continued to address him in the manner of a youth, saying, ‘Truly, young man, you speak rightly,’ and so on. Here, ‘like a child crying for the moon’ means like a child crying, longing for the moon. ‘Longing for the dead’ means ‘I longed for the deceased.’ ‘Abhipatthaya’ is also a reading.

๑๒๑๔-๕. อาทิตฺตนฺติ โสกคฺคินา อาทิตฺตํ. นิพฺพาปเย ทรนฺติ นิพฺพาปยิ ทรถํ โสกปริฬาหํ. อพฺพหีติ อุทฺธริ.

‘Ādittaṃ’ means burning with the fire of sorrow. ‘Nibbāpaye daraṃ’ means ‘he extinguished the burning heat of sorrow.’ ‘Abbahī’ means ‘he pulled out.’

อถ พฺราหฺมโณ โสกํ วิโนเทตฺวา อตฺตโน อุปเทสทายกํ ทิพฺพรูเปน ฐิตํ ทิสฺวา ‘‘โก นาม ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉนฺโต –

Then the brahmin, having dispelled his sorrow, seeing his advisor standing in divine form, asked, ‘Who are you?’

๑๒๑๗.

1217.

‘‘เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ, อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท;

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต, กถํ ชาเนมุ ตํ มย’’นฺติ. –

“Are you a deva, or a gandhabba, or Sakka, the destroyer of fortresses? Who are you? Whose son are you? How may we know you?”

อาห. โสปิ ตสฺส –

He said. And he also said to him:

๑๒๑๘.

1218.

‘‘ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสิ, ปุตฺตํ อาฬาหเน สยํ ทหิตฺวา;

สฺวาหํ กุสลํ กริตฺวา กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ. –

“For whom you lament and for whom you weep, having yourself burned your son on the pyre; I, having performed a wholesome deed, have gone to the company of the Tidasā gods.”

อตฺตานํ [Pg.308] กเถสิ. ตตฺถ ยญฺจ กนฺทสิ ยญฺจ โรทสีติ ยํ ตว ปุตฺตํ มฏฺฐกุณฺฑลึ อุทฺทิสฺส โรทสิ, อสฺสูนิ มุญฺจสิ.

He declared himself. Here, ‘for whom you lament and for whom you weep’ means that you weep and shed tears on account of your son Maṭṭhakuṇḍalī.

อถ นํ พฺราหฺมโณ อาห –

Then the brahmin said to him:

๑๒๑๙.

1219.

‘‘อปฺปํ วา พหุํ วา นาทฺทสาม, ทานํ ททนฺตสฺส สเก อคาเร;

อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ, เกน กมฺเมน คโตสิ เทวโลก’’นฺติ.

“Little or much, we did not see you giving alms in your own home, nor such an Uposatha observance. By what deed have you gone to the deva world?”

ตตฺถ ‘‘อุโปสถกมฺมํ วา ตาทิสํ นาทฺทสามา’’ติ โยชนา.

Here, the connection is: “nor such an Uposatha observance did we see.”

อถ นํ มาณโว อาห –

Then the youth said to him:

๑๒๒๐.

1220.

‘‘อาพาธิโกหํ ทุกฺขิโต คิลาโน, อาตุรรูโปมฺหิ สเก นิเวสเน;

พุทฺธํ วิคตรชํ วิติณฺณกงฺขํ, อทฺทกฺขึ สุคตํ อโนมปญฺญํ.

“I was afflicted, suffering, ill, and tormented in my own dwelling; I saw the Buddha, rid of defilement, having overcome doubt, the Sugata of sublime wisdom.”

๑๒๒๑.

1221.

‘‘สฺวาหํ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อญฺชลึ อกรึ ตถาคตสฺส;

ตาหํ กุสลํ กริตฺวาน กมฺมํ, ติทสานํ สหพฺยตํ คโต’’ติ.

“With a gladdened mind and a confident heart, I paid homage to the Tathāgata with joined hands. Having performed that wholesome deed, I went to the fellowship of the Tidasā gods.”

๑๒๒๐-๒๑. ตตฺถ อาพาธิโกติ อาพาธสมงฺคี. ทุกฺขิโตติ เตเนว อาพาธิกภาเวน ชาตทุกฺโข. คิลาโนติ คิลายมาโนติ อตฺโถ. อาตุรรูโปติ ทุกฺขเวทนาภิตุนฺนกาโย. วิคตรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วิติณฺณกงฺขนฺติ สพฺพโส สํสยานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉํ. อโนมปญฺญนฺติ ปริปุณฺณปญฺญํ, สพฺพญฺญุนฺติ อตฺโถ. อกรินฺติ อกาสึ. ตาหนฺติ ตํ อหํ.

1220-21. Herein, ‘ābādhiko’ means possessing illness. ‘Dukkhito’ means experiencing suffering that has arisen from that very state of affliction. ‘Gilāno’ means ‘ailing.’ ‘Āturarūpo’ means a body overwhelmed by painful feeling. ‘Vigatarajaṃ’ means free from the defilement of lust and so forth. ‘Vitiṇṇakaṅkhaṃ’ means having crossed beyond doubt, because all uncertainties have been utterly cut off. ‘Anomapaññaṃ’ means of complete wisdom, that is, the All-Knowing One. ‘Akariṃ’ means ‘I did.’ ‘Tāhaṃ’ is a compound of ‘taṃ ahaṃ’ (that I).

เอวํ ตสฺมึ กเถนฺเตเยว พฺราหฺมณสฺส สกลสรีรํ ปีติยา ปริปูริ. โส ตํ ปีตึ ปเวเทนฺโต –

As he was speaking thus, the brahmin’s entire body became filled with rapture. Expressing that rapture, he said:

๑๒๒๒.

1222.

‘‘อจฺฉริยํ [Pg.309] วต อพฺภุตํ วต,อญฺชลิกมฺมสฺส อยมีทิโส วิปาโก;

อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต,อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ. – อาห;

‘Marvelous indeed, wonderful indeed! Such is the result of the act of reverential salutation! I too, with a gladdened mind and a confident heart, will go for refuge to the Buddha this very day,’ he said.

ตตฺถ อนภิณฺหปฺปวตฺติตาย อจฺฉรํ ปหริตุํ โยคฺคนฺติ อจฺฉริยํ, อภูตปุพฺพตาย อพฺภุตํ. อุภเยนปิ วิมฺหยาวหตํเยว ทสฺเสตฺวา ‘‘อหมฺปิ มุทิตมโน ปสนฺนจิตฺโต, อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชามี’’ติ อาห.

Herein, ‘acchariyaṃ’ (marvelous) is that which is worthy of a snap of the fingers due to its not occurring constantly; ‘abbhutaṃ’ (wonderful) is that which has not happened before. Having shown both as bringing about amazement, he said: ‘I too, with a gladdened mind and a confident heart, will go for refuge to the Buddha this very day.’

อถ นํ เทวปุตฺโต สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยเชนฺโต –

Then the devaputta, wishing to engage him in taking refuge and undertaking the moral precepts, said:

๑๒๒๓.

1223.

‘‘อชฺเชว พุทฺธํ สรณํ วชาหิ, ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ ปสนฺนจิตฺโต;

ตเถว สิกฺขาย ปทานิ ปญฺจ, อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ.

‘Go for refuge to the Buddha this very day, and with a confident heart to the Dhamma and the Saṅgha. Likewise, undertake the five precepts of training, unbroken and unblemished.’

๑๒๒๔.

1224.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยสฺสุ;

อมชฺชโป มา จ มุสา ภณาหิ, สเกน ทาเรน จ โหหิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

‘Quickly abstain from the destruction of life; avoid taking what is not given in the world; be not one who drinks intoxicants, and do not speak falsely; and be content with your own spouse.’

คาถาทฺวยมาห.

He spoke two stanzas.

๑๒๒๓. ตตฺถ ตเถวาติ ยถา ปสนฺนจิตฺโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ พุทฺธํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ ปสนฺนจิตฺโต ธมฺมญฺจ สงฺฆญฺจ สรณํ วชาหิ. ยถา วา ปสนฺนจิตฺโต รตนตฺตยํ สรณํ วเชสิ, ตเถว ‘‘อยํ เอกํสโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ หิตสุขาวโห’’ติ ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาย อธิสีลสิกฺขาย ปทานิ โกฏฺฐาสภูตานิ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขาย วา อุปายภูตานิ ปญฺจสีลานิ อวิโกปนโต จ อสํกิลิสฺสนโต จ อขณฺฑผุลฺลานิ สมาทิยสฺสุ, สมาทาย วตฺตสฺสูติ อตฺโถ.

1223. Herein, 'tatheva' means: just as you, with a devout mind, went for refuge to the Buddha, thinking, 'The Blessed One is a Perfectly Enlightened One,' in that same way, with a devout mind, go for refuge to the Dhamma and the Saṅgha, thinking, 'The Dhamma is well-proclaimed; the Saṅgha is of good practice.' Or, just as you, with a devout mind, went for refuge to the Triple Gem, in that same way, with a devout mind, thinking, 'This certainly brings welfare and happiness in the present existence and in the future,' undertake the five precepts—which are the constituent parts of the training in higher virtue, or the means for the training in higher mind and higher wisdom—unbroken and unblemished, due to being unviolated and undefiled; that is, having undertaken them, you should practice them. This is the meaning.

เอวํ เทวปุตฺเตน สรณคมเน สีลสมาทาเน จ นิโยชิโต พฺราหฺมโณ ตสฺส วจนํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉนฺโต –

Thus, the brahmin, having been urged by the devaputta in the going for refuge and in the undertaking of the precepts, accepting his words with reverence—

๑๒๒๕.

1225.

‘‘อตฺถกาโมสิ [Pg.310] เม ยกฺข, หิตกาโมสิ เทวเต;

กโรมิ ตุยฺหํ วจนํ, ตฺวํสิ อาจริโย มมา’’ติ. –

‘O yakkha, you wish for my benefit; O devatā, you desire my good. I will do as you say; you are my teacher.’

คาถํ วตฺวา ตตฺถ ปติฏฺฐหนฺโต –

Having spoken the verse, and wishing to be established in that teaching—

๑๒๒๖.

1226.

‘‘อุเปมิ สรณํ พุทฺธํ, ธมฺมญฺจาปิ อนุตฺตรํ;

สงฺฆญฺจ นรเทวสฺส, คจฺฉามิ สรณํ อหํ.

‘I go for refuge to the Buddha, and to the unsurpassed Dhamma; and to the Saṅgha of the god among men, I go for refuge.

๑๒๒๗.

1227.

‘‘ปาณาติปาตา วิรมามิ ขิปฺปํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยามิ;

อมชฺชโป โน จ มุสา ภณามิ, สเกน ทาเรน จ โหมิ ตุฏฺโฐ’’ติ. –

‘I quickly refrain from the destruction of life; I avoid taking what is not given in the world; I am not one who drinks intoxicants, nor do I speak falsely; and I am content with my own spouse.’

คาถาทฺวยมาห. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

He spoke two stanzas. That too is indeed easy to understand.

ตโต เทวปุตฺโต ‘‘กตํ มยา พฺราหฺมณสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ, อิทานิ สยเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายิ. พฺราหฺมโณปิ โข ภควติ สญฺชาตปสาทพหุมาโน เทวตาย จ โจทิยมาโน ‘‘สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิสฺสามี’’ติ วิหาราภิมุโข คจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา มหาชโน ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เอตฺตกํ กาลํ ตถาคตํ อนุปสงฺกมิตฺวา อชฺช ปุตฺตโสเกน อุปสงฺกมติ, กีทิสี นุ โข ธมฺมเทสนา ภวิสฺสตี’’ติ ตํ อนุพนฺธิ.

Then the devaputta, thinking, ‘I have done what was fit to be done for the brahmin; now he himself will approach the Blessed One,’ disappeared right there. The brahmin, in turn, in whom faith and great respect for the Blessed One had arisen, and being urged by the devatā, thinking, ‘I will approach the ascetic Gotama,’ went facing the monastery. Seeing him, the great multitude thought, ‘This brahmin, who has not approached the Tathāgata for so long, is now approaching because of grief for his son. Of what kind, indeed, will the Dhamma discourse be?’ and they followed him.

พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอวมาห ‘‘สกฺกา นุ โข โภ โคตม กิญฺจิ ทานํ อทตฺวา สีลํ วา อรกฺขิตฺวา เกวลํ ตุมฺเหสุ ปสาทมตฺเตน สคฺเค นิพฺพตฺติตุ’’นฺติ. ‘‘นนุ, พฺราหฺมณ, อชฺช ปจฺจูสเวลายํ มฏฺฐกุณฺฑลินา เทวปุตฺเตน อตฺตโน เทวโลกูปปตฺติการณํ ตุยฺหํ กถิก’’นฺติ ภควา อโวจ. ตสฺมึ ขเณ มฏฺฐกุณฺฑลีเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อาคนฺตฺวา ทิสฺสมานรูโป วิมานโต โอรุยฺห ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ ภควา ตสฺสํ ปริสติ เตน เทวปุตฺเตน กตสุจริตํ กเถตฺวา ปริสาย จิตฺตกลฺลตํ ญตฺวา สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนํ อกาสิ. เทสนาปริโยสาเน เทวปุตฺโต จ พฺราหฺมโณ จ สนฺนิปติตปริสา จาติ จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ.

The brahmin approached the Blessed One, exchanged courteous greetings, and said, ‘Venerable Gotama, is it possible to be reborn in the heavens merely by having faith in you, without giving any alms or keeping moral precepts?’ The Blessed One said, ‘Brahmin, did not the devaputta Maṭṭhakuṇḍalī tell you at dawn today the reason for his arising in the deva world?’ At that moment, the devaputta Maṭṭhakuṇḍalī arrived with his celestial mansion, appearing in visible form. Descending from the mansion, he paid homage to the Blessed One, raised his hands in reverence, and stood to one side. Then the Blessed One, knowing the readiness of the minds of the assembly, recounted to them the good deed done by that devaputta and gave an elevating Dhamma discourse. At the end of the discourse, the devaputta, the brahmin, and the assembled gathering—eighty-four thousand beings—attained the comprehension of the Dhamma. Thus is the story of Maṭṭhakuṇḍalī.

มฏฺฐกุณฺฑลีวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The Exposition of the Maṭṭhakuṇḍalī Mansion is concluded.

๑๐. เสรีสกวิมานวณฺณนา

10. The Exposition of the Serīsaka Mansion

สุโณถ [Pg.311] ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จาติ เสรีสกวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควติ ปรินิพฺพุเต อายสฺมา กุมารกสฺสโป ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ เสตพฺยนครํ สมฺปตฺโต. ตตฺถ ปายาสิราชญฺญํ อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตํ วิปรีตคฺคาหโต วิเวเจตฺวา สมฺมาทสฺสเน ปติฏฺฐาเปสิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปุญฺญปสุโต หุตฺวา สมณพฺราหฺมณานํ ทานํ เทนฺโต ตตฺถ อกตปริจยตาย อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา อปรภาเค กาลํ กตฺวา จาตุมหาราชิกภวเน สุญฺเญ เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺติ.

The Serīsaka Mansion is introduced by the verse beginning, 'Listen, of the yakkha and the merchants.' What is its origin? After the Blessed One had attained final Nibbāna, the Venerable Kumāra Kassapa arrived at the city of Setabyā with five hundred bhikkhus. There, having dissuaded the chieftain Pāyāsi, who had approached him, from his adherence to wrong views, he established him in right view. From then on, intent on merit, he gave alms to ascetics and brahmins, but because he was unpracticed in it, he gave the alms disrespectfully. In a later part of his life, after he passed away, he was reborn in the empty Serīsaka mansion in the realm of the Four Great Kings.

อตีเต กิร กสฺสปสฺส ภควโต กาเล เอโก ขีณาสวตฺเถโร อญฺญตรสฺมึ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา พหิคาเม เทวสิกํ เอกสฺมึ ปเทเส ภตฺตกิจฺจํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา เอโก โคปาลโก ‘‘อยฺโย สูริยาตเปน กิลมตี’’ติ ปสนฺนจิตฺโต จตูหิ สิรีสถมฺเภหิ สาขามณฺฑปํ กตฺวา อทาสิ, มณฺฑปสฺส สมีเป สิรีสรุกฺขํ โรเปสีติ จ วทนฺติ. โส กาลํ กตฺวา เตเนว ปุญฺญกมฺเมน จาตุมหาราชิเกสุ นิพฺพตฺติ, ตสฺส ปุริมกมฺมสฺส สูจกํ วิมานทฺวาเร สิรีสวนํ นิพฺพตฺติ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ปุปฺเผหิ สพฺพกาลํ อุปโสภมานํ, เตน ตํ วิมานํ ‘‘เสรีสก’’นฺติ ปญฺญายิตฺถ. โส จ เทวปุตฺโต เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสรนฺโต อิมสฺมึ พุทฺธุปฺปาเท ยสตฺเถรสฺส จตูสุ วิมลาทีสุ คิหิสหาเยสุ ควมฺปติ นาม หุตฺวา ภควโต ธมฺมเทสนาย อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต ปุพฺพาจิณฺณวเสน ตํ สุญฺญวิมานํ ทิสฺวา อภิณฺหํ ทิวาวิหารํ คจฺฉติ.

It is said that in the past, during the time of the Blessed One Kassapa, an elder who was an Arahant, after going for alms in a certain village, would daily perform the task of taking his meal in a certain place outside the village. Seeing him, a cowherd with a devoted mind thought, 'The noble one is weary from the sun's heat,' and he made and gave him a pavilion of branches with four sirīsa posts. They also say that he planted a sirīsa tree near the pavilion. When he passed away, by that very meritorious deed he was reborn among the Cātumahārājika devas. As an indicator of his former kamma, a sirīsa grove arose at the gate of his mansion, always resplendent with flowers endowed with color and fragrance. For that reason, that mansion became known as 'Serīsaka.' And that devaputta, transmigrating among devas and humans for one Buddha-interval, in this Buddha-era became one named Gavampati among the four lay companions of the Elder Yasa—Vimala and the others. Through the Blessed One's teaching of the Dhamma, he was established in Arahantship. By the power of past habit, seeing that empty mansion, he frequently went there for his day's abiding.

โส อปรภาเค ปายาสิเทวปุตฺตํ ตตฺถ ทิสฺวา ‘‘โกสิ ตฺวํ, อาวุโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา เตน ‘‘อหํ, ภนฺเต, ปายาสิราชญฺโญ อิธูปปนฺโน’’ติ วุตฺเต ‘‘นนุ ตฺวํ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก วิปรีตทสฺสโน กถมิธูปปนฺโน’’ติ อาห. อถ นํ ปายาสิเทวปุตฺโต ‘‘อยฺเยนมฺหิ กุมารกสฺสปตฺเถเรน มิจฺฉาทสฺสนโต วิเวจิโต, ปุญฺญกิริยานํ อสกฺกจฺจการิตาย ปน สุญฺเญ วิมาเน นิพฺพตฺโต. สาธุ, ภนฺเต, มนุสฺสโลกํ คตกาเล มม ปริชนสฺส อาโรเจถ [Pg.312] ‘ปายาสิราชญฺโญ อสกฺกจฺจํ ทานํ ทตฺวา สุญฺญํ เสรีสกวิมานํ อุปปนฺโน, ตุมฺเห ปน สกฺกจฺจํ ปุญฺญานิ กตฺวา ตตฺรูปปตฺติยา จิตฺตํ ปณิทหถา’’ติ. เถโร ตสฺสานุกมฺปาย ตถา อกาสิ. เตปิ เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ตถา จิตฺตํ ปณิธาย ปุญฺญานิ กตฺวา เสรีสเก วิมาเน นิพฺพตฺตึสุ. เสรีสกเทวปุตฺตํ ปน เวสฺสวณมหาราชา มรุภูมิยํ ฉายูทกรหิเต มคฺเค มคฺคปฏิปนฺนานํ มนุสฺสานํ อมนุสฺสปริปนฺถ โมจนตฺถํ มคฺครกฺขกํ ฐเปสิ.

On a later occasion, seeing the devaputta Pāyāsi there, he asked, 'Who are you, friend?' When he replied, 'Venerable sir, I, the chieftain Pāyāsi, have been reborn here,' the elder said, 'Were you not one of wrong view, of perverse vision? How have you been reborn here?' Then the devaputta Pāyāsi said: 'I was freed from wrong view by the noble Elder Kumārakassapa. However, because of performing meritorious deeds disrespectfully, I have been reborn in an empty mansion. Good, venerable sir, when you go to the human world, please inform my retinue: “The chieftain Pāyāsi, having given alms disrespectfully, has been reborn in the empty Serīsaka mansion. You, however, should perform meritorious deeds respectfully and set your mind on rebirth there.”' Out of compassion for him, the elder did so. They too, having heard the elder's word, set their minds accordingly, performed meritorious deeds, and were reborn in the Serīsaka mansion. The great king Vessavaṇa, however, appointed the Serīsaka devaputta as a guardian of the road in a desert region devoid of shade and water, for the purpose of freeing human travelers on the path from the danger of non-humans.

อถ อปเรน สมเยน องฺคมคธวาสิโน วาณิชา สกฏสหสฺสํ ภณฺฑสฺส ปูเรตฺวา สินฺธุโสวีรเทสํ คจฺฉนฺตา มรุกนฺตาเร ทิวา อุณฺหภเยน มคฺคํ อปฺปฏิปชฺชิตฺวา รตฺตึ นกฺขตฺตสญฺญาย มคฺคํ ปฏิปชฺชึสุ. เต มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา อญฺญํ ทิสํ อคมํสุ. เตสํ อนฺตเร เอโก อุปาสโก อโหสิ สทฺโธ ปสนฺโน สีลสมฺปนฺโน อรหตฺตปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน มาตาปิตูนํ อุปฏฺฐานตฺถํ วณิชฺชาย คโต. ตํ อนุคฺคณฺหนฺโต เสรีสกเทวปุตฺโต สห วิมาเนน อตฺตานํ ทสฺเสสิ. ทสฺเสตฺวา จ ปน ‘‘กสฺมา ตุมฺเห อิมํ ฉายูทกรหิตํ วาลุกากนฺตารํ ปฏิปนฺนา’’ติ ปุจฺฉิ. เต จสฺส ตตฺถ อตฺตโน อาคตปฺปการํ กเถสุํ, ตทตฺถทีปนา เทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ วจนปฏิวจนคาถา โหนฺติ. อาทิโต ปน ทฺเว คาถา ตาสํ สมฺพนฺธทสฺสนตฺถํ ธมฺมสงฺคาหเกหิ ฐปิตา –

Then on another occasion, merchants from Aṅga and Magadha, having filled a thousand carts with goods, set out for the country of Sindhu-Sovīra. In the desert, not taking to the road by day for fear of the heat, they traveled at night by the sign of the constellations. Having lost their way, they went in another direction. Among them was a lay follower who was faithful, confident, accomplished in virtue, endowed with the supporting condition for attaining Arahantship, and who had gone into trade to support his parents. The Serīsaka devaputta, wishing to help him, revealed himself together with his mansion. Having revealed himself, he asked, 'Why have you entered this sandy desert devoid of shade and water?' They then told him the manner of their arrival there. To clarify that meaning, there are verses of speech and reply between the devaputta and the merchants. At the beginning, however, two verses were placed by the compilers of the Dhamma to show their connection:

๑๒๒๘.

1228.

‘‘สุโณถ ยกฺขสฺส จ วาณิชาน จ, สมาคโม ยตฺถ ตทา อโหสิ;

ยถา กถํ อิตริตเรน จาปิ, สุภาสิตํ ตญฺจ สุณาถ สพฺเพ.

Listen, all of you, to the meeting that then took place between the yakkha and the merchants, and how they conversed with one another; listen to that well-spoken discourse.

๑๒๒๙.

1229.

‘‘โย โส อหุ ราชา ปายาสิ นาม, ภุมฺมานํ สหพฺยคโต ยสสฺสี;

โส โมทมาโนว สเก วิมาเน, อมานุโส มานุเส อชฺฌภาสี’’ติ.

That king who was named Pāyāsi, illustrious, gone to the companionship of the earth-deities; he, rejoicing in his own mansion, a nonhuman, addressed humans.

๑๒๒๘-๙. ตตฺถ สุโณถาติ สวนาณตฺติกวจนํ. ยํ มยํ อิทานิ ภณาม, ตํ สุโณถาติ. ยกฺขสฺสาติ เทวสฺส. เทโว หิ มนุสฺสานํ เอกจฺจานํ [Pg.313] เทวานญฺจ ปูชนียภาวโต ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. อปิจ สกฺโกปิ จตฺตาโร มหาราชาโนปิ เวสฺสวณปาริสชฺชาปิ ปุริโสปิ ‘‘ยกฺโข’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๙๓) สกฺโก ‘‘ยกฺโข’’ติ วุตฺโต. ‘‘จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา’’ติอาทีสุ มหาราชาโน. ‘‘สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๒๗๖) เวสฺสวณปาริสชฺชา. ‘‘เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธี’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๘๒) ปุริโส. อิธ ปน เวสฺสวณปาริสชฺโช อธิปฺเปโต. วาณิชาน จาติ คาถาพนฺธสุขตฺถํ อนุนาสิกโลปํ กตฺวา วุตฺตํ. สมาคโมติ สโมธานํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ วณฺณุปเถ. ตทาติ ตสฺมึ มคฺคมูฬฺหา หุตฺวา คมนกาเล. อิตริตเรน จาปีติ อิตรีตรญฺจาปิ, อิทํ ยถาติ อิมินา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เสรีสกเทวปุตฺตสฺส วาณิชานญฺจ ตทา ยตฺถ สมาคโม อโหสิ, ตํ สุโณถ, ยถา วาปิ เตหิ อญฺญมญฺญํ สุภาสิตํ สุลปิตํ กถํ ปวตฺติตํ, ตญฺจ สพฺเพ โอหิตจิตฺตา สุณาถาติ. ภุมฺมานนฺติ ภุมฺมเทวานํ.

In that verse, 'Listen' is a word of command to hear. The meaning is: 'What we shall now speak, listen to that.' 'Of the yakkha' means 'of the deva.' For a deva is called a 'yakkha' because of being worthy of worship by humans and by certain devas. Furthermore, Sakka, the Four Great Kings, the attendants of Vessavaṇa, and a man are also called 'yakkhas.' Indeed, in such passages as, 'This yakkha lives far too heedlessly; it would be good if I were to arouse a sense of urgency in this yakkha,' Sakka is called a 'yakkha.' In 'Four yakkhas with swords in hand,' the Great Kings are meant. In 'There are, venerable sir, eminent yakkhas who are not confident in the Blessed One,' the attendants of Vessavaṇa are meant. In 'To that extent is a yakkha’s purity,' a man is meant. Here, however, an attendant of Vessavaṇa is intended. 'And of the merchants' is said with the elision of the nasal for the sake of metrical facility in composing the verse. 'Meeting' means a coming together. 'Where' means on which sandy track. 'Then' means at that time of journeying, having become lost on the path. 'And with one another' means reciprocally; this should be connected with 'how.' This is the meaning here: When and where the meeting between the Serīsaka devaputta and the merchants occurred, listen to that; and in what manner well-spoken, well-uttered conversation was engaged in by them with one another, listen to that also, all of you, with attentive minds. 'Of the earth-deities' means of the earth-devas.

อิทานิ ยกฺขสฺส ปุจฺฉาคาถาโย โหนฺติ –

Now come the yakkha's verses of questioning:

๑๒๓๐.

1230.

‘‘วงฺเก อรญฺเญ อมนุสฺสฏฺฐาเน, กนฺตาเร อปฺโปทเก อปฺปภกฺเข;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, วงฺกํภยา นฏฺฐมนา มนุสฺสา.

“In a treacherous wilderness, a non-human haunt, a wasteland with little water and little food; in the middle of a very difficult sandy track, O humans, with minds bewildered from fear of the treachery.

๑๒๓๑.

1231.

‘‘นยิธ ผลา มูลมยา จ สนฺติ, อุปาทานํ นตฺถิ กุโตธ ภกฺโข;

อญฺญตฺร ปํสูหิ จ วาลุกาหิ จ, ตตฺตาหิ อุณฺหาหิ จ ทารุณาหิ จ.

“Here there are no fruits nor edible roots; there is no fuel, so whence could there be food? There is nothing here but dust and sand, scorched, hot, and fierce.

๑๒๓๒.

1232.

‘‘อุชฺชงฺคลํ ตตฺตมิวํ กปาลํ, อนายสํ ปรโลเกน ตุลฺยํ;

ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ, ภูมิปฺปเทโส อภิสตฺตรูโป.

A barren plain like a heated potsherd, comfortless, comparable to hell. This is an ancient abode of cruel beings, a stretch of ground as if accursed.

๑๒๓๓.

1233.

‘‘อถ [Pg.314] ตุมฺเห เกน วณฺเณน, กิมาสมานา อิมํ ปเทสญฺหิ;

อนุปวิฏฺฐา สหสา สเมจฺจ, โลภา ภยา อถ วา สมฺปมูฬฺหา’’ติ.

For what reason, then, and hoping for what, have you all rashly entered this region together? Is it from greed, or from fear, or are you utterly bewildered?”

๑๒๓๐. ตตฺถ วงฺเกติ สํสยฏฺฐาเน. ยตฺถ ปวิฏฺฐานํ ‘‘ชีวิสฺสาม นุ โข, มริสฺสาม นุ โข’’ติ ชีวิเต สํสโย โหติ, ตาทิเส อรญฺเญ. อมนุสฺสฏฺฐาเนติ อมนุสฺสานํ ปิสาจาทีนํ สญฺจรณฏฺฐาเน, มนุสฺสานํ วา อโคจรฏฺฐาเน. กนฺตาเรติ นิรุทเก อิริเณ, กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ หิ กนฺตาโร, อุทกํ คเหตฺวา ตริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อปฺโปทเก’’ติ. อปฺป-สทฺโท เหตฺถ อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๓; จูฬว. ๔๕๖) วิย. วณฺณุปถสฺส มชฺเฌติ วาลุกากนฺตารมชฺเฌติ อตฺโถ. วงฺกํภยาติ วงฺเกหิ ภีตา. วงฺเกหิ ภยํ เอเตสนฺติ ‘‘วงฺกภยา’’ติ วตฺตพฺเพ คาถาสุขตฺถํ สานุนาสิกํ กตฺวา ‘‘วงฺกํภยา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ วาลุกากนฺตารปเวสนโต ปุพฺเพ เตสํ อุปฺปนฺนภยํ สนฺธาย วุตฺตํ. นฏฺฐมนาติ มคฺคสติวิปฺปวาเสน นฏฺฐมานสา, มคฺคมูฬฺหาติ อตฺโถ. มนุสฺสาติ เตสํ อาลปนํ.

1230. Herein, `vaṅke` means in a place of uncertainty; a wilderness where, for those who have entered, there is doubt about their life: 'Will we live, or will we die?' `Amanussaṭṭhāne` means a place where non-humans such as pisācas roam, or alternatively, a place that is not a resort for humans. `Kantāre` means a waterless tract; for it is called a `kantāra` because one must cross it carrying water (`kaṃ`). Therefore, he says, `appodake` (waterless). Herein, the word `appa` has the sense of absence, as in such phrases as `appiccho appanigghoso`. `Vaṇṇupathassa majjhe` means in the middle of a sandy wasteland. `Vaṅkaṃbhayā` means afraid of dangers. When `vaṅkabhayā` (they for whom there is fear of dangers) should be said, for metrical facility it is said with a nasal as `vaṅkaṃbhayā`. And this was said with reference to the fear that arose in them before they entered the sandy wasteland. `Naṭṭhamanā` means with minds lost due to being separated from the path; the meaning is 'confused about the path.' `Manussā` is their term of address.

๑๒๓๑. อิธาติ อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร. ผลาติ อมฺพชมฺพุตาลนาฬิเกราทิผลานิ น สนฺตีติ โยชนา. มูลมยา จาติ มูลานิเยว มูลมยา, วลฺลิกนฺทาทีนิ สนฺธาย วทติ. อุปาทานํ นตฺถีติ กิญฺจาปิ กิญฺจิ ภกฺขํ นตฺถิ, อุปาทานํ วา อินฺธนํ, อคฺคิสฺส อินฺธนมตฺตมฺปิ นตฺถิ, กุโต เกน การเณน อิธ มรุกนฺตาเร ภกฺโข สิยาติ อตฺโถ. ยํ ปน อตฺถิ ตตฺถ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญตฺร ปํสูหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1231. `Idha` means in this desert wasteland. `Phalā`: the construction is that there are no fruits such as mangoes, rose-apples, palmyras, or coconuts. `Mūlamayā ca`: `mūlamayā` means roots themselves; this is said referring to tubers from creepers and so on. `Upādānaṃ natthi`: although there is no food whatsoever; or alternatively, `upādānaṃ` means fuel, and there is not even a bit of fuel for a fire. The meaning is: for what reason could there be food here in this desert wasteland? However, to show what does exist there, it was said, `aññatra paṃsūhi` (except for dust), and so on.

๑๒๓๒. อุชฺชงฺคลนฺติ ชงฺคลํ วุจฺจติ ลูขธูสโร อนุทโก ภูมิปฺปเทโส, ตํ ปน ฐานํ ชงฺคลโตปิ อุกฺกํเสน ชงฺคลนฺติ อาห ‘‘อุชฺชงฺคล’’นฺติ. เตนาห ‘‘ตตฺตมิวํ กปาล’’นฺติ, ตตฺตํ อโยกปาลสทิสนฺติ อตฺโถ. คาถาสุขตฺถญฺเจตฺถ สานุนาสิกํ กตฺวา วุตฺตํ, ตตฺตมิวอิจฺเจว ทฏฺฐพฺพํ. อนายสนฺติ นตฺถิ เอตฺถ อาโย สุขนฺติ อนายํ, ตโต เอว ชีวิตํ สียติ [Pg.315] วินาเสตีติ อนายสํ. อถ วา น อายสนฺติ อนายสํ. ปรโลเกนาติ นรเกน ตุลฺยํ. นรกญฺหิ สตฺตานํ เอกนฺตานตฺถตาย ปรภูโต ปฏิสตฺตุภูโต โลโกติ วิเสสโต ‘‘ปรโลโก’’ติ วุจฺจติ, สมนฺตโต อโยมยตฺตา อายสญฺจ, อิทํ ปน ตทภาวโต อนายสํ, มหโต ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ปรโลกสทิสนฺติ ทสฺเสติ, ‘‘อนสฺสย’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, สุขสฺส อปฺปติฏฺฐานภูตนฺติ อตฺโถ. ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณนฺติ อิทํ ฐานํ จิรกาลโต ปฏฺฐาย ลุทฺทานํ ทารุณานํ ปิสาจาทีนํ อาวาสภูตํ. อภิสตฺตรูโปติ ‘‘เอวํ ลูโข โฆรากาโร โหตู’’ติ โปราเณหิ อิสีหิ สปิตสทิโส, ทินฺนสโป วิยาติ อตฺโถ.

1232. `Ujjaṅgalaṃ`: A rough region of land is called `jaṅgala`; it is a dusty, waterless region. But since that place is a wilderness to a supreme degree even compared to a wilderness, it is called `ujjaṅgala`. Therefore, it is said, `tattamivaṃ kapālaṃ` (like a heated pot), meaning it resembles a heated iron pot. And here, for the sake of metrical felicity in the verse, it is stated with a nasal; it should be understood simply as `tattamiva`. `Anāyasaṃ`: Here there is no comfort, hence it is `anāyaṃ`; for that very reason, it destroys life, hence it is `anāyasaṃ`. Alternatively, there is no iron, hence it is `anāyasaṃ`. `Paralokena` (with the other world) means comparable to hell. Indeed, hell, because it is entirely for the non-benefit of beings, a hostile and inimical world, is specifically called `paraloko` (the other world). And because it is made of iron all around, it is also `āyasa` (of iron). But this place, due to the absence of that, is `anāyasa` (not of iron). It shows that it is like the other world because it is a place for the arising of great suffering. Some also read `anassayaṃ`, meaning it is not a support for happiness. `Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ` (This is the ancient abode of the cruel) means that this place, since ancient times, has been the abode of cruel, fierce beings such as pisācas. `Abhisattarūpo` (of cursed appearance) means it is like one that has been cursed by the seers of old, thus: 'May it be so rough and of such a frightful appearance!'; that is, like one on whom a curse has been laid.

๑๒๓๓. เกน วณฺเณนาติ เกน การเณน. กิมาสมานาติ กึ ปจฺจาสีสนฺตา. หีติ นิปาตมตฺตํ. ‘‘ปเทสมฺปี’’ติ จ ปฐนฺติ, อิมมฺปิ นาม ปเทสนฺติ อตฺโถ. สหสา สเมจฺจาติ สหสา อาทีนวานิสํเส อวิจาเรตฺวา สมวาเยน อนุปวิฏฺฐา สปฺปวิฏฺฐา. โลภา ภยา อถ วา เกนจิ อนตฺถกาเมน ปโลภิตา โลภโต เกนจิ อมนุสฺสาทินา ปริปาติตา ภยา วา. อถ วา สมฺปมูฬฺหาติ มคฺควิปฺปนฏฺฐา อิมํ ปเทสํ อนุปวิฏฺฐาติ โยชนา.

1233. `Kena vaṇṇena` means for what reason. `Kimāsamānā` means desiring what. `Hi` is a mere particle. Some also read `padesampi`, meaning 'this very region.' `Sahasā samecca` means: Have you entered rashly, by a conjunction of causes, without considering the dangers and benefits? Have you entered through greed or through fear? Or else, having been lured through greed by someone who desires your non-benefit, or being pursued by some non-human being, have you entered through fear? Alternatively, `sampamūḷhā` means: having lost your way, have you entered this region? This is the construction.

อิทานิ วาณิชา อาหํสุ –

Now the merchants said:

๑๒๓๔.

1234.

‘‘มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา, อาโรปยิตฺวา ปณิยํ ปุถุตฺตํ;

เต ยามเส สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา.

“We caravan leaders from Magadha and Aṅga, having loaded up our various goods, are traveling to the land of Sindhu and Sovīra, desirous of wealth, seeking a profit.”

๑๒๓๕.

1235.

‘‘ทิวา ปิปาสํนธิวาสยนฺตา, โยคฺคานุกมฺปญฺจ สเมกฺขมานา;

เอเตน เวเคน อายาม สพฺเพ, รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา วิกาเล.

“Unable to endure the thirst by day, and having regard for our draft animals, we all travel with this speed, having taken to the road at night, at an untimely hour.”

๑๒๓๖.

1236.

‘‘เต [Pg.316] ทุปฺปยาตา อปรทฺธมคฺคา, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

สุทุคฺคเม วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ, ทิสํ น ชานาม ปมูฬฺหจิตฺตา.

“Having traveled badly, we have missed the way; blinded and confused, we are lost in the wilderness. In the middle of this very difficult sandy track, with bewildered minds, we do not know the direction.”

๑๒๓๗.

1237.

‘‘อิทญฺจ ทิสฺวาน อทิฏฺฐปุพฺพํ, วิมานเสฏฺฐญฺจ ตวญฺจ ยกฺข;

ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา, ทิสฺวา ปตีตา สุมนา อุทคฺคา’’ติ.

“Having seen this never-before-seen thing—this excellent mansion and you, O yakkha—and now hoping for life beyond what we expected, upon seeing you we are delighted, glad, and elated.”

๑๒๓๔. ตตฺถ มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหาติ มคธรฏฺเฐ จ องฺครฏฺเฐ จ ชาตา สํวฑฺฒา ตํนิวาสิโน สตฺเถ สตฺถสฺส จ วาหนกา สตฺถกา เจว สตฺถสามิกา จ. ปณิยนฺติ ภณฺฑํ. เตติ เต มยํ. ยามเสติ คจฺฉาม. สินฺธุโสวีรภูมินฺติ สินฺธุเทสํ โสวีรเทสญฺจ. อุทฺทยนฺติ อานิสํสํ อติเรกลาภํ.

1234. Herein, `magadhesu aṅgesu ca satthavāhā` (caravan leaders from Magadha and Aṅga) means caravan drivers and caravan owners who were born, raised, and dwell in the country of Magadha and the country of Aṅga. `Paṇiyaṃ` (goods) means merchandise. `Te` (we) means we. `Yāmase` (are traveling) means we go. `Sindhusovīrabhūmiṃ` (the land of Sindhu and Sovīra) means the country of Sindhu and the country of Sovīra. `Uddayaṃ` (a profit) means an advantage, an extra gain.

๑๒๓๕. อนธิวาสยนฺตาติ อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺตา. โยคฺคานุกมฺปนฺติ โคณาทีนํ สตฺตานํ อนุคฺคหํ. เอเตน เวเคนาติ อิมินา ชเวน, เยน ตว ทสฺสนโต ปุพฺเพ อายาม อาคตมฺห. รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนาติ รตฺติยํ มคฺคํ ปฏิปนฺนา. วิกาเลติ อกาเล อเวลายํ.

1235. `Anadhivāsayantā` (unable to endure) means being unable to bear it. `Yoggānukampaṃ` (having regard for our draft animals) means concern for beings such as oxen. `Etena vegena` (with this speed) means with this swiftness, by which we came before seeing you. `Rattiṃ maggaṃ paṭipannā` (having taken to the road at night) means having set out on the road in the night. `Vikāle` (at an untimely hour) means at the wrong time, at an unseasonable hour.

๑๒๓๖. ทุปฺปยาตาติ ทุฏฺฐุ ปยาตา อปเถ คตา, ตโต เอว อปรทฺธมคฺคา. อนฺธากุลาติ อนฺธา วิย อากุลา, มคฺคชานนสมตฺถสฺส ปญฺญาจกฺขุโน อภาเวน อนฺธา, ตโต เอว อากุลา, วิปฺปนฏฺฐา จ มคฺคสมฺมูฬฺหตาย. ทิสนฺติ คนฺตพฺพทิสํ, ยสฺสํ ทิสายํ สินฺธุโสวีรเทโส, ตํ ทิสํ. ปมูฬฺหจิตฺตาติ ทิสาสํสยสุมูฬฺหจิตฺตา.

1236. 'Having traveled badly' (duppayātā) means having traveled wrongly, having gone on a wrong path; for that reason they have 'missed the way' (aparaddhamaggā). 'Blinded and confused' (andhākulā) means confused as if blind; they are blind due to the absence of the eye of wisdom that is capable of knowing the path, and for that reason they are confused and 'lost' (vippanaṭṭhā) due to their bewilderment about the path. 'The direction' (disaṃ) means the direction to be traveled, the direction in which the country of Sindhu and Sovīra lies. 'With bewildered minds' (pamūḷhacittā) means with minds utterly bewildered by doubt regarding the direction.

๑๒๓๗. ตวญฺจาติ ตุวญฺจ. ยกฺขาติ อาลปนํ. ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานาติ โย ‘‘อิโต ปรํ อมฺหากํ ชีวิตํ นตฺถี’’ติ ชีวิตสํสโย อุปฺปนฺโน, อิทานิ ตโต อุตฺตริมฺปิ ชีวิตํ อาสีสนฺตา. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ปตีตาติ ปหฏฺฐา. สุมนาติ โสมนสฺสปฺปตฺตา. อุทคฺคาติ อุทคฺคาย ปีติยา อุทคฺคจิตฺตา.

1237. 'And you' (tavañca) means you too. 'O yakkha' (yakkha) is a vocative. 'Hoping for life beyond that' (tatuttariṃ jīvitamāsamānā) means: when the doubt about their survival arose, thinking, 'Beyond this point there is no life for us,' they are now hoping for life even beyond that. 'Upon seeing' (disvā) is in a causal sense: because of seeing. 'Delighted' (patītā) means overjoyed. 'Glad' (sumanā) means having attained gladness. 'Elated' (udaggā) means with minds uplifted by uplifting joy.

เอวํ [Pg.317] วาณิเชหิ อตฺตโน ปวตฺติยา ปกาสิตาย ปุน เทวปุตฺโต ทฺวีหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

When the merchants had thus explained their situation, the devaputta again asked with two stanzas:

๑๒๓๘.

1238.

‘‘ปารํ สมุทฺทสฺส อิมญฺจ วณฺณุํ, เวตฺตาจรํ สงฺกุปถญฺจ มคฺคํ;

นทิโย ปน ปพฺพตานญฺจ ทุคฺคา, ปุถุทฺทิสา คจฺฉถ โภคเหตุ.

“The far shore of the ocean and this sandy desert, the path of canes and the path of stakes, and difficult rivers and mountains—you travel to various regions for the sake of wealth.

๑๒๓๙.

1239.

‘‘ปกฺขนฺทิยาน วิชิตํ ปเรสํ, เวรชฺชเก มานุเส เปกฺขมานา;

ยํ โว สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ, อจฺเฉรกํ ตํ โว สุโณม ตาตา’’ติ.

“Having entered the conquered territory of others, observing the people in those foreign lands, whatever marvel has been heard or seen by you, let us hear that from you, dear sirs.”

ตสฺสตฺโถ – ปารํ สมุทฺทสฺสาติ สมุทฺทสฺส ปรตีรํ, อิมญฺจ อีทิสํ, วณฺณุํ วณฺณุปถํ เวตฺตลตา พนฺธิตฺวา อาจริตพฺพโต เวตฺตาจรํ มคฺคํ, สงฺกุเก ขาณุเก โกฏฺเฏตฺวา คนฺตพฺพโต สงฺกุปถํ มคฺคํ, นทิโย ปน จนฺทภาคาทิกา, ปพฺพตานญฺจ วิสมปฺปเทสาติ เอวํ ทุคฺคา ปุถุทฺทิสา โภคนิมิตฺตํ คจฺฉถ, เอวํ คจฺฉนฺตา จ ปกฺขนฺทิยาน ปกฺขนฺทิตฺวา อนุปวิสิตฺวา, ปเรสํ ราชูนํ วิชิตํ ตตฺถ เวรชฺชเก วิเทสวาสิเก มนุสฺเส เปกฺขมานา คจฺฉถ, เอวํภูเตหิ โว ตุมฺเหหิ ยํ สุตํ วา อถ วา ทิฏฺฐํ วา อจฺเฉรกํ อจฺฉริยํ, ตํ โว สนฺติเก ตาตา วาณิชา สุโณมาติ อตฺตโน วิมานสฺส อจฺฉริยภาวํ เตหิ กถาเปตุกาโม ปุจฺฉติ.

Its meaning is as follows: ‘The far shore of the ocean’ means the ocean’s other shore. ‘And this’ means this sort of ‘sandy desert,’ a sandy track. ‘The path of canes’ is a path to be traversed by tying cane creepers. ‘The path of stakes’ is a path to be traveled by driving in stakes and posts. ‘And rivers’ are rivers such as the Candabhāgā, and ‘of mountains’ refers to their uneven regions. Thus, ‘you travel to difficult, various regions for the sake of wealth.’ And while traveling thus, ‘having entered’ means having plunged in and penetrated ‘the territory of others,’ that is, of other kings. There, ‘observing the people in those foreign lands,’ that is, people dwelling in foreign countries, you travel. ‘Whatever marvel,’ that is, wonder, ‘has been heard or seen by you’—by you who are such as this—‘let us hear that from you, dear sirs’ (tātā, addressing the merchants). He asks this, desiring to have them speak about the wondrous nature of his own mansion.

เอวํ เทวปุตฺเตน ปุฏฺฐา วาณิชา อาหํสุ –

Thus questioned by the devaputta, the merchants said:

๑๒๔๐.

1240.

‘‘อิโตปิ อจฺเฉรตรํ กุมาร, น โน สุตํ วา อถ วาปิ ทิฏฺฐํ;

อตีตมานุสกเมว สพฺพํ, ทิสฺวา น ตปฺปาม อโนมวณฺณํ.

“O prince, we have neither heard nor seen anything more marvelous than this. All this completely transcends the human realm. Seeing you of faultless beauty, we cannot get our fill.

๑๒๔๑.

1241.

‘‘เวหายสํ โปกฺขรญฺโญ สวนฺติ, ปหูตมลฺยา พหุปุณฺฑรีกา;

ทุมา จิเม นิจฺจผลูปปนฺนา, อตีว คนฺธา สุรภึ ปวายนฺติ.

“Lotus ponds flow in the sky, with abundant garlands and many white lotuses. And these trees are ever endowed with fruit; exceedingly fragrant, they waft a sweet scent.

๑๒๔๒.

1242.

‘‘เวฬูริยถมฺภา [Pg.318] สตมุสฺสิตาเส, สิลาปวาฬสฺส จ อายตํสา;

มสารคลฺลา สหโลหิตงฺคา, ถมฺภา อิเม โชติรสามยาเส.

“There are pillars of beryl a hundred high, with long sections of crystal and coral. There are pillars of cat’s eye along with rubies; these pillars are made of radiant gems.

๑๒๔๓.

1243.

‘‘สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ, เตสูปริ สาธุมิทํ วิมานํ;

รตนนฺตรํ กญฺจนเวทิมิสฺสํ, ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนํ.

“A thousand-pillared mansion of incomparable power, and upon those is this fine celestial palace, with panels of gems, interspersed with golden railings, and well-roofed with plates of refined gold.”

๑๒๔๔.

1244.

‘‘ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ สุมฏฺโฐ, ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน;

ทฬฺโห จ วคฺคุ จ สุสงฺคโต จ, อตีว นิชฺฌานขโม มนุญฺโญ.

“This mansion is of refined Jambu-river gold, well-polished, endowed with palaces, stairways, and planks. It is firm, lovely, and well-constructed, exceedingly pleasant to gaze upon, and delightful.

๑๒๔๕.

1245.

‘‘รตนนฺตรสฺมึ พหุอนฺนปานํ, ปริวาริโต อจฺฉราสงฺคเณน;

มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ, อภิวนฺทิโตสิ ถุติวนฺทนาย.

“In its jeweled interior is abundant food and drink. You are surrounded by a troop of celestial nymphs. It resounds with the sound of tabors, cymbals, and musical instruments. You are honored with praise and veneration.

๑๒๔๖.

1246.

‘‘โส โมทสิ นาริคณปฺปโพธโน, วิมานปาสาทวเร มโนรเม;

อจินฺติโย สพฺพคุณูปปนฺโน, ราชา ยถา เวสฺสวโณ นฬินฺยา.

“You rejoice, delighting your bevy of women, in this best of mansions, this delightful palace. Inconceivable, endowed with all good qualities, you are like King Vessavaṇa in his Nalinī park.

๑๒๔๗.

1247.

‘‘เทโว นุ อาสิ อุทวาสิ ยกฺโข,อุทาหุ เทวินฺโท มนุสฺสภูโต;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา,อาจิกฺข โก นาม ตุวํสิ ยกฺโข’’ติ.

“Are you a deva, or are you a yakkha? Or are you the lord of devas in human form? The merchants, the caravan leaders, ask you: Declare, O yakkha, what is your name?”

๑๒๔๐-๒. ตตฺถ [Pg.319] กุมาราติ ปฐมวเย ฐิตตฺตา เทวปุตฺตํ อาลปติ. สพฺพนฺติ เทวปุตฺตํ ตสฺส วิมานปฏิพทฺธญฺจ สนฺธาย วทติ. โปกฺขรญฺโญติ โปกฺขรณิโย. สตมุสฺสิตาเสติ สตรตนุพฺเพธา. สิลาปวาฬสฺสาติ สิลาย ปวาฬสฺส จ, สิลามยา ปวาฬมยาติ อตฺโถ. อายตํสาติ ทีฆํสา. อถ วา อายตา หุตฺวา อฏฺฐโสฬสทฺวตฺตึสาทิอํสวนฺโต.

Herein, by 'kumāra', he addresses the devaputta because he is established in the first stage of life. By 'sabbaṃ', he speaks with reference to the devaputta and that which is connected with his mansion. 'Pokkharañño' means lotus pools. 'Satamussitāse' means a hundred cubits in height. 'Silāpavāḷassa' means 'of crystal and of coral'; the meaning is 'made of crystal and made of coral'. 'Āyataṃsā' means with long parts. Or alternatively, having become long, they have sections of eight, sixteen, thirty-two, and so on.

๑๒๔๒. เตสูปรีติ เตสํ ถมฺภานํ อุปริ. สาธุมิทนฺติ สุนฺทรํ อิทํ ตว วิมานํ. รตนนฺตรนฺติ รตนนฺตรวนฺตํ, ภิตฺติถมฺภโสปานาทีสุ นานาวิเธหิ อญฺเญหิ รตเนหิ ยุตฺตํ. กญฺจนเวทิมิสฺสนฺติ สุวณฺณมยาย เวทิกาย สหิตํ ปริกฺขิตฺตํ. ตปนียปฏฺเฏหิ จ สาธุฉนฺนนฺติ ตปนียมเยหิ อเนกรตนมเยหิ จ ฉทเนหิ ตตฺถ ตตฺถ สุฏฺฐุ ฉาทิตํ.

1242. 'Tesūpari' means upon those pillars. 'Sādhumidaṃ' means: this mansion of yours is lovely. 'Ratanantaraṃ' means endowed with various gems; that is, endowed with various other gems in the walls, pillars, stairways, and so on. 'Kañcanavedimissaṃ' means accompanied by and enclosed with a golden railing. 'Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ' means well-covered here and there with roofing made of refined gold and of many kinds of gems.

๑๒๔๔. ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทนฺติ อิทํ ตว วิมานํ เยภุยฺเยน อุตฺตตฺตชมฺพุนทภาสุรํ. สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโนติ ตสฺส จ โส โส ปเทโส สุมฏฺโฐ สุฏฺฐุ มชฺชิโต, เตหิ เตหิ อนนฺตรปาสาเทหิ โสปานวิเสเสหิ รมณีเยหิ ผลเกหิ จ ยุตฺโต. ทฬฺโหติ ถิโร. วคฺคูติ อภิรูโป สมุคฺคโต. สุสงฺคโตติ สุฏฺฐุ สงฺคตาวยโว อญฺญมญฺญานุรูปปาสาทาวยโว. อตีว นิชฺฌานขโมติ ปภสฺสรภาเวปิ อติวิย โอโลกนกฺขโม. มนุญฺโญติ มโนรโม.

1244. 'This is of refined Jambu-river gold' (jambonaduttattamidaṃ) means this mansion of yours is for the most part radiant with the luster of refined Jambu-river gold. 'Well-polished, endowed with palace stairways and planks' (sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti) means: each and every region of it is 'well-polished' (sumaṭṭho), that is, thoroughly burnished; and it is endowed with those various adjacent palaces, special stairways, and lovely planks. 'Firm' (daḷho) means stable. 'Lovely' (vaggu) means beautiful, eminent. 'Well-constructed' (susaṅgato) means with well-fitted parts, with the parts of the palace mutually compatible. 'Exceedingly pleasant to gaze upon' (atīva nijjhānakhamo) means that even though it is radiant, it is exceedingly pleasant to look at. 'Delightful' (manuñño) means charming to the mind.

๑๒๔๕. รตนนฺตรสฺมินฺติ รตนมเย, รตนภูเต วา สารภูเต วิมานสฺส อพฺภนฺตเร. พหุอนฺนปานนฺติ เปสลํ ปหูตํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วิชฺชติ, อุปลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐติ มุทิงฺคานํ อาลมฺพรานํ อวสิฏฺฐตูริยานญฺจ สทฺเทหิ นิจฺจโฆสิโต. อภิวนฺทิโตสีติ นมสฺสิโต, โถมิโต วา อสิ. เตนาห ‘‘ถูติวนฺทนายา’’ติ.

1245. 'Ratanantarasmim' means inside the celestial mansion, which is made of jewels, is jewel-like, or is of great essence. 'Bahuannapānam' means excellent and abundant food and drink exist, or are available—this is the intended meaning. 'Murajaālambaratūriyaghuṭṭho' means constantly resounding with the sounds of kettle-drums, tabors, and other musical instruments. 'Abhivanditosi' means you are revered or praised. Hence it is said, 'for praise and veneration.'

๑๒๔๖. อจินฺติโยติ อจินฺเตยฺยานุภาโว. นฬินฺยาติ เอวํนามเก กีฬนฏฺฐาเน ยถา เวสฺสวโณ มหาราชา, เอวํ ตฺวํ โมทสีติ โยชนา.

1246. 'Acintiyo' means one of unthinkable power. 'Naḷinyā' refers to a pleasure ground of that name. The construction is: 'Just as the great king Vessavaṇa delights there, so you rejoice.'

๑๒๔๗. อาสีติ [Pg.320] อสิ ภวสิ. เทวินฺโทติ สกฺโก เทวราชา. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต มนุสฺสชาติโก. ยกฺโขติ เทวาทิภาวํ ปุจฺฉิตฺวาปิ ยกฺขภาวํ อาสงฺกนฺตา วทนฺติ.

1247. 'Āsi' means 'you are.' 'Devinda' means Sakka, king of the devas. 'Manussabhūto' means one who was among humans, of human birth. 'Yakkha': even after inquiring about his state as a deva or other being, they speak while suspecting he is a yakkha.

อิทานิ โส เทวปุตฺโต อตฺตานํ ชานาเปนฺโต –

Now that devaputta, wishing to make himself known, said:

๑๒๔๘.

1248.

‘‘เสรีสโก นาม อหมฺหิ ยกฺโข, กนฺตาริโย วณฺณุปถมฺหิ คุตฺโต;

อิมํ ปเทสํ อภิปาลยามิ, วจนกโร เวสฺสวณสฺส รญฺโญ’’ติ. –

"I am a yakkha named Serīsaka, a guardian on the trade route through the wilderness. I protect this region, doing the bidding of King Vessavaṇa."

อาห. ตตฺถ อหมฺหี ยกฺโขติ อหํ ยกฺโข อมฺหิ. กนฺตาริโยติ อารกฺขณตฺถํ กนฺตาเร นิยุตฺโต. คุตฺโตติ โคปโก. เตนาห ‘‘อภิปาลยามี’’ติ.

He said. Therein, 'ahamhi yakkho' means 'I am a yakkha.' 'Kantāriyo' means one appointed in the wilderness for the purpose of protection. 'Gutto' means a guardian. Hence he says, 'I protect.'

อิทานิ วาณิชา ตสฺส กมฺมาทีนิ ปุจฺฉนฺตา อาหํสุ –

Now the merchants, wishing to ask about his deeds and so on, said:

๑๒๔๙.

1249.

‘‘อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชํ เต, สยํกตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ.

"Was this obtained by chance, did it arise from transformation, was it self-made, or was it given by the devas? The merchants and caravan leaders ask you: 'How was this delightful thing obtained by you?'"

ตตฺถ อธิจฺจลทฺธนฺติ อธิจฺจสมุปฺปตฺติกํ, ยทิจฺฉกํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. ปริณามชํ เตติ นิยติสงฺคติภาวปริณตํ, กาลปริณตํ วา. สยํกตนฺติ ตยา สยเมว กตํ, เทวิทฺธิยา ตยา สยเมว นิพฺพตฺติตนฺติ อตฺโถ. อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนนฺติ ตยา อาราธิเตหิ เทเวหิ ปสาทวเสน นิสฺสฏฺฐํ.

Therein, 'adhiccaladdhaṃ' means arisen spontaneously, that is, obtained by chance. 'Pariṇāmajaṃ' means transformed by the nature of destiny, or transformed by time. 'Sayaṃkataṃ' means made by yourself, that is, brought into being by yourself through divine power. 'Or given by the devas' means granted out of confidence by devas whom you have propitiated.

อิทานิ เทวปุตฺโต จตุโรปิ ปกาเร ปฏิกฺขิปิตฺวา ปุญฺญเมว อปทิสนฺโต –

Now the devaputta, having rejected all four alternatives and pointing to merit alone, said:

๑๒๕๐.

1250.

‘‘นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชํ เม, น สยํกตํ น หิ เทเวหิ ทินฺนํ;

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ มนุญฺญ’’นฺติ. –

"This was not obtained by me by chance, nor did it arise from transformation; it was not self-made, nor was it given by the devas. By my own blameless deeds, by my merits, this delightful thing was obtained by me."

คาถมาห.

He spoke the verse.

ตํ [Pg.321] สุตฺวา วาณิชา ปุน ‘‘นาธิจฺจลทฺธ’’นฺติ คาถายํ ปุญฺญาธิกเมว เต จตุโร ปกาเร อาโรเปตฺวา ปุญฺญสฺส จ สรูปํ ปุจฺฉึสุ –

Having heard that, the merchants, in regard to the verse beginning 'Not obtained by chance,' again, having established the pre-eminence of merit over those four alternatives, asked about the nature of that merit:

๑๒๕๑.

1251.

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ, กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

ปุจฺฉนฺติ ตํ วาณิชา สตฺถวาหา, กถํ ตยา ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ.

“What was your observance, what your holy life? Of what well-practiced conduct is this the result? The merchants and caravan leaders ask you: ‘How was this celestial mansion obtained by you?’”

ตตฺถ วตนฺติ วตสมาทานํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ.

Therein, 'observance' means the undertaking of an observance. 'Holy life' means excellent conduct.

ปุน เทวปุตฺโต เต ปฏิกฺขิปิตฺวา อตฺตานํ ยถูปจิตํ ปุญฺญญฺจ ทสฺเสนฺโต –

Again the devaputta, rejecting those suggestions and showing both himself and the merit as it was accumulated, said:

๑๒๕๒.

1252.

‘‘มมํ ปายาสีติ อหุ สมญฺญา, รชฺชํ ยทา การยึ โกสลานํ;

นตฺถิกทิฏฺฐิ กทริโย ปาปธมฺโม, อุจฺเฉทวาที จ ตทา อโหสึ.

"I had the designation 'Pāyāsi' when I administered the kingdom of the Kosalans. I then held a nihilistic view, was a miser of evil character, and was an annihilationist."

๑๒๕๓.

1253.

‘‘สมโณ จ โข อาสิ กุมารกสฺสโป, พหุสฺสุโต จิตฺตกถี อุฬาโร;

โส เม ตทา ธมฺมกถํ อภาสิ, ทิฏฺฐิวิสูกานิ วิโนทยี เม.

“And there was the ascetic Kumārakassapa, very learned, an eloquent speaker, sublime. He then gave me a talk on the Dhamma and dispelled my contortions of view.”

๑๒๕๔.

1254.

‘‘ตาหํ ตสฺส ธมฺมกถํ สุณิตฺวา, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิสฺสํ;

ปาณาติปาตา วิรโต อโหสึ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยิสฺสํ;

อมชฺชโป โน จ มุสา อภาณึ, สเกน ทาเรน จ อโหสึ ตุฏฺโฐ.

“Having heard his Dhamma talk, I declared myself a lay follower. I abstained from the destruction of life; I avoided taking what is not given in the world; I was not a drinker of intoxicants and did not speak falsely; and I was content with my own wife.”

๑๒๕๕.

1255.

‘‘ตํ [Pg.322] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ, ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

เตเหว กมฺเมหิ อปาปเกหิ, ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมาน’’นฺติ. –

“That was my observance, that my holy life; of that well-practiced conduct this is the result. By those very blameless, meritorious deeds, this celestial mansion was obtained by me.”

อาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

He said. That is easily understood.

อถ วาณิชา เทวปุตฺตํ วิมานญฺจสฺส ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา อตฺตโน กมฺมผเล สทฺธํ ปเวเทนฺตา –

Then the merchants, having seen the devaputta and his celestial mansion with their own eyes and having gained faith in the fruit of kamma, wishing to declare their own faith in the fruit of kamma, said:

๑๒๕๖.

1256.

‘‘สจฺจํ กิราหํสุ นรา สปญฺญา, อนญฺญถา วจนํ ปณฺฑิตานํ;

ยหึ ยหึ คจฺฉติ ปุญฺญกมฺโม, ตหึ ตหึ โมทติ กามกามี.

“Truly, it is said, wise people have spoken, the word of the pandits is not otherwise: Wherever a person of meritorious kamma goes, there they rejoice, delighting in sensual pleasures.”

๑๒๕๗.

1257.

‘‘ยหึ ยหึ โสกปริทฺทโว จ, วโธ จ พนฺโธ จ ปริกฺกิเลโส;

ตหึ ตหึ คจฺฉติ ปาปกมฺโม, น มุจฺจติ ทุคฺคติยา กทาจี’’ติ. –

“Wherever there is sorrow and lamentation, slaughter, bondage, and affliction, there a person of evil kamma goes; they are never freed from a bad destination.”

คาถาทฺวยํ อโวจุํ. ตตฺถ โสกปริทฺทโวติ โสโก จ ปริเทโว จ. ปริกฺกิเลโสติ วุตฺตา อนตฺถุปฺปตฺติ.

They spoke two verses. Therein, ‘sorrow and lamentation’ means sorrow and lamentation. ‘Affliction’ means the aforementioned arising of harm.

เอวํ เตสุ กเถนฺเตสุเยว วิมานทฺวาเร สิรีสรุกฺขโต ปริปาเกน มุตฺตพนฺธนา ปริปกฺกา สิปาฏิกา ปติ, เตน เทวปุตฺโต สปริชโน โทมนสฺสปฺปตฺโต อโหสิ. ตํ ทิสฺวา วาณิชา –

Just as they were speaking thus, a fully ripe pod from a sirīsa tree at the gate of the celestial mansion, released from its stalk through ripeness, fell. Because of this, the devaputta and his retinue became distressed. Seeing this, the merchants said:

๑๒๕๘.

1258.

‘‘สมฺมูฬฺหรูโปว ชโน อโหสิ, อสฺมึ มุหุตฺเต กลลีกโตว;

ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ กุมาร, อปฺปจฺจโย เกน นุ โข อโหสี’’ติ. –

“The folk here became as if utterly bewildered, in this moment as if turned to mud. For these folk and for you, O prince, by what, pray, has this displeasure arisen?”

คาถมาหํสุ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหรูโปวาติ โสกวเสน สพฺพโส มูฬฺหสภาโว วิย. ชโนติ เทวชโน. อสฺมึ มุหุตฺเตติ อิมสฺมึ มุหุตฺตมตฺเต[Pg.323]. กลลีกโตติ กลลํ วิย กโต, กลลนิสฺสิตอุทกีภูโต วิย อาวิโลติ อธิปฺปาโย. ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจาติ อิมสฺส ตว ปริชนสฺส ตุยฺหญฺจ. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ.

They spoke the verse. Therein, ‘as if utterly bewildered’ means like one whose nature is completely deluded on account of grief. ‘Folk’ means the host of devas. ‘In this moment’ means in this very moment. ‘As if turned to mud’ means made like mud; the meaning is ‘turbid,’ like water mixed with mud. ‘For these folk and for you’ means ‘for this retinue of yours and for you.’ ‘Displeasure’ means distress.

ตํ สุตฺวา เทวปุตฺโต –

Hearing that, the devaputta said:

๑๒๕๙.

1259.

‘‘อิเม จ สิรีสวนา ตาตา, ทิพฺพา คนฺธา สุรภี สมฺปวนฺติ;

เต สมฺปวายนฺติ อิมํ วิมานํ, ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา.

“These sirīsa groves, dear sirs, waft divine, fragrant, sweet scents. They pervade this celestial mansion, dispelling the darkness day and night.”

๑๒๖๐.

1260.

‘‘อิเมสญฺจ โข วสฺสสตจฺจเยน, สิปาฏิกา ผลติ เอกเมกา;

มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ, ยทคฺเค กายมฺหิ อิธูปปนฺโน.

“And of these trees, at the passing of a hundred years, a single pod falls. A hundred human years have passed since I was reborn here in this body.”

๑๒๖๑.

1261.

‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ,อสฺมึ วิมาเน ฐตฺวาน ตาตา;

อายุกฺขยา ปุญฺญกฺขยา จวิสฺสํ,เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ. – อาห;

“Seeing, dear sirs, that after dwelling in this mansion for five hundred years I will pass away through the exhaustion of my lifespan and the exhaustion of my merit, for that very reason I am overcome with sorrow,” he said.

๑๒๕๖. ตตฺถ สิรีสวนาติ สิรีสวิปินโต. ตาตาติ วาณิเช อาลปติ. อิเม ตุมฺหากํ มยฺหญฺจ ปจฺจกฺขภูตา ทิพฺพา คนฺธา สุรภี อติวิย สุคนฺธาเยว สมนฺตโต ปวนฺติ ปวายนฺติ. เต ทิพฺพา คนฺธา เอวํ วายนฺตา อิมํ วิมานํ สมฺปวายนฺติ สมฺมเทว คนฺธํ คาหาเปนฺติ, น เกวลํ สมฺปวายนเมว, อถ โข อตฺตโน ปภาย ตมมฺปิ นิหนฺติ. เตนาห ‘‘ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา’’ติ.

1256. Therein, 'sirīsavanā' means from the sirīsa forest. 'Tātā' is an address to the merchants. These divine, sweet, and extremely fragrant scents, directly perceptible to you and to me, waft and blow all around. Those divine scents, blowing thus, pervade this celestial mansion, causing it to be thoroughly scented. Not only do they pervade it, but they also dispel the darkness with their own radiance. Hence he says, 'dispelling the darkness day and night.'

๑๒๖๐-๖๑. อิเมสนฺติ สิรีสานํ. สิปาฏิกาติ ผลกุฏฺฐิลิกา. ผลตีติ ปจฺจิตฺวา วณฺฏโต มุจฺจติ, ปุฏเภทํ วา ปตฺวา สิสฺสติ. มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตนฺติ ยสฺมา วสฺสสตสฺส อจฺจเยน อิมสฺส สิรีสสฺส สิปาฏิกา ผลติ, อยญฺจ ผลิตา, ตสฺมา มยฺหํ มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ. ยทคฺเค ยโต ปฏฺฐาย, กายมฺหิ อิธ อิมสฺมึ เทวนิกาเย อุปปนฺโน [Pg.324] นิพฺพตฺโต. มยฺหญฺจ เทวคณนาย ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุ, ตสฺมา ขียติ เม อายูติ โสกวเสน สมฺปมูฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ…เป… เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมี’’ติ.

'Imesaṃ' means of the sirīsa trees. 'Sipāṭikā' means a fruit pod. 'Phalati' means it ripens and is released from its stalk, or it falls after the pod splits. 'A hundred human years have passed': since the pod of this sirīsa tree ripens at the passing of a hundred years, and this one has ripened, therefore a hundred human years have passed for me. 'Yadagge' means 'from when.' 'Kāyamhi idha upapanno' means reborn, arisen here in this host of devas. And my lifespan by the reckoning of the devas is five hundred years; therefore he shows that he is utterly bewildered on account of sorrow with the thought, 'My lifespan is wasting away.' Hence he says: 'Seeing that I, for five hundred years...pe... for that reason I am overcome with sorrow.'

อถ นํ วาณิชา สมสฺสาเสนฺโต –

Then the merchants, wishing to comfort him—

๑๒๖๒.

1262.

‘‘กถํ นุ โสเจยฺย ตถาวิโธ โส, ลทฺธา วิมานํ อตุลํ จิราย;

เย จาปิ โข อิตฺตรมุปปนฺนา, เต นูน โสเจยฺยุํ ปริตฺตปุญฺญา’’ติ. –

"How, pray, could such a one as he grieve, having obtained for a long time an incomparable celestial mansion? Those who are reborn for but a short while, those of little merit—they surely should grieve."

อาหํสุ. ตตฺถ ยาทิเสหิ อปฺปายุเกหิ มรณํ ปฏิจฺจ โสจิตพฺพํ สิยา, ตาทิโส ปน เอวํ ทิพฺพานุภาวสมฺปนฺโน นวุติวสฺสสตสหสฺสายุโก กถํ นุ โสเจยฺย, น โสจิตพฺพเมวาติ อธิปฺปาโย.

They said. Therein, this is the meaning: While for some who are short-lived it would be appropriate to grieve on account of death, how, pray, could one such as you—who are endowed with such divine power and majesty and have a lifespan of nine million years—grieve? It is not to be grieved at all.

เทวปุตฺโต ตตฺตเกเนว สมสฺสาเสตฺวา เตสํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉนฺโต เตสญฺจ อุปเทสํ เทนฺโต –

The devaputta, having been comforted by just that much, accepting their words and wishing to give them instruction—

๑๒๖๓.

1263.

‘‘อนุจฺฉวึ โอวทิยญฺจ เมตํ, ยํ มํ ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ;

ตุมฺเห จ โข ตาตา มยานุคุตฺตา, เยหิจฺฉกํ เตน ปเลถ โสตฺถิ’’นฺติ. –

"This advice of yours to me is fitting, that you speak such endearing words to me. And you, dear sirs, have been protected by me; go safely wherever you wish."

คาถมาห. ตตฺถ อนุจฺฉวินฺติ อนุจฺฉวิกํ, ตุมฺหากเมว ตํ ยุตฺตรูปํ. โอวทิยญฺจ เมตนฺติ เม มยฺหํ ตุมฺเหหิ โอวทิยํ โอวาทวเสน วตฺตพฺพเมตํ. ยํ ยสฺมา, มํ มยฺหํ, ตุมฺเห ‘‘กถํ นุ โสเจยฺย’’นฺติอาทินา เปยฺยวาจํ ปิยวจนํ วเทถ. ยํ วา เปยฺยวาจาย วทนํ กถนํ, ตํ ตุมฺหากเมว อนุจฺฉวิกนฺติ โยชนา. อถ วา ยํ ยสฺมา ตุมฺเห เปยฺยวาจํ วเทถ, ตสฺมา อนุจฺฉวิกํ โอวทิยญฺจ โอวทิตพฺพํ โอวาทานุรูปํ กาตพฺพญฺจ เม มยา กตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ตุมฺเห จ โข ตาตา’’ติอาทิ. ตตฺถ มยานุคุตฺตาติ อิมสฺมึ อมนุสฺสปริคฺคเห มรุกนฺตาเร ยาว กนฺตาราติกฺกมา มยา อนุคุตฺตา รกฺขิตา, เยนิจฺฉกํ ยถารุจิเตน, โสตฺถึ เขเมน, ปเลถ คจฺฉถาติ อตฺโถ.

He spoke the verse. Therein, `anucchaviṃ` means appropriate; that is suitable for you. `Ovadiyañca metaṃ` means: this is a word to be said by you to me by way of instruction. This is because (`yaṃ` meaning `yasmā`) you speak endearing, pleasant words to me, beginning with 'How, pray, could he grieve?'. Or, the speaking of endearing speech is appropriate for you alone; this is the construction. Alternatively, because you speak endearing speech, therefore what is appropriate and what should be advised—the deed that should be done in accordance with the advice—has been done by me. When asked, 'But what is that deed?' he said, 'And you, dear sirs,' and so on. Therein, `mayānuguttā` means: in this desert wilderness seized by non-human beings, until the crossing of the wilderness, you have been guarded and protected by me; by that protection, go safely and securely as you wish. This is the meaning.

อถ วาณิชา กตญฺญุภาวํ ปกาเสนฺตา –

Then the merchants, wishing to make manifest their gratitude—

๑๒๖๔.

1264.

‘‘คนฺตฺวา [Pg.325] มยํ สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณจาคา, กาหาม เสรีสมหํ อุฬารนฺติ. –

"Having gone to the land of Sindhu and Sovīra, seeking wealth, desiring prosperity; with effort according to our promise and with complete generosity, we will hold a grand Serīsa festival."

คาถมาหํสุ. ตตฺถ ยถาปโยคาติ อิทานิ กตปฏิญฺญานุรูปปโยคา. ปริปุณฺณจาคาติ สมตฺตจาคา, อุฬารสฺส มหสฺส ปริยตฺตปริจฺจาคา. มหนฺติ อุสฺสวปูชํ.

They spoke the verse. Therein, `yathāpayogā` means: now, having effort in accordance with the promise made. `Paripuṇṇacāgā` means: having complete generosity; having the giving one is capable of for the grand festival. `Mahaṃ` means: a festival-offering.

ปุน เทวปุตฺโต มหกรณํ ปฏิกฺขิปนฺโต กตฺตพฺเพสุ จ เต นิโยเชนฺโต –

Again, the devaputta, wishing to reject the great festival and to enjoin them in what should be done—

๑๒๖๕.

1265.

‘‘มา เจว เสรีสมหํ อกตฺถ, สพฺพญฺจ โว ภวิสฺสติ ยํ วเทถ;

ปาปานิ กมฺมานิ วิวชฺชยาถ, ธมฺมานุโยคญฺจ อธิฏฺฐหาถา’’ติ. –

"Do not indeed hold a Serīsa festival, and all that you say will come to be for you. Avoid evil deeds, and be firmly resolved in the practice of the Dhamma."

คาถมาห. ตตฺถ ยํ วเทถาติ ยํ ตุมฺเห เขเมน สินฺธุโสวีรเทสปตฺตึ ตตฺถ จ วิปุลํ อุทฺทยํ ลาภํ ปจฺจาสีสนฺตา ‘‘คนฺตฺวา มย’’นฺติอาทีนิ วทถ. สพฺพํ ตํ โว ตุมฺหากํ ตเถว ภวิสฺสติ, ตตฺถ นิกฺกงฺขา โหถ, ตุมฺเห ปน อิโต ปฏฺฐาย ปาปานิ กมฺมานิ ปาณาติปาตาทีนิ วิวชฺชยาถ ปริวชฺเชถ. ธมฺมานุโยคนฺติ ทานาทิกุสลธมฺมสฺส อนุยุญฺชนํ. อธิฏฺฐหาถาติ อนุสิกฺขถ อิทํ เสรีสกมหนฺติ ทสฺเสติ.

He spoke the verse. Therein, `yaṃ vadetha` means: whatever words you speak, such as 'We will go,' desiring to reach the land of Sindhu and Sovīra with safety, and there to find abundant profit and gain—all that will be for you just as you desire. Be without doubt in that. But you, from now on, should avoid and shun evil deeds such as the destruction of life. `Dhammānuyogaṃ` means the repeated practice of wholesome Dhamma such as giving. `Adhiṭṭhahātha` means you should practice repeatedly. It shows that this is the worship of Serīsaka.

ยํ ปน อุปาสกํ อนุคฺคณฺหนฺโต เตสํ รกฺขาวรณํ กาตุกาโม อโหสิ, ตสฺส คุณํ กิตฺเตตฺวา ตํ เตสํ อุทฺทิสนฺโต อิมา คาถาโย อาห –

Then, wishing to favor that lay follower, being desirous of providing protection and safety for them, extolling his virtues and pointing him out to them, he spoke these verses:

๑๒๖๖.

1266.

‘‘อุปาสโก อตฺถิ อิมมฺหิ สงฺเฆ, พหุสฺสุโต สีลวตูปปนฺโน;

สทฺโธ จ จาคี จ สุเปสโล จ, วิจกฺขโณ สนฺตุสิโต มุตีมา.

“There is a lay follower in this company, learned, endowed with virtue, faithful, generous, kind, discerning, content, and wise.

๑๒๖๗.

1267.

‘‘สญฺชานมาโน [Pg.326] น มุสา ภเณยฺย, ปรูปฆาตาย น เจตเยยฺย;

เวภูติกํ เปสุณํ โน กเรยฺย, สณฺหญฺจ วาจํ สขิลํ ภเณยฺย.

“Knowing, he should not speak falsely, nor intend harm to others. He should not engage in divisive speech or slander, but speak gentle and amiable words.

๑๒๖๘.

1268.

‘‘สคารโว สปฺปติสฺโส วินีโต, อปาปโก อธิสีเล วิสุทฺโธ;

โส มาตรํ ปิตรญฺจาปิ ชนฺตุ, ธมฺเมน โปเสติ อริยวุตฺติ.

“Respectful, reverential, disciplined, free from evil, pure in higher virtue, that being righteously supports his mother and father, living nobly.

๑๒๖๙.

1269.

‘‘มญฺเญ โส มาตาปิตูนํ การณา, โภคานิ ปริเยสติ น อตฺตเหตุ;

มาตาปิตูนญฺจ โย อจฺจเยน, เนกฺขมฺมโปโณ จริสฺสติ พฺรหฺมจริยํ.

“I think he seeks wealth for the sake of his parents, not for himself; and after the passing of his parents, he will be inclined to renunciation and live the holy life.

๑๒๗๐.

1270.

‘‘อุชู อวงฺโก อสโฐ อมาโย, น เลสกปฺเปน จ โวหเรยฺย;

โส ตาทิโส สุกตกมฺมการี, ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขํ.

“Upright, not crooked, honest, without deception, nor would he deal with hidden motives. Such a doer of good deeds, established in Dhamma—how could he encounter suffering?

๑๒๗๑.

1271.

‘‘ตํการณา ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนา, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ วาณิชาเส;

อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถ, อนฺธากุลา วิปฺปนฏฺฐา อรญฺเญ;

ตํ ขิปฺปมาเนน ลหุํ ปเรน, สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม’’ติ.

“For that reason, I have appeared of my own accord. Therefore, O merchants, see the Dhamma! Otherwise, here you would become ashes, blind, confused, and lost in the wilderness. Therefore, approach him quickly and swiftly; happy indeed is association with a good person.”

๑๒๖๖. ตตฺถ สงฺเฆติ สตฺตสมูเห. วิจกฺขโณติ ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพตาย กุสโล. สนฺตุสิโตติ สนฺตุฏฺโฐ. มุตีมาติ กมฺมสฺสกตญาณาทินา อิธโลกปรโลกหิตานํ มุนนโต มุติมา.

1266. Here, `saṅghe` means a group of beings. `Vicakkhaṇo`: skilled in what should be done in each case. `Santusito`: satisfied. `Mutīmā`: possessing wisdom due to understanding the benefits for this world and the next, by means of knowledge of kamma as one's own, etc.

๑๒๖๗. สญฺชานมาโน น มุสา ภเณยฺยาติ สมฺปชานมุสา น ภาเสยฺย. เวภูติกนฺติ สหิตานํ วินาภาวกรณโต ‘‘เวภูติก’’นฺติ ลทฺธนามํ ปิสุณํ, โน กเรยฺย น วเทยฺย.

1267. `Sañjānamāno na musā bhaṇeyya`: knowing, one should not speak falsely; that is, one should not utter a falsehood with clear awareness. `Vebhūtika`: one should not engage in slander, which is called 'vebhūtika' because it causes division among those who are united; one should not utter it.

๑๒๖๘. สปฺปติสฺโสติ [Pg.327] ปติสฺสโย ครุฏฺฐานิเยสุ นิวาตวุตฺติกตฺตา โสรจฺจํ, สห ปติสฺเสนาติ สปฺปติสฺโส. อธิสีเลติ อุปาสเกน รกฺขิตพฺพอธิสีลสิกฺขาย. อริยวุตฺตีติ ปริสุทฺธวุตฺติ.

1268. `Sappatisso`: one who is respectful, due to living with humility in matters worthy of respect, and being gentle; thus, one who is accompanied by respect. `Adhisīle`: in the higher moral training that should be observed and guarded by a lay follower. `Ariyavutti`: pure conduct.

๑๒๖๙. เนกฺขมฺมโปโณติ นิพฺพานนินฺโน. จริสฺสติ พฺรหฺมจริยนฺติ ปพฺพชฺชํ สาสนพฺรหฺมจริยํ จริสฺสติ.

1269. `Nekkhammapoṇo`: inclined towards renunciation, tending towards Nibbāna. `Carissati brahmacariyaṃ`: he will practice the holy life of the teaching, the life of going forth.

๑๒๗๐. เลสกปฺเปนาติ กปฺปิยเลเสน. น จ โวหเรยฺยาติ มายาสาเฐยฺยวเสน วจนํ น นิจฺฉาเรยฺย. ธมฺเม ฐิโต กินฺติ ลเภถ ทุกฺขนฺติ เอวํ วุตฺตนเยน ธมฺเม ฐิโต ธมฺมจารี สมจารี กินฺติ เกน ปกาเรน ทุกฺขํ ลเภถ ปาปุเณยฺย.

1270. `Lesakappena`: by way of artifice. `Na ca vohareyya`: one should not utter words deceitfully or fraudulently. `Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ`: one established in the Dhamma, how could one attain suffering? That is, one established in the Dhamma in this way, practicing the Dhamma and behaving equitably, how could one attain or reach suffering?

๑๒๗๑. ตํการณาติ ตนฺนิมิตฺตํ ตสฺส อุปาสกสฺส เหตุ. ปาตุกโตมฺหิ อตฺตนาติ สยเมว ตุมฺหากํ อหํ ปาตุรโหสึ. ‘‘อตฺตาน’’นฺติปิ ปาโฐ, มม อตฺตานํ ตุมฺหากํ ปาตฺวากาสินฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อหํ ธมฺมํ อปจายมาโน ตํ รกฺขนฺโต ตุมฺเหปิ รกฺขามิ, ตสฺมา ธมฺมํ ปสฺสถ ธมฺมเมว จริตพฺพํ กตฺวา โอโลเกถ. อญฺญตฺร เตนิห ภสฺมี ภเวถาติ เตน อุปาสเกน วินา เจ อาคตา, อิมสฺมึ มรุกนฺตาเร อนาถา อปฺปฏิสรณา ภสฺมภาวํ คจฺเฉยฺยาถ. ขิปฺปมาเนนาติ เอวํ ขิปฺปนฺเตน วมฺภนฺเตน ปีฬนฺเตน. ลหุนฺติ สุกรํ. ปเรนาติ อธิกํ, อญฺเญน วา. ตสฺมา สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโมติ. โส หิ ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺโฐ เกนจิ กิญฺจิ วุตฺโตปิ น ปฏิปฺผรตีติ อธิปฺปาโย.

1271. `Taṃkāraṇā`: on account of that cause, for the sake of that lay follower. `Pātukatomhi attanā`: I myself appeared to you. There is also the reading 'attānaṃ,' the meaning of which is: I made myself appear to you. `Tasmā`: because I, honoring the Dhamma and protecting that Dhamma, also protect you, therefore see the Dhamma; having made the Dhamma alone that which is to be practiced, you should look. `Aññatra teniha bhasmī bhavetha`: without that lay follower, if you had come here, in this desert wilderness, helpless and without refuge, you would have been reduced to ashes. `Khippamānena`: thus by one who is casting down, scorning, and oppressing. `Lahuṃ`: easy. `Parena`: exceedingly, or by another. `Tasmā sukho have sappurisena saṅgamo`: Therefore, association with a good person is indeed happiness. The intention is this: he, being established in patience and gentleness, does not retaliate even when something is said by someone.

เอวํ สามญฺญโต กิตฺติตํ สรูปโต ญาตุกามา วาณิชา –

The merchants, desiring to know specifically about him who was thus praised in a general way—

๑๒๗๒.

1272.

‘‘กึ นาม โส กิญฺจ กโรติ กมฺมํ,กึ นามเธยฺยํ กึ ปน ตสฺส โคตฺตํ;

มยมฺปิ นํ ทฏฺฐุกามมฺห ยกฺข, ยสฺสานุกมฺปาย อิธาคโตสิ;

ลาภา หิ ตสฺส ยสฺส ตุวํ ปิเหสี’’ติ. –

"What is his name? What action does he perform? What is his given name? What, then, is his clan? We also wish to see him, O yakkha, out of compassion for whom you have come here. Truly, it is a gain for him whom you cherish."

คาถมาหํสุ. ตตฺถ กึ นาม โสติ นามโต โส ชนฺตุ สตฺโต โก นาม. กิญฺจ กโรติ กมฺมนฺติ กสิวณิชฺชาทีสุ กีทิสํ กมฺมํ กโรติ. กึ [Pg.328] นามเธยฺยนฺติ มาตาปิตูหิ กตํ ปน ‘‘ติสฺโส ผุสฺโส’’ติอาทีสุ ตสฺส กึ นามเธยฺยํ, ‘‘ภคฺคโว ภารทฺวาโช’’ติอาทีสุ กึ วา ตสฺส โคตฺตํ. ยสฺส ตุวํ ปิเหสีติ ยํ ตุวํ ปิยายสิ.

They spoke the verse. Therein, `kiṃ nāma so` means: by what name is that being, that creature known? `Kiñca karoti kammaṃ` means: among occupations such as farming and trading, what kind of work does he do? `Kiṃ nāmadheyyaṃ` means: among names such as 'Tissa' or 'Phussa', what name was given to him by his parents? And among clans such as 'Bhaggava' or 'Bhāradvāja', what is his clan? `Yassa tuvaṃ pihesī` means: whom you cherish.

อิทานิ เทวปุตฺโต ตํ นามโคตฺตาทิวเสน ทสฺเสนฺโต –

Now the devaputta, indicating him by way of name, clan, and so on—

๑๒๗๓.

1273.

‘‘โย กปฺปโก สมฺภวนามเธยฺโย,อุปาสโก โกจฺฉผลูปชีวี;

ชานาถ นํ ตุมฺหากํ เปสิโย โส,มา โข นํ หีฬิตฺถ สุเปสโล โส’’ติ. –

"He who is the barber named Sambhava, a lay follower subsisting on the barber's craft and its fruit; know him, he is your attendant. Do not despise him, for he is very amiable."

อาห. ตตฺถ กปฺปโกติ นฺหาปิโต. สมฺภวนามเธยฺโยติ สมฺภโวติ เอวํนาโม. โกจฺฉผลูปชีวีติ โกจฺฉญฺจ ผลญฺจ อุปนิสฺสาย ชีวนโก. ตตฺถ โกจฺฉํ นาม อาฬกาทิสณฺฐาปนตฺถํ เกสาทีนํ อุลฺลิขนสาธนํ. เปสิโย เปสนการโก เวยฺยาวจฺจกโร.

He spoke. Therein, `kappako` means a barber. `Sambhavanāmadheyyo` means: having the name Sambhava. `Kocchaphalūpajīvī` means: one who makes a living depending on the barber's craft and its fruit. Therein, the so-called `kocchaṃ` is the barber's craft which accomplishes the shaving of hair and so on for the purpose of well-arranging long hair and so on. `Pesiyo` means: one who carries out what is ordered, one who performs services.

อิทานิ วาณิชา ตํ สญฺชานิตฺวา อาหํสุ –

Now the merchants, recognizing him, said—

๑๒๗๔.

1274.

‘‘ชานามเส ยํ ตฺวํ ปวเทสิ ยกฺข, น โข นํ ชานาม ส เอทิโสติ;

มยมฺปิ นํ ปูชยิสฺสาม ยกฺข, สุตฺวาน ตุยฺหํ วจนํ อุฬาร’’นฺติ.

"We know him of whom you speak, O yakkha, but indeed we did not know him to be such. We too shall honor him, O yakkha, having heard your excellent words."

ตตฺถ ชานามเสติ ยํ ตฺวํ วเทสิ, ตํ มยํ สรูปโต ชานาม. เอทิโสติ คุณโต ปน ยถา ตยา กิตฺติตํ, เอวํ เอทิโสติ ตํ น โข ชานาม, ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ อธิปฺปาโย.

Therein, `jānāmase` means: him of whom you speak, we know in his true form. `Ediso` means: but as for his qualities, in the way that he was praised by you, we did not know him to be such. The intention is: just as an ignorant person would not know.

อิทานิ เทวปุตฺโต เต อตฺตโน วิมานํ อาโรเปตฺวา อนุสาสนตฺถํ –

Now the devaputta, having caused them to ascend into his own celestial mansion for the purpose of instruction—

๑๒๗๕.

1275.

‘‘เย เกจิ อิมสฺมึ สตฺเถ มนุสฺสา, ทหรา มหนฺตา อถวาปิ มชฺฌิมา;

สพฺเพว เต อาลมฺพนฺตุ วิมานํ, ปสฺสนฺตุ ปุญฺญานํ ผลํ กทริยา’’ติ. –

"Whatever humans are in this caravan—young, old, or middle-aged—let them all ascend this celestial mansion. O stingy ones, behold the fruit of meritorious deeds!"

คาถมาห[Pg.329]. ตตฺถ มหนฺตาติ วุฑฺฒา. อาลมฺพนฺตูติ อาโรหนฺตุ. กทริยาติ มจฺฉริโน อทานสีลา.

He spoke the verse. Therein, `mahantā` means the elderly. `Ālambantū` means they should ascend. `Kadariyā` means the miserly, those who are not in the habit of giving.

อิทานิ ปริโยสาเน ฉ คาถา ธมฺมสงฺคาหเกหิ วุตฺตา –

Now, at the conclusion, six verses were spoken by the compilers of the Dhamma.

๑๒๗๖.

1276.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, ตํ กปฺปกํ ตตฺถ ปุรกฺขตฺวา;

สพฺเพว เต อาลมฺพึสุ วิมานํ, มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส.

All of them there, each saying 'I first!', having placed that barber there at the forefront, all of them ascended the celestial mansion, like the Masakkasāra abode of Vāsava.

๑๒๗๗.

1277.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยึสุ;

ปาณาติปาตา วิรตา อเหสุํ, โลเก อทินฺนํ ปริวชฺชยึสุ;

อมชฺชปา โน จ มุสา ภณึสุ, สเกน ทาเรน จ อเหสุํ ตุฏฺฐา.

All of them there, each saying 'I first!', declared themselves to be lay followers. They became abstinent from the destruction of life; they avoided taking what was not given in the world. They were not drinkers of intoxicants, nor did they speak falsehood, and they were content with their own wives.

๑๒๗๘.

1278.

‘‘เต ตตฺถ สพฺเพว อหํ ปุเรติ, อุปาสกตฺตํ ปฏิเวทยิตฺวา;

ปกฺกามิ สตฺโถ อนุโมทมาโน, ยกฺขิทฺธิยา อนุมโต ปุนปฺปุนํ.

All of them there, each saying 'I first!', having declared themselves to be lay followers, the caravan departed, rejoicing, being repeatedly approved by the yakkha's spiritual power.

๑๒๗๙.

1279.

‘‘คนฺตฺวาน เต สินฺธุโสวีรภูมึ, ธนตฺถิกา อุทฺทยํ ปตฺถยานา;

ยถาปโยคา ปริปุณฺณลาภา, ปจฺจาคมุํ ปาฏลิปุตฺตมกฺขตํ.

Having gone to the land of Sindhu and Sovīra, seeking wealth and desiring prosperity, with their gains complete according to their efforts, they returned to Pāṭaliputta unharmed.

๑๒๘๐.

1280.

‘‘คนฺตฺวาน เต สงฺฆรํ โสตฺถิวนฺโต, ปุตฺเตหิ ทาเรหิ สมงฺคิภูตา;

อานนฺที วิตฺตา สุมนา ปตีตา, อกํสุ เสรีสมหํ อุฬารํ;

เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ.

Having gone safely to their own homes, united with their children and wives, joyful, glad, cheerful, and delighted, they held a grand Serīsa festival. They caused the Serīsaka monastic dwelling to be built.

๑๒๘๑.

1281.

‘‘เอตาทิสา [Pg.330] สปฺปุริสาน เสวนา, มหตฺถิกา ธมฺมคุณาน เสวนา;

เอกสฺส อตฺถาย อุปาสกสฺส, สพฺเพว สตฺตา สุขิตา อเหสุ’’นฺติ.

Such is association with good persons; of great benefit is association with the qualities of the Dhamma. For the sake of one lay follower, all beings became happy.

๑๒๗๖. ตตฺถ อหํ ปุเรติ อหํ ปุริมํ อหํ ปุริมนฺติ อหมหํกราติ อตฺโถ. ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘สพฺเพว เต’’ติ วจนํ ‘‘สพฺเพว เต ยถา วิมานสฺส อารุหเน อุสฺสุกฺกชาตา อเหสุํ, ตถา สพฺเพว ตํ อารุหึสุ, น กสฺสจิ อารุหเน อนฺตราโย อโหสี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสาติ ‘‘มสกฺกสาร’’นฺติ จ ตาวตึสภวนํ วุจฺจติ, สพฺพํ วา เทวภวนํ, อิธ ปน สกฺกภวนํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺสา’’ติ.

1276. Therein, ahaṃ pure means 'I first, I first,' the meaning of which is the making of 'I, I.' Having said te tattha sabbeva ('all of them there'), the phrase sabbeva te ('all of them indeed') is stated again to show that: 'Just as all of them were eager to ascend the celestial mansion, so too did they all ascend it; for no one was there any obstacle in ascending.' As for masakkasāraṃ viya vāsavassa: masakkasāra is said of the Tāvatiṃsa abode, or of any deva abode, but here it should be understood as Sakka's abode. Therefore, it says, masakkasāraṃ viya vāsavassa.

๑๒๗๗-๘. อถ เต วาณิชา วิมานํ ปสฺสิตฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตสฺส เทวปุตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาย ตสฺส อานุภาเวน โสตฺถินา อิจฺฉิตํ เทสํ อคมํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘เต ตตฺถ สพฺเพวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุมโต ปกฺกามิ สตฺโถ ยกฺขิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ อนุโมทมาโนติ โยชนา. เกน ปน อนุมโตติ? ยกฺเขนาติ ปากโฏยมตฺโถ.

Then those merchants, seeing the celestial mansion, with joyful minds, stood firm in the devaputta’s instruction, were established in the refuges and the precepts. By his power, they safely reached their desired destination. Therefore, it is said, “all of them there,” etc. Here, the construction is: “the caravan departed with permission, repeatedly rejoicing in the yakkha’s power.” But by whose permission? By the yakkha’s—this meaning is clear.

๑๒๗๙. ยถาปโยคาติ ยถาอชฺฌาสยํ กตปโยคา. ปริปุณฺณลาภาติ สมิทฺธลาภา. อกฺขตนฺติ อนุปทฺทุตํ ปาฏลิปุตฺตํ. อกฺขตนฺติ วา อนาพาธํ อนุปฺปีฬํ, อนนฺตราเยนาติ อตฺโถ.

1279. “According to their effort” means having made effort according to their intention. “Fully successful” means prosperous gain. “Akkhata” means undisturbed Pāṭaliputta. Alternatively, “Akkhata” means without sickness, without oppression, meaning without obstacles.

๑๒๘๐. สงฺฆรนฺติ สกํ เคหํ. โสตฺถิวนฺโตติ โสตฺถิภาเวน ยุตฺตา เขมิโน. อานนฺทีติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โสมนสฺสิตภาวเมว วทติ. เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสูติ กตญฺญุตาย ฐตฺวา ปฏิสฺสวโมจนตฺถญฺจ เทวปุตฺตสฺส นาเมน เสรีสกํ นาม ปริจฺเฉทวเสน เวณิยโต เปกฺขิตพฺพโต ปริเวณํ ปาสาทกูฏาคารรตฺติฏฺฐานาทิสมฺปนฺนํ ปาการปริกฺขิตฺตํ ทฺวารโกฏฺฐกยุตฺตํ อาวาสํ อกํสุ.

1280. “Saṅgharanti” means to their own house. “Sotthivanto” means endowed with a state of well-being, secure. With the four terms beginning with “Ānandī,” he speaks only of their state of gladness. “Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu” means: standing in gratitude and also to be released from their promise, they made a dwelling place in the name of the deva's son, a residence named Serīsaka, which was a pariveṇa (an enclosure demarcated by sections and to be viewed in succession), complete with mansions, pinnacled chambers, places for the night, and so on, surrounded by a wall, and endowed with gate-chambers.

๑๒๘๑. เอตาทิสาติ [Pg.331] เอทิสี, เอวํ อนตฺถปฏิพาหินี อตฺถสาธิกา จ. มหตฺถิกาติ มหาปโยชนา มหานิสํสา. ธมฺมคุณานนฺติ อวิปรีตคุณานํ. เอกสฺส สตฺตสฺส หิตตฺถํ สพฺเพว สตฺตา สพฺเพ เอว เต สตฺถปริยาปนฺนา สตฺตา, สุขิตา สุขปฺปตฺตา เขมปฺปตฺตา อเหสุํ.

1281. “Etādisā” means of this kind—thus warding off what is unbeneficial and accomplishing what is beneficial. “Mahatthikā” means of great purpose and of great reward. “Dhammaguṇānaṃ” means of the qualities that are not contrary. For the welfare of one being, all beings—indeed, all those beings included in the caravan—became happy, attained happiness, and attained safety.

สมฺภโว ปน อุปาสโก ปายาสิสฺส เทวปุตฺตสฺส เตสญฺจ วาณิชานํ วจนปฏิวจนวเสน ปวตฺตํ คาถาพนฺธํ สุตนิยาเมเนว อุคฺคเหตฺวา เถรานํ อาโรเจสิ. ปายาสิเทวปุตฺโต อายสฺมโต สมฺภวตฺเถรสฺส กเถสีติ อปเร. ตํ ยสตฺเถรปฺปมุขา มหาเถรา ทุติยสงฺคีติยํ สงฺคหํ อาโรเปสุํ. สมฺภโว ปน อุปาสโก มาตาปิตูนํ อจฺจเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ.

Now, the lay follower Sambhava, having learned by heart simply by hearing them the verses composed through the dialogue between the deva's son Pāyāsi and those merchants, reported them to the elders. Some say the deva's son Pāyāsi related them to the Venerable Sambhava Thera. The great elders, headed by the Venerable Yasa Thera, included that in the Second Council. Now, the lay follower Sambhava, after the death of his parents, went forth and was established in arahantship.

เสรีสกวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Serīsaka Mansion is concluded.

๑๑. สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา

11. The Commentary on the Well-Placed Mansion

อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานนฺติ สุนิกฺขิตฺตวิมานํ. ตสฺส กา อุปฺปตฺติ? ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน. เตน สมเยน อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เทวจาริกํ จรนฺโต ตาวตึสภวนํ อุปคโต. ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต อตฺตโน วิมานทฺวาเร ฐิโต อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทิสฺวา สญฺชาตคารวพหุมาโน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห อฏฺฐาสิ.

The story of the mansion beginning with 'High is this jewel-pillared mansion' is the story of the Well-Placed Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at the Jeta Grove. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, in the manner already described, while touring the deva realm, arrived at the Tāvatiṃsa celestial abode. And at that moment, a certain deva-son, standing at the door of his own mansion, upon seeing the Venerable Mahāmoggallāna, with reverence and great esteem having arisen, approached, paid homage with the five-point prostration, raised his joined palms in salutation, and stood.

โส กิร อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ตสฺส สรีรธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา โยชนิเก กนกถูเป จ กเต จตสฺโส ปริสา กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา คนฺธปุปฺผธูปาทีหิ เจติเย ปูชํ กโรนฺติ, ตตฺถ อญฺญตโร อุปาสโก อญฺเญสุ ปุปฺผปูชํ กตฺวา คเตสุ เตหิ ปูชิตฏฺฐาเน ทุนฺนิกฺขิตฺตานิ ปุปฺผานิ ทิสฺวา ตตฺเถว ตานิ สมฺมเทว ฐเปนฺโต สนฺนิเวสวเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ วิภตฺติวิเสสยุตฺตํ ปุปฺผปูชํ อกาสิ. กตฺวา จ ปน เอตํ อารมฺมณํ คณฺหนฺโต สตฺถุ คุเณ อนุสฺสริตฺวา ปสนฺนจิตฺโต ตํ ปุญฺญํ หทเย ฐเปสิ.

It is said that in the past, when Kassapa, the Perfectly Enlightened Buddha, had attained Parinibbāna, and his bodily relics had been enshrined in a golden stūpa one yojana in measure, the four assemblies would approach from time to time and make offerings at the cetiya with perfumes, flowers, incense, and so on. There, a certain lay follower, when others had made their flower offerings and departed, saw flowers that had been badly placed at the site of worship. Right there, while placing them well, by way of arrangement he made a flower offering that was lovely to see, inspiring confidence, and endowed with special distinction. And having done so, taking this as his object, he repeatedly recollected the virtues of the Teacher, and with a serene mind, he established that merit in his heart.

โส [Pg.332] อปรภาเค กาลํ กตฺวา ตสฺเสว กมฺมสฺส อานุภาเวน ตาวตึสภวเน ทฺวาทสโยชนิเก กนกวิมาเน นิพฺพตฺติ, มหานุภาโว มหา จสฺส ปริวาโร อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตสฺมิญฺจ ขเณ อญฺญตโร เทวปุตฺโต…เป… อฏฺฐาสี’’ติ. อถ นํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ยถาลทฺธสมฺปตฺติกิตฺตนมุเขน กตสุจริตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ ปุจฺฉิ –

In a later time, having passed away, by the power of that very kamma he was reborn in the Tāvatiṃsa celestial abode in a golden mansion twelve yojanas in measure. He was of great power and had a great retinue. It was with reference to this that it was said: 'And at that moment, a certain deva-son... he stood.' Then the Venerable Mahāmoggallāna, by first proclaiming the fortune he had obtained, asked him with these verses about the good kamma that had been performed:

๑๒๘๒.

1282.

‘‘อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ, สมนฺตโต ทฺวาทสโยชนานิ;

กูฏาคารา สตฺตสตา อุฬารา, เวฬุริยถมฺภา รุจกตฺถตา สุภา.

“High is this jewel-pillared mansion, twelve yojanas all around; with seven hundred lofty pinnacled chambers, its beryl pillars are spread with gold, beautiful.”

๑๒๘๓.

1283.

‘‘ตตฺถจฺฉสิ ปิวสิ ขาทสิ จ, ทิพฺพา จ วีณา ปวทนฺติ วคฺคุํ;

ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ, นาริโย จ นจฺจนฺติ สุวณฺณฉนฺนา.

“There you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweetly; here are the five strands of sensual pleasure, divine flavors, and women dance, adorned in gold.”

๑๒๘๔.

1284.

‘‘เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เต โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

๑๒๘๕.

1285.

‘‘ปุจฺฉามิ ตํ เทว มหานุภาว, มนุสฺสภูโต กิมกาสิ ปุญฺญํ;

เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เต สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I ask you, O deva of great power, what merit did you do when you were human? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

โสปิ ตสฺส อตฺตโน กตกมฺมํ อิมาหิ คาถาหิ กเถสิ. ตํ ทสฺเสนฺตา สงฺคีติการา อาหํสุ –

That devaputta, having been asked thus, related to him his own performed kamma with these verses. To show this, the compilers of the council said:

๑๒๘๖.

1286.

‘‘โส เทวปุตฺโต อตฺตมโน, โมคฺคลฺลาเนน ปุจฺฉิโต;

ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิยากาสิ, ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ’’.

“That devaputta, pleased, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.”

๑๒๘๗.

1287.

‘‘ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ สุนิกฺขิปิตฺวา, ปติฏฺฐเปตฺวา สุคตสฺส ถูเป;

มหิทฺธิโก จมฺหิ มหานุภาโว, ทิพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต.

“Having well placed a poorly placed garland, having established it on the stūpa of the Sugata, I am of great psychic power, of great might, endowed with divine sensual pleasures.”

๑๒๘๘.

1288.

‘‘เตน [Pg.333] เมตาทิโส วณฺโณ, เตน เม อิธ มิชฺฌติ;

อุปฺปชฺชนฺติ จ เม โภคา, เย เกจิ มนโส ปิยา.

“By that, my complexion is such; by that, I prosper here; and for me arise enjoyments, whatever are dear to the mind.”

๑๒๘๙.

1289.

‘‘อกฺขามิ เต ภิกฺขุ มหานุภาว, มนุสฺสภูโต ยมหํ อกาสึ;

เตนมฺหิ เอวํ ชลิตานุภาโว, วณฺโณ จ เม สพฺพทิสา ปภาสตี’’ติ.

“I shall declare to you, O bhikkhu of great power, what I did when I was human. By that I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

๑๒๘๗. ตตฺถ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลนฺติ เจติเย ปูชากรณฏฺฐาเน นิรนฺตรฏฺฐปนาทินา รจนาวิเสเสน อฏฺฐเปตฺวา ยถานิกฺขิตฺตตาย น สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ, วาเตน วา ปหริตฺวา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ ปุปฺผํ. สุนิกฺขิปิตฺวาติ สุฏฺฐุ นิกฺขิปิตฺวา รจนาวิเสเสน ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ กตฺวา นิกฺขิปิย. ปติฏฺฐเปตฺวาติ วิภตฺติวิเสสาทิวเสน ปุปฺผํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ วา ปุปฺผํ นิกฺขิปนฺโต สตฺถุ เจติยํ อุทฺทิสฺส มม สนฺตาเน กุสลธมฺมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ เอวํ เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

1287. Herein, `dunnikkhittaṃ mālaṃ` means: at a cetiya, in a place for making offerings, a flower that was not well placed, having been set down without a special arrangement such as continuous placement, etc.; or a flower poorly placed from being struck by the wind. `Sunikkhipitvā` means: having placed it well, having made it beautiful and pleasing with a special arrangement. `Patiṭṭhapetvā` means: having established the flower by means of special divisions and so on. Or, when placing that flower, dedicating it to the Teacher’s cetiya, the meaning here should be understood thus: ‘I establish wholesome states in my mental continuum.’ The rest is by the method already stated.

เอวํ เทวปุตฺเตน อตฺตโน สุจริตกมฺเม ปกาสิเต เถโร ตสฺส ธมฺมํ เทเสตฺวา อาคนฺตฺวา ภควโต ตมตฺถํ นิเวเทสิ. ภควา ตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา สมฺปตฺตมหาชนสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนา มหาชนสฺส สาตฺถิกา อโหสีติ.

Thus, when the divine being had proclaimed his own good deeds, the Elder taught him the Dhamma and, upon returning, reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, using that incident as the occasion, taught the Dhamma to the assembled multitude. The teaching was beneficial to the great assembly.

สุนิกฺขิตฺตวิมานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Sunikkhitta Vimāna is concluded.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย วิมานวตฺถุสฺมึ

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, in the section on the Vimānavatthu:

เอกาทสวตฺถุปฏิมณฺฑิตสฺส สตฺตมสฺส

Of the seventh, which is adorned with eleven stories,

สุนิกฺขิตฺตวคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the meaning of the Sunikkhitta Chapter is concluded.

นิฏฺฐิตา จ ปุริสวิมานวณฺณนา.

And the commentary on the Mansions of Men is concluded.

นิคมนกถา

The Concluding Discourse

เอตฺตาวตา [Pg.334] จ –

And with this much:

เทวตานํ วิมานาทิ-สมฺปตฺตึ ตสฺส การณํ;

ปกาสยนฺตี สตฺตานํ, สพฺพโลกหิตาวหา.

That teaching which, bringing welfare to all the world, reveals to beings the prosperity of celestial beings, such as their mansions, and its cause;

อปฺปกานมฺปิ การานํ, ยา วิภาเวติ เทสนา;

อุฬารผลตํ จิตฺต-เขตฺตสมฺปตฺติโยคโต.

That teaching which makes clear the great fruitfulness even of small deeds, due to the connection with the perfection of the mind and the field of merit;

ยํ กถาวตฺถุกุสลา, สุปริญฺญาตวตฺถุกา;

วิมานวตฺถุอิจฺเจว, สงฺคายึสุ มเหสโย.

Which the great seers, skilled in the subject matter of discourse and having thoroughly understood the basis of kamma, compiled in the Khuddaka Nikāya under the very name 'Vimānavatthu'.

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, โปราณฏฺฐกถานยํ;

สนฺนิสฺสาย สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

To explain its meaning, this commentary on the meaning has been undertaken by me, relying on the method of the ancient commentaries.

ยา ตตฺถ ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

ปกาสนา ปรมตฺถ-ทีปนี นาม นามโต.

Because it is an illumination of the ultimate meanings, in each and every case as is appropriate, it is named the 'Paramatthadīpanī'.

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

สา สตฺตรสมตฺตาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

That commentary, with its unconfused analyses, has reached its final conclusion for the Pāli text, amounting to seventeen recitation sections.

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

Whatever merit has been attained by me in thus composing this treatise—

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

by the power of that merit, having plunged into the Dispensation of the Protector of the World through the pure practice of virtue and so forth, may all beings become partakers of the taste of liberation.

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

Long may the Dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One endure in the world; may all living beings always be respectful towards it.

สมฺมา [Pg.335] วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

May the deva rain rightly in due season; may the lord of the world, delighting in the good Dhamma, rule the world righteously.

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน

Thus, by the teacher Dhammapāla, resident of the Badaratittha Monastery,

กตาย

composed,

ปรมตฺถทีปนิยา ขุทฺทก-อฏฺฐกถาย

the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya,

วิมานวตฺถุอตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

the commentary on the meaning of the Vimānavatthu is concluded.

วิมานวตฺถุ-อฏฺฐกถา สมตฺตา.

The Vimānavatthu Commentary is concluded.