නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

ඛුද්දකනිකායෙ

In the Khuddaka Nikāya

විමානවත්ථු-අට්ඨකථා

The Commentary on the Stories of the Mansions

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

මහාකාරුණිකං [Pg.1] නාථං, ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං;

වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්‍රනයදෙසනං.

I pay homage to the Lord, the greatly compassionate one, who has reached the far shore of the ocean of knowable things, whose teaching is subtle, profound, and of diverse methods.

විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නිය්‍යන්ති ලොකතො;

වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.

I pay homage to that supreme Dhamma, revered by the Perfectly Enlightened Buddha, by which beings, becoming endowed with knowledge and conduct, go forth from the world.

සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;

වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.

Endowed with virtues such as morality, established in the paths and their fruits; I venerate that noble Saṅgha, the unsurpassed field of merit.

වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;

හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.

By the power of that merit born of veneration for the Triple Gem, may I, having become one for whom dangers are everywhere destroyed,

දෙවතාහි කතං පුඤ්ඤං, යං යං පුරිමජාතිසු;

තස්ස තස්ස විමානාදි-ඵලසම්පත්තිභෙදතො.

The celestial mansions and so forth that arose for the deities, due to the variety of fruitional attainments from whatever merit was made in former births,

පුච්ඡාවසෙන යා තාසං, විස්සජ්ජනවසෙන ච;

පවත්තා දෙසනා කම්ම-ඵලපච්චක්ඛකාරිනී.

By way of their questions and by way of answers, the teaching proceeds, making manifest the fruit of kamma.

විමානවත්ථු ඉච්චෙව, නාමෙන වසිනො පුරෙ;

යං ඛුද්දකනිකායස්මිං, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.

The Vimānavatthu, precisely by that name, which the great sages, the masters of old, compiled in the Khuddaka Nikāya.

තස්සාහමවලම්බිත්වා, පොරාණට්ඨකථානයං;

තත්ථ තත්ථ නිදානානි, විභාවෙන්තො විසෙසතො.

I, having relied upon the method of the ancient commentary on that teaching, and particularly elucidating the background stories in various places,

සුවිසුද්ධං [Pg.2] අසංකිණ්ණං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං;

මහාවිහාරවාසීනං, සමයං අවිලොමයං.

Thoroughly pure, unmixed, with a precise determination of subtle meaning, not contradicting the doctrine of the dwellers of the Great Monastery,

යථාබලං කරිස්සාමි, අත්ථසංවණ්ණනං සුභං;

සක්කච්චං භාසතො තං මෙ, නිසාමයථ සාධවොති.

According to my ability, I will compose this beautiful exposition of the meaning. O virtuous ones, listen carefully to what I shall say.

තත්ථ විමානානීති විසිට්ඨමානානි දෙවතානං කීළානිවාසට්ඨානානි. තානි හි තාසං සුචරිතකම්මානුභාවනිබ්බත්තානි යොජනිකද්වියොජනිකාදිපමාණවිසෙසයුත්තතාය, නානාරතනසමුජ්ජලානි විචිත්තවණ්ණසණ්ඨානානි සොභාතිසයයොගෙන විසෙසතො මානනීයතාය ච ‘‘විමානානී’’ති වුච්චන්ති. විමානානං වත්ථු කාරණං එතිස්සාති විමානවත්ථු, ‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමය’’න්තිආදිනයප්පවත්තා දෙසනා. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං තාසං දෙවතානං රූපභොගපරිවාරාදිසම්පත්තියො තංනිබ්බත්තකකම්මඤ්ච නිස්සාය ඉමිස්සා දෙසනාය පවත්තත්තා. විපාකමුඛෙන වා කම්මන්තරමානස්ස කාරණභාවතො විමානවත්ථූති වෙදිතබ්බං.

Therein, vimānāni means especially honored mansions, the places of sport and dwelling for the devas. For these are produced by the power of their well-practiced kamma, and because they are endowed with distinctions in their measurement, such as one or two yojanas, are resplendent with various gems, have diverse colors and forms, and are especially worthy of honor due to their surpassing splendor, they are called vimānas. The teaching, proceeding in the manner of 'your throne is made of gold' and so forth, is called Vimānavatthu because the celestial mansions are its basis and its cause. This is merely an illustration, for this teaching proceeds by relying on the accomplishments in form, enjoyment, retinue, and so forth, of those devas, and the kamma that produced them. Alternatively, it should be understood as Vimānavatthu because it is a cause for knowing another kamma by way of its result.

තයිදං කෙන භාසිතං, කත්ථ භාසිතං, කදා භාසිතං, කස්මා ච භාසිතන්ති? වුච්චතෙ – ඉදඤ්හි විමානවත්ථු දුවිධෙන පවත්තං – පුච්ඡාවසෙන විස්සජ්ජනවසෙන ච. තත්ථ විස්සජ්ජනගාථා තාහි තාහි දෙවතාහි භාසිතා, පුච්ඡාගාථා පන කාචි භගවතා භාසිතා, කාචි සක්කාදීහි, කාචි සාවකෙහි ථෙරෙහි. තත්ථාපි යෙභුය්‍යෙන යො සො කප්පානං සතසහස්සාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං බුද්ධස්ස භගවතො අග්ගසාවකභාවාය පුඤ්ඤඤාණසම්භාරෙ සම්භරන්තො අනුක්කමෙන සාවකපාරමියො පූරෙත්වා, ඡළභිඤ්ඤාචතුපටිසම්භිදාදිගුණවිසෙසපරිවාරස්ස, සකලස්ස සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො දුතියෙ අග්ගසාවකට්ඨානෙ ඨිතො ඉද්ධිමන්තෙසු ච භගවතා එතදග්ගෙ ඨපිතො ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො, තෙන භාසිතා.

By whom was this spoken, where was it spoken, when was it spoken, and for what reason was it spoken? It is said: This Vimānavatthu proceeds in two ways—by way of questions and by way of answers. Therein, the answer-verses were spoken by those various devas. As for the question-verses, some were spoken by the Blessed One, some by Sakka and others, and some by the elder disciples. And even among them, for the most part, they were spoken by the Venerable Mahāmoggallāna—he who, for one incalculable eon and a hundred thousand kappas more, accumulating the stores of merit and knowledge for the state of being a chief disciple of the Buddha, the Blessed One; having gradually fulfilled the perfections of a disciple; having reached the summit of the entire knowledge of a disciple’s perfections, which is accompanied by special qualities such as the six higher knowledges and the four analytical knowledges; standing in the position of the second chief disciple; and established by the Blessed One as foremost among those with psychic powers.

භාසන්තෙන ච පඨමං තාව ලොකහිතාය දෙවචාරිකං චරන්තෙන දෙවලොකෙ දෙවතානං පුච්ඡාවසෙන පුන තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා මනුස්සානං පුඤ්ඤඵලස්ස පච්චක්ඛකරණත්ථං පුච්ඡං විස්සජ්ජනඤ්ච එකජ්ඣං [Pg.3] කත්වා භගවතො පවෙදෙත්වා භික්ඛූනං භාසිතා, සක්කෙන පුච්ඡාවසෙන, දෙවතාහි තස්ස විස්සජ්ජනවසෙන භාසිතාපි මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස භාසිතා එව. එවං භගවතා ථෙරෙහි ච දෙවතාහි ච පුච්ඡාවසෙන, දෙවතාහි තස්සා විස්සජ්ජනවසෙන ච තත්ථ තත්ථ භාසිතා පච්ඡා ධම්මවිනයං සඞ්ගායන්තෙහි ධම්මසඞ්ගාහකෙහි එකතො කත්වා ‘‘විමානවත්ථු’’ඉච්චෙව සඞ්ගහං ආරොපිතා. අයං තාවෙත්ථ ‘‘කෙන භාසිත’’න්තිආදීනං පදානං සඞ්ඛෙපතො සාධාරණතො ච විස්සජ්ජනා.

And by him who spoke, they were first spoken in the deva realm by means of questioning the devas, while he was wandering there for the welfare of the world. Then, having returned from there to the human world, for the purpose of making the fruit of merit directly perceptible to humans, he combined the question and answer, reported it to the Blessed One, and spoke it to the monks. Also, those verses spoken by Sakka by way of questioning, and by the devas by way of answering him, were indeed retold by the Elder Mahāmoggallāna. Thus, what was spoken in various places by the Blessed One, the elders, and the devas by way of questioning, and by the devas by way of answering them, was later compiled into one by the Dhamma-reciters who were rehearsing the Dhamma and Vinaya, and was included in the collection precisely as 'Vimānavatthu'. This, for now, is the brief and general answer to the terms 'by whom was it spoken?' and so forth.

විත්ථාරතො පන ‘‘කෙන භාසිත’’න්ති පදස්ස අනොමදස්සිස්ස භගවතො පාදමූලෙ කතපණිධානතො පට්ඨාය මහාථෙරස්ස ආගමනීයපටිපදා කථෙතබ්බා, සා පන ආගමට්ඨකථාසු තත්ථ තත්ථ විත්ථාරිතාති තත්ථ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අසාධාරණතො ‘‘කත්ථ භාසිත’’න්තිආදීනං පදානං විස්සජ්ජනා තස්ස තස්ස විමානස්ස අත්ථවණ්ණනානයෙනෙව ආගමිස්සති.

In detail, however, regarding the term 'by whom was it spoken?', the Elder's practice leading to his attainment should be related, beginning from the aspiration made at the feet of the Blessed One Anomadassī. And since that practice is elaborated in various places in the commentaries to the Āgamas, it should be understood there according to the method in which it is presented. The specific answer to the terms 'where was it spoken?' and so forth will come in the course of the explanation of the meaning of each respective celestial mansion.

අපරෙ පන භණන්ති – එකදිවසං ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි ‘‘එතරහි ඛො මනුස්සා අසතිපි වත්ථුසම්පත්තියා ඛෙත්තසම්පත්තියා අත්තනො ච චිත්තපසාදසම්පත්තියා තානි තානි පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා උළාරසම්පත්තිං පච්චනුභොන්ති, යංනූනාහං දෙවචාරිකං චරන්තො තා දෙවතා කායසක්ඛිං කත්වා තාහි යථූපචිතං පුඤ්ඤං යථාධිගතඤ්ච පුඤ්ඤඵලං කථාපෙත්වා තමත්ථං භගවතො ආරොචෙය්‍යං. එවං මෙ සත්ථා ගගනතලෙ පුණ්ණචන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය මනුස්සානං කම්මඵලං පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො අප්පකානම්පි කාරානං ආයතනගතාය සද්ධාය වසෙන උළාරඵලතං විභාවෙන්තො තං තං විමානවත්ථුං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා මහතිං ධම්මදෙසනං පවත්තෙස්සති, සා හොති බහුජනස්ස අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති. සො ආසනා වුට්ඨහිත්වා රත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා අපරං රත්තදුපට්ටං එකංසං කත්වා සමන්තතො ජාතිහිඞ්ගුලිකධාරා විජ්ජුලතා විය සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතො විය ච ජඞ්ගමො අඤ්ජනගිරිසිඛරො, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො අත්තනො අධිප්පායං ආරොචෙත්වා භගවතා අනුඤ්ඤාතො උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං [Pg.4] සමාපජ්ජිත්වා, තතො වුට්ඨාය ඉද්ධිබලෙන තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ තාහි තාහි දෙවතාහි යථූපචිතං පුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡි, තස්ස තා කථෙසුං. තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා තං සබ්බං තත්ථ පවත්තිතනියාමෙනෙව භගවතො ආරොචෙසි, තං සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසි. ඉච්චෙතං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසීති.

Others, however, say: One day, while the Venerable Mahāmoggallāna was in seclusion and solitude, this reflection arose in his mind: 'Now indeed, human beings, even when there is no perfection of material offerings, due to the perfection of the recipient field and the perfection of their own mental confidence, perform those various meritorious deeds and are reborn in the deva world, enjoying vast prosperity. What if I, while wandering on a tour of the deva realms, were to make those deities personal witnesses and have them recount the merit they have accumulated and the fruit of merit they have attained, and then report this matter to the Blessed One? In this way, my Teacher, like one causing the full moon to rise in the expanse of the sky, would directly show human beings the fruit of kamma, and making plain how even small deeds, by the power of faith established in a worthy basis, yield great fruit, would, taking those various celestial mansion stories as the occasion, set forth a great Dhamma discourse. That Dhamma discourse would be for the welfare, for the benefit, and for the happiness of many beings, of devas and humans.' So, rising from his seat, he put on his red under-robe, draped another red upper-robe over one shoulder, and, like a flash of lightning from a stream of pure vermilion all around, like being dyed with the color of twilight, and like a moving golden mountain peak, he approached the Blessed One. Having paid homage, he sat to one side and explained his intention. Having been given leave by the Blessed One, he rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, and entered the fourth jhāna, which is the basis for supernormal knowledge. Emerging from it, he used his psychic power to instantly go to the Tāvatiṃsā heaven. There, he asked those various deities about the meritorious kamma they had performed, and they recounted it to him. Then, returning to the human world, he reported everything to the Blessed One exactly as it had occurred there. The Teacher was well-pleased with it. Thus, taking this as the occasion, he taught the Dhamma in detail to the assembled company. So say other teachers.

තං පනෙතං විමානවත්ථු විනයපිටකං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකන්ති තීසු පිටකෙසු සුත්තන්තපිටකපරියාපන්නං, දීඝනිකායො මජ්ඣිමනිකායො සංයුත්තනිකායො අඞ්ගුත්තරනිකායො ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චසු නිකායෙසු ඛුද්දකනිකායපරියාපන්නං, සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලන්ති නවසු සාසනඞ්ගෙසු ගාථාසඞ්ගහං.

This Vimānavatthu, however, among the three Piṭakas—the Vinaya Piṭaka, the Suttanta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka—is included in the Suttanta Piṭaka. Among the five Nikāyas—the Dīgha Nikāya, the Majjhima Nikāya, the Saṃyutta Nikāya, the Aṅguttara Nikāya, and the Khuddaka Nikāya—it is included in the Khuddaka Nikāya. And among the nine divisions of the Dispensation—Sutta, Geyya, Veyyākaraṇa, Gāthā, Udāna, Itivuttaka, Jātaka, Abbhutadhamma, and Vedalla—it is included under the Gāthā division.

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027) –

Eighty-two thousand I received from the Buddha, two thousand from the monks; these eighty-four thousand teachings are current for me.

එවං ධම්මභණ්ඩාගාරිකෙන පටිඤ්ඤාතෙසු චතුරාසීතියා ධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසු කතිපයධම්මක්ඛන්ධසඞ්ගහං. වග්ගතො පීඨවග්ගො චිත්තලතාවග්ගො පාරිච්ඡත්තකවග්ගො මඤ්ජිට්ඨකවග්ගො මහාරථවග්ගො පායාසිවග්ගො සුනික්ඛිත්තවග්ගොති සත්ත වග්ගා. වත්ථුතො පඨමෙ වග්ගෙ සත්තරස වත්ථූනි, දුතියෙ එකාදස, තතියෙ දස, චතුත්ථෙ ද්වාදස, පඤ්චමෙ චතුද්දස, ඡට්ඨෙ දස, සත්තමෙ එකාදසාති අන්තරවිමානානං අග්ගහණෙ පඤ්චාසීති, ගහණෙ පන තෙවීසසතං වත්ථූනි, ගාථාතො පන දියඩ්ඪසහස්සගාථා. තස්ස වග්ගෙසු පීඨවග්ගො ආදි, වත්ථූසු සොවණ්ණපීඨවත්ථු ආදි, තස්සාපි ‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමය’’න්ති ගාථා ආදි.

Thus, among the eighty-four thousand sections of the Dhamma acknowledged by the Treasurer of the Dhamma, this is a compilation of a few sections of the Dhamma. In terms of chapters, there are seven chapters: the Pīṭha Chapter, the Cittalatā Chapter, the Pāricchattaka Chapter, the Mañcaṭṭhaka Chapter, the Mahāratha Chapter, the Pāyāsi Chapter, and the Sunikkhitta Chapter. In terms of stories, in the first chapter there are seventeen stories; in the second, eleven; in the third, ten; in the fourth, twelve; in the fifth, fourteen; in the sixth, ten; and in the seventh, eleven. Thus, not including the intermediate mansions, there are eighty-five stories; but including them, there are one hundred and twenty-three stories. In terms of verses, there are one thousand five hundred verses. Of its chapters, the Pīṭha Chapter is the first. Of the stories, the Golden Throne Story is the first. And of that story, the verse beginning “pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ” is the first.

1. ඉත්ථිවිමානං

1. The Women's Mansions

1. පීඨවග්ගො

1. The Throne Chapter

1. පඨමපීඨවිමානවණ්ණනා

1. Exposition on the First Throne Mansion

තත්ථ [Pg.5] පඨමවත්ථුස්ස අයං අට්ඨුප්පත්ති – භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සත්තාහං අසදිසදානෙ පවත්තිතෙ තදනුරූපෙන අනාථපිණ්ඩිකෙන මහාසෙට්ඨිනා තයො දිවසෙ, තථා විසාඛාය මහාඋපාසිකාය මහාදානෙ දින්නෙ අසදිසදානස්ස පවත්ති සකලජම්බුදීපෙ පාකටා අහොසි. අථ මහාජනො තත්ථ තත්ථ කථං සමුට්ඨාපෙසි ‘‘කිං නු ඛො එවං උළාරවිභවපරිච්චාගෙනෙව දානං මහප්ඵලතරං භවිස්සති, උදාහු අත්තනො විභවානුරූපපරිච්චාගෙනාපී’’ති. භික්ඛූ තං කථං සුත්වා භගවතො ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙය්‍යධම්මසම්පත්තියාව දානං මහප්ඵලතරං භවිස්සති, අථ ඛො චිත්තපසාදසම්පත්තියා ච ඛෙත්තසම්පත්තියා ච, තස්මා කුණ්ඩකමුට්ඨිමත්තම්පි පිලොතිකාමත්තම්පි තිණපණ්ණසන්ථාරමත්තම්පි පූතිමුත්තහරීතකමත්තම්පි විප්පසන්නෙන චෙතසා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලෙ පතිට්ඨාපිතං, තම්පි මහප්ඵලතරං භවිස්සති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාර’’න්ති ආහ. තථා හි වුත්තං සක්කෙන දෙවානමින්දෙන –

Herein, this is the origin story of the first account: While the Blessed One was dwelling at Sāvatthī in the Jeta Grove, the monastery of Anāthapiṇḍika, King Pasenadi of Kosala held an incomparable alms-giving for seven days for the community of monks headed by the Buddha. In a befitting manner, the great merchant Anāthapiṇḍika gave a great alms-giving for three days, and likewise the great female lay disciple Visākhā gave a great alms-giving. The report of this incomparable alms-giving became famous throughout all of Jambudīpa. Then the people everywhere raised a discussion: 'How is it? Does an offering become of greater fruit only through the giving up of such vast and magnificent wealth, or can it also become of greater fruit through giving in accordance with one's own means?' The monks, hearing this discussion, reported it to the Blessed One. The Blessed One said: 'Monks, an offering does not become of greater fruit merely through the excellence of the gift, but rather through the excellence of a confident mind and the excellence of the recipient field. Therefore, even a handful of broken rice, a piece of worn-out cloth, a bed of grass and leaves, or a medicinal paste of myrobalan pickled in stale urine, if given with a perfectly clear mind to a person worthy of offerings, that too will be of greater fruit, be greatly radiant, and have vast pervasiveness.' For so it was said by Sakka, the lord of the devas:

‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පිකා නාම දක්ඛිණා;

තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ’’ති. (වි. ව. 804);

When the mind is confident, there is no offering that is small, whether to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One, or to his disciple.

සා පනෙසා කථා සකලජම්බුදීපෙ විත්ථාරිකා අහොසි. මනුස්සා සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං යථාවිභවං දානානි දෙන්ති, ගෙහඞ්ගණෙ පානීයං උපට්ඨපෙන්ති, ද්වාරකොට්ඨකෙසු ආසනානි ඨපෙන්ති. තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො පිණ්ඩපාතචාරිකො ථෙරො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො පිණ්ඩාය චරන්තො උපකට්ඨෙ කාලෙ අඤ්ඤතරං ගෙහං සම්පාපුණි. තත්ථෙකා කුලධීතා සද්ධා පසන්නා ථෙරං [Pg.6] පස්සිත්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානා උළාරපීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා ගෙහං පවෙසෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අත්තනො පීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා තස්ස උපරි පීතකං මට්ඨවත්ථං අත්ථරිත්වා අදාසි. අථ ථෙරෙ තත්ථ නිසින්නෙ ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං උපට්ඨිත’’න්ති පසන්නචිත්තා යථාවිභවං ආහාරෙන පරිවිසි, බීජනිඤ්ච ගහෙත්වා බීජි. සො ථෙරො කතභත්තකිච්චො ආසනදානභොජනදානාදිපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කථෙත්වා පක්කාමි. සා ඉත්ථී තං අත්තනො දානං තඤ්ච ධම්මකථං පච්චවෙක්ඛන්තී පීතියා නිරන්තරං ඵුට්ඨසරීරා හුත්වා තං පීඨම්පි ථෙරස්ස අදාසි.

This story spread throughout the entire Jambudīpa. People gave gifts according to their means to ascetics, brahmins, the destitute, travelers, beggars, and supplicants. They set out drinking water in courtyards and placed seats at their gatehouses. At that time, a certain elder, wandering for alms, possessed of exemplary deportment—graceful in going forward and returning, in looking ahead and around, in drawing in and stretching out his limbs, with downcast eyes—while seeking alms, arrived at a certain house as the time for the meal was approaching. There, a daughter of good family, faithful and serene, seeing the elder, with respect and high regard having arisen, generated great joy and gladness. She invited him into the house, paid homage with the five-point prostration, prepared her own seat, spread a yellow, smooth cloth over it, and offered it to him. Then, when the elder was seated there, she thought, 'This supreme field of merit has presented itself to me,' and with a serene heart, she served him with food according to her means, and taking a fan, she fanned him. The elder, having finished his meal, gave a Dhamma talk connected with the offering of a seat, the offering of food, and so forth, and then departed. That woman, reflecting on her gift and that Dhamma talk, her body continuously suffused with joy, also gave that very seat to the elder.

තතො අපරෙන සමයෙන අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. අච්ඡරාසහස්සං චස්සා පරිවාරො අහොසි, පීඨදානානුභාවෙන චස්සා යොජනිකො කනකපල්ලඞ්කො නිබ්බත්ති ආකාසචාරී සීඝජවො උපරි කූටාගාරසණ්ඨානො, තෙන තං ‘‘පීඨවිමාන’’න්ති වුච්චති. තඤ්හි සුවණ්ණවණ්ණං වත්ථං අත්ථරිත්වා දින්නත්තා කම්මසරික්ඛතං විභාවෙන්තං සුවණ්ණමයං අහොසි, පීතිවෙගස්ස බලවභාවෙන සීඝජවං, දක්ඛිණෙය්‍යස්ස චිත්තරුචිවසෙන දින්නත්තා යථාරුචිගාමී, පසාදසම්පත්තියා උළාරතාය සබ්බසොව පාසාදිකං සොභාතිසයයුත්තඤ්ච අහොසි.

Then, at a later time, afflicted by a certain disease, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden mansion extending for twelve yojanas. A thousand celestial nymphs formed her retinue. By the power of her gift of a seat, a golden couch one yojana in size appeared for her, sky-faring, swift-moving, and with an upper structure shaped like a pinnacled mansion; for that reason it is called the 'Pīṭhavimāna.' Indeed, because she had given a golden-colored cloth spread as a covering, it was made entirely of gold, manifesting its likeness to her deed. Due to the powerfulness of the surge of joy, it was swift-moving. Because it was given in accordance with the mental pleasure of the worthy recipient, it traveled according to her wish. And due to the perfection of her serene faith, it was magnificent, in every respect pleasing, and endowed with surpassing beauty.

අථෙකස්මිං උස්සවදිවසෙ දෙවතාසු යථාසකං දිබ්බානුභාවෙන උය්‍යානකීළනත්ථං නන්දනවනං ගච්ඡන්තීසු සා දෙවතා දිබ්බවත්ථනිවත්ථා දිබ්බාභරණවිභූසිතා අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා සකභවනා නික්ඛමිත්වා තං පීඨවිමානං අභිරුය්හ මහතියා දෙවිද්ධියා මහන්තෙන සිරිසොභග්ගෙන සමන්තතො චන්දො විය සූරියො විය ච ඔභාසෙන්තී උය්‍යානං ගච්ඡති. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං උපගතො තස්සා දෙවතාය අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි. අථ සා දෙවතා තං දිස්වා සමුප්පන්නබලවපසාදගාරවා සහසා පල්ලඞ්කතො ඔරුය්හ ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානා අට්ඨාසි. ථෙරො කිඤ්චාපි තාය අඤ්ඤෙහි ච සත්තෙහි යථූපචිතං කුසලාකුසලං අත්තනො යථාකම්මූපගඤාණානුභාවෙන හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං [Pg.7] විය පඤ්ඤාබලභෙදෙන පච්චක්ඛතො පස්සති, තථාපි යස්මා දෙවතානං උපපත්තිසමනන්තරමෙව ‘‘කුතො නු ඛො අහං චවිත්වා ඉධූපපන්නා, කිං නු ඛො කුසලකම්මං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං පටිලභාමී’’ති අතීතභවං යථූපචිතඤ්ච කම්මං උද්දිස්ස යෙභුය්‍යෙන ධම්මතාසිද්ධා උපධාරණා, තස්සා ච යාථාවතො ඤාණං උප්පජ්ජති, තස්මා තාය දෙවතාය කතකම්මං කථාපෙත්වා සදෙවකස්ස ලොකස්ස කම්මඵලං පච්චක්ඛං කාතුකාමො –

Then, on a certain festival day, as deities were going to the Nandana Grove for amusement by their own divine power, that goddess, clad in divine garments and adorned with divine ornaments, surrounded by a thousand celestial nymphs, departed from her own mansion. Mounting that throne-mansion, she traveled to the park with great divine power and immense glory, illuminating all around like the moon and the sun. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering through the deva realms in the manner previously described, arrived at the Tāvatiṃsa realm and revealed himself not far from that goddess. Then that goddess, seeing him, and with strong serene faith and reverence having arisen, quickly descended from the couch, approached the Elder, paid homage with the fivefold prostration, and stood paying homage with her hands raised in añjali, radiant from the collective gleam of her ten fingernails. Although the Elder, by the power of his knowledge of how beings fare according to their kamma, could directly perceive, through the distinction of his wisdom's power, the wholesome and unwholesome kamma accumulated by her and other beings as clearly as a myrobalan fruit placed in the palm of his hand—nevertheless, because for deities, immediately after rebirth, there is generally by natural law an investigation, thinking: 'From where, indeed, have I passed away and been reborn here? What wholesome kamma, indeed, did I perform to obtain this fortune?' and through this, knowledge of their past existence and accumulated kamma arises accurately—therefore, wishing to make the fruit of kamma manifest to the world with its devas, he had that goddess relate the kamma she had performed.

1.

1.

‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාරං, මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං;

අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ, ඔභාසසි විජ්ජුරිවබ්භ කූටං.

“Your golden throne is magnificent, moving with the speed of thought wherever you wish. Adorned, wearing garlands and fine clothes, you shine like lightning from a mountain of cloud.”

2.

2.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise possessions, whatever are dear to your heart.”

3.

3.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. ආහ –

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you so resplendent in power, and your complexion illuminates all directions?”

4.

4.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, delighted, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of which deed this was the fruit.

5.

5.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, අබ්භාගතානාසනකං අදාසිං;

අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසිං, යථානුභාවඤ්ච අදාසි දානං.

“When I was a human being among humans, I gave a seat to a guest; I paid homage, I made the añjali gesture, and I gave a gift according to my ability.”

6.

6.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, I prosper here; and for me arise possessions, whatever are dear to my heart.”

7.

7.

‘‘අක්ඛාමි [Pg.8] තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am so resplendent in power, and my complexion illuminates all directions.”

1. තත්ථ පීඨන්ති යංකිඤ්චි තාදිසං දාරුක්ඛන්ධම්පි ආපණම්පි බලිකරණපීඨම්පි වෙත්තාසනම්පි මසාරකාදිවිසෙසනාමං දාරුමයාදිආසනම්පි වුච්චති. තථා හි ‘‘පාදපීඨං පාදකථලික’’න්ති (මහාව. 209; චූළව. 75) එත්ථ පාදඨපනයොග්ගං පීඨාදිකං දාරුක්ඛන්ධං වුච්චති, ‘‘පීඨසප්පී’’ති (මි. ප. 5.3.1) එත්ථ හත්ථෙන ගහණයොග්ගං. ‘‘පීඨිකා’’ති පන එකච්චෙසු ජනපදෙසු දෙසවොහාරෙන ආපණං. ‘‘භූතපීඨිකා දෙවකුලපීඨිකා’’ති එත්ථ දෙවතානං බලිකරණට්ඨානභූතං පීඨං. ‘‘භද්දපීඨ’’න්ති එත්ථ වෙත්තලතාදීහි උපරි වීතං ආසනං, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘භද්දපීඨං උපානයී’’ති. ‘‘සුපඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨං. මඤ්චං වා පීඨං වා කාරයමානෙනා’’ති (පාචි. 522) ච ආදීසු මසාරකාදිභෙදං දාරුමයාදිආසනං. ඉධ පන පල්ලඞ්කාකාරසණ්ඨිතං දෙවතාය පුඤ්ඤානුභාවාභිනිබ්බත්තං යොජනිකං කනකවිමානං වෙදිතබ්බං.

1. Therein, 'seat' (pīṭha) refers to any such thing: a piece of wood, a seat, a seat for making offerings, a cane seat, or a seat made of wood and so on with special names like Masāraka. Indeed, in 'pādapīṭhaṃ pādakathalikaṃ' (Mahāvagga 209; Cūḷavagga 75), it refers to a piece of wood, such as a footstool, suitable for placing the feet on. In 'pīṭhasappī' (Milindapañha 5.3.1), it refers to a small seat suitable for being carried by hand. As for 'pīṭhikā,' in some districts, by local usage, it means a stall. In 'bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā,' it is a seat that is a place for making offerings to deities. In 'bhaddapīṭhaṃ,' it is a seat woven on top with cane, creepers, and so on, with reference to which it was said, 'he brought a bhaddapīṭha.' And in passages such as 'supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ; mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā' (Pācittiya 522), it is a seat made of wood and so on, of various kinds such as the Masāraka. Here, however, it should be understood as a celestial mansion of pure gold, one yojana in extent, established in the shape of a couch, and produced by the power of the deity's merit.

තෙති තෙ-සද්දො ‘‘න තෙ සුඛං පජානන්ති, යෙ න පස්සන්ති නන්දන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 1.11, 226) ත-සද්දස්ස වසෙන පච්චත්තබහුවචනෙ ආගතො. ‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම (දී. නි. 3.278; සු. නි. 549). නමො තෙ බුද්ධ වීරත්ථූ’’ති (සං. නි. 1.90) ච ආදීසු තුම්හ-සද්දස්ස වසෙන සම්පදානෙ, තුය්හන්ති අත්ථො. ‘‘කිං තෙ දිට්ඨං කින්ති තෙ සුතං. උපධී තෙ සමතික්කන්තා, ආසවා තෙ පදාලිතා’’ති (ම. නි. 2.400; සු. නි. 551) ච ආදීසු කරණෙ. ‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරිය’’න්තිආදීසු (වි. ව. 1251; ජා. 1.10.92) සාමිඅත්ථෙ. ඉධාපි සාමිඅත්ථෙ දට්ඨබ්බො. තවාති හි අත්ථො.

Regarding 'te': the word 'te' appears in the nominative plural by way of the pronoun 'ta' in passages such as, “They do not know happiness, who do not see Nandana” (Saṃ. Ni. 1.11, 226). It appears in the dative case by way of the pronoun 'tumha', meaning 'to you' (tuyhaṃ), in passages such as, “Homage to you, noble man; homage to you, supreme man” (Dī. Ni. 3.278; Su. Ni. 549), and, “Homage to you, O Buddha, O hero” (Saṃ. Ni. 1.90). It appears in the agentive sense in passages such as, “What was seen by you? What was heard by you? Attachments have been overcome by you; the corruptions have been shattered by you” (Ma. Ni. 2.400; Su. Ni. 551). In passages such as, “What is your observance? What, then, is your spiritual practice?” (Vi. Va. 1251; Jā. 1.10.92), it is in the possessive sense. Here too, it should be understood in the possessive sense, for it means 'your' (tava).

සොවණ්ණමයන්ති [Pg.9] එත්ථ සුවණ්ණ-සද්දො ‘‘සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ’’ති (ම. නි. 1.148) ච ‘‘සුවණ්ණතා සුසරතා’’ති (ඛු. පා. 8.11) ච එවමාදීසු ඡවිසම්පත්තියං ආගතො. ‘‘කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්තී’’තිආදීසු (ජා. 1.1.77) ගරුළෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.200) ජාතරූපෙ. ඉධාපි ජාතරූපෙ එව දට්ඨබ්බො. තඤ්හි බුද්ධානං සමානවණ්ණතාය සොභනො වණ්ණො එතස්සාති සුවණ්ණන්ති වුච්චති. සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං යථා ‘‘වෙකතං වෙසම’’න්ති ච. මය-සද්දො ච ‘‘අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතා, තෙවිජ්ජා මයමස්මුභො’’තිආදීසු (සු. නි. 599; ම. නි. 2.455) අස්මදත්ථෙ ආගතො. ‘‘මයං නිස්සාය හෙමාය, ජාතමණ්ඩො දරී සුභා’’ති එත්ථ පඤ්ඤත්තියං. ‘‘මනොමයා පීතිභක්ඛා සයංපභා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.39; 3.38) නිබ්බත්තිඅත්ථෙ, බාහිරෙන පච්චයෙන විනා මනසාව නිබ්බත්තාති මනොමයාති වුත්තා. ‘‘යංනූනාහං සාමං චික්ඛල්ලං මද්දිත්වා සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (පාරා. 84) විකාරත්ථෙ. ‘‘දානමයං සීලමය’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.305) පදපූරණමත්තෙ. ඉධාපි විකාරත්ථෙ, පදපූරණමත්තෙ වා දට්ඨබ්බො. යදා හි සුවණ්ණෙන නිබ්බත්තං සොවණ්ණමයන්ති අයමත්ථො, තදා සුවණ්ණස්ස විකාරො සොවණ්ණමයන්ති විකාරත්ථෙ මය-සද්දො දට්ඨබ්බො, ‘‘නිබ්බත්තිඅත්ථෙ’’තිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. යදා පන සුවණ්ණෙන නිබ්බත්තං සොවණ්ණන්ති අයමත්ථො, තදා සොවණ්ණමෙව සොවණ්ණමයන්ති පදපූරණමත්තෙ මය-සද්දො දට්ඨබ්බො.

Regarding 'sovaṇṇamayaṃ': the word 'suvaṇṇa' appears in the sense of 'excellence of complexion' in contexts such as, “those of good complexion, those of bad complexion; those gone to a good destination, those gone to a bad destination” and, “the state of having a good complexion, the state of having a good voice.” In contexts such as, “The garuḷas surround the crow,” it means a garuḷa. In contexts such as, “of golden hue, with skin like gold,” it means gold. Here too, it should be understood as gold. Indeed, because its color is similar to that of the Buddhas, it is called 'suvaṇṇa', for ‘it has a beautiful (sobhano) color (vaṇṇo)’. 'Suvaṇṇa' itself becomes 'sovaṇṇa', just as 'vekataṃ' becomes 'vesamaṃ'. The word 'maya' appears in the sense of the pronoun ‘we’ (asmad-) in contexts such as, “We both are acknowledged and declared as possessors of the three knowledges.” In, “Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā,” it is in the sense of a designation. In contexts such as, “mind-made, feeding on joy, self-luminous,” it is in the sense of 'production' (nibhatti); for they are called 'manomayā' because they are produced by mind alone, without an external cause. In, “What if I were to make a hut made entirely of clay,” it is in the sense of 'modification' (vikāra). In, “consisting of giving, consisting of virtue,” it is merely a word-filler. Here also, it should be understood either in the sense of modification or as merely a word-filler. For when the meaning is that 'sovaṇṇamayaṃ' is ‘made from gold’, then the word 'maya' should be understood in the sense of modification, as 'sovaṇṇamayaṃ' is a modification of 'suvaṇṇa'. It is also fitting to say it is in the sense of production. But when the meaning is that 'sovaṇṇa' itself means ‘made of gold’, then 'sovaṇṇamayaṃ' is simply 'sovaṇṇa', and the word 'maya' should be understood as merely a word-filler.

උළාරන්ති පණීතම්පි සෙට්ඨම්පි මහන්තම්පි. උළාර-සද්දො හි ‘‘පුබ්බෙනාපරං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡතී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.376) පණීතෙ ආගතො. ‘‘උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡායනො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.288) සෙට්ඨෙ. ‘‘උළාරභොගා උළාරයසා ඔළාරික’’න්ති ච ආදීසු (ධ. ස. 894, 896; ම. නි. 1.244) මහන්තෙ. තම්පි ච විමානං මනුඤ්ඤභාවෙන උපභුඤ්ජන්තානං අතිත්තිකරණත්ථෙන පණීතං, සමන්තපාසාදිකතාදිනා පසංසිතතාය සෙට්ඨං, පමාණමහන්තතාය ච මහග්ඝතාය ච මහන්තං, තීහිපි අත්ථෙහි උළාරමෙවාති වුත්තං උළාරන්ති.

Regarding 'uḷāraṃ': it means sublime, excellent, and great. The word 'uḷāra' appears in the sense of 'sublime' (paṇīta) in passages such as, “Sequentially, one attains a sublime distinction” (Saṃ. Ni. 5.376). It appears in the sense of 'excellent' (seṭṭha) in passages such as, “Indeed, the Venerable Vacchāyana praises the ascetic Gotama with exceedingly excellent praise” (Ma. Ni. 1.288). And it appears in the sense of 'great' (mahanta) in passages such as, “having great wealth, great renown,” and “gross” (Dha. Sa. 894, 896; Ma. Ni. 1.244). That celestial mansion, too, is 'sublime' (paṇīta) in the sense that, due to its delightful nature, it is insatiably enjoyed by those who use it; it is 'excellent' (seṭṭha) because it is praised for its all-around inspiring quality and so forth; and it is 'great' (mahanta) due to its great size and great value. Since it is indeed magnificent in all three senses, it is called 'uḷāra'.

මනොජවන්ති [Pg.10] එත්ථ මනොති චිත්තං. යදිපි මනො-සද්දො සබ්බෙසම්පි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තානං සාධාරණවාචී, ‘‘මනොජව’’න්ති පන වුත්තත්තා යත්ථ කත්ථචි ආරම්මණෙ පවත්තනකස්ස කිරියමයචිත්තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. තස්මා මනසො විය ජවො එතස්සාති මනොජවං යථා ඔට්ඨමුඛොති, අතිවිය සීඝගමනන්ති අත්ථො. මනො හි ලහුපරිවත්තිතාය අතිදූරෙපි විසයෙ ඛණෙනෙව නිපතති, තෙනාහ භගවා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) ‘‘දූරඞ්ගමං එකචර’’න්ති (ධ. ප. 37) ච. ගච්ඡතීති තස්සා දෙවතාය වසනවිමානතො උය්‍යානං උද්දිස්ස ආකාසෙන ගච්ඡති.

Regarding 'manojavaṃ': herein, 'mano' means 'citta' (mind). Although the word 'mano' is a common term for all wholesome, unwholesome, and indeterminate states of mind, since the word used is 'manojava', it should be understood by way of the functional mind that initiates the going with respect to some object. Therefore, because it has a swiftness (java) like that of the mind (manas), it is called 'manojava', just as in 'oṭṭhamukha' (camel-face). The meaning is that its movement is extremely swift. For the mind, due to its swift-turning nature, alights upon even a very distant object in a single moment. Therefore, the Blessed One said: “Monks, I do not perceive any other single thing that changes so swiftly as this mind, monks” (A. Ni. 1.48), and, “Far-going, wandering alone” (Dha. Pa. 37). 'Gacchati' (it goes) means: that deity goes through the sky from her dwelling-mansion, heading towards the park.

යෙනකාමන්ති එත්ථ කාම-සද්දො ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා, විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’’න්තිආදීසු (සු. නි. 50; ථෙරගා. 787) මනාපියෙ රූපාදිවිසයෙ ආගතො. ‘‘ඡන්දො කාමො රාගො කාමො’’තිආදීසු (විභ. 564; මහානි. 1; චූළනි. 8 අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස) ඡන්දරාගෙ. ‘‘කිලෙසකාමො කාමුපාදාන’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1219; මහානි. 2) සබ්බස්මිං ලොභෙ. ‘‘අත්තකාමපාරිචරියාය වණ්ණං භාසෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 291) ගාමධම්මෙ. ‘‘සන්තෙත්ථ තයො කුලපුත්තා අත්තකාමරූපා විහරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.325; මහාව. 466) හිතච්ඡන්දෙ. ‘‘අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.221; ම. නි. 1.426) සෙරිභාවෙ. ඉධාපි සෙරිභාවෙ එව දට්ඨබ්බො, තස්මා යෙනකාමන්ති යථාරුචි, දෙවතාය ඉච්ඡානුරූපන්ති අත්ථො.

Herein, in the phrase `yenakāmaṃ`, the word `kāma` has come in the sense of beloved sense-objects, such as forms, in passages such as: “For sensual pleasures are indeed varied, sweet, and delightful; with their various forms they agitate the mind,” etc. (SN 50; Thag 787). In passages such as “Desire is `kāma`, lust is `kāma`,” etc. (Vibh 564; Mahāni 1; Cūḷani, Ajitamāṇavapucchāniddesa 8), it has come in the sense of desire and lust. In passages such as “The defilement that is sensual pleasure is the clinging to sensual pleasure,” etc. (Dhs 1219; Mahāni 2), it has come in the sense of all greed. In passages such as “He might speak in praise of service for the sake of his own sensual pleasure,” etc. (Pārā 291), it has come in the sense of the practice of villagers (i.e., sexual intercourse). In passages such as “There are here three clansmen who dwell wishing for what is beneficial,” etc. (MN 1.325; Mhv 466), it has come in the sense of the wish for what is beneficial. In passages such as “Self-dependent, not dependent on others, a free man, one who goes where he wishes,” etc. (DN 1.221; MN 1.426), it has come in the sense of the state of freedom. Here too, it should be understood as being in the sense of freedom. Therefore, the meaning of `yenakāmaṃ` is: 'according to one's pleasure,' that is, 'in accordance with the deity's wish.'

අලඞ්කතෙති අලඞ්කතගත්තෙ, නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලවිවිධරතනවිජ්ජොතිතෙහි හත්ථූපගපාදූපගාදිභෙදෙහි සට්ඨිසකටභාරපරිමාණෙහි දිබ්බාලඞ්කාරෙහි විභූසිතසරීරෙති අත්ථො. සම්බොධනෙ චෙතං එකවචනං. මල්‍යධරෙති කප්පරුක්ඛපාරිච්ඡත්තකසන්තානකලතාදිසම්භවෙහි, සුවිසුද්ධචාමීකරවිවිධරතනමයපත්තකිඤ්ජක්ඛකෙසරෙහි, සමන්තතො විජ්ජොතමානවිප්ඵුරන්තකිරණනිකරරුචිරෙහි දිබ්බකුසුමෙහි සුමණ්ඩිතකෙසහත්ථාදිතාය මාලාභාරිනී. සුවත්ථෙති කප්පලතානිබ්බත්තානං, නානාවිරාගවණ්ණවිසෙසානං සුපරිසුද්ධභාසුරප්පභානං නිවාසනුත්තරියපටිච්ඡදාදීනං දිබ්බවත්ථානං වසෙන [Pg.11] සුන්දරවත්ථෙ. ඔභාසසීති විජ්ජොතසි. විජ්ජුරිවාති විජ්ජුලතා විය. අබ්භකූටන්ති වලාහකසිඛරෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං උපයොගවචනං. ඔභාසසීති වා අන්තොගධහෙතුඅත්ථවචනං, ඔභාසෙසීති අත්ථො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අබ්භකූට’’න්ති උපයොගත්ථෙ එව උපයොගවචනං දට්ඨබ්බං.

`Alaṅkate` means one with an adorned body; that is, a body beautifully adorned with divine ornaments measuring sixty cartloads, of various kinds such as those for the hands and feet, and which are resplendent with various jewels blazing forth with networks of various rays. And this is a singular vocative. `Malyadhare` means she is a garland-bearer because her hair, hands, and so forth are well-adorned with divine flowers that originated from the wish-fulfilling tree, the Pāricchattaka tree, the Santānaka creeper, and so on, whose petals, filaments, and stamens are made of very pure gold and various gems, and which are delightful with masses of shining and flickering rays all around. `Suvatthe` means she is beautifully dressed by means of divine garments produced from the Kappa creeper, which are of various special hues and colors, exceedingly pure, and radiant in luster, such as lower garments, upper garments, and coverings. `Obhāsasi` means 'you shine.' `Vijjuriva` means 'like a streak of lightning.' `Abbhakūṭaṃ` means 'on the summit of a cloud.' For this is an accusative term used in the sense of the locative. Alternatively, `obhāsasi` is a word with an inherent causative meaning; thus, it means 'you cause [it] to shine.' In this interpretation, the word `abbhakūṭaṃ` should be understood as an accusative term used in the sense of the object.

අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යථා නාම සඤ්ඣාපභානුරඤ්ජිතං රත්තවලාහකසිඛරං පකතියාපි ඔභාසමානං සමන්තතො විජ්ජොතමානා විජ්ජුලතා නිච්ඡරන්තී විසෙසතො ඔභාසෙති, එවමෙවං සුපරිසුද්ධතපනීයමයං නානාරතනසමුජ්ජලං පකතිපභස්සරං ඉමං විමානං ත්වං සබ්බාලඞ්කාරෙහි විභූසිතා සබ්බසො විජ්ජොතයන්තීහි අත්තනො සරීරප්පභාහි වත්ථාභරණොභාසෙහි ච විසෙසතො ඔභාසෙසීති.

Here is the meaning: Just as a peak of red clouds, tinged with the twilight's glow, even while naturally shining, is caused to shine especially brightly by a streak of lightning radiating light all around and streaming forth; just so, this naturally radiant palace, made of the purest refined gold and glittering with various jewels, you, adorned with all ornaments, cause to shine especially brightly by means of the radiance of your own body, which illuminates it in every way, and by the brilliance of your garments and ornaments.

එත්ථ හි ‘‘පීඨ’’න්ති නිදස්සෙතබ්බවචනමෙතං, ‘‘අබ්භකූට’’න්ති නිදස්සනවචනං. තථා ‘‘තෙ’’ති නිදස්සෙතබ්බවචනං. තඤ්හි ‘‘පීඨ’’න්ති ඉදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිවචනෙන වුත්තම්පි ‘‘අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ ඔභාසසී’’ති ඉමානි පදානි අපෙක්ඛිත්වා පච්චත්තවසෙන පරිණමති, තස්මා ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තං හොති. ‘‘විජ්ජුරිවා’’ති නිදස්සනවචනං. ‘‘ඔභාසසී’’ති ඉදං ද්වින්නම්පි උපමෙය්‍යුපමානානං සම්බන්ධදස්සනං. ‘‘ඔභාසසී’’ති හි ඉදං ‘‘ත්ව’’න්ති පදං අපෙක්ඛිත්වා මජ්ඣිමපුරිසවසෙන වුත්තං, ‘‘පීඨ’’න්ති ඉදං අපෙක්ඛිත්වා පඨමපුරිසවසෙන පරිණමති. ච-සද්දො චෙත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො දට්ඨබ්බො. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාමං ඔභාසසී’’ති ච ‘‘විජ්ජුලතොභාසිතං අබ්භකූටං වියා’’ති පච්චත්තවසෙන චෙතං උපයොගවචනං පරිණමති. තථා ‘‘පීඨ’’න්ති විසෙසිතබ්බවචනමෙතං, ‘‘තෙ සොවණ්ණමයං උළාර’’න්තිආදි තස්ස විසෙසනං.

Herein, 'pīṭha' is the word to be illustrated, and 'abbhakūṭa' is the word that illustrates. Similarly, 'te' is the word to be illustrated. For that word 'te', although stated in the genitive case with reference to 'pīṭha', it transforms into the nominative sense with reference to these words 'alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasi'; therefore, 'tvaṃ' is what is stated. 'Vijjurivā' is the word that illustrates. This word 'obhāsasi' shows the connecting verb for both the object of comparison and the standard of comparison. For this 'obhāsasi', with reference to the word 'tvaṃ', is stated in the second person; with reference to 'pīṭha', it transforms into the third person. And here, the particle 'ca' should be understood as having been elided. And this accusative word transforms into the nominative sense. Similarly, 'pīṭha' is the word to be qualified, and 'te sovaṇṇamayaṃ uḷāra', etc., are its qualifiers.

නනු ච ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වත්වා සුවණ්ණස්ස අග්ගලොහතාය සෙට්ඨභාවතො දිබ්බස්ස ච ඉධාධිප්පෙතත්තා ‘‘උළාර’’න්ති න වත්තබ්බන්ති? න, කිඤ්චි විසෙසසබ්භාවතො. යථෙව හි මනුස්සපරිභොගසුවණ්ණවිකතිතො රසවිද්ධං සෙට්ඨං සුවිසුද්ධං, තතො ආකරුප්පන්නං, තතො යංකිඤ්චි දිබ්බං සෙට්ඨං, එවං දිබ්බසුවණ්ණෙපි චාමීකරං, චාමීකරතො සාතකුම්භං, සාතකුම්භතො ජම්බුනදං, ජම්බුනදතො සිඞ්ගීසුවණ්ණං. තඤ්හි සබ්බසෙට්ඨං. තෙනාහ සක්කො දෙවානමින්දො –

Is it not that, having said 'made of gold', since gold is the best of metals and divine gold is intended here, 'magnificent' should not be said? No, for there exists a certain distinction. Just as among gold artefacts for human use, alchemical gold is superior and very pure, superior to that is gold from a mine, and superior to that is any divine gold; so too among divine gold, sātakumbha is superior to cāmīkara, jambunada is superior to sātakumbha, and siṅgī gold is superior to jambunada. That, indeed, is the best of all. Therefore Sakka, lord of the devas, said:

‘‘මුත්තො [Pg.12] මුත්තෙහි සහ පුරාණජටිලෙහි, විප්පමුත්තො විප්පමුත්තෙහි;

සිඞ්ගීනික්ඛසවණ්ණො, රාජගහං පාවිසි භගවා’’ති. (මහාව. 58);

“Released, with the released, together with the former matted-hair ascetics; fully freed, with the fully freed; with a complexion like a siṅgī gold coin, the Blessed One entered Rājagaha.”

තස්මා ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වත්වාපි ‘‘උළාර’’න්ති වුත්තං. අථ වා ‘‘උළාර’’න්ති ඉදං න තස්ස සෙට්ඨපණීතභාවමෙව සන්ධාය වුත්තං, අථ ඛො මහන්තභාවම්පීති වුත්තොවායමත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පීඨ’’න්තිආදි ඵලස්ස කම්මසරික්ඛතාදස්සනං. තත්ථාපි ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති ඉමිනා තස්ස විමානස්ස වත්ථුසම්පදං දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා සොභාතිසයසම්පදං, ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා ගමනසම්පදං. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා සීඝජවතාය පීඨසම්පත්තිභාවසම්පදං දස්සෙති.

Therefore, even after saying 'golden,' 'magnificent' is stated. Alternatively, this word 'magnificent' was said not only with reference to its state of being the best and finest, but also its greatness; this meaning has already been stated. And here, the words 'seat,' etc., are for showing the similarity of the fruit to the kamma. Therein, by this term 'golden,' He indicates the perfection of the substance of that celestial mansion; by this term 'magnificent,' He indicates the perfection of its exceeding beauty; by this term 'mind-swift,' He indicates the perfection of its movement; by this term 'it goes wherever one wishes,' He indicates, through its swift velocity, the perfection of the state of the seat's excellence.

අථ වා ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති ඉමිනා තස්ස පණීතභාවං දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා වෙපුල්ලමහත්තං. ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා ආනුභාවමහත්තං. ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා විහාරසුඛත්තං දස්සෙති. ‘‘සොවණ්ණමය’’න්ති වා ඉමිනා තස්ස අභිරූපතං වණ්ණපොක්ඛරතඤ්ච දස්සෙති, ‘‘උළාර’’න්ති ඉමිනා දස්සනීයතං පාසාදිකතඤ්ච දස්සෙති, ‘‘මනොජව’’න්ති ඉමිනා සීඝසම්පදං, ‘‘ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති ඉමිනා කත්ථචි අප්පටිහතචාරතං දස්සෙති.

Alternatively, by 'golden' it shows its excellence; by 'magnificent,' its extensiveness and greatness; by 'mind-swift,' its greatness of power; by 'it goes wherever one wishes,' it shows the comfort of dwelling. Or, by 'golden' it shows its beautiful form and excellence of color; by 'magnificent,' its loveliness to see and its pleasing quality; by 'mind-swift,' its perfection of swiftness; and by 'it goes wherever one wishes,' it shows its state of unimpeded movement anywhere.

අථ වා තං විමානං යස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස නිස්සන්දඵලං, තස්ස අලොභනිස්සන්දතාය සොවණ්ණමයං, අදොසනිස්සන්දතාය උළාරං, අමොහනිස්සන්දතාය මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං. තථා තස්ස කම්මස්ස සද්ධානිස්සන්දභාවෙන සොවණ්ණමයං, පඤ්ඤානිස්සන්දභාවෙන උළාරං, වීරියනිස්සන්දභාවෙන මනොජවං, සමාධිනිස්සන්දභාවෙන ගච්ඡති යෙනකාමං. සද්ධාසමාධිනිස්සන්දභාවෙන වා සොවණ්ණමයං, සමාධිපඤ්ඤානිස්සන්දභාවෙන උළාරං, සමාධිවීරියනිස්සන්දභාවෙන මනොජවං, සමාධිසතිනිස්සන්දභාවෙන ගච්ඡති යෙනකාමන්ති වෙදිතබ්බං.

Alternatively, that mansion is the overflow-fruit of a meritorious deed: it is golden as the overflow of non-greed, magnificent as the overflow of non-hatred, and mind-swift, going wherever one wishes, as the overflow of non-delusion. Similarly, of that kamma, it is golden as the overflow of faith; magnificent as the overflow of wisdom; mind-swift as the overflow of energy; and goes wherever one wishes as the overflow of concentration. Or, it should be understood that it is golden as the overflow of faith and concentration; magnificent as the overflow of concentration and wisdom; mind-swift as the overflow of concentration and energy; and goes wherever one wishes as the overflow of concentration and mindfulness.

තත්ථ [Pg.13] යථා ‘‘පීඨ’’න්තිආදි විමානසම්පත්තිදස්සනවසෙන තස්සා දෙවතාය පුඤ්ඤඵලවිභවසම්පත්තිකිත්තනං, එවං ‘‘අලඞ්කතෙ’’තිආදි අත්තභාවසම්පත්තිදස්සනවසෙන පුඤ්ඤඵලවිභවසම්පත්තිකිත්තනං. යථා හි සුසික්ඛිතසිප්පාචරියවිරචිතොපි රත්තසුවණ්ණාලඞ්කාරො විවිධරංසිජාලසමුජ්ජලමණිරතනඛචිතො එව සොභති, න කෙවලො, එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නො චතුරස්සසොභනොපි අත්තභාවො සුමණ්ඩිතපසාධිතොව සොභති, න කෙවලො. තෙනස්සා ‘‘අලඞ්කතෙ’’තිආදිනා ආහරිමං සොභාවිසෙසං දස්සෙති, ‘‘ඔභාසසී’’ති ඉමිනා අනාහරිමං. තථා පුරිමෙන වත්තමානපච්චයනිමිත්තං සොභාතිසයං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන අතීතපච්චයනිමිත්තං. පුරිමෙන වා තස්සා උපභොගවත්ථුසම්පදං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන උපභුඤ්ජනකවත්ථුසම්පදං.

In that verse, just as the passage beginning with 'pīṭhaṃ' is a proclamation of the excellence of the wealth that is the fruit of merit for that devatā, by way of showing the excellence of the celestial mansion, so too the passage beginning with 'alaṅkate' is a proclamation of the excellence of the wealth that is the fruit of merit, by way of showing the excellence of personal existence. For just as an ornament of red gold, even when crafted by a goldsmith with well-trained skill, shines only when inlaid with gems and jewels sparkling with various networks of rays, and not when plain; so too a personal existence, even when complete in all limbs and beautiful in its four aspects, shines only when well-adorned and decorated, and not when plain. Therefore, by the passage beginning with 'alaṅkate,' it shows her acquired special splendor; by 'obhāsasi,' it shows her unacquired special splendor. Likewise, by the former term, it shows the surpassing splendor that has as its cause the meritorious kamma well-exerted in the present life; by the latter term, the special splendor that has as its cause the meritorious kamma of good conduct well-exerted in a past life. Alternatively, by the former term, it shows her excellence in the objects of enjoyment; by the latter, the excellence of the basis for enjoyment.

එත්ථාහ ‘‘කිං පන තං විමානං යුත්තවාහං, උදාහු අයුත්තවාහ’’න්ති? යදිපි දෙවලොකෙ රථවිමානානි යුත්තවාහානිපි හොන්ති ‘‘සහස්සයුත්තං ආජඤ්ඤරථ’’න්ති (සං. නි. 1.264) ආදිවචනතො, තෙ පන දෙවපුත්තා එව කිච්චකරණකාලෙ වාහරූපෙන අත්තානං දස්සෙන්ති යථා එරාවණො දෙවපුත්තො කීළනකාලෙ හත්ථිරූපෙන. ඉදං පන අඤ්ඤඤ්ච එදිසං අයුත්තවාහං දට්ඨබ්බං.

Here, a questioner asks: 'But is that celestial mansion one that is yoked with steeds, or is it one that is not yoked with steeds?' Although in the deva world there are chariot-mansions that are also yoked with steeds—on account of the saying beginning, 'a thoroughbred chariot yoked with a thousand'—those steeds, however, are devaputtas themselves who, at a time when a task needs to be done, show themselves in the form of steeds, just as the devaputta Eravana shows himself in the form of an elephant at the time of sport. However, this celestial mansion and others like it should be understood as not being yoked with steeds.

යදි එවං කිං තස්ස විමානස්ස අබ්භන්තරා වායොධාතු ගමනෙ විසෙසපච්චයො, උදාහු බාහිරාති? අබ්භන්තරාති ගහෙතබ්බං. යථා හි චන්දවිමානසූරියවිමානාදීනං දෙසන්තරගමනෙ තදුපජීවීනං සත්තානං සාධාරණකම්මනිබ්බත්තං අතිවිය සීඝජවං මහන්තං වායුමණ්ඩලං තානි පෙලෙන්තං පවත්තෙති, න එවං තං පෙලෙත්වා පවත්තෙන්තී බාහිරා වායොධාතු අත්ථි. යථා ච පන චක්කරතනං අන්තොසමුට්ඨිතාය වායොධාතුයා වසෙන පවත්තති. න හි තස්ස චන්දවිමානාදීනං විය බාහිරා වායොධාතු පෙලෙත්වා පවත්තිකා අත්ථි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස චිත්තවසෙන ‘‘පවත්තතු භවං චක්කරතන’’න්තිආදිවචනසමනනන්තරමෙව පවත්තනතො, එවං තස්සා දෙවතාය චිත්තවසෙන අත්තසන්නිස්සිතාය වායොධාතුයා ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාම’’න්ති.

If so, is the internal wind element the specific condition for the movement of that mansion, or is it the external? It should be taken that it is the internal. For, in the movement of the moon mansion, sun mansion, and others to another region, a very swift and great sphere of wind, produced by the common kamma of the beings who live depending on them, causes them to move by pressing upon them. There is no such external wind element that causes this mansion to move by pressing upon it. And just as the wheel-treasure moves by the power of the wind element arisen within it (for it has no external wind element to propel it by pressing, like the moon mansion and others, since it moves by the power of the Wheel-Turning Monarch's mind immediately after the utterance of words such as, ‘May the noble wheel-treasure move forward’), so too it should be known that this mansion goes by the power of that deity’s mind, by means of the wind element dependent on herself. Therefore, it was said: 'It goes with the speed of mind, wherever it wishes.'

2. එවං [Pg.14] පඨමගාථාය තස්සා දෙවතාය පුඤ්ඤඵලසම්පත්තිං කිත්තෙත්වා ඉදානි තස්සා කාරණභූතං පුඤ්ඤසම්පදං විභාවෙතුං ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදි ගාථාද්වයං වුත්තං. තත්ථ කෙනාති කිං-සද්දො ‘‘කිං රාජා යො ලොකං න රක්ඛති, කිං නු ඛො නාම තුම්හෙ මං වත්තබ්බං මඤ්ඤථා’’තිආදීසු (පාරා. 424) ගරහණෙ ආගතො. ‘‘යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.244; සං. නි. 3.59) අනියමෙ. ‘‘කිං සූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදීසු (සු. නි. 183; සං. නි. 1.73) පුච්ඡායං. ඉධාපි පුච්ඡායමෙව දට්ඨබ්බො. ‘‘කෙනා’’ති ච හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, කෙන හෙතුනාති අත්ථො. තෙති තව. එතාදිසොති එදිසො, එතරහි යථාදිස්සමානොති අත්ථො. වණ්ණොති වණ්ණ-සද්දො ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන තෙ, ගහපති, ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.77) ගුණෙ ආගතො. ‘‘අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (දී. නි. 1.4) ථුතියං. ‘‘අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධථෙනොති වුච්චතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.234; ජා. 1.6.116) කාරණෙ. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (පාරා. 602) පමාණෙ. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.115; ම. නි. 2.379-380) ජාතියං. ‘‘මහන්තං හත්ථිරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු සණ්ඨානෙ. ‘‘සුවණ්ණවණ්ණොසි භගවා, සුසුක්කදාඨොසි වීරියවා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399; සු. නි. 553) ඡවිවණ්ණෙ. ඉධාපි ඡවිවණ්ණෙ එව දට්ඨබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කෙන කීදිසෙන පුඤ්ඤවිසෙසෙන හෙතුභූතෙන දෙවතෙ, තව එතාදිසො එවංවිධො ද්වාදසයොජනානි ඵරණකප්පභො සරීරවණ්ණො ජාතොති?

2. Having thus praised the accomplishment of the fruit of merit of that deity with the first verse, now, in order to explain clearly the accomplishment of merit which has become the cause of that accomplishment of the fruit of merit, the two verses beginning with 'By what means is such a complexion yours' were spoken. Therein, in the text 'kena', the word 'kiṃ' is used in the sense of reproach in such phrases as, 'What kind of king is he who does not protect the world?' and 'Do you indeed think it proper to speak to me?'. In such phrases as, 'Whatever form, past, future, or present,' it is used in the sense of indefiniteness. In such phrases as, 'What, indeed, is the best wealth for a person?', it is used in the sense of a question. Here also, it should be understood only in the sense of a question. And 'kena' is a word in the instrumental case in the sense of cause; the meaning is 'by what cause?'. 'Te' means 'your'. 'Etādiso' means 'of such a nature'; the meaning is 'as is being seen now'. In the text 'vaṇṇo', the word 'vaṇṇa' is used in the sense of quality in such phrases as, 'Householder, when were these qualities of the ascetic Gotama compiled by you?'. In such phrases as, 'In many ways, he speaks the praise of the Buddha, speaks the praise of the Dhamma, speaks the praise of the Saṅgha,' it is used in the sense of praise. In such phrases as, 'For what reason, then, am I called a thief of scents?', it is used in the sense of cause. In such phrases as, 'There are three sizes of the bowl,' it is used in the sense of measurement. In such phrases as, 'Good Gotama, there are these four castes,' it is used in the sense of birth. In such phrases as, 'having created the great form of a king of elephants,' it is used in the sense of shape. In such phrases as, 'You are of golden complexion, O Blessed One, you have very white eye-teeth, you are full of energy,' it is used in the sense of skin-complexion. Here also, it should be understood only in the sense of skin-complexion. This, indeed, is the meaning here: 'O deity, by what kind of special merit, which has become the cause, has such a bodily complexion of this kind, with a radiance capable of illuminating twelve yojanas, arisen for you?'

කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣතීති කෙන පුඤ්ඤාතිසයෙන තෙ ඉධ ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදානි තයි ලබ්භමානං උළාරං සුචරිතඵලං ඉජ්ඣති නිප්ඵජ්ජති. උප්පජ්ජන්තීති නිබ්බත්තන්ති, අවිච්ඡෙදවසෙන උපරූපරි වත්තන්තීති අත්ථො. භොගාති පරිභුඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන ‘‘භොගා’’ති ලද්ධනාමා වත්ථාභරණාදිවිත්තූපකරණවිසෙසා. යෙති සාමඤ්ඤෙන අනියමනිද්දෙසො, කෙචීති පකාරභෙදං ආමසිත්වා අනියමනිද්දෙසො, උභයෙනාපි පණීතපණීතතරාදිභෙදෙ තත්ථ ලබ්භමානෙ තාදිසෙ භොගෙ අනවසෙසතො බ්‍යාපෙත්වා සඞ්ගණ්හාති. අනවසෙසබ්‍යාපකො හි අයං නිද්දෙසො යථා ‘‘යෙ [Pg.15] කෙචි සඞ්ඛාරා’’ති. මනසො පියාති මනසා පියායිතබ්බා, මනාපියාති අත්ථො.

As for 'By what is it accomplished for you here?': By what special merit is this great fruit of good conduct, now being obtained by you here in this place, accomplished and brought to fruition for you? 'They arise' means they are produced; the meaning is that they occur one after another without interruption. 'Enjoyments' refers to the particular kinds of articles of pleasure such as clothing, ornaments, and so on, which have received the name 'enjoyments' because they are to be enjoyed. 'Ye' is an indefinite reference in a general sense. 'Keci' is an indefinite reference that alludes to a distinction in kind. By both together, it pervades and includes without remainder such enjoyments obtainable there in their various grades, such as exquisite, more exquisite, and so on. For this reference is one that pervades without remainder, just as in 'whatever conditioned phenomena'. 'Agreeable to the mind' means those that are to be cherished by the mind; the meaning is 'agreeable'.

එත්ථ ච ‘‘එතාදිසො වණ්ණො’’ති ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තවිසෙසා තස්සා දෙවතාය අත්තභාවපරියාපන්නා වණ්ණසම්පදා දස්සිතා. ‘‘භොගා’’ති ඉමිනා උපභොගපරිභොගවත්ථුභූතා දිබ්බරූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බභෙදා කාමගුණසම්පදා. ‘‘මනසො පියා’’ති ඉමිනා තෙසං රූපාදීනං ඉට්ඨකන්තමනාපතා. ‘‘ඉධ මිජ්ඣතී’’ති ඉමිනා පන දිබ්බආයුවණ්ණයසසුඛආධිපතෙය්‍යසම්පදා දස්සිතා. ‘‘යෙ කෙචි මනසො පියා’’ති ඉමිනා යානි ‘‘සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිග්ගණ්හාති දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන දිබ්බෙන සුඛෙන දිබ්බෙන යසෙන දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි දිබ්බෙහි සද්දෙහි දිබ්බෙහි ගන්ධෙහි දිබ්බෙහි රසෙහි දිබ්බෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341) සුත්තෙ ආගතානි දස ඨානානි. තෙසං ඉධ අනවසෙසතො සඞ්ගහො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

And here, by the phrase 'such a complexion', is shown the perfection of complexion included in that deity's individual existence, a particularity mentioned previously. By 'enjoyments' is shown the perfection of sensual qualities, which have become objects of enjoyment and use, distinguished as divine forms, sounds, scents, tastes, and tangible objects. By 'agreeable to the mind' is shown the quality of being desirable, pleasing, and agreeable of those forms and so on. But by 'here it is accomplished' is shown the perfection of divine lifespan, complexion, fame, happiness, and sovereignty. By 'whatever things are agreeable to the mind' are meant the ten bases that come in the Sutta: 'He surpasses other devas in ten respects: with divine lifespan, with divine complexion, with divine happiness, with divine fame, with divine sovereignty, with divine forms, with divine sounds, with divine scents, with divine tastes, and with divine tangible objects.' It should be understood that here the inclusion of these without remainder is shown.

3. පුච්ඡාමීති පඤ්හං කරොමි, ඤාතුමිච්ඡාමීති අත්ථො. කාමඤ්චෙතං ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති. කිමකාසි පුඤ්ඤං, කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා’’ති ච කිං-සද්දග්ගහණෙනෙව අත්ථන්තරස්ස අසම්භවතො පුච්ඡාවසෙන ගාථාත්තයං වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. පුච්ඡාවිසෙසභාවඤාපනත්ථං පන ‘‘පුච්ඡාමී’’ති වුත්තං. අයඤ්හි පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා තාව න හොති එදිසස්ස අත්ථස්ස මහාථෙරස්ස අදිට්ඨභාවාභාවතො, විමතිච්ඡෙදනාපි න හොති සබ්බසො සමුග්ඝාතිතසංසයත්තා, අනුමතිපුච්ඡාපි න හොති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි රාජඤ්ඤා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.413) විය අනුමතිගහණාකාරෙන අප්පවත්තත්තා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාපි න හොති තස්සා දෙවතාය කථෙතුකම්‍යතාවසෙන ථෙරෙන අපුච්ඡිතත්තා. විසෙසෙන පන දිට්ඨසංසන්දනාති වෙදිතබ්බා. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා අට්ඨුප්පත්තිකථායං ‘‘ථෙරො කිඤ්චාපී’’තිආදිනා විභාවිතො එව. තන්ති ත්වං. තයිදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං, පුබ්බාපෙක්ඛතාය උපයොගෙකවචනං, පරාපෙක්ඛතාය පන පච්චත්තෙකවචනං දට්ඨබ්බං.

3. 'I ask' means 'I ask a question'; the meaning is 'I wish to know.' And although it is understood that the three verses—'By what is your complexion such, by what do you thrive here? What merit did you perform, by what are you of such blazing power?'—were spoken by way of a question, since no other meaning is possible just by the taking of the word 'kiṃ', the word 'I ask' is stated again, however, to make known the specific nature of the question. For this question, in the first place, is not one that illuminates the unseen, because for the Great Elder there was an absence of the state of such a matter being unseen. Nor is it one that dispels doubt, because of his state of having completely uprooted all doubt. Nor is it a question seeking approval, as it does not proceed in the manner of seeking approval, like in such texts as 'What do you think of that, O king?'. Nor is it a question prompted by a desire for the other to speak, because the Elder did not ask by way of a desire for that deity to speak. Rather, it should be known specifically as a question correlating what is seen. This meaning has indeed been made clear below in the narrative of the origin with the text beginning, 'Though the Elder…' and so forth. The word 'taṃ' means 'you'. This word is dependent on what precedes and what follows. Due to its dependence on what precedes, it should be understood as the accusative singular; due to its dependence on what follows, however, it should be understood as the nominative singular.

දෙවීති එත්ථ දෙව-සද්දො ‘‘ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසවතීරාජධානිපමුඛානි, එත්ථ, දෙව, ඡන්දං කරොහි ජීවිතෙ [Pg.16] අපෙක්ඛ’’න්ති ච ආදීසු (දී. නි. 2.266) සම්මුතිදෙවවසෙන ආගතො, ‘‘තස්ස දෙවාතිදෙවස්ස, සාසනං සබ්බදස්සිනො’’තිආදීසු විසුද්ධිදෙවවසෙන. විසුද්ධිදෙවානඤ්හි භගවතො අතිදෙවභාවෙ වුත්තෙ ඉතරෙසං වුත්තො එව හොතීති. ‘‘චාතුමහාරාජිකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.337) උපපත්තිදෙවවසෙන. ඉධාපි උපපත්තිදෙවවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. පදත්ථතො පන – දිබ්බති අත්තනො පුඤ්ඤිද්ධියා කීළති ලළති පඤ්චහි කාමගුණෙහි රමති, අථ වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ජොතති ඔභාසති, ආකාසෙන විමානෙන ච ගච්ඡතීති දෙවී. ‘‘ත්වං දෙවී’’ති සම්බොධනෙ චෙතං එකවචනං. මහානුභාවෙති උළාරප්පභාවෙ, සො පනස්සානුභාවො හෙට්ඨා ද්වීහි ගාථාහි දස්සිතොයෙව.

Herein, in the word `devī`, the word `deva` is used in the sense of a conventional deva, as in passages such as: 'O Deva, these are your eighty-four thousand cities, with the royal capital Kusāvatī as their chief; O Deva, form a desire for them, have regard for your life.' In passages such as, 'The teaching of that Deva of devas, the All-Seeing One,' it is used in the sense of a purified deva. For when the Blessed One is spoken of as the supreme deva among the purified devas, it is thereby stated that the others are also purified devas. In passages such as, 'The devas of the Cātumahārājika realm are long-lived, beautiful, and have much happiness,' it is used in the sense of a deva by arising. Here too, it should be understood in the sense of a deva by arising. As for the meaning of the word, however: she is a `devī` because she shines (`dibbati`) by the power of her own merit; she sports (`kīḷati`), plays (`laḷati`), and delights (`ramati`) with the five strands of sensual pleasure; or alternatively, according to the method stated earlier, she shines (`jotati`), radiates (`obhāsati`), and travels through the sky and by means of a celestial mansion. The phrase 'You, O devī' is a singular vocative. 'Of great power' (`mahānubhāve`) means of magnificent power (`uḷārappabhāve`). And that power of hers has indeed been shown in the two preceding verses.

මනුස්සභූතාති එත්ථ මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසා උක්කට්ඨගුණචිත්තා. කෙ පන තෙ? ජම්බුදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා. තෙනාහ භගවා –

Herein, regarding `manussabhūtā`: they are `manussā` (humans) because of the excellence of their mind (`manassa ussannatāya`); their minds are cultivated and possess superior qualities by means of qualities such as mindfulness, heroism, and suitability for the noble practice. And who are they? They are the special beings who dwell in Jambudīpa. Therefore, the Blessed One said:

‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා, සතිමන්තො, ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21).

‘Monks, on three grounds the humans of Jambudīpa surpass the humans of Uttarakuru and the devas of Tāvatiṃsa. What three? Courage, mindfulness, and the dwelling in the noble practice here.’

තථා හි බුද්ධා භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා මහාසාවකා චක්කවත්තිනො අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති. තෙහි සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ත්වෙව පඤ්ඤායිංසූති එකෙ.

Indeed, for here are born Buddhas, Blessed Ones, Paccekabuddhas, chief disciples, great disciples, wheel-turning monarchs, and other beings of great power. Because of their similarity in form and other qualities, some say that the inhabitants of the other great continents, along with those of the lesser continents, were known simply as 'humans' (manussā).

අපරෙ පන භණන්ති – ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො අලොභාදයො ච උස්සන්නා, තෙ ලොභාදිඋස්සන්නතාය අපායමග්ගං, අලොභාදිඋස්සන්නතාය සුගතිමග්ගං නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුමහාදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්තීති.

But other teachers say: beings are called 'humans' (manussā) because of the prominence of the mind accompanied by greed, etc., and non-greed, etc. Indeed, for those beings who are of human birth, greed, etc., and non-greed, etc., are especially prominent. Through the prominence of greed, etc., they fulfill the path to the plane of misery; through the prominence of non-greed, etc., they fulfill the path to a good destination and the path leading to Nibbāna. Therefore, because of the prominence of the mind accompanied by greed, etc., and non-greed, etc., the specific beings who are inhabitants of the four great continents, together with the inhabitants of the minor continents, are called 'humans'.

ලොකියා [Pg.17] පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො හිතාහිතවිධායකො සත්තානං පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ ‘‘මහාසම්මතො’’ති වුච්චති. පච්චක්ඛතො පරම්පරාය ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා සත්තා පුත්තසදිසතාය ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. තතො එව හි තෙ මාණවා ‘‘මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති. මනුස්සෙසු භූතා ජාතා, මනුස්සභාවං වා පත්තාති මනුස්සභූතා.

Worldly teachers, however, say: 'They are called "humans" (manussā) because of being the offspring of Manu.' Manu, namely, was one from the beginning of the aeon, the originator of the world's conventions, the arranger of what is beneficial and not beneficial, one who stands in the place of a father to beings; in the Dispensation, he is called 'Mahāsammata'. Beings who abide in his advice and instruction, either directly or through succession, are called 'humans' because of their similarity to sons. Indeed, for that very reason, those beings are also designated as 'māṇavā' and 'manujā'. 'Manussabhūtā' means: having become or been born among humans, or having attained the human state.

කිමකාසි පුඤ්ඤන්ති කිං දානසීලාදිප්පභෙදෙසු කීදිසං පුජ්ජභාවඵලනිබ්බත්තනතො, යත්ථ සයං උප්පන්නං, තං සන්තානං පුනාති විසොධෙතීති ච ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති ලද්ධනාමං සුචරිතං කුසලකම්මං අකාසි, උපචිනි නිබ්බත්තෙසීති අත්ථො. ජලිතානුභාවාති සබ්බසො විජ්ජොතමානපුඤ්ඤිද්ධිකා.

As for 'What merit did you do?': What kind of good conduct, wholesome kamma—among the various kinds such as giving, virtue, and so on—which has received the name 'merit' (puñña) because it produces the fruit of being worthy of veneration, and because, where it has arisen, it purifies and cleanses that continuity of existence—did you do, accumulate, and produce? This is the meaning. As for 'radiant with power': possessing the spiritual power of merit that is shining in every way.

කස්මා පනෙත්ථ ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං, කිං අඤ්ඤාසු ගතීසු පුඤ්ඤකිරියා නත්ථීති? නො නත්ථි. යස්මා නිරයෙපි නාම කාමාවචරකුසලචිත්තපවත්ති කදාචි ලබ්භතෙව, කිමඞ්ගං පනඤ්ඤත්ථ, නනු අවොචුම්හා ‘‘දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා’’ති. තස්මා මහාථෙරො මනුස්සත්තභාවෙ ඨත්වා පුඤ්ඤකම්මං කත්වා උප්පන්නං තං දිස්වා භූතත්ථවසෙන පුච්ඡන්තො ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති අවොච.

But why here was it said, 'Having been a human, what merit did you do?' What, is there no performance of merit in other destinations? It is not that there is none. Because even in hell, the occurrence of a wholesome sense-sphere consciousness can indeed sometimes be obtained; what then needs to be said of other destinations? Did we not say, 'This is a question in connection with what was seen'? Therefore, the great elder, seeing that one who had arisen after having done a meritorious deed while established in the human state, asked in accordance with the actual fact, saying: 'Having been a human, what merit did you do?'

අථ වා අඤ්ඤාසු ගතීසු එකන්තසුඛතාය එකන්තදුක්ඛතාය දුක්ඛබහුලතාය ච පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො න සුලභරූපො සප්පුරිසූපනිස්සයාදිපච්චයසමවායස්ස සුදුල්ලභභාවතො. කදාචි උප්පජ්ජමානොපි යථාවුත්තකාරණෙන උළාරො විපුලො න ච හොති, මනුස්සගතියං පන සුඛබහුලතාය පුඤ්ඤකිරියාය ඔකාසො සුලභරූපො සප්පුරිසූපනිස්සයාදිපච්චයසමවායස්ස යෙභුය්‍යෙන සුලභභාවතො. යඤ්ච තත්ථ දුක්ඛං උප්පජ්ජති, තම්පි විසෙසතො පුඤ්ඤකිරියාය උපනිස්සයො හොති. දුක්ඛූපනිස්සයා හි සද්ධාති. යථා හි අයොඝනෙන සත්ථකෙ නිප්ඵාදියමානෙ තස්ස එකන්තතො න අග්ගිම්හි තාපනං උදකෙන වා තෙමනං ඡෙදනකිරියාසමත්ථතාය විසෙසපච්චයො, තාපෙත්වා පන පමාණයොගතො උදකතෙමනං තස්සා විසෙසපච්චයො, එවමෙව සත්තසන්තානස්ස එකන්තදුක්ඛසමඞ්ගිතා දුක්ඛබහුලතා එකන්තසුඛසමඞ්ගිතා ච පුඤ්ඤකිරියාය [Pg.18] න විසෙසපච්චයො හොති. සති පන දුක්ඛසන්තාපනෙ පමාණයොගතො සුඛූපබ්‍රූහනෙ ච ලද්ධූපනිස්සයා පුඤ්ඤකිරියා උප්පජ්ජති, උප්පජ්ජමානා ච මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා පටිපක්ඛඡෙදනසමත්ථා ච හොති, තස්මා මනුස්සභාවො පුඤ්ඤකිරියාය විසෙසපච්චයො. තෙන වුත්තං ‘‘මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤ’’න්ති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

Or alternatively, in other destinations, the opportunity for performing meritorious deeds is not easily obtainable, due to the state of exclusive happiness, exclusive suffering, or abundant suffering, and because of the extreme rarity of the conjunction of conditions such as reliance on virtuous persons. Even when such an opportunity occasionally arises, for the aforementioned reason, it is neither noble nor extensive. In the human destination, however, due to the abundance of happiness, the opportunity for performing meritorious deeds is easily obtainable, because the conjunction of conditions such as reliance on virtuous persons is, for the most part, easy to obtain. And whatever suffering arises there, that too becomes specifically a strong supporting condition for meritorious deeds. For faith has suffering as its supporting condition. For example, just as when a weapon is being forged, neither exclusively heating it in fire nor dousing it in water is a special condition for its capability to cut; but after heating, dousing it in water in due measure is a special condition for that capability. In the very same way, for a being's continuum, being endowed with exclusive suffering, abundant suffering, or exclusive happiness is not a special condition for meritorious deeds. But when there is the affliction of suffering and the enhancement of happiness in due measure, a meritorious deed arises, having obtained a supporting condition. And having arisen, it has great radiance, great pervasiveness, and is capable of cutting off opposing states. Therefore, the human state is a special condition for meritorious deeds. Hence it was said: 'Having been human, what merit did you do?' The remainder is easily understood.

4. එවං පන ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි. තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා’’ති ගාථා වුත්තා. කෙන පනායං ගාථා වුත්තා? ධම්මසඞ්ගාහකෙහි. තත්ථ සාති යා පුබ්බෙ ‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ’’ති වුත්තා, සා. දෙවතාති දෙවපුත්තොපි බ්‍රහ්මාපි දෙවධීතාපි වුච්චති. ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරා දෙවතා අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.1; ඛු. පා. 5.1) හි දෙවපුත්තො ‘‘දෙවතා’’ති වුත්තො දෙවොයෙව දෙවතාති කත්වා. තථා ‘‘තා දෙවතා සත්තසතා උළාරා, බ්‍රහ්මවිමානා අභිනික්ඛමිත්වා’’තිආදීසු බ්‍රහ්මානො.

4. Thus questioned by the Elder, that deity answered the question. To show that meaning, the verse beginning, “That deity was delighted…” was spoken. But by whom was this verse spoken? By the Compilers of the Dhamma. Herein, ‘sā’ is she who was previously addressed as, “I ask you, O devi of great power.” The term ‘devatā’ can refer to a young god, a brahmā, or a goddess. For in passages such as, “Then a certain deity, as the night was advanced, with surpassing radiance…,” a young god is called ‘devatā,’ based on the explanation that a deva itself is a devatā. Similarly, in passages such as, “those seven hundred noble deities, emerging from the Brahma abodes…,” brahmās are called ‘devatā’.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා’’ති. (වි. ව. 75) –

“With surpassing radiance, O goddess, you stand there, illuminating all directions, like the morning star.”

ආදීසු දෙවධීතා. ඉධාපි දෙවධීතා එව දට්ඨබ්බා. අත්තමනාති තුට්ඨමනා පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතමනා. පීතිසොමනස්සසහගතඤ්හි චිත්තං දොමනස්සස්ස අනොකාසතො තෙහි තං සකං කත්වා ගහිතං විය හොති. අත්තමනාති වා සකමනා. අනවජ්ජපීතිසොමනස්සසම්පයුත්තඤ්හි චිත්තං සම්පති ආයතිඤ්ච තංසමඞ්ගිනො හිතසුඛාවහතො ‘‘සක’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති, න ඉතරං.

In those and other such verses, it refers to a divine maiden. Here too, it should be understood as a divine maiden. ‘Delighted’ (attamanā) means a joyful mind, a mind seized by joy and gladness. For a mind accompanied by joy and gladness leaves no room for displeasure, and so is as if seized by them and made their own. Alternatively, ‘delighted’ means ‘one’s own mind.’ For a mind conjoined with blameless joy and gladness obtains the designation ‘one’s own’ because it brings welfare and happiness to the one endowed with it, both in the present and in the future; the other does not.

මොග්ගල්ලානෙනාති මොග්ගල්ලානගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තභාවතො සො මහාථෙරො ගොත්තවසෙන ‘‘මොග්ගල්ලානො’’ති පඤ්ඤාතො, තෙන මොග්ගල්ලානෙන. පුච්ඡිතාති දිට්ඨසංසන්දනවසෙන පුච්ඡිතා, අත්තමනා සා දෙවතා පඤ්හං බ්‍යාකාසීති යොජනා. අත්තමනතා චස්සා ‘‘තම්පි නාම පරිත්තකම්පි කම්මං එවං මහතියා දිබ්බසම්පත්තියා කාරණං අහොසී’’ති පුබ්බෙපි සා අත්තනො පුඤ්ඤඵලං පටිච්ච අන්තරන්තරා සොමනස්සං පටිසංවෙදෙති, ඉදානි පන ‘‘අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස කතොපි නාම කාරො එවං උළාරඵලො, අයං පන බුද්ධානං අග්ගසාවකො උළාරගුණො මහානුභාවො[Pg.19], ඉමම්පි පස්සිතුං නිපච්චකාරඤ්ච කාතුං ලභාමි, මම පුඤ්ඤඵලපටිසංයුත්තමෙව ච පුච්ඡං කරොතී’’ති ද්වීහි කාරණෙහි උප්පන්නා. එවං සඤ්ජාතබලවපීතිසොමනස්සා සා ථෙරස්ස වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා පඤ්හං පුට්ඨා බ්‍යාකාසි.

By Moggallāna (Moggallānenāti): because he was the son of a great sāl brahmin of the Moggallāna clan, that great elder was known as ‘Moggallāna’ by his clan name; by that Moggallāna. Asked (Pucchitāti): she was asked by way of desiring to compare what was seen; the construction (yojanā) is that the delighted (attamanā) deity answered the question. And her delight (attamanatā) arose from two causes. Previously, she had intermittently experienced mental gladness (somanassaṃ) in dependence on the fruit of her own merit, thinking: “Indeed, even such a small deed became the cause for such great divine attainment!” Now, however, her delight arose from thinking: “Indeed, an act of reverence done to some elder has such a sublime fruit; but this one is the chief disciple of the Buddhas, endowed with sublime qualities and of great power. I get to see him and also to pay reverence, and he asks a question connected precisely with the fruit of my own merit!” Thus, with strong rapture and mental gladness having arisen, she accepted the elder’s words with her head and, being asked, answered the question.

පඤ්හන්ති ඤාතුං ඉච්ඡිතං තං අත්ථං වියාකාසි කථෙසි විස්සජ්ජෙසි. කථං පන බ්‍යාකාසි? පුට්ඨාති පුට්ඨාකාරතො, පුච්ඡිතාකාරෙනෙවාති අත්ථො. එත්ථ හි ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වත්වා පුන ‘‘පුට්ඨා’’ති වචනං විසෙසත්ථනියමනං දට්ඨබ්බං. සිද්ධෙ හි සති ආරම්භො විසෙසත්ථඤාපකොව හොති. කො පනෙසො විසෙසත්ථො? බ්‍යාකරණස්ස පුච්ඡානුරූපතා. යඤ්හි කම්මඵලං දස්සෙත්වා තස්ස කාරණභූතං කම්මං පුච්ඡිතං, තදුභයස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපභාවවිභාවනා. යෙන ච ආකාරෙන පුච්ඡා පවත්තා අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච, තදාකාරස්ස බ්‍යාකරණස්ස පුච්ඡානුරූපතා, තථා චෙව විස්සජ්ජනං පවත්තං. ඉති ඉමස්ස විසෙසස්ස ඤාපනත්ථං ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වත්වා පුන ‘‘පුට්ඨා’’ති වුත්තං.

The question (pañhaṃ) is the matter desired to be known; she explained (viyākāsi), spoke (kathesi), and answered (vissajjesi) it. But how did she explain? Questioned (puṭṭhā) means in the manner of being asked; that is, in the very manner in which the question was posed. Here, indeed, having said ‘pucchitā’ (asked), the word ‘puṭṭhā’ (questioned) being said again should be understood as determining a special meaning. For when something is already established, a further statement serves only to make known a special meaning. What, then, is this special meaning? The suitability of the answer to the question. For, having shown the fruit of an action, the action that was its cause was asked about; this suitability is the clarification of the mutual correspondence of both of these. And in whatever manner the question proceeded, both in meaning (atthato) and in letter (byañjanato), the suitability of the answer to the question is of that same manner; and in that very way the answer proceeded. Thus, to make known this special meaning, after saying ‘asked’ (pucchitā), it was said again as ‘questioned’ (puṭṭhā).

‘‘පුච්ඡිතා’’ති වා තාය දෙවතාය විසෙසනමුඛෙන පුට්ඨභාවස්ස පඤ්හබ්‍යාකරණස්ස ච කාරණකිත්තනං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදිනා ථෙරෙන පුච්ඡීයතීති පුච්ඡා, තාය දෙවතාය කතකම්මං, තස්සා පුච්ඡාය කාරිතා ආචික්ඛිතා වාති සා දෙවතා ‘‘පුච්ඡිතා’’ති වුත්තා. යස්මා පුච්ඡිතා පුච්ඡියමානස්ස කම්මස්ස කාරිතා, තස්මා පඤ්හං පුට්ඨා. යස්මා ච පුච්ඡිතා පුච්ඡියමානස්ස කම්මස්ස ආචික්ඛනසභාවා, තස්මා පඤ්හං බ්‍යාකාසීති. යස්ස කම්මස්සිදං ඵලන්ති ඉදං ‘‘පඤ්හ’’න්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස සරූපදස්සනං. අයං චෙත්ථ අත්ථො – ඉදං පුච්ඡන්තස්ස පුච්ඡියමානාය ච පච්චක්ඛභූතං අනන්තරං වුත්තප්පකාරං පුඤ්ඤඵලං, යස්ස කම්මස්ස තං ඤාතුං ඉච්ඡිතත්තා පඤ්හන්ති වුත්තං පුඤ්ඤකම්මං බ්‍යාකාසීති.

Alternatively, the word ‘pucchitā’ is a statement of reason, functioning as a qualifier for that deity, for both the state of being asked and the answering of the question. This is what is meant: Because she was asked by the elder with the words, “By what is your appearance like this?,” etc., it is a question (pucchā). Regarding that question about the kamma she had performed, she was caused to speak or she explained it; therefore, that deity is called ‘pucchitā’ (the one who was asked). Because the one who was asked is the performer of the kamma being inquired about, therefore she was asked the question. And because the one who was asked has the nature of explaining the kamma being inquired about, therefore she answered the question. The phrase “Of which kamma is this the fruit?” is a demonstration of the essential nature of the meaning of what is called the ‘question.’ And this is the meaning here: She explained the meritorious kamma—called a ‘question’ due to the desire to know it—of which this fruit of merit, which was immediate, of the kind previously mentioned, and directly perceived by both the questioner and the one questioned, is the result.

5. අහං මනුස්සෙසූතිආදි පඤ්හස්ස බ්‍යාකරණාකාරො. තත්ථ අහන්ති දෙවතා අත්තානං නිද්දිසති. ‘‘මනුස්සෙසූ’’ති වත්වා පුන ‘‘මනුස්සභූතා’’ති වචනං තදා අත්තනි මනුස්සගුණානං විජ්ජමානතාදස්සනත්ථං. යො හි මනුස්සජාතිකොව සමානො පාණාතිපාතාදිං අකත්තබ්බං කත්වා දණ්ඩාරහො තත්ථ තත්ථ රාජාදිතො හත්ථච්ඡෙදාදිකම්මකාරණං පාපුණන්තො [Pg.20] මහාදුක්ඛං අනුභවති, අයං මනුස්සනෙරයිකො නාම. අපරො මනුස්සජාතිකොව සමානො පුබ්බෙකතකම්මුනා ඝාසච්ඡාදනම්පි න ලභති, ඛුප්පිපාසාභිභූතො දුක්ඛබහුලො කත්ථචි පතිට්ඨං අලභමානො විචරති, අයං මනුස්සපෙතො නාම. අපරො මනුස්සජාතිකොව සමානො පරාධීනවුත්ති පරෙසං භාරං වහන්තො භින්නමරියාදො වා අනාචාරං ආචරිත්වා පරෙහි සන්තජ්ජිතො මරණභයභීතො ගහනනිස්සිතො දුක්ඛබහුලො විචරති හිතාහිතං අජානන්තො නිද්දාජිඝච්ඡාදුක්ඛවිනොදනාදිපරො, අයං මනුස්සතිරච්ඡානො නාම. යො පන අත්තනො හිතාහිතං ජානන්තො කම්මඵලං සද්දහන්තො හිරොත්තප්පසම්පන්නො දයාපන්නො සබ්බසත්තෙසු සංවෙගබහුලො අකුසලකම්මපථෙ පරිවජ්ජෙන්තො කුසලකම්මපථෙ සමාචරන්තො පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි පරිපූරෙති, අයං මනුස්සධම්මෙ පතිට්ඨිතො පරමත්ථතො මනුස්සො නාම. අයම්පි තාදිසා අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා’’ති. මනුස්සෙ සත්තනිකායෙ මනුස්සභාවං පත්තා මනුස්සධම්මඤ්ච අප්පහාය ඨිතාති අත්ථො.

5. “I, among humans…” and so forth—this is the manner of answering the question. Here, “I” refers to the deity identifying herself. Saying “among humans” and then again “having become human” is to show that human qualities were present in her at that time. For one who, though born human, commits acts that should not be done, such as killing living beings, and thus becomes deserving of punishment, suffering great misery under kings and others who inflict punishments like amputation—this is called a “human denizen of hell” (manussanerayiko). Another, though born human, due to past deeds, does not even obtain food or clothing, is overwhelmed by hunger and thirst, and wanders in great suffering without finding any support anywhere—this is called a “human hungry ghost” (manussapeto). Another, though born human, lives dependent on others, carrying their burdens, or behaves improperly, transgressing boundaries, and thus is threatened by others, fearing death, taking refuge in forests, wandering in great suffering, not knowing what is beneficial and what is not, preoccupied with dispelling the suffering of drowsiness and hunger—this is called a “human animal” (manussatiracchāno). But one who knows for oneself what is beneficial and what is not, believes in the fruit of kamma, is endowed with moral shame and moral dread, compassionate toward all beings, deeply moved, avoids unwholesome courses of action, engages in wholesome courses of action, and fulfills the bases of meritorious action—this one is established in human virtue, and is called a “human being” in the ultimate sense. She too was such. Therefore, it is said, “among humans, having become human.” The meaning is: among humans in the community of beings, she attained the state of a true human being and remained without abandoning human virtue.

අබ්භාගතානන්ති අභිආගතානං, සම්පත්තආගන්තුකානන්ති අත්ථො. දුවිධා හි ආගන්තුකා අතිථි අබ්භාගතොති. තෙසු කතපරිචයො ආගන්තුකො අතිථි, අකතපරිචයො අබ්භාගතො. කතපරිචයො අකතපරිචයොපි වා පුරෙතරං ආගතො අතිථි, භොජනවෙලායං උපට්ඨිතො සම්පති ආගතො අබ්භාගතො. නිමන්තිතො වා භත්තෙන අතිථි, අනිමන්තිතො අබ්භාගතො. අයං පන අකතපරිචයො අනිමන්තිතො සම්පති ආගතො ච, තං සන්ධායාහ ‘‘අබ්භාගතාන’’න්ති, ගරුකාරෙන පනෙත්ථ බහුවචනං වුත්තං. ආසති නිසීදති එත්ථාති ආසනං. යංකිඤ්චි නිසීදනයොග්ගං, ඉධ පන පීඨං අධිප්පෙතං, තස්ස ච අප්පකත්තා අනුළාරත්තා ච ‘‘ආසනක’’න්ති ආහ. අදාසින්ති ‘‘ඉදමස්ස ථෙරස්ස දින්නං මය්හං මහප්ඵලං භවිස්සති මහානිසංස’’න්ති සඤ්ජාතසොමනස්සා කම්මං කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා තස්ස ථෙරස්ස පරිභොගත්ථාය අදාසිං, නිරපෙක්ඛපරිච්චාගවසෙන පරිච්චජින්ති අත්ථො.

“Abbhāgatānaṃ” means “to those who have come forward” (abhiāgatānaṃ); the meaning is “to the guests who have arrived” (sampattaāgantukānaṃ). Indeed, guests (āgantukā) are of two kinds: atithi and abbhāgata. Among them, a guest with whom one is familiar is an atithi; one with whom one is unfamiliar is an abbhāgata. Alternatively, whether familiar or unfamiliar, a guest who arrives before mealtime is an atithi; a guest who arrives at the very moment of mealtime is an abbhāgata. Alternatively, one invited for a meal is an atithi; one who is uninvited is an abbhāgata. This deity, however, referring to guests who are unfamiliar, uninvited, and have just arrived, said “abbhāgatānaṃ.” The plural is used here out of respect. Āsanaṃ (a seat) is so called because “one sits (āsati nisīdati) there (ettha).” It refers to anything suitable for sitting, but here a stool (pīṭha) is intended. And because it is small and not large, it is called āsanaka. Adāsiṃ (I gave) means: with joy having arisen and having faith in kamma and the fruit of kamma, thinking, “This stool given to this elder will be of great fruit and great benefit for me,” I gave it for that elder's use. The meaning is: I relinquished it by way of a relinquishment without expectation.

අභිවාදයින්ති අභිවාදනමකාසිං, පඤ්චපතිට්ඨිතෙන දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලෙ වන්දින්ති අන්තො. වන්දමානා හි තං තායෙව වන්දනකිරියාය වන්දියමානං ‘‘සුඛිනී හොහි, අරොගා හොහී’’තිආදිනා ආසිවාදං අත්ථතො වදාපෙසි [Pg.21] නාම. අඤ්ජලිකං අකාසින්ති දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගණ්හන්තී ගුණවිසිට්ඨානං අපචායනං අකාසින්ති අත්ථො. යථානුභාවන්ති යථාබලං, තදා මම විජ්ජමානවිභවානුරූපන්ති අත්ථො. අදාසි දානන්ති අන්නපානාදිදෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන දක්ඛිණෙය්‍යං භොජෙන්තී දානමයං පුඤ්ඤං පසවිං.

“Abhivādayiṃ” (I paid homage) means I performed an act of homage; the meaning is: I venerated the one worthy of offerings with the five-point prostration. Indeed, while paying homage, by that very act of veneration, she in effect caused the one being venerated to utter a blessing, such as, “May you be happy, may you be free from illness.” “Añjalikaṃ akāsiṃ” (I made the añjali gesture) means: raising to my head the añjali gesture, radiant from the combined lustre of the ten fingernails, I performed an act of veneration towards those distinguished by virtue. “Yathānubhāvaṃ” (According to my ability) means according to my strength; that is, in accordance with the wealth I possessed at that time. “Adāsi dānaṃ” (I gave a gift) means: by relinquishing requisites such as food and drink and thereby feeding the one worthy of offerings, I generated merit consisting of giving.

එත්ථ ච ‘‘අහ’’න්ති ඉදං කම්මස්ස ඵලස්ස ච එකසන්තතිපතිතතාදස්සනෙන සම්බන්ධභාවදස්සනං, ‘‘මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා’’ති ඉදං තස්සා පුඤ්ඤකිරියාය අධිට්ඨානභූතසන්තානවිසෙසදස්සනං, ‘‘අබ්භාගතාන’’න්ති ඉදං චිත්තසම්පත්තිදස්සනඤ්චෙව ඛෙත්තසම්පත්තිදස්සනඤ්ච දානස්ස විය පටිග්ගහණස්ස ච කිඤ්චි අනපෙක්ඛිත්වා පවත්තිතභාවදීපනතො. ‘‘ආසනකං අදාසිං යථානුභාවඤ්ච අදාසි දාන’’න්ති ඉදං භොගසාරදානදස්සනං, ‘‘අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසි’’න්ති ඉදං කායසාරදානදස්සනං.

Herein, this word “I” indicates the connection between the kamma and its result by showing that they fall within a single continuum. This phrase “being human among humans” indicates the particular continuum that was the basis for that meritorious deed. This word “to those who had come” indicates both the excellence of mind and the excellence of the field, because it shows that the act occurred without any regard for the gift or the recipient. This sentence, “I gave a seat and I gave a gift according to my means,” indicates the giving of essential wealth in the form of possessions. This sentence, “I paid homage and made a reverential salutation,” indicates the giving of the body as essential wealth.

6. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පුඤ්ඤෙන හෙතුභූතෙන. මෙති අයං මෙ-සද්දො ‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.65; ම. නි. 1.281; සං. නි. 1.172) කරණෙ ආගතො, මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 3.182; අ. නි. 4.257) සම්පදානෙ, මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.206; සං. නි. 4.14; අ. නි. 3.104) සාමිඅත්ථෙ ආගතො, ඉධාපි සාමිඅත්ථෙ එව, මමාති අත්ථො. ස්වායං මෙ-සද්දො තෙන මෙ පුඤ්ඤෙනාති ච මෙ එතාදිසොති ච උභයත්ථ සම්බන්ධිතබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

6. “By that” (tena) means by that aforementioned merit which has become the cause. As for “me” (me), this word “me” appears in the instrumental sense in passages such as, “With difficulty I have attained this, now it is time to reveal it,” meaning “by me” (mayā). In passages such as, “Good, sir, may the Blessed One teach the Dhamma briefly to me,” it appears in the dative sense, meaning “to me” (mayhaṃ). In passages such as, “Before my enlightenment, monks, when I was still an unenlightened bodhisatta,” it appears in the genitive sense. Here, too, it is only in the genitive sense, meaning “of me” (mama). This word “me” should be connected in both places: as in “by that merit of mine” (tena me puññena) and as in “my [complexion] is such” (me etādiso). The remainder is as has been explained.

එවං තාය දෙවතාය පඤ්හෙ බ්‍යාකතෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සපරිවාරාය තස්සා දෙවතාය සාත්ථිකා අහොසි. ථෙරො තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. ගාථා එව පන සඞ්ගහං ආරුළ්හාති.

Thus, when the deity’s question had been answered, the Venerable Mahāmoggallāna taught the Dhamma in detail. That teaching was beneficial for that deity together with her retinue. The Elder then returned to the human world and reported the entire occurrence to the Blessed One. The Blessed One made that event the occasion for a teaching and delivered a discourse to the assembled gathering. However, only the verses were included in the canonical collection; thus it should be understood.

පඨමපීඨවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the First Pīṭha Mansion is concluded.

2. දුතියපීඨවිමානවණ්ණනා

2. The Commentary on the Second Pīṭha Mansion

පීඨං [Pg.22] තෙ වෙළුරියමයන්ති දුතියපීඨවිමානං. තස්ස අට්ඨුප්පත්ති ච අත්ථවණ්ණනා ච පඨමෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. අයං පන විසෙසො – සාවත්ථිවාසිනී කිර එකා ඉත්ථී අත්තනො ගෙහං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං එකං ථෙරං පස්සිත්වා පසන්නචිත්තා තස්ස ආසනං දෙන්තී අත්තනො පීඨං උපරි නීලවත්ථෙන අත්ථරිත්වා අදාසි. තෙන තස්සා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තාය වෙළුරියමයං පල්ලඞ්කවිමානං නිබ්බත්තං. තෙන වුත්තං –

The story beginning, “Your seat is made of beryl,” is the Second Seat Mansion. Its origin story and the explanation of its meaning should be understood in the same way as stated in the first. This, however, is the distinction: it is said that a certain woman living in Sāvatthī, seeing a certain elder who had entered her house for alms, with a devout mind, while giving him a seat, spread her own stool with a blue cloth on top and gave it. Because of that good deed, when she was reborn in the deva world, a couch-mansion made of beryl arose for her. Therefore, it was said:

8.

8.

‘‘පීඨං තෙ වෙළුරියමයං උළාරං, මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං;

අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ, ඔභාසසි විජ්ජුරිවබ්භ කූටං.

“Your seat is splendid, made of beryl; swift as thought, it goes wherever one wishes. Adorned, wearing garlands and fine clothes, you illuminate like lightning on a cloud-peak.”

9.

9.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion like this? By what does this succeed for you here? And for you arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

10.

10.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O goddess of great power: what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

11.

11.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, pleased in mind, having been questioned by Moggallāna, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit.

12.

12.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, අබ්භාගතානාසනකං අදාසිං;

අභිවාදයිං අඤ්ජලිකං අකාසිං, යථානුභාවඤ්ච අදාසි දානං.

“When I was a human being among humans, I gave a seat to a guest; I paid homage, I made the añjali gesture of reverence, and I gave a gift according to my ability.”

13.

13.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, this succeeds for me here; and for me arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

14.

14.

‘‘අක්ඛාමි [Pg.23] තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I declare to you, O monk of great power, the merit which I performed when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

8. තත්ථ වෙළුරියමයන්ති වෙළුරියමණිමයං. වෙළුරියමණි නාම විළූරපබ්බතස්ස විළූරගාමස්ස ච අවිදූරෙ උප්පජ්ජනකමණි. තස්ස කිර විළූරගාමට්ඨානෙ ආකරො, විළූරස්ස පන අවිදූරෙ භවත්තා වෙළුරියන්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තංසදිසවණ්ණනිභතාය දෙවලොකෙපිස්ස තථෙව නාමං ජාතං යථා තං මනුස්සලොකෙ ලද්ධනාමවසෙනෙව දෙවලොකෙ දෙවපුත්තානං. තං පන මයූරගීවවණ්ණං වා හොති, වායසපත්තවණ්ණං වා, සිනිද්ධවෙණුපත්තවණ්ණං වා. ඉධ පන මයූරගීවවණ්ණං වෙදිතබ්බං. සෙසං සබ්බං පඨමපීඨවිමානෙ වුත්තසදිසමෙවාති.

8. Herein, ‘made of beryl’ means made of beryl gems. The gem called beryl is a jewel that arises not far from Mount Veḷuriya and the village of Veḷuriya. It is said that its mine is in the locality of the village of Veḷuriya, and because it is found near Veḷuriya, it became known as ‘beryl’. Because its hue is similar to that gem, its name arose in the deva world in the same way, just as the names of devaputtas in the deva world arise by means of the names they obtained in the human world. That gem may have the color of a peacock’s neck, or the color of a crow’s wing, or the color of a glossy bamboo leaf. Here, however, it should be understood as having the color of a peacock’s neck. All the rest is exactly as was stated in the First Seat Mansion.

දුතියපීඨවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Seat Mansion is concluded.

3. තතියපීඨවිමානවණ්ණනා

3. The Commentary on the Third Seat Mansion

පීඨං තෙ සොවණ්ණමයන්ති තතියපීඨවිමානං. තස්ස වත්ථු රාජගහෙ සමුට්ඨිතං. අඤ්ඤතරො කිර ඛීණාසවත්ථෙරො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තං ගහෙත්වා උපකට්ඨෙ කාලෙ භත්තකිච්චං කාතුකාමො එකං විවටද්වාරගෙහං උපසඞ්කමි. තස්මිං පන ගෙහෙ ගෙහසාමිනී ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා ථෙරස්ස ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එථ, භන්තෙ, ඉධ නිසීදිත්වා භත්තකිච්චං කරොථා’’ති අත්තනො භද්දපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා උපරි පීතවත්ථං අත්ථරිත්වා නිරපෙක්ඛපරිච්චාගවසෙන අදාසි, ‘‘ඉදං මෙ පුඤ්ඤං ආයතිං සොවණ්ණපීඨපටිලාභාය හොතූ’’ති පත්ථනඤ්ච පට්ඨපෙසි. අථ ථෙරෙ තත්ථ නිසීදිත්වා භත්තකිච්චං කත්වා පත්තං ධොවිත්වා උට්ඨාය ගච්ඡන්තෙ ‘‘භන්තෙ, ඉදමාසනං තුම්හාකංයෙව පරිච්චත්තං, මය්හං අනුග්ගහත්ථං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො තස්සා අනුකම්පාය තං පීඨං සම්පටිච්ඡිත්වා සඞ්ඝස්ස දාපෙසි. සා අපරෙන සමයෙන අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ [Pg.24] නිබ්බත්තීතිආදි සබ්බං පඨමවිමානවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං –

The story beginning, ‘Your seat is made of gold,’ is the Third Seat Mansion. Its narrative arose in Rājagaha. It is said that a certain Elder, an Arahant, after walking for alms in Rājagaha and obtaining food, when the time for his meal drew near, approached a house with an open door, wishing to eat. In that house, the lady of the house, a woman of faith and confidence, perceived the Elder’s intention and said, “Come, venerable sir, sit here and take your meal.” Having prepared her own fine seat and spread a yellow cloth over it, she gave it with a mind of selfless generosity. She also made this aspiration: “May this merit of mine be for the future attainment of a golden seat.” Then, after the Elder had sat there, taken his meal, washed his bowl, and risen to depart, she said: “Venerable sir, this seat is given up for you alone. Please make use of it out of compassion for me.” The Elder, out of compassion for her, accepted that seat and had it given to the Saṅgha. At a later time, that woman was afflicted by a certain illness, and when she passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. All of this, and what follows, should be understood in exactly the same way as was stated in the commentary on the first mansion. Therefore it was said:

15.

15.

‘‘පීඨං තෙ සොවණ්ණමයං උළාරං, මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං;

අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ,ඔභාසසි විජ්ජුරිවබ්භකූටං.

“Your seat is splendid, made of gold, swift as thought, going wherever you wish; adorned, wearing garlands and fine clothes, you shine like lightning on a cloud-peak.”

16.

16.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion like this? By what does this succeed for you here? And for you arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

17.

17.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O goddess of great power: what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

18.

18.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, pleased in mind, having been questioned by Moggallāna, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit.

19.

19.

‘‘අප්පස්ස කම්මස්ස ඵලං මමෙදං, යෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා;

අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ.

“This is the fruit of a small kamma of mine, by which I am of such blazing power. I, having been a human among humans, in a former existence in the human world,”

20.

20.

‘‘අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං පීඨං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“I saw a bhikkhu free from defilements, with a mind utterly clear and unagitated. To him I gave a seat, with faith, with my own hands.”

21.

21.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්තී ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, this succeeds for me here; and for me arise enjoyments, whichever are dear to the mind.”

22.

22.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

19. යඤ්ච [Pg.25] පන පඤ්චමගාථායං පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙතිආදි, එත්ථ ජාති-සද්දො අත්ථෙව සඞ්ඛතලක්ඛණෙ ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතා’’තිආදීසු (ධාතු. 71). අත්ථි නිකායෙ ‘‘නිගණ්ඨා නාම සමණජාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.71). අත්ථි පටිසන්ධියං ‘‘යං මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්තං උප්පන්නං, පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං, තදුපාදාය සාවස්ස ජාතී’’තිආදීසු (මහාව. 124). අත්ථි කුලෙ ‘‘අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.303). අත්ථි පසුතියං ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.31; ම. නි. 3.207). අත්ථි භවෙ ‘‘එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.244; ම. නි. 1.53). ඉධාපි භවෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා පුරිමාය ජාතියා පුරිමස්මිං භවෙ අනන්තරාතීතෙ පුරිමෙ අත්තභාවෙති අත්ථො. භුම්මත්ථෙ හිදං කරණවචනං. මනුස්සලොකෙති මනුස්සලොකභවෙ, රාජගහං සන්ධාය වදති. ඔකාසලොකො හි ඉධ අධිප්පෙතො, සත්තලොකො පන ‘‘මනුස්සෙසූ’’ති ඉමිනා වුත්තොයෙව.

19. Now, as for the phrase in the fifth verse, ‘in a former existence in the human world,’ and so on: here the word jāti (birth/existence) has the meaning of a conditioned characteristic, as in ‘birth is included in two aggregates,’ and so forth (Dhātu. 71). It is also found in the Nikāyas in the sense of a class, as in ‘the Nigaṇṭhas are a kind of ascetics,’ and so forth (A.N. 3.71). It is used in the context of rebirth-linking (paṭisandhi), as in ‘the first mind that arose in the mother’s womb, the first consciousness that manifested—depending on that, is his birth,’ and so forth (Mv. 124). It is used concerning lineage, as in ‘unreviled, uninsulted on account of birth,’ and so forth (D.N. 1.303). It is used concerning the act of birth, as in ‘the Bodhisatta is now born, Ānanda,’ and so forth (D.N. 2.31; M.N. 3.207). It is used in the sense of existence (bhava), as in ‘one existence, two existences,’ and so forth (D.N. 1.244; M.N. 1.53). Here too, it should be understood in the sense of existence. Therefore, ‘in a former existence’ means in the former existence, in the immediately preceding former state of being. This is an instrumental case used in the locative sense. ‘In the human world’ means in the human world of existence, spoken with reference to Rājagaha. For here, the world as a location is intended, while the world of beings is already conveyed by the phrase ‘among humans’.

20. අද්දසන්ති අද්දක්ඛිං. විරජන්ති විගතරාගාදිරජත්තා විරජං. භික්ඛුන්ති භින්නකිලෙසත්තා භික්ඛුං, සබ්බසො කිලෙසකාලුස්සියාභාවෙන විප්පසන්නචිත්තතාය විප්පසන්නං, අනාවිලසඞ්කප්පතාය අනාවිලං. පුරිමං පුරිමඤ්චෙත්ථ පදං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස කාරණවචනං, විගතරාගාදිරජත්තා භින්නකිලෙසතාය භික්ඛුං, භින්නකිලෙසත්තා කිලෙසකාලුස්සියාභාවෙන විප්පසන්නං, විප්පසන්නමනත්තා අනාවිලන්ති. පච්ඡිමං පච්ඡිමං වා පදං පුරිමස්ස පුරිමස්ස කාරණවචනං, විරජං භික්ඛුගුණයොගතො. භින්නකිලෙසො හි භික්ඛු. භික්ඛුං විප්පසන්නභාවතො. කිලෙසකාලුස්සියාභාවෙන විප්පසන්නමානසො හි භික්ඛු. විප්පසන්නං අනාවිලසඞ්කප්පභාවතොති. රාගරජාභාවෙන වා ‘‘විරජ’’න්ති වුත්තං, දොසකාලුස්සියාභාවෙන ‘‘විප්පසන්න’’න්ති, මොහබ්‍යාකුලාභාවෙන ‘‘අනාවිල’’න්ති. එවංභූතො පරමත්ථතො භික්ඛු නාම හොතීති ‘‘භික්ඛු’’න්ති වුත්තං. අදාසහන්ති අදාසිං අහං. පීඨන්ති තදා මම සන්තිකෙ විජ්ජමානං භද්දපීඨං. පසන්නාති කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය ච පසන්නචිත්තා. සෙහි පාණිභීති අඤ්ඤං අනාණාපෙත්වා අත්තනො හත්ථෙහි උපනීය පීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසින්ති අත්ථො.

20. Addasaṃ means ‘I saw.’ Virajaṃ means stainless, due to being free from the dust of passion and other defilements. Bhikkhuṃ means a monk, due to having broken the defilements; vippasannaṃ means utterly serene, due to a mind serene from the complete absence of the murkiness of defilements; anāvilaṃ means unclouded, due to unagitated thoughts. Here, each preceding word is the reason for the one that follows: being free from the dust of passion and so forth is the reason for having broken the defilements, thus being a monk; having broken the defilements is the reason for being utterly serene due to the absence of the murkiness of defilements; and having a serene mind is the reason for being unclouded. Alternatively, each subsequent word is the reason for the one that precedes it: virajaṃ (stainless) is due to possessing the qualities of a monk, for a monk is indeed one whose defilements are broken. Bhikkhuṃ (a monk) is due to his state of serenity, for a monk is indeed one whose mind is serene from the absence of the murkiness of defilements. Vippasannaṃ (serene) is due to his state of unagitated thoughts. Or, virajaṃ is said due to the absence of the dust of passion; vippasannaṃ due to the absence of the murkiness of aversion; and anāvilaṃ due to the absence of the confusion of delusion. One who has become thus is a monk in the ultimate sense; therefore, it is said bhikkhuṃ. Adāsahaṃ means ‘I gave.’ Pīṭhaṃ means the auspicious seat that was present with me at that time. Pasannā means with a mind made serene by faith in the fruit of kamma and in the Triple Gem. Sehi pāṇibhī means: without instructing another, having brought the seat with my own hands and prepared it, I gave it—this is the meaning.

එත්ථ ච ‘‘විරජං භික්ඛුං විප්පසන්නමනාවිල’’න්ති ඉමිනා ඛෙත්තසම්පත්තිං දස්සෙති, ‘‘පසන්නා’’ති ඉමිනා චිත්තසම්පත්තිං, ‘‘සෙහි පාණිභී’’ති ඉමිනා පයොගසම්පත්තිං. තථා [Pg.26] ‘‘පසන්නා’’ති ඉමිනා සක්කච්චදානං අනුපහච්චදානන්ති ච ඉමෙ ද්වෙ දානගුණා දස්සිතා, ‘‘සෙහි පාණිභී’’ති ඉමිනා සහත්ථෙන දානං අනුපවිද්ධදානන්ති ඉමෙ ද්වෙ දානගුණා දස්සිතා, පීතවත්ථස්ස අත්ථරණෙන නිසීදනකාලඤ්ඤුතාය චිත්තිං කත්වා දානං කාලෙන දානන්ති ඉමෙ ද්වෙ දානගුණා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

Here, by ‘a stainless monk, serene and unclouded,’ the perfection of the field of merit is shown; by ‘serene,’ the perfection of the mind; by ‘with my own hands,’ the perfection of the effort. Furthermore, by ‘serene,’ two qualities of giving are shown: giving respectfully and giving without disparagement. By ‘with my own hands,’ two qualities of giving are shown: giving with one’s own hand and giving without casting it away. And through the spreading of the yellow cloth, showing knowledge of the proper time for sitting, two qualities of giving—giving with esteem and giving at the proper time—are indicated and should be understood. The rest is to be understood in the same way as explained above.

තතියපීඨවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Third Seat-Mansion is concluded.

4. චතුත්ථපීඨවිමානවණ්ණනා

4. The Commentary on the Fourth Seat-Mansion

පීඨං තෙ වෙළුරියමයන්ති චතුත්ථපීඨවිමානං. ඉමස්සාපි වත්ථු රාජගහෙ සමුට්ඨිතං, තං දුතියවිමානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නීලවත්ථෙන හි අත්ථරිත්වා පීඨස්ස දින්නත්තා ඉමිස්සාපි විමානං වෙළුරියමයං නිබ්බත්තං. සෙසං පඨමවිමානෙ වුත්තසදිසං. තෙන වුත්තං –

‘A seat of beryl for you’—this is the Fourth Seat-Mansion. Its story also arose in Rājagaha, and it should be understood in the same way as explained for the second mansion. For, because the seat was given after being spread with a blue cloth, for this goddess too a mansion made of beryl arose. The rest is similar to what was said in the first mansion. Therefore, it was said:

23.

23.

‘‘පීඨං තෙ වෙළුරියමයං උළාරං, මනොජවං ගච්ඡති යෙනකාමං;

අලඞ්කතෙ මල්‍යධරෙ සුවත්ථෙ, ඔභාසසි විජ්ජුරිවබ්භකූටං.

“Your splendid seat made of beryl, swift as thought, goes wherever desired. Adorned, wearing garlands and fine garments, you shine like lightning atop a cloud-peak.

24.

24.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

25.

25.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

26.

26.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That goddess, delighted at being questioned by Moggallāna, answered the question put to her, explaining of which kamma this is the fruit.

27.

27.

‘‘අප්පස්ස [Pg.27] කම්මස්ස ඵලං මමෙදං, යෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා;

අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ.

“This is the fruit of a small deed of mine, by which I am of such blazing power. When I was a human being among humans, in a former existence in the human world,

28.

28.

‘‘අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං පීඨං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“I saw a monk, stainless, serene, and unclouded. To him I gave a seat, serene, with my own hands.”

29.

29.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is like this; because of that, I prosper here; and for me arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

30.

30.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I declare to you, O monk of great power, what merit I made when I was a human being. Because of that, I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

එත්ථාපි හි නීලවත්ථෙන අත්ථරිත්වා පීඨස්ස දින්නත්තා ඉමිස්සාපි විමානං වෙළුරියමයං නිබ්බත්තං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘පීඨං තෙ වෙළුරියමය’’න්ති ආදිතො ආගතං. සෙසං තතියසදිසමෙවාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

Here also, because a seat was given after being spread with a blue cloth, for this goddess too a mansion made of beryl arose. For that very reason, it is stated from the beginning: ‘Your seat is made of beryl.’ The remainder is just like the third story; therefore, the meaning should be understood in the same way as was explained there.

චතුත්ථපීඨවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Fourth Seat-Mansion is concluded.

5. කුඤ්ජරවිමානවණ්ණනා

5. The Commentary on the Elephant Mansion

කුඤ්ජරො තෙ වරාරොහොති කුඤ්ජරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. අථෙකදිවසං රාජගහනගරෙ නක්ඛත්තං ඝොසිතං. නාගරා වීථියො සොධෙත්වා වාලුකං ඔකිරිත්වා ලාජපඤ්චමකානි පුප්ඵානි විප්පකිරිංසු, ගෙහද්වාරෙ ගෙහද්වාරෙ කදලියො ච පුණ්ණඝටෙ ච ඨපෙසුං, යථාවිභවං නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තා ධජපටාකාදයො [Pg.28] උස්සාපෙසුං, සබ්බො ජනො අත්තනො අත්තනො විභවානුරූපං සුමණ්ඩිතපසාධිතො නක්ඛත්තකීළං කීළි, සකලනගරං දෙවනගරං විය අලඞ්කතපටියත්තං අහොසි. අථ බිම්බිසාරමහාරාජා පුබ්බචාරිත්තවසෙන මහාජනස්ස චිත්තානුරක්ඛණත්ථඤ්ච අත්තනො රාජභවනතො නික්ඛමිත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතා රාජානුභාවෙන උළාරෙන සිරිසොභග්ගෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොති.

“The elephant, your excellent mount”—this is the Elephant Mansion. What is its origin story? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place. Then one day, a festival was proclaimed in the city of Rājagaha. The city-dwellers cleaned the streets, scattered sand, and strewed flowers with parched grain as the fifth. At every house door, they placed banana trees and full water pots. According to their means, they raised banners, flags, and so on, of various delightful and wonderful colors. The entire populace, well-adorned and decorated according to their own wealth, celebrated the festival. The whole city was decorated and prepared like a city of the devas. Then, the great king Bimbisāra, by force of former custom and for the sake of protecting the hearts of the great populace, departed from his own royal palace and circumambulated the city with a great retinue, with great royal power, and with extensive splendor and magnificence.

තෙන ච සමයෙන රාජගහවාසිනී එකා කුලධීතා රඤ්ඤො තං විභවසම්පත්තිං සිරිසොභග්ගං රාජානුභාවඤ්ච පස්සිත්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා ‘‘අයං දෙවිද්ධිසදිසා විභවසම්පත්ති කීදිසෙන නු ඛො කම්මුනා ලබ්භතී’’ති පණ්ඩිතසම්මතෙ පුච්ඡි. තෙ තස්සා කථෙසුං ‘‘භද්දෙ, පුඤ්ඤකම්මං නාම චින්තාමණිසදිසං කප්පරුක්ඛසදිසං, ඛෙත්තසම්පත්තියා චිත්තසම්පත්තියා ච සති යං යං පත්ථෙත්වා කරොති, තං තං නිප්ඵාදෙතියෙව. අපිච ආසනදානෙන උච්චාකුලීනතා හොති, අන්නදානෙන බලසම්පත්තිපටිලාභො, වත්ථදානෙන වණ්ණසම්පත්තිපටිලාභො, යානදානෙන සුඛවිසෙසපටිලාභො, දීපදානෙන චක්ඛුසම්පත්තිපටිලාභො, ආවාසදානෙන සබ්බසම්පත්තිපටිලාභො හොතී’’ති. සා තං සුත්වා ‘‘දෙවසම්පත්ති ඉතො උළාරා හොති මඤ්ඤෙ’’ති තත්ථ චිත්තං ඨපෙත්වා පුඤ්ඤකිරියාය අතිවිය උස්සාහජාතා අහොසි.

At that time, a woman of good family living in Rājagaha, upon seeing the king’s great wealth and prosperity, his glory and magnificence, and his royal power, was filled with wonder and amazement. She thought, “This possession of wealth, like unto that of the devas—by what kind of kamma, I wonder, is it obtained?” She asked those esteemed as wise. They told her, “Good lady, meritorious kamma is like a wish-fulfilling gem, like a wish-granting tree. When there is perfection of the field and perfection of the mind, whatever one wishes for and does, that very thing it accomplishes. Moreover, by the giving of seats, one is born into a high family; by the giving of food, one attains the possession of strength; by the giving of clothes, one attains the possession of beauty; by the giving of vehicles, one attains special happiness; by the giving of lamps, one attains the perfection of the eye; and by the giving of dwellings, one attains all possessions.” Hearing this, she thought, “The prosperity of the devas must be more magnificent than this,” and fixing her mind on that, she became exceedingly zealous in the performance of meritorious deeds.

මාතාපිතරො චස්සා අහතං වත්ථයුගං නවපීඨං එකං පදුමකලාපං සප්පිමධුසක්ඛරා තණ්ඩුලඛීරානි ච පරිභොගත්ථාය පෙසෙසුං. සා තානි දිස්වා ‘‘අහඤ්ච දානං දාතුකාමා, අයඤ්ච මෙ දෙය්‍යධම්මො ලද්ධො’’ති තුට්ඨමානසා දුතියදිවසෙ දානං සජ්ජෙන්තී අප්පොදකමධුපායාසං සම්පාදෙත්වා, තස්ස පරිවාරභාවෙන අඤ්ඤම්පි බහුං ඛාදනීයභොජනීයං පටියාදෙත්වා දානග්ගෙ ගන්ධපරිභණ්ඩං කත්වා විකසිතපදුමපත්තකිඤ්ජක්ඛකෙසරොපසොභිතෙසු පදුමෙසු ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා, අහතෙන සෙතවත්ථෙන අත්ථරිත්වා ආසනස්ස චතුන්නං පාදානං උපරි චත්තාරි පදුමානි මාලාගුළඤ්ච ඨපෙත්වා, ආසනස්ස උපරි විතානං බන්ධිත්වා මාලාදාමඔලම්බකදාමානි ඔලම්බිත්වා, ආසනස්ස සමන්තතො භූමිං සකෙසරෙහි පදුමපත්තෙහි සබ්බසන්ථරං [Pg.29] සන්ථරිත්වා ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යෙ ආගතෙ පූජෙස්සාමී’’ති පුප්ඵපූරිතං චඞ්කොටකං එකමන්තෙ ඨපෙසි.

Her parents also sent her a pair of unwashed cloths, a new seat, a bundle of lotuses, and ghee, honey, sugar, rice, and milk for her use. Seeing these things, she thought, “I wish to give alms, and this suitable offering has been obtained by me!” With a joyful mind, on the second day, she prepared the alms-offering. She made sweet milk-rice with little water and, as its accompaniment, also prepared much other hard and soft food. In the alms-pavilion, she made it fragrant and prepared a seat upon lotuses beautifully adorned with fully opened petals, filaments, and stamens. She spread an unwashed white cloth over it and placed four lotuses and a ball of flowers upon the four legs of the seat. Above the seat, she hung a canopy and let down dangling garlands. All around the seat, she completely covered the ground with lotus petals together with their stamens. Thinking, “When a worthy recipient arrives, I shall make an offering,” she placed a basket filled with flowers to one side.

අථෙවං කතදානූපකරණසංවිධානා සීසංන්හාතා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා වෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා එකං දාසිං ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡ ජෙ, අම්හාකං තාදිසං දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසාහී’’ති. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො සහස්සථවිකං නික්ඛිපන්තො විය රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තො අන්තරවීථිං පටිපන්නො හොති. අථ සා දාසී ථෙරං වන්දිත්වා ආහ ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං පත්තං මෙ දෙථා’’ති. ‘‘එකිස්සා උපාසිකාය අනුග්ගහත්ථං ඉතො එථා’’ති ච ආහ. ථෙරො තස්සා පත්තං අදාසි. සා ථෙරං ගෙහං පවෙසෙසි. අථ සා ඉත්ථී ථෙරස්ස පච්චුග්ගමනං කත්වා ආසනං දස්සෙත්වා ‘‘නිසීදථ, භන්තෙ, ඉදමාසනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති වත්වා ථෙරෙ තත්ථ නිසින්නෙ සකෙසරෙහි පදුමපත්තෙහි ථෙරං පූජයමානා ආසනස්ස සමන්තතො ඔකිරිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සප්පිමධුසක්ඛරාසම්මිස්සෙන අප්පොදකමධුපායාසෙන පරිවිසි. පරිවිසන්තී ච ‘‘ඉමස්ස මෙ පුඤ්ඤස්සානුභාවෙන දිබ්බගජකූටාගාරපල්ලඞ්කසොභිතා දිබ්බසම්පත්තියො හොන්තු, සබ්බාසු පවත්තීසු පදුමා නාම මා විගතා හොන්තූ’’ති පත්ථනං අකාසි. පුන ථෙරෙ කතභත්තකිච්චෙ පත්තං ධොවිත්වා සප්පිමධුසක්ඛරාහි පූරෙත්වා පල්ලඞ්කෙ අත්ථතං සාටකං චුම්බටකං කත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ථෙරෙ ච අනුමොදනං කත්වා පක්කමන්තෙ ද්වෙ පුරිසෙ ආණාපෙසි ‘‘ථෙරස්ස හත්ථෙ පත්තං ඉමඤ්ච පල්ලඞ්කං විහාරං නෙත්වා ථෙරස්ස නිය්‍යාතෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති. තෙ තථා අකංසු.

Then, having thus arranged the preparations for the offering, she bathed, including her head, was clad in a clean garment with a clean upper robe, and, having carefully noted the time, she commanded a maidservant, saying: “Go, my dear, seek out for us such a worthy recipient of offerings.” And at that time, the Venerable Sāriputta, as if setting down a bag of a thousand coins, was wandering for alms-food in Rājagaha and had entered an inner street. Then that maidservant, having paid homage to the Elder, said, “Venerable Sir, please give me your bowl,” and also, “Please come this way for the benefit of a certain female lay devotee.” The Elder gave her his bowl. She led the Elder into the house. Then that woman, having gone out to meet the Elder and shown him a seat, said, “Please sit, Venerable Sir, this seat is prepared.” When the Elder was seated there, honoring him, she scattered lotus petals together with their filaments all around the seat, paid homage with the five-point prostration, and served him with sweet milk-rice mixed with ghee, honey, and sugar, prepared with little water. And while serving, she made this aspiration: “By the power of this merit of mine, may I have divine fortunes adorned with divine couches in gabled mansions with elephant-pinnacles, and in all my existences, may lotuses never be absent.” Again, when the Elder had finished his meal, she washed the bowl, filled it with ghee, honey, and sugar, and making a coil of the cloth that was spread on the couch, placed it in the Elder's hand. And when the Elder, having given the thanksgiving, was departing, she commanded two men: “Take the bowl in the Elder’s hand and this couch to the monastery, hand them over to the Elder, and then return.” They did so.

සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ යොජනසතුබ්බෙධෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා. පත්ථනාවසෙන චස්සා පඤ්චයොජනුබ්බෙධො පදුමමාලාලඞ්කතො සමන්තතො පදුමපත්තකිඤ්ජක්ඛකෙසරොපසොභිතො මනුඤ්ඤදස්සනො සුඛසම්ඵස්සො විවිධරතනරංසිජාලසමුජ්ජලහෙමාභරණවිභූසිතො ගජවරො නිබ්බත්ති. තස්සූපරි යථාවුත්තසොභාතිසයයුත්තො යොජනිකො කනකපල්ලඞ්කො නිබ්බත්ති. සා දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී අන්තරන්තරා තං කුඤ්ජරවිමානස්ස උපරි රතනවිචිත්තං පල්ලඞ්කං අභිරුය්හ මහතා දෙවතානුභාවෙන නන්දනවනං ගච්ඡති. අථෙකස්මිං උස්සවදිවසෙ දෙවතාසු යථාසකං දිබ්බානුභාවෙන උය්‍යානකීළනත්ථං [Pg.30] නන්දනවනං ගච්ඡන්තීසූතිආදිනා සබ්බං පඨමපීඨවිමානවණ්ණනායං ආගතසදිසං, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධ පන ථෙරො –

Subsequently, that woman passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa abode, in a golden celestial mansion one hundred yojanas in height, with a retinue of a thousand celestial nymphs. And by the power of her aspiration, a noble elephant was manifested, five yojanas in height, adorned with a garland of lotuses, beautified on all sides by lotus petals, filaments, and pollen, delightful to behold, pleasant to touch, and adorned with golden ornaments radiant with a network of rays from various jewels. Above it, a golden couch one yojana in measure, endowed with the aforementioned supreme splendor, was manifested. She, experiencing divine prosperity, would from time to to time ascend that couch variegated with jewels upon the elephant-mansion and go to the Nandana Grove. Then, on a certain festival day, as the devas were going to the Nandana Grove to enjoy the park with their respective divine power, and so on—all this is similar to what has come in the commentary on the first Pīṭha-vimāna. Therefore, it should be understood by the method stated there. But here, the Elder—

31.

31.

‘‘කුඤ්ජරො තෙ වරාරොහො, නානාරතනකප්පනො;

රුචිරො ථාමවා ජවසම්පන්නො, ආකාසම්හි සමීහති.

Your elephant, an excellent mount adorned with various jewels, is beautiful, powerful, and endowed with swiftness; it travels in the sky.

32.

32.

‘‘පදුමි පද්මපත්තක්ඛි, පද්මුප්පලජුතින්ධරො;

පද්මචුණ්ණාභිකිණ්ණඞ්ගො, සොණ්ණපොක්ඛරමාලධා.

O Padumī, with eyes like lotus petals, bearing the radiance of lotuses and water lilies, your limbs are strewn with lotus powder, and you wear a garland of golden lotuses.

33.

33.

‘‘පදුමානුසටං මග්ගං, පද්මපත්තවිභූසිතං;

ඨිතං වග්ගු මනුග්ඝාතී, මිතං ගච්ඡති වාරණො.

The elephant treads the established path, strewn with lotuses and adorned with lotus petals; without shaking its riders, it moves gracefully and with measured steps.

34.

34.

‘‘තස්ස පක්කමමානස්ස, සොණ්ණකංසා රතිස්සරා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

As it departs, golden bells resound sweetly; their sound is heard like that of a five-part orchestra.

35.

35.

‘‘තස්ස නාගස්ස ඛන්ධම්හි, සුචිවත්ථා අලඞ්කතා;

මහන්තං අච්ඡරාසඞ්ඝං, වණ්ණෙන අතිරොචසි.

On the back of that elephant, adorned and in pure garments, you outshine the great assembly of celestial nymphs with your beauty.

36.

36.

‘‘දානස්ස තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා’’ති. – ආහ;

Is this the fruit of your giving, or else of virtue, or of the act of reverential salutation? You who are questioned, declare it to me.” – he said.

31. තත්ථ කුඤ්ජරො තෙ වරාරොහොති කුඤ්ජෙ ගිරිතටෙ රමති අභිරමති, තත්ථ වා රවති කොඤ්චනාදං නදන්තො විචරති. කුං වා පථවිං තදභිඝාතෙන ජරයතීති කුඤ්ජරො, ගිරිචරාදිභෙදො මනුස්සලොකෙ හත්ථී, අයං පන කීළනකාලෙ කුඤ්ජරසදිසතාය එවං වුත්තො. ආරුය්හතීති ආරොහො, ආරොහනීයොති අත්ථො. වරො අග්ගො සෙට්ඨො ආරොහොති [Pg.31] වරාරොහො, උත්තමයානන්ති වුත්තං හොති. නානාරතනකප්පනොති නානාවිධානි රතනානි එතෙසන්ති නානාරතනා, කුම්භාලඞ්කාරාදිහත්ථාලඞ්කාරා. තෙහි විහිතො කප්පන්නො සන්නාහො යස්ස සො නානාරතනකප්පනො. රුචිං අභිරතිං දෙතීති රුචිරො, මනුඤ්ඤොති අත්ථො. ථාමවාති ථිරො, බලවාති අත්ථො. ජවසම්පන්නොති සම්පන්නජවො, සීඝජවොති වුත්තං හොති. ආකාසම්හි සමීහතීති ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ සම්මා ඊහති, ආරුළ්හානං ඛොභං අකරොන්තො චරති ගච්ඡතීති අත්ථො.

31. Therein, regarding 'your excellent mount of an elephant': It delights and greatly delights in a grove on a mountain slope; or, it wanders about, making a sound like a crane's cry. Or, the earth is called `kuṃ`; because it moves by destroying it, it is called `kuñjaro`. The elephant in the human world is of varieties such as the mountain-dweller; this one, however, is so called at the time of sport because of its resemblance to an elephant. 'It is mounted,' thus it is a 'mount'; the meaning is 'fit to be mounted.' An excellent, supreme, special mount is an 'excellent mount'; it means 'a supreme vehicle.' Regarding 'adorned with various jewels': 'Various kinds of jewels' belong to these ornaments, thus they are 'of various jewels,' referring to elephant ornaments such as those for the frontal globes. One whose trappings and armor are fashioned from these is 'one adorned with various jewels.' 'It gives delight and great pleasure,' thus it is 'delightful'; the meaning is 'pleasing.' 'Possessing strength' means 'firm,' 'powerful.' 'Endowed with speed' means 'possessing accomplished speed,' 'of swift speed.' 'It strives in the sky' means it moves well in the sky, in the atmosphere; the meaning is that it travels and goes without causing agitation to those who are mounted.

32. පදුමීති පදුමසමානවණ්ණතාය ‘‘පදුම’’න්ති ලද්ධනාමෙන කුම්භවණ්ණෙන සමන්නාගතත්තා පදුමී. පද්මපත්තක්ඛීති කමලදලසදිසනයනෙ, ආලපනමෙතං තස්සා දෙවතාය. පද්මුප්පලජුතින්ධරොති දිබ්බපදුමුප්පලමාලාලඞ්කතසරීරතාය තහං තහං විප්ඵුරන්තං විජ්ජොතමානං පදුමුප්පලජුතිං ධාරෙතීති පදුමුප්පලජුතින්ධරො. පද්මචුණ්ණාභිකිණ්ණඞ්ගොති පදුමපත්තකිඤ්ජක්ඛකෙසරෙහි සමන්තතො ඔකිණ්ණගත්තො. සොණ්ණපොක්ඛරමාලධාති හෙමමයකමලමාලාභාරී.

32. 'Padumī': She is called 'Padumī' because she is endowed with a complexion of the frontal globes that is similar in color to a lotus, thus having obtained that name. 'Having eyes like lotus petals' (`Padmapattakkhī`): having blue-green eyes similar to lotus petals; this is a term of address for that goddess. 'Bearing the radiance of paduma and uppala lotuses' (`Padumuppalajutindharo`): Because of having a body adorned with garlands of divine paduma and uppala lotuses, she bears the shimmering, sparkling radiance of paduma and uppala lotuses that flashes forth here and there; thus she is 'one who bears the radiance of paduma and uppala lotuses.' 'Whose limbs are strewn with lotus powder' (`Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo`): having a body strewn all over with the petals, filaments, and pollen of lotuses. 'Wearing a garland of golden lotuses' (`Soṇṇapokkharamāladhā`): wearing a garland of lotuses made of gold.

33. පදුමානුසටං මග්ගං පද්මපත්තවිභූසිතන්ති හත්ථිනො පදනික්ඛෙපෙ පදනික්ඛෙපෙ තස්ස පාදං සන්ධාරෙන්තෙහි මහන්තෙහි පදුමෙහි අනුසටං විප්පකිණ්ණං, නානාවිරාගවණ්ණෙහි තෙසංයෙව ච පත්තෙහි ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තෙහි විසෙසතො මණ්ඩිතතාය විභූසිතං මග්ගං ගච්ඡතීති යොජනා. ඨිතන්ති ඉදං මග්ගවිසෙසනං, පදුමපත්තවිභූසිතං හුත්වා ඨිතං මග්ගන්ති අත්ථො. වග්ගූති චාරු, කිරියාවිසෙසනඤ්චෙතං, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අනුග්ඝාතීති න උග්ඝාති, අත්තනො උපරි නිසින්නානං ඊසකම්පි ඛොභං අකරොන්තොති අත්ථො. මිතන්ති නිම්මිතං, නික්ඛෙපපදං වීතික්කමන්ති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘වග්ගු චාරු පදනික්ඛෙපං කත්වා ගච්ඡතී’’ති. මිතන්ති වා පරිමිතං පමාණයුත්තං, නාතිසීඝං, නාතිසණිකන්ති වුත්තං හොති. වාරණොති හත්ථී. සො හි පච්චත්ථිකවාරණතො ගමනපරික්කිලෙසවාරණතො ච ‘‘වාරණො’’ති වුච්චති.

33. The path strewn with lotuses, adorned with lotus petals: this is the connection, meaning that at each step of the elephant, the path is strewn and scattered with large lotuses that support its feet, and it is especially beautified by their very petals, which are of various delightful colors and swirl about here and there, as it goes along the path. `Ṭhitaṃ` is an adjective for the path; the meaning is: a path that stands, having been adorned with lotus petals. `Vaggu` means 'charming'; this is an adverb of action, and the letter `ma` is a euphonic connective. `Anugghāti` means 'does not shake'; the meaning is: 'not causing even the slightest disturbance to those seated upon it.' `Mitaṃ` means `nimmitaṃ`; the meaning is: 'it oversteps the placed foot.' Herein, this is the meaning: 'It goes, having made a graceful, charming footstep.' Alternatively, `mitaṃ` means `parimitaṃ` (measured), `pamāṇayuttaṃ` (proportionate); it is said to mean 'neither too fast nor too slow.' `Vāraṇo` means 'elephant.' Indeed, it is called `vāraṇo` because it wards off adversaries and because it wards off the fatigue of travel.

34. තස්ස [Pg.32] පක්කමමානස්ස, සොණ්ණසංකා රතිස්සරාති තස්ස යථාවුත්තස්ස කුඤ්ජරස්ස ගච්ඡන්තස්ස සොණ්ණකංසා සුවණ්ණමයා ඝණ්ටා රතිස්සරා රමණීයසද්දා මනුඤ්ඤනිග්ඝොසා ඔලම්බන්තීති අධිප්පායො. තස්ස හි කුඤ්ජරස්ස උභොසු පස්සෙසු මහාකොලම්බප්පමාණා මණිමුත්තාදිඛචිතා හෙමමයා අනෙකසතා මහන්තියො ඝණ්ටා තහං තහං ඔලම්බමානා පචලන්ති, යතො ඡෙකෙන ගන්ධබ්බකෙන පයුත්තවාදිතතො අතිවිය මනොහරසද්දො නිච්ඡරති. තෙනාහ ‘‘තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා’’ති. තස්සත්ථො – යථා නාම ආතතං විතතං ආතතවිතතං ඝනං සුසිරන්ති එවං පඤ්චඞ්ගිකෙ තූරියෙ කුසලෙහි වාදියමානෙ ඨානුප්පත්තියා මන්දතාරවිභාගං දස්සෙන්තෙන ගායන්තෙන සමීරිතො වාදිතසරො වග්ගු රජනීයො නිග්ඝොසො සුය්‍යති, එවං තෙසං සොවණ්ණකංසානං තපනීයඝණ්ටානං නිග්ඝොසො සුය්‍යතීති.

34. 'As it moves, golden bells give forth delightful sounds': This means that as that previously described great elephant moves, golden bells—bells made of gold—which have delightful sounds and pleasing resonance, hang down; this is the intended meaning. Indeed, on both sides of that great elephant, countless hundreds of large bells, the size of great `kolumba` pots, made entirely of gold and inlaid with gems, pearls, and other such jewels, hang down here and there, swaying. From this, a sound more exceedingly captivating than that produced by a skilled musician playing an instrument issues forth. Therefore, it is said: 'Their sound is heard, like a five-part orchestra.' The meaning of this is: Just as when a five-part orchestra—namely, percussion covered on one side (`ātata`), percussion covered on both sides (`vitata`), percussion covered all over (`ātatavitata`), solid percussion (`ghana`), and wind instruments (`susira`)—is played by skilled musicians, a melodious and delightful sound is heard, well produced by a singer demonstrating, according to the occasion, the division between slow and fast, so too is the pleasing sound of those golden bells, those bells of refined gold, heard.

35. නාගස්සාති හත්ථිනාගස්ස. මහන්තන්ති සම්පත්තිමහත්තෙනාපි සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනාපි මහන්තං. අච්ඡරාසඞ්ඝන්ති දෙවකඤ්ඤාසමූහං. වණ්ණෙනාති රූපෙන.

35. Nāgassa means 'of the elephant-nāga.' Mahantaṃ means 'great' both in respect of the greatness of his attainment and in respect of the greatness of his number. Accharāsaṅghaṃ means 'a host of apsaras,' that is, a group of celestial maidens. Vaṇṇena means 'in beauty,' that is, in form.

36. දානස්සාති දානමයපුඤ්ඤස්ස. සීලස්සාති කායිකසංවරාදිසංවරසීලස්ස. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පනත්ථො. තෙන අභිවාදනාදිං අවුත්තං චාරිත්තසීලං සඞ්ගණ්හාති.

36. Dānassa means 'of giving,' that is, of the merit consisting of giving. Sīlassa means 'of virtue,' that is, of the virtue of restraint such as bodily restraint. The word 'vā' (or) has the meaning of an unstated alternative. By this, it includes unstated customary virtues such as respectful greetings.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, තමත්ථං දස්සෙතුං –

Thus questioned by the Elder, that deity answered the question. To show that meaning:

37.

37.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“That deity, delighted, questioned by Moggallāna, answered the question asked: ‘Of what deed is this the fruit?’”

අයං ගාථා ධම්මසඞ්ගාහකෙහි වුත්තා, තස්සා අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තො එව.

This verse was spoken by the compilers of the Dhamma; its meaning has already been explained above.

38.

38.

‘‘දිස්වාන ගුණසම්පන්නං, ඣායිං ඣානරතං සතං;

අදාසිං පුප්ඵාභිකිණ්ණං, ආසනං දුස්සසන්ථතං.

“Having seen one endowed with virtues, a meditator, delighting in jhāna, a virtuous one, I offered a seat strewn with flowers and covered with cloth.

39.

39.

‘‘උපඩ්ඪං පද්මමාලාහං, ආසනස්ස සමන්තතො;

අබ්භොකිරිස්සං පත්තෙහි, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“With my own hands and a devout mind, I scattered half a lotus flower, separated into its petals, all around the seat.

40.

40.

‘‘තස්ස කම්මකුසලස්ස, ඉදං මෙ ඊදිසං ඵලං;

සක්කාරො ගරුකාරො ච, දෙවානං අපචිතා අහං.

“Of that skillful deed, this is such a fruit for me: I receive honor and respect, and I am venerated by the gods.

41.

41.

‘‘යො [Pg.33] වෙ සම්මාවිමුත්තානං, සන්තානං බ්‍රහ්මචාරිනං;

පසන්නො ආසනං දජ්ජා, එවං නන්දෙ යථා අහං.

“Whoever, with a devout mind, gives a seat to those rightly liberated, the peaceful ones who live the holy life, rejoices thus as I do.

42.

42.

‘‘තස්මා හි අත්තකාමෙන, මහත්තමභිකඞ්ඛතා;

ආසනං දාතබ්බං හොති, සරීරන්තිමධාරින’’න්ති. – දෙවතාය වුත්තගාථා;

“Therefore, one who desires their own good, aspiring to greatness, should offer a seat to one who is bearing their final body.” —These are the verses spoken by the deity.

38. තත්ථ ගුණසම්පන්නන්ති සබ්බෙහි සාවකගුණෙහි සමන්නාගතං, තෙහි වා පරිපුණ්ණං. එතෙන සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකප්පත්තිං දස්සෙති. ඣායින්ති ආරම්මණූපනිජ්ඣානං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති දුවිධෙනාපි ඣානෙන ඣායනසීලං, තෙන වා ඣාපෙතබ්බං සබ්බසංකිලෙසපක්ඛං ඣාපෙත්වා ඨිතං. තතො එව ඣානෙ රතන්ති ඣානරතං. සතන්ති සමානං, සන්තං වා, සප්පුරිසන්ති අත්ථො. පුප්ඵාභිකිණ්ණන්ති පුප්ඵෙහි අභිකිණ්ණං, කමලදලෙහි අභිප්පකිණ්ණන්ති අත්ථො. දුස්සසන්ථතන්ති වත්ථෙන උපරි අත්ථතං.

38. Herein, `guṇasampannaṃ` means: endowed with all the virtues of a disciple, or else, complete with them. By this, it shows the attainment of the pinnacle of the knowledge of a disciple's perfections. `Jhāyiṃ` means: one who is in the habit of meditating by both kinds of jhāna, namely, the jhāna of focusing on an object and the jhāna of focusing on characteristics; or else, one who stands having burnt away, by that two-fold jhāna, the entire faction of defilements that should be burnt away. For that very reason, `jhānarataṃ` means delighting in jhāna. `Sataṃ` means: being, or else, a good person, a virtuous person, is the meaning. `Pupphābhikiṇṇaṃ` means: strewn with flowers, that is, abundantly scattered with lotus petals, is the meaning. `Dussasanthataṃ` means: spread over on top with a cloth.

39. උපඩ්ඪං පද්මමාලාහන්ති උපඩ්ඪං පදුමපුප්ඵං අහං. ආසනස්ස සමන්තතොති ථෙරෙන නිසින්නස්ස ආසනස්ස සමන්තා භූමියං. අබ්භොකිරිස්සන්ති අභිඔකිරිං අභිප්පකිරිං. කථං? පත්තෙහීති, තස්ස උපඩ්ඪපදුමස්ස විසුං විසුං කතෙහි පත්තෙහි පුප්ඵවස්සාභිවස්සනකනියාමෙන ඔකිරින්ති අත්ථො.

39. `Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ` means: I [scattered] half a lotus flower. `Āsanassa samantato` means: around the seat, that is, on the ground all around the seat where the Elder was seated. `Abbhokirissaṃ` means: I scattered, I strewed. How? `Pattehi` means: with petals, that is, I scattered them with the petals of that half-lotus, made separate, in the manner of showering a rain of flowers, is the meaning.

40. ඉදං මෙ ඊදිසං ඵලන්ති ඉමිනා ‘‘කුඤ්ජරො තෙ වරාරොහො’’තිආදිනා ථෙරෙන ගහිතං අග්ගහිතඤ්ච ආයුයසසුඛරූපාදිභෙදං අත්තනො දිබ්බසම්පත්තිං එකතො දස්සෙත්වා පුනපි ථෙරෙන අග්ගහිතමෙව අත්තනො ආනුභාවසම්පත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සක්කාරො ගරුකාරො’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘න කෙවලං භන්තෙ තුම්හෙහි යථාවුත්තමෙව ඉධ මය්හං පුඤ්ඤඵලං, අපිච ඛො ඉදං දිබ්බං ආධිපතෙය්‍යම්පී’’ති දස්සෙති. තත්ථ සක්කාරොති ආදරකිරියා, දෙවෙහි අත්තනො සක්කාතබ්බතාති අත්ථො. තථා ගරුකාරොති ගරුකාතබ්බතා. දෙවානන්ති දෙවෙහි. අපචිතාති පූජිතා.

40. With the words 'This is such a fruit for me,' she showed together her own divine attainment—distinguished by long life, fame, happiness, form, and so on, including both that which was grasped by the Elder (in the verse beginning 'kuñjaro te varāroho...') and that which was not. Then again, in order to show her own attainment of majesty which was not grasped by the Elder, she spoke the verse beginning with 'sakkāro garukāro'. By that statement, she indicates: 'Venerable Sir, the fruit of my merit here is not only as you have described, but indeed there is also this divine sovereignty.' Therein, `sakkāro` means the act of showing respect; the meaning is the state of being worthy of respect by the devas. Similarly, `garukāro` means the state of being worthy of high regard. `Devānaṃ` means 'by the devas'. `Apacitā` means 'venerated', that is, 'worshipped'.

41. සම්මාවිමුත්තානන්ති සුට්ඨු විමුත්තානං සබ්බසංකිලෙසප්පහායීනං. සන්තානන්ති සන්තකායවචීමනොකම්මානං සාධූනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ච සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ච චිණ්ණත්තා බ්‍රහ්මචාරිනං. පසන්නො ආසනං දජ්ජාති [Pg.34] කම්මඵලසද්ධාය රතනත්තයසද්ධාය ච පසන්නමානසො හුත්වා යදි ආසනමත්තම්පි දදෙය්‍ය. එවං නන්දෙ යථා අහන්ති යථා අහං තෙන ආසනදානෙන එතරහි නන්දාමි මොදාමි, එවමෙව අඤ්ඤොපි නන්දෙය්‍ය මොදෙය්‍ය.

41. `Sammāvimuttānaṃ` (of the rightly liberated) means of those who are well-liberated, having abandoned all defilements. `Santānaṃ` (of the peaceful) refers to the virtuous ones whose bodily, verbal, and mental actions are calmed. `Brahmacārinaṃ` (of the practitioners of the holy life) are those who are so because of having practiced the holy life of the path and the holy life of the teaching. `Pasanno āsanaṃ dajjā` (With a devout mind, one should give a seat) means that if one, with a mind devout through faith in the result of kamma and faith in the Triple Gem, were to give even just a seat. `Evaṃ nande yathā ahaṃ` (So may one rejoice as I do) means: just as I now rejoice and am delighted on account of that giving of a seat, even so would another also rejoice and be delighted.

42. තස්මාති තෙන කාරණෙන. හි-සද්දො නිපාතමත්තං. අත්තකාමෙනාති අත්තනො හිතකාමෙන. යො හි අත්තනො හිතාවහං කම්මං කරොති, න අහිතාවහං, සො අත්තකාමො. මහත්තන්ති විපාකමහත්තං. සරීරන්තිමධාරිනන්ති අන්තිමං දෙහං ධාරෙන්තානං, ඛීණාසවානන්ති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යස්මා අරහතං ආසනදානෙන අහං එවං දිබ්බසම්පත්තියා මොදාමි, තස්මා අඤ්ඤෙනාපි අත්තනො අභිවුද්ධිං පත්ථයමානෙන අන්තිමසමුස්සයෙ ඨිතානං ආසනං දාතබ්බං, නත්ථි තාදිසං පුඤ්ඤන්ති දස්සෙති. තෙසං වුත්තසදිසමෙවාති.

42. `Tasmā` (Therefore) means for that reason. The word `hi` is merely a particle. `Attakāmena` (By one who desires their own good) means by one who desires their own welfare. For whoever does an action that brings their own welfare, and not what is detrimental, is one who desires their own good. `Mahattaṃ` (Greatness) refers to the greatness of the result. `Sarīrantimadhārinaṃ` (Of those who bear the final body) means of those who bear the final body, that is, of the Arahants whose cankers are destroyed. Herein, this is the meaning: it shows that because I rejoice in such divine attainment from giving a seat to the Arahants, therefore another who desires their own advancement should also give a seat to those established in their final existence, for there is no merit like that. The remainder is just as was stated.

කුඤ්ජරවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Kuñjara Vimāna is concluded.

6. පඨමනාවාවිමානවණ්ණනා

6. The Pīṭha Chapter, 1.6: Exposition on the First Ship Mansion

සුවණ්ණච්ඡදනං නාවන්ති නාවාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ සොළසමත්තා භික්ඛූ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකාවාසෙ වසිත්වා වුත්ථවස්සා ‘‘භගවන්තං පස්සිස්සාම, ධම්මඤ්ච සුණිස්සාමා’’ති සාවත්ථිං උද්දිස්ස ගිම්හසමයෙ අද්ධානමග්ගං පටිපන්නා, අන්තරාමග්ගෙ ච නිරුදකො කන්තාරො, තෙ ච තත්ථ ඝම්මාභිතත්තා කිලන්තා තසිතා පානීයං අලභමානා අඤ්ඤතරස්ස ගාමස්ස අවිදූරෙන ගච්ඡන්ති. තත්ථ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී උදකභාජනං ගහෙත්වා උදකත්ථාය උදපානාභිමුඛී ගච්ඡති. අථ තෙ භික්ඛූ තං දිස්වා ‘‘යත්ථායං ඉත්ථී ගච්ඡති, තත්ථ ගතෙ පානීයං ලද්ධුං සක්කා’’ති පිපාසාපරෙතා තංදිසාභිමුඛා ගන්ත්වා උදපානං දිස්වා තස්සා අවිදූරෙ අට්ඨංසු. සා ඉත්ථී තතො උදකං ගහෙත්වා නිවත්තිතුකාමා තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘ඉමෙ අය්‍යා උදකෙන අත්ථිකා පිපාසිතා’’ති ඤත්වා ගරුචිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා උදකෙන නිමන්තෙසි. තෙ පත්තථවිකතො පරිස්සාවනං නීහරිත්වා පරිස්සාවෙත්වා යාවදත්ථං පානීයං පිවිත්වා හත්ථපාදෙ සීතලෙ කත්වා තස්සා ඉත්ථියා පානීයදානෙ අනුමොදනං වත්වා අගමංසු.

The Ship Mansion called 'The Golden-Covered Ship.' What is its origin story? When the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, sixteen monks, having spent the rains-residence in a certain village monastery, set out for Sāvatthī in the hot season, thinking, “We will see the Blessed One and hear the Dhamma.” On the way was a waterless wilderness. And there, those monks, afflicted by the heat, became weary and thirsty. Unable to obtain drinking water, they were proceeding not far from a certain village. There, a certain woman, taking a water pot, was going towards a well to draw water. Then those monks, seeing her, thought, “Where this woman is going, it should be possible to get water.” Overcome by thirst, they went in that direction, and seeing the well, they stood not far from her. That woman, having drawn water from there and wishing to return, saw the monks. Realizing, “These venerable ones are thirsty and in need of water,” she established a respectful attitude and offered them water. The monks took a water-strainer from their bowl-bag, strained the water, drank to their satisfaction, and cooled their hands and feet. Having spoken words of appreciation for her offering of drinking water, they departed.

සා [Pg.35] තං පුඤ්ඤං හදයෙ ඨපෙත්වා අන්තරන්තරා අනුස්සරන්තී අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන කප්පරුක්ඛොපසොභිතං මහන්තං විමානං උප්පජ්ජි. තං විමානං පරික්ඛිපිත්වා මුත්තජාලරජතවිභූසිතා විය සිකතාවකිණ්ණපණ්ඩරපුලිනතටා මණික්ඛන්ධනිම්මලසලිලවාහිනී සරිතා. තස්සා උභොසු තීරෙසු උය්‍යානවිමානද්වාරෙ ච මහතී පොක්ඛරණී පඤ්චවණ්ණපදුමසණ්ඩමණ්ඩිතා සහ සුවණ්ණනාවාය නිබ්බත්ති. සා තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී නාවාය කීළන්තී ලළන්තී විචරති. අථෙකදිවසං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං දෙවධීතරං නාවාය කීළන්තිං දිස්වා තාය කතපුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡන්තො –

That woman, having placed that merit in her heart and recollecting it from time to time, in a later part of her life passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa abode. By the power of her merit, a great celestial mansion adorned with celestial wish-fulfilling trees arose. Surrounding that celestial mansion was a river flowing with water as pure as a mass of gems, its banks having white sandy shores strewn with sand, as if adorned with nets of pearls and silver. On both banks of that river, a garden arose, and at the mansion's gate, a great lotus pond adorned with clusters of five-colored lotuses arose together with a golden boat. There, while experiencing divine prosperity, she wanders about, playing and sporting in the boat. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the celestial realm, saw that celestial maiden playing in the boat and, wishing to ask about the meritorious deed done by her, said:

43.

43.

‘‘සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං, නාරි ආරුය්හ තිට්ඨසි;

ඔගාහසි පොක්ඛරණිං, පද්මං ඡින්දසි පාණිනා.

“Golden-decked is the boat, upon which you stand, O woman; You plunge into the pond, with your hand you pluck the lotus.

44.

44.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise those riches, whatsoever are dear to the mind.

45.

45.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – ආහ;

“I ask you, O devi of great power, what merit did you do when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?” he said.

තතො ථෙරෙන පුට්ඨාය දෙවතාය විස්සජ්ජිතාකාරං දස්සෙතුං සඞ්ගීතිකාරෙහි –

Then, to show the manner in which the deity, having been asked by the Elder, answered, the compilers of the canon stated:

46.

46.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“That deity, delighted, having been questioned by Moggallāna, answered the question that was asked: of which deed this is the fruit.”

අයං ගාථා වුත්තා.

This verse was spoken.

47.

47.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

දිස්වාන භික්ඛූ තසිතෙ කිලන්තෙ, උට්ඨාය පාතුං උදකං අදාසිං.

“I, among humans, being a human in a former birth in the human world, having seen monks who were thirsty and weary, arose and gave water for them to drink.

48.

48.

‘‘යො [Pg.36] වෙ කිලන්තාන පිපාසිතානං, උට්ඨාය පාතුං උදකං දදාති;

සීතොදකා තස්ස භවන්ති නජ්ජො, පහූතමල්‍යා බහුපුණ්ඩරීකා.

“Whoever indeed, for the weary and thirsty, arises and gives water to drink, for that person rivers with cool water come to be, with abundant garlands and many white lotuses.

49.

49.

‘‘තං ආපගා අනුපරියන්ති සබ්බදා, සීතොදකා වාලුකසන්ථතා නදී;

අම්බා ච සාලා තිලකා ච ජම්බුයො, උද්දාලකා පාටලියො ච ඵුල්ලා.

“Rivers always flow around that place; a river with cool water, its banks strewn with sand. Mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and pāṭalis are in full bloom.

50.

50.

‘‘තංභූමිභාගෙහි උපෙතරූපං, විමානසෙට්ඨං භුස සොභමානං;

තස්සීධ කම්මස්ස අයං විපාකො, එතාදිසං පුඤ්ඤකතා ලභන්ති.

“Adorned with portions of that ground, the excellent mansion shines exceedingly; this is the result of that deed, thus do the merit-makers obtain such things.”

51.

51.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, such is my complexion; because of that, I prosper here; and whatever possessions arise for me are dear to my heart.”

52.

52.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am of such radiant power, and my complexion illuminates all directions.”

අයං දෙවතාය විස්සජ්ජිතාකාරො.

This is the manner of the deity's reply.

43. තත්ථ සුවණ්ණච්ඡදනන්ති විචිත්තභිත්තිවිරචනෙහි රත්තසුවණ්ණමයෙහි උභොහි පස්සෙහි පටිච්ඡාදිතබ්භන්තරතාය චෙව නානාරතනසමුජ්ජලිතෙන කනකමයාලඞ්කාරෙන උපරි ඡාදිතතාය ච සුවණ්ණච්ඡදනං. නාවන්ති පොතං. සො හි ඔරතො පාරං පවති ගච්ඡතීති පොතො, සත්තෙ නෙතීති නාවාති ච වුච්චති. නාරීති තස්සා දෙවධීතාය ආලපනං. නරති නෙතීති නරො, පුරිසො. යථා හි පඨමපකතිභූතො සත්තො ඉතරාය පකතියා සෙට්ඨත්ථෙන පුරි සෙතීති ‘‘පුරිසො’’ති වුච්චති, එවං නයනට්ඨෙන [Pg.37] ‘‘නරො’’ති. පුත්තභාතුභූතොපි හි පුග්ගලො මාතුජෙට්ඨභගිනීනං පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, පගෙව භත්තුභූතො. නරස්ස එසාති නාරී, අයඤ්ච සමඤ්ඤා මනුස්සිත්ථීසු පවත්තා රුළ්හිවසෙන ඉතරාසුපි තථා වුච්චති. ඔගාහසි පොක්ඛරණින්ති සතිපි රත්තුප්පලනීලුප්පලාදිකෙ බහුවිධෙ රතනමයෙ ජලජකුසුමෙ පොක්ඛරසඞ්ඛාතානං දිබ්බපදුමානං තත්ථ යෙභුය්‍යෙන අත්ථිතාය ‘‘පොක්ඛරණී’’ති ලද්ධනාමං දිබ්බසරං ජලවිහාරරතියා අනුපවිසසි. පද්මං ඡින්දසි පාණිනාති රජතමයනාළං පදුමරාගරතනමයපත්තසඞ්ඝාතං කනකමයකණ්ණිකාකිඤ්ජක්ඛකෙසරං දිබ්බකමලං ලීලාරවින්දං කත්තුකාමතාය තව හත්ථෙන භඤ්ජසි.

43. Therein, 'golden-covered' (suvaṇṇacchadana) is so called because its interior is covered on both sides with elaborate wall decorations made of red gold, and because it is covered above by a golden ornament shining with various gems. 'Nāvā' means a vessel. For it is called a 'pota' because it proceeds from this shore to the far shore, and it is called a 'nāvā' because it leads beings. 'Nārī' is a term of address for that celestial maiden. A 'nara' (man) is so called because he leads (neti). For just as a being who is primary by nature is called a 'purisa' because he lies (seti) in the foremost (puri) place by virtue of his superiority over a being of another nature, so too he is called a 'nara' because of the meaning of leading. Indeed, a person who is a son or brother stands in the position of a father to his mother and elder sisters; how much more so one who is a husband. 'Nārī' is so called from 'she belongs to a man' (narassa esā). This designation is current for human women by convention, and is also spoken of others in the same way. As for 'You enter the lotus pond' (Ogāhasi pokkharaṇim): although there are many kinds of jewel-made aquatic flowers, such as red and blue lotuses, you enter, out of delight in water-sport, the divine lake named 'pokkharaṇī' due to the abundance there of divine lotuses known as 'pokkhara'. As for 'You pluck a lotus with your hand' (Padmaṃ chindasi pāṇinā): out of a desire to make it a plaything, you break with your hand a divine lotus—a playful water-lily—that has a silver stalk, a cluster of petals made of ruby gems, and a golden pericarp, filaments, and stamens.

47. තසිතෙති පිපාසිතෙ. කිලන්තෙති තාය පිපාසාය අද්ධානපරිස්සමෙන ච කිලන්තකායෙ. උට්ඨායාති උට්ඨානවීරියං කත්වා, ආලසියං අනාපජ්ජිත්වාති අත්ථො.

47. ‘Thirsty’ means one who is thirsty. ‘Weary’ means with bodies weary from that thirst and the fatigue of the journey. ‘Having arisen’ means having made an arising effort, without succumbing to laziness—this is the meaning.

48. යො වෙතිආදිනා යථා අහං, එවං අඤ්ඤෙපි ආයතනගතෙන උදකදානපුඤ්ඤෙන එතාදිසං ඵලං පටිලභන්තීති දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමානවිධිං දස්සෙන්තී ථෙරෙන පුට්ඨමත්ථං සාධාරණතො විස්සජ්ජෙති. තත්ථ තස්සාති තන්ති ච යථාවුත්තපුඤ්ඤකාරිනං පච්චාමසති.

48. With 'Whoever,' etc., she shows the method of inferring the unseen from the seen, thinking: 'Just as I, so too do others, on account of the opportune merit of giving water, obtain such a result.' She answers the question asked by the elder in a general way. Therein, by the words `tassa` and `taṃ`, she refers back to the doers of merit as previously described.

49. අනුපරියන්තීති අනුරූපවසෙන පරික්ඛිපන්ති. තස්ස වසනට්ඨානපරික්ඛිපනෙන සොපි පරික්ඛිත්තො නාම හොති. තිලකාති බන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසපුප්ඵා එකා රුක්ඛජාති. උද්දාලකාති වාතඝාතකා, යෙ ‘‘රාජරුක්ඛා’’තිපි වුච්චන්ති.

49. ‘They surround’ means they encircle in a suitable manner. By the encircling of his dwelling place, he too is called ‘encircled.’ ‘Tilaka’ is a species of tree with flowers similar to the Bandhujīvaka flower. ‘Saddālaka’ is a species of tree that acts as a wind-breaker. ‘Uddālaka’ are wind-breaking trees, which are also called ‘royal trees.’

50. තංභූමිභාගෙහීති තාදිසෙහි භූමිභාගෙහි, යථාවුත්තපොක්ඛරණීනදීඋය්‍යානවන්තෙහි භූමිපදෙසෙහීති අත්ථො. උපෙතරූපන්ති පාසංසියභාවෙන උපෙතං, තෙසං පොක්ඛරණීආදීනං වසෙන රමණීයසන්නිවෙසන්ති වුත්තං හොති. භුස සොභමානන්ති භුසං අතිවිය විරොචමානං විමානසෙට්ඨං ලභන්තීති යොජනා. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

50. ‘With those portions of land’ means with such portions of land, with regions of land possessing the aforementioned lotus ponds, rivers, and parks—this is the meaning. ‘Endowed with beauty’ means endowed in a praiseworthy manner; on account of those lotus ponds and so forth, it is said to be a delightful arrangement. ‘Greatly shining’ means they obtain an excellent mansion shining very exceedingly—this is the connection. The rest is as previously explained.

පඨමනාවාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the First Ship-Mansion is concluded.

7. දුතියනාවාවිමානවණ්ණනා

7. The Explanation of the Second Ship-Mansion

සුවණ්ණච්ඡදනං [Pg.38] නාවන්ති දුතියනාවාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ අඤ්ඤතරො ඛීණාසවත්ථෙරො උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය ගාමකාවාසෙ වස්සං උපගන්තුකාමො සාවත්ථිතො තං ගාමං උද්දිස්ස පච්ඡාභත්තං අද්ධානමග්ගපටිපන්නො, මග්ගපරිස්සමෙන කිලන්තො තසිතො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤතරං ගාමං සම්පත්තො, බහිගාමෙ තාදිසං ඡායූදකසම්පන්නට්ඨානං අපස්සන්තො පරිස්සමෙන ච අභිභුය්‍යමානො චීවරං පාරුපිත්වා ගාමං පවිසිත්වා ධුරගෙහස්සෙව ද්වාරෙ අට්ඨාසි. තත්ථ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී ථෙරං පස්සිත්වා ‘‘කුතො, භන්තෙ, ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා මග්ගපරිස්සමං පිපාසිතභාවඤ්ච ඤත්වා ‘‘එථ, භන්තෙ’’ති ගෙහං පවෙසෙත්වා ‘‘ඉධ නිසීදථා’’ති ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. තත්ථ නිසින්නෙ පාදොදකං පාදබ්භඤ්ජනතෙලඤ්ච දත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජි. පරිළාහෙ වූපසන්තෙ මධුරං සීතලං සුගන්ධං පානකං යොජෙත්වා අදාසි. ථෙරො තං පිවිත්වා පටිප්පස්සද්ධකිලමථො අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තීති සබ්බං අනන්තරවිමානසදිසන්ති වෙදිතබ්බං. ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි. තෙන වුත්තං –

The second ship-mansion is 'The Ship with a Golden Covering'. What is its origin? While the Blessed One was dwelling at Sāvatthī, a certain elder who had destroyed the taints, wishing to enter the rains-residence in a village monastery as the time for the rains-entry was near, set out from Sāvatthī for that village after the midday meal. Having embarked on a long journey, he became weary and thirsty, and on the way arrived at a certain village. Not finding a place endowed with shade and water outside the village, and being overcome by fatigue, he wrapped himself in his robe, entered the village, and stood at the door of the very first house. There, a certain woman saw the elder and asked, 'Venerable sir, from where have you come?' Realizing his weariness from the journey and his thirst, she said, 'Come, venerable sir,' led him into the house, and saying, 'Please be seated here,' she prepared a seat and offered it. When he was seated there, she gave him water for his feet and oil for anointing them, and taking a palm-leaf fan, she fanned him. When his burning distress had subsided, she prepared a sweet, cool, and fragrant drink and offered it to him. The elder drank it, and with his weariness allayed, he gave a discourse of appreciation and departed. Later, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial abode. All this should be understood as similar to the preceding mansion-story. There is nothing new in the verses either. Therefore it is said:

53.

53.

‘‘සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං, නාරි ආරුය්හ තිට්ඨසි;

ඔගාහසි පොක්ඛරණිං, පද්මං ඡින්දසි පාණිනා.

Having boarded a golden-covered ship, O lady, you stand; you enter the lotus pond and with your hand you pluck a lotus.

54.

54.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By what is your complexion like this? By what is there success for you here? And for you arise possessions, whatever are dear to the mind.

55.

55.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

I ask you, O devi of great power, what merit did you do when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?

56.

56.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, delighted, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

57.

57.

‘‘අහං [Pg.39] මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

දිස්වාන භික්ඛුං තසිතං කිලන්තං, උට්ඨාය පාතුං උදකං අදාසිං.

When I was a human being among humans, in a former birth in the human world, having seen a monk who was thirsty and fatigued, I arose and gave him water to drink.

58.

58.

‘‘යො වෙ කිලන්තස්ස පිපාසිතස්ස, ට්ඨාය පාතුං උදකං දදාති;

සීතොදකා තස්ස භවන්ති නජ්ජො, පහූතමල්‍යා බහුපුණ්ඩරීකා.

Whoever, having arisen, gives water to drink to one who is weary and thirsty, for them rivers with cool water, abundant flowers, and many white lotuses come to be.

59.

59.

‘‘තං ආපගා අනුපරියන්ති සබ්බදා, සීතොදකා වාලුකසන්ථතා නදී;

අම්බා ච සාලා තිලකා ච ජම්බුයො, උද්දාලකා පාටලියො ච ඵුල්ලා.

Rivers with cool water and sandy banks always flow around them; mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and trumpet flowers are in full bloom.

60.

60.

‘‘තංභූමිභාගෙහි උපෙතරූපං, විමානසෙට්ඨං භුස සොභමානං;

තස්සීධ කම්මස්ස අයං විපාකො, එතාදිසං පුඤ්ඤකතා ලභන්ති.

Endowed with such grounds, this excellent mansion is exceedingly resplendent; this is the result of that deed here. Such do the makers of merit obtain.

61.

61.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By that, this complexion is mine; by that, it succeeds for me here; and for me arise whatever enjoyments are dear to the mind.

62.

62.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

I declare to you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being; by that, I am of such radiant power, and my complexion illuminates all directions.

අත්ථවණ්ණනාසුපි ඉධ එකොව ථෙරොති අපුබ්බං නත්ථි.

Also in the explanations of the meaning, here there is only one Elder; therefore, there is nothing new.

දුතියනාවාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Ship-Mansion is concluded.

8. තතියනාවාවිමානවණ්ණනා

8. The Commentary on the Third Ship-Mansion

සුවණ්ණච්ඡදනං [Pg.40] නාවන්ති තතියනාවාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා ජනපදචාරිකං චරන්තො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං කොසලජනපදෙ යෙන ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො තදවසරි. අස්සොසුං ඛො ථූණෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා ‘‘සමණො කිර ගොතමො අම්හාකං ගාමඛෙත්තං අනුප්පත්තො’’ති. අථ ථූණෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා අප්පසන්නා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මච්ඡෙරපකතා ‘‘සචෙ සමණො ගොතමො ඉමං ගාමං පවිසිත්වා ද්වීහතීහං වසෙය්‍ය, සබ්බං ඉමං ජනං අත්තනො වචනෙ පතිට්ඨපෙය්‍ය, තතො බ්‍රාහ්මණධම්මො පතිට්ඨං න ලභෙය්‍යා’’ති තත්ථ භගවතො අවාසාය පරිසක්කන්තා නදීතිත්ථෙසු ඨපිතනාවායො අපනෙසුං, සෙතුසඞ්කමනානි ච අවලඤ්ජෙ අකංසු, තථා පපාමණ්ඩපාදීනි, එකං උදපානං ඨපෙත්වා ඉතරානි උදපානානි තිණාදීහි පූරෙත්වා පිදහිංසු. තෙන වුත්තං උදානෙ (උදා. 69) ‘‘අථ ඛො ථූණෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා උදපානං තිණස්ස ච භුසස්ස ච යාව මුඛතො පූරෙසුං ‘මා තෙ මුණ්ඩකා සමණකා පානීයං අපංසූ’’’ති.

The third Ship-Mansion story is that of the 'Golden-Roofed Ship'. What is its origin story? While the Blessed One was traveling through the countryside with a large company of monks, he arrived at a brahmin village named Thūṇa in the Kosala country. The brahmin householders of Thūṇa heard, “It is said the ascetic Gotama has arrived in our village district.” Then the brahmin householders of Thūṇa, being without faith, holding wrong views, and of a stingy nature, thought, “If the ascetic Gotama enters this village and stays for two or three days, he will establish all these people in his doctrine, and then the brahmin tradition will not find a standing.” Therefore, striving to prevent the Blessed One from staying, they removed the boats that were kept at the river-fords, made the bridges and causeways unusable, and did likewise to the water pavilions, halls, and the like. Leaving only one well, they filled the others with grass and so forth and covered them up. Thus, it is said in the Udāna: “Then the brahmin householders of Thūṇa filled the wells with grass and chaff right up to the mouth, thinking, ‘Let these shaveling ascetics not drink any water.’”

භගවා තෙසං තං විප්පකාරං ඤත්වා තෙ අනුකම්පන්තො සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන ආකාසෙන නදිං අතික්කමිත්වා ගන්ත්වා අනුක්කමෙන ථූණං බ්‍රාහ්මණගාමං පත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. තෙන ච සමයෙන සම්බහුලා උදකහාරිනියො භගවතො අවිදූරෙන අතික්කමන්ති. තස්මිඤ්ච ගාමෙ ‘‘සචෙ සමණො ගොතමො ඉධාගමිස්සති, න තස්ස පච්චුග්ගමනාදිකං කාතබ්බං, ගෙහං ආගතස්ස චස්ස සාවකානඤ්ච භික්ඛාපි න දාතබ්බා’’ති කතිකා කතා හොති.

The Blessed One, knowing their hostile action and having compassion for them, together with the Saṅgha of monks, crossed the river through the sky and, proceeding in due course, arrived at the brahmin village of Thūṇa. Stepping aside from the road, he sat down on a prepared seat at the foot of a certain tree. At that time, many water-carrying women were passing not far from the Blessed One. And in that village, an agreement had been made: “If the ascetic Gotama comes here, no reception or the like should be done for him, nor should alms be given to him or his disciples when they come to the houses.”

තත්ථ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දාසී ඝටෙන පානීයං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තී භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං නිසින්නං දිස්වා භික්ඛූ ච මග්ගපරිස්සමෙන කිලන්තෙ තසිතෙ ඤත්වා පසන්නචිත්තා පානීයං දාතුකාමා හුත්වා ‘‘යදිපි මෙ ගාමවාසිනො ‘සමණස්ස ගොතමස්ස න කිඤ්චි දාතබ්බං, සාමීචිකම්මම්පි න කාතබ්බ’න්ති කතිකං කත්වා ඨිතා, එවං සන්තෙපි යදි අහං ඊදිසෙ පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ දක්ඛිණෙය්‍යෙ ලභිත්වා පානීයදානමත්තෙනාපි අත්තනො පතිට්ඨං න කරෙය්‍යං, කදාහං ඉතො දුක්ඛජීවිතතො මුච්චිස්සාමි, කාමං මෙ [Pg.41] අය්‍යකො සබ්බෙපිමෙ ගාමවාසිනො මං හනන්තු වා බන්ධන්තු වා, ඊදිසෙ පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ පානීයදානං දස්සාමි එවා’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා අඤ්ඤාහි උදකහාරිනීහි වාරියමානාපි ජීවිතෙ නිරපෙක්ඛා සීසතො පානීයඝටං ඔතාරෙත්වා උභොහි හත්ථෙහි පරිග්ගහෙත්වා එකමන්තෙ ඨපෙත්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පානීයෙන නිමන්තෙසි. භගවා තස්සා චිත්තප්පසාදං ඔලොකෙත්වා තං අනුග්ගණ්හන්තො පානීයං පරිස්සාවෙත්වා හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා පානීයං පිවි, ඝටෙ උදකං පරික්ඛයං න ගච්ඡති. සා තං දිස්වා පුන පසන්නචිත්තා එකස්ස භික්ඛුස්ස අදාසි, තථා අපරස්ස අපරස්සාති සබ්බෙසම්පි අදාසි, උදකං න ඛීයතෙව. සා හට්ඨතුට්ඨා යථාපුණ්ණෙන ඝටෙන ගෙහාභිමුඛී අගමාසි. තස්සා සාමිකො බ්‍රාහ්මණො පානීයස්ස දින්නභාවං සුත්වා ‘‘ඉමාය ගාමවත්තං භින්නං, අහඤ්ච ගාරය්හො කතො’’ති කොධෙන පජ්ජලන්තො තටතටායමානො තං භූමියං පාතෙත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච පහරි. සා තෙන උපක්කමෙන ජීවිතක්ඛයං පත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බති, විමානං චස්සා පඨමනාවාවිමානෙ වුත්තසදිසං උප්පජ්ජි.

There, a certain brahmin's slave woman, carrying a pot of water, saw the Blessed One seated, surrounded by the Saṅgha of monks. Knowing that the monks were weary and thirsty from their journey, her mind filled with faith, she wished to offer them water. She thought, “Even though the villagers have made a pact, saying, ‘Nothing should be given to the ascetic Gotama, nor should any act of respect be done,’ still, if I, having found such a field of merit, such worthy recipients, do not establish a foundation for myself even by this mere offering of water, when will I be freed from this miserable livelihood? Let my master and all these villagers kill me or bind me as they please—I will surely give this gift of water in such a field of merit!” Resolving thus, though other water-carriers tried to stop her, heedless of her life, she lowered the water pot from her head, held it with both hands, set it aside, and with joy and gladness arisen, approached the Blessed One. Paying homage with the five-point prostration, she invited him with water. The Blessed One, perceiving the confidence of her mind and wishing to encourage her, strained the water, washed his hands and feet, and drank. Yet the water in the pot did not diminish. Seeing this, with her mind again filled with faith, she gave water to one monk, then to another, and so on to all of them—yet the water was not exhausted. Overjoyed, she went towards her home with the pot as full as before. Her master, the brahmin, hearing that she had given water, became furious, exclaiming, “This woman has broken the village custom, and I have been disgraced!” Burning with anger and grinding his teeth, he threw her to the ground and struck her with his hands and feet. Due to this assault, she came to the end of her life and arose in the Tāvatiṃsa heaven. A celestial mansion appeared for her, similar to the one described in the first story of the Ship Mansion.

අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, උදපානතො පානීයං ආහරා’’ති. ථෙරො ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, උදපානො ථූණෙය්‍යකෙහි දූසිතො, න සක්කා පානීයං ආහරිතු’’න්ති ආහ. භගවා දුතියම්පි තතියම්පි ආණාපෙසි. තතියවාරෙ ථෙරො භගවතො පත්තං ආදාය උදපානාභිමුඛො අගමාසි. ගච්ඡන්තෙ ථෙරෙ උදපානෙ උදකං පරිපුණ්ණං හුත්වා උත්තරිත්වා සමන්තතො සන්දති, සබ්බං තිණභුසං උපලවිත්වා සයමෙව අපගච්ඡති. තෙන සන්දමානෙන සලිලෙන උපරූපරි වඩ්ඪන්තෙන අඤ්ඤෙ ජලාසයෙ පූරෙත්වා තං ගාමං පරික්ඛිපන්තෙන ගාමප්පදෙසො අජ්ඣොත්ථරීයති. තං පාටිහාරියං දිස්වා බ්‍රාහ්මණා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා භගවන්තං ඛමාපෙසුං, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උදකොඝො අන්තරධායි. තෙ භගවතො ච භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච නිවාසට්ඨානං සංවිධාය ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ මහාදානං සජ්ජෙත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසිත්වා සබ්බෙ ථූණෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං පයිරුපාසන්තා නිසීදිංසු.

Then the Blessed One addressed the Venerable Ānanda: “Come, Ānanda, fetch me drinking water from the well.” The Elder replied, “Venerable Sir, just now the well has been ruined by the people of Thūṇa; it is not possible to fetch drinking water.” The Blessed One commanded a second and a third time. On the third request, the Elder took the Blessed One’s bowl and went toward the well. As the Elder was going, the well became full of water, overflowing and spreading all around; all the grass and husks floated up and went away by themselves. As the water flowed and rose higher and higher, it filled other reservoirs and, encircling the village, submerged the village area. Seeing this miracle, the brahmins were struck with amazement and begged the Blessed One for forgiveness. At that very moment, the flood of water disappeared. They prepared a dwelling place for the Blessed One and the Saṅgha of monks, invited them for the next day, and on the following day arranged a great offering. They served the Saṅgha of monks headed by the Buddha with excellent hard and soft food. When the Blessed One had finished his meal and withdrawn his hand from the bowl, all the brahmin householders of Thūṇa sat down attending upon him.

තෙන [Pg.42] ච සමයෙන සා දෙවතා අත්තනො සම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා තස්සා කාරණං උපධාරෙන්තී තං ‘‘පානීයදාන’’න්ති ඤත්වා පීතිසොමනස්සජාතා ‘‘හන්දාහං ඉදානෙව භගවන්තං වන්දිස්සාමි, සම්මාපටිපන්නෙසු කතානං අප්පකානම්පි කාරානං උළාරඵලතඤ්ච මනුස්සලොකෙ පාකටං කරිස්සාමී’’ති උස්සාහජාතා අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා උය්‍යානාදිසහිතෙන විමානෙන සද්ධිංයෙව මහතියා දෙවිද්ධියා මහන්තෙන දෙවානුභාවෙන මහාජනකායස්ස පස්සන්තස්සෙව ආගන්ත්වා විමානතො ඔරුය්හ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. අථ නං භගවා තස්සා පරිසාය කම්මඵලං පච්චක්ඛතො විභාවෙතුකාමො –

And at that time, that deity, reflecting on her own prosperity and discerning its cause, knew it to be that gift of drinking water. With joy and gladness arisen, she thought, “Come now, I shall pay homage to the Blessed One right now, and I will make manifest in the human world the state of vast fruit of even small meritorious deeds done unto those of right practice.” With enthusiasm arisen, surrounded by a thousand celestial nymphs, together with her celestial mansion complete with parks and so forth, she came with great divine power and great divine majesty while the great multitude was watching. Descending from the celestial mansion, she approached the Blessed One, paid deep reverence, and stood with her hands clasped in añjali. Then the Blessed One, wishing to make manifest to that assembly the fruit of kamma directly—

63.

63.

‘‘සුවණ්ණච්ඡදනං නාවං, නාරි ආරුය්හ තිට්ඨසි;

ඔගාහසි පොක්ඛරණිං, පද්මං ඡින්දසි පාණිනා.

“A boat with a golden covering, O lady, you have boarded and now stand; you enter the lotus pond, and with your hand, you pluck a lotus.

64.

64.

‘‘කූටාගාරා නිවෙසා තෙ, විභත්තා භාගසො මිතා;

දද්දල්ලමානා ආභන්ති, සමන්තා චතුරො දිසා.

“Your dwellings are gabled mansions, apportioned and measured out; gleaming, they shine all around in the four directions.

65.

65.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

66.

66.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං,කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“I ask you, O devi of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

චතූහි ගාථාහි පුච්ඡි.

He asked with four verses.

67.

67.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, සම්බුද්ධෙනෙව පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

That deity, delighted, questioned by the Perfectly Enlightened One himself, being asked the question, explained of which kamma this is the fruit:

සඞ්ගීතිකාරා ආහංසු.

The compilers of the canon said:

68.

68.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

දිස්වාන භික්ඛූ තසිතෙ කිලන්තෙ, උට්ඨාය පාතුං උදකං අදාසිං.

“I, being a human among humans in a former birth in the human world, seeing bhikkhus who were thirsty and weary, arose and gave them water to drink.

69.

69.

‘‘යො [Pg.43] වෙ කිලන්තාන පිපාසිතානං, උට්ඨාය පාතුං උදකං දදාති;

සීතොදකා තස්ස භවන්ති නජ්ජො, පහූතමල්‍යා බහුපුණ්ඩරීකා.

“Whoever, having arisen, gives water to drink to the weary and thirsty, for them there are cool-watered rivers, with abundant garlands and many white lotuses.

70.

70.

‘‘තං ආපගා අනුපරියන්ති සබ්බදා, සීතොදකා වාලුකසන්ථතා නදී;

අම්බා ච සාලා තිලකා ච ජම්බුයො, උද්දාලකා පාටලියො ච ඵුල්ලා.

“Streams always flow around that person, rivers with cool water, strewn with sand; and mangoes, sal trees, tilakas, and rose-apples, uddālakas, and trumpet-flower trees are in full bloom.

71.

71.

‘‘තංභූමිභාගෙහි උපෙතරූපං, විමානසෙට්ඨං භුස සොභමානං;

තස්සීධ කම්මස්ස අයං විපාකො, එතාදිසං පුඤ්ඤකතා ලභන්ති.

“Endowed with such features of the land, the excellent mansion shines exceedingly; this is the result of that deed, thus do the merit-makers obtain such things.”

72.

72.

‘‘කූටාගාරා නිවෙසා මෙ, විභත්තා භාගසො මිතා;

දද්දල්ලමානා ආභන්ති, සමන්තා චතුරො දිසා.

“My dwellings are mansions with peaked roofs, apportioned and measured out; resplendent, they shine all around in the four directions.”

73.

73.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

තප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Hence such is my complexion, hence I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my mind arise for me.”

74.

74.

‘‘අක්ඛාමි තෙ බුද්ධ මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසති;

එතස්ස කම්මස්ස ඵලං මමෙදං, අත්ථාය බුද්ධො උදකං අපායී’’ති. –

“I declare to you, O Buddha of great power, the merit I did when a human. Thus I am of such radiant power, and my complexion shines in all directions. This is the fruit of that deed of mine—for my benefit the Buddha drank water.”

විස්සජ්ජනගාථායො.

The verses of the answer.

63. තත්ථ කිඤ්චාපි සා දෙවතා යදා භගවා පුච්ඡි, තදා තං නාවං ආරුය්හ න ඨිතා, න පොක්ඛරණිං ඔගාහති, නාපි පදුමං ඡින්දති, කම්මානුභාවචොදිතා පන අභිණ්හං ජලවිහාරපසුතා තථා කරොතීති තං කිරියාවිච්ඡෙදං දස්සනවසෙනෙවං වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථො න කෙවලමිධෙව, අථ ඛො හෙට්ඨිමෙසුපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

63. Therein, although that devatā, when the Blessed One asked, had not boarded that boat and was not standing there, was not entering the pond, nor was she plucking a lotus, yet, being impelled by the power of her kamma, she was constantly devoted to dwelling in the water and acted thus. Therefore, this was said simply by way of showing the uninterrupted nature of that activity. And this meaning is not to be understood only here, but should be understood in this very same way in the preceding stories as well.

72. කූටාගාරාති [Pg.44] සුවණ්ණමයකණ්ණිකාබද්ධගෙහවන්තො. නිවෙසාති නිවෙසනානි, කච්ඡරානීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විභත්තා භාගසො මිතා’’ති. තානි හි චතුසාලභූතානි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පටිබිම්බභූතානි විය පටිවිභත්තරූපානි සමප්පමාණතාය භාගසො මිතානි විය හොන්ති. දද්දල්ලමානාති අතිවිය විජ්ජොතමානා. ආභන්තීති මණිරතනකනකරංසිජාලෙහි ඔභාසෙන්ති.

72. ‘Mansions with peaked roofs’ means possessing houses upon which are bound finials made of gold. ‘Dwellings’ means residences, that is, mansions with inner chambers. Therefore, it is said, ‘divided and measured by portion.’ For those residences, being four-halled, are like reflections of one another, with individually divided forms, and due to their equal proportions, they are as if measured out by portion. ‘Resplendent’ means shining exceedingly. ‘They shine’ means they illuminate with nets of rays from gems, jewels, and gold.

74. මමාති ඉදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං, මම කම්මස්ස මම අත්ථායාති අයඤ්හෙත්ථ යොජනා. උදකං අපායීති යදෙතං උදකදානං වුත්තං, එතස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස ඉදං ඵලං යායං දිබ්බසම්පත්ති, යස්මා මමත්ථාය සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො බුද්ධො භගවා මයා දින්නං උදකං අපායීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

74. The word ‘mama’ is to be construed with the preceding and following words; the application here is: ‘for the benefit of my kamma.’ Regarding ‘drank water’: that which was mentioned as the giving of water—this divine attainment is the fruit of that meritorious deed. Because, for my benefit, the Blessed One, the Buddha, the foremost worthy of offerings in the world with its devas, drank the water given by me. The rest is as already explained.

එවං පසන්නමානසාය දෙවතාය භගවා සාමුක්කංසිකං ධම්මදෙසනං කරොන්තො සච්චානි පකාසෙසි. සා දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි, සම්පත්තපරිසායපි ධම්මදෙසනා සාත්ථිකා අහොසි.

Thus, to the devatā with a pleased mind, the Blessed One, while delivering the principal Dhamma discourse, revealed the Truths. At the conclusion of the discourse, she was established in the fruition of stream-entry. The Dhamma discourse was also beneficial for the assembly that had arrived.

තතියනාවාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the third Nāvā Vimāna is concluded.

9. දීපවිමානවණ්ණනා

9. The Explanation of the Lamp Mansion

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති දීපවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ උපොසථදිවසෙ සම්බහුලා උපාසකා උපොසථිකා හුත්වා පුරෙභත්තං යථාවිභවං දානං දත්වා කාලස්සෙව භුඤ්ජිත්වා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා සුද්ධුත්තරාසඞ්ගා ගන්ධමාලාදිහත්ථා පච්ඡාභත්තං විහාරං ගන්ත්වා මනොභාවනීයෙ භික්ඛූ පයිරුපාසිත්වා සායන්හෙ ධම්මං සුණන්ති. විහාරෙයෙව වසිතුකාමානං තෙසං ධම්මං සුණන්තානංයෙව සූරියො අත්ථඞ්ගතො, අන්ධකාරො ජාතො. තත්ථෙකා අඤ්ඤතරා ඉත්ථී ‘‘ඉදානි දීපාලොකං කාතුං යුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා අත්තනො ගෙහතො පදීපෙය්‍යං ආහරාපෙත්වා පදීපං උජ්ජාලෙත්වා ධම්මාසනස්ස පුරතො ඨපෙත්වා ධම්මං සුණි. සා තෙන පදීපදානෙන අත්තමනා පීතිසොමනස්සජාතා හුත්වා වන්දිත්වා අත්තනො ගෙහං ගතා. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ [Pg.45] ජොතිරසවිමානෙ නිබ්බත්ති. සරීරසොභා පනස්සා අතිවිය පභස්සරා අඤ්ඤෙ දෙවෙ අභිභවිත්වා දස දිසා ඔභාසයමානා තිට්ඨති. අථෙකදිවසං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තොති සබ්බං හෙට්ඨා ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉධ පන –

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing radiance' is the Dīpavimāna. What is its origin story? When the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, on an Uposatha day, many male and female lay devotees, having undertaken the Uposatha observance, gave alms in the morning according to their means. Having eaten early in the morning, wearing clean lower garments and clean upper robes, with perfumes, garlands, and other things in hand, they went to the monastery in the afternoon. Having attended upon the monks who inspire the mind, they listen to the Dhamma in the evening. For those who wished to stay in the monastery itself, while they were listening to the Dhamma, the sun set and darkness arose. There, a certain woman, thinking, 'Now it is suitable to provide the light of a lamp,' had the lamp apparatus brought from her own home. Having lit the lamp and placed it in front of the Dhamma seat, she listened to the Dhamma. With her mind pleased by that offering of a lamp, having become filled with joy and gladness, she paid homage and went to her own home. That woman, having passed away at a later time, was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a mansion of radiant splendor. The radiance of her body was exceedingly brilliant; overpowering the other devas, she stands illuminating the ten directions. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna was wandering on tour among the devas... all this should be understood in the same way as it was presented in the preceding Vimanavatthu. Here in this Vimanavatthu, however—

75.

75.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

O devatā, you who stand with surpassing radiance, illuminating all directions, like the morning star.

76.

76.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By what cause is your complexion such? By what cause do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whichever are dear to the mind.

77.

77.

‘‘කෙන ත්වං විමලොභාසා, අතිරොචසි දෙවතා;

කෙන තෙ සබ්බගත්තෙහි, සබ්බා ඔභාසතෙ දිසා.

O devatā, by what cause are you of stainless radiance that you so outshine all? By what cause do all directions shine forth from every part of your body?

78.

78.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

I ask you, O goddess of great power, what meritorious deed did you do when you were a human being? By what deed are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?

චතූහි ගාථාහි පුච්ඡි.

He asked with four verses.

79.

79.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, delighted, having been questioned by Moggallāna, being asked the question, explained of which deed this is the fruit.

80.

80.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

තමන්ධකාරම්හි තිමීසිකායං, පදීපකාලම්හි අදාසි දීපං.

In a former birth in the human world, I was a human being among humans. In the thick darkness, in the gloom, I gave a lamp at the time for a lamp.

81.

81.

‘‘යො අන්ධකාරම්හි තිමීසිකායං, පදීපකාලම්හි දදාති දීපං;

උප්පජ්ජති ජොතිරසං විමානං, පහූතමල්‍යං බහුපුණ්ඩරීකං.

Whoever, in the thick darkness, in the gloom, gives a lamp at the time for a lamp, is reborn in a radiant mansion, abounding in garlands and with many white lotuses.

82.

82.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

Because of that, such radiance is mine; because of that, I prosper here; and whatever possessions arise for me are dear to my heart.

83.

83.

‘‘තෙනාහං [Pg.46] විමලොභාසා, අතිරොචාමි දෙවතා;

තෙන මෙ සබ්බගත්තෙහි, සබ්බා ඔභාසතෙ දිසා.

By that, I am of stainless radiance, outshining the deities; by that, from all my limbs, every direction is illuminated.

84.

84.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; by that deed I am of such radiant power, and my complexion shines in all directions.

විස්සජ්ජෙසි.

She answered.

75. තත්ථ අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති එත්ථ අභික්කන්ත-සද්දො ‘‘අභික්කන්තා, භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.20; උදා. 45; චූළව. 383) ඛයෙ ආගතො. ‘‘අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ. ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ’’තිආදීසු (දී. නි. 1.250; පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’තිආදීසු (වි. ව. 857) අභිරූපෙ. ඉධාපි අභිරූපෙ එව දට්ඨබ්බො. තස්මා අභික්කන්තෙනාති අතිකන්තෙන අතිමනාපෙන, අභිරූපෙනාති අත්ථො. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන. ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බාති සබ්බාපි දස දිසා ජොතෙන්තී එකාලොකං කරොන්තී. කිං වියාති ආහ ‘‘ඔසධී විය තාරකා’’ති. උස්සන්නා පභා එතාය ධීයති, ඔසධීනං වා අනුබලප්පදායිකාති කත්වා ‘‘ඔසධී’’ති ලද්ධනාමා තාරකා යථා සමන්තතො ආලොකං කුරුමානා තිට්ඨති, එවමෙව ත්වං සබ්බා දිසා ඔභාසයන්තී තිට්ඨසීති.

75. Herein, regarding 'with surpassing beauty' (abhikkantena vaṇṇena), the word 'abhikkanta' is used in various senses. In phrases like, 'The night, venerable sir, has advanced (abhikkantā), the first watch has passed,' it denotes the passing of time. In expressions such as, 'This person is the most excellent (abhikkantataro) and refined (paṇītataro) among these four individuals,' it signifies excellence. In statements like, 'Splendid (abhikkantaṃ), venerable sir, splendid (abhikkantaṃ), venerable sir,' it conveys approval. In verses like, 'With surpassing beauty (abhikkantena vaṇṇena), illuminating all directions,' it refers to being exceedingly beautiful. Here too, it should be understood as referring to being exceedingly beautiful. Therefore, 'abhikkantena' means 'surpassing,' 'most pleasing,' and 'exceedingly beautiful'—this is the meaning. 'Vaṇṇena' refers to the complexion of the skin. 'Illuminating all directions' means making all ten directions bright, creating a single light. Like what? To this, it is said, 'like the Osadhī star.' The star named 'Osadhī' is so called because abundant light is borne by it, or because it gives supporting strength to medicinal herbs. Just as this star stands, shining brightly in all directions, so too do you stand, illuminating all directions.

77. සබ්බගත්තෙහීති සබ්බෙහි සරීරාවයවෙහි, සකලෙහි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි ඔභාසතීති අධිප්පායො, හෙතුම්හි චෙතං කරණවචනං. සබ්බා ඔභාසතෙ දිසාති සබ්බාපි දසදිසා විජ්ජොතති. ‘‘ඔභාසරෙ’’තිපි පඨන්ති, තෙසං සබ්බා දිසාති බහුවචනමෙව දට්ඨබ්බං.

77. “With all limbs” means with all parts of the body, with all limbs and minor limbs—this is the intended meaning; and this is an instrumental case indicating cause. “All directions shine” means all ten directions radiate light. Some also read it as “Obhāsare” (they shine); in their view, “all directions” should be understood as plural.

81. පදීපකාලම්හීති පදීපකරණකාලෙ, පදීපුජ්ජලනයොග්ගෙ අන්ධකාරෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යො අන්ධකාරම්හි තිමීසිකාය’’න්ති, බහලෙ [Pg.47] මහන්ධකාරෙති අත්ථො. දදාති දීපන්ති පදීපං උජ්ජාලෙන්තො වා අනුජ්ජාලෙන්තො වා පදීපදානං දදාති, පදීපොපකරණානි දක්ඛිණෙය්‍යෙ උද්දිස්ස පරිච්චජති. උපපජ්ජති ජොතිරසං විමානන්ති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ජොතිරසං විමානං උපගච්ඡතීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

81. “At the time for a lamp” means at the time for preparing a lamp, that is, in darkness suitable for lighting a lamp. Therefore, it is said: “who in the darkness, in the gloom”—meaning in dense, great darkness. “Gives a lamp” means one who, whether lighting a lamp or not, gives the gift of a lamp; one relinquishes the lamp's accessories, dedicating them to those worthy of offerings. “Is reborn in a luminous mansion” means that by way of rebirth-linking, one arrives at a luminous mansion. The rest is just as has been explained.

අථ යථාපුච්ඡිතෙ අත්ථෙ දෙවතාය කථිතෙ ථෙරො තමෙව කථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා දානාදිකථාය තස්සා කල්ලචිත්තාදිභාවං ඤත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සපරිවාරා සා දෙවතා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. ථෙරො තතො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි, භගවා තස්මිං වත්ථුස්මිං සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා ජාතා, මහාජනො විසෙසතො දීපදානෙ සක්කච්චකාරී අහොසීති.

Then, when the deity had explained the meaning as she had been asked, the Elder, making that very conversation the occasion for his teaching and, through a discourse on generosity and so forth, knowing her readiness of mind, expounded the Truths. At the conclusion of the Truths, that deity, along with her retinue, was established in the fruit of stream-entry. The Elder then returned from there and reported that event to the Blessed One. The Blessed One taught the Dhamma in detail to the assembly that had gathered on that occasion. That teaching was beneficial to the great multitude, and the great multitude became especially reverent in the offering of lamps.

දීපවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Lamp Mansion is concluded.

10. තිලදක්ඛිණවිමානවණ්ණනා

10. The Commentary on the Sesame-Offering Celestial Mansion

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති තිලදක්ඛිණවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ච සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී ගබ්භිනී තිලෙ ධොවිත්වා ආතපෙ සුක්ඛාපෙති තෙලං කාතුකාමා. සා ච පරික්ඛීණායුකා තං දිවසමෙව චවනධම්මා, නිරයසංවත්තනිකං චස්සා කම්මං ඔකාසං කත්වා ඨිතං. අථ නං භගවා පච්චූසවෙලායං ලොකං වොලොකෙන්තො දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අයං ඉත්ථී අජ්ජ කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති, යංනූනාහං තිලභික්ඛාපටිග්ගහණෙන තං සග්ගූපගං කරෙය්‍ය’’න්ති. සො සාවත්ථිතො තඞ්ඛණෙනෙව රාජගහං ගන්ත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තො අනුපුබ්බෙන තස්සා ගෙහද්වාරං පාපුණි. සා ඉත්ථී භගවන්තං පස්සිත්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සා සහසා උට්ඨහිත්වා කතඤ්ජලී අඤ්ඤං දාතබ්බයුත්තකං අපස්සන්තී හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා තිලෙ රාසිං කත්වා උභොහි හත්ථෙහි පරිග්ගහෙත්වා අඤ්ජලිපූරං තිලං භගවතො පත්තෙ ආකිරිත්වා භගවන්තං වන්දි. තං භගවා අනුකම්පමානො [Pg.48] ‘‘සුඛිනී හොහී’’ති වත්වා පක්කාමි. සා තස්සා රත්තියා පච්චූසසමයෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ සුත්තපබුද්ධා විය නිබ්බත්ති.

“With exceedingly beautiful appearance”—this is the Tiladakkhiṇāvimāna. What is its origin story? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove, Anāthapiṇḍika's Monastery. At that time, a certain pregnant woman in Rājagaha, desiring to make oil, washed sesame seeds and was drying them in the sun. Her lifespan was exhausted, and she was of a nature to pass away that very day; and a kamma of hers that leads to hell, having found its opportunity, stood ready. Then the Blessed One, surveying the world at dawn with his divine eye, saw her and thought: “This woman, having passed away today, will be reborn in hell. What if I, by accepting an alms-offering of sesame, were to cause her to attain a heavenly state?” He, having gone from Sāvatthī to Rājagaha in that very moment, in the forenoon, having dressed and taken his bowl and robe, while wandering for alms in Rājagaha, successively arrived at her house door. That woman, upon seeing the Blessed One, with joy and happiness having arisen, rose up in haste, and with palms joined in reverence, not seeing anything else suitable to give, washed her hands and feet, made a heap of the sesame seeds, took them up with both hands, and pouring a handful of sesame into the Blessed One’s bowl, paid homage to the Blessed One. The Blessed One, having compassion for her, said, “May you be happy,” and departed. She, having passed away at dawn that night, was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden celestial mansion twelve yojanas in extent, as if awakening from sleep.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං අච්ඡරාසහස්සපරිවුතං මහතියා දෙවිද්ධියා විරොචමානමුපගන්ත්වා –

Then the Venerable Mahāmoggallāna, while traveling on a celestial journey, approached her as she was shining with great divine splendor, surrounded by a thousand celestial nymphs, and asked:

85.

85.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the Osadhī star.

86.

86.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion of such a kind? By what does it succeed for you here? And by what do enjoyments arise for you, whatever are dear to the mind?

87.

87.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“I ask you, O goddess of great might, what merit did you perform when you were a human being? By what means are you so resplendent in power, and your complexion illuminates all directions?”—thus he asked.

88.

88.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, with a pleased mind, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, as to which kamma this is the fruit of.

89.

89.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ.

“When I was a human being among humans, in a previous birth in the human world,

90.

90.

‘‘අද්දසං විරජං බුද්ධං, විප්පසන්නමනාවිලං;

ආසජ්ජ දානං අදාසිං, අකාමා තිලදක්ඛිණං;

දක්ඛිණෙය්‍යස්ස බුද්ධස්ස, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“I saw the stainless Buddha, perfectly serene and unclouded; having met him, I gave a gift without prior intent, an offering of sesame seeds, to the Buddha, worthy of offerings, with faith, with my own hands.

91.

91.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, such is my complexion; because of that, it succeeds for me here. And enjoyments arise for me, whatever are dear to the mind.

92.

92.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“I declare to you, O bhikkhu of great might, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am so resplendent in power, and my complexion illuminates all directions.”

සා විස්සජ්ජෙසි.

Thus she answered.

90. තත්ථ [Pg.49] ආසජ්ජාති අයං ආසජ්ජ-සද්දො ‘‘ආසජ්ජ නං තථාගත’’න්තිආදීසු (චූළව. 350) ඝට්ටෙන ආගතො. ‘‘ආසජ්ජ දානං දෙතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.336; අ. නි. 8.31) සමාගමෙ. ඉධාපි සමාගමෙයෙව දට්ඨබ්බො. තස්මා ආසජ්ජාති සමාගන්ත්වා, සමවායෙන සම්පත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අකාමා’’ති. සා හි දෙය්‍යධම්මසංවිධානපුබ්බකං පුරිමසිද්ධං දානසඞ්කප්පං විනා සහසා සම්පත්තෙ භගවති පවත්තිතං තිලදානං සන්ධායාහ ‘‘ආසජ්ජ දානං අදාසිං, අකාමා තිලදක්ඛිණ’’න්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

90. Herein, regarding `āsajja`: this word `āsajja` appears in the sense of ‘contact’ in passages such as “`āsajja naṃ tathāgata`” (Cv.V.27.4). In passages such as “`āsajja dānaṃ deti`” (DN 33; AN 8.31), it is in the sense of ‘meeting’. Here too, it should be understood as ‘meeting’. Therefore, `āsajja` means ‘having met,’ that is, ‘having come together by circumstance and arrived.’ Hence, it is said, ‘`akāmā`’ (without prior intent). For she, referring to the offering of sesame seeds that was given suddenly upon the arrival of the Blessed One—without a previously established intention to give, preceded by the arrangement of a gift-worthy item—said: “Having met him, I gave a gift without prior intent, an offering of sesame seeds.” The rest is just as has been explained.

තිලදක්ඛිණවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Tiladakkhiṇa Celestial Mansion is concluded.

11. පඨමපතිබ්බතාවිමානවණ්ණනා

11. The Exposition of the First Devoted Wife's Mansion

කොඤ්චා මයූරා දිවියා ච හංසාති පතිබ්බතාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තත්ථ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී පතිබ්බතා අහොසි භත්තු අනුකූලවත්තිනී ඛමා පදක්ඛිණග්ගාහිනී, න කුද්ධාපි පටිප්ඵරති, අඵරුසවාචා සච්චවාදිනී සද්ධා පසන්නා යථාවිභවං දානානි ච අදාසි. සා කෙනචිදෙව රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පුරිමනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තං දෙවධීතරං මහතිං සම්පත්තිං අනුභවන්තිං දිස්වා තස්සා සමීපමුපගතො. සා අච්ඡරාසහස්සපරිවුතා සට්ඨිසකටභාරාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතත්තභාවා ථෙරස්ස පාදෙසු සිරසා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. ථෙරොපි තාය කතපුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡන්තො –

The Mansion of the Devoted Wife, [beginning with the verse,] 'Cranes, peacocks, and celestial swans...' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Monastery. There, a certain woman was devoted to her husband, compliant with her husband's wishes, patient, and receptive to his counsel; even when angry, she did not speak back harshly. She was gentle-spoken, truthful, endowed with faith and confidence, and according to her means, she also gave gifts. Afflicted by some illness, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then the Venerable Mahāmoggallāna, wandering among the devas as before, saw that deva-daughter enjoying great prosperity and approached her. She, surrounded by a thousand nymphs, her body adorned with ornaments worth sixty cartloads, bowed her head at the Elder’s feet and stood to one side. The Elder, inquiring about the meritorious deeds she had done, asked:

93.

93.

‘‘කොඤ්චා මයූරා දිවියා ච හංසා, වග්ගුස්සරා කොකිලා සම්පතන්ති;

පුප්ඵාභිකිණ්ණං රම්මමිදං විමානං, අනෙකචිත්තං නරනාරිසෙවිතං.

“Cranes, peacocks, and celestial swans, and cuckoos with melodious voices fly about; this delightful mansion, strewn with flowers, variously adorned, is frequented by men and women.”

94.

94.

‘‘තත්ථච්ඡසි දෙවි මහානුභාවෙ, ඉද්ධී විකුබ්බන්ති අනෙකරූපා;

ඉමා ච තෙ අච්ඡරායො සමන්තතො, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති ච.

“There you dwell, O goddess of great might, displaying psychic powers of various forms; and these nymphs of yours all around dance, sing, and delight you.”

95.

95.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තාසි [Pg.50] මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – ආහ;

“You have attained divine psychic power, O you of great might. When you were human, what merit did you perform? By what means are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?” he asked.

96.

96.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, pleased, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what deed this is the fruit.

97.

97.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පතිබ්බතානඤ්ඤමනා අහොසිං;

මාතාව පුත්තං අනුරක්ඛමානා, කුද්ධාපිහං නප්ඵරුසං අවොචං.

“When I was a human being among humans, I was devoted to my husband, with a mind for no other. Like a mother protecting her child, even when angry, I did not speak harshly.”

98.

98.

‘‘සච්චෙ ඨිතා මොසවජ්ජං පහාය, දානෙ රතා සඞ්ගහිතත්තභාවා;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තා, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“Established in truth, having abandoned false speech, I delighted in giving and was of a supportive nature. With a confident mind, I respectfully gave an abundant gift of food and drink.”

99.

99.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is such as this; because of that, I prosper here. And possessions arise for me, whatever are dear to my mind.”

100.

100.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“I shall tell you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am thus of radiant power, and my complexion illuminates all directions.”

සා දෙවතා විස්සජ්ජෙසි.

Thus, that deity answered.

93. තත්ථ කොඤ්චාති කොඤ්චසකුණා, යෙ ‘‘සාරසා’’තිපි වුච්චන්ති. මයූරාති මොරා. දිවියාති දිබ්බානුභාවා. ඉදඤ්හි පදං ‘‘දිවියා කොඤ්චා, දිවියා මයූරා’’තිආදිනා චතූහිපි පදෙහි යොජෙතබ්බං. හංසාති සුවණ්ණහංසාදිහංසා. වග්ගුස්සරාති මධුරස්සරා. කොකිලාති කාළකොකිලා චෙව සුක්කකොකිලා ච. සම්පතන්තීති දෙවතාය අභිරමණත්ථං කීළන්තා [Pg.51] ලළන්තා සමන්තතො පතන්ති විචරන්ති. කොඤ්චාදිරූපෙන හි දෙවතාය රතිජනනත්ථං පරිවාරභූතා දෙවතා කීළන්තා ලළන්තා ‘‘කොඤ්චා’’තිආදිනා වුත්තා. පුප්ඵාභිකිණ්ණන්ති ගන්ථිතාගන්ථිතෙහි නානාවිධරතනකුසුමෙහි ඔකිණ්ණං. රම්මන්ති රමණීයං, මනොරමන්ති අත්ථො. අනෙකචිත්තන්ති අනෙකෙහි උය්‍යානකප්පරුක්ඛපොක්ඛරණිආදීහි විමානෙසු ච අනෙකෙහි භිත්තිවිසෙසාදීහි චිත්තං. නරනාරිසෙවිතන්ති පරිවාරභූතෙහි දෙවපුත්තෙහි දෙවධීතාහි ච උපසෙවිතං.

93. Therein, ‘koñcā’ means cranes, which are also called ‘sārasā.’ ‘Mayūrā’ means peacocks. ‘Diviyā’ means of divine power. Indeed, this term should be connected with all four terms, such as ‘divine cranes, divine peacocks,’ and so on. ‘Haṃsā’ means swans, such as golden swans. ‘Vaggussarā’ means sweet-voiced. ‘Kokilā’ means both black cuckoos and white cuckoos. ‘Sampatanti’ means for the great delight of the deity, they fly about all around, playing and being graceful. Indeed, deities who are attendants, playing and being graceful in the form of cranes and so forth to generate delight for the deity, are referred to as ‘cranes’ and so on. ‘Pupphābhikiṇṇa’ means strewn with various kinds of jewel-like flowers, both strung and unstrung. ‘Ramma’ means delightful; the meaning is charming to the mind. ‘Anekacitta’ means variegated with numerous gardens, wish-fulfilling trees, ponds, and so forth, and in the mansions with various special walls and so on. ‘Naranārisevita’ means attended by attendant divine sons and divine daughters.

94. ඉද්ධී විකුබ්බන්ති අනෙකරූපාති නානාරූපානං විදංසනෙන අනෙකරූපා කම්මානුභාවසිද්ධා ඉද්ධී විකුබ්බන්තී විකුබ්බනිද්ධියො වලඤ්ජෙන්තී අච්ඡසීති යොජනා.

94. Regarding ‘Iddhī vikubbanti anekarūpā,’ the construction is: You dwell, transforming the psychic power accomplished by the power of kamma, becoming of many forms by the destruction of various forms, and wielding the powers of transformation.

97. අනඤ්ඤමනාති පතිබ්බතා, පතිතො අඤ්ඤස්මිං මනො එතිස්සාති අඤ්ඤමනා, න අඤ්ඤමනාති අනඤ්ඤමනා, මය්හං සාමිකතො අඤ්ඤස්මිං පුරිසෙ පාපකං චිත්තං න උප්පාදෙසින්ති අත්ථො. මාතාව පුත්තං අනුරක්ඛමානාති යථා මාතා පුත්තං, එවං මය්හං සාමිකං, සබ්බෙපි වා සත්තෙ හිතෙසිතාය අහිතාපනයනකාමතාය ච අනුද්දයමානා. කුද්ධාපිහං නප්ඵරුසං අවොචන්ති පරෙන කතං අඵාසුකං පටිච්ච කුද්ධාපි සමානා අහං ඵරුසවචනං න කථෙසිං, අඤ්ඤදත්ථු පියවචනමෙව අභාසින්ති අධිප්පායො.

97. ‘Anaññamanā’ means a devoted wife (`patibbatā`). ‘Aññamanā’ is one whose mind is on another apart from her husband; ‘anaññamanā’ is one who is not ‘aññamanā.’ The meaning is: ‘I did not give rise to a wicked thought toward another man apart from my husband.’ ‘Mātāva puttaṃ anurakkhamānā’ means: just as a mother protects her child, so too was I compassionate toward my husband, or indeed toward all beings, due to wishing for their welfare and desiring the removal of what is not for their welfare. ‘Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ’ means: even when angered on account of an unpleasant action by another, I did not speak a harsh word; on the contrary, I spoke only pleasant words—this is the intended meaning.

98. සච්චෙ ඨිතාති සච්චෙ පතිට්ඨිතා. යස්මා මුසාවාදා වෙරමණියා සච්චෙ පතිට්ඨිතා නාම හොති, න කදාචි සච්චවචනමත්තෙනාති ආහ – මොසවජ්ජං පහායාති මුසාවාදං පහාය. දානෙ රතාති දානෙ අභිරතා, යුත්තප්පයුත්තාති අත්ථො. සඞ්ගහිතත්තභාවාති සඞ්ගහවත්ථූහි අත්තානං විය සභාවෙනෙව පරෙසං සඞ්ගණ්හනසීලා අන්නඤ්ච පානඤ්ච කම්මඵලසද්ධාය පසන්නචිත්තා සක්කච්චං චිත්තීකාරෙන අදාසිං, අඤ්ඤඤ්ච වත්ථාදිදානං විපුලං උළාරං අදාසින්ති යොජනා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

98. ‘Sacce ṭhitā’ means established in truth. Because by abstaining from false speech one is called ‘established in truth’, and not by merely speaking the truth on some occasion, with this intention, it is said: ‘mosavajjaṃ pahāya’ means having abandoned false speech. ‘Dāne ratā’ means greatly delighting in giving, being engaged and devoted; this is the meaning. ‘Saṅgahitattabhāvā’ means: by her very nature, she was disposed to support others with the bases of sympathy as she would herself. The construction is as follows: ‘With a confident mind, having faith in the fruit of kamma, I gave food and drink carefully and with respect. And I gave other vast and excellent gifts such as clothing.’ The remainder is in the same way as has been stated.

පතිබ්බතාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Devoted Wife's Mansion is concluded.

12. දුතියපතිබ්බතාවිමානවණ්ණනා

12. The Exposition of the Second Devoted Wife's Mansion

වෙළුරියථම්භන්ති [Pg.52] දුතියපතිබ්බතාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරා උපාසිකා පතිබ්බතා හුත්වා සද්ධා පසන්නා පඤ්ච සීලානි සුවිසුද්ධානි කත්වා රක්ඛි, යථාවිභවඤ්ච දානානි අදාසි, සා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පජ්ජි. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

The Vimāna story beginning 'Veḷuriyathambhaṃ' is the second Patibbatā Vimāna. What is its origin? It is said that in Sāvatthī a certain female lay disciple, being devoted to her husband and endowed with faith and confidence, kept the five precepts perfectly pure and gave gifts according to her means. Having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The remainder is in the same way as has been stated below.

101.

101.

‘‘වෙළුරියථම්භං රුචිරං පභස්සරං, විමානමාරුය්හ අනෙකචිත්තං;

තත්ථච්ඡසි දෙවි මහානුභාවෙ, උච්චාවචා ඉද්ධි විකුබ්බමානා;

ඉමා ච තෙ අච්ඡරායො සමන්තතො, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති ච.

“Having ascended a delightful, radiant vimāna with beryl pillars, variously adorned, O goddess of great power, you dwell there, manifesting diverse supernormal powers. And these celestial nymphs all around you dance, sing, and cause you delight.”

102.

102.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තාසි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“O mighty one, possessed of divine power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with glory, and your complexion illuminates all directions?”—thus he asked.

103.

103.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, with mind uplifted, being questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

104.

104.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, උපාසිකා චක්ඛුමතො අහොසිං;

පාණාතිපාතා විරතා අහොසිං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයිස්සං.

“When I was a human among humans, I was a female lay disciple of the Seeing One. I abstained from the destruction of life, and I avoided taking what is not given in the world.”

105.

105.

‘‘අමජ්ජපා නො ච මුසා අභාණිං, සකෙන සාමිනා අහොසිං තුට්ඨා;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තා, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“I was not a drinker of intoxicants and I spoke no falsehood; I was content with my own husband. With a confident mind, I carefully gave an abundant gift of food and drink.”

106.

106.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, such is my complexion; because of that, I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my heart arise for me.”

107.

107.

‘‘අක්ඛාමි [Pg.53] තෙ භික්ඛු මහානුභාව,මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – විස්සජ්ජෙසි;

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus blazing with glory, and my complexion illuminates all directions,” she answered.

101. තත්ථ වෙළුරියථම්භන්ති වෙළුරියමණිමයථම්භං. රුචිරන්ති රමණීයං. පභස්සරන්ති අතිවිය භාසුරං. උච්චාවචාති උච්චා ච අවචා ච, විවිධාති අත්ථො.

101. Herein, ‘veḷuriyathambhaṃ’ means a pillar made of beryl gem. ‘Ruciraṃ’ means delightful. ‘Pabhassaraṃ’ means exceedingly brilliant. ‘Uccāvaca’ means high and low, that is, diverse.

104-5. උපාසිකාති සරණගමනෙන උපාසිකාලක්ඛණෙ ඨිතා. වුත්තඤ්හි –

104–105. ‘Upāsikā’ means one established in the characteristics of a female lay disciple through going for refuge. For it has been said:

‘‘යතො ඛො, මහානාම, අරියසාවකො බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො හොති, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති, එත්තාවතා ඛො, මහානාම, අරියසාවකො උපාසකො හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

“Mahānāma, when a noble disciple has gone to the Buddha for refuge, has gone to the Dhamma for refuge, has gone to the Sangha for refuge, to that extent, Mahānāma, a noble disciple is a lay follower.” (saṃ. ni. 5.1033).

චක්ඛුමතොති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො බුද්ධස්ස භගවතො. එවං උපාසිකාභාවකිත්තනෙන ආසයසුද්ධිං දස්සෙත්වා පයොගසුද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘පාණාතිපාතා විරතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සකෙන සාමිනා අහොසිං තුට්ඨාති මිච්ඡාචාරාවෙරමණිමාහ. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව.

‘Cakkhumato’ refers to the Blessed One, the Buddha, who is endowed with the five eyes. Thus, having shown the purity of her intention by declaring her status as a female lay disciple, in order to show the purity of her practice, it is said: ‘pāṇātipātā viratā’, and so forth. Herein, ‘sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā’ refers to abstaining from sexual misconduct. The rest is similar to what was stated below.

දුතියපතිබ්බතාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Patibbatā Vimāna is concluded.

13. පඨමසුණිසාවිමානවණ්ණනා

13. Explanation of the First Suṇisā Vimāna

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති සුණිසාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්මිං ගෙහෙ එකා කුලසුණ්හා ගෙහං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං ඛීණාසවත්ථෙරං දිස්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සා ‘‘ඉදං මය්හං උත්තමං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං උපට්ඨිත’’න්ති අත්තනා ලද්ධං පූවභාගං ආදාය ආදරෙන ථෙරස්ස උපනෙසි, ථෙරො තං පටිග්ගහෙත්වා අනුමොදනං කත්වා ගතො. සා අපරභාගෙ කාලං [Pg.54] කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පජ්ජි. සෙසං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව. තෙන වුත්තං –

“With surpassing radiance” refers to the Suṇisā Vimāna. What is its origin? In Sāvatthī, in a certain household, a daughter-in-law saw an elder, one whose taints were destroyed (khīṇāsava), who had entered the house for alms. Filled with joy and gladness, she thought: “This supreme field of merit has presented itself to me.” Taking the portion of cake she had obtained, she respectfully offered it to the elder. The elder accepted it, gave an anumodanā, and departed. Later, having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The rest is entirely similar to what was stated below. Therefore, it has been said:

108.

108.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“O deity, you stand with surpassing beauty, illuminating all directions like the morning star.”

109.

109.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your radiance such? By what do you prosper here? And whatever enjoyments are dear to your mind arise for you.”

110.

110.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with power, and your radiance shines in all directions?”

111.

111.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, delighted, questioned by Moggallāna, being asked a question, explained of which kamma this is the fruit.

112.

112.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, සුණිසා අහොසිං සසුරස්ස ගෙහෙ.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in my father-in-law’s house.”

113.

113.

‘‘අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං පූවං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

භාගඩ්ඪභාගං දත්වාන, මොදාමි නන්දනෙ වනෙ.

“I saw a monk stainless, serene, and unclouded; to him I gave a cake with a confident mind and with my own hands; having given half my portion, I rejoice in the Nandana Grove.”

114.

114.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my radiance is such; because of that, I prosper here; and whatever enjoyments are dear to my mind arise for me.”

115.

115.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being; because of that, I am thus blazing with power, and my radiance shines in all directions.”

112. තත්ථ සුණිසාති පුත්තස්ස භරියා. ඉත්ථියා හි සාමිකස්ස පිතා ‘‘සසුරො’’ති වුච්චති, තස්ස ච සා ‘‘සුණිසා’’ති. තං සන්ධාය ‘‘සුණිසා අහොසිං සසුරස්ස ගෙහෙ’’ති.

112. Herein, ‘suṇisā’ means a son’s wife. For a woman’s husband’s father is called ‘sasuro’, and she is his ‘suṇisā’. With reference to this, it is said: “I was a daughter-in-law in my father-in-law’s house.”

113. භාගඩ්ඪභාගන්ති [Pg.55] අත්තනා ලද්ධපටිවීසතො උපඩ්ඪභාගං. මොදාමි නන්දනෙ වනෙති ථෙරෙන නන්දනවනෙ දිට්ඨතාය ආහ. සෙසං වුත්තනයමෙව.

113. ‘Bhāgaḍḍhabhāgaṃ’ means half the portion from the share received for oneself. ‘Modāmi nandane vane’ is said because the Elder saw her in the Nandana Grove. The rest is in the very manner already stated.

සුණිසාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Suṇisā Vimāna is concluded.

14. දුතියසුණිසාවිමානවණ්ණනා

14. Explanation of the Second Suṇisā Vimāna

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති දුතියසුණිසාවිමානං. එත්ථ පන අපුබ්බං නත්ථි, අට්ඨුප්පත්තියං කුම්මාසදානමෙව විසෙසො. තෙන වුත්තං –

The Vimāna story beginning 'Abhikkantena vaṇṇena' is the Second Suṇisā Vimāna. Herein, there is nothing new; in the origin story, the gift of barley-meal is the only distinction. Therefore, it was said:

116.

116.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing radiance, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.”

117.

117.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your radiance such? By what do you prosper here? And whatever enjoyments are dear to your mind arise for you?”

118.

118.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O goddess of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus blazing with power, and your radiance shines in all directions?”

119.

119.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, with a pleased mind, being questioned by Moggallāna, answered the question asked, explaining of what kamma this is the fruit.

120.

120.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, සුණිසා අහොසිං සසුරස්ස ගෙහෙ.

When I was a human being among humans, I was a daughter-in-law in my father-in-law's house.

121.

121.

‘‘අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං භාගං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

කුම්මාසපිණ්ඩං දත්වාන, මොදාමි නන්දනෙ වනෙ.

I saw a monk free from defilements, with a very clear and untroubled mind. To him I gave a portion, with faith and with my own hands. Having given a lump of barley-meal, I rejoice in the Nandana Grove.

122.

122.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

Because of that, my radiance is such; because of that, it succeeds for me here; and for me arise all the enjoyments that are dear to my mind.

123.

123.

‘‘අක්ඛාමි [Pg.56] තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

I declare to you, O monk of great power, the merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus of blazing power, and my radiance shines in all directions.

121. තත්ථ භාගන්ති කුම්මාසකොට්ඨාසං. තෙනාහ ‘‘කුම්මාසපිණ්ඩං දත්වානා’’ති. කුම්මාසොති ච යවකුම්මාසො වුත්තො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

121. Herein, 'portion' (bhāga) means a share of barley-meal. Therefore it is said, "Having given a lump of barley-meal." And 'barley-meal' (kummāsa) is said to be meal of barley. The rest is as has been explained.

දුතියසුණිසාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Daughter-in-Law's Mansion is concluded.

15. උත්තරාවිමානවණ්ණනා

15. The Explanation of the Mansion of Uttarā

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති උත්තරාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ච සමයෙන පුණ්ණො නාම දුග්ගතපුරිසො රාජගහසෙට්ඨිං උපනිස්සාය ජීවති, තස්ස භරියා උත්තරා, උත්තරා ච නාම ධීතාති ද්වෙ එව ගෙහමානුසකා. අථෙකදිවසං රාජගහෙ ‘‘මහාජනෙන සත්තාහං නක්ඛත්තං කීළිතබ්බ’’න්ති ඝොසනං කරිංසු. තං සුත්වා සෙට්ඨි පාතොව ආගතං පුණ්ණං ‘‘තාත, අම්හාකං පරිජනො නක්ඛත්තං කීළිතුකාමො, ත්වං කිං නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, උදාහු භතිං කරිස්සසී’’ති ආහ. ‘‘සාමි, නක්ඛත්තං නාම සධනානං හොති, මම පන ගෙහෙ ස්වාතනාය යාගුතණ්ඩුලානිපි නත්ථි, කිං මෙ නක්ඛත්තෙන? ගොණෙ ලභන්තො කසිතුං ගමිස්සාමී’ති. ‘‘තෙන හි ගොණෙ ගණ්හස්සූ’’ති. සො බලවගොණෙ ච භද්දනඞ්ගලඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘භද්දෙ, නාගරා නක්ඛත්තං කීළන්ති, අහං දලිද්දතාය භතිං කාතුං ගමිස්සාමි, මය්හම්පි තාව අජ්ජ දිගුණං නිවාපං පචිත්වා භත්තං ආහරෙය්‍යාසී’’ති භරියං වත්වා ඛෙත්තං අගමාසි.

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing radiance' is the Uttarā Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrel Sanctuary. At that time, a poor man named Puṇṇa lived dependent on the chief merchant of Rājagaha. His wife was named Uttarā, and he had a daughter also named Uttarā; these two were the women of the household. One day, an announcement was made in Rājagaha: "The people shall celebrate the festival for seven days." Hearing this, the chief merchant said to Puṇṇa, who had come early in the morning: "My dear, our household wishes to enjoy the festival. Will you join the festival, or will you do work for wages?" "Master, a festival is for the wealthy. In my house, there is not even rice for gruel for tomorrow—what use is the festival to me? I will take the oxen and go plowing." "Then take the oxen." So he took strong oxen and a good plow, and having said to his wife, "Dear woman, the city-dwellers are celebrating the festival. Due to poverty, I must go to work for wages. For my sake, cook double the usual portion today and bring the meal," he went to the field.

සාරිපුත්තත්ථෙරොපි සත්තාහං නිරොධසමාපන්නො තතො වුට්ඨාය ‘‘කස්ස නු ඛො අජ්ජ මයා සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ඔලොකෙන්තො පුණ්ණං අත්තනො ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨං දිස්වා ‘‘සද්ධො නු ඛො එස, සක්ඛිස්සති [Pg.57] වා මෙ සඞ්ගහං කාතු’’න්ති ඔලොකෙන්තො තස්ස සද්ධභාවඤ්ච සඞ්ගහං කාතුං සමත්ථභාවඤ්ච තප්පච්චයා ච තස්ස මහාසම්පත්තිපටිලාභං ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්ස කසනට්ඨානං ගන්ත්වා ආවාටතීරෙ එකං ගුම්බං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. පුණ්ණො ථෙරං දිස්වාව කසිං ඨපෙත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘දන්තකට්ඨෙන අත්ථො භවිස්සතී’’ති දන්තකට්ඨං කප්පියං කත්වා අදාසි. අථස්ස ථෙරො පත්තඤ්ච පරිස්සාවනඤ්ච නීහරිත්වා අදාසි. සො ‘‘පානීයෙන අත්ථො භවිස්සතී’’ති තං ආදාය පානීයං පරිස්සාවෙත්වා අදාසි.

The Elder Sāriputta also, having emerged after seven days from the attainment of cessation, surveyed, thinking, “Whom should I assist today?” Seeing Puṇṇa within the net of his knowledge and considering, “Is this man faithful? Will he be able to render support to me?”, he discerned his faith, his capability to render support, and that as a result he would gain great prosperity. Taking his bowl and robe, he went to his plowing site and stood observing a bush by the bank of a well. Puṇṇa, upon seeing the Thera, stopped his plowing, paid homage with the five-point prostration, and thinking, 'He will have need of a tooth-stick,' prepared a suitable tooth-stick and offered it. Then the Thera took out his bowl and water-strainer and gave them to him. He, thinking, “There will be a need for drinking water,” took them, strained the drinking water, and offered it.

ථෙරො චින්තෙසි ‘‘අයං පරෙසං පච්ඡිමගෙහෙ වසති, සචස්ස ගෙහද්වාරං ගමිස්සාමි, ඉමස්ස භරියා මං දට්ඨුං න සක්ඛිස්සති, යාවස්ස භරියා භත්තං ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජති, තාව ඉධෙව භවිස්සාමී’’ති. සො තත්ථෙව ථොකං වීතිනාමෙත්වා තස්සා මග්ගාරුළ්හභාවං ඤත්වා අන්තොනගරාභිමුඛො පායාසි. සා අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අප්පෙකදාහං දෙය්‍යධම්මෙ සති අය්‍යං න පස්සාමි, අප්පෙකදා මෙ අය්‍යං පස්සන්තියා දෙය්‍යධම්මො න හොති, අජ්ජ පන මෙ අය්‍යො ච දිට්ඨො, දෙය්‍යධම්මො චායං අත්ථි, කරිස්සති නු ඛො මෙ සඞ්ගහ’’න්ති. සා භත්තභාජනං ඔතාරෙත්වා ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉදං ලූඛං වා පණීතං වාති අචින්තෙත්වා දාසස්ස වො සඞ්ගහං කරොථා’’ති ආහ. අථ ථෙරො පත්තං උපනාමෙත්වා තාය එකෙන හත්ථෙන භාජනං ධාරෙත්වා එකෙන හත්ථෙන තතො භත්තං දදමානාය උපඩ්ඪභත්තෙ දින්නෙ ‘‘අල’’න්ති හත්ථෙන පත්තං පිදහි. සා ‘‘භන්තෙ, එකොව පටිවීසො, න සක්කා ද්විධා කාතුං, තුම්හාකං දාසස්ස ඉධලොකසඞ්ගහං අකත්වා පරලොකසඞ්ගහං කරොථ, නිරවසෙසමෙව දාතුකාමාම්හී’’ති වත්වා සබ්බමෙවස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙහි දිට්ඨධම්මස්ස භාගිනී අස්ස’’න්ති පත්ථනං අකාසි. ථෙරො ‘‘එවං හොතූ’’ති වත්වා ඨිතකොව අනුමොදනං කත්වා එකස්මිං උදකඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා භත්තකිච්චං අකාසි. සාපි පටිනිවත්තිත්වා තණ්ඩුලෙ පරියෙසිත්වා භත්තං පචි.

The Elder thought, "This man lives in the back of another's house. If I go to his house-door, his wife will not be able to see me. I will remain right here until his wife takes the food and sets out on the road." He, having passed a little time in that very place, and having known that she had set out on the road, proceeded facing towards the inner city. She, seeing the Elder in the middle of the road, thought: "Sometimes, when I have an offering, I do not see the noble one; and sometimes, when seeing the noble one, I have no offering. But today, I have both seen the noble one and this offering is present. I wonder, will he show me kindness?" She set down the food vessel, paid homage to the Elder with the five-point prostration, and said, "Venerable sir, without considering whether this is coarse or fine, please show kindness to your servant." Then the Elder held out his bowl. While she held the vessel with one hand and gave rice from it with the other, when half the rice had been given, he said, "Enough," and covered the bowl with his hand. She said, "Venerable sir, it is a portion for only one person; it cannot be made into two. Not performing a kindness for your servant in this present world, please perform a kindness for the next world. I wish to give it completely, without remainder." Having said this and placed all of it in his bowl, she made an aspiration: "May I be a partaker of the Dhamma realized by you." The Elder, saying, "So be it," and having given his blessing while still standing, sat down in a comfortable place with water and performed the duty of the meal. She too returned, searched for rice, and cooked a meal.

පුණ්ණොපි අඩ්ඪකරීසමත්තං ඨානං කසිත්වා ජිඝච්ඡං සහිතුං අසක්කොන්තො ගොණෙ විස්සජ්ජෙත්වා එකං රුක්ඛඡායං පවිසිත්වා මග්ගං ඔලොකෙන්තො නිසීදි. අථස්ස භරියා භත්තමාදාය ගච්ඡමානා තං දිස්වාව ‘‘එස ජිඝච්ඡාපීළිතො [Pg.58] මං ඔලොකෙන්තො නිසින්නො, සචෙ මං ‘අතිවිය චිරායී’ති තජ්ජෙත්වා පතොදලට්ඨියා පහරිස්සති, මයා කතකම්මං නිරත්ථකං භවිස්සති, පටිකච්චෙවස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ ‘‘සාමි, අජ්ජෙකදිවසං චිත්තං පසාදෙහි, මා මයා කතකම්මං නිරත්ථකං කරි, අහං පාතොව තෙ භත්තං ආහරන්තී අන්තරාමග්ගෙ ධම්මසෙනාපතිං දිස්වා තව භත්තං තස්ස දත්වා පුන ගෙහං ගන්ත්වා භත්තං පචිත්වා ආගතා, පසාදෙහි, සාමි, චිත්ත’’න්ති. සො ‘‘කිං වදෙසි, භද්දෙ’’ති පුච්ඡිත්වා පුන තමත්ථං සුත්වා ‘‘භද්දෙ, සාධු වත තෙ කතං මම භත්තං අය්‍යස්ස දදමානාය, මයාපිස්ස අජ්ජ පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්න’’න්ති පසන්නමානසො තං වචනං අභිනන්දිත්වා උස්සූරෙ ලද්ධභත්තතාය කිලන්තකායො තස්සා අඞ්කෙ සීසං කත්වා නිද්දං ඔක්කමි.

Puṇṇa, having plowed a plot of land about half a karīsa in size, was unable to endure his hunger. Releasing the oxen, he entered the shade of a tree and sat watching the road. Then his wife, bringing his meal, saw him and thought, “He is sitting there afflicted by hunger, watching for me. If he should threaten me, saying, ‘You are very late,’ and strike me with the goad-stick, the deed I have done will become fruitless. I must inform him beforehand.” Thinking thus, she spoke as follows: “My lord, for this one day, please let your mind be pleased. Do not make the deed I have done fruitless. Early this morning, while bringing your meal, I saw the General of the Dhamma on the way and, having given your meal to him, I went home again, cooked a meal, and have now come. Please let your mind be pleased, my lord.” He asked, “What do you say, good lady?” and having heard the matter again, he said, “Good lady, it was indeed well done by you in giving my meal to the noble one. I myself also gave him a tooth-stick and water for the face this very morning.” With a pleased mind, he rejoiced in her words. His body being tired on account of receiving his meal so late in the day, he placed his head in her lap and fell asleep.

අථස්ස පාතොව කසිතට්ඨානං පංසුචුණ්ණං උපාදාය සබ්බං රත්තසුවණ්ණං හුත්වා කණිකාරපුප්ඵරාසි විය සොභමානං අට්ඨාසි. සො පබුද්ධො ඔලොකෙත්වා භරියං ආහ ‘‘භද්දෙ, එතං මයා කසිතට්ඨානං සබ්බං මම සුවණ්ණං හුත්වා පඤ්ඤායති, කිං නු ඛො මෙ අතිඋස්සූරෙ ලද්ධභත්තතාය අක්ඛීනි භමන්තී’’ති. ‘‘සාමි, මය්හම්පි එවමෙව පඤ්ඤායතී’’ති. සො උට්ඨාය තත්ථ ගන්ත්වා එකං පිණ්ඩං ගහෙත්වා නඞ්ගලසීසෙ පහරිත්වා සුවණ්ණභාවං ඤත්වා ‘‘අහො අය්‍යස්ස ධම්මසෙනාපතිස්ස දින්නදානෙ අජ්ජෙව විපාකො දස්සිතො, න ඛො පන සක්කා එත්තකං ධනං පටිච්ඡාදෙත්වා පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති භරියාය ආභතං භත්තපාතිං සුවණ්ණස්ස පූරෙත්වා රාජකුලං ගන්ත්වා රඤ්ඤා කතොකාසො පවිසිත්වා රාජානං අභිවාදෙත්වා ‘‘කිං තාතා’’ති වුත්තෙ ‘‘දෙව, අජ්ජ මයා කසිතට්ඨානං සබ්බං සුවණ්ණරාසිමෙව හුත්වා ඨිතං, සුවණ්ණං ආහරාපෙතුං වට්ටතී’’ති ආහ. ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘පුණ්ණො නාමාහ’’න්ති. ‘‘කිං පන තෙ අජ්ජ කත’’න්ති? ‘‘ධම්මසෙනාපතිස්ස මෙ පාතොව දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං, භරියායපි මෙ මය්හං ආහටභත්තං තස්සෙව දින්න’’න්ති.

Then, for him, very early in the morning, the entire plowed area, starting from the very dust, became red gold and stood shining like a heap of Kaṇikāra flowers. When he awoke, he looked and said to his wife, 'Dear lady, this entire place that I plowed appears to me as having become gold. Could it be that my eyes are spinning because of getting food so late in the day?' 'My lord, to me also it appears just so,' she said. He, having arisen, went there, took one clod, and having struck it on the head of the plow, he knew its state of being gold and thought, 'Oh! The result of the gift given to the noble General of the Dhamma has been shown this very day! Indeed, it is not possible to conceal and enjoy so much wealth.' Filling the food bowl his wife had brought with gold, he went to the royal household. Having been granted an audience by the king, he entered, paid homage to the king, and when it was said, 'What is it, my good man?' he replied, 'Your Majesty, today the entire place I plowed has become a very heap of gold. It is proper to have the gold brought.' 'Who are you?' 'I am named Puṇṇa.' 'And what deed was done by you today?' 'By me, this very morning, a tooth-stick and face-washing water were given to the General of the Dhamma. And by my wife also, the food brought for me was given to that very same elder.'

තං සුත්වා රාජා ‘‘අජ්ජෙව කිර භො ධම්මසෙනාපතිස්ස දින්නදානෙ විපාකො දස්සිතො’’ති වත්වා ‘‘තාත, කිං කරොමී’’ති පුච්ඡි. ‘‘බහූනි සකටසහස්සානි පහිණිත්වා සුවණ්ණං ආහරාපෙථා’’ති. රාජා සකටානි පහිණි. රාජපුරිසෙසු ‘‘රඤ්ඤො සන්තක’’න්ති ගණ්හන්තෙසු ගහිතං ගහිතං මත්තිකාව හොති. තෙහි [Pg.59] ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතෙ ‘‘තාතා, තුම්හෙහි කින්ති වත්වා ගහිත’’න්ති පුට්ඨා ‘‘තුම්හාකං සන්තක’’න්ති ආහංසු. තෙන හි, තාතා, පුන ගච්ඡථ, ‘‘පුණ්ණස්ස සන්තක’’න්ති වත්වා ගණ්හථාති. තෙ තථා කරිංසු ගහිතං ගහිතං සුවණ්ණමෙව අහොසි. තං සබ්බං ආහරිත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං අකංසු, අසීතිහත්ථුබ්බෙධො රාසි අහොසි. රාජා නාගරෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ආහ ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ අත්ථි කස්සචි එත්තකං සුවණ්ණ’’න්ති? ‘‘නත්ථි, දෙවා’’ති. ‘‘කිං පනස්ස දාතුං වට්ටතී’’ති? ‘‘සෙට්ඨිච්ඡත්තං, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘බහුධනසෙට්ඨි නාම හොතූ’’ති මහන්තෙන භොගෙන සද්ධිං තස්ස සෙට්ඨිච්ඡත්තං අදාසි.

Hearing that, the king said, “Sirs, it seems that this very day the result of the donation given to the General of the Dhamma has been shown!” Then, he asked, “My dear, what should I do?” Puṇṇa replied, “Send many thousands of carts and have them bring the gold.” The king sent the carts. When the king’s men, saying, “It is the king’s property,” took it, whatever they took turned into earth. When they went and reported this to the king, he asked them, “My dears, what did you say when you took it?” They replied, “We said, ‘It is your property.’” “In that case, my dears, go again, and saying, ‘It is Puṇṇa’s property,’ take it.” They did so, and whatever they took became veritable gold. They brought all of it and made a pile in the royal courtyard; the pile was eighty cubits high. The king had the townspeople assemble and asked, “Is there anyone in this city who has this much gold?” “There is not, Your Majesty.” “Then what is fitting to give him?” “The parasol of a seṭṭhi, Your Majesty.” The king said, “Let him be named Bahudhanaseṭṭhi,” and bestowed upon him the parasol of a seṭṭhi along with great wealth.

අථ නං සො ආහ ‘‘මයං, දෙව, එත්තකං කාලං පරකුලෙ වසිම්හා, වසනට්ඨානං නො දෙථා’’ති. තෙන හි පස්ස, එස ගුම්බො පඤ්ඤායති, එතං හරාපෙත්වා ගෙහං කාරෙහීති පුරාණසෙට්ඨිස්ස ගෙහට්ඨානං ආචික්ඛි. සො තස්මිං ඨානෙ කතිපාහෙනෙව ගෙහං කාරාපෙත්වා ගෙහපවෙසනමඞ්ගලඤ්ච ඡත්තමඞ්ගලඤ්ච එකතොව කරොන්තො සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං අදාසි. අථස්ස සත්ථා දානානුමොදනං කරොන්තො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. ධම්මකථාවසානෙ පුණ්ණසෙට්ඨි ච භරියා චස්ස ධීතා ච උත්තරාති තයොපි ජනා සොතාපන්නා අහෙසුං.

Then Puṇṇa said to the king, “Your Majesty, for so long we have lived in another’s household; please give us a place to live.” The king indicated the site of the former seṭṭhi’s house, saying, “Very well, look, that thicket is visible. Have it cleared and build a house there.” In that place, within just a few days, he had a house built. Performing both the house-entering ceremony and the seṭṭhi’s parasol ceremony together, for seven days he gave alms to the community of bhikkhus with the Buddha at its head. Then the Teacher, giving thanks for the donation, delivered a gradual discourse to him. At the conclusion of the Dhamma talk, Puṇṇa the seṭṭhi, his wife, and his daughter Uttarā—all three—became stream-enterers.

අපරභාගෙ රාජගහසෙට්ඨි පුණ්ණසෙට්ඨිනො ධීතරං අත්තනො පුත්තස්ස වාරෙසි. සො ‘‘නාහං දස්සාමී’’ති වුත්තො ‘‘මා එවං කරොතු, එත්තකං කාලං අම්හෙ නිස්සාය වසන්තෙනෙව තෙ සම්පත්ති ලද්ධා, දෙතු මෙ පුත්තස්ස තෙ ධීතර’’න්ති ආහ. සො ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකා තුම්හෙ, මම ධීතා තීහි රතනෙහි විනා වසිතුං න සක්කොති, නෙවස්ස ධීතරං දස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං බහූ සෙට්ඨිගහපතිකාදයො කුලපුත්තා ‘‘මා තෙන සද්ධිං විස්සාසං භින්දි, දෙහිස්ස ධීතර’’න්ති යාචිංසු. සො තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා ආසාළ්හිපුණ්ණමාය ධීතරං අදාසි. සා පතිකුලං ගතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛුං වා භික්ඛුනිං වා උපසඞ්කමිතුං දානං වා දාතුං ධම්මං වා සොතුං නාලත්ථ, එවං අඩ්ඪතියෙසු මාසෙසු වීතිවත්තෙසු අත්තනො සන්තිකෙ ඨිතෙ පරිචාරිකෙ පුච්ඡි ‘‘ඉදානි කිත්තකං අන්තොවස්සං අවසිට්ඨ’’න්ති? ‘‘අඩ්ඪමාසො, අය්‍යෙ’’ති. සා මාතාපිතූනං සාසනං පහිණි ‘‘කස්මා මං එවරූපෙ බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපිංසු, වරං තුම්හෙහි මං ලක්ඛණාහතං කත්වා පරෙසං දාසිං සාවෙතුං, න එවරූපස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස කුලස්ස දාතුං, ආගතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛුදස්සනාදීසු [Pg.60] එකම්පි පුඤ්ඤං කාතුං න ලභාමී’’ති. අථස්සා පිතා ‘‘දුක්ඛිතා වත මෙ ධීතා’’ති අනත්තමනතං පවෙදෙත්වා පඤ්චදස කහාපණසහස්සානි පෙසෙසි, ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ සිරිමා නාම ගණිකා අත්ථි, දෙවසිකං සහස්සං ගණ්හාති, ඉමෙහි කහාපණෙහි තං ආනෙත්වා සාමිකස්ස නිය්‍යාදෙත්වා සයං යථාරුචි පුඤ්ඤානි කරොතූ’’ති සාසනඤ්ච පහිණි. උත්තරා තථා කත්වා සාමිකෙන සිරිමං දිස්වා ‘‘කිමිද’’න්ති වුත්තෙ ‘‘සාමි, ඉමං අඩ්ඪමාසං මම සහායිකා තුම්හෙ පරිචරතු, අහං පන ඉමං අඩ්ඪමාසං දානඤ්චෙව දාතුකාමා ධම්මඤ්ච සොතුකාමා’’ති ආහ. සො තං අභිරූපං ඉත්ථිං දිස්වා උප්පන්නසිනෙහො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

Later, the chief merchant of Rājagaha sought the daughter of Puṇṇa the merchant for his own son. When Puṇṇa said, 'I will not give her,' the Rājagaha merchant replied, 'Do not act thus. For so long, you have prospered by relying on us. Give your daughter to my son.' Puṇṇa said, 'You hold wrong views. My daughter cannot live without the Three Jewels. I will certainly not give my daughter to him.' Then many merchants, householders, and other men of good family pleaded with him, saying, 'Do not break your bond of trust with him. Give the daughter to his son.' Accepting their words, he gave his daughter on the Āsāḷhi full moon day. From the time she went to her husband’s household, she did not get the opportunity to approach a bhikkhu or a bhikkhunī, to give alms, or to hear the Dhamma. Thus, when two and a half months had passed, she asked her attendants standing nearby, 'How much of the rains-residence remains now?' 'Half a month, lady.' She sent a message to her parents: 'Why have you imprisoned me in such a jail? It would have been better for you to have branded me and made me a slave to others, rather than giving me to such a family of wrong views. Since coming here, I have not had the opportunity to perform even a single meritorious deed like seeing a bhikkhu.' Then her father, making his displeasure known, said, 'Alas, my daughter is suffering!' He sent fifteen thousand kahāpaṇas and a message: 'In this city, there is a courtesan named Sirimā who takes a thousand a day. With these kahāpaṇas, bring her, hand her over to your husband, and you yourself perform meritorious deeds as you wish.' Uttarā did as instructed. When her husband saw Sirimā and asked, 'What is this?' she replied, 'Master, for this half-month, let my companion attend to you. As for me, for this half-month, I wish to give alms and to hear the Dhamma.' He, seeing that exceedingly beautiful woman, felt affection arise and agreed, saying, 'Very well.'

උත්තරාපි ඛො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං අඩ්ඪමාසං අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා ඉධෙව භික්ඛා ගහෙතබ්බා’’ති සත්ථු පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා ‘‘ඉතො දානි පට්ඨාය යාව මහාපවාරණා, තාව සත්ථාරං උපට්ඨාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං ලභිස්සාමී’’ති තුට්ඨමානසා ‘‘එවං යාගුං පචථ, එවං භත්තං පචථ, එවං පූවං පචථා’’ති මහානසෙ සබ්බකිච්චානි සංවිදහන්තී විචරති. අථස්සා සාමිකො ‘‘ස්වෙ මහාපවාරණා භවිස්සතී’’ති මහානසාභිමුඛො වාතපානෙ ඨත්වා ‘‘කිං නු ඛො කරොන්තී සා අන්ධබාලා විචරතී’’ති ඔලොකෙත්වා තං සෙදකිලින්නං ඡාරිකාය ඔකිණ්ණං අඞ්ගාරමසිමක්ඛිතං තථා සංවිදහිත්වා විචරමානං දිස්වා ‘‘අහො අන්ධබාලා එවරූපෙ ඨානෙ ඉමං සිරිසම්පත්තිං නානුභවති, ‘‘මුණ්ඩකසමණෙ උපට්ඨහිස්සාමී’ති තුට්ඨචිත්තා විචරතී’’ති හසිත්වා අපගඤ්ඡි.

Furthermore, Uttarā invited the Bhikkhu Sangha headed by the Buddha and, having obtained the Teacher’s promise, “Venerable Sir, for this half-month, alms-food is to be received right here, without going elsewhere,” she thought with a delighted mind, “From this day forth until the Great Pavāraṇā, I shall have the opportunity to attend upon the Teacher and to hear the Dhamma.” She went about arranging all the duties in the kitchen, instructing, “Prepare the gruel like this, cook the rice like this, and make the cakes like this.” Then her husband, thinking, “Tomorrow will be the Great Pavāraṇā,” stood by a window facing the kitchen and observed, “What is this blind fool doing, bustling about?” Seeing her drenched with sweat, covered with ash, and smeared with charcoal and soot as she busied herself with the preparations, he thought, “Ah, this blind fool! In a place such as this, she does not enjoy this splendid prosperity. Thinking, ‘I will attend upon the shaven-headed ascetics,’ she goes about with a delighted mind!” Then, having laughed, he departed.

තස්මිං අපගතෙ තස්ස සන්තිකෙ ඨිතා සිරිමා ‘‘කිං නු ඛො ඔලොකෙත්වා එස හසතී’’ති තෙනෙව වාතපානෙන ඔලොකෙන්තී උත්තරං දිස්වා ‘‘ඉමං ඔලොකෙත්වා ඉමිනා හසිතං, අද්ධා ඉමස්ස එතාය සද්ධිං සන්ථවො අත්ථී’’ති චින්තෙසි. සා කිර අඩ්ඪමාසං තස්මිං ගෙහෙ බාහිරකඉත්ථී හුත්වා වසමානාපි තං සම්පත්තිං අනුභවමානා අත්තනො බාහිරකඉත්ථිභාවං අජානිත්වා ‘‘අහං ඝරසාමිනී’’ති සඤ්ඤමකාසි. සා උත්තරාය ආඝාතං බන්ධිත්වා ‘‘දුක්ඛමස්සා උප්පාදෙස්සාමී’’ති පාසාදා ඔරුය්හ මහානසං පවිසිත්වා පූවපචනට්ඨානෙ පක්කුථිතං සප්පිං කටච්ඡුනා ආදාය උත්තරාභිමුඛං [Pg.61] පායාසි. උත්තරා තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘‘මම සහායිකාය මය්හං උපකාරො කතො, චක්කවාළං අතිසම්බාධං, බ්‍රහ්මලොකො අතිනීචකො, මම පන සහායිකාය ගුණොව මහන්තො, අහම්පි එතං නිස්සාය දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං ලභිං, සචෙ මම එතිස්සාය උපරි කොධො අත්ථි, ඉදං සප්පි මං දහතු, සචෙ නත්ථි, මා මං දහතූ’’ති තං මෙත්තාය ඵරි. තාය තස්සා මත්ථකෙ ආසිඤ්චිතම්පි පක්කුථිතසප්පි සීතොදකං විය අහොසි. අථ නං ‘‘ඉදං සීතලං භවිස්සතී’’ති පුන කටච්ඡුකං පූරෙත්වා ආදාය ආගච්ඡන්තිං උත්තරාය දාසියො දිස්වා ‘‘අරෙ දුබ්බිනීතෙ න ත්වං අම්හාකං අය්‍යාය උපරි පක්කසප්පිං ආසිඤ්චිතුං අනුච්ඡවිකා’’ති සන්තජ්ජෙන්තියො ඉතො චිතො ච උට්ඨාය හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච පොථෙත්වා භූමියං පාතෙසුං, උත්තරා වාරෙන්තීපි වාරෙතුං නාසක්ඛි. අථ සා උපරි ඨත්වා සබ්බා දාසියො පටිබාහිත්වා ‘‘කිස්ස තෙ එවරූපං භාරියං කම්මං කත’’න්ති සිරිමං ඔවදිත්වා උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා සතපාකතෙලෙන අබ්භඤ්ජි.

When he had left, Sirimā, who stood near him, thought, "Why did he laugh after looking?" and she looked through the same window. Seeing Uttarā, she thought, "He laughed after seeing her—surely there must be intimacy between them." It is said that for half a month, while living in that house as an outside woman, she enjoyed its comforts without realizing her status as an outside woman and made the perception, "I am the mistress of the house." Harboring resentment toward Uttarā, she thought, "I will make her suffer." Descending from the mansion, she entered the kitchen, took boiling ghee with a ladle from the place where cakes were fried, and went toward Uttarā. Seeing her approaching, Uttarā thought, "My female companion has done me a great kindness. The Cakkavāḷa is too narrow, the Brahma world too low—but my female companion’s virtue is immense. Because of her, I have been able to give alms and listen to the Dhamma. If I have any anger toward her, may this ghee burn me; if not, may it not burn me." She suffused her with loving-kindness. Even though the boiling ghee was poured over her head, it became like cool water. Then, thinking, "This must be cool," Sirimā filled the ladle again and came back. Seeing her, Uttarā’s maids exclaimed, "You ill-behaved one! It is not proper for you to pour boiling ghee on our lady!" Threatening her, they rose from here and there, struck her with hands and feet, and threw her to the ground. Though Uttarā tried to stop them, she could not. Then, standing over her, she restrained all the maids and admonished Sirimā, "Why have you done such a grave deed?" She bathed her with warm water and anointed her with oil boiled a hundred times.

තස්මිං ඛණෙ සා අත්තනො බාහිරකිත්ථිභාවං ඤත්වා චින්තෙසි ‘‘මයා භාරියං කම්මං කතං සාමිකස්ස හසිතමත්තකාරණා ඉමිස්සා උපරි පක්කසප්පිං ආසිඤ්චන්තියා, අයං ‘ගණ්හථ න’න්ති දාසියො න ආණාපෙත්වා මං විහෙඨනකාලෙපි සබ්බා දාසියො පටිබාහිත්වා මය්හං කත්තබ්බමෙව අකාසි. සචාහං ඉමං න ඛමාපෙස්සාමි, මුද්ධා මෙ සත්තධා ඵලෙය්‍යා’’ති තස්සා පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා ‘‘අය්‍යෙ, ඛමාහි මෙ දොස’’න්ති ආහ. ‘‘අහං සප්පිතිකා ධීතා, පිතරි මෙ ඛමාපිතෙ ඛමිස්සාමී’’ති. ‘‘හොතු, අය්‍යෙ, පිතරම්පි තෙ පුණ්ණසෙට්ඨිං ඛමාපෙස්සාමී’’ති. ‘‘පුණ්ණො මම වට්ටෙ ජනකපිතා, විවට්ටෙ ජනකපිතරි ඛමාපිතෙ පන අහං ඛමිස්සාමී’’ති. ‘‘කො පන තෙ විවට්ටෙ ජනකපිතා’’ති? ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො’’ති. ‘‘මය්හං තෙන සද්ධිං විස්සාසො නත්ථි, අහං කිං කරිස්සාමී’’ති? ‘‘සත්ථා ස්වෙ භික්ඛුසඞ්ඝං ආදාය ඉධාගමිස්සති, ත්වං යථාලද්ධං සක්කාරං ගහෙත්වා ඉධෙව ආගන්ත්වා තං ඛමාපෙහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති උට්ඨාය අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්චසතපරිචාරිකිත්ථියො ආණාපෙත්වා නානාවිධානි ඛාදනීයභොජනීයානි චෙව සූපෙය්‍යානි ච සම්පාදෙත්වා පුනදිවසෙ තං සක්කාරං ආදාය උත්තරාය ගෙහං ආගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙතුං අවිසහන්තී අට්ඨාසි, තං සබ්බං ගහෙත්වා උත්තරාව සංවිදහි.

At that moment, realizing her status as an external hired woman, she thought: 'I have done a grave deed. For the mere reason of my husband's smile, I poured boiled ghee upon this lady. Yet she, not ordering her servants, "Seize her!", even at the time when she could have had me tormented, restrained all the servants and did to me only what ought to be done. If I do not ask for her forgiveness, my head will surely split into seven pieces.' She lay down at her feet and said, 'Noble lady, forgive my offense.' 'I am a daughter with a father; when my father has been asked for forgiveness, I will forgive.' 'Very well, noble lady, I will also seek forgiveness from your father, the wealthy merchant Puṇṇa.' 'Puṇṇa is my birth-father in the cycle of existence. But when my father in the cessation of the cycle has been asked for forgiveness, I will forgive.' 'Who then is your father in the cessation of the cycle?' 'The Perfectly Self-Enlightened One.' 'I have no acquaintance with him. What shall I do?' 'Tomorrow, the Teacher will come here with the community of monks. You should bring whatever offerings you have acquired, come here, and seek his forgiveness.' She replied, 'Very well, noble lady,' rose, went to her own home, ordered five hundred attendant women, prepared various kinds of hard and soft foods and sauces, and on the next day, bringing those offerings, came to Uttarā’s house. Not daring to place the food in the bowls of the community of monks headed by the Buddha, she stood aside. Uttarā herself took everything and arranged it.

සිරිමාපි [Pg.62] සත්ථු භත්තකිච්චාවසානෙ සද්ධිං පරිවාරෙන සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජි. අථ නං සත්ථා පුච්ඡි ‘‘කො තෙ අපරාධො’’ති. ‘‘භන්තෙ මයා හිය්‍යො ඉදං නාම කතං, අථ මෙ සහායිකා මං විහෙඨයමානා දාසියො නිවාරෙත්වා මය්හං උපකාරමෙව අකාසි. සාහං ඉමිස්සා ගුණං ජානිත්වා ඉමං ඛමාපෙසිං, අථ මං එසා ‘තුම්හෙසු ඛමාපිතෙසු ඛමිස්සාමී’ති ආහා’’ති. ‘‘එවං කිර උත්තරෙ’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, සීසෙ මෙ සහායිකාය පක්කසප්පි ආසිත්ත’’න්ති. ‘‘අථ තයා කිං චින්තිත’’න්ති? ‘‘චක්කවාළං අතිසම්බාධං, බ්‍රහ්මලොකො අතිනීචකො, මම සහායිකාය ගුණොව මහන්තො, අහඤ්හි එතං නිස්සාය දානඤ්ච දාතුං ධම්මඤ්ච සොතුං අලත්ථං, සචෙ මෙ ඉමිස්සා උපරි කොධො අත්ථි, ඉදං මං දහතු, නො චෙ, මා දහතූ’’ති එවං චින්තෙත්වා ඉමං මෙත්තාය ඵරිං, භන්තෙති. සත්ථා ‘‘සාධු සාධු, උත්තරෙ, එවං කොධං ජිනිතුං වට්ටති. කොධනො හි නාම අක්කොධෙන, අක්කොසකො අනක්කොසන්තෙන, පරිභාසකො අපරිභාසන්තෙන, ථද්ධමච්ඡරී අත්තනො සන්තකස්ස දානෙන, මුසාවාදී සච්චවචනෙන ජිනිතබ්බො’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො –

Sirimā also, at the end of the Teacher's meal, prostrated at the Teacher's feet together with her retinue. Then the Teacher asked her, 'What is your offense?' 'Venerable Sir, yesterday I did such and such a thing. Then my friend, preventing the maids who were tormenting me, did me a great favor. I, knowing this virtue of hers, asked for her forgiveness. Then she said to me, "I will forgive when you have asked forgiveness of the Blessed One."' 'Is this so, Uttarā?' 'Yes, Venerable Sir. Boiling ghee was poured on my head by my friend.' 'Then what did you think?' 'The universe is too narrow, the Brahma world is too low; the virtue of my friend is truly great. For, relying on her, I was able to give alms and to hear the Dhamma. If I have any anger towards her, may this burn me; if not, may it not burn me.' Having thought thus, I suffused her with loving-kindness, Venerable Sir.' The Teacher said, 'Good, good, Uttarā. It is proper to conquer anger in this way. Indeed, an angry person is to be conquered by non-anger, an abusive person by not abusing, a stubbornly stingy person by the giving of one's own possession, and a liar by speaking the truth.' Explaining this meaning, he said—

‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං, අසාධුං සාධුනා ජිනෙ;

ජිනෙ කදරියං දානෙන, සච්චෙනාලිකවාදින’’න්ති. (ධ. ප. 223) –

Conquer anger with non-anger, conquer the bad with good; conquer the miser with generosity, conquer the liar with truth.

ඉමං ගාථං වත්වා ගාථාපරියොසානෙ චතුසච්චකථං අභාසි. සච්චපරියොසානෙ උත්තරා සකදාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි, සාමිකො ච සසුරො ච සස්සු ච සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරිංසු, සිරිමාපි පඤ්චසතපරිවාරා සොතාපන්නා අහොසි. අපරභාගෙ උත්තරා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පජ්ජි. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො උත්තරං දෙවධීතරං දිස්වා –

Having spoken this verse, at the conclusion of the verse, he gave a discourse on the Four Noble Truths. At the end of the discourse on the Truths, Uttarā was established in the fruit of once-returning, and her husband, her father-in-law, and her mother-in-law realized the fruit of stream-entry. Sirimā, with her retinue of five hundred, also became a stream-enterer. Later, Uttarā passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on tour among the devas in the same way as described before, saw the deva-daughter Uttarā—

124.

124.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

125.

125.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By what is your complexion like this? By what are you successful here? And how do those possessions arise for you, whatever are dear to the mind?

126.

126.

‘‘පුච්ඡාමි [Pg.63] තං දෙවි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පටිපුච්ඡි;

I ask you, O deity of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion illuminates all directions?"—he asked in return.

127.

127.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, delighted, being questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of which kamma this is the fruit.

128.

128.

‘‘ඉස්සා ච මච්ඡෙරමථො පළාසො, නාහොසි මය්හං ඝරමාවසන්තියා;

අක්කොධනා භත්තු වසානුවත්තිනී, උපොසථෙ නිච්චහමප්පමත්තා.

Jealousy, stinginess, and rivalry were not mine while I was living at home. I was not given to anger, I acted in accordance with my husband's will, and I was always heedful on the Uposatha day.

129.

129.

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and on the special observance fortnight, I undertook the Uposatha, well-endowed with eight factors.

130.

130.

‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

I observed the Uposatha, always restrained in the precepts; through restraint and sharing, I now dwell in a celestial mansion.

131.

131.

‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

I was abstinent from the destruction of life, and restrained from false speech; I kept far from theft, sexual misconduct, and the partaking of intoxicants.

132.

132.

‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

Delighting in the five training precepts, skilled in the Noble Truths, I was a female lay disciple of the one with vision, the glorious Gotama.

133.

133.

‘‘සාහං සකෙන සීලෙන, යසසා ච යසස්සිනී;

අනුභොමි සකං පුඤ්ඤං, සුඛිතා චම්හිනාමයා.

Through my own virtue and renown, I, being renowned, enjoy my own merit, and I am happy and free from affliction.

134.

134.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

Because of that, my complexion is like this; because of that, I am successful here; and those possessions arise for me, whatever are dear to the mind.

135.

135.

‘‘අක්ඛාමි [Pg.64] තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමහං අකාසිං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

I declare to you, O bhikkhu of great power, what I did when I was a human being; because of that, I am of such blazing power, and my complexion illuminates all directions.

දෙවතාපිස්ස විස්සජ්ජෙසි.

The deity thus answered him.

126. මම ච, භන්තෙ, වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දෙය්‍යාසි ‘‘උත්තරා නාම භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං මං භගවා අඤ්ඤතරස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙ බ්‍යාකරෙය්‍ය, තං භගවා සකදාගාමිඵලෙ බ්‍යාකාසීති.

126. And, venerable sir, with my words, you should venerate the Blessed One's feet with your head, saying: 'Venerable sir, the female lay disciple named Uttarā venerates the Blessed One's feet with her head.' It is no wonder, venerable sir, that the Blessed One would declare me as having attained one of the fruits of recluseship; the Blessed One has declared me as having attained the fruit of a once-returner.

128. තත්ථ ඉස්සා ච මච්ඡෙරමථො පළාසො, නාහොසි මය්හං ඝරමාවසන්තියාති යා ච අගාරමජ්ඣෙ වසන්තීනං අඤ්ඤාසං ඉත්ථීනං සම්පත්තිආදිවිසයා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා ඉස්සා, යඤ්ච තාවකාලිකාදිවසෙනාපි කිඤ්චි යාචන්තානං අදාතුකාමතාය අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං මච්ඡරියං, යො ච කුලපදෙසාදිනා පරෙහි යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො උප්පජ්ජති, සො තිවිධොපි පාපධම්මො ගෙහෙ ඨිතාය මය්හං සතිපි පච්චයසමවායෙ නාහොසි න උප්පජ්ජි. අක්කොධනාති ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නතාය අකුජ්ඣනසභාවා. භත්තු වසානුවත්තිනීති පුබ්බුට්ඨානපච්ඡානිපාතනාදිනා සාමිකස්ස අනුකූලභාවෙන වසෙ වත්තනසීලා, මනාපචාරිනීති අත්ථො. උපොසථෙ නිච්චහමප්පමත්තාති අහං උපොසථසීලරක්ඛණෙ නිච්චං අප්පමත්තා අප්පමාදවිහාරිනී.

128. Herein, regarding 'Envy, stinginess, and then spite did not exist for me while living in the household': Envy is that which is characterized by resenting the success of other women living in the household regarding their wealth and so on. Stinginess is that which is characterized by hiding one's own possessions due to an unwillingness to give even a little to those who ask. Spite is that which arises from grasping at superiority over others due to family status or other reasons. These three kinds of unwholesome states did not exist, nor did they arise in me while I stayed at home, even when there was a combination of favorable conditions. 'Free from anger' means having a nature not prone to anger, being endowed with patience, loving-kindness, and compassion. 'Obedient to her husband's will' means having the habit of acting in accordance with her husband's will in an agreeable manner, by rising before him, retiring after him, and so on; the meaning is, being of pleasing conduct. 'I was always heedful on the Uposatha' means: I was always diligent, dwelling heedfully, in the observance of the Uposatha precepts.

129. තමෙව උපොසථෙ අප්පමාදං දස්සෙන්තී යෙසු දිවසෙසු තං රක්ඛිතබ්බං, යාදිසං යථා ච රක්ඛිතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘චාතුද්දසි’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ චාතුද්දසිං පඤ්චදසින්ති පක්ඛස්සාති සම්බන්ධො, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමීති එත්ථ චාති වචනසෙසො. පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති පටිහරණකපක්ඛඤ්ච, චාතුද්දසීපඤ්චදසීඅට්ඨමීනං යථාක්කමං ආදිතො අන්තතො චාති පවෙසනනික්ඛමනවසෙන උපොසථසීලස්ස පටිහරිතබ්බං පක්ඛඤ්ච, තෙරසී පාටිපදා සත්තමී නවමී [Pg.65] චාති අත්ථො. අට්ඨඞ්ගසුසමාගතන්ති පාණාතිපාතාවෙරමණීආදීහි අට්ඨහඞ්ගෙහි එව සුට්ඨු සමාගතං සමන්නාගතං.

129. To show that same diligence on the Uposatha—on which days it should be observed, of what kind it is, and how it should be observed—she said, 'The fourteenth,' and so on. Here, 'the fourteenth' and 'the fifteenth' are connected with 'of the fortnight'; this is the accusative case used to denote a continuous period. And in 'the eighth of the fortnight,' the word 'and' is to be supplied. 'And the special observance fortnight' means the extended fortnight, that is, the fortnight in which the Uposatha precepts are to be extended by way of 'entering' before and 'exiting' after the fourteenth, fifteenth, and eighth days respectively. The meaning is: the thirteenth, the first day of the fortnight, the seventh, and the ninth. 'Well endowed with the eight factors' means well endowed, fully furnished with the eight factors beginning with abstaining from killing living beings, and so on.

130. උපවසිස්සන්ති උපවසිං. අතීතත්ථෙ හි ඉදං අනාගතවචනං. කෙචි පන ‘‘උපවසිං’’ඉච්චෙව පඨන්ති. සදාති සප්පටිහාරිකෙසු සබ්බෙසු උපොසථදිවසෙසු. සීලෙසූති උපොසථසීලෙසු සාධෙතබ්බෙසු. නිප්ඵාදෙතබ්බෙ හි ඉදං භුම්මං. සංවුතාති කායවාචාචිත්තෙහි සංවුතා. සදාති වා සබ්බකාලං. සීලෙසූති නිච්චසීලෙසු. සංවුතාති කායවාචාහි සංවුතා.

130. `Upavasissanti` means 'I observed' (`upavasiṃ`). For this is a future tense word used in the sense of the past. Some, however, read it simply as `upavasiṃ`. `Sadā` means on all the special observance days. `Sīlesu` means in the Uposatha precepts to be accomplished; for this is the locative case in the sense of what is to be accomplished. `Saṃvutā` means restrained in body, speech, and mind. Alternatively, `sadā` means at all times; `sīlesu` means in the constant precepts; and `saṃvutā` means restrained in body and speech.

131. ඉදානි තං නිච්චසීලං දස්සෙතුං ‘‘පාණාතිපාතා විරතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. පාණස්ස අතිපාතො පාණවධො පාණඝාතො පාණාතිපාතො, අත්ථතො පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරපවත්තා වධකචෙතනා. තතො පාණාතිපාතා. විරතාති ඔරතා, නිවත්තාති අත්ථො.

131. Now, to show that constant precept, it is said, 'abstaining from the destruction of life,' and so forth. Here, 'life' (`pāṇa`) conventionally means a living being; ultimately, it means the life faculty. The destruction of life (`pāṇassa atipāto`) is the killing of life, the slaying of life, the destruction of life. In essence, it is the volitional act of killing that arises through one of the doors of body or speech, initiating the effort to cut off the life faculty of a being who is perceived as a living being. From that, 'abstaining from the destruction of life' means refraining, turning away—this is the meaning.

මුසාවාදාති මුසා නාම විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො වා කායපයොගො වා, විසංවාදනාධිප්පායෙන පරස්ස විසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. අථ වා මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. තතො මුසාවාදා සඤ්ඤතා ඔරතා, විරතාති අත්ථො. ච-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො.

Regarding `musāvāda`: `musā` is the name for a verbal or bodily application that distorts the truth, preceded by the intention to deceive; `musāvādo` is the volition, with the intention to deceive, that originates the bodily or verbal application that deceives another. Or alternatively, `musā` is an untrue, unreal matter; `vādo` is the volition that originates the communication of one who desires to make that matter known as if it were true and real. Therefore, being restrained from false speech means refraining, abstaining. The particle `ca` has the sense of grouping.

ථෙය්‍යාති ථෙය්‍යං වුච්චති ථෙනභාවො, චොරිකාය පරස්සහරණන්ති අත්ථො. අත්ථතො පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා ථෙය්‍යං. තතො ථෙය්‍යා සඤ්ඤතා, ආරකාති වා සම්බන්ධො.

Regarding `theyya`: `theyya` is called the state of a thief, meaning the act of taking another's possessions by stealing. In essence, theft is the volitional act of stealing that arises from the undertaking to take what is possessed by another, while perceiving it as such. From that, being restrained from theft, or the connection is with being far from it.

අතිචාරාති අතිච්ච චාරො අතිචාරො, ලොකමරියාදං අතික්කමිත්වා අගමනීයට්ඨානෙ කාමවසෙන චාරො මිච්ඡාචාරොති අත්ථො. අගමනීයට්ඨානං නාම – පුරිසානං මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා [Pg.66] සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති දස, ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභටචුම්බටා දාසී ච භරියා කම්මකාරී ච භරියා ධජාහටා මුහුත්තිකාති දසාති වීසති ඉත්ථියො. ඉත්ථීසු පන ද්වින්නං සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං දසන්නඤ්ච ධනක්කීතාදීනන්ති ද්වාදසන්නං අඤ්ඤපුරිසා අගමනීයට්ඨානං, ඉදමෙව ඉධ අධිප්පෙතං. ලක්ඛණතො පන අසද්ධම්මාධිප්පායෙන කායද්වාරපවත්තා අගමනීයට්ඨානවීතික්කමචෙතනා අතිචාරො. තස්මා අතිචාරා.

Regarding `aticāra`: `aticāra` is conduct (`cāro`) that goes beyond (`aticca`). The meaning is wrongful conduct (`micchācāro`): conduct driven by sensual desire in a place one should not go, having transgressed the bounds of worldly convention. For men, a 'place one should not go' refers to twenty types of women. Ten are protected: by their mother, by their father, by both parents, by their brother, by their sister, by their relatives, by their clan, by the Dhamma, those with a guardian, and those subject to punishment. Ten are types of wives: one bought with wealth, one living by consent, one living for material enjoyment, a garment-wife, a water-ceremony wife, one who has had her head-coil removed, a slave-wife, a worker-wife, one captured in war, and a temporary wife. Among these women, for another man, the twelve who are a 'place one should not go' are the two—those with a guardian and those subject to punishment—and the ten beginning with the one bought with wealth. This is what is intended here. By characteristic, transgression is the volition to transgress a place one should not go, arising through the body-door with an improper intention. Therefore, one abstains from transgression.

මජ්ජපානාති මජ්ජං වුච්චතිමදනීයට්ඨෙන සුරා ච මෙරයඤ්ච, පිවන්ති තෙනාති පානං, මජ්ජස්ස පානං මජ්ජපානං. යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය මජ්ජසඞ්ඛාතං පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනියසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්චභෙදං සුරං වා, පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, මධ්වාසවො, ගුළාසවො, සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්චභෙදං මෙරයං වා බීජතො පට්ඨාය කුසග්ගෙනාපි පිවති, සා චෙතනා මජ්ජපානං. තස්මා මජ්ජපානා ආරකා විරතා.

Regarding `majjapāna`: `majja` is so called because of its intoxicating nature, and it includes both `surā` and `meraya`. `Pāna` is drinking, because one drinks. Thus, `majjapāna` is the drinking of an intoxicant. It is the unwholesome volition with which one drinks either the five kinds of `surā`—liquor made from flour, cakes, or rice; liquor to which yeast is added; or liquor compounded with spices—or the five kinds of `meraya`—a fermented drink made from flowers, fruits, honey, or molasses; or a fermented drink compounded with spices—even the slightest amount on the tip of a kusa grass blade. That volition is `majjapāna`. Therefore, one is far from and abstains from the drinking of intoxicants.

132. එවං ‘‘පාණාතිපාතා විරතා’’තිආදිනා පහාතබ්බධම්මවසෙන විභජිත්වා දස්සිතං නිච්චසීලං පුන සමාදාතබ්බතාවසෙන එකතො කත්වා දස්සෙන්තී ‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා’’ති ආහ. තත්ථ සික්ඛාපදන්ති සික්ඛිතබ්බපදං, සික්ඛාකොට්ඨාසෙති අත්ථො. අථ වා ඣානාදයො සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා, පඤ්චසු පන සීලඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අඞ්ගං තාසං සික්ඛානං පතිට්ඨානට්ඨෙන පදන්ති සික්ඛානං පදත්තා සික්ඛාපදං, පඤ්ච සීලඞ්ගානි. තස්මිං පඤ්චවිධෙ සික්ඛාපදෙ රතා අභිරතාති පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා. අරියසච්චාන කොවිදාති පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයවසෙන දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගසඞ්ඛාතෙසු චතූසු අරියසච්චෙසු කුසලා නිපුණා, පටිවිද්ධචතුසච්චාති අත්ථො. ගොතමස්සාති භගවන්තං ගොත්තෙන කිත්තෙති. යසස්සිනොති කිත්තිමතො, පරිවාරවතො වා.

132. Thus, having shown the constant virtue by distinguishing it in terms of states to be abandoned, beginning with “abstaining from the destruction of life,” and so forth, it is then shown collectively, in terms of things to be undertaken, by the words “delighting in the five training precepts.” Herein, “training precept” (sikkhāpada) means a point of training, that is, a division of training. Alternatively, all wholesome states such as jhāna are called “training” (sikkhā) because they are to be trained in. But among the five factors of virtue, any one factor is a “basis” (pada) because it serves as the foundation for those trainings; because it is a basis for the trainings, it is a “training-basis” (sikkhāpada), referring to the five factors of virtue. “Delighting in the five training precepts” means delighting in, being devoted to, that fivefold training precept. “Skilled in the noble truths” means being skilled and adept in the four noble truths—namely, suffering, its origin, its cessation, and the path—through the full understanding that consists of comprehension, abandonment, realization, and cultivation; the meaning is, having penetrated the four truths. “Of Gotama” praises the Blessed One by his clan name. “Renowned” means possessing fame, or possessing a retinue.

133. සාහන්ති සා යථාවුත්තගුණා අහං. සකෙන සීලෙනාති අනුස්සුකිතාදිනා අත්තනො සභාවසීලෙන ච උපොසථසීලාදිසමාදානසීලෙන ච කාරණභූතෙන. තඤ්හි සත්තානං කම්මස්සකතාය හිතසුඛාවහතාය ච විසෙසතො ‘‘සක’’න්ති වුච්චති. තෙනෙවාහ –

133. “Sāhaṃ” means 'I am she,' possessing the virtues as described. “By her own virtue” (sakena sīlena) means by her inherent virtue of being without jealousy and so forth, and by her virtue of undertaking precepts such as the Uposatha, which serves as the cause. For that is especially called “one's own,” since, due to beings' ownership of their actions, it brings welfare and happiness. Therefore it is said:

‘‘තඤ්හි [Pg.67] තස්ස සකං හොති, තඤ්ච ආදාය ගච්ඡති;

තඤ්චස්ස අනුගං හොති, ඡායාව අනපායිනී’’ති. (සං. නි. 1.115);

“That indeed is his own; that he takes and goes with; That follows him, like a shadow that never leaves.”

යසසා ච යසස්සිනීති ‘‘උත්තරා උපාසිකා සීලාචාරසම්පන්නා අනුස්සුකී අමච්ඡරී අක්කොධනා’’තිආදිනා ‘‘ආගතඵලා විඤ්ඤාතසාසනා’’තිආදිනා ච යථාභූතගුණාධිගතෙන ජලතලෙ තෙලෙන විය සමන්තතො පත්ථටෙන කිත්තිසද්දෙන යසස්සිනී කිත්තිමතී, තෙන වා සීලගුණෙන ඉධ අධිගතෙන යසපරිවාරෙන යසස්සිනී සම්පන්නපරිවාරා. අනුභොමි සකං පුඤ්ඤන්ති යථූපචිතං අත්තනො පුඤ්ඤං පච්චනුභොමි. යස්ස හි පුඤ්ඤඵලං අනුභූයති, ඵලූපචාරෙන තං පුඤ්ඤම්පි අනුභූයතීති වුච්චති. අථ වා පුථුජ්ජනභාවතො සුචරිතඵලම්පි ‘‘පුඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති. සුඛිතා චම්හිනාමයාති දිබ්බසුඛෙන ච ඵලසුඛෙන ච සුඛිතා චම්හි භවාමි, කායිකචෙතසිකදුක්ඛාභාවතො අනාමයා අරොගා.

“And by fame, renowned” (yasasā ca yasassinī): She is renowned and famous (yasassinī kittimatī) because of the sound of her fame that has spread everywhere like oil on the surface of water, owing to the true qualities she possesses, such as “the laywoman Uttarā, endowed with virtue and good conduct, not covetous, not stingy, and not angry,” and “one who has attained the fruit and understood the teaching.” Or, she is renowned because of the retinue of fame (yasaparivārena) she has acquired here through her virtuous conduct; she is endowed with a retinue (sampannaparivārā). “I experience my own merit” (anubhomi sakaṃ puññaṃ): I experience my own merit as it has been accumulated. Indeed, when the fruit of merit is experienced, by metaphorical extension to the fruit, that merit itself is said to be experienced. Alternatively, because of being an ordinary person, even the fruit of good conduct is called “merit.” As it is said: “Monks, on account of undertaking wholesome qualities, this merit increases.” “Happy and I am free from affliction” (sukhitā camhināmayā): I am happy with divine happiness and the happiness of the fruit, and because of the absence of bodily and mental suffering, I am free from affliction (anāmayā), healthy (arogā).

136. මම චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන ‘‘මම වචනෙන ච වන්දෙය්‍යාසි, න තව සභාවෙනෙවා’’ති වන්දනං සමුච්චිනොති. අනච්ඡරියන්තිආදිනා අත්තනො අරියසාවිකාභාවස්ස පාකටභාවං දස්සෙති. තං භගවාතිආදි සඞ්ගීතිකාරවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

136. The word “ca” (and) in “mama ca” has the meaning of accumulation. Thus, it means, “By my words also, you should pay respects, not solely by your own inclination,” thereby accumulating the act of paying respects. Through “anacchariyaṃ” (not astonishing) and so on, she shows the manifest nature of her being a noble female disciple. “Taṃ bhagavā” (That Blessed One) and so on is a statement of the compilers of the Council. The rest is as explained before.

උත්තරාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the celestial mansion of Uttarā is concluded.

16. සිරිමාවිමානවණ්ණනා

16. The Explanation of the Celestial Mansion of Sirimā

යුත්තා ච තෙ පරමඅලඞ්කතා හයාති සිරිමාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ච සමයෙන හෙට්ඨා අනන්තරවත්ථුම්හි වුත්තා සිරිමා ගණිකා සොතාපත්තිඵලස්ස අධිගතත්තා විස්සජ්ජිතකිලිට්ඨකම්මන්තා හුත්වා සඞ්ඝස්ස අට්ඨ සලාකභත්තානි පට්ඨපෙසි. ආදිතො පට්ඨාය නිබද්ධං අට්ඨ භික්ඛූ ගෙහං ආගච්ඡන්ති. සා ‘‘සප්පිං ගණ්හථ ඛීරං ගණ්හථා’’තිආදීනි වත්වා තෙසං පත්තෙ පූරෙති, එකෙන ලද්ධං තිණ්ණම්පි චතුන්නම්පි පහොති, දෙවසිකං සොළසකහාපණපරිබ්බයෙන පිණ්ඩපාතො දීයති. අථෙකදිවසං එකො භික්ඛු තස්සා ගෙහෙ [Pg.68] අට්ඨකභත්තං භුඤ්ජිත්වා තියොජනමත්ථකෙ එකං විහාරං අගමාසි. අථ නං සායං ථෙරුපට්ඨානෙ නිසින්නං පුච්ඡිංසු, ‘‘ආවුසො, කහං භික්ඛං ගහෙත්වා ඉධාගතොසී’’ති? ‘‘සිරිමාය අට්ඨකභත්තං මෙ භුත්ත’’න්ති. ‘‘තං මනාපං කත්වා දෙති, ආවුසො’’ති. ‘‘න සක්කා තස්සා භත්තං වණ්ණෙතුං, අතිපණීතං කත්වා දෙති, එකෙන ලද්ධං තිණ්ණම්පි චතුන්නම්පි පහොති, තස්සා පන දෙය්‍යධම්මතොපි දස්සනමෙව උත්තරිතරං’’. සා හි ඉත්ථී එවරූපා ච එවරූපා චාති තස්සා ගුණෙ කථෙසි.

The Sirimā Celestial Mansion begins with the verse: “And yoked are your horses, supremely adorned.” What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels' Sanctuary. At that time, the courtesan Sirimā, mentioned in the immediately preceding story, having attained the fruit of stream-entry and abandoned her defiled livelihood, established eight ticket-meals for the Sangha. From the beginning, eight monks regularly came to her house. She would say, “Receive ghee, receive milk,” and so forth, filling their bowls. What was received by one sufficed for three or even four. Daily, almsfood with an expenditure of sixteen kahāpaṇas was given. Then one day, a monk, having eaten the ticket-meal at her house, went to a monastery three yojanas away. In the evening, as he sat in the place for attending on the elders, they asked him, “Friend, where did you receive alms before coming here?” He replied, “I ate Sirimā's ticket-meal.” They asked, “Does she give it delightfully, friend?” He responded, “It is not possible to praise her meal; she gives it, having made it most exquisite. What one receives suffices for three or even four. Moreover, the very sight of her is more excellent than her gift. For that woman is of such and such a nature.” Thus he spoke of her qualities.

අථෙකො භික්ඛු තස්සා ගුණකථං සුත්වා අදිස්වාපි සවනෙනෙව සිනෙහං උප්පාදෙත්වා ‘‘මයා තත්ථ ගන්ත්වා තං දට්ඨුං වට්ටතී’’ති අත්තනො වස්සග්ගං කථෙත්වා තං භික්ඛුං ඨිතිකං පුච්ඡිත්වා ‘‘ස්වෙ, ආවුසො, තස්මිං ගෙහෙ ත්වං සඞ්ඝත්ථෙරො හුත්වා අට්ඨකභත්තං ලභිස්සසී’’ති සුත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පත්තචීවරමාදාය පක්කන්තො පාතොව අරුණෙ උග්ගච්ඡන්තෙ සලාකග්ගං පවිසිත්වා ඨිතො සඞ්ඝත්ථෙරො හුත්වා තස්සා ගෙහෙ අට්ඨකභත්තං ලභි. යො පන සො භික්ඛු හිය්‍යො භුඤ්ජිත්වා පක්කාමි, තස්ස ගතවෙලායමෙවස්සා සරීරෙ රොගො උප්පජ්ජි. තස්මා ආභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා නිපජ්ජි. අථස්සා දාසියො අට්ඨකභත්තං ලභිතුං ආගතෙ භික්ඛූ දිස්වා ආරොචෙසුං. සා ගන්ත්වා සහත්ථා පත්තෙ ගහෙතුං වා නිසීදාපෙතුං වා අසක්කොන්තී දාසියො ආණාපෙසි ‘‘අම්මා පත්තෙ ගහෙත්වා අය්‍යෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුං පායෙත්වා ඛජ්ජකං දත්වා භත්තවෙලාය පත්තෙ පූරෙත්වා දෙථා’’ති. තා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති භික්ඛූ පවෙසෙත්වා යාගුං පායෙත්වා ඛජ්ජකං දත්වා භත්තවෙලාය භත්තස්ස පත්තෙ පූරෙත්වා තස්සා ආරොචයිංසු. සා ‘‘මං පරිග්ගහෙත්වා නෙථ, අය්‍යෙ වන්දිස්සාමී’’ති වත්වා තාහි පරිග්ගහෙත්වා භික්ඛූනං සන්තිකං නීතා වෙධමානෙන සරීරෙන භික්ඛූ වන්දි. සො භික්ඛු තං ඔලොකෙත්වා චින්තෙසි ‘‘ගිලානාය තාව අයං එතිස්සා රූපසොභා, අරොගකාලෙ පන සබ්බාභරණපටිමණ්ඩිතාය ඉමිස්සා කීදිසී රූපසම්පත්තී’’ති. අථස්ස අනෙකවස්සකොටිසන්නිචිතො කිලෙසො සමුදාචරි. සො අඤ්ඤාණී හුත්වා භත්තං භුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො පත්තං ආදාය විහාරං ගන්ත්වා පත්තං පිධාය එකමන්තෙ ඨපෙත්වා චීවරකණ්ණං පත්ථරිත්වා නිපජ්ජි. අථ නං එකො සහායකො භික්ඛු යාචන්තොපි භොජෙතුං නාසක්ඛි, සො ඡින්නභත්තො අහොසි.

Then a certain monk, having heard a discourse on her virtues, developed affection merely from hearing of her, though he had never seen her. Thinking, 'It is fitting for me to go there and see her,' he announced his own seniority and asked that monk about the order of precedence. Having heard, 'Friend, tomorrow in that house, you will be the senior monk of the Sangha and will receive the meal for eight,' he at that very moment took his bowl and robe and departed. Very early in the morning, as the dawn was breaking, he entered the ticket-distribution hall and stood there. Having become the senior monk of the Sangha, he received the meal for eight at her house. Now, as for the monk who had eaten and departed the previous day, it was at the very time of his departure that an illness arose in her body. Therefore, she removed her ornaments and lay down. Then her maids, seeing the monks who had come to receive the meal for eight, informed her. She, being unable to go and take the bowls with her own hands or to seat them, instructed her maids: 'My dears, take the bowls, seat the venerable ones, serve them gruel, give them snacks, and at mealtime, fill their bowls and give the offering.' They replied, 'Very well, lady,' invited the monks inside, served them gruel, gave them snacks, and at mealtime, filled their bowls with food and informed her. She, saying, 'Support me and bring me; I will pay homage to the venerable ones,' was supported by them and brought into the presence of the monks. With a trembling body, she paid homage to the monks. That monk, looking at her, thought: 'If this is her beauty even when she is ill, what must her perfection of beauty be like when she is healthy and adorned with all her ornaments?' Then the defilement he had accumulated over many crores of years arose in him. He, becoming ignorant, was unable to eat the meal. Taking his bowl, he went to the monastery, covered the bowl, placed it aside, spread out the corner of his robe, and lay down. Then, a certain companion monk, even though he urged him, was not able to make him eat; he remained without food.

තං [Pg.69] දිවසමෙව සායන්හසමයෙ සිරිමා කාලමකාසි. රාජා සත්ථු සාසනං පෙසෙසි ‘‘භන්තෙ, ජීවකස්ස කනිට්ඨභගිනී සිරිමා කාලමකාසී’’ති. සත්ථා තං සුත්වා රඤ්ඤො සාසනං පහිණි ‘‘සිරිමාය සරීරඣාපනකිච්චං නත්ථි, ආමකසුසානෙ තං යථා කාකාදයො න ඛාදන්ති, තථා නිපජ්ජාපෙත්වා රක්ඛාපෙථා’’ති. රාජා තථා අකාසි. පටිපාටියා තයො දිවසා අතික්කන්තා, චතුත්ථෙ දිවසෙ සරීරං උද්ධුමායි, නවහි වණමුඛෙහි පුළවකා පග්ඝරිංසු, සකලසරීරං භින්නසාලිභත්තචාටි විය අහොසි. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි ‘‘ඨපෙත්වා ගෙහරක්ඛණකදාරකෙ සිරිමාය දස්සනත්ථං අනාගච්ඡන්තානං අට්ඨ කහාපණා දණ්ඩො’’ති. සත්ථු සන්තිකඤ්ච පෙසෙසි ‘‘බුද්ධප්පමුඛො කිර සඞ්ඝො සිරිමාය දස්සනත්ථං ආගච්ඡතූ’’ති. සත්ථා භික්ඛූනං ආරොචාපෙසි ‘‘සිරිමාය දස්සනත්ථං ගමිස්සාමා’’ති.

On that very day, in the evening, Sirimā passed away. The king sent a message to the Teacher: "Venerable sir, Jīvaka’s younger sister Sirimā has passed away." Hearing this, the Teacher sent a message to the king: "There is no need for Sirimā’s cremation. In the charnel ground for uncremated bodies, lay her down in such a way that crows and other creatures do not devour her, and have her guarded." The king did so. In sequence, three days passed. On the fourth day, the body swelled up, and worms flowed out from the nine orifices. The entire body became like a broken pot of fine rice. The king had a drum beaten throughout the city: "Except for the house guards, anyone who does not come to see Sirimā will be fined eight kahāpaṇas." He also sent a message to the Teacher: "Let the Saṅgha, headed by the Buddha, come to see Sirimā." The Teacher announced to the monks: "We will go to see Sirimā."

සොපි දහරභික්ඛු චත්තාරො දිවසෙ කස්සචි වචනං අග්ගහෙත්වා ඡින්නභත්තොව නිපජ්ජි. පත්තෙ භත්තං පූතිකං ජාතං, පත්තෙ මලම්පි උට්ඨහි. අථ සො සහායකභික්ඛුනා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආවුසො සත්ථා සිරිමාය දස්සනත්ථං ගච්ඡතී’’ති වුච්චමානො තථා ඡාතජ්ඣත්තොපි ‘‘සිරිමා’’ති වුත්තපදෙයෙව සහසා උට්ඨහිත්වා ‘‘සත්ථා සිරිමං දට්ඨුං ගච්ඡති, ත්වම්පි ගමිස්සසී’’ති? ‘‘ආම ගමිස්සාමී’’ති භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අගමාසි. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො එකපස්සෙ අට්ඨාසි, භික්ඛුනිසඞ්ඝොපි රාජපරිසාපි උපාසකපරිසාපි උපාසිකාපරිසාපි එකෙකපස්සෙ අට්ඨංසු.

That young monk, not heeding anyone's word for four days, lay down, having given up food. The food in his bowl became putrid, and mold grew in it. Then, his companion monk approached and said to him, 'Friend, the Teacher is going to see Sirimā.' Although he was so afflicted by hunger, at the very word 'Sirimā' being spoken, he suddenly rose up and asked his companion, 'The Teacher is going to see Sirimā; will you also go?' 'Yes, I will go,' replied the companion. The young monk then discarded the food, washed the bowl, placed it in his bag, and went along with the community of monks. The Teacher, surrounded by the community of monks, stood on one side, while the community of nuns, the royal assembly, the assembly of male lay disciples, and the assembly of female lay disciples each stood on their respective sides.

සත්ථා රාජානං පුච්ඡි ‘‘කා එසා, මහාරාජා’’ති? ‘‘භන්තෙ, ජීවකස්ස කනිට්ඨභගිනී සිරිමා නාමා’’ති. ‘‘සිරිමා එසා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. තෙන හි නගරෙ භෙරිං චරාපෙහි ‘‘සහස්සං දත්වා සිරිමං ගණ්හන්තූ’’ති. රාජා තථා කාරෙසි, එකොපි ‘‘හ’’න්ති වා ‘‘හු’’න්ති වා වදන්තො නාම නාහොසි. රාජා සත්ථු ආරොචෙසි ‘‘න ගණ්හන්ති භන්තෙ’’ති, තෙන හි මහාරාජ අග්ඝං ඔහාපෙහීති. රාජා ‘‘පඤ්චසතානි දත්වා ගණ්හන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙත්වා කඤ්චි ගණ්හනකං අදිස්වා ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යසතානි, ද්වෙසතානි, සතං, පඤ්ඤාසං, පඤ්චවීසති, වීසති කහාපණෙ, දස කහාපණෙ, පඤ්ච කහාපණෙ, එකං කහාපණං, අඩ්ඪං, පාදං, මාසකං, කාකණිකං [Pg.70] දත්වා සිරිමං ගණ්හන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙත්වා ‘‘මුධාපි ගණ්හන්තූ’’ති භෙරිං චරාපෙසි, තථාපි ‘‘හ’’න්ති වා ‘‘හු’’න්ති වා වදන්තො නාම නාහොසි. රාජා ‘‘මුධාපි, භන්තෙ, ගණ්හන්තො නත්ථී’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘පස්සථ, භික්ඛවෙ, මහාජනස්ස පියමාතුගාමං, ඉමස්මිංයෙව නගරෙ සහස්සං දත්වා පුබ්බෙ එකදිවසං ලභිංසු, ඉදානි මුධාපි ගණ්හන්තො නත්ථි එවරූපං නාම රූපං ඛයවයප්පත්තං ආහරිමෙහි අලඞ්කාරෙහි විචිත්තකතං නවන්නං වණ්ණමුඛානං වසෙන අරුභූතං තීහි අට්ඨිසතෙහි සමුස්සිතං නිච්චාතුරං කෙවලං බාලමහාජනෙන බහුධා සඞ්කප්පිතතාය බහුසඞ්කප්පං අද්ධුවං අත්තභාව’’න්ති දස්සෙන්තො –

The Teacher asked the king, “Who is this, great king?” “Venerable Sir, she is the younger sister of Jīvaka, named Sirimā.” “Is this Sirimā?” “Yes, Venerable Sir.” “If so, have a drum beaten in the city: ‘Let them take Sirimā for a thousand.’” The king did so, but there was not even one person who said “ha” or “hun.” The king informed the Teacher, “They do not take her, Venerable Sir.” “If so, great king, lower the price.” The king had the drum beaten, “Let them take her for five hundred,” and seeing no one who would take her, had the drum beaten again: “Let them take Sirimā for two hundred and fifty, two hundred, one hundred, fifty, twenty-five, twenty kahāpaṇas, ten kahāpaṇas, five kahāpaṇas, one kahāpaṇa, a half, a quarter, a māsaka, or a kākaṇika.” Then he had the drum beaten: “Let them take her even for free.” Still, there was not even one person who said “ha” or “hun.” The king said, “Venerable Sir, there is no one who will take her even for free.” The Teacher, wishing to show this meaning, said: “Monks, look at this woman who was so beloved by the multitude. In this very city, they previously obtained her for one day by giving a thousand. Now, there is no one who will take her even for free. Look at this impermanent existence, this mind-and-matter which is subject to decay and destruction, made variegated with artificial ornaments, a thing of sores on account of its nine orifices, erected with three hundred bones, constantly afflicted, and subject to many thoughts because it is imagined in many ways by the foolish multitude.”

‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බං, අරුකායං සමුස්සිතං;

ආතුරං බහුසඞ්කප්පං, යස්ස නත්ථි ධුවං ඨිතී’’ති. (ථෙරගා. 1160) –

“Behold this variegated image, a body of sores, erected, afflicted, imagined by many, for which there is no permanent stability.”

ගාථමාහ. දෙසනාපරියොසානෙ සිරිමාය පටිබද්ධචිත්තො භික්ඛු විගතඡන්දරාගො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි.

He spoke the verse. At the conclusion of the discourse, the monk whose mind was attached to Sirimā, having become free from desire and passion and having developed insight, attained Arahantship. The penetration of the Dhamma occurred for eighty-four thousand beings.

තෙන ච සමයෙන සිරිමා දෙවකඤ්ඤා අත්තනො විභවසමිද්ධිං ඔලොකෙත්වා ආගතට්ඨානං ඔලොකෙන්තී පුරිමත්තභාවෙ අත්තනො සරීරසමීපෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං භගවන්තං ඨිතං මහාජනකායඤ්ච සන්නිපතිතං දිස්වා පඤ්චහි දෙවකඤ්ඤාසතෙහි පරිවුතා පඤ්චහි රථසතෙහි දිස්සමානකායා ආගන්ත්වා රථතො ඔතරිත්වා සපරිවාරා භගවන්තං වන්දිත්වා කතඤ්ජලී අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා වඞ්ගීසො භගවතො අවිදූරෙ ඨිතො හොති. සො භගවන්තං එතදවොච ‘‘පටිභාති මං භගවා එකං පඤ්හං පුච්ඡිතු’’න්ති. ‘‘පටිභාතු තං වඞ්ගීසා’’ති භගවා අවොච. ආයස්මා වඞ්ගීසො තං සිරිමං දෙවධීතරං –

And at that time, the celestial maiden Sirimā, having observed her own abundance of prosperity and looking at the place from which she had come, saw the Blessed One standing near her own body from her previous existence, surrounded by the community of monks, and the great assembly of people who were gathered. Surrounded by five hundred celestial maidens and with a visible body, she came with five hundred chariots. Having descended from her chariot, together with her retinue, she paid homage to the Blessed One and stood with her hands raised in reverence. And at that time, the Venerable Vaṅgīsa was standing not far from the Blessed One. He said this to the Blessed One: “It occurs to me, Blessed One, to ask a question.” “Let it occur to you, Vaṅgīsa,” the Blessed One said. The Venerable Vaṅgīsa then addressed that celestial daughter, Sirimā:

137.

137.

‘‘යුත්තා ච තෙ පරමඅලඞ්කතා හයා, අධොමුඛා අඝසිගමා බලී ජවා;

අභිනිම්මිතා පඤ්චරථාසතා ච තෙ, අන්වෙන්ති තං සාරථිචොදිතා හයා.

“Your horses are yoked and supremely adorned, with heads bowed, going through the sky, powerful and swift. And your five hundred chariots are magically created. Urged on by charioteers, the horses follow you.”

138.

138.

‘‘සා [Pg.71] තිට්ඨසි රථවරෙ අලඞ්කතා,ඔභාසයං ජලමිව ජොති පොවකො;

පුච්ඡාමි තං වරතනු අනොමදස්සනෙ,කස්මා නු කායා අනධිවරං උපාගමී’’ති. – පටිපුච්ඡි;

“You stand adorned in the excellent chariot, illuminating like a blazing flame. I ask you, O fair-bodied one of faultless appearance: From which realm have you come to the unsurpassed one?” —thus he questioned.

137. තත්ථ යුත්තා ච තෙ පරමඅලඞ්කතා හයාති පරමං අතිවිය විසෙසතො අලඞ්කතා, පරමෙහි වා උත්තමෙහි දිබ්බෙහි අස්සාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතා, පරමා වා අග්ගා සෙට්ඨා ආජානීයා සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතා හයා අස්සා තෙ තව රථෙ යොජිතා, යුත්තා වා තෙ රථස්ස ච අනුච්ඡවිකා, අඤ්ඤමඤ්ඤං වා සදිසතාය යුත්තා සංසට්ඨාති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පරමඅලඞ්කතා’’ති පුරිමස්මිං පක්ඛෙ සන්ධිං අකත්වා දුතියස්මිං පක්ඛෙ අවිභත්තිකනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. අධොමුඛාති හෙට්ඨාමුඛා. යදිපි තෙ තදා පකතියාව ඨිතා, දෙවලොකතො ඔරොහණවසෙන ‘‘අධොමුඛා’’ති වුත්තා. අඝසිගමාති වෙහාසංගමා. බලීති බලවන්තො. ජවාති ජවනකා, බලවන්තො චෙව වෙගවන්තො චාති අත්ථො. අභිනිම්මිතාති තව පුඤ්ඤකම්මෙන නිම්මිතා නිබ්බත්තා. සයං නිම්මිතමෙව වා සන්ධාය ‘‘අභිනිම්මිතා’’ති වුත්තං නිම්මානරතිභාවතො සිරිමාය දෙවධීතාය. පඤ්චරථාසතාති ගාථාසුඛත්ථං ථකාරස්ස දීඝං ලිඞ්ගවිපල්ලාසඤ්ච කත්වා වුත්තං, විභත්තිඅලොපො වා දට්ඨබ්බො, පඤ්ච රථසතානීති අත්ථො. අන්වෙන්ති තං සාරථිචොදිතා හයාති සාරථීහි චොදිතා විය රථෙසු යුත්තා ඉමෙ හයා භද්දෙ, දෙවතෙ, තං අනුගච්ඡන්ති. ‘‘සාරථිඅචොදිතා’’ති කෙචි පඨන්ති, සාරථීහි අචොදිතා එව අනුගච්ඡන්තීති අත්ථො. ‘‘සාරථිචොදිතා හයා’’ති එකංයෙව වා පදං ගාථාසුඛත්ථං දීඝං කත්වා වුත්තං, සාරථිචොදිතහයා පඤ්ච රථසතාති යොජනා.

137. Herein, regarding the phrase ‘and your horses are supremely adorned’: they are adorned to the utmost, exceedingly, and especially; or adorned with supreme, excellent, divine horse ornaments; or the supreme, foremost, best, thoroughbred horses are adorned with all ornaments and harnessed to your chariot. Or, they are well-suited to the chariot; or, they are associated due to mutual similarity, meaning joined together. And here, in ‘supremely adorned,’ the sandhi is not applied in the first instance, and in the second instance, it should be understood as a description without a case-ending. ‘Heads lowered’ means facing downwards. Although they were standing naturally at that time, they are described as ‘heads lowered’ because of their descent from the divine realm. ‘Going through the sky’ means moving through the air. ‘Powerful’ means strong. ‘Swift’ means fast—meaning both strong and speedy. ‘Magically created’ means created, produced by your meritorious deeds. Or, referring to what was created by herself, it is said ‘magically created,’ referring to the divine maiden Sirimā due to her being a Nimmānarati deva. ‘Five hundred chariots’ is said with the lengthening of the ‘tha’ sound for the sake of metrical ease in the verse, and a change of gender; or, the omission of case endings should be understood, meaning five hundred chariots. ‘They follow you, horses urged by charioteers’ means these horses yoked to the chariots, as if urged by charioteers, follow you, O auspicious goddess. Some read ‘unurged by charioteers,’ meaning they follow without being urged. Or ‘charioteer-urged horses’ is a single word lengthened for the sake of metrical ease, meaning five hundred chariots with charioteer-urged horses. This is the construction.

138. සා තිට්ඨසීති සා ත්වං තිට්ඨසි. රථවරෙති රථුත්තමෙ. අලඞ්කතාති සට්ඨිසකටභාරෙහි දිබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතසරීරා. ඔභාසයං ජලමිව ජොති පාවකොති ඔභාසෙන්තී ජොතිරිව ජලන්තී පාවකො විය ච තිට්ඨසි, සමන්තතො ඔභාසෙන්තී ජලන්තී තිට්ඨසීති වුත්තං හොති. ‘‘ජොතී’’ති ච චන්දිමසූරියනක්ඛත්තතාරකරූපානං සාධාරණනාමං. වරතනූති උත්තමරූපධරෙ සබ්බඞ්ගසොභනෙ. තතො එව අනොමදස්සනෙ [Pg.72] අලාමකදස්සනෙ, දස්සනීයෙ පාසාදිකෙති අත්ථො. කස්මා නු කායා අනධිවරං උපාගමීති කුතො නාම දෙවකායතො අනුත්තරං සම්මාසම්බුද්ධං පයිරුපාසනාය උපගඤ්ඡි උපගතාසි.

138. ‘Sā tiṭṭhasi’ means: you, that one, stand. ‘Rathavare’ means: in a supreme chariot. ‘Alaṅkatā’ means: having a body adorned with divine ornaments weighing sixty cartloads. ‘Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako’ means: just as a lamp stands illuminating and a great fire stands blazing, so you stand, illuminating and blazing all around; thus it is meant to be said. The name ‘joti’ is a common name for the moon, sun, constellations, and stars. ‘Varatanū’ means: possessing a supreme form, beautiful in all major and minor limbs. Therefore, this is the meaning: of unblemished appearance, lovely to behold, and inspiring confidence. ‘Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’ means: from which deva-realm have you approached the unsurpassed Sammāsambuddha for the purpose of attending upon him?

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා අත්තානං ආවිකරොන්තී –

Thus questioned by the Elder, the goddess, wishing to make herself manifest—

139.

139.

‘‘කාමග්ගපත්තානං යමාහුනුත්තරං, නිම්මාය නිම්මාය රමන්ති දෙවතා;

තස්මා කායා අච්ඡරා කාමවණ්ණිනී, ඉධාගතා අනධිවරං නමස්සිතු’’න්ති. –

“That which they call unsurpassed for those who have attained the summit of sensual pleasures, where devas delight by creating again and again—from that realm, I, a nymph of sensual beauty, have come here to pay homage to the unsurpassed one.”

ගාථමාහ.

She spoke the verse.

139. තත්ථ කාමග්ගපත්තානං යමාහුනුත්තරන්ති කාමූපභොගෙහි අග්ගභාවං පත්තානං පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං යං දෙවකායං යසෙන භොගාදිවසෙන ච අනුත්තරන්ති වදන්ති, තතො කායා. නිම්මාය නිම්මාය රමන්ති දෙවතාති නිම්මානරතිදෙවතා අත්තනා යථාරුචිතෙ කාමෙ සයං නිම්මිනිත්වා නිම්මිනිත්වා රමන්ති කීළන්ති ලළන්තා අභිරමන්ති. තස්මා කායාති තස්මා නිම්මානරතිදෙවනිකායා. කාමවණ්ණිනීති කාමරූපධරා යථිච්ඡිතරූපධාරිනී. ඉධාගතාති ඉධ ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ, ඉමං වා මනුස්සලොකං ආගතා.

139. Therein, ‘that which they call unsurpassed for those who have attained the summit of sensual pleasures’ means: that deva-realm of the Paranimmitavasavattī devas, who have attained supremacy through sensual enjoyments, they call unsurpassed in terms of glory, wealth, and so on; from that realm. ‘Devas delight by creating again and again’ means: the Nimmānaratī devas, having themselves created sensual pleasures as they desire, delight, play, and greatly rejoice while being graceful. ‘From that realm’ means: from that host of Nimmānaratī devas. ‘Of sensual beauty’ means: one who bears a form of sensual pleasure, one who bears a form just as she wishes. ‘Have come here’ means: here, in this human world, or, have come to this human world.

එවං දෙවතාය අත්තනො නිම්මානරතිදෙවතාභාවෙ කථිතෙ පුන ථෙරො තස්සා පුරිමභවං තත්ථ කතපුඤ්ඤකම්මං ලද්ධිඤ්ච කථාපෙතුකාමො –

Thus, when the goddess had spoken of her state of being a Nimmānaratī deva, the Elder, again wishing to make her speak of her previous existence, the meritorious kamma she had performed therein, and her view—

140.

140.

‘‘කිං ත්වං පුරෙ සුචරිතමාචරීධ, කෙනච්ඡසි ත්වං අමිතයසා සුඛෙධිතා;

ඉද්ධී ච තෙ අනධිවරා විහඞ්ගමා, වණ්ණො ච තෙ දස දිසා විරොචති.

“What good conduct did you practice here previously? By what means are you of boundless glory, nurtured in happiness? And your psychic power is unsurpassed, going through the air, and your complexion illuminates the ten directions.”

141.

141.

‘‘දෙවෙහි ත්වං පරිවුතා සක්කතා චසි,කුතො චුතා සුගතිගතාසි දෙවතෙ;

කස්ස වා ත්වං වචනකරානුසාසනිං,ආචික්ඛ මෙ ත්වං යදි බුද්ධසාවිකා’’ති. – ද්වෙ ගාථා අභාසි;

“You are surrounded by devas and honored. From where, O deity, having passed away, have you come to a happy destination? Or whose instruction do you follow? Tell me, if you are a disciple of the Buddha.” —thus he spoke two verses.

140. තත්ථ [Pg.73] ආචරීති දීඝං කත්වා වුත්තං, උපචිනීති අත්ථො. ඉධාති නිපාතමත්තං, ඉධ වා ඉමස්මිං දෙවත්තභාවෙ. කෙනච්ඡසීති කෙන පුඤ්ඤකම්මෙන අස්සත්ථා අච්ඡසි. ‘‘කෙනාසි ත්ව’’න්ති කෙචි පඨන්ති. අමිතයසාති න මිතයසා අනප්පකපරිවාරා. සුඛෙධිතාති සුඛෙන වඩ්ඪිතා, සුපරිබ්‍රූහිතදිබ්බසුඛාති අත්ථො. ඉද්ධීති දිබ්බානුභාවො. අනධිවරාති අධිකා විසිට්ඨා අඤ්ඤා එතිස්සා නත්ථීති අනධිවරා, අතිඋත්තමාති අත්ථො. විහඞ්ගමාති වෙහාසගාමිනී. දස දිසාති දසපි දිසා. විරොචතීති ඔභාසෙති.

140. Herein, 'ācarī' is said with a lengthened vowel, meaning 'did you accumulate?'. 'Idha' is merely a particle, or it means 'here, in this divine state'. 'Kenacchasi' means 'by what meritorious kamma do you dwell?'. Some recite it as 'kenāsi tvaṃ'. 'Amitayasā' means 'of immeasurable retinue', 'with a large retinue'. 'Sukhedhitā' means 'grown in happiness'; the meaning is 'having well-developed divine happiness'. 'Iddhī' means 'divine power'. 'Anadhivarā' means 'there is no other superior or more excellent than her', thus she is 'anadhivarā'; the meaning is 'most excellent'. 'Vihaṅgamā' means 'one who travels through the sky'. 'Dasa disā' means 'the ten directions'. 'Virocati' means 'illuminates'.

141. පරිවුතා සක්කතා චසීති සමන්තතො පරිවාරිතා සම්භාවිතා ච අසි. කුතො චුතා සුගතිගතාසීති පඤ්චසු ගතීසු කතරගතිතො චුතා හුත්වා සුගතිං ඉමං දෙවගතිං පටිසන්ධිවසෙන උපගතා අසි. කස්ස වා ත්වං වචනකරානුසාසනින්ති කස්ස නු වා සත්ථු සාසනෙ පාවචනෙ ඔවාදානුසාසනිසම්පටිච්ඡනෙන ත්වං වචනකරා අසීති යොජනා. කස්ස වා ත්වං සත්ථු වචනකරා අනුසාසකස්ස අනුසිට්ඨියං පතිට්ඨානෙනාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවං අනුද්දෙසිකවසෙන තස්සා ලද්ධිං පුච්ඡිත්වා පුන උද්දෙසිකවසෙන ‘‘ආචික්ඛ මෙ ත්වං යදි බුද්ධසාවිකා’’ති පුච්ඡති. තත්ථ බුද්ධසාවිකාති සබ්බම්පි ඤෙය්‍යධම්මං සයම්භුඤාණෙන හත්ථතලෙ ආමලකං විය පච්චක්ඛතො බුද්ධත්තා බුද්ධස්ස භගවතො ධම්මස්සවනන්තෙ ජාතාති බුද්ධසාවිකා.

141. 'Parivutā sakkatā casi' means 'you are surrounded on all sides and honored'. 'Kuto cutā sugatigatāsi' means 'from which of the five destinies, having passed away, have you come to this happy destination, this divine realm, by way of rebirth-linking?'. 'Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ': the construction is 'by accepting the advice and instruction in the teaching, the excellent word, of which teacher do you act according to his word?'. Or, the meaning here should be understood thus: 'Established in the instruction of which instructor, whose teacher's word do you follow?'. Thus, having asked about her belief by way of a general question, he again asks by way of a specific question, “Tell me, if you are a disciple of the Buddha.” Therein, 'buddhasāvikā' (disciple of the Buddha) means: because the Buddha directly knows all knowable things with his self-arisen knowledge like an āmalaka fruit on the palm of his hand, she who is born at the end of hearing the Dhamma of the Blessed One, the Buddha, is a 'disciple of the Buddha'.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතමත්ථං කථෙන්තී දෙවතා ඉමා ගාථා අභාසි –

Thus, the deity, explaining the meaning of what was asked by the Elder, spoke these verses:

142.

142.

‘‘නගන්තරෙ නගරවරෙ සුමාපිතෙ, පරිචාරිකා රාජවරස්ස සිරිමතො;

නච්චෙ ගීතෙ පරමසුසික්ඛිතා අහුං, සිරිමාති මං රාජගහෙ අවෙදිංසු.

In a royal city, well-built among the mountains, I was an attendant of a glorious king. In dance and song I was supremely skilled; they knew me as Sirimā in Rājagaha.

143.

143.

‘‘බුද්ධො ච මෙ ඉසිනිසභො විනායකො, අදෙසයී සමුදයදුක්ඛනිච්චතං;

අසඞ්ඛතං දුක්ඛනිරොධ සස්සතං, මග්ගඤ්චිමං අකුටිලමඤ්ජසං සිවං.

The Buddha, my leader, the bull among sages, taught the origin, suffering, and impermanence; the Unconditioned, the eternal cessation of suffering, and this path—not crooked, direct, and auspicious.

144.

144.

‘‘සුත්වානහං [Pg.74] අමතපදං අසඞ්ඛතං, තථාගතස්සනධිවරස්ස සාසනං;

සීලෙස්වහං පරමසුසංවුතා අහුං, ධම්මෙ ඨිතා නරවරබුද්ධදෙසිතෙ.

Having heard the teaching of the Tathāgata, the unsurpassed one, regarding the deathless state, the unconditioned, I was perfectly restrained in morality, established in the Dhamma taught by the Buddha, the best of men.

145.

145.

‘‘ඤත්වානහං විරජපදං අසඞ්ඛතං, තථාගතෙනනධිවරෙන දෙසිතං;

තත්ථෙවහං සමථසමාධිමාඵුසිං, සායෙව මෙ පරමනියාමතා අහු.

Having known the stainless, unconditioned state, taught by the Tathāgata, the unsurpassed one; right there I attained serenity and concentration; that indeed was my supreme certainty.

146.

146.

‘‘ලද්ධානහං අමතවරං විසෙසනං, එකංසිකා අභිසමයෙ විසෙසිය;

අසංසයා බහුජනපූජිතා අහං, ඛිඩ්ඩාරතිං පච්චනුභොමනප්පකං.

Having obtained the supreme Deathless, a special distinction, a definite distinction in direct knowledge; without a doubt, I am honored by many people, experiencing much joy in sports and pleasures.

147.

147.

‘‘එවං අහං අමතදසම්හි දෙවතා, තථාගතස්සනධිවරස්ස සාවිකා;

ධම්මද්දසා පඨමඵලෙ පතිට්ඨිතා, සොතාපන්නා න ච පන මත්ථි දුග්ගති.

Thus I am a goddess who has seen the Deathless, a disciple of the Tathāgata, the unsurpassed one; a Dhamma-seer, established in the first fruit, a stream-enterer, for whom there is no longer a bad destination.

148.

148.

‘‘සා වන්දිතුං අනධිවරං උපාගමිං, පාසාදිකෙ කුසලරතෙ ච භික්ඛවො;

නමස්සිතුං සමණසමාගමං සිවං, සගාරවා සිරිමතො ධම්මරාජිනො.

I approached to venerate the unsurpassed one, and the monks inspiring confidence and delighting in the wholesome; to pay homage to the auspicious assembly of recluses, reverent toward the glorious Dhamma-king.

149.

149.

‘‘දිස්වා මුනිං මුදිතමනම්හි පීණිතා, තථාගතං නරවරදම්මසාරථිං;

තණ්හච්ඡිදං කුසලරතං විනායකං, වන්දාමහං පරමහිතානුකම්පක’’න්ති.

Seeing the sage, my mind was gladdened and delighted—the Tathāgata, the unsurpassed charioteer of tamable men, the cutter of craving, delighting in the wholesome, the leader—I pay homage to him, the supremely compassionate one for our welfare.

142. තත්ථ නගන්තරෙති ඉසිගිලිවෙපුල්ලවෙභාරපණ්ඩවගිජ්ඣකූටසඞ්ඛාතානං පඤ්චන්නං පබ්බතානං අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ, යතො තං නගරං ‘‘ගිරිබ්බජ’’න්ති වුච්චති[Pg.75]. නගරවරෙති උත්තමනගරෙ, රාජගහං සන්ධායාහ. සුමාපිතෙති මහාගොවින්දපණ්ඩිතෙන වත්ථුවිජ්ජාවිධිනා සම්මදෙව නිවෙසිතෙ. පරිචාරිකාති සංගීතපරිචරියාය උපට්ඨායිකා. රාජවරස්සාති බිම්බිසාරමහාරාජස්ස. සිරිමතොති එත්ථ ‘‘සිරීති බුද්ධිපුඤ්ඤානං අධිවචන’’න්ති වදන්ති. අථ වා පුඤ්ඤනිබ්බත්තා සරීරසොභග්ගාදිසම්පත්ති කතපුඤ්ඤං නිස්සයති, කතපුඤ්ඤෙහි වා නිස්සීයතීති ‘‘සිරී’’ති වුච්චති, සා එතස්ස අත්ථීති සිරිමා, තස්ස සිරිමතො. පරමසුසික්ඛිතාති අතිවිය සම්මදෙව ච සික්ඛිතා. අහුන්ති අහොසිං. අවෙදිංසූති අඤ්ඤාසුං.

142. Therein, ‘in the midst of mountains’ refers to the space amidst the five mountains known as Isigili, Vepulla, Vebhāra, Paṇḍava, and Gijjhakūṭa, for which reason that city is called ‘Giribbaja.’ ‘In the excellent city’ refers to the supreme city, with reference to Rājagaha. ‘Well-founded’ means it was properly established by the wise Mahāgovinda according to the method of the science of sites. ‘Attendant’ refers to a female attendant who serves by way of musical service. ‘Of the excellent king’ means of the great king Bimbisāra. Regarding ‘of the glorious one,’ herein they say ‘sirī’ is a designation for wisdom and merit. Alternatively, the accomplishment born of merit, such as beauty of body and good fortune, relies on one who has made merit, or is relied upon by those who have made merit—thus it is called ‘sirī.’ He possesses this, hence he is glorious; thus the phrase means ‘of the glorious one.’ ‘Supremely well-trained’ means exceedingly well and properly trained. `Ahuṃ` means `ahosiṃ` (I was). `Avediṃsu` means `aññāsuṃ` (they knew).

143. ඉසිනිසභොති ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො. රථා සො අත්තනො නිසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා කෙනචි පරිස්සයෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං භගවා දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, තස්මා නිසභො වියාති නිසභො. සීලාදීනං ධම්මක්ඛන්ධානං එසනට්ඨෙන ‘‘ඉසී’’ති ලද්ධවොහාරෙසු සෙක්ඛාසෙක්ඛඉසීසු නිසභො, ඉසීනං වා නිසභො, ඉසි ච සො නිසභො චාති වා ඉසිනිසභො. වෙනෙය්‍යසත්තෙ විනෙතීති විනායකො, නායකවිරහිතොති වා විනායකො, සයම්භූති අත්ථො.

143. Regarding ‘the Bull among Sages’: The chief of a hundred cattle is an usabha, and the chief of a thousand cattle is a vasabha; or, the chief of a hundred pens is an usabha, and the chief of a thousand pens is a vasabha. A nisabha is a bull that is the best of all cattle, can endure all dangers, is white, majestic, can carry a great burden, and is unshaken even by the sounds of a hundred thunderclaps. Just as that bull, endowed with a bull's strength, stands firm in an immovable position, pressing down on the earth with its four feet, unshaken by any danger; even so the Blessed One, endowed with the ten powers of a Tathāgata, stands firm in an immovable position, pressing down on the earth of the eight assemblies with the four feet of the grounds of self-confidence, unshaken by any adversary or enemy in the world with its devas. Therefore, as he is like a bull-chief (nisabha), he is called a bull-chief. He is a bull among the sages—both learners and adepts—who have gained the designation ‘sage’ because they seek the aggregates of phenomena such as virtue. Or, he is the bull of the sages. Or, he is both a sage and a bull; thus he is ‘the Bull among Sages.’ He trains beings fit to be trained, thus he is ‘the Guide.’ Or, he is without a leader, thus he is ‘the Guide’; the meaning is ‘self-become.’

අදෙසයී සමුදයදුක්ඛනිච්චතන්ති සමුදයසච්චස්ස ච දුක්ඛසච්චස්ස ච අනිච්චතං වයධම්මතං අභාසි. තෙන ‘‘යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති අත්තනො අභිසමයඤාණස්ස පවත්තිආකාරං දස්සෙති. සමුදයදුක්ඛනිච්චතන්ති වා සමුදයසච්චඤ්ච දුක්ඛසච්චඤ්ච අනිච්චතඤ්ච. තත්ථ සමුදයසච්චදුක්ඛසච්චග්ගහණෙන විපස්සනාය භූමිං දස්සෙති, අනිච්චතාගහණෙන තස්සා පවත්තිආකාරං දස්සෙති. සඞ්ඛාරානඤ්හි අනිච්චාකාරෙ විභාවිතෙ දුක්ඛාකාරො අනත්තාකාරොපි විභාවිතොයෙව හොති තංනිබන්ධනත්තා [Pg.76] තෙසං. තෙනාහ ‘‘යදනිච්චං, තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං, තදනත්තා’’ති (සං. නි. 3.15). අසඞ්ඛතං දුක්ඛනිරොධසස්සතන්ති කෙනචි පච්චයෙන න සඞ්ඛතන්ති අසඞ්ඛතං, සබ්බකාලං තථභාවෙන සස්සතං, සකලවට්ටදුක්ඛනිරොධභාවතො දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චඤ්ච මෙ අදෙසයීති යොජනා. මග්ගඤ්චිමං අකුටිලමඤ්ජසං සිවන්ති අන්තද්වයපරිවජ්ජනෙන කුටිලභාවකරානං මායාදීනං කායවඞ්කාදීනඤ්ච පහානෙන අකුටිලං, තතො එව අඤ්ජසං, අසිවභාවකරානං කාමරාගාදීනං සමුච්ඡින්දනෙන සිවං නිබ්බානං. මග්ගන්ති නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, කිලෙසෙ වා මාරෙන්තො ගච්ඡතීති ‘‘මග්ගො’’ති ලද්ධනාමං ඉදං තුම්හාකඤ්ච මමඤ්ච පච්චක්ඛභූතං දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාසඞ්ඛාතං අරියසච්චඤ්ච මෙ අදෙසයීති යොජනා.

‘He taught the impermanence of the origin and of suffering’ means he spoke of the impermanence and perishing nature of the truth of origin and the truth of suffering. Thereby, with the words, ‘Whatever has the nature to arise, all that has the nature to cease,’ he shows the mode of occurrence of his own knowledge of realization. Or, ‘the impermanence of the origin and of suffering’ refers to the truth of origin, the truth of suffering, and impermanence. Therein, by the inclusion of the truth of origin and the truth of suffering, he indicates the ground for insight; by the inclusion of impermanence, he shows its mode of occurrence. For when the aspect of impermanence of formations is made manifest, the aspect of suffering and the aspect of non-self are also made manifest, because they are bound up with that. Therefore, he said, ‘What is impermanent, that is suffering; what is suffering, that is non-self’ (saṃ. ni. 3.15). ‘The unconditioned, the cessation of suffering, is eternal’ means: it is unconditioned because it is not conditioned by any cause; it is eternal because of its unchanging nature at all times; it is the cessation of suffering because it is the state of cessation of all suffering of the round of existence. And this noble truth he taught to me—this is the construction. ‘And this path, not crooked, direct, auspicious’ means: it is not crooked through the avoidance of the two extremes and the abandoning of things that cause crookedness, such as deceit, bodily crookedness, and the like; for that very reason, it is direct; it is auspicious, being Nibbāna, by cutting off things that cause a lack of peace, such as sensual passion. ‘Path’ (magga) is so called because it is sought (maggīyati) by those who desire Nibbāna, or because it goes along killing (mārento gacchati) the defilements. And this noble truth, designated as the practice leading to the cessation of suffering, which has become directly experienced by you and by me—this he taught to me—this is the construction.

144. සුත්වානහං අමතපදං අසඞ්ඛතං, තථාගතස්සනධිවරස්ස සාසනන්ති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – තථා ආගමනාදිඅත්ථෙන තථාගතස්ස, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගභාවතො අනධිවරස්ස, සම්මාසම්බුද්ධස්ස අමතපදං අසඞ්ඛතං නිබ්බානං උද්දිස්ස දෙසිතත්තා, අමතස්ස වා නිබ්බානස්ස පටිපජ්ජනුපායත්තා කෙනචිපි අසඞ්ඛරණීයත්තා ච අමතපදං අසඞ්ඛතං සාසනං සද්ධම්මං අහං සුත්වානාති. සීලෙස්වහන්ති සීලෙසු නිප්ඵාදෙතබ්බෙසු අහං. පරමසුසංවුතාති අතිවිය සම්මදෙව සංවුතා. අහුන්ති අහොසිං. ධම්මෙ ඨිතාති පටිපත්තිධම්මෙ පතිට්ඨිතා.

144. ‘Having heard the deathless state, the unconditioned, the teaching of the Tathāgata, the unsurpassed one’—here is the concise meaning: ‘Tathāgata’ by the meaning of ‘thus come’ and so on; ‘unsurpassed one’ because of being supreme in the world with its devas; of the Perfectly Enlightened One—because it was taught concerning the deathless state, the unconditioned Nibbāna; or because it is the practice which is the means to the deathless Nibbāna, and because it is not to be conditioned by anything whatsoever—thus, ‘I, having heard the teaching, the true Dhamma, which is the cause of the deathless and is unconditioned.’ ‘In the virtues, I’ means in the virtues that should be perfected, I. ‘Extremely well-restrained’ means exceedingly and truly well-restrained. ‘I was’ means I was. ‘Established in the Dhamma’ means established in the Dhamma of practice, I was.

145. ඤත්වානාති සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන ජානිත්වා. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව ඛණෙ, තස්මිංයෙව වා අත්තභාවෙ. සමථසමාධිමාඵුසින්ති පච්චනීකධම්මානං සමුච්ඡෙදවසෙන සමනතො වූපසමනතො පරමත්ථසමථභූතං ලොකුත්තරසමාධිං ආඵුසිං අධිගච්ඡිං. යදිපි යස්මිං ඛණෙ නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයො, තස්මිංයෙව ඛණෙ මග්ගස්ස භාවනාභිසමයො, ආරම්මණපටිවෙධං පන භාවනාපටිවෙධස්සෙව පුරිමසිද්ධිකාරණං විය කත්වා දස්සෙතුං –

145. ‘Having known’ means having known by way of penetration through direct realization. ‘Right there’ means at that very moment, or in that very existence. ‘I attained serenity and concentration’ means I reached and attained the supramundane concentration, which has become ultimate serenity, by way of the complete cutting off, calming, and pacifying of opposing states. Although at the very moment when the penetration through direct realization of cessation occurs, at that same moment the penetration through development of the path occurs, nevertheless, to show the penetration of the object, having made it like the cause for the prior accomplishment of the penetration of the development of the path—

‘‘ඤත්වානහං විරජපදං අසඞ්ඛතං, තථාගතෙනනධිවරෙන දෙසිතං’’.

‘Having known the stainless, unconditioned state, taught by the Tathāgata, the unsurpassed one.’

තත්ථෙවහං ‘සමථසමාධිමාඵුසි’න්ති වුත්තං යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.400; 3.421; සං. නි. 4.60). ඤත්වානාති වා සමානකාලවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං [Pg.77] යථා ‘‘නිහන්ත්වාන තමං සබ්බං, ආදිච්චො නභමුග්ගතො’’ති. සායෙවාති යා ලොකුත්තරසමාධිඵුසනා ලද්ධා, සායෙව. පරමනියාමතාති පරමා උත්තමා මග්ගනියාමතා.

‘Right there I attained serenity and concentration’ was said, just as ‘dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises.’ Or, ‘having known’ should be understood as said by way of simultaneity, just as ‘having dispelled all darkness, the sun has risen in the sky.’ ‘That very’ means that very attainment of supramundane concentration which was gained. ‘Supreme fixed condition’ means the supreme, excellent fixed condition of the path.

146. විසෙසනන්ති පුථුජ්ජනෙහි විසෙසකං විසිට්ඨභාවසාධකං. එකංසිකාති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එකංසගාහවතී රතනත්තයෙ නිබ්බිචිකිච්ඡා. අභිසමයෙ විසෙසියාති සච්චපටිවෙධවසෙන විසෙසං පත්වා. ‘‘විසෙසිනී’’තිපි පඨන්ති, අභිසමයහෙතු විසෙසවතීති අත්ථො. අසංසයාති සොළසවත්ථුකාය අට්ඨවත්ථුකාය ච විචිකිච්ඡාය පහීනත්තා අපගතසංසයා. ‘‘අසංසියා’’ති කෙචි පඨන්ති. බහුජනපූජිතාති සුගතීහි පරෙහි පත්ථනීයගුණාති අත්ථො. ඛිඩ්ඩාරතින්ති ඛිඩ්ඩාභූතං රතිං, අථ වා ඛිඩ්ඩඤ්ච රතිඤ්ච ඛිඩ්ඩාවිහාරඤ්ච රතිසුඛඤ්ච.

146. ‘Visesana’ means that which accomplishes the state of being distinguished from ordinary people. ‘Ekaṃsikā’ means having a grasp of certainty and being without doubt in the Three Jewels, as in: "The Blessed One is a Perfectly Enlightened One, the Dhamma is well-expounded, the Saṅgha is practicing well." ‘Abhisamaye visesiyā’ means having reached the state of being distinguished by means of penetrating the truths. Some also recite it as ‘Visesinī’; the meaning is: she possesses distinction because of the realization. ‘Asaṃsayā’ means her doubt has departed because of having abandoned the doubt which has sixteen bases and that which has eight bases. Some recite it as ‘Asaṃsiyā’. ‘Bahujanapūjitā’ means she has qualities that should be wished for by others who have reached a good destination. ‘Khiḍḍāratiṃ’ means I experience the delight that is play, or alternatively, both play and delight, both playful abiding and the happiness arising from delight.

147. අමතදසම්හීති අමතදසා නිබ්බානදස්සාවිනී අම්හි. ධම්මද්දසාති චතුසච්චධම්මං දිට්ඨවතී. සොතාපන්නාති අරියමග්ගසොතං ආදිතො පත්තා. න ච පන මත්ථි දුග්ගතීති න ච පන මෙ අත්ථි දුග්ගති අවිනිපාතධම්මත්තා.

147. ‘Amatarasamhīti’ means: I have the taste of the deathless, I have the taste of Nibbāna. ‘Dhammaddasā’ means one who has seen the Dhamma of the Four Truths. ‘Sotāpannā’ means I have reached the stream, which is the noble path, from the very beginning. ‘Na ca pana matthi duggatīti’ means: for me there is no going to a bad destination, because of being of a nature not to fall into the lower realms.

148. පාසාදිකෙති පසාදාවහෙ. කුසලරතෙති කුසලෙ අනවජ්ජධම්මෙ නිබ්බානෙ රතෙ. භික්ඛවොති භික්ඛූ නමස්සිතුං උපාගමින්ති යොජනා. සමණසමාගමං සිවන්ති සමණානං සමිතපාපානං බුද්ධබුද්ධසාවකානං සිවඤ්ච ධම්මං ඛෙමං සමාගමං සඞ්ගමං පයිරුපාසිතුං උපාගමින්ති සම්බන්ධො. සිරිමතො ධම්මරාජිනොති භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං. සිරිමති ධම්මරාජිනීති අත්ථො. එවමෙව ච කෙචි පඨන්ති.

148. ‘Pāsādike’ means those who bring forth confidence. ‘Kusalarate’ means those who delight in Nibbāna, the wholesome and blameless Dhamma. ‘Bhikkhavo’ means: I have come to pay homage to the bhikkhus; this is the construction. ‘Samaṇasamāgamaṃ sivaṃ’ means: I have come to attend upon the assembly of the ascetics whose evil has been pacified—the Buddha and the disciples of the Buddha—and to the safe, peaceful Dhamma, the gathering; this is the connection. ‘Sirimato dhammarājino’ is a genitive word in the sense of the locative. The meaning is: in the glorious Dhamma King. And some teachers also recite it just so, as ‘sirimati dhammarājini’.

149. මුදිතමනම්හීති මොදිතමනා අම්හි. පීණිතාති තුට්ඨා, පීතිරසවසෙන වා තිත්තා. නරවරදම්මසාරථින්ති නරවරො ච සො අග්ගපුග්ගලත්තා, දම්මානං දමෙතබ්බානං වෙනෙය්‍යානං නිබ්බානාභිමුඛං සාරණතො දම්මසාරථි චාති නරවරදම්මසාරථි, තං. පරමහිතානුකම්පකන්ති පරමෙන උත්තමෙන හිතෙන සබ්බසත්තානං අනුකම්පකං.

149. Muditamanā amhi means: I have a joyful mind. Pīṇitā means delighted, or alternatively, satisfied by the taste of joy. In the word naravaradammasārathiṃ: because of being the foremost person, he is the best of men (naravara); and because he guides those to be tamed, the disciples, towards Nibbāna, he is the charioteer for those to be tamed (dammasārathi). Thus he is the naravaradammasārathi. Paramahitānukampakaṃ means one who compassionates all beings with the supreme, highest welfare.

එවං [Pg.78] සිරිමා දෙවධීතා අත්තනො ලද්ධිපවෙදනමුඛෙන රතනත්තයෙ පසාදං පවෙදෙත්වා භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා දෙවලොකමෙව ගතා. භගවා තමෙව ඔතිණ්ණවත්ථුං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු අරහත්තං පාපුණි, සම්පත්තපරිසායපි සා ධම්මදෙසනා සාත්ථිකා ජාතාති.

Thus, the celestial maiden Sirimā, by means of declaring her view, proclaimed her faith in the Triple Gem. Having paid homage to the Blessed One and the community of monks and having circumambulated them to the right, she went to the celestial world. The Blessed One, making that very incident the basis of his talk, taught the Dhamma. At the conclusion of the discourse, the discontented monk attained Arahantship, and that Dhamma teaching was also beneficial for the assembled congregation.

සිරිමාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the story of Sirimā's celestial mansion is concluded.

17. කෙසකාරීවිමානවණ්ණනා

17. The Commentary on the Kesakārī Mansion

ඉදං විමානං රුචිරං පභස්සරන්ති කෙසකාරීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය බාරාණසිං පිණ්ඩාය පවිසිංසු. තෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහද්වාරසමීපෙන ගච්ඡන්ති. තස්මිඤ්ච ගෙහෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා කෙසකාරී නාම ගෙහද්වාරසමීපෙ මාතු සීසතො ඌකා ගණ්හන්තී තෙ භික්ඛූ ගච්ඡන්තෙ දිස්වා මාතරං ආහ ‘‘අම්ම, ඉමෙ පබ්බජිතා පඨමෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතා අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා සුඛුමාලා කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතා මඤ්ඤෙ, කස්මා නු ඛො ඉමෙ ඉමස්මිංයෙව වයෙ පබ්බජන්තී’’ති? තං මාතා ආහ ‘‘අත්ථි, අම්ම, සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං, පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති, තස්ස ඉමෙ ධම්මං සුත්වා පබ්බජන්තී’’ති.

"This mansion is beautiful and radiant"—this is the story of the Kesakārī mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling near Bārāṇasī, at Isipatana in the Deer Park. Now at that time, in the morning, a number of monks, having dressed, took their bowls and robes and entered Bārāṇasī for alms. They were walking past the vicinity of a certain brahmin's house door. And in that house, the brahmin's daughter, named Kesakārī, was picking lice from her mother's head near the house door. Seeing those monks passing by, she said to her mother: "Mother, these renunciants, I think, are endowed with the prime of youth, are handsome, pleasing to see, inspiring, and refined, not overcome by any decline. For what reason, then, do they go forth in this very age?" Her mother said to her: "Dear daughter, there is a son of the Sakyans, gone forth from the Sakyan clan, the Buddha, who has arisen in the world. He teaches the Dhamma that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing; he makes known the holy life that is utterly complete and pure. It is having heard his Dhamma that these men go forth."

තෙන ච සමයෙන ආගතඵලො විඤ්ඤාතසාසනො අඤ්ඤතරො උපාසකො තාය වීථියා ගච්ඡන්තො තං කථං සුත්වා තාසං සන්තිකං උපසඞ්කමි. අථ නං බ්‍රාහ්මණී ආහ ‘‘එතරහි ඛො උපාසක බහූ කුලපුත්තා මහන්තං භොගක්ඛන්ධං මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං පහාය සක්‍යසමයෙ පබ්බජන්ති, තෙ කිං නු ඛො අත්ථවසං සම්පස්සන්තා පබ්බජන්තී’’ති? තං සුත්වා උපාසකො ‘‘කාමෙසු ආදීනවං, නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං සම්පස්සන්තා’’ති වත්වා අත්තනො ඤාණබලානුරූපං [Pg.79] තමත්ථං විත්ථාරතො කථෙසි, තිණ්ණඤ්ච රතනානං ගුණෙ පකාසෙසි, පඤ්චන්නං සීලානං දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච ගුණානිසංසං පවෙදෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණධීතා තං ‘‘කිං අම්හෙහිපි සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය තයා වුත්තෙ ගුණානිසංසෙ අධිගන්තුං සක්කා’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘සබ්බසාධාරණා ඉමෙ ධම්මා භගවතා භාසිතා, කස්මා න සක්කා’’ති වත්වා තස්සා සරණානි ච සීලානි ච අදාසි. සා ගහිතසරණා සමාදින්නසීලා ච හුත්වා පුන ආහ ‘‘කිං ඉතො උත්තරි අඤ්ඤම්පි කරණීයං අත්ථී’’ති. සො තස්සා විඤ්ඤුභාවං සල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘උපනිස්සයසම්පන්නා භවිස්සතී’’ති ඤත්වා සරීරසභාවං විභාවෙන්තො ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං කථෙත්වා කායෙ විරාගං උප්පාදෙත්වා උපරි අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියා කථාය සංවෙජෙත්වා විපස්සනාමග්ගං ආචික්ඛිත්වා ගතො. සා තෙන වුත්තනයං සබ්බං මනසි කත්වා පටිකූලමනසිකාරෙ සමාහිතචිත්තා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උපනිස්සයසම්පත්තියා න චිරස්සෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. අථාපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති, සතසහස්සඤ්චස්සා අච්ඡරාපරිවාරො අහොසි. තං සක්කො දෙවරාජා දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො පමුදිතහදයො –

At that time, a certain lay follower, who had attained the fruit and understood the teaching, was walking along that street. Upon hearing their conversation, he approached them. Then the brahmin woman said to him, 'Lay follower, nowadays many sons of good family, having abandoned a great mass of wealth and a large circle of relatives, go forth in the dispensation of the Sakyan. What benefit, indeed, do they see that they go forth?' Hearing this, the lay follower replied, 'Seeing the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation,' and he explained that matter in detail according to the capacity of his wisdom. He also made clear the virtues of the Three Jewels and proclaimed the beneficial results—both in this life and the next—of the five precepts. Then the brahmin’s daughter asked him, 'By being established in the refuges and the precepts, is it possible for us also to attain the beneficial results you have spoken of?' He replied, 'These teachings spoken by the Blessed One are common to all—why would it not be possible?' and he gave her the refuges and the precepts. Having taken the refuges and undertaken the precepts, she asked again, 'Is there anything further to be done beyond this?' Perceiving her intelligence and knowing, 'She must be endowed with supporting conditions,' he explained the nature of the body, taught the meditation subject of the thirty-two parts, and having aroused dispassion toward the body, he further stirred her with a Dhamma talk connected with impermanence and other such topics, explained the path of insight, and then departed. She, having taken to heart the entire method he had taught, with her mind concentrated on the perception of repulsiveness, established insight. Due to her endowment with supporting conditions, it was not long before she was established in the fruit of stream-entry. Then, at a later time, she passed away and was reborn as an attendant of Sakka, the king of the devas, and she had a retinue of a hundred thousand celestial nymphs. When Sakka, the king of the devas, saw her, a state of wonder and amazement arose in his mind, and his heart was filled with delight—

150.

150.

‘‘ඉදං විමානං රුචිරං පභස්සරං, වෙළුරියථම්භං සතතං සුනිම්මිතං;

සුවණ්ණරුක්ඛෙහි සමන්තමොත්ථතං, ඨානං මමං කම්මවිපාකසම්භවං.

This mansion is delightful and radiant, with pillars of beryl, ever well-constructed; surrounded on all sides by golden trees, this is my abode, born from the result of kamma.

151.

151.

‘‘තත්‍රූපපන්නා පුරිමච්ඡරා ඉමා, සතං සහස්සානි සකෙන කම්මුනා;

තුවංසි අජ්ඣුපගතා යසස්සිනී, ඔභාසයං තිට්ඨසි පුබ්බදෙවතා.

These former celestial nymphs, the pubbadevatā, reborn here, number one hundred thousand by their own kamma. You, O one endowed with a retinue, have now arrived; you stand illuminating.

152.

152.

‘‘සසී අධිග්ගය්හ යථා විරොචති, නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකාගණං;

තථෙව ත්වං අච්ඡරාසඞ්ගණං ඉමං, දද්දල්ලමානා යසසා විරොචසි.

Just as the moon, the king of the constellations, shines resplendently, having overcome the host of stars, so too do you, blazing brightly with your retinue, shine resplendently amidst this assembly of celestial nymphs.

153.

153.

‘‘කුතො [Pg.80] නු ආගම්ම අනොමදස්සනෙ, උපපන්නා ත්වං භවනං මමං ඉදං;

බ්‍රහ්මංව දෙවා තිදසා සහින්දකා, සබ්බෙ න තප්පාමසෙ දස්සනෙන ත’’න්ති. –

From what existence have you come, O one of flawless appearance, and been reborn in this mansion of mine? Just as the Tāvatiṃsa devas, together with Indra, are not satiated by the sight of Brahmā, so too are all of us not satiated by the sight of you.

චතූහි ගාථාහි තාය කතකම්මං පුච්ඡි.

With four verses, he inquired about the kamma she had performed.

150. තත්ථ ඉදං විමානන්ති යස්මිං විමානෙ සා දෙවතා උප්පන්නා, තං අත්තනො විමානං සන්ධායාහ. සතතන්ති සබ්බකාලං රුචිරං පභස්සරන්ති යොජනා. සතතන්ති වා සම්මාතතං, අතිවිය විත්ථිණ්ණන්ති අත්ථො. සමන්තමොත්ථතන්ති සමන්තතො අවත්ථතං ඡාදිතං. ඨානන්ති විමානමෙව සන්ධාය වදති. තඤ්හි තිට්ඨන්ති එත්ථ කතපුඤ්ඤාති ඨානන්ති වුච්චති. කම්මවිපාකසම්භවන්ති කම්මවිපාකභාවෙන සම්භූතං, කම්මවිපාකෙන වා සහ සම්භූතං. මමන්ති ඉදං මම ඨානං මම කම්මවිපාකසම්භවන්ති ද්වීහිපි පදෙහි යොජෙතබ්බං.

150. Therein, regarding 'this mansion': referring to her own mansion in which that deity arose, she spoke. Regarding `satataṃ`: the construction is 'at all times delightful and radiant'. Alternatively, `satataṃ` means 'well-spread out', that is, 'exceedingly vast'. `Samantamotthataṃ` means 'covered, enveloped on all sides'. `Ṭhānaṃ` is said in reference to the mansion itself. For it is called `ṭhāna` because 'those who have made merit stand (`tiṭṭhanti`) here'. `Kammavipākasambhavaṃ` means 'arisen by way of the result of kamma', or 'arisen together with the result of kamma'. The term `mamaṃ` should be connected with both phrases, thus: 'my abode' and 'arisen from the result of my kamma'.

151. තත්‍රූපපන්නාති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – තත්‍ර තස්මිං යථාවුත්තෙ විමානෙ උපපන්නාති නිබ්බත්තා පගෙව උප්පන්නත්තා පුබ්බදෙවතා ඉමා පුරිමා අච්ඡරායො පරිමාණතො සතං සහස්සානි. තුවංසීති ත්වං අසි සකෙන කම්මුනා අජ්ඣුපගතා උපපන්නා. යසස්සිනීති පරිවාරසම්පන්නා, තෙනෙව සකෙන කම්මුනා කම්මානුභාවෙන ඔභාසයන්තී විරොචමානා තිට්ඨසීති.

151. Of the verse beginning `Tatrūpapannā`, this is the brief meaning: 'reborn' (`upapannā`), that is, arisen, in that aforementioned mansion. Because they arose earlier, they are `pubbadevatā` (former deities); these are the former celestial nymphs, one hundred thousand in number. `Tuvaṃsi` means 'you are'; by your own kamma you have approached and been reborn. `Yasassinī` means 'endowed with a retinue'. By the power of that very kamma of yours, you stand illuminating and shining resplendently.

152. ඉදානි තමෙව ඔභාසනං උපමාය විභාවෙන්තො ‘‘සසී’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යථා සසලඤ්ඡනයොගෙන ‘‘සසී’’ති, නක්ඛත්තෙහි අධිකගුණතාය ‘‘නක්ඛත්තරාජා’’ති ච ලද්ධනාමො චන්දො සබ්බං තාරකාගණං අධිග්ගය්හ අභිභවිත්වා විරොචති විරාජති, තථෙව ත්වං ඉමං අච්ඡරානං දෙවකඤ්ඤානං ගණං සමූහං අත්තනො යසසා දද්දල්ලමානා අතිවිය විජ්ජොතමානා විරොචසීති. එත්ථ ච ‘‘ඉමා’’ති ‘‘ඉම’’න්ති ච නිපාතමත්තං. කෙචි පන ‘‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරාගණං තථෙව ත්ව’’න්ති පඨන්ති.

152. Now, elaborating on that radiance with a simile, he spoke the verse beginning 'sasī.' Its meaning is: Just as the moon, which has obtained the name 'sasī' due to its mark of the hare, and 'king of stars' due to its superior qualities to the stars, having surpassed and overcome the entire multitude of stars, shines and gleams, so too do you, shining with your glory, and blazing exceedingly bright, outshine this group, this assembly of celestial maidens. Here, 'imā' and 'ima' are merely particles. Some, however, read it as: 'Just as the king of stars outshines the host of stars, so too do you.'

153. ඉදානි තස්සා දෙවතාය පුරිමභවං තත්ථ කතපුඤ්ඤඤ්ච පුච්ඡන්තො ‘‘කුතො නු ආගම්මා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කුතො නු ආගම්මාති කුතො [Pg.81] නු භවතො කුතො නු පුඤ්ඤකම්මතො කාරණභූතතො ඉදං මම භවනං ආගම්ම භද්දෙ අනොමදස්සනෙ සබ්බඞ්ගසොභනෙ ත්වං උපපන්නා උප්පත්තිගහණවසෙන උපගතා. ‘‘අනොමදස්සනෙ’’ති වුත්තමෙවත්ථං උපමාය පකාසෙන්තො ‘‘බ්‍රහ්මංව දෙවා තිදසා සහින්දකා, සබ්බෙ න තප්පාමසෙ දස්සනෙන ත’’න්ති ආහ. තත්ථ යථා බ්‍රහ්මානං සහම්පතිං සනඞ්කුමාරං වා උපගතං සහ ඉන්දෙනාති සහින්දකා තාවතිංසා දෙවා පස්සන්තා දස්සනෙන න තප්පන්ති, එවං තව දස්සනෙන මයං සබ්බෙ දෙවා න තප්පාමසෙති අත්ථො.

153. Now, questioning that deity about her previous existence and the merit she had done there, he spoke the verse beginning 'From where now have you come?' Here, 'from where now have you come?' means from what existence, from what meritorious action as a cause, have you come to this mansion of mine, O fair one, of faultless appearance, adorned in every limb, having arisen by way of taking birth? Regarding 'of faultless appearance'—revealing this very meaning with a simile, he says, 'Like Brahmā, the gods of the Thirty-Three together with Indra, all of us are not satisfied by seeing you.' Here, just as the gods of the Thirty-Three together with Indra, seeing Brahmā Sahampati or Sanankumāra when approached, are not satisfied by seeing them, so too, by seeing you, all of us gods are not satisfied—this is the meaning.

එවං පන සක්කෙන දෙවානමින්දෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා තමත්ථං පකාසෙන්තී –

Thus, having been asked by Sakka, lord of the devas, that deity, making that meaning clear—

154.

154.

‘‘යමෙතං සක්ක අනුපුච්ඡසෙ මමං, කුතො චුතා ත්වං ඉධ ආගතාති;

බාරාණසී නාම පුරත්ථි කාසිනං, තත්ථ අහොසිං පුරෙ කෙසකාරිකා.

O Sakka, regarding that which you ask of me, 'From where, having passed away, have you come here?'; There was a city of the Kāsīs named Bārāṇasī; there I was formerly a hairdresser.

155.

155.

‘‘බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නමානසා, සඞ්ඝෙ ච එකන්තගතා අසංසයා;

අඛණ්ඩසික්ඛාපදා ආගතප්ඵලා, සම්බොධිධම්මෙ නියතා අනාමයා’’ති. –

With a mind serene towards the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, completely committed and free from doubt; with unbroken precepts, having attained the fruit, certain in the Dhamma of enlightenment, free from affliction.

ගාථද්වයමාහ.

She spoke two verses.

154-5. තත්ථ යමෙතන්ති යං එතං පඤ්හන්ති අත්ථො. අනුපුච්ඡසෙති අනුකූලභාවෙන පුච්ඡසි. මමන්ති මං. පුරත්ථීති පුරං අත්ථි. කාසිනන්ති කාසිරට්ඨස්ස. කෙසකාරිකාති පුරිමත්තභාවෙ අත්තනො නාමං වදති. බුද්ධෙ ච ධම්මෙ චාතිආදිනා අත්තනො පුඤ්ඤං විභාවෙති.

Therein, `yametaṃ` means 'which question'. `Anupucchase` means 'you ask in a suitable manner'. `Mamaṃ` means 'me'. `Puratthi` means 'there is a city'. `Kāsinaṃ` means 'of the Kāsī country'. `Kesakārikā` means she states her own name in a previous existence. With `Buddhe ca dhamme ca`, and so on, she makes clear her own meritorious deed.

පුන සක්කො තස්සා තං පුඤ්ඤසම්පත්තිඤ්ච දිබ්බසම්පත්තිඤ්ච අනුමොදමානො –

Again, Sakka, rejoicing in her accomplishment of merit and that divine prosperity—

156.

156.

‘‘තන්ත්‍යාභිනන්දාමසෙ [Pg.82] ස්වාගතඤ්ච තෙ,ධම්මෙන ච ත්වං යසසා විරොචසි;

බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච පසන්නමානසෙ,සඞ්ඝෙ ච එකන්තගතෙ අසංසයෙ;

අඛණ්ඩසික්ඛාපදෙ ආගතප්ඵලෙ,සම්බොධිධම්මෙ නියතෙ අනාමයෙ’’ති. – ආහ;

“We rejoice in you, and welcome to you. Through the Dhamma you shine with glory. With a mind serene towards the Buddha, the Dhamma, and the Sangha, solely devoted and without doubt; with unbroken precepts, having attained the fruit, certain in the Dhamma of enlightenment, free from affliction,” he said.

156. තත්ථ තන්ත්‍යාභිනන්දාමසෙති තං තෙ දුවිධම්පි සම්පත්තිං අභිනන්දාම අනුමොදාම. ස්වාගතඤ්ච තෙති තුය්හඤ්ච ඉධාගමනං ස්වාගතං, අම්හාකං පීතිසොමනස්සසංවද්ධනමෙව. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

156. Therein, `tantyābhinandāmase` means: we rejoice in and appreciate both kinds of your accomplishment. And `svāgatañca te` means: your coming here is a good coming; it only serves to increase our joy and happiness. The remainder is just as has been explained.

තං පන පවත්තිං සක්කො දෙවරාජා ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස කථෙසි, ථෙරො භගවතො නිවෙදෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාත්ථිකා ජාතාති.

Now, Sakka, king of the devas, related that event to the Venerable Mahāmoggallāna Thera, and the Thera in turn reported it to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the basis for a story, taught the Dhamma to the assembled company. That teaching became beneficial to the world with its devas.

කෙසකාරීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of the Kesakārī Vimāna is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus, in the commentary on the Vimānavatthu, which is part of the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya,

සත්තරසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස පඨමස්ස පීඨවග්ගස්ස

of the first chapter, the Pīṭha Vagga, which is adorned with seventeen stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the elucidation of the meaning is concluded.

2. චිත්තලතාවග්ගො

2. The Cittalatā Chapter

1. දාසිවිමානවණ්ණනා

1. The Elucidation of the Female Slave's Mansion

දුතියවග්ගෙ අපි සක්කොව දෙවින්දොති දාසිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති ජෙතවනෙ විහරන්තෙ සාවත්ථිවාසී අඤ්ඤතරො උපාසකො සම්බහුලෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං සායන්හසමයං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පරිසාය වුට්ඨිතාය භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය අහං, භන්තෙ, සඞ්ඝස්ස චත්තාරි නිච්චභත්තානි දස්සාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා තදනුච්ඡවිකං [Pg.83] ධම්මකථං කථෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. සො ‘‘මයා, භන්තෙ, සඞ්ඝස්ස චත්තාරි නිච්චභත්තානි පඤ්ඤත්තානි. ස්වෙ පට්ඨාය අය්‍යා මම ගෙහං ආගච්ඡන්තූ’’ති භත්තුද්දෙසකස්ස ආරොචෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා දාසියා තමත්ථං ආචික්ඛිත්වා ‘‘තත්ථ තයා නිච්චකාලං අප්පමත්තාය භවිතබ්බ’’න්ති ආහ. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. පකතියාව සා සද්ධාසම්පන්නා පුඤ්ඤකාමා සීලවතී, තස්මා දිවසෙ දිවසෙ කාලස්සෙව උට්ඨාය පණීතං අන්නපානං පටියාදෙත්වා භික්ඛූනං නිසීදනට්ඨානං සුසම්මට්ඨං සුපරිභණ්ඩකං කත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛූ උපගතෙ තත්ථ නිසීදාපෙත්වා වන්දිත්වා ගන්ධපුප්ඵධූපදීපෙහි පූජෙත්වා සක්කච්චං පරිවිසති.

In the second chapter, the Vimanavatthu called 'Api Sakko va Devindo' is the Dāsi-vimāna. What is its origin story? While the Blessed One was dwelling at Jetavana, a certain lay follower from Sāvatthī, together with many lay followers, went to the monastery in the evening. Having heard the Dhamma, when the assembly had risen, he approached the Blessed One and said, 'Venerable Sir, from this day onwards, I will give four regular meals to the Sangha.' Then the Blessed One, having given him a Dhamma talk appropriate to the occasion, dismissed him. He informed the meal-distributor, 'Venerable Sir, by me four regular meals have been established for the Sangha. Starting from tomorrow, may the noble ones come to my house.' Then he went to his own house, explained the matter to his female servant, and said, 'In that, you must always be diligent.' She accepted, saying, 'Very well.' By nature, she was endowed with faith, desired merit, and was virtuous. Therefore, day after day, she rose early, prepared excellent food and drink, made the seating place for the bhikkhus well-swept and well-perfumed, and prepared the seats. When the bhikkhus arrived, she seated them there, paid homage, honored them with perfumes, flowers, incense, and lamps, and served them respectfully.

අථෙකදිවසං භික්ඛූ කතභත්තකිච්චෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහ ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ඉතො ජාතිආදිදුක්ඛතො පරිමුත්ති හොතී’’ති. භික්ඛූ තස්සා සරණානි ච පඤ්ච සීලානි ච දත්වා කායසභාවං පකාසෙත්වා පටිකූලමනසිකාරෙ නියොජෙසුං, අපරෙ අනිච්චතාපටිසංයුත්තං ධම්මකථං කථෙසුං. සා සොළස වස්සානි සීලං රක්ඛන්තී අන්තරන්තරා යොනිසො මනසිකරොන්තී එකදිවසං ධම්මස්සවනසප්පායං ලභිත්වා ඤාණස්ස ච පරිපක්කත්තා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිඵලං සච්ඡාකාසි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො වල්ලභා පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා සට්ඨිතූරියසහස්සෙහි පරිචරියමානා අච්ඡරාසතසහස්සපරිවුතා මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී පමුදා මොදමානා සපරිවාරා උය්‍යානාදීසු විචරති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දිස්වා –

Then one day, having approached the bhikkhus who had completed their meal-duty, and having paid homage, she spoke thus: “Venerable Sirs, how indeed is there liberation from this suffering that begins with birth?” The bhikkhus, having given her the Refuges and the Five Precepts, and having explained the nature of the body, engaged her in the reflection on repulsiveness. Other bhikkhus gave a Dhamma talk connected with impermanence and so on. She, for sixteen years, while protecting the precepts and from time to time reflecting wisely, one day obtained a condition suitable for hearing the Dhamma, and due to the maturity of her wisdom, having developed insight, she realized the fruit of stream-entry. At a later time, having passed away, she was reborn as a beloved attendant of Sakka, the king of the devas. She, being served by sixty thousand musical instruments and surrounded by a hundred thousand celestial nymphs, experiencing great divine prosperity, delighted and joyful, wanders with her retinue in the parks and so on. The Venerable Mahāmoggallāna, having seen her in the very manner described before—

157.

157.

‘‘අපි සක්කොව දෙවින්දො, රම්මෙ චිත්තලතාවනෙ;

සමන්තා අනුපරියාසි, නාරීගණපුරක්ඛතා;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“Are you Sakka, the lord of the devas, himself? Escorted by a host of women, you wander all around in the delightful Cittalatā grove, illuminating all directions like the morning star.”

158.

158.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion such as this? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

159.

159.

‘‘පුච්ඡාමි [Pg.84] තං දෙවි මහානුභාවෙ,මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“I ask you, O devī of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”—he asked.

160.

160.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devatā, pleased, questioned by Moggallāna, being asked a question, explained of what deed this was the fruit.

161.

161.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, දාසී අහොසිං පරපෙස්සියා කුලෙ.

“I was a human among humans, a female slave in another’s family.

162.

162.

‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො;

තස්සා මෙ නික්කමො ආසි, සාසනෙ තස්ස තාදිනො.

“I was a lay follower of the illustrious Gotama, the Seeing One. For me, in the Dispensation of that Such One, there was an escape.”

163.

163.

‘‘කාමං භිජ්ජතුයං කායො, නෙව අත්ථෙත්ථ සණ්ඨනං;

සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං, මග්ගො සොවත්ථිකො සිවො.

“Let this body break apart at will; there is no slackening here. The path of the five training precepts is for well-being, is auspicious.”

164.

164.

‘‘අකණ්ටකො අගහනො, උජු සබ්භි පවෙදිතො;

නික්කමස්ස ඵලං පස්ස, යථිදං පාපුණිත්ථිකා.

“Thornless, unobstructed, straight, proclaimed by the good. See the fruit of renunciation, just as this woman has attained it.”

165.

165.

‘‘ආමන්තනිකා රඤ්ඤොම්හි, සක්කස්ස වසවත්තිනො;

සට්ඨි තූරියසහස්සානි, පටිබොධං කරොන්ති මෙ.

“I am an attendant of the king, Sakka, the sovereign. Sixty thousand musical instruments awaken me.”

166.

166.

‘‘ආලම්බො ගග්ගරො භීමො, සාධුවාදී ච සංසයො;

පොක්ඛරො ච සුඵස්සො ච, වීණාමොක්ඛා ච නාරියො.

“Ālambo, Gaggaro, Bhīmo, Sādhuvādī, and Saṃsayo; Pokkharo and Suphasso, and the women who are the chief lutes.”

167.

167.

‘‘නන්දා චෙව සුනන්දා ච, සොණදින්නා සුචිම්හිතා;

අලම්බුසා මිස්සකෙසී ච, පුණ්ඩරීකාති දාරුණී.

“Nandā and Sunandā, Soṇadinnā and Sucimhitā; Alambusā and Missakesī, and Puṇḍarīkā the fierce one.”

168.

168.

‘‘එණීඵස්සා සුඵස්සා ච, සුභද්දා මුදුවාදිනී;

එතා චඤ්ඤා ච සෙය්‍යාසෙ, අච්ඡරානං පබොධිකා.

“Eṇīphassā and Suphassā, Subhaddā and Muduvādinī; these and other superior ones are the awakeners from among the nymphs.”

169.

169.

‘‘තා මං කාලෙනුපාගන්ත්වා, අභිභාසන්ති දෙවතා;

හන්ද නච්චාම ගායාම, හන්ද තං රමයාමසෙ.

“Those devatās, having approached me at the proper time, address me: ‘Come, let us dance and sing; come, let us delight you.’”

170.

170.

‘‘නයිදං [Pg.85] අකතපුඤ්ඤානං, කතපුඤ්ඤානමෙවිදං;

අසොකං නන්දනං රම්මං, තිදසානං මහාවනං.

“This is not for those who have not made merit; this is indeed for those who have made merit. Sorrowless, delightful, and charming is the great grove of the Thirty-three.”

171.

171.

‘‘සුඛං අකතපුඤ්ඤානං, ඉධ නත්ථි පරත්ථ ච;

සුඛඤ්ච කතපුඤ්ඤානං, ඉධ චෙව පරත්ථ ච.

“For those who have not made merit, there is no happiness, neither here nor hereafter; but for those who have made merit, there is happiness, both here and hereafter.”

172.

172.

‘‘තෙසං සහබ්‍යකාමානං, කත්තබ්බං කුසලං බහුං;

කතපුඤ්ඤා හි මොදන්ති, සග්ගෙ භොගසමඞ්ගිනො’’ති. – දෙවතා විස්සජ්ජෙසි;

“For those who desire their companionship, much that is wholesome must be done. For those who have made merit rejoice in heaven, endowed with enjoyments.” Thus the devatā replied.

157. තත්ථ අපි සක්කොව දෙවින්දොති අපිසද්දො සම්භාවනායං, ඉවසද්දො ඉකාරලොපං කත්වා වුත්තො උපමායං, තස්මා යථා නාම සක්කො දෙවානමින්දොති අත්ථො. සක්කසමභාවො තිස්සා දෙවතාය පරිවාරසම්පත්තිදස්සනත්ථං වුත්තො. කෙචි ‘‘අපීති නිපාතමත්ත’’න්ති වදන්ති. චිත්තලතාවනෙති චිත්තාය නාම දෙවධීතාය පුඤ්ඤානුභාවෙන නිබ්බත්තෙ, චිත්තානං වා විචිත්තපුප්ඵඵලාදිවිසෙසයුත්තානං සන්තානකවල්ලිආදීනං තත්ථ යෙභුය්‍යතාය චිත්තලතාවනන්ති ලද්ධනාමෙ දෙවුය්‍යානෙ.

157. Therein, in the phrase `api sakkova devindo`, the word `api` is in the sense of possibility; the word `iva` is used in the sense of a simile, with the elision of the letter `i`. Therefore, the meaning is: 'just as Sakka is the lord of the devas'. The state of being like Sakka is mentioned to show the perfection of that devatā's retinue. Some say that `api` is merely a particle. Regarding `Cittalatāvaneti`: in the divine park that obtained the name Cittalatāvana, either because it was created by the meritorious power of the deva-daughter named Cittā, or because of the abundance there of variegated Santānaka creepers and the like, which are endowed with various special flowers, fruits, and so on.

161. පරපෙස්සියාති පරෙසං කුලෙ තස්මිං තස්මිං කිච්චෙ පෙසනියා, පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකාරීති අත්ථො.

161. Regarding `Parapessiyā`: one who is sent on various tasks in the households of others; the meaning is, one who performs services for others.

162. තස්සා මෙ නික්කමො ආසි, සාසනෙ තස්ස තාදිනොති තස්සා දාසියාපි සමානාය පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො බුද්ධස්ස භගවතො උපාසිකා හුත්වා සොළස වස්සානි සීලං රක්ඛන්තියා කම්මට්ඨානඤ්ච මනසි කරොන්තියා මනසිකාරානුභාවෙන මෙ මය්හං උප්පජ්ජමානෙ සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මසඞ්ඛාතෙ ඉට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණසම්පත්තියා තාදිනො සත්ථු සාසනෙ තප්පරියාපන්නොයෙව සංකිලෙසපක්ඛතො නික්කමනෙන ‘‘නික්කමො’’ති ලද්ධනාමො සම්මාවායාමො ආසි අහොසි උප්පජ්ජි.

162. The phrase 'Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino' means: For me—who, though being a slave girl, became a lay follower of the Blessed One, the Buddha, the One with the Five Eyes, and for sixteen years protected the precepts and attended to the meditation subject—for me, through the power of that attention, there arose the right effort. This right effort is named 'escape' (nikkama) because of its departure from the side of defilements, and it is included within the Dispensation of the Teacher, the Such One, who possesses the characteristic of suchness towards desirable and other states that arise, a Dispensation designated as the thirty-seven factors of enlightenment.

163-4. තස්ස පන නික්කමස්ස පුබ්බභාගස්ස පවත්තාකාරං දස්සෙතුං ‘‘කාමං භිජ්ජතුයං කායො, නෙව අත්ථෙත්ථ සණ්ඨනන්ති වුත්තං. තස්සත්ථො [Pg.86] – යදිපි මෙ අයං කායො භිජ්ජතු විනස්සතු, තත්ථ කිඤ්චිමත්තම්පි අපෙක්ඛං අකරොන්තී එත්ථ එතස්මිං කම්මට්ඨානානුයොගෙ නෙව අත්ථි, මෙ වීරියස්ස සණ්ඨනං සිථිලීකරණන්ති වීරියං සමුත්තෙජෙන්තී විපස්සනං උස්සුක්කාපෙසින්ති.

To show the manner of the arising of the preliminary part of that escape, it was said: 'Let this body break apart if it will; there is no halting here.' Its meaning is: 'Even if this body of mine should break apart and perish,' thus, without having the slightest concern for that, 'in this very application to the meditation subject, there is no halting, no relaxing of my energy.' Thus, arousing my energy, I strove at insight.

ඉදානි තථා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා පටිලද්ධගුණං දස්සෙන්තී –

Now, wishing to show the transcendent quality attained after having thus striven at insight:

‘‘සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං, මග්ගො සොවත්ථිකො සිවො;

අකණ්ටකො අගහනො, උජු සබ්භි පවෙදිතො;

නික්කමස්ස ඵලං පස්ස, යථිදං පාපුණිත්ථිකා’’ති. – ආහ;

“The path of the five training precepts is secure and auspicious; thornless, unobstructed, straight, proclaimed by the good. See the fruit of escape, just as this woman has attained it,” she said.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො නිච්චසීලවසෙන සමාදින්නානං පඤ්චන්නං සික්ඛාපදානං සික්ඛාකොට්ඨාසානං උපනිස්සයභාවෙන ලද්ධත්තා තෙසං පරිපූරිතත්තා ච සික්ඛාපදානං පඤ්චන්නං සම්බන්ධීභූතො, යස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නො, තස්ස සබ්බාකාරෙන සොත්ථිභාවසම්පාදනතො සුන්දරත්ථභාවතො ච සොවත්ථිකො සොත්ථිකො, සංකිලෙසධම්මෙහි අනුපද්දුතත්තා ඛෙමප්පත්තිහෙතුතාය ච සිවො, රාගකණ්ටකාදීනං අභාවෙන අකණ්ටකො, කිලෙසදිට්ඨිදුච්චරිතගහනසමුච්ඡෙදනතො අගහනො, සබ්බජිම්හවඞ්කකුටිලභාවාපගමහෙතුතාය උජු, බුද්ධාදීහි සප්පුරිසෙහි පකාසිතත්තා සබ්භි පවෙදිතො අරියමග්ගො, තං යථා යෙන උපායභූතෙන ඉත්ථිකා ද්වඞ්ගුලබහලබුද්ධිකාපි සමානා පාපුණිං, තස්ස නික්කමස්ස යථාවුත්තවීරියස්ස ඉදං ඵලං පස්සාති සක්කං ආලපති.

Here is the concise meaning: There is a noble path which is connected to the five training rules, having been obtained as a supporting condition for the five training rules—which are portions of training—undertaken through constant virtue, and also because of their fulfillment. When it arises in one’s mental continuum, it is conducive to well-being (sovatthiko, sotthiko) because it accomplishes a state of well-being in every way and because it has a beautiful purpose. It is safe (sivo) because it is unafflicted by defiling states and is a cause for reaching safety. It is thornless (akaṇṭako) due to the absence of the thorns of lust and so forth. It is not a thicket (agahano) because it completely cuts off the thicket of defilements, wrong views, and misconduct. It is straight (uju) because it is the cause for the removal of all crookedness, bentness, and dishonesty. It is the noble path, proclaimed by the good, having been declared by good persons such as the Buddha. By which means I, though a woman with intelligence only two fingers thick, attained it. She addresses Sakka, saying: 'See this fruit of that escape, of the energy as described!'

165. ආමන්තනිකා රඤ්ඤොම්හි, සක්කස්ස වසවත්තිනොති සයංවසීභාවෙන වත්තනතො, ද්වීසු දෙවලොකෙසු අත්තනො වසං ඉස්සරියං වත්තෙතීති වා වසවත්තී, තස්ස වසවත්තිනො සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො ආමන්තනිකා ආලාපසල්ලාපයොග්ගා, කීළනකාලෙ වා තෙන ආමන්තෙතබ්බා අම්හි, නික්කමස්ස වීරියස්ස ඵලං පස්සාති යොජනා. ආතතවිතතාදිභෙදෙන පඤ්ච තූරියඞ්ගානි ද්වාදසහි පාණිභාගෙහි එකතො පවජ්ජමානානි සට්ඨි හොන්ති, තානි පන සහස්සමත්තානි පයිරුපාසනවසෙන උපට්ඨිතානි සන්ධායාහ ‘‘සට්ඨි තූරියසහස්සානි, පටිබොධං කරොන්ති මෙ’’ති. තත්ථ පටිබොධන්ති පීතිසොමනස්සානං පබොධනං.

165. As for the phrase, 'I am an intimate of the king, of Sakka, the Vasavattī': He is called Vasavattī because he acts with self-mastery, or because he wields his power and sovereignty in the two deva worlds. Of that Vasavattī, Sakka, the king of the devas, I am an intimate, fit for conversation and friendly talk, or one to be summoned by him at the time of play. This is the application: 'See the fruit of the escape, of the energy!' The five kinds of musical instruments, with divisions such as ātata, have twelve parts of playing each; when played together, they become sixty. Referring to those instruments present in attendance, which number a thousand for each of these sixty types, she said: 'Sixty thousand instruments awaken me.' Therein, 'awaken' means the arousing of joy and gladness.

166-8. ආලම්බොතිආදි [Pg.87] තූරියවාදකානං දෙවපුත්තානං එකදෙසතො නාමග්ගහණන්ති වදන්ති, තූරියානං පනෙතං නාමග්ගහණං. වීණාමොක්ඛාදිකා දෙවධීතා. සුචිම්හිතාති සුද්ධමිහිතා, නාමමෙව වා එතං. මුදුවාදිනීති මුදුනාව වදතීති මුදුවාදිනී, මුදුකං අතිවිය වාදනසීලා, නාමමෙව වා. සෙය්‍යාසෙති සෙය්‍යතරා. අච්ඡරානන්ති අච්ඡරාසු සඞ්ගීතෙ පාසංසතරා. පබොධිකාති පබොධනකරා.

Ālamba, etc., they say, is a partial enumeration of the names of the divine musicians (devaputtas). But this is a naming of the musical instruments. Vīṇāmokkha and others are divine daughters. Sucimhitā means pure-smiled, or it is just a name. Muduvādinī means one who speaks softly, or the divine women who are accustomed to playing very gently, or it is just a name. Seyyāse means more excellent. Accharānaṃ means more praiseworthy in music among the celestial nymphs. Pabodhikā means those who act as if awakening [joy].

169. කාලෙනාති යුත්තප්පත්තකාලෙන. අභිභාසන්තීති අභිමුඛා, අභිරතා වා හුත්වා භාසන්ති. යථා ච භාසන්ති, තං දස්සෙතුං ‘‘හන්ද නච්චාම ගායාම, හන්ද තං රමයාමසෙ’’ති වුත්තං.

169. “In time” means at a suitable and appropriate time. “Abhibhāsanti” means they speak face-to-face, or having become extremely delighted, they speak. And to show in what manner they speak, it was said: “Come, let us dance and sing; come, let us entertain you.”

170. ඉදන්ති ඉදං මයා ලද්ධට්ඨානං. අසොකන්ති ඉට්ඨකන්තපියමනාපානංයෙව රූපාදීනං සම්භවතො විසොකං. තතො එව සබ්බකාලං පමොදසංවද්ධනතො නන්දනං. තිදසානං මහාවනන්ති තාවතිංසදෙවානං මහන්තං මහනීයඤ්ච උය්‍යානං.

170. “This” means this place obtained by me. “Sorrowless” means free from sorrow, because of the existence of forms and other sense-objects that are desirable, pleasing, beloved, and gladdening. From that very fact, because it increases delight at all times, it is called Nandana (delightful). “The Great Grove of the Thirty” means the great and magnificent park of the Tāvatiṃsa devas.

171. එවරූපා දිබ්බසම්පත්ති නාම පුඤ්ඤකම්මවසෙනෙවාති ඔදිස්සකනයෙන වත්වා පනු අනොදිස්සකනයෙන දස්සෙන්තී ‘‘සුඛං අකතපුඤ්ඤාන’’න්ති ගාථමාහ.

171. Having spoken in a specific way, saying, “Such divine attainment arises only through the power of meritorious kamma,” and then again, wishing to teach in a general way, she spoke the verse beginning, “sukhaṃ akatapuññānaṃ…”

172. පුන අත්තනා ලද්ධස්ස දිබ්බට්ඨානස්ස පරෙහි සාධාරණකාමතාවසෙන ධම්මං කථෙන්තී ‘‘තෙසං සහබ්‍යකාමාන’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තෙසන්ති තාවතිංසදෙවානං. සහබ්‍යකාමානන්ති සහභාවං ඉච්ඡන්තෙහි, කත්තුඅත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. සහ වාති පවත්තතීති සහවො, තස්ස භාවො සහබ්‍යං යථා වීරස්ස භාවො වීරියන්ති.

172. Again, wishing to teach the Dhamma through her desire for the divine state she had attained to be shared with others, she spoke the concluding verse, “For those desiring companionship…” “Tesaṃ” (for those) means for the Tāvatiṃsa devas. “Sahabyakāmānaṃ” (desiring companionship) means by those who desire co-existence. Indeed, this is a genitive case word in the sense of the agent. One who proceeds together (saha... pavattatīti) is a “sahava”; the state of that one (tassa bhāvo) is “sahabyaṃ” (companionship), just as the state of a hero (vīrassa bhāvo) is heroism (vīriyaṃ).

එවං ථෙරො දෙවතාය අත්තනො පුඤ්ඤකම්මෙ ආවිකතෙ තස්සා සපරිවාරාය ධම්මං දෙසෙත්වා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, when the devatā had made her own meritorious kamma manifest, the Elder taught the Dhamma to her and her retinue. Having come from the deva world, he reported that event to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma to the assembled congregation. That teaching was beneficial to the world with its devas.

දාසිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the Dāsīvimāna is concluded.

2. ලඛුමාවිමානවණ්ණනා

2. The Second Chapter: Cittalatā. The Second Story: The Lakhumā Celestial Mansion.

අභික්කන්තෙන [Pg.88] වණ්ණෙනාති ලඛුමාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති බාරාණසියං විහරන්තෙ කෙවට්ටද්වාරං නාම බාරාණසිනගරස්ස එකං ද්වාරං, තස්ස අවිදූරෙ නිවිට්ඨගාමොපි ‘‘කෙවට්ටද්වාර’’න්ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තත්ථ ලඛුමා නාම එකා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා බුද්ධිසම්පන්නා තෙන ද්වාරෙන පවිසන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා වන්දිත්වා අත්තනො ගෙහං නෙත්වා කටච්ඡුභික්ඛං දත්වා තෙනෙව පරිචයෙන සද්ධාය වඩ්ඪමානාය ආසනසාලං කාරෙත්වා තත්ථ පවිට්ඨානං භික්ඛූනං ආසනං උපනෙති, පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙති. යඤ්ච ඔදනකුම්මාසඩාකාදි අත්තනො ගෙහෙ විජ්ජති, තං භික්ඛූනං දෙති. සා භික්ඛූනං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය සමාහිතා හුත්වා විපස්සනාකම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තී උපනිස්සයසම්පන්නතාය න චිරස්සෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ මහති විමානෙ නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො අහොසි. සා තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී පමොදමානා විචරති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදිගාථාහි පුච්ඡීති සබ්බං වුත්තනයමෙව. තෙන වුත්තං –

The celestial mansion story beginning with 'Abhikkantena vaṇṇena' is the Lakhumā-vimāna. What is its origin? When the Blessed One was dwelling in Bārāṇasī, there was a gate of the city of Bārāṇasī named Kevaṭṭadvāra. A village established not far from that gate was also known simply as 'Kevaṭṭadvāra.' There, a woman named Lakhumā, faithful, devoted, and endowed with wisdom, would see the monks entering through that gate, pay homage to them, lead them to her home, and offer them a ladleful of almsfood. Through this regular practice, as her faith grew, she had a dining hall built. There she would offer seats to the monks who entered and provide drinking water and water for use. And whatever rice, barley-meal, vegetables, and so forth was available in her home, she would give to the monks. Having heard the Dhamma in the presence of the monks, she became established in the refuges and the precepts. Having become composed in mind, she learned the meditation subject of insight and, striving at it without slackening, she was established in the fruit of stream-entry before long, due to her endowment with the supporting conditions. In a later time, after passing away, she was reborn in a great celestial mansion in the Tāvatiṃsa celestial realm, and a thousand celestial nymphs became her retinue. There, experiencing divine fortune, she wanders about rejoicing. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the celestial realms, questioned her with the verses beginning, 'Abhikkantena vaṇṇena...' Everything is just as has been explained. Thus it is said—

173.

173.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

174.

174.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise enjoyments, whatsoever are dear to the mind.

175.

175.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O deity of great power, what merit did you make when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

176.

176.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, pleased in mind, questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what deed this is the fruit.

177.

177.

‘‘කෙවට්ටද්වාරා [Pg.89] නික්ඛම්ම, අහු මය්හං නිවෙසනං;

තත්ථ සඤ්චරමානානං, සාවකානං මහෙසිනං.

“Leaving through the Kevaṭṭa gate, my dwelling was there. There, for the disciples of the great seer who were passing by,

178.

178.

‘‘ඔදනං කුම්මාසං ඩාකං, ලොණසොවීරකඤ්චහං;

අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

“I gave cooked rice, barley-meal, vegetable relish, and salt-sour gruel to the upright ones with a devout mind.

179.

179.

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and also the fortnight of special observances, endowed with eight factors,

180.

180.

‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

“I observed the Uposatha, ever restrained in virtue. Through restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

181.

181.

‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

“Abstaining from killing living beings, and restrained from false speech, from stealing and sexual misconduct, and far from intoxicants.

182.

182.

‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“Delighting in the five training precepts, skilled in the noble truths; a female lay disciple of the illustrious Gotama, the one with vision.

183.

183.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that my complexion is such… and my complexion shines in all directions.”

මම ච, භන්තෙ, වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දෙය්‍යාසි ‘‘ලඛුමා නාම, භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං මං භගවා අඤ්ඤතරස්මිං සාමඤ්ඤඵලෙ බ්‍යාකරෙය්‍ය. තං භගවා සකදාගාමිඵලෙ බ්‍යාකාසීති.

And, venerable sir, in my name, pay homage with your head at the Blessed One’s feet, saying, ‘The female lay follower named Lakhumā, venerable sir, bows her head at the Blessed One’s feet.’ It is nothing wonderful, venerable sir, that the Blessed One would declare me in some fruit of recluseship. The Blessed One declared me in the fruit of once-returning.

177. තත්ථ කෙවට්ටද්වාරා නික්ඛම්මාති කෙවට්ටද්වාරතො නික්ඛමනට්ඨානෙ.

177. Therein, 'kevaṭṭadvārā nikkhammā'ti means at the place of exit from the Kevaṭṭa gate.

178. ඩාකන්ති තණ්ඩුලෙය්‍යකාදිසාකබ්‍යඤ්ජනං. ලොණසොවීරකන්ති ධඤ්ඤරසාදීහි බහූහි සම්භාරෙහි සම්පාදෙතබ්බං එකං පානකං. ‘‘ආචාමකඤ්ජිකලොණූදක’’න්තිපි වදන්ති.

178. ‘Ḍākan’ti means a leafy-green vegetable curry. ‘Loṇasovīrakan’ti is a certain drink to be prepared with many ingredients such as grain juice, etc. They also call it ‘rice-scum gruel and salt water’.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවසානෙ සා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය සකදාගාමිඵලං පාපුණි. සෙසං උත්තරාවිධානෙ වුත්තනයානුසාරෙන එව වෙදිතබ්බං.

At the end of the questioning and answering, she attained the fruit of once-returning through the Elder's Dhamma teaching. The rest should be understood according to the method stated in the account of Uttarā.

ලඛුමාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of Lakhumā's Celestial Mansion is concluded.

3. ආචාමදායිකාවිමානවණ්ණනා

3. The Exposition of the Celestial Mansion of the Giver of Rice-Scum

පිණ්ඩාය [Pg.90] තෙ චරන්තස්සාති ආචාමදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරං කුලං අහිවාතරොගෙන උපද්දුතං අහොසි. තත්ථ සබ්බෙ ජනා මතා ඨපෙත්වා එකං ඉත්ථිං. සා ගෙහං ගෙහගතඤ්ච සබ්බං ධනධඤ්ඤං ඡඩ්ඩෙත්වා මරණභයභීතා භිත්තිඡිද්දෙන පලාතා අනාථා හුත්වා පරගෙහං ගන්ත්වා තස්ස පිට්ඨිපස්සෙ වසති. තස්මිං ගෙහෙ මනුස්සා කරුණායන්තා උක්ඛලිආදීසු අවසිට්ඨං යාගුභත්තආචාමාදිං තස්සා දෙන්ති. සා තං භුඤ්ජිත්වා ජීවිකං කප්පෙති.

The Ācāmadāyikā-vimāna is the story beginning with 'Piṇḍāya te carantassa'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place. At that time, a certain family in Rājagaha was afflicted by the Ahivāta disease. There, all the people died except for one woman. She abandoned the house and all the wealth and grain within, and terrified by the fear of death, fled through a hole in the wall. Becoming destitute, she went to another house and lived behind it. The people in that house, moved by compassion, gave her leftover rice gruel, cooked rice, rice-scum, and so forth. She sustained her life by eating that.

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨිතො ‘‘කං නු ඛො අහං අජ්ජ ආහාරපටිග්ගහණෙන අනුග්ගහෙස්සාමි, දුග්ගතිතො ච දුක්ඛතො ච මොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො තං ඉත්ථිං ආසන්නමරණං නිරයසංවත්තනිකඤ්චස්සා කම්මං කතොකාසං දිස්වා ‘‘අයං මයි ගතෙ අත්තනා ලද්ධං ආචාමං දස්සති, තෙනෙව නිම්මානරතිදෙවලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, එවං නිරයූපපත්තිතො මොචෙත්වා හන්දාහං ඉමිස්සා සග්ගසම්පත්තිං නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරං ආදාය තස්සා නිවෙසනට්ඨානාභිමුඛො ගච්ඡති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො අඤ්ඤාතකවෙසෙන අනෙකරසං අනෙකසූපබ්‍යඤ්ජනං දිබ්බාහාරං උපනෙසි. තං ඤත්වා ථෙරො ‘‘කොසිය, ත්වං කතකුසලො, කස්මා එවං කරොසි, මා දුග්ගතානං කපණානං සම්පත්තිං විලුම්පී’’ති පටික්ඛිපිත්වා තස්සා ඉත්ථියා පුරතො අට්ඨාසි.

At that time, Venerable Mahākassapa entered the attainment of cessation for seven days. Upon emerging from it, he thought, “Whom shall I favor today by receiving alms, and whom shall I free from a woeful destination and from suffering?” While reflecting, he saw that woman, who was near death and whose karma that would lead to hell had found an opportunity. He thought, “When I go there, she will offer the rice-scum she has obtained for herself. Through that very deed, she will be reborn in the Nimmānaratī deva world. Thus, having freed her from rebirth in hell, I shall now bring about heavenly prosperity for her.” In the morning, he dressed, took his bowl and robe, and set out toward her dwelling. Then, Sakka, the lord of the devas, in the guise of an unknown person, offered divine food with various flavors and many curries. Knowing this, the elder said, “Kosiya, you have already made merit. Why do you act thus? Do not plunder the prosperity of the poor and wretched.” Having refused it, he stood before that woman.

සා ථෙරං දිස්වා ‘‘අයං මහානුභාවො ථෙරො, ඉමස්ස දාතබ්බයුත්තකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඉධ නත්ථි, ඉදඤ්ච කිලිට්ඨභාජනගතං තිණචුණ්ණරජානුකිණ්ණං අලොණං සීතලං අප්පරසං ආචාමකඤ්ජියමත්තං එදිසස්ස දාතුං න උස්සහාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අතිච්ඡථා’’ති ආහ. ථෙරො එකපදනික්ඛෙපමත්තං අපසක්කිත්වා අට්ඨාසි. ගෙහවාසිනො මනුස්සා භික්ඛං උපනෙසුං, ථෙරො න සම්පටිච්ඡති. සා දුග්ගතිත්ථී ‘‘මමෙව අනුග්ගහත්ථාය ඉධාගතො, මම සන්තකමෙව පටිග්ගහෙතුකාමො’’ති ඤත්වා පසන්නමානසා ආදරජාතා තං ආචාමං ථෙරස්ස පත්තෙ ආකිරි. ථෙරො තස්සා පසාදසංවද්ධනත්ථං [Pg.91] භුඤ්ජනාකාරං දස්සෙසි, මනුස්සා ආසනං පඤ්ඤාපෙසුං. ථෙරො තත්ථ නිසීදිත්වා තං ආචාමං භුඤ්ජිත්වා පිවිත්වා ඔනීතපත්තපාණී අනුමොදනං කත්වා තං දුග්ගතිත්ථිං ‘‘ත්වං ඉතො තතියෙ අත්තභාවෙ මම මාතා අහොසී’’ති වත්වා ගතො. සා තෙන ථෙරෙ අතිපසාදඤ්ච උප්පාදෙත්වා තස්සා රත්තියා පඨමයාමෙ කාලං කත්වා නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජි. අථ සක්කො දෙවරාජා තස්සා කාලකතභාවං ඤත්වා ‘‘කත්ථ නු ඛො උප්පන්නා’’ති ආවජ්ජෙන්තො තාවතිංසෙසු අදිස්වා රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං උපසඞ්කමිත්වා තස්සා නිබ්බත්තට්ඨානං පුච්ඡන්තො –

Seeing the Elder, she thought, 'This Elder is of great power. There is no suitable hard food or soft food to be given to him here. There is only this sour rice-gruel, which is in a soiled vessel, mixed with grass powder and dust, without salt, cold, and of little taste. I do not dare to give such to one like him.' Having thought thus, she said, 'Please pass by.' The Elder stepped back just the space to place one foot and stood. The people of the household brought alms, but the Elder did not accept them. That poor woman, knowing, 'He has come here for the purpose of favoring me alone; he desires to accept only what is mine,' with a confident and respectful mind, poured that rice-gruel into the Elder's bowl. The Elder, for the purpose of increasing her confidence, showed the manner of eating. The people prepared a seat. The Elder, having sat there, consumed that rice-gruel and drank. Having withdrawn his hand from the bowl, he gave his appreciation and said to that poor woman, 'You were my mother in the third existence from this one,' and then departed. She, having thereby caused extreme confidence in the Elder to arise, passed away in the first watch of that night and was reborn into the company of the Nimmānaratī devas. Then Sakka, king of the devas, having known of her passing away and reflecting, 'Where, indeed, has she been reborn?' did not see her in the Tāvatiṃsa realm. In the middle watch of the night, he approached the Venerable Mahākassapa, wishing to ask about her place of rebirth—

185.

185.

‘‘පිණ්ඩාය තෙ චරන්තස්ස, තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතො;

දලිද්දා කපණා නාරී, පරාගාරං අපස්සිතා.

While you were wandering for alms, standing silently, there was a poor, wretched woman, dependent on another's house.

186.

186.

‘‘යා තෙ අදාසි ආචාමං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

සා හිත්වා මානුසං දෙහං, කං නු සා දිසතං ගතා’’ති. –

She who gave you rice-scum with her own hands, full of faith—having abandoned the human body, to what realm has she gone?

ද්වෙ ගාථා අභාසි.

He recited two verses.

185. තත්ථ පිණ්ඩායාති පිණ්ඩපාතත්ථාය. තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතොති ඉදං පිණ්ඩාය චරණාකාරදස්සනං, උද්දිස්ස තිට්ඨතොති අත්ථො. දලිද්දාති දුග්ගතා. කපණාති වරාකී. ‘‘දලිද්දා’’ති ඉමිනා තස්සා භොගපාරිජුඤ්ඤං දස්සෙති, ‘‘කපණා’’ති ඉමිනා ඤාතිපාරිජුඤ්ඤං. පරාගාරං අපස්සිතාති පරගෙහං නිස්සිතා, පරෙසං ඝරෙ බහිපිට්ඨිඡදනං නිස්සාය වසන්තී.

185. Herein, `piṇḍāya` means for the purpose of almsfood. This phrase `tuṇhībhūtassa tiṭṭhato` shows the manner of going for alms; the meaning is 'standing with the purpose of receiving alms.' `Daliddā` means destitute. `Kapaṇā` means wretched. By `daliddā`, it shows her decline of wealth; by `kapaṇā`, it shows the decline of her relatives. `Parāgāraṃ apassitā` means relying on another's house; living by depending on the outer back-roofing of others' houses.

186. කං නු සා දිසතං ගතාති ඡසු කාමදෙවලොකෙසු උප්පජ්ජනවසෙන කං නාම දිසං ගතා. ඉති සක්කො ‘‘ථෙරෙන තථා කතානුග්ගහා උළාරාය දිබ්බසම්පත්තියා භාගිනී, න ච දිස්සතී’’ති හෙට්ඨා ද්වීසු දෙවලොකෙසු අපස්සන්තො සංසයාපන්නො පුච්ඡති.

186. `Kaṃ nu sā disataṃ gatā` means: To which celestial world by name, among the six sense-sphere celestial worlds, has she gone by way of arising? Thus Sakka, not seeing her in the two lower celestial worlds and having fallen into doubt, asks, thinking: 'She who received such favor from the Elder is a partaker of magnificent divine prosperity, yet she is not seen.'

අථස්ස ථෙරො –

Then the Elder replied to him:

187.

187.

‘‘පිණ්ඩාය මෙ චරන්තස්ස, තුණ්හීභූතස්ස තිට්ඨතො;

දලිද්දා කපණා නාරී, පරාගාරං අපස්සිතා.

While I was wandering for alms, standing in silence, a poor, wretched woman, dependent on another's house,

188.

188.

‘‘යා [Pg.92] මෙ අදාසි ආචාමං, පසන්නා සෙහි පාණිභි;

සා හිත්වා මානුසං දෙහං, විප්පමුත්තා ඉතො චුතා.

She who gave me rice-scum with her own hands, with faith; having abandoned the human body, released, she has passed away from here.

189.

189.

‘‘නිම්මානරතිනො නාම, සන්ති දෙවා මහිද්ධිකා;

තත්ථ සා සුඛිතා නාරී, මොදතාචාමදායිකා’’ති. –

There are gods of great psychic power named the Nimmānaratī; there that woman, the giver of rice-scum, is happy and rejoices.

පුච්ඡිතනියාමෙනෙව පටිවචනං දෙන්තො තස්සා නිබ්බත්තට්ඨානං කථෙසි.

Giving a reply precisely in the manner of the question asked, he told the place of her rebirth.

188. තත්ථ විප්පමුත්තාති තතො මනුස්සදොභග්ගියතො පරමකාරුඤ්ඤවුත්තිතො විප්පමුත්තා අපගතා.

188. Therein, `vippamuttā` means freed, departed from that human misfortune and from a livelihood inspiring the utmost pity.

189. මොදතාචාමදායිකාති ආචාමමත්තදායිකා, සාපි නාම පඤ්චමෙ කාමසග්ගෙ දිබ්බසම්පත්තියා මොදති, පස්ස තාව ඛෙත්තසම්පත්තිඵලන්ති දස්සෙති.

189. `Modatācāmadāyikā` shows this meaning: Even she, a giver of mere rice-scum, rejoices in divine prosperity in the fifth sense-sphere heaven. Behold the fruit of the excellence of the field of merit!

පුන සක්කො තස්සා දානස්ස මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච සුත්වා තං ථොමෙන්තො –

Again Sakka, having heard of the great fruit and great benefit of her gift, praised it, saying:

190.

190.

‘‘අහො දානං වරාකියා, කස්සපෙ සුප්පතිට්ඨිතං;

පරාභතෙන දානෙන, ඉජ්ඣිත්ථ වත දක්ඛිණා.

Ah, the gift of the wretched woman, well-established in Kassapa! Through a gift obtained from another, the offering has indeed succeeded.

191.

191.

‘‘යා මහෙසිත්තං කාරෙය්‍ය, චක්කවත්තිස්ස රාජිනො;

නාරී සබ්බඞ්ගකල්‍යාණී, භත්තු චානොමදස්සිකා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසිං.

The state of a woman who might be the chief consort to a wheel-turning king, a woman beautiful in every limb and exceedingly pleasing to her husband—that is not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

192.

192.

‘‘සුතං නික්ඛා සතං අස්සා, සතං අස්සතරීරථා;

සතං කඤ්ඤාසහස්සානි, ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

A hundred gold coins, a hundred horses, a hundred chariots drawn by mules; a hundred thousand maidens adorned with jeweled earrings; these are not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

193.

193.

‘‘සතං හෙමවතා නාගා, ඊසාදන්තා උරූළ්හවා;

සුවණ්ණකච්ඡා මිතඞ්ගා, හෙමකප්පනවාසසා;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාගච්ඡන්ති සොළසිං.

One hundred elephants from the Himalayas, with tusks like plough-shafts, of mighty strength, with golden housings, well-proportioned, with golden coverings; these are not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

194.

194.

‘‘චතුන්නමපි දීපානං, ඉස්සරං යොධ කාරයෙ;

එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසි’’න්ති. – ආහ;

Even if one were to establish lordship over the four continents, it would not be worth a sixteenth part of this gift of rice-scum.

190. තත්ථ [Pg.93] අහොති අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො. වරාකියාති කපණියා. පරාභතෙනාති පරතො ආනීතෙන, පරෙසං ඝරතො උච්ඡාචරියාය ලද්ධෙනාති අත්ථො. දානෙනාති දාතබ්බෙන ආචාමමත්තෙන දෙය්‍යධම්මෙන. ඉජ්ඣිත්ථ වත දක්ඛිණාති දක්ඛිණා දානං අහො නිප්ඵජ්ජිත්ථ, අහො මහප්ඵලා මහාජුතිකා මහාවිප්ඵාරා අහුවත්ථාති අත්ථො.

190. Therein, `aho` is a particle in the sense of wonder. `Varākiyā` means 'of a wretched woman.' `Parābhatena` means 'brought from another's place,' that is, 'obtained from the houses of others through the practice of gleaning'; this is the meaning. `Dānena` means 'by the gift-object to be given, which is merely rice-scum.' `Ijjhittha vata dakkhiṇā` means 'Oh, the offering was accomplished! Oh, it was of great fruit, of great power, of great pervasiveness!'; this is the meaning.

191. ඉදානි ‘‘ඉත්ථිරතනාදීනිපි තස්ස දානස්ස සතභාගම්පි සහස්සභාගම්පි න උපෙන්තී’’ති දස්සෙතුං ‘‘යා මහෙසිත්තං කාරෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණීති ‘‘නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළී නාච්චොදාතා අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති එවං වුත්තෙහි සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි කාරණෙහි, සබ්බෙහි වා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි කල්‍යාණී සොභනා සුන්දරා. භත්තු චානොමදස්සිකාති සාමිකස්ස අලාමකදස්සනා සාතිසයං දස්සනීයා පාසාදිකා. එතස්සාචාමදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසින්ති එතස්ස එතාය දින්නස්ස ආචාමදානස්ස ඵලං සොළසභාගං කත්වා තතො එකං භාගං පුන සොළසභාගං කත්වා ගහිතභාගසඞ්ඛාතං සොළසිං කලං චක්කවත්තිරඤ්ඤො ඉත්ථිරතනභාවොපි නාග්ඝති නානුභොති න පාපුණාති. ‘‘සුවණ්ණස්ස පඤ්චදසධරණං නික්ඛ’’න්ති වදන්ති, ‘‘සතධරණ’’න්ති අපරෙ.

191. Now, to show that 'even the woman-gem and so forth are not worth a hundredth part or a thousandth part of that gift,' the passage beginning 'She who would be chief consort...' was spoken. Therein, `sabbaṅgakalyāṇī` means 'one who is not too tall, not too short, not too thin, not too fat, not too dark, not too fair; who has surpassed the human complexion but not attained the divine complexion'—thus, by all these stated characteristics of limbs, or alternatively, by all major and minor limbs, she is beautiful, lovely, and fair. `Bhattu cānomadassikā` means 'for her husband, she is of no mean appearance, exceedingly pleasant to see, and inspiring.' Regarding 'is not worth a sixteenth part of this gift of rice-scum': The state of being the woman-gem of a wheel-turning monarch is not worth, does not experience, and does not attain the sixteenth part of a sixteenth part of the fruit of this gift of rice-scum given by her. Some say, 'A `nikkha` is fifteen `dharaṇa` of gold,' while others say, 'a hundred `dharaṇa`.'

193. හෙමවතාති හිමවති ජාතා, හෙමවතජාතිකා වා. තෙ හි මහන්තා ථාමජවසම්පන්නා ච හොන්ති. ඊසාදන්තාති රථීසාසදිසදන්තා, ථොකංයෙව අවනතදන්තාති අත්ථො. තෙන විසාලකදාඨීභාවං නිවාරෙති. උරූළ්හවාති ථාමජවපරක්කමෙහි බ්‍රූහන්තො, මහන්තං යුද්ධකිච්චං වහිතුං සමත්ථාති අත්ථො. සුවණ්ණකච්ඡාති හෙමමයගීවෙය්‍යකපටිමුක්කා. කච්ඡසීසෙන හි සබ්බං හත්ථියොග්ගං වදති. හෙමකප්පනවාසසාති සුවණ්ණඛචිතගජත්ථරණකඞ්කනාදිහත්ථාලඞ්කාරසම්පන්නා.

193. “Hemavatā” means born in the Himavanta, or of the Himavanta breed. Indeed, they are great and endowed with strength and swiftness. “Īsādantā” means having tusks like the poles of a chariot, that is, having tusks that are only slightly curved; by this, it precludes the state of having broad, splayed tusks. “Urūḷhavā” means growing through strength, swiftness, and great exertion, and capable of undertaking the great task of battle. “Suvaṇṇakacchā” means adorned with golden neck-ornaments. Indeed, by `kacchasīsena` (with the neck-ornament as the principal item), it refers to all the elephant's trappings. “Hemakappanavāsasā” means endowed with elephant trappings such as gold-inlaid elephant-coverings and bracelets.

194. චතුන්නමපි දීපානං ඉස්සරන්ති ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරානං ජම්බුදීපාදීනං චතුන්නං මහාදීපානං ඉස්සරියං. තෙන සත්තරතනසමුජ්ජලං සකලං චක්කවත්තිසිරිං වදති. යං පනෙත්ථ, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

194. “Sovereign of the four continents” means sovereignty over the four great continents—Jambudīpa and the others—together with their retinue of two thousand minor islands. By this, it speaks of the entire glory of a wheel-turning monarch, resplendent with the seven treasures. Whatever is unspoken here is to be understood in the same manner as has been stated before.

ඉධ [Pg.94] සක්කෙන දෙවරාජෙන අත්තනා ච වුත්තං සබ්බං ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Here, the Venerable Mahākassapa reported to the Blessed One all that was said by Sakka, the king of the gods, and by himself. The Blessed One, making that the occasion, taught the Dhamma in detail to the assembled gathering. That teaching was beneficial to the multitude.

ආචාමදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Vimāna of the Giver of Rice-Scum is concluded.

4. චණ්ඩාලිවිමානවණ්ණනා

4. The Commentary on the Caṇḍālī Vimāna

චණ්ඩාලි වන්ද පාදානීති චණ්ඩාලිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරන්තො පච්චූසවෙලායං බුද්ධාචිණ්ණං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා උට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො අද්දස තස්මිංයෙව නගරෙ චණ්ඩාලාවසථෙ වසන්තිං එකං මහල්ලිකං චණ්ඩාලිං ඛීණායුකං, නිරයසංවත්තනිකඤ්චස්සා කම්මං උපට්ඨිතං. සො මහාකරුණාය සමුස්සාහිතමානසො ‘‘සග්ගසංවත්තනිකං කම්මං කාරෙත්වා තෙනස්සා නිරයූපපත්තිං නිසෙධෙත්වා සග්ගෙ පතිට්ඨාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසති. තෙන ච සමයෙන සා චණ්ඩාලී දණ්ඩං ඔලුබ්භ නගරතො නික්ඛමන්තී භගවන්තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා අභිමුඛී හුත්වා අට්ඨාසි. භගවාපි තස්සා ගමනං නිවාරෙන්තො විය පුරතො අට්ඨාසි. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො සත්ථු චිත්තං ඤත්වා තස්සා ච ආයුපරික්ඛයං භගවතො වන්දනාය තං නියොජෙන්තො –

“Caṇḍāli vanda pādāni”—this is the Caṇḍālī's celestial mansion. What is its origin? The Blessed One, dwelling at Rājagaha, at dawn entered the attainment of great compassion, following the Buddha's custom. Rising, he surveyed the world and saw in that very city, in a caṇḍāla dwelling, an elderly caṇḍāla woman whose life was near its end, and for whom kamma leading to hell was present. Moved by great compassion, he thought, “Having her perform a deed leading to heaven, by that I will prevent her arising in hell and establish her in heaven.” Reflecting thus, he entered Rājagaha for alms with a great company of monks. At that time, the caṇḍāla woman, leaning on a staff, was leaving the city. Seeing the Blessed One approaching, she stood facing him. The Blessed One also stood before her, as if preventing her from going. Then the Venerable Mahāmoggallāna, knowing the Teacher's mind and the exhaustion of her lifespan, urging her to pay homage to the Blessed One, spoke two verses:

195.

195.

‘‘චණ්ඩාලි වන්ද පාදානි, ගොතමස්ස යසස්සිනො;

තමෙව අනුකම්පාය, අට්ඨාසි ඉසිසත්තමො.

“O Caṇḍālī, bow down at the feet of the glorious Gotama; out of compassion for you alone, the seventh sage has stood still.”

196.

196.

‘‘අභිප්පසාදෙහි මනං, අරහන්තම්හි තාදිනි;

ඛිප්පං පඤ්ජලිකා වන්ද, පරිත්තං තව ජීවිත’’න්ති. – ගාථාද්වයමාහ;

“Inspire confidence in your mind for the Arahant, the Such One; quickly, with hands in reverence, pay homage—your life is brief.”—Thus, he spoke two verses.

195. තත්ථ චණ්ඩාලීති ජාතිආගතෙන නාමෙන තං ආලපති. වන්දාති අභිවාදය. පාදානීති සදෙවකස්ස ලොකස්ස සරණානි චරණානි[Pg.95]. තමෙව අනුකම්පායාති තමෙව අනුග්ගණ්හනත්ථං, අපායූපපත්තිතො නිසෙධෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තාපනත්ථන්ති අධිප්පායො. අට්ඨාසීති නගරම්පි අපවිසිත්වා ඨිතො. ඉසිසත්තමොති ලොකියසෙක්ඛාසෙක්ඛපච්චෙකබුද්ධඉසීහි උත්තමො උක්කට්ඨතමො, අථ වා බුද්ධඉසීනං විපස්සිආදීනං සත්තමොති ඉසිසත්තමො.

Therein, “Caṇḍālī” means he addresses her by the name that comes from her birth. “Vanda” means pay homage. “Pādāni” means the feet, the refuges of the world with its gods. “Tameva anukampāya” means for the purpose of uplifting her, preventing her arising in the plane of misery, and causing her to be reborn in heaven—this is the intention. “Aṭṭhāsi” means he stood, not yet having entered the city. “Isisattamo” means he is supreme, most excellent among the worldly sages, trainee sages, adept sages, and Paccekabuddha sages; or, he is the seventh of the Buddha-sages beginning with Vipassī, thus he is the “seventh sage.”

196. අභිප්පසාදෙහි මනන්ති ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති තව චිත්තං පසාදෙහි. අරහන්තම්හි තාදිනීති ආරකත්තා කිලෙසානං, තෙසංයෙව අරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස අරානං හතත්තා, පච්චයානං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවා ච අරහන්තෙ, ඉට්ඨාදීසු තාදිභාවප්පත්තියා තාදිම්හි. ඛිප්පං පඤ්ජලිකා වන්දාති සීඝංයෙව පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා හුත්වා වන්දස්සු. කස්මාති චෙ? පරිත්තං තව ජීවිතන්ති, ඉදානෙව භිජ්ජනසභාවත්තා පරිත්තං අතිඉත්තරං.

“Abhippasādehi manaṃ” means: delight your mind, thinking, “The Blessed One is the Fully Enlightened One.” “Arahantamhi Tādini” means: he is an Arahant because of being distant from the defilements, because of having destroyed those very enemies, because of having destroyed the spokes of the wheel of saṃsāra, because of being worthy of requisites, and because of the absence of secrecy in doing evil; and he is a Tādi because of having attained the state of one-such-as-this in regard to desirable things and so on. “Khippaṃ pañjalikā vanda” means: quickly, with hands reverently joined, pay homage. Why is that? “Because your life is short”—it is very little, since it has the nature of perishing right now.

ඉති ථෙරො ගාථාද්වයෙන භගවතො ගුණෙ පකිත්තෙන්තො අත්තනො ආනුභාවෙ ඨත්වා තස්සා ච ඛීණායුකතාවිභාවනෙන සංවෙජෙන්තො සත්ථු වන්දනාය නියොජෙසි. සා ච තං සුත්වා සංවෙගජාතා සත්ථරි පසන්නමානසාව හුත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං කත්වා නමස්සමානා බුද්ධගතාය පීතියා එකග්ගචිත්තා හුත්වා අට්ඨාසි. භගවා ‘‘අලමෙත්තකමෙතිස්සා සග්ගූපපත්තියා’’ති නගරං පාවිසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අථ නං එකා භන්තා ගාවී තරුණවච්ඡා තතො එව අභිධාවන්තී සිඞ්ගෙන පහරිත්වා ජීවිතා වොරොපෙසි. තං සබ්බං දස්සෙතුං සඞ්ගීතිකාරා –

195. In this way, the elder, proclaiming the virtues of the Blessed One in two verses, standing in his own spiritual power and arousing a sense of urgency by clearly showing her that her lifespan was exhausted, urged her to pay homage to the Teacher. And she, having heard this, became filled with a sense of urgency and, with a mind gladdened toward the Teacher, paid homage with the five-point prostration. Having made the gesture of reverence, she stood paying homage, her mind unified by rapture directed toward the Buddha. The Blessed One, thinking, “This much is sufficient for her rebirth in heaven,” entered the city together with the community of monks. Then, a cow with a young calf, running towards her from that very spot, struck her with its horn and deprived her of life. To show all this, the compilers of the Dhamma recited:

197.

197.

‘‘චොදිතා භාවිතත්තෙන, සරීරන්තිමධාරිනා;

චණ්ඩාලී වන්දි පාදානි, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

Urged by the one with a developed mind, the bearer of the final body, the Caṇḍāla woman paid homage at the feet of the glorious Gotama.

198.

198.

‘‘තමෙනං අවධී ගාවී, චණ්ඩාලිං පඤ්ජලිං ඨිතං;

නමස්සමානං සම්බුද්ධං, අන්ධකාරෙ පභඞ්කර’’න්ති. – ගාථාද්වයමාහංසු;

A cow then killed her, the Caṇḍāla woman, as she stood with hands folded in reverence, paying homage to the Fully Enlightened One, the maker of light in the darkness.

198. තත්ථ පඤ්ජලිං ඨිතං නමස්සමානං සම්බුද්ධන්ති ගතෙපි භගවති බුද්ධාරම්මණාය පීතියා සමාහිතා හුත්වා සම්මුඛා විය අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානං [Pg.96] ඨිතං. අන්ධකාරෙති අවිජ්ජන්ධකාරෙන සකලෙන කිලෙසන්ධකාරෙන ච අන්ධකාරෙ ලොකෙ. පභඞ්කරන්ති ඤාණොභාසකරං.

198. Therein, “standing with hands folded in reverence, paying homage to the Fully Enlightened One” means: even after the Blessed One had departed, she stood paying homage, having raised her folded hands as if in his presence, her mind composed with rapture that has the Buddha as its object. “In the darkness” means: in the world that is dark with the darkness of ignorance and with the entire darkness of the defilements. “The maker of light” means: the one who makes the light of knowledge.

සා ච තතො චුතා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, අච්ඡරානං සතසහස්සං චස්සා පරිවාරො අහොසි. තදහෙව ච සා සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔතරිත්වා ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දි. තමත්ථං දස්සෙතුං –

She, having passed away from there, was reborn among the Tāvatiṃsa devas, and she had a retinue of one hundred thousand celestial nymphs. On that very day, she arrived together with her celestial mansion, descended from the mansion, approached the Venerable Mahāmoggallāna, and paid homage to him. To explain this matter—

199.

199.

‘‘ඛීණාසවං විගතරජං අනෙජං, එකං අරඤ්ඤම්හි රහො නිසින්නං;

දෙවිද්ධිපත්තා උපසඞ්කමිත්වා, වන්දාමි තං වීර මහානුභාව’’න්ති. –

“Having attained divine power, I approach and pay homage to you, O hero of great power, the one whose taints are destroyed, who is free from dust, unwavering, sitting alone in seclusion in the forest.”

දෙවතා ආහ. තං ථෙරො පුච්ඡි –

The deity spoke. The Elder asked her:

200.

200.

‘‘සුවණ්ණවණ්ණා ජලිතා මහායසා, විමානමොරුය්හ අනෙකචිත්තා;

පරිවාරිතා අච්ඡරාසඞ්ගණෙන, කා ත්වං සුභෙ දෙවතෙ වන්දසෙ මම’’න්ති.

“Golden in hue, radiant, greatly glorious, having descended from a celestial mansion of varied design, surrounded by a host of celestial nymphs, who are you, O lovely goddess, that you salute me?”

200. තත්ථ ජලිතාති අත්තනො සරීරප්පභාය වත්ථාභරණාදීනං ඔභාසෙන ච ජලන්තී ජොතෙන්තී. මහායසාති මහාපරිවාරා. විමානමොරුය්හාති විමානතො ඔරුය්හ. අනෙකචිත්තාති අනෙකවිධචිත්තතායුත්තා. සුභෙති සුභගුණෙ. මමන්ති මං.

200. Herein, “jalitā” means shining, gleaming with the radiance of one's own body and with the light of one's clothing, ornaments, and so on. “Mahāyasā” means having a great retinue. “Vimānamoruyha” means descending from a celestial mansion. “Anekacittā” means endowed with various kinds of adornments. “Subhe” means O one with auspicious qualities. “Mamaṃ” means me.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා පුන සා –

Thus questioned by the Elder, she again spoke:

201.

201.

‘‘අහං භද්දන්තෙ චණ්ඩාලී, තයා වීරෙන පෙසිතා;

වන්දිං අරහතො පාදෙ, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“Venerable sir, I am a Caṇḍāla woman, sent by you, the hero; I paid homage at the feet of the glorious Gotama, the Arahant.”

202.

202.

‘‘සාහං වන්දිත්වා පාදානි, චුතා චණ්ඩාලයොනියා;

විමානං සබ්බතො භද්දං, උපපන්නම්හි නන්දනෙ.

“Having paid homage to his feet and passed away from the Caṇḍāla birth, I have arisen in an all-auspicious mansion in Nandana.”

203.

203.

‘‘අච්ඡරානං සතසහස්සං, පුරක්ඛත්වාන තිට්ඨති;

තාසාහං පවරා සෙට්ඨා, වණ්ණෙන යසසායුනා.

“A hundred thousand celestial nymphs stand in attendance on me; among them, I am the most excellent and chief in beauty, fame, and lifespan.”

204.

204.

‘‘පහූතකතකල්‍යාණා[Pg.97], සම්පජානා පටිස්සතා;

මුනිං කාරුණිකං ලොකෙ, තං භන්තෙ වන්දිතුමාගතා’’ති. –

“Having performed abundant good deeds, being fully aware and mindful, I have come to pay homage to you, venerable sir, the compassionate Sage in the world.”

චතස්සො ගාථායො ආහ.

She spoke these four stanzas.

201-4. තත්ථ පෙසිතාති ‘‘චණ්ඩාලි, වන්ද පාදානී’’තිආදිනා වන්දනාය උය්‍යොජිතා. යදිපි තං වන්දනාමයං පුඤ්ඤං පවත්තික්ඛණවසෙන පරිත්තං, ඛෙත්තමහන්තතාය පන ඵලමහන්තතාය ච අතිවිය මහන්තමෙවාති ආහ ‘‘පහූතකතකල්‍යාණා’’ති. තථා බුද්ධාරම්මණාය පීතියා පවත්තික්ඛණෙ පඤ්ඤාය සතියා ච විසදභාවං සන්ධායාහ ‘‘සම්පජානා පටිස්සතා’’ති. පුන –

Therein, “pesitā” means she was urged to pay homage by the phrase, “O Caṇḍālī, worship the feet,” and so forth. Though the merit from that homage was small in terms of the moment of its performance, due to the greatness of the field of merit and the magnitude of the fruit, it was indeed exceedingly great—hence, she said, “one who has performed abundant good deeds.” Similarly, referring to the clarity of wisdom and mindfulness at the moment of the arising of joy with the Buddha as its object, it is said, “fully aware and mindful.” Again—

205.

205.

‘‘ඉදං වත්වාන චණ්ඩාලී, කතඤ්ඤූ කතවෙදිනී;

වන්දිත්වා අරහතො පාදෙ, තත්ථෙවන්තරධායථා’’ති. –

“Having spoken thus, the caṇḍāla woman, grateful and acknowledging what was done, having paid homage at the feet of the Arahant, vanished right there.”

ගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි ඨපිතා.

This verse was placed by the Council Reciters.

205. තත්ථ චණ්ඩාලීති චණ්ඩාලීභූතපුබ්බාති කත්වා වුත්තං, දෙවලොකෙ ච ඉදමාචිණ්ණං, යං මනුස්සලොකෙ නිරුළ්හසමඤ්ඤාය වොහාරො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

205. Therein, the word “caṇḍālī” was used with the understanding that she was formerly a caṇḍāla. Alternatively, it is customary in the deva world to use the designation that was well-known in the human world. The remainder is just as has been stated.

ආයස්මා පන මහාමොග්ගල්ලානො ඉමං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Then, the Venerable Mahāmoggallāna informed the Blessed One of this matter. The Blessed One, having made that matter the occasion for the story, taught the Dhamma to the assembly that had gathered. That Dhamma teaching was beneficial for the great multitude.

චණ්ඩාලිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Caṇḍālī Mansion is concluded.

5. භද්දිත්ථිවිමානවණ්ණනා

5. The Explanation of the Bhadditthī Mansion

නීලා පීතා ච කාළා චාති භද්දිත්ථිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ච සමයෙන කිමිලනගරෙ රොහකො නාම ගහපතිපුත්තො අහොසි සද්ධො පසන්නො සීලාචාරසම්පන්නො. තස්මිංයෙව ච නගරෙ තෙන සමානමහාභොගෙ කුලෙ එකා දාරිකා අහොසි සද්ධා පසන්නා [Pg.98] පකතියාපි භද්දතාය භද්දාති නාමෙන. අථ රොහකස්ස මාතාපිතරො තං කුමාරිං වාරෙත්වා තාදිසෙ කාලෙ තං ආනෙත්වා ආවාහවිවාහං අකංසු. තෙ උභොපි සමග්ගවාසං වසන්ති. සා අත්තනො ආචාරසම්පත්තියා ‘‘භද්දිත්ථී’’ති තස්මිං නගරෙ පාකටා පඤ්ඤාතා අහොසි.

The Mansion Story beginning “Blue, yellow, and black” is the Bhadditthī Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling near Sāvatthī, in Jeta’s Grove, in the monastery of Anāthapiṇḍika. At that time, in the city named Kimila, there was a householder’s son named Rohaka who was endowed with faith, devout, and accomplished in virtue and conduct. In that very city, in a family of equally great wealth, there was a certain young woman who had faith and devotion. Also by nature, because of her goodness, she was named Bhaddā. Then, the parents of Rohaka, having asked for the maiden, brought her at a suitable time and performed the wedding ceremony. Those two lived together in harmony. Because of her own accomplishment in good conduct, she became famous and well-known in that city as “Bhadditthī”.

තෙන ච සමයෙන ද්වෙ අග්ගසාවකා පඤ්චසතපඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරා ජනපදචාරිකං චරන්තා කිමිලනගරං පාපුණිංසු. රොහකො තෙසං තත්ථ ගතභාවං ඤත්වා සොමනස්සජාතො ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සපරිවාරෙ තෙ සන්තප්පෙත්වා සපුත්තදාරො තෙහි දෙසිතං ධම්මදෙසනං සුත්වා තෙසං ඔවාදෙ පතිට්ඨහන්තො සරණානි ගණ්හි, පඤ්ච සීලානි සමාදියි. භරියා පනස්ස අට්ඨමීචාතුද්දසීපන්නරසීපාටිහාරියපක්ඛෙසු උපොසථං උපවසි, විසෙසතො සීලාචාරසම්පන්නා අහොසි දෙවතාහි ච අනුකම්පිතා. තාය එව ච දෙවතානුකම්පාය අත්තනො උපරි පතිතං මිච්ඡාපවාදං නිරංකත්වා සුවිසුද්ධසීලාචාරතාය අතිවිය ලොකෙ පත්ථටයසා අහොසි.

At that time, the two chief disciples, each accompanied by a retinue of five hundred monks, arrived at the city of Kimila while journeying through the country. The householder Rohaka, learning of their arrival there, became filled with joy. He approached the Elders, paid homage, and invited them for the following day. On the next day, he gratified them and their retinue with excellent hard and soft food. Having heard the Dhamma discourse delivered by them, he, together with his wife and children, established himself in their instruction, took the refuges, and undertook the five precepts. His wife, for her part, observed the Uposatha on the eighth, fourteenth, and fifteenth days, and on the special observance days of the fortnight; she was especially endowed with virtuous conduct and was looked after with compassion by the deities. And precisely because of this compassion from the deities, having dispelled the false accusation that had fallen upon her, she became very widely renowned in the world on account of her exceptionally pure virtuous conduct.

සා හි සයං කිමිලනගරෙ ඨිතා අත්තනො සාමිකස්ස වණිජ්ජාවසෙන තක්කසිලායං වසන්තස්ස, උස්සවදිවසෙ සහායෙහි උස්සාහිතස්ස නක්ඛත්තකීළාචිත්තෙ උප්පන්නෙ ඝරදෙවතාය අත්තනො දිබ්බානුභාවෙන තං තත්ථ නෙත්වා සාමිකෙන සහ යොජිතා තෙනෙව සමාගමෙන පතිට්ඨිතගබ්භා හුත්වා දෙවතාය කිමිලනගරං පටිනීතා, අනුක්කමෙන ගබ්භිනිභාවෙ පාකටෙ ජාතෙ සස්සුආදීහි ‘‘අතිචාරිනී’’ති ආසඞ්කිතා, තාය එව දෙවතාය අත්තනො ආනුභාවෙන ගඞ්ගාමහොඝෙ කිමිලනගරං ඔත්ථරන්තෙ විය උපට්ඨාපිතෙ අත්තනො පතිබ්බතාභාවසංසූචකෙන සච්චාධිට්ඨානපුබ්බකෙන සපථෙන වාතවෙගසමුට්ඨිතවීචිජාලං ගඞ්ගාමහොඝං අත්තනො උපරි ආපතිතං ආයස්සඤ්ච නිවත්තෙත්වා, සාමිකෙන සමාගතාපි තෙන පුබ්බෙ සස්සුආදීහි විය ආසඞ්කිතා තක්කසිලායං තෙන දින්නං නාමමුද්දිතං සඤ්ඤාණඤ්ච අප්පෙන්තී, තං ආසඞ්කං නිරංකත්වා භත්තුනො ඤාතිජනස්ස [Pg.99] ච මහාජනස්ස ච සම්භාවනීයා ජාතා. තෙන වුත්තං ‘‘සුවිසුද්ධසීලාචාරතාය අතිවිය ලොකෙ පත්ථටයසා අහොසී’’ති.

Indeed, while she herself was staying in the city of Kimila, her husband was residing in Takkasilā for the purpose of trade. On a festival day, when, encouraged by his companions, the thought to enjoy the festival arose in him, the household deity, by her own divine power, took her there and united her with her husband. Through that very union, she became pregnant and was brought back to the city of Kimila by the deity. When her pregnancy gradually became evident, she was suspected of being an adulteress by her mother-in-law and others. But that very deity, by her power, made it appear as though the city of Kimila was being overwhelmed by the great flood of the Ganges; and by an oath preceded by a declaration of truth indicating her fidelity, she averted the great flood of the Ganges with its web of waves stirred up by the wind's force that was rushing upon her, and also averted the disgrace. Even when reunited with her husband, she was suspected by him, just as she had been previously by her mother-in-law and others. By presenting the signet ring with his name and the token he had given her in Takkasilā, she dispelled that suspicion and became worthy of honor by her husband, his relatives, and the general populace. Therefore, it was said: 'Through her utterly pure virtue and conduct, she became exceedingly renowned in the world.'

සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ උප්පන්නා. අථ භගවති සාවත්ථිතො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා පාරිච්ඡත්තකමූලෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං නිසින්නෙ, දෙවපරිසාය ච භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නාය භද්දිත්ථීපි උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ භගවා දසසහස්සිලොකධාතූසු සන්නිපතිතාය දෙවබ්‍රහ්මපරිසාය මජ්ඣෙ තාය දෙවතාය කතපුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡන්තො –

At a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then, when the Blessed One had gone from Sāvatthī to the Tāvatiṃsa heaven and was seated on the Paṇḍukambala stone slab at the foot of the Pāricchattaka tree, and when the assembly of devas had approached the Blessed One, paid homage to him, and was seated to one side, Bhadditthī also approached, paid homage, and stood to one side. Then the Blessed One, in the midst of the assembly of devas and brahmās gathered from the ten-thousandfold world-system, questioned that devatā about the meritorious deeds she had done:

206.

206.

‘‘නීලා පීතා ච කාළා ච, මඤ්ජිට්ඨා අථ ලොහිතා;

උච්චාවචානං වණ්ණානං, කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතා.

“Blue, yellow, and black, crimson and then red; of various colors, surrounded by filaments.

207.

207.

‘‘මන්දාරවානං පුප්ඵානං, මාලං ධාරෙසි මුද්ධනි;

නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙස, රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙ.

“You wear a garland of Mandārava flowers on your head; these trees do not exist in other realms, O wise one.

208.

208.

‘‘කෙන කායං උපපන්නා, තාවතිංසං යසස්සිනී;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. – ආහ;

“By what deed have you been reborn into the Tāvatiṃsa realm, O glorious one? O goddess, having been asked, declare: of what action is this the fruit?” he said.

206-7. තත්ථ නීලා පීතා ච කාළා ච, මඤ්ජිට්ඨා අථ ලොහිතාති එත්ථ ච-සද්දො වුත්තත්ථසමුච්චයො, සො නීලා ච පීතා චාතිආදිනා පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. අථාති අඤ්ඤත්ථෙ නිපාතො. තෙන ඔදාතාදිකෙ අවුත්තවණ්ණෙ සඞ්ගණ්හාති. ඉති-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො වෙදිතබ්බො. ච-සද්දො වා අවුත්තත්ථසමුච්චයො. අථාති ඉති-සද්දත්ථෙ නිපාතො. උච්චාවචානං වණ්ණානන්ති එත්ථ උච්චාවචානන්ති විභත්තියා අලොපො දට්ඨබ්බො, උච්චාවචවණ්ණානං නානාවිධවණ්ණානන්ති අත්ථො. වණ්ණානන්ති වා වණ්ණවන්තානං. කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතාති කිඤ්ජක්ඛෙහි පරිවාරිතානං. සාමිඅත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. ඉදං වුත්තං හොති – නීලා ච පීතා ච කාළා ච මඤ්ජිට්ඨා ච ලොහිතා ච අථ අඤ්ඤෙ ඔදාතාදයො චාති ඉමෙසං වසෙන උච්චාවචවණ්ණානං තථාභූතෙහියෙව කිඤ්ජක්ඛෙහි කෙසරෙහි පරිවාරිතානං විචිත්තසණ්ඨානාදිතාය වා උච්චාවචානං යථාවුත්තවණ්ණවන්තානං මන්දාරවරුක්ඛසම්භූතතාය මන්දාරවානං පුප්ඵානං මාලං තෙහි කතං මාලාගුණං ත්වං දෙවතෙ අත්තනො සීසෙ ධාරෙසි පිළන්ධසීති.

Here, in the passage 'nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā,' the word 'ca' serves to combine the stated meanings; it should be connected individually, as in 'nīlā ca pītā ca,' and so on. The word 'atha' is a particle in another sense, by which it includes unstated colors such as white. The word 'iti' should be understood as an elided reference. Alternatively, the word 'ca' serves to combine unstated meanings, and the word 'atha' is a particle used in the sense of 'iti.' In 'uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ,' the non-elision of the inflection in 'uccāvacānaṃ' should be noted; the meaning is 'of various and diverse colors.' Alternatively, 'vaṇṇānaṃ' means 'of those possessing color.' 'Kiñjakkhaparivāritā' means 'of those surrounded by filaments.' For this word is in the nominative case used in the sense of the genitive. This is what is meant: you, O goddess, wear on your own head and adorn yourself with a garland of Mandārava flowers—a strand of garlands made from them—which are of various and diverse colors by means of these: blue, yellow, black, crimson, red, and furthermore other colors such as white; which are surrounded by just such filaments and stamens; or which, due to having variegated forms and so on, possess the aforesaid colors; and which are produced from the excellent Mandārava tree.

යතො [Pg.100] රුක්ඛතො තානි පුප්ඵානි, තෙසං විසෙසවණ්ණතාය අනඤ්ඤසාධාරණතං දස්සෙතුං ‘‘නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු, රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉමෙති යථාවුත්තවණ්ණසණ්ඨානාදියුත්තා පුප්ඵවන්තො රුක්ඛා න සන්තීති යොජනා. කායෙසූති දෙවනිකායෙසු. සුමෙධසෙති සුන්දරපඤ්ඤෙ.

From whichever tree those flowers come, in order to show their special color and their quality of not being common to others, it is said: “These trees do not exist in other realms, O wise one.” Therein, the construction for 'ime' (these) is: 'flower-bearing trees endowed with the aforesaid color, form, and so on, do not exist.' 'Kāyesu' means in the hosts of devas. 'Sumedhase' means 'O one of beautiful wisdom.'

තත්ථ නීලාති ඉන්දනීලමහානීලාදිමණිරතනානං වසෙන නීලොභාසා. පීතාති පුප්ඵරාගකක්කෙතනපුලකාදිමණිරතනානඤ්චෙව සිඞ්ගීසුවණ්ණස්ස ච වසෙන පීතොභාසා. කාළාති අස්මකඋපලකාදිමණිරතනානං වසෙන කණ්හොභාසා. මඤ්ජිට්ඨාති ජොතිරසගොමුත්තකගොමෙදකාදිමණිරතනානං වසෙන මඤ්ජිට්ඨොභාසා. ලොහිතාති පදුමරාගලොහිතඞ්කපවාළරතනාදීනං වසෙන ලොහිතොභාසා. කෙචි පන නීලාදිපදානි ‘‘රුක්ඛා’’ති ඉමිනා ‘‘නීලා රුක්ඛා’’තිආදිනා යොජෙත්වා වදන්ති. රුක්ඛාපි හි නීලාදිවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි සඤ්ඡන්නත්තා නීලාදියොගතො නීලාදිවොහාරං ලභන්තීති තෙහි ‘‘නීලා…පෙ… ලොහිතා…පෙ… නයිමෙ අඤ්ඤෙසු කායෙසු රුක්ඛා සන්ති සුමෙධසෙති, යතො ත්වං උච්චාවචානං වණ්ණානං කිඤ්ජක්ඛපරිවාරිතානං මන්දාරවානං පුප්ඵානං මාලං ධාරෙසී’’ති යොජනා කාතබ්බා. තත්ථ යථාදිට්ඨෙ වණ්ණවිසෙසයුත්තෙ පුප්ඵෙ කිත්තෙත්වා තෙසං අසාධාරණභාවදස්සනෙන රුක්ඛානං ආවෙනිකභාවදස්සනං පඨමනයො, රුක්ඛානං අසාධාරණභාවදස්සනෙන පුප්ඵානං ආවෙනිකභාවදස්සනං දුතියනයො. පඨමනයෙ වණ්ණාදයො සරූපෙන ගහිතා, දුතියනයෙ නිස්සයමුඛෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

Therein, 'blue' means having a blue radiance by means of gems such as sapphire and great sapphire. 'Yellow' means having a yellow radiance by means of gems such as topaz, kakketana, and pulaka, and also of pure gold. 'Black' means having a black radiance by means of gems such as asmaka and upalaka. 'Crimson' means having a crimson radiance by means of gems such as jotirasa, gomuttaka, and gomedaka. 'Red' means having a red radiance by means of gems such as ruby, lohitaṅka, and coral. Some, however, connect the words beginning with 'blue' with this word 'trees,' saying 'blue trees,' and so on. For trees, too, because of being covered with flowers of blue and other colors, obtain the designation 'blue,' etc., through their association with blue and so on. Therefore, by them, the construction should be made thus: 'The trees are blue... the trees are red... these trees are not found in other realms, O wise one; since you wear a garland of Mandārava flowers of various colors, surrounded by filaments.' Therein, having praised the flowers endowed with distinct colors as they are seen, showing the unique nature of the trees by showing the uncommon nature of those flowers is the first method. Showing the unique nature of the flowers by showing the uncommon nature of the trees is the second method. In the first method, the colors and so on are taken in their own form; in the second method, they are taken by way of their support. This is the difference between them.

208. කෙනාති කෙන පුඤ්ඤකම්මෙන, කායං තාවතිංසන්ති යොජනා. පුච්ඡිතාචික්ඛාති පුච්ඡිතා ත්වං ආචික්ඛ කථෙහි.

208. 'By what' means by what meritorious deed; for `kāyaṃ tāvatiṃsaṃ`, this is the construction. 'Having been asked, declare' means: you, having been asked, declare, tell.

එවං භගවතා පුච්ඡිතා සා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by the Blessed One, that deity replied with these verses:

209.

209.

‘‘භද්දිත්ථිකාති මං අඤ්ඤංසු, කිමිලායං උපාසිකා;

සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා, සංවිභාගරතා සදා.

“They knew me as Bhadditthikā, a female lay follower in Kimilā, endowed with faith and virtue, always delighting in sharing.

210.

210.

‘‘අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච, සෙනාසනං පදීපියං;

අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

I gave robes and food, lodging and lamps; I gave to the upright with a serene mind.

211.

211.

‘‘චාතුද්දසිං [Pg.101] පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and the fortnight of special observance, well-endowed with the eight factors,

212.

212.

‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

I observed the Uposatha, ever restrained in virtue; from restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

213.

213.

‘‘පාණාතිපාතා විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

Abstaining from the destruction of life, restrained from false speech, from theft and sexual misconduct, and far from intoxicants.

214.

214.

‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, අප්පමාදවිහාරිනී;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දනං.

Delighting in the five training precepts, skilled in the noble truths; a lay follower of the Visionary One, dwelling heedfully; having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

215.

215.

‘‘භික්ඛූ චාහං පරමහිතානුකම්පකෙ, අභොජයිං තපස්සියුගං මහාමුනිං;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දනං.

And I fed monks, compassionate for the highest welfare, the ascetic pair, the great sage. Having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

216.

216.

‘‘අට්ඨඞ්ගිකං අපරිමිතං සුඛාවහං, උපොසථං සතතමුපාවසිං අහං;

කතාවාසා කතකුසලා තතො චුතා, සයංපභා අනුවිචරාමි නන්දන’’න්ති.

The eight-factored Uposatha, immeasurable and bringing happiness, I always observed. Having made a dwelling, having done skillful deeds, passed away from there, self-luminous, I wander in Nandana.

209-214. තත්ථ භද්දිත්ථිකාති මං අඤ්ඤංසු, කිමිලායං උපාසිකාති ආචාරසම්පත්තියා සච්චකිරියාය උබ්බත්තමානමහොඝනිවත්තනෙන අඛණ්ඩසීලාති සඤ්ජාතනිච්ඡයා භද්දා සුන්දරා අයං ඉත්ථී, තස්මා ‘‘භද්දිත්ථිකා උපාසිකා’’ති ච මං කිමිලනගරවාසිනො ජානිංසු. සද්ධා සීලෙන සම්පන්නාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

209-214. Therein, regarding 'they knew me as Bhadditthikā, the lay follower in Kimilā': Because of my accomplishment in conduct, my act of truth, and my turning back the great swelling flood, they came to the firm conclusion that I was of unbroken virtue, thinking, 'This woman is fortunate (bhaddā) and beautiful.' Therefore, the inhabitants of the city of Kimilā knew me as 'the lay follower Bhadditthikā'. The passage beginning 'Endowed with faith and virtue' has a plain meaning, as it is in accordance with the method stated previously.

අපිච ‘‘සද්ධා’’ති ඉමිනා සද්ධාධනං, ‘‘සංවිභාගරතා, අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච, සෙනාසනං පදීපියං. අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා’’ති ඉමිනා චාගධනං[Pg.102], ‘‘සීලෙන සම්පන්නා, චතුද්දසිං පඤ්චදසිං…පෙ… පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා’’ති ඉමිනා සීලධනං හිරිධනං ඔත්තප්පධනඤ්ච, ‘‘අරියසච්චාන කොවිදා’’ති ඉමිනා සුතධනං පඤ්ඤාධනඤ්ච දස්සිතන්ති සා අත්තනො සත්තවිධඅරියධනපටිලාභං. ‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො…පෙ… අනුවිචරාමි නන්දන’’න්ති ඉමිනා තස්ස දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච ආනිසංසං විභාවෙති. තත්ථ කතාවාසාති නිප්ඵාදිතසුචරිතාවාසා. සුචරිතකම්මඤ්හි තදත්තෙ ආයතිඤ්ච සුඛාවාසහෙතුතාය ‘‘සුඛවිහාරස්ස ආවාසො’’ති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘කතකුසලා’’ති.

Furthermore, by this text 'faith', the noble wealth that is faith is shown. By this text 'Delighting in sharing, I gave robes and food, lodging and lamps to the upright with a serene mind', the noble wealth that is generosity is shown. By this text 'endowed with virtue, on the fourteenth and fifteenth... delighting in the five training precepts', the noble wealth that is virtue, the noble wealth that is shame, and the noble wealth that is moral dread are shown. By this text 'skilled in the noble truths', the noble wealth that is learning and the noble wealth that is wisdom are shown. Thus, she shows her attainment of the sevenfold noble wealth. By this sentence 'A lay follower of the Visionary One... I wander in Nandana', she makes clear its benefit in the present life and in the future. Therein, 'having made a dwelling' means one who has accomplished the dwelling of good conduct. For good conduct, being the cause of a happy dwelling in this life and the future, is indeed called 'the dwelling of happy abiding.' Therefore, it is said, 'one who has done skillful deeds'.

215. පුබ්බෙ අනාමසිතඛෙත්තවිසෙසං අත්තනො දානමයං පුඤ්ඤං වත්වා ඉදානි තස්ස ආයතනගතතං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛූ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ භික්ඛූති අනවසෙසභින්නකිලෙසතාය භික්ඛූ. පරමහිතානුකම්පකෙති පරමං අතිවිය දිට්ඨධම්මිකාදිනා හිතෙන අනුග්ගාහකෙ. අභොජයින්ති පණීතෙන භොජනෙන භොජෙසිං. තපස්සියුගන්ති උත්තමෙන තපසා සබ්බකිලෙසමලං තාපෙත්වා සමුච්ඡින්දිත්වා ඨිතත්තා තපස්සිභූතං යුගං. මහාමුනින්ති තතො එව මහාඉසිභූතං, මහතො වා අත්තනො විසයස්ස මහන්තෙනෙව ඤාණෙන මුනනතො පරිච්ඡින්දනතො මහාමුනිං. සබ්බමෙතං ද්වෙ අග්ගසාවකෙ සන්ධාය වදති.

215. Having previously spoken of her own meritorious deed, which consisted of giving to an unconsidered special field, now, in order to show its growth, 'and the monks,' etc., was said. Therein, 'a bhikkhu' is so called because of having defilements that are utterly destroyed without remainder. 'Compassionate for the highest welfare' means those who greatly assist with supreme welfare, such as that in the present life, etc. 'I fed' means I fed them with excellent food. 'The ascetic pair' means a pair who have become ascetics because, through supreme austerity, they stand having burned up and utterly cut off all the stain of the defilements. 'The great sage' means one who has become a great seer for that very reason; or, a great sage because of knowing and defining the great scope of his own domain with great knowledge. All this is said in reference to the two chief disciples.

216. අපරිමිතං සුඛාවහන්ති අනුනාසිකලොපං අකත්වා වුත්තං. ‘‘යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, න සුකරං අක්ඛානෙන පාපුණිතුං යාව සුඛා සග්ගා’’ති (ම. නි. 3.255) වචනතො භගවතොපි වචනපථාතීතපරිමාණරහිතසුඛනිබ්බත්තකං අත්තනො වා ආනුභාවෙන අපරිමිතසුඛාවහං සුඛස්ස ආවහනකං. සතතන්ති සබ්බකාලං. තං තං උපොසථරක්ඛණදිවසං අහාපෙත්වා, තං තං වා උපොසථරක්ඛණදිවසං අඛණ්ඩං කත්වා පරිපුණ්ණං කත්වා සතතං වා සබ්බකාලං සුඛාවහන්ති යොජනා. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

216. The phrase Aparimitaṃ sukhāvahaṃ ('bringing immeasurable happiness') is stated without eliding the nasal sound. Because of having faith in the Blessed One's words, 'Monks, to whatever extent the heavens are blissful, it is not easy to attain this by mere talk', it accomplishes limitless welfare and happiness; or, by one's own power, it brings incomparable happiness, it is a bringer of happiness. Satataṃ means 'at all times'. The construction is: 'without failing on each and every Uposatha observance day'; or, 'having made each and every Uposatha observance day unbroken and complete'; or, 'satataṃ' means 'at all times bringing happiness'. The rest is in the same manner as stated previously.

අථ භගවා මාතුදෙවපුත්තප්පමුඛානං දසසහස්සිලොකධාතුවාසීනං දෙවබ්‍රහ්මසඞ්ඝානං තයො මාසෙ අභිධම්මපිටකං දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භද්දිත්ථිවිමානං භික්ඛූනං දෙසෙසි. සා දෙසනා සම්පත්තපරිසාය සාත්ථිකා අහොසීති.

Then afterwards, the Blessed One, having come to the human world, taught the Bhadditthi Mansion to the monks. That teaching was beneficial to the assembled audience.

භද්දිත්ථිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Bhadditthi Mansion is concluded.

6. සොණදින්නාවිමානවණ්ණනා

6. Explanation of the Soṇadinnā Mansion

අභික්කන්තෙන [Pg.103] වණ්ණෙනාති සොණදින්නාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන නාළන්දායං සොණදින්නා නාම එකා උපාසිකා සද්ධා පසන්නා භික්ඛූනං චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්තී සුවිසුද්ධනිච්චසීලා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථම්පි උපවසති. සා ධම්මසවනසප්පායං පටිලභිත්වා උපනිස්සයසම්පන්නතාය චතුසච්චකම්මට්ඨානං පරිබ්‍රූහන්තී සොතාපන්නා අහොසි. අථ අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො –

“With surpassing beauty”—this is the Soṇadinnā Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, in Nāḷandā, there was a female lay follower named Soṇadinnā, faithful and devout, who respectfully attended to the bhikkhus with the four requisites. She was of perfectly pure and constant virtue, and observed the Uposatha endowed with eight factors. Having obtained a suitable opportunity for hearing the Dhamma and being endowed with supportive conditions, she developed the meditation subject connected with the Four Noble Truths and became a stream-enterer. Then, afflicted by a certain disease, she passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas. Her, the Venerable Mahāmoggallāna—

217.

217.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

218.

218.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what virtue is your complexion so radiant? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.

219.

219.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“I ask you, O goddess of great power, what meritorious deed did you do as a human being? By what are you of such radiant power, and your complexion illuminates all directions?”

ඉමාහි තීහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි.

With these three verses, he questioned her.

220.

220.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, pleased at heart, having been questioned by Moggallāna, answered the question she was asked, explaining of what kamma this was the fruit.

221-226.

221-226.

‘‘සොණදින්නාති මං අඤ්ඤංසු…පෙ… ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“They knew me as Soṇadinnā… of the illustrious Gotama.”

227.

227.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

දෙවතා බ්‍යාකාසි. තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

The deity explained. All of that is just as has been stated above.

සොණදින්නාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Soṇadinnā Mansion is concluded.

7.උපොසථාවිමානවණ්ණනා

7. The Explanation of the Uposathā Mansion

අභික්කන්තෙන [Pg.104] වණ්ණෙනාති උපොසථාවිමානං. ඉධ අට්ඨුප්පත්තියං සාකෙතෙ උපොසථා නාම එකා උපාසිකාති අයමෙව විසෙසො, සෙසං අනන්තරවිමානසදිසං. තෙන වුත්තං –

“With surpassing complexion” is the Uposathā Mansion. Here, in the story of its origin, this alone is the distinction: in Sāketa there was a certain female lay follower named Uposathā; the rest is similar to the preceding mansion. Therefore, it was said:

229-231.

229-231.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“With surpassing complexion… and your complexion illuminates all directions.”

232.

232.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That deity, pleased… of which kamma this is the fruit.”

233-238.

233-238.

‘‘උපොසථාති මං අඤ්ඤංසු, සාකෙතායං උපාසිකා…පෙ…උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“They knew me as Uposathā, a female lay follower in Sāketa… a female lay follower of the One with Vision, the illustrious Gotama.”

239.

239.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

දෙවතා බ්‍යාකාසි. පුන අත්තනො එකං දොසං දස්සෙන්තී –

The deity explained. Then, pointing out one of her own faults, she said:

241.

241.

‘‘අභික්ඛණං නන්දනං සුත්වා, ඡන්දො මෙ උදපජ්ජථ;

තත්ථ චිත්තං පණිධාය, උපපන්නාම්හි නන්දනං.

“Repeatedly hearing of Nandana, desire arose in me; having directed my mind there, I was reborn in Nandana.”

242.

242.

‘‘නාකාසිං සත්ථු වචනං, බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො;

හීනෙ චිත්තං පණිධාය, සාම්හි පච්ඡානුතාපිනී’’ති. – ද්වෙ ගාථා අභාසි;

“I did not follow the word of the Teacher, the Buddha, kinsman of the sun; having directed my mind to what is inferior, I am now remorseful.” Thus she spoke two verses.

233. තත්ථ උපොසථාති මං අඤ්ඤංසූති ‘‘උපොසථා’’ති ඉමිනා නාමෙන මං මනුස්සා ජානිංසු. සාකෙතායන්ති සාකෙතනගරෙ.

233. Therein, `uposathāti maṃ aññaṃsu` means: people knew me by this name, ‘Uposathā’. `Sāketāyaṃ` means: in the city of Sāketa.

241. අභික්ඛණන්ති අභිණ්හං. නන්දනං සුත්වාති ‘‘තාවතිංසභවනෙ නන්දනවනං නාම එදිසඤ්ච එදිසඤ්චා’’ති තත්ථ නානාවිධං දිබ්බසම්පත්තිං සුත්වා. ඡන්දොති තන්නිබ්බත්තකපුඤ්ඤකම්මස්ස කාරණභූතො කුසලච්ඡන්දො, තත්‍රූපපත්තියා පත්ථනාභූතො තණ්හාඡන්දො වා. උදපජ්ජථාති උප්පජ්ජිත්ථ. තත්ථාති තාවතිංසභවනෙ, නන්දනාපදෙසෙනපි හි තං දෙවලොකං වදති. උපපන්නාම්හීති උප්පන්නා නිබ්බත්තා අම්හි.

241. `Abhikkhaṇaṃ` means frequently. `Nandanaṃ sutvā` means: having heard about the various divine fortunes there, such as, “In the Tāvatiṃsa realm, there is a park named Nandana of such and such a nature.” `Chando` means: the wholesome desire which is the cause of the meritorious kamma that produces that rebirth, or the craving-desire which is the aspiration for arising there. `Udapajjathāti` means it arose. `Tatthāti` means in the Tāvatiṃsa realm; for by the designation of Nandana, it refers to that deva world. `Upapannāmhīti` means I have arisen, I have been born.

242. නාකාසිං [Pg.105] සත්ථු වචනන්ති ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං වණ්ණෙමී’’තිආදිනා (අ. නි. 1.320-321) සත්ථාරා වුත්තවචනං න කරිං, භවෙසු ඡන්දරාගං න පජහින්ති අත්ථො. ආදිච්චො ගොතමගොත්තො, භගවාපි ගොතමගොත්තොති සගොත්තතාය වුත්තං ‘‘බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො’’ති. අථ වා ආදිච්චස්ස බන්ධු ආදිච්චබන්ධු, භගවා. තං පටිච්ච තස්ස අරියාය ජාතියා ජාතත්තා ආදිච්චො වා බන්ධු එතස්ස ඔරසපුත්තභාවතොති ආදිච්චබන්ධු, භගවා. තථා හි වුත්තං –

242. `Nākāsiṃ satthu vacananti` means: I did not follow the word spoken by the Teacher, beginning with, “Monks, I do not praise even a trifle of existence” (AN 1.320–321); the meaning is that I did not abandon lustful desire for existences. The Sun (Ādicca) is of the Gotama clan, and the Blessed One is also of the Gotama clan; thus, it is said “of the Buddha, the kinsman of the Sun (ādiccabandhuno)” because of having the same clan. Alternatively, the kinsman of the Sun is Ādiccabandhu, which refers to the Blessed One. This is because, dependent on Him, he (the Sun deity) was born of a noble birth. Or, the Sun is a kinsman to Him because of being like a legitimate son; therefore, He is Ādiccabandhu, the Blessed One. For so it has been said:

‘‘යො අන්ධකාරෙ තමසී පභඞ්කරො, වෙරොචනො මණ්ඩලී උග්ගතෙජො;

මා රාහු ගිලී චරමන්තලික්ඛෙ, පජං මමං රාහු පමුඤ්ච සූරිය’’න්ති. (සං. නි. 1.91);

“He who is the maker of light in darkness and gloom, the brilliant one, possessing an orb, of risen power; Rāhu, do not swallow him as he travels in the sky. Rāhu, release Suriya, my offspring.” (cf. SN 2.10)

හීනෙති ලාමකෙ. අත්තනො භවාභිරතිං සන්ධාය වදති. සාම්හීති සා අම්හි.

`Hīne` means base. She speaks referring to her own delight in existence. `Sāmhi` is to be parsed as `sā amhi`, meaning “I am she.”

එවං තාය දෙවතාය භවාභිරතිනිමිත්තෙ උප්පන්නවිප්පටිසාරෙ පවෙදිතෙ ථෙරො භවස්ස පරිච්ඡින්නායුභාවවිභාවනමුඛෙන ආයතිං මනුස්සත්තභාවෙ ඨත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස සමතික්කමො කාතුං සුකරො, සබ්බසො ඛීණාසවභාවො නාම මහානිසංසොති ච සමස්සාසෙතුං –

Thus, when that deity had declared the remorse that had arisen on account of her delight in existence, the Elder, in order to console her by explaining—by means of showing the nature of existence as having a limited lifespan—that in the future, having been established in a human state, it is easy to accomplish the overcoming of the suffering of the cycle, and that the state of being one whose taints are completely destroyed is of great benefit, said:

243.

243.

‘‘කීව චිරං විමානම්හි, ඉධ වච්ඡසුපොසථෙ;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, යදි ජානාසි ආයුනො’’ති. –

“How long will you dwell here in the mansion, Uposathā? O deity, being asked, declare it, if you know the measure of your lifespan.”

ගාථමාහ. පුන සා –

He spoke the verse. Then she:

244.

244.

‘‘සට්ඨි වස්සසහස්සානි, තිස්සො ච වස්සකොටියො;

ඉධ ඨත්වා මහාමුනි, ඉතො චුතා ගමිස්සාමි;

මනුස්සානං සහබ්‍යත’’න්ති. – ආහ;

“For sixty thousand years and thirty million years, having remained here, O Great Sage, having passed away from here, I shall go to the companionship of humans,” she said.

පුන ථෙරො –

Again, the Elder:

245.

245.

‘‘මා ත්වං උපොසථෙ භායි, සම්බුද්ධෙනාසි බ්‍යාකතා;

සොතාපන්නා විසෙසයි, පහීනා තව දුග්ගතී’’ති. –

“Do not fear, O Uposathā, you have been declared by the Fully Awakened One; you are a stream-enterer who has attained distinction, your woeful destinies have been abandoned.”

ඉමාය ගාථාය සමුත්තෙජෙසි.

With this verse, he roused her.

243-4. තත්ථ [Pg.106] කීව චිරන්ති කිත්තකං අද්ධානං. ඉධාති ඉමස්මිං දෙවලොකෙ, ඉධ වා විමානස්මිං. ආයු නොති ආයු, නොති නිපාතමත්තං. ආයුනො වා චිරාචිරභාවං, අථ වා යදි ජානාසි ආයුනොති අත්ථො. මහාමුනීති ථෙරං ආලපති.

Therein, `kīva ciraṃ` means: for what length of time? `Idha` means: in this celestial world, or in this mansion. `Āyu no` means: `āyu` (life); `no` is merely a particle. Or, it refers to the long or short nature of life; or, if you know, ‘of the lifespan’ is the meaning. `Mahāmuni` is a term of address for the Elder.

245. මා ත්වං උපොසථෙ භායීති භද්දෙ උපොසථෙ ත්වං මා භායි. කස්මා? යස්මා සම්බුද්ධෙනාසි බ්‍යාකතා. කින්ති? සොතාපන්නා විසෙසයීති. මග්ගඵලසඤ්ඤිතං විසෙසං යාතා අධිගතා, තස්මා පහීනා තව සබ්බාපි දුග්ගතීති ඉමම්පි විසෙසං යාතාති විසෙසයි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

245. `Mā tvaṃ uposathe bhāyi` means: O good Uposathā, do not you fear. Why? Because you have been declared by the Fully Awakened One. How was she declared? As a `Sotāpannā visesayi`. She has reached and attained the distinction designated as path and fruit; therefore, all your woeful destinies are abandoned. Because she has reached this distinction, she is called `visesayi`. The rest is just as has been stated.

උපොසථාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Uposathā Mansion is concluded.

8-9. නිද්දා-සුනිද්දාවිමානවණ්ණනා

8-9. The Explanation of the Niddā and Suniddā Mansions

අට්ඨමනවමවිමානානි රාජගහනිදානානි. අට්ඨුප්පත්තියං යථාක්කමං ‘‘නිද්දා නාම උපාසිකා…පෙ… ගොතමස්ස යසස්සිනො. තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… සුනිද්දා නාම උපාසිකා’’ති වත්තබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි. තථා හි එකච්චෙසු පොත්ථකෙසු පාළි පෙය්‍යාලවසෙන ඨපිතාති. තෙන වුත්තං –

The eighth and ninth mansions have their origin in Rājagaha. In the account of their origin, it should be stated in sequence: “The laywoman named Niddā... (and so on)... of the illustrious Gotama. Because of that, such is my complexion... (and so on)... the laywoman named Suniddā.” The rest is just as has been stated. In the verses also, there is nothing new. Thus, in some manuscripts, the Pāli is presented by way of abbreviation. Therefore, it is said:

246.

246.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“With a surpassing complexion... (and so on)... and your complexion illuminates all directions.”

247.

247.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That deity, pleased at heart... (and so on)... of which kamma this is the fruit.”

248.

248.

‘‘නිද්දාති මමං අඤ්ඤංසු, රාජගහස්මිං උපාසිකා…පෙ…ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“They knew me as Niddā, a female lay follower in Rājagaha... (and so on)... of the illustrious Gotama.”

256.

256.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“Because of that, such is my complexion... (and so on)... and my complexion illuminates all directions.”

258.

258.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ… සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“With a surpassing complexion... (and so on)... it illuminates all directions.”

261.

261.

‘‘සා [Pg.107] දෙවතා අත්තමනා…පෙ….

“That deity, pleased at heart... (and so on)...”

262.

262.

‘‘සුනිද්දාති මං අඤ්ඤංසු, රාජගහස්මිං උපාසිකා…පෙ…ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“They knew me as Suniddā, a female lay follower in Rājagaha... (and so on)... of the illustrious Gotama.”

268.

268.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, such is my complexion... (and so on)... and my complexion illuminates all directions.”

නිද්දා-සුනිද්දාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Niddā and Suniddā Mansions is concluded.

10. පඨමභික්ඛාදායිකාවිමානවණ්ණනා

10. The Explanation of the Mansion of the First Female Almsgiver

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති භික්ඛාදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන උත්තරමධුරායං අඤ්ඤතරා ඉත්ථී ඛීණායුකා හොති අපායෙ උප්පජ්ජනාරහා. භගවා පච්චූසවෙලායං මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො තං ඉත්ථිං අපායෙ උප්පජ්ජනාරහං දිස්වා මහාකරුණාය සඤ්චොදිතමානසො තං සුගතියං පතිට්ඨාපෙතුකාමො එකො අදුතියො මධුරං අගමාසි. ගන්ත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරං ආදාය බහිනගරං පිණ්ඩාය පාවිසි. තෙන සමයෙන සා ඉත්ථී ගෙහෙ ආහාරං සම්පාදෙත්වා එකමන්තෙ පටිසාමෙත්වා ඝටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගන්ත්වා න්හායිත්වා ඝටෙන උදකං ගහෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ භගවන්තං පස්සිත්වා ‘‘අපි, භන්තෙ, පිණ්ඩො ලද්ධො’’ති වත්වා ‘‘ලභිස්සාමී’’ති ච භගවතා වුත්තෙ අලද්ධභාවං ඤත්වා ඝටං ඨපෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, පිණ්ඩපාතං දස්සාමි, අධිවාසෙථා’’ති ආහ. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. සා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා පඨමතරං ගන්ත්වා සිත්තසම්මට්ඨෙ පදෙසෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භගවතො පවෙසනං උදික්ඛමානා අට්ඨාසි. භගවා ගෙහං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ සා භගවන්තං භොජෙසි. භගවා කතභත්තකිච්චො ඔනීතපත්තපාණී තස්සා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සා අනුමොදනං සුත්වා අනප්පකං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තී යාව චක්ඛුපථසමතික්කමා බුද්ධාරම්මණං පීතිං අවිජහන්තී නමස්සමානා අට්ඨාසි. සා [Pg.108] කතිපයදිවසාතික්කමෙනෙව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො අහොසි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො –

“With surpassing radiance”—this is the Bhikkhādāyikā celestial mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī. At that time, in Uttaramadhurā, a certain woman whose lifespan was nearing its end was destined to be reborn in the lower realms. At dawn, the Blessed One, arising from the attainment of great compassion, surveyed the world. Seeing that woman destined to be reborn in the lower realms, his mind stirred by great compassion, he desired to establish her in a happy rebirth. Alone, without a second, he went to Madhurā. Having gone there, he dressed in the morning, took his bowl and robe, and entered the outer city for alms. At that time, that woman had prepared food in her house, set some aside, taken a water pot, and gone to the water-landing place to bathe. After bathing, she filled the pot with water and was returning home when she saw the Blessed One along the way. She asked, “Venerable sir, have you received alms?” When the Blessed One replied, “I will receive,” knowing that he had not received any, she set down the water pot, approached the Blessed One, paid homage, and said, “Venerable sir, I will give you alms-food. Please accept.” The Blessed One consented in silence. Knowing of the Blessed One’s consent, she went home first, prepared a seat in a well-cleaned spot, and stood waiting for the Blessed One to enter. The Blessed One entered the house and sat on the prepared seat. Then she served the Blessed One. After finishing his meal, the Blessed One, having withdrawn his hand from the bowl, gave his appreciation and departed. Hearing the appreciation, experiencing no small joy and happiness, not abandoning the joy with the Buddha as her object as long as he was within sight, she stood paying homage. A few days later, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, where she had a retinue of a thousand celestial nymphs. The Venerable Mahāmoggallāna—

270.

270.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ… ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing radiance... and so on... like the morning star.”

271.

271.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – ගාථාහි පුච්ඡි;

“By what is your radiance like this... and so on... And your radiance illuminates all directions?”—he asked in verses.

273.

273.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That deity, pleased... and so on... of which action this is the fruit.”

274.

274.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා,පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ.

“I was a human among humans, in a previous birth in the human world.

275.

275.

‘‘අද්දසං විරජං බුද්ධං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං භික්ඛං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“I saw the stainless Buddha, serene and unperturbed; to him I gave alms, with faith in my own hands.

276.

276.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my radiance is like this... and so on... And my radiance illuminates all directions.”

දෙවතා බ්‍යාකාසි. සෙසං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

The deity explained. All the rest is of obvious meaning, in the manner stated below.

පඨමභික්ඛාදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the First Alms-Giver's Mansion is concluded.

11. දුතියභික්ඛාදායිකාවිමානවණ්ණනා

11. The Explanation of the Second Alms-Giver's Mansion

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති දුතියභික්ඛාදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති. තත්ථ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී සද්ධා පසන්නා අඤ්ඤතරං ඛීණාසවත්ථෙරං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා අත්තනො ගෙහං පවෙසෙත්වා භොජනං අදාසි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. සෙසං අනන්තරවිමානසදිසමෙව.

“With surpassing radiance…”—this is the Second Alms-Giver's Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha. There, a certain woman, faithful and devout, saw a certain elder who had destroyed the taints walking for alms. She invited him into her home and gave him food. At a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. The rest is just like the immediately preceding mansion-story.

278.

278.

‘‘අභික්කන්තෙන [Pg.109] වණ්ණෙන…පෙ… සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“With surpassing radiance... and so on... illuminates all directions.”

281.

281.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That deity, pleased... and so on... of which action this is the fruit.”

282.

282.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I, being human among humans... and so on... And my radiance illuminates all directions.”

දුතියභික්ඛාදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Alms-Giver's Mansion is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, on the Vimānavatthu,

එකාදසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස දුතියස්ස චිත්තලතාවග්ගස්ස

of the second chapter, the Cittalata Chapter, adorned with eleven stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the explanation of the meaning is concluded.

3. පාරිච්ඡත්තකවග්ගො

3. The Pāricchattaka Chapter

1. උළාරවිමානවණ්ණනා

1. The Explanation of the Splendid Mansion

පාරිච්ඡත්තකවග්ගෙ උළාරො තෙ යසො වණ්ණොති උළාරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන සමයෙන රාජගහෙ ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස උපට්ඨාකකුලෙ එකා දාරිකා දානජ්ඣාසයා දානසංවිභාගරතා අහොසි. සා යං තස්මිං ගෙහෙ පුරෙභත්තං ඛාදනීයභොජනීයං උප්පජ්ජති, තත්ථ අත්තනා ලද්ධපටිවීසතො උපඩ්ඪං දෙති, උපඩ්ඪං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, අදත්වා පන න භුඤ්ජති, දක්ඛිණෙය්‍යෙ අපස්සන්තීපි ඨපෙත්වා දිට්ඨකාලෙ දෙති, යාචකානම්පි දෙතියෙව. අථස්සා මාතා ‘‘මම ධීතා දානජ්ඣාසයා දානසංවිභාගරතා’’ති හට්ඨතුට්ඨා තස්සා දිගුණං භාගං දෙති. දෙන්තී ච එකස්මිං භාගෙ තාය සංවිභාගෙ කතෙ පුන අපරං දෙති, සා තතොපි සංවිභාගං කරොතියෙව.

In the Pāricchattaka Chapter, the Uḷāra Mansion is so named from the verse beginning “Great is your renown and radiance.” What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove, the Squirrel Sanctuary. At that time, in Rājagaha, in the family supporting the Venerable Mahāmoggallāna, there was a young girl inclined to generosity, delighting in sharing gifts. Whatever food, hard or soft, was produced in that house before the meal, she would give away half of the portion she had received, and consume the other half herself. Without giving, she would not eat. Even without seeing a worthy recipient, she would set it aside and give it when she saw one, and she always gave to supplicants. Then her mother, joyful and elated, thinking, “My daughter is inclined to generosity, delighting in sharing gifts,” gave her a double portion. And when the girl had shared from one portion, her mother would give another, and from that too she would invariably share.

එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තං වයප්පත්තං මාතාපිතරො තස්මිංයෙව නගරෙ අඤ්ඤතරස්මිං කුලෙ කුමාරස්ස අදංසු. තං පන කුලං මිච්ඡාදිට්ඨිකං හොති අස්සද්ධං අප්පසන්නං. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො රාජගහෙ සපදානං [Pg.110] පිණ්ඩාය චරමානො තස්සා දාරිකාය සසුරස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. තං දිස්වා සා දාරිකා පසන්නචිත්තා ‘‘පවිසථ භන්තෙ’’ති පවෙසෙත්වා වන්දිත්වා සස්සුයා ඨපිතං පූවං තං අපස්සන්තී ‘‘තස්සා කථෙත්වා අනුමොදාපෙස්සාමී’’ති විස්සාසෙන ගහෙත්වා ථෙරස්ස අදාසි, ථෙරො අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. දාරිකා ‘‘තුම්හෙහි ඨපිතං පූවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස අදාසි’’න්ති සස්සුයා කථෙසි. සා තං සුත්වා ‘‘කින්නාමිදං පාගබ්භියං, අයං මම සන්තකං අනාපුච්ඡිත්වාව සමණස්ස අදාසී’’ති තං කටතටායමානා කොධාභිභූතා යුත්තායුත්තං අචින්තෙන්තී පුරතො ඨිතං මුසලඛණ්ඩං ගහෙත්වා අංසකූටෙ පහරි. සා සුඛුමාලතාය පරික්ඛීණායුකතාය ච තෙනෙව පහාරෙන බලවදුක්ඛාභිභූතා හුත්වා කතිපාහෙනෙව කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. තස්සා සතිපි අඤ්ඤස්මිං සුචරිතකම්මෙ ථෙරස්ස කතදානමෙව සාතිසයං හුත්වා උපට්ඨාසි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා –

As time passed in this way, her parents gave her, having come of age, to a young man in a certain family in that very city. That family, however, held wrong views—they were without faith and not devout. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, while walking for alms in Rājagaha from house to house in order, stood at the door of that young woman’s father-in-law's house. Seeing him, the young woman, with a devout mind, said, “Please come in, Venerable Sir,” and after inviting him in, she paid respects. Not seeing her mother-in-law, she took a cake that had been set aside by her, thinking, “I will tell her afterwards and have her rejoice in it,” and trustingly, she gave it to the Elder. The Elder, having given his words of appreciation, departed. The young woman told her mother-in-law, “I gave the cake you set aside to the Elder Mahāmoggallāna.” Hearing this, she said, “What audacity is this? This woman gave my possession to an ascetic without even asking me!” Scolding her harshly and overcome with anger, not considering what was proper or improper, she seized a piece of a pestle that was in front of her and struck her on the shoulder-peak. Due to her delicate nature and because her lifespan was exhausted, she was overcome by severe pain from that very blow, and after a few days, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Although she had other wholesome deeds, the gift given to the Elder became pre-eminently manifest. The Venerable Mahāmoggallāna, having gone there in the very way described before—

286.

286.

‘‘උළාරො තෙ යසො වණ්ණො, සබ්බා ඔභාසතෙ දිසා;

නාරියො නච්චන්ති ගායන්ති, දෙවපුත්තා අලඞ්කතා.

“Great is your renown and beauty, illuminating all directions; women dance and sing, and divine youths are adorned.

287.

287.

‘‘මොදෙන්ති පරිවාරෙන්ති, තව පූජාය දෙවතෙ;

සොවණ්ණානි විමානානි, තවිමානි සුදස්සනෙ.

“They rejoice and attend upon you, goddess, in your honor; golden are these mansions of yours, O fair one.

288.

288.

‘‘තුවංසි ඉස්සරා තෙසං, සබ්බකාමසමිද්ධිනී;

අභිජාතා මහන්තාසි, දෙවකායෙ පමොදසි;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“You are their sovereign, endowed with every wish; of noble birth and magnificent, you rejoice in the host of deities. O goddess, being asked, please tell: of what kamma is this the fruit?”

තීහි ගාථාහි පුච්ඡි.

He asked with three stanzas.

286. තත්ථ යසොති පරිවාරො. වණ්ණොති වණ්ණනිභා සරීරොභාසො. ‘‘උළාරො’’ති පන විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා තස්සා දෙවතාය පරිවාරසම්පත්ති ච වණ්ණසම්පත්ති ච වුත්තා හොති. තාසු ‘‘උළාරො තෙ වණ්ණො’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං වණ්ණසම්පත්තිං විසයවසෙන විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සබ්බා ඔභාසතෙ දිසා’’ති වත්වා ‘‘උළාරො තෙ යසො’’ති වුත්තං පරිවාරසම්පත්තිං වත්ථුවසෙන විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘නාරියො නච්චන්තී’’තිආදි [Pg.111] වුත්තං. තත්ථ සබ්බා ඔභාසතෙ දිසාති සබ්බාසු දිසාසු විජ්ජොතතෙ, සබ්බා වා දිසා ඔභාසයතෙ, විජ්ජොතයතීති අත්ථො. ‘‘ඔභාසතෙ’’ති පදස්ස ‘‘ඔභාසන්තෙ’’ති කෙචි වචනවිපල්ලාසෙන අත්ථං වදන්ති, තෙහි ‘‘වණ්ණෙනා’’ති විභත්ති විපරිණාමෙතබ්බා. වණ්ණෙනාති ච හෙතුම්හි කරණවචනං, වණ්ණෙන හෙතුභූතෙනාති අත්ථො. ‘‘සබ්බා දිසා’’ති ච ජාතිවසෙන දිසාසාමඤ්ඤෙ අපෙක්ඛිතෙ වචනවිපල්ලාසෙනපි පයොජනං නත්ථි. නාරියොති එත්ථාපි ‘‘අලඞ්කතා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. දෙවපුත්තාති එත්ථ ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො. තෙන නාරියො දෙවපුත්තා චාති සමුච්චයො වෙදිතබ්බො.

286. Herein, `yaso` (renown) is the retinue. `Vaṇṇo` (complexion) is the radiance of the complexion, the radiance of the body. However, since it is stated with distinction as `uḷāro` (great), both the perfection of the retinue and the perfection of the complexion of that goddess are said to be stated. Among these two, to show in detail by way of its sphere the perfection of the complexion, which was stated concisely as 'great is your complexion,' it was said, 'illuminating all directions.' And to show in detail by way of the subject matter the perfection of the retinue, which was stated as 'great is your renown,' it was said, 'women dance,' and so forth. Therein, 'illuminating all directions' means she shines in all directions; or, she causes all directions to shine, she illuminates them—this is the meaning. Some state the meaning of the word `obhāsate` as `obhāsante` through an inversion of number; by them, the case ending should be changed to `vaṇṇena` (by the complexion). And `vaṇṇena` is the instrumental case in the sense of cause; the meaning is 'due to the complexion which has become the cause.' And regarding 'all directions,' when the directions are considered in a general sense by way of their kind, there is no benefit even from an inversion of number. In the word `nāriyo` (women) as well, the word `alaṅkatā` (adorned) should be brought in and connected. In the word `devaputtā` (divine youths), the particle `ca` is elided. By that, the conjunction `nāriyo ca devaputtā ca` (women and divine youths) should be understood.

287. මොදෙන්තීති පමොදයන්ති. පූජායාති පූජනත්ථං පූජානිමිත්තං වා, නච්චන්ති ගායන්තීති යොජනා. තවිමානීති තව ඉමානි.

287. `Modenti` (they rejoice) means `pamodayanti` (they cause to rejoice). `Pūjāya` (for honor) means for the purpose of honoring, or on account of honoring; this is the connection: 'they dance, they sing.' The word-division of `Tavimāni` is `tava imāni` (these are yours).

288. සබ්බකාමසමිද්ධිනීති සබ්බෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි, සබ්බෙහි වා තයා කාමිතෙහි ඉච්ඡිතෙහි වත්ථූහි සමිද්ධා. අභිජාතාති සුජාතා. මහන්තාසීති මහතී මහානුභාවා අසි. දෙවකායෙ පමොදසීති ඉමස්මිං දෙවනිකායෙ දිබ්බසම්පත්තිහෙතුකෙන පරමෙන පමොදනෙන පමොදසි.

288. `Sabbakāmasamiddhinī` (endowed with all sensual pleasures) means endowed with all five strands of sensual pleasure, or endowed with all things wished for and desired by you. `Abhijātā` (of high birth) means `sujātā` (well-born). `Mahantāsi` (you were great) means you were great, of great power. `Devakāye pamodasi` (you rejoice in the host of devas) means in this host of devas, you rejoice with supreme joy, which has heavenly perfection as its cause.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා තමත්ථං විස්සජ්ජෙසි –

Thus questioned by the Elder, that goddess answered that matter:

289.

289.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

දුස්සීලකුලෙ සුණිසා අහොසිං, අස්සද්ධෙසු කදරියෙසු අහං.

I, being human among humans, in a former life in the human world, was a daughter-in-law in an unvirtuous family, among the faithless and the stingy.

290.

290.

‘‘සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා, සංවිභාගරතා සදා;

පිණ්ඩාය චරමානස්ස, අපූවං තෙ අදාසහං.

“Endowed with faith and virtue, always delighting in sharing, while you were walking for alms, I gave you a cake.

291.

291.

‘‘තදාහං සස්සුයාචික්ඛිං, ‘සමණො ආගතො ඉධ;

තස්ස අදාසහං පූවං, පසන්නා සෙහි පාණිභි’.

“Then I told my mother-in-law: 'An ascetic has come here; I gave him a cake with my own hands, with a devout mind.'

292.

292.

‘‘ඉතිස්සා සස්සු පරිභාසි, අවිනීතාසි ත්වං වධු;

න මං සම්පුච්ඡිතුං ඉච්ඡි, ‘සමණස්ස දදාමහං’.

“Then my mother-in-law rebuked me: 'You are an undisciplined daughter-in-law! You did not wish to ask me, saying, “I am giving to the ascetic.”'

293.

293.

‘‘තතො [Pg.112] මෙ සස්සු කුපිතා, පහාසි මුසලෙන මං;

කූටඞ්ගච්ඡි අවධි මං, නාසක්ඛිං ජීවිතුං චිරං.

“Then my mother-in-law, enraged, struck me with a pestle; she struck me, cutting my shoulder-peak, and I could not live long.

294.

294.

‘‘අහං කායස්ස භෙදා, විප්පමුත්තා තතො චුතා;

දෙවානං තාවතිංසානං, උපපන්නා සහබ්‍යතං.

“Upon the breaking up of the body, freed from that, I passed away; I was reborn into the company of the Tāvatiṃsa deities.

295.

295.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, my beauty is such... and my beauty illuminates all directions.”

289. තත්ථ අස්සද්ධෙසූති රතනත්තයසද්ධාය කම්මඵලසද්ධාය ච අභාවෙන අස්සද්ධෙසු, ථද්ධමච්ඡරියතාය කදරියෙසු සස්සුආදීසු අහං සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා අහොසින්ති යොජනා.

289. Herein, `assaddhesu` (among the faithless) means among those without faith, due to the absence of faith in the Triple Gem and faith in kamma and its results; and `kadariyesu` (among the stingy) due to their coarse stinginess. The construction is: 'Among my mother-in-law and others, I was endowed with faith and virtue.'

290-1. අපූවන්ති කපල්ලපූවං. තෙති නිපාතමත්තං. සස්සුයා ආචික්ඛිං ගහිතභාවඤාපනත්ථඤ්ච අනුමොදනත්ථඤ්චාති අධිප්පායො.

`Apūvaṃ` (a cake) means a pan-cake. `Te` is merely a particle. The intention is: 'I told my mother-in-law' for the purpose of making known that it had been taken and for her to rejoice in it.

292. ඉතිස්සාති එත්ථ අස්සාති නිපාතමත්තං. සමණස්ස දදාමහන්ති අහං සමණස්ස අපූවං දදාමීති. යස්මා න මං සම්පුච්ඡිතුං ඉච්ඡි, තස්මා ත්වං වධු අවිනීතාසීති සස්සු පරිභාසීති යොජනා.

292. Herein, in `itissā`, `assā` is merely a particle. `Samaṇassa dadāmahaṃ` means 'I give a cake to the ascetic.' The construction is: 'Because you did not wish to ask me, therefore you, daughter-in-law, are undisciplined'—thus the mother-in-law rebuked.

293. පහාසීති පහරි. කූටඞ්ගච්ඡි අවධි මන්ති එත්ථ කූටන්ති අංසකූටං වුත්තං පුරිමපදලොපෙන, කූටමෙව අඞ්ගන්ති කූටඞ්ගං, තං ඡින්දතීති කූටඞ්ගච්ඡි. එවං කොධාභිභූතා හුත්වා මං අවධි, මම අංසකූටං ඡින්දි, තෙනෙව උපක්කමෙන මතත්තා මං මාරෙසීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නාසක්ඛිං ජීවිතුං චිර’’න්ති.

293. `Pahāsi` means she struck. Herein, regarding `Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ`: `kūṭaṃ` is said for `aṃsakūṭaṃ` (shoulder-peak) by elision of the preceding word; `kūṭaṅgaṃ` is because the peak (`kūṭa`) itself is the limb (`aṅga`); `kūṭaṅgacchi` is so called because it cuts (`chindati`) that. The meaning is: 'Thus, having become overcome by anger, she killed me; she cut my shoulder-peak. Because I died by that very assault, it means she killed me.' Therefore, she said: 'I could not live long.'

294. විප්පමුත්තාති තතො දුක්ඛතො සුට්ඨු මුත්තා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

294. `Vippamuttā` means thoroughly freed from that suffering. The rest is just as has been stated.

උළාරවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Uḷāra Vimāna is concluded.

2. උච්ඡුදායිකාවිමානවණ්ණනා

2. The Commentary on the Ucchudāyikā Vimāna

ඔභාසයිත්වා [Pg.113] පථවිං සදෙවකන්ති උච්ඡුදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරතීතිආදි සබ්බං අනන්තරවිමානෙ වුත්තසදිසං. අයං පන විසෙසො – ඉධ උච්ඡු දින්නා, සස්සුයා ච පීඨකෙන පහටා, තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මතා තාවතිංසෙසු උප්පන්නා, තස්සංයෙව රත්තියං ථෙරස්ස උපට්ඨානං ආගතා, කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූටං චන්දො විය සූරියො විය ච ඔභාසෙන්තී ථෙරං වන්දිත්වා පඤ්ජලිකා නමස්සමානා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො –

‘Illuminating the earth together with the world of devas’ is the Ucchudāyikāvimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, and so forth—all is similar to what was said in the immediately preceding Vimāna. This, however, is the distinction: herein, sugarcane was given, and she was struck by her mother-in-law with a stool. Dying at that very moment, she arose in the Tāvatiṃsa realm. On that very night, she came to attend upon the Elder, illuminating the entire Vulture Peak like the moon and like the sun. Having paid homage to the Elder, with palms joined in reverence, she stood to one side. Then the Elder...

296.

296.

‘‘ඔභාසයිත්වා පථවිං සදෙවකං, අතිරොචසි චන්දිමසූරියා විය;

සිරියා ච වණ්ණෙන යසෙන තෙජසා, බ්‍රහ්මාව දෙවෙ තිදසෙ සහින්දකෙ.

“Having illuminated the earth together with the world of devas, you outshine the moon and the sun; with glory, complexion, fame, and radiance, like Brahmā among the Tidasā devas together with Indra.

297.

297.

‘‘පුච්ඡාමි තං උප්පලමාලධාරිනී, ආවෙළිනී කඤ්චනසන්නිභත්තචෙ;

අලඞ්කතෙ උත්තමවත්ථධාරිනී, කා ත්වං සුභෙ දෙවතෙ වන්දසෙ මමං.

“I ask you, O wearer of a lotus garland, O wearer of a jeweled floral wreath, O one whose skin resembles gold; O adorned one, wearer of the finest garments, who are you, beautiful deity, who pays homage to me?

298.

298.

‘‘කිං ත්වං පුරෙ කම්මමකාසි අත්තනා, මනුස්සභූතා පුරිමාය ජාතියා;

දානං සුචිණ්ණං අථ සීලසංයමං, කෙනූපපන්නා සුගතිං යසස්සිනී;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“What deed did you yourself perform in the past, when you were a human being in a former birth? Was it well-practiced giving, or restraint in virtue, by which you, O glorious one, have arisen in a happy state? O deity, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?”

ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි.

With these verses, he asked.

296-7. තත්ථ ඔභාසයිත්වා පථවිං සදෙවකන්ති චන්දිමසූරියරස්මිසම්මිස්සෙහි සිනෙරුපස්සවිනිග්ගතෙහි පභාවිසරෙහි විජ්ජොතයමානතාය දෙවෙන ආකාසෙන සහාති සදෙවකං උපගතභූමිභාගභූතං ඉමං පථවිං විජ්ජොතෙත්වා, එකොභාසං එකපජ්ජොතං කත්වාති අත්ථො. ඔභාසයිත්වා පථවිං චන්දිමසූරියා වියාති යොජනා. අතිරොචසීති අතික්කමිත්වා රොචසි. තං පන අතිරොචනං කෙන කිං විය කෙන වාති ආහ [Pg.114] ‘‘සිරියා’’තිආදි. තත්ථ සිරියාති සොභග්ගාදිසොභාවිසෙසෙන. තෙජසාති අත්තනො ආනුභාවෙන. ආවෙළිනීති රතනමයපුප්ඵාවෙළවතී.

Therein, ‘Having illuminated the earth together with the world of devas’ means: having illuminated this earth, which has become a part of the ground that is approached, together with the world of devas—that is, with the shining sky—by means of pure streams of light issuing forth from Sineru, mingled with the rays of the moon and sun, thus making it a single radiance, a single blaze. This is the meaning. The construction is: ‘Having illuminated the earth, you outshine like the moon and sun.’ ‘You outshine’ means: you shine, having surpassed. As to that surpassing radiance—by what? like what? or by whom?—he spoke the words beginning with ‘with glory.’ Therein, ‘with glory’ means: by the special splendor of such things as beauty. ‘With radiance’ means: by one’s own power. ‘Āveḷinī’ means: possessing a dangling ornament of jeweled flowers.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි විස්සජ්ජෙසි –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

299.

299.

‘‘ඉදානි භන්තෙ ඉමමෙව ගාමං, පිණ්ඩාය අම්හාකං ඝරං උපාගමි;

තතො තෙ උච්ඡුස්ස අදාසි ඛණ්ඩිකං, පසන්නචිත්තා අතුලාය පීතියා.

“Just now, venerable sir, you came to our house in this very village for alms; then I gave you a piece of sugarcane, with a serene mind and immeasurable joy.

300.

300.

‘‘සස්සු ච පච්ඡා අනුයුඤ්ජතෙ මමං, කහං නු උච්ඡුං වධුකෙ අවාකිරි;

න ඡඩ්ඩිතං නො පන ඛාදිතං මයා, සන්තස්ස භික්ඛුස්ස සයං අදාසහං.

“Later, my mother-in-law questioned me: ‘Where, O bride, did you throw away the sugarcane?’ ‘I did not discard it, nor did I eat it myself; I myself gave it to a peaceful monk.’

301.

301.

‘‘තුය්හං න්විදං ඉස්සරියං අථො මම, ඉතිස්සා සස්සු පරිභාසතෙ මමං;

පීඨං ගහෙත්වා පහාරං අදාසි මෙ, තතො චුතා කාලකතාම්හි දෙවතා.

“‘Is this authority yours or mine?’ Thus my mother-in-law reproached me. She took a stool and gave me a blow; then, having passed away from that, I died and am now a deity.

302.

302.

‘‘තදෙව කම්මං කුසලං කතං මයා, සුඛඤ්ච කම්මං අනුභොමි අත්තනා;

දෙවෙහි සද්ධිං පරිචාරයාමහං, මොදාමහං කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience its happiness. Together with the devas I delight, rejoicing in the five strands of sensual pleasures.

303.

303.

‘‘තදෙව කම්මං කුසලං කතං මයා, සුඛඤ්ච කම්මං අනුභොමි අත්තනා;

දෙවින්දගුත්තා තිදසෙහි රක්ඛිතා, සමප්පිතා කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience its happiness. Guarded by the lord of devas, protected by the Thirty-three, I am endowed with the five strands of sensual pleasures.

304.

304.

‘‘එතාදිසං පුඤ්ඤඵලං අනප්පකං, මහාවිපාකා මම උච්ඡුදක්ඛිණා;

දෙවෙහි සද්ධිං පරිචාරයාමහං, මොදාමහං කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“Such is the abundant fruit of merit; my offering of sugarcane has a great result. Together with the devas I delight, rejoicing in the five strands of sensual pleasures.

305.

305.

‘‘එතාදිසං [Pg.115] පුඤ්ඤඵලං අනප්පකං, මහාජුතිකා මම උච්ඡුදක්ඛිණා;

දෙවින්දගුත්තා තිදසෙහි රක්ඛිතා, සහස්සනෙත්තොරිව නන්දනෙ වනෙ.

“Such is the abundant fruit of merit; greatly radiant is my offering of sugarcane. Guarded by the lord of devas, protected by the Thirty-three, I am like the thousand-eyed one in the Nandana grove.

306.

306.

‘‘තුවඤ්ච භන්තෙ අනුකම්පකං විදුං, උපෙච්ච වන්දිං කුසලඤ්ච පුච්ඡිසං;

තතො තෙ උච්ඡුස්ස අදාසි ඛණ්ඩිකං, පසන්නචිත්තා අතුලාය පීතියා’’ති.

“Venerable sir, you are known to be compassionate; I approached, paid homage, and inquired about what is wholesome. Then, with a serene mind and immeasurable joy, I gave you a piece of sugarcane.”

299. තත්ථ ඉදානීති අනන්තරාතීතදිවසත්තා ආහ, අධුනාති අත්ථො. ඉමමෙව ගාමන්ති ඉමස්මිංයෙව ගාමෙ, රාජගහං සන්ධාය වදති. වුත්තඤ්හි ‘‘ගාමොපි නිගමොපි නගරම්පි ‘ගාමො’ ඉච්චෙව වුච්චතී’’ති. භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. උපාගමීති උපගතො අහොසි. අතුලායාති අනුපමාය, අප්පමාණාය වා.

299. Herein, `idāni` is said because it was the immediately preceding day; the meaning is ‘now’ (`adhunā`). `Imameva gāmaṃ` means ‘in this very village’ (`imasmiṃyeva gāme`); it is said with reference to Rājagaha. For it has been said: ‘A village, a market town, or a city is also called “gāma.”’ This is an accusative used in the sense of the locative. `Upāgami` means ‘he had approached’ (`upagato ahosi`). `Atulāya` means ‘incomparable’ (`anupamāya`), or ‘immeasurable’ (`appamāṇāya`).

300. අවාකිරීති අපනෙසි ඡඩ්ඩෙසි, විනාසෙසි වා. සන්තස්සාති සාධුරූපස්ස සන්තකිලෙසස්ස පරිස්සමමප්පත්තස්ස වා.

300. `Avākiri` means: did you remove? did you discard? or did you destroy? `Santassa` means: of one with a good nature (`sādhurūpassa`); of one whose defilements are stilled (`santakilesassa`); or of one who has attained the calming of distress (`parissamamappattassa`).

301. තුය්හං නූති නු-සද්දො අනත්තමනතාසූචනෙ නිපාතො, සො ‘‘මමා’’ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො ‘‘මම නූ’’ති. ඉදං ඉස්සරියන්ති ගෙහෙ ආධිපච්චං සන්ධායාහ. තතො චුතාති තතො මනුස්සලොකතො චුතා. යස්මා ඨිතට්ඨානතො අපගතාපි ‘‘චුතා’’ති වුච්චති, තස්මා චුතිං විසෙසෙතුං ‘‘කාලකතා’’ති වුත්තං. කාලකතාපි ච න යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තා, අපිච ඛො දෙවත්තං උපගතාති දස්සෙන්තී ආහ ‘‘අම්හි දෙවතා’’ති.

301. In `Tuyhaṃ nū`, the word `nu` is a particle indicating displeasure. It should also be brought and connected here with `mamā` as `mama nū`. `Idaṃ issariyaṃ` was said with reference to sovereignty in the household. `Tato cutā` means departed from that human world. Because even one who has departed from their standing place is called `cutā`, therefore, to specify the departure, `kālakatā` is said. And having died, she was not reborn just anywhere; but rather, wishing to show that she had attained the state of a deva, she said, `amhi devatā`.

302. තදෙව කම්මං කුසලං කතං මයාති තදෙව උච්ඡුඛණ්ඩදානමත්තං කුසලං කම්මං කතං මයා, අඤ්ඤං න ජානාමීති අත්ථො. සුඛඤ්ච කම්මන්ති සුඛඤ්ච කම්මඵලං. කම්මඵලඤ්හි ඉධ ‘‘කම්ම’’න්ති වුත්තං උත්තරපදලොපෙන, කාරණොපචාරෙන වා ‘‘කුසලානං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං සමාදානහෙතු [Pg.116] එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති (දී. නි. 3.80). අනුභොමි සකං පුඤ්ඤ’’න්ති (වි. ව. 133) ච ආදීසු විය. කම්මන්ති වා කරණත්ථෙ උපයොගවචනං, කම්මෙනාති අත්ථො. කම්මෙ වා භවං කම්මං යථා කම්මන්ති. අථ වා කාමෙතබ්බතාය කම්මං. තඤ්හි සුඛරජනීයභාවතො කාමූපසංහිතං කාමෙතබ්බන්ති කමනීයං. අත්තනාති අත්තනා එව, සයංවසිතාය සෙරිභාවෙන සයමෙවාති අත්ථො. පරිචාරයාමහං අත්තානන්ති පුරිමගාථාය ‘‘අත්තනා’’ති වුත්තං පදං විභත්තිවිපරිණාමෙන ‘‘අත්තාන’’න්ති යොජෙතබ්බං.

302. 'That very wholesome deed was done by me' means: only that wholesome deed, the giving of a piece of sugarcane, was done by me; I know no other—this is the meaning. 'Sukhañca kammaṃ' means happiness and the fruit of the deed. For here, the fruit of the deed is called 'kammaṃ' either by ellipsis of the latter word or by figurative use of the cause, as in such cases as: 'Monks, on account of undertaking wholesome states, this merit thus increases,' and 'I experience my own merit.' Alternatively, 'kammaṃ' is a term used in the instrumental sense, meaning 'by the deed.' Or, 'kammaṃ' is that which exists in the deed, as in the example 'kammaṃ.' Or else, it is 'kammaṃ' because it is desirable. For that happiness, being connected with sensual pleasure due to its delightful nature, is desirable; therefore, it is called kamanīyaṃ. 'Attanā' means by oneself alone; due to having mastery, with sovereignty, by oneself alone—this is the meaning. In 'Paricārayāmahaṃ attānaṃ,' the word 'attanā' spoken in the previous verse should be construed as 'attānaṃ' by a change of case ending.

303-5. දෙවින්දගුත්තාති දෙවින්දෙන සක්කෙන ගුත්තා, දෙවින්දො විය වා ගුත්තා මහාපරිවාරතාය. සමප්පිතාති සුට්ඨු අප්පිතා සමන්නාගතා. මහාවිපාකාති විපුලඵලා. මහාජුතිකාති මහාතෙජා, මහානුභාවාති අත්ථො.

'Devindaguttā' means protected by Devinda, Sakka, or protected like Devinda due to a great retinue. 'Samappitā' means well-endowed, possessed of. 'Mahāvipākā' means of vast fruit. 'Mahājutikā' means of great splendor and of great power—this is the meaning.

306. තුවන්ති තං. අනුකම්පකන්ති කාරුණිකං. විදුන්ති සප්පඤ්ඤං, සාවකපාරමියා මත්ථකං පත්තන්ති අත්ථො. උපෙච්චාති උපගන්ත්වා. වන්දින්ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන අභිවාදයිං. කුසලඤ්ච ආරොග්‍ය පුච්ඡිසං අපුච්ඡිං, අතුලාය පීතියා ඉදඤ්ච කුසලං අනුස්සරාමීති අධිප්පායො. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

306. 'Tuvaṃ' means 'taṃ' (you). 'Anukampakaṃ' means 'kāruṇikaṃ' (compassionate). 'Viduṃ' means 'sappaññaṃ' (wise), the meaning being: having reached the peak of the disciple's perfections. 'Upeccā' means 'upagantvā' (having approached). 'Vandiṃ' means: I paid homage with the five-point prostration. 'Kusalañca ārogyaṃ apucchissaṃ' means: I inquired about well-being and health; with incomparable joy, I also recollected this wholesome deed—this is the intention. The remainder is in the same manner as stated previously.

උච්ඡුදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Sugarcane Giver's Mansion is concluded.

3. පල්ලඞ්කවිමානවණ්ණනා

3. The Explanation of the Couch Mansion

පල්ලඞ්කසෙට්ඨෙ මණිසොණ්ණචිත්තෙති පල්ලඞ්කවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ධීතා කුලපදෙසාදිනා සදිසස්ස තත්ථෙව අඤ්ඤතරස්ස කුලපුත්තස්ස දින්නා, සා ච හොති අක්කොධනා සීලාචාරසම්පන්නා පතිදෙවතා සමාදින්නපඤ්චසීලා, උපොසථෙ සක්කච්චං උපොසථසීලානි ච රක්ඛති. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ගන්ත්වා –

'On the best couch, adorned with jewels and gold'—this is the Couch Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove near Sāvatthī. At that time in Sāvatthī, the daughter of a certain lay follower was given to a man of good family from that same Sāvatthī, who was her equal in terms of family, region, and so on. And she was not given to anger, was endowed with virtue and good conduct, revered her husband as a deity, had undertaken the five precepts, and diligently observed the Uposatha precepts. In a later period, having passed away, she arose in the Tāvatiṃsa heaven. The Venerable Mahā Moggallāna the Elder, having gone there in the very manner stated previously—

307.

307.

‘‘පල්ලඞ්කසෙට්ඨෙ [Pg.117] මණිසොණ්ණචිත්තෙ, පුප්ඵාභිකිණ්ණෙ සයනෙ උළාරෙ;

තත්ථච්ඡසි දෙවි මහානුභාවෙ, උච්චාවචා ඉද්ධි විකුබ්බමානා.

“On the finest couch, adorned with jewels and gold, strewn with flowers, a splendid bed; there you sit, O goddess of great power, displaying various supernormal powers.”

308.

308.

‘‘ඉමා ච තෙ අච්ඡරායො සමන්තතො, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති;

දෙවිද්ධිපත්තාසි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“And these nymphs of yours all around dance, sing, and delight; you have attained divine power, O one of great might. Having been a human, what merit did you perform? By what are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

ගාථාහි පුච්ඡි.

He asked with verses.

සාපිස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

She, in turn, explained to him with these verses:

309.

309.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, අඩ්ඪෙ කුලෙ සුණිසා අහොසිං;

අක්කොධනා භත්තු වසානුවත්තිනී, උපොසථෙ අප්පමත්තා අහොසිං.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in a wealthy family. I was not given to anger, was obedient to my husband's will, and was diligent on the Uposatha day.”

310.

310.

‘‘මනුස්සභූතා දහරා අපාපිකා, පසන්නචිත්තා පතිමාභිරාධයිං;

දිවා ච රත්තො ච මනාපචාරිනී, අහං පුරෙ සීලවතී අහොසිං.

When I was a human, I was young and without evil; with a serene mind, I pleased my husband. By day and by night, I was of pleasing conduct; formerly, I was virtuous.

311.

311.

‘‘පාණාතිපාතා විරතා අචොරිකා, සංසුද්ධකායා සුචිබ්‍රහ්මචාරිනී;

අමජ්ජපා නො ච මුසා අභාණිං, සික්ඛාපදෙසු පරිපූරකාරිනී.

I abstained from the destruction of life, was not a thief, was of purified bodily action, and was of pure chastity. I did not drink intoxicants, nor did I speak falsely; I was one who fulfilled the training precepts.

312.

312.

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, පසන්නමානසා අහං.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and also the special observance fortnight, I, with a serene mind, observed the Uposatha.”

313.

313.

‘‘අට්ඨඞ්ගුපෙතං [Pg.118] අනුධම්මචාරිනී, උපොසථං පීතිමනා උපාවසිං;

ඉමඤ්ච අරියං අට්ඨඞ්ගවරෙහුපෙතං, සමාදියිත්වා කුසලං සුඛුද්‍රයං;

පතිම්හි කල්‍යාණී වසානුවත්තිනී, අහොසිං පුබ්බෙ සුගතස්ස සාවිකා.

Endowed with the eight factors and practicing in conformity with the Dhamma, I, with a joyful mind, observed the Uposatha. Having undertaken this noble observance, endowed with eight excellent factors, which is wholesome and results in happiness, I was a virtuous wife, compliant to my husband, and formerly a female disciple of the Sugata.

314.

314.

‘‘එතාදිසං කුසලං ජීවලොකෙ, කම්මං කරිත්වාන විසෙසභාගිනී;

කායස්ස භෙදා අභිසම්පරායං, දෙවිද්ධිපත්තා සුගතිම්හි ආගතා.

Having performed such a wholesome deed in the world of the living and become a partaker of distinction, on the dissolution of the body, after death, I attained divine power and came to a happy destination.

315.

315.

‘‘විමානපාසාදවරෙ මනොරමෙ, පරිවාරිතා අච්ඡරාසඞ්ගණෙන;

සයංපභා දෙවගණා රමෙන්ති මං, දීඝායුකිං දෙවවිමානමාගත’’න්ති.

In an excellent and delightful palatial mansion, surrounded by a host of nymphs, the host of devas delights me, who am self-luminous, long-lived, and have come to this divine mansion.

307. තත්ථ පල්ලඞ්කසෙට්ඨෙති පල්ලඞ්කවරෙ උත්තමපල්ලඞ්කෙ. තංයෙවස්ස සෙට්ඨතං දස්සෙතුං ‘‘මණිසොණ්ණචිත්තෙ’’ති වුත්තං, විවිධරතනරංසිජාලසමුජ්ජලෙහි මණීහි චෙව සුවණ්ණෙන ච විචිත්තෙ ‘‘තත්ථා’’ති ‘‘සයනෙ’’ති ච වුත්තෙ සයිතබ්බට්ඨානභූතෙ පල්ලඞ්කසෙට්ඨෙ.

Therein, 'pallaṅkaseṭṭhe' means on the excellent couch, the supreme couch. To show its very excellence, it is said to be 'adorned with gems and gold' (maṇisoṇṇacitte), meaning adorned with gems and gold that are dazzling with nets of various jewel-rays. 'Tattha' (there), also spoken of as 'sayane' (on the couch), refers to the excellent couch which is the place for lying down.

308. තෙති තුය්හං සමන්තතො. ‘‘පමොදයන්තී’’ති පදං පන අපෙක්ඛිත්වා ‘‘ත’’න්ති විභත්ති විපරිණාමෙතබ්බා. පමොදයන්තීති වා පමොදනං කරොන්ති, පමොදනං තුය්හං උප්පාදෙන්තීති අත්ථො.

308. ‘Te’ means ‘tuyhaṃ’, ‘for you’. However, with reference to the word ‘pamodayantī’, the case ending should be changed to ‘taṃ’. ‘Pamodayantī’ means they cause delight; that is, they generate joy for you—this is the meaning.

310. දහරා අපාපිකාති දහරාපි අපාපිකා. ‘‘දහරාසු පාපිකා’’ති වා පාඨො, සොයෙවත්ථො. ‘‘දහරස්සාපාපිකා’’තිපි පඨන්ති, දහරස්ස සාමිකස්ස අපාපිකා, සක්කච්චං උපට්ඨානෙන අනතිචරියාය ච භද්දිකාති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘පසන්නචිත්තා’’තිආදි. අභිරාධයින්ති ආරාධෙසිං. රත්තොති රත්තියං.

310. ‘Daharā apāpikā’ means ‘even a young girl is without evil’. Alternatively, there is the reading ‘daharāsu pāpikā’, which has the same meaning. Some also read ‘daharassāpāpikā’, meaning ‘not evil toward her young husband’; that is, she is virtuous through attentive service and non-transgression. Hence, it is said, ‘with a pleased mind,’ and so on. ‘Abhirādhayiṃ’ means ‘I pleased’. ‘Ratto’ means ‘at night’.

311. අචොරිකාති චොරියරහිතා, අදින්නාදානා පටිවිරතාති අත්ථො. ‘‘විරතා ච චොරියා’’තිපි පාඨො, ථෙය්‍යතො ච විරතාති අත්ථො[Pg.119]. සංසුද්ධකායාති පරිසුද්ධකායකම්මන්තතාය සම්මදෙව සුද්ධකායා, තතො එව සුචිබ්‍රහ්මචාරිනී සාමිකතො අඤ්ඤත්ථ අබ්‍රහ්මචරියාසම්භවතො. තථා හි වුත්තං –

311. ‘Acorikā’ means free from theft; that is, abstaining from taking what is not given. There is also the reading ‘viratā ca coriyā’, meaning ‘refraining from theft’. ‘Saṃsuddhakāyā’ means truly pure in body due to the purity of her bodily actions; for that reason, she is of pure conduct, as there is no unchastity with anyone other than her husband. For so it is said:

‘‘මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙපි භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම,තස්මා හි අම්හං දහරා නි මිය්‍යරෙ’’ති. (ජා. 1.10.97);

“We do not transgress against our wives, nor do our wives transgress against us; apart from them, we practice the holy life. Therefore our young ones do not die.” (Jātaka 1.10.97)

අථ වා සුචිබ්‍රහ්මචාරිනීති සුචිනො සුද්ධස්ස බ්‍රහ්මස්ස සෙට්ඨස්ස උපොසථසීලස්ස, මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වා අනුරූපස්ස පුබ්බභාගබ්‍රහ්මචරියස්ස වසෙන සුචිබ්‍රහ්මචාරිනී.

Alternatively, ‘one who practices the pure holy life’ means she is one who practices the holy life by way of the pure, stainless, supreme Uposatha observance, or by way of the preliminary holy life that is befitting the holy life of the path.

313. අනුධම්මචාරිනීති අරියානං ධම්මස්ස අනුධම්මං චරණසීලා. ඉමඤ්ච අනන්තරං වුත්තං නිද්දොසතාය අරියං, අට්ඨඞ්ගවරෙහි අට්ඨහි උත්තමඞ්ගෙහි අරියත්තා එව වා අරියට්ඨඞ්ගවරෙහි උපෙතං ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන ච කුසලං සුඛවිපාකතාය සුඛානිසංසතාය ච සුඛුද්‍රයං උපාවසින්ති යොජනා.

313. ‘One who practices in conformity with the Dhamma’ means one whose nature is to practice in conformity with the Dhamma of the noble ones. The construction is that they observe this Uposatha, mentioned immediately before, which is noble due to its faultlessness, or endowed with the noble eight excellent factors, being noble through its eight supreme constituents; which is wholesome in the sense of health and blamelessness; and which has a happy outcome in the sense of a pleasant result and agreeable consequence.

314. විසෙසභාගිනීති විසෙසස්ස දිබ්බස්ස සම්පත්තිභවස්ස භාගිනී. සුගතිම්හි ආගතාති සුගතිං ආගතා උපගතා, සුගතිම්හි වා සුගතියං දිබ්බසම්පත්තියං ආගතා. ‘‘සුගතිඤ්හි ආගතා’’තිපි පාඨො. තත්ථ හීති නිපාතමත්තං, හෙතුඅත්ථො වා, යස්මා සුගතිං ආගතා, තස්මා විසෙසභාගිනීති යොජනා.

314. ‘A partaker of distinction’ means a partaker of a special, divine state of attainment. ‘Come to a happy destiny’ means she has come to, approached, a happy destiny; or, in a happy destiny, she has come to a divine attainment. ‘Sugatiñhi āgatā’ is also a reading. There, ‘hi’ is merely a particle, or it has the meaning of a reason; the connection is: because she has come to a happy destiny, therefore she is a partaker of distinction.

315. විමානපාසාදවරෙති විමානෙසු උත්තමපාසාදෙ, විමානසඞ්ඛාතෙ වා අග්ගපාසාදෙ, විමානෙ වා විගතමානෙ අප්පමාණෙ මහන්තෙ වරපාසාදෙ පරිවාරිතා අච්ඡරාසඞ්ගණෙන සයංපභා පමොදාමි, ‘‘අම්හී’’ති වා පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. දීඝායුකින්ති හෙට්ඨිමෙහි දෙවෙහි දීඝතරායුකතාය තත්‍රූපපන්නෙහි අනප්පායුකතාය ච දීඝායුකිං මං යථාවුත්තං දෙවවිමානමාගතං උපගතං දෙවගණා රමෙන්තීති යොජනා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

315. ‘In the finest of celestial palaces’ means in the excellent palace among celestial mansions, or in the supreme palace known as a celestial mansion, or in the finest palace, vast, immeasurable, and beyond measure. ‘Surrounded by a multitude of nymphs, self-luminous, I rejoice’ is one way to construe it; or the word ‘amhi’ (‘I am’) should be supplied and connected. ‘Me, who am long-lived’ is explained thus: because those reborn there have a longer lifespan than the lower devas and not a short lifespan, the hosts of devas delight me, who am long-lived and have come to the divine mansion as described—this is the construction. The rest is to be interpreted as previously explained.

පල්ලඞ්කවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Couch Mansion is concluded.

4. ලතාවිමානවණ්ණනා

4. The Explanation of the Creeper Mansion

ලතා [Pg.120] ච සජ්ජා පවරා ච දෙවතාති ලතාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ධීතා ලතා නාම පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා මෙධාවිනී පතිකුලං ගතා භත්තු සස්සුසසුරානඤ්ච මනාපචාරිනී පියවාදිනී පරිජනස්ස සඞ්ගහකුසලා ගෙහෙ කුටුම්බභාරස්ස නිත්ථරණසමත්ථා අක්කොධනා සීලාචාරසම්පන්නා දානසංවිභාගරතා අඛණ්ඩපඤ්චසීලා උපොසථරක්ඛණෙ ච අප්පමත්තා අහොසි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති ලතාත්වෙව නාමෙන. අඤ්ඤාපි තස්සා සජ්ජා, පවරා, අච්චිමතී, සුතාති චතස්සො භගිනියො අහෙසුං. තා පඤ්චපි සක්කෙන දෙවරාජෙන ආනෙත්වා නාටකිත්ථිභාවෙන පරිචාරිකට්ඨානෙ ඨපිතා. ලතා පනස්ස නච්චගීතාදීසු ඡෙකතාය ඉට්ඨතරා අහොසි.

Latā, Sajjā, and Pavarā are excellent devatās—this is the Latā Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Jetavana in Sāvatthī. At that time, a daughter of a certain lay devotee in Sāvatthī, named Latā, was wise, clever, and intelligent. Having gone to her husband’s household, she was pleasing in conduct to her husband, mother-in-law, and father-in-law; she spoke endearing words; she was skilled in supporting her retinue; she was capable of managing the burden of the household; she was not given to anger; she was endowed with virtue and good conduct; she delighted in giving and sharing; she possessed the five precepts unbroken; and she was heedful in observing the Uposatha. In a later time, she passed away and was reborn as a daughter of Vessavaṇa the Great King, with the name Latā. She also had four other sisters: Sajjā, Pavarā, Accimatī, and Sutā. All five of them were brought by Sakka, the king of devas, and appointed to the position of attendants as dancing women. But Latā, due to her skill in dancing, singing, and so forth, was more beloved by him.

තාසං එකතො සමාගන්ත්වා සුඛනිසජ්ජාය නිසින්නානං සඞ්ගීතනෙපුඤ්ඤං පටිච්ච විවාදො උප්පන්නො. තා සබ්බාපි වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡිංසු ‘‘තාත, කතමා අම්හාකං නච්චාදීසු කුසලා’’ති? සො එවමාහ ‘‘ගච්ඡථ ධීතරො අනොතත්තදහතීරෙ දෙවසමාගමෙ සඞ්ගීතං පවත්තෙථ, තත්ථ වො විසෙසො පාකටො භවිස්සතී’’ති. තා තථා අකංසු. තත්ථ දෙවපුත්තා ලතාය නච්චමානාය අත්තනො සභාවෙන ඨාතුං නාසක්ඛිංසු, සඤ්ජාතපහාසා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා නිරන්තරං සාධුකාරං දෙන්තා උක්කුට්ඨිසද්දෙ චෙලුක්ඛෙපෙ ච පවත්තෙන්තා හිමවන්තං කම්පයමානා විය මහන්තං කොලාහලමකංසු. ඉතරාසු පන නච්චන්තීසු සිසිරකාලෙ කොකිලා විය තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු. එවං තත්ථ සඞ්ගීතෙ ලතාය විසෙසො පාකටො අහොසි.

For them, having assembled together and sitting in comfort, a dispute arose concerning their skill in musical performance. They all went to the Great King Vessavaṇa and asked, “Father, which of us is skilled in dancing and so forth?” He said, “Go, daughters, to the assembly of devas on the shore of Lake Anotatta and present a musical performance. There your distinction will become manifest.” They did so. There, while Latā was dancing, the devaputtas were unable to remain in their natural state; with great mirth and minds filled with wonder and amazement, they continuously gave shouts of approval, raised cries of acclamation, and tossed their garments, making a great uproar as if causing the Himavanta to tremble. But when the others danced, they sat silent, like cuckoos in the cold season. Thus, in that musical performance, Latā’s distinction became manifest.

අථ තාසං දෙවධීතානං සුතාය දෙවධීතාය එතදහොසි ‘‘කිං නු ඛො කම්මං කත්වා අයං ලතා අම්හෙ අභිභුය්‍ය තිට්ඨති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච, යංනූනාහං ලතාය කතකම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සා තං පුච්ඡි. ඉතරාපි තස්සා එතමත්ථං විස්සජ්ජෙසි. තයිදං සබ්බං වෙස්සවණමහාරාජා දෙවචාරිකවසෙන උපගතස්ස ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස ආචික්ඛි. ථෙරො තමත්ථං පුච්ඡාය මූලකාරණතො පට්ඨාය භගවතො ආරොචෙන්තො –

313. Then, among those devadhītās, this thought occurred to the devadhītā Sutā: 'By what deed, I wonder, does this Latā stand surpassing us in beauty and in splendor? What if I were to ask Latā about the deed she has performed?' She asked her. The other explained this matter to her. The Great King Vessavaṇa related all this to the Venerable Mahāmoggallāna, who had approached during his divine wandering. The Elder, reporting that matter to the Blessed One starting from the root cause of the question, said:

316.

316.

‘‘ලතා [Pg.121] ච සජ්ජා පවරා ච දෙවතා, අච්චිමතී රාජවරස්ස සිරීමතො;

සුතා ච රඤ්ඤො වෙස්සවණස්ස ධීතා, රාජීමතී ධම්මගුණෙහි සොභථ.

“Latā, Sajjā, and Pavarā, excellent devatās; Accimatī of the glorious, foremost king; and Sutā, daughter of King Vessavaṇa—O beautiful ones, you all shine with the qualities of Dhamma.”

317.

317.

‘‘පඤ්චෙත්ථ නාරියො ආගමංසු න්හායිතුං, සීතොදකං උප්පලිනිං සිවං නදිං;

තා තත්ථ න්හායිත්වා රමෙත්වා දෙවතා, නච්චිත්වා ගායිත්වා සුතා ලතං බ්‍රවි.

“Five women came here to bathe in the cool, lotus-filled, auspicious river. Those devatās, having bathed and sported there, having danced and sung, Sutā then spoke to Latā.”

318.

318.

‘‘පුච්ඡාමි තං උප්පලමාලධාරිනි, ආවෙළිනි කඤ්චනසන්නිභත්තචෙ;

තිමිරතම්බක්ඛි නභෙව සොභනෙ, දීඝායුකී කෙන කතො යසො තව.

“I ask you, O wearer of the blue lotus garland, O adorned with a wreath, with a complexion like gold; O one with dark copper-red eyes, shining like the sky, O long-lived one, by what was your glory made?”

319.

319.

‘‘කෙනාසි භද්දෙ පතිනො පියතරා, විසිට්ඨකල්‍යාණිතරස්සු රූපතො;

පදක්ඛිණා නච්චනගීතවාදිතෙ, ආචික්ඛ නො ත්වං නරනාරිපුච්ඡිතා’’ති. –

“By what means, O good lady, are you more beloved by your husband, and more distinguished and beautiful in form? You are skillful in dancing, singing, and instrumental music; tell us, you who are asked by gods and goddesses.”

සුතාය පුච්ඡා.

Sutā’s Question.

320.

320.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, උළාරභොගෙ කුලෙ සුණිසා අහොසිං;

අක්කොධනා භත්තු වසානුවත්තිනී, උපොසථෙ අප්පමත්තා අහොසිං.

“When I was a human among humans, I was a daughter-in-law in a family of great wealth. I was free from anger, obedient to my husband's will, and was diligent on the Uposatha days.”

321.

321.

‘‘මනුස්සභූතා දහරා අපාපිකා, පසන්නචිත්තා පතිමාභිරාධයිං;

සදෙවරං සස්සසුරං සදාසකං, අභිරාධයිං තම්හි කතො යසො මම.

“As a human, I was young and sinless; with a serene mind, I pleased my husband. I pleased my brother-in-law, my mother-in-law and father-in-law, and the servants—thereby my glory was made.”

322.

322.

‘‘සාහං තෙන කුසලෙන කම්මුනා, චතුබ්භි ඨානෙහි විසෙසමජ්ඣගා;

ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච, ඛිඩ්ඩාරතිං පච්චනුභොමනප්පකං.

“By that wholesome kamma, I attained distinction in four respects: long life, beauty, happiness, and strength; and I experience abundant sport and delight.

323.

323.

‘‘සුතං [Pg.122] නු තං භාසති යං අයං ලතා, යං නො අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො;

පතිනො කිරම්හාකං විසිට්ඨ නාරීනං, ගතී ච තාසං පවරා ච දෙවතා.

“Have you heard what this Latā says, what she declared to us when we asked? Indeed, for distinguished women, the husband is the refuge and the most excellent deity.”

324.

324.

‘‘පතීසු ධම්මං පචරාම සබ්බා, පතිබ්බතා යත්ථ භවන්ති ඉත්ථියො;

පතීසු ධම්මං පචරිත්වා සබ්බා, ලච්ඡාමසෙ භාසති යං අයං ලතා.

“Let all of us practice the Dhamma towards our husbands, where women are devoted to their husbands; having practiced the Dhamma towards our husbands, may all of us attain what this Latā declares.”

325.

325.

‘‘සීහො යථා පබ්බතසානුගොචරො, මහින්ධරං පබ්බතමාවසිත්වා;

පසය්හ හන්ත්වා ඉතරෙ චතුප්පදෙ, ඛුද්දෙ මිගෙ ඛාදති මංසභොජනො.

“Just as a lion that roams the mountain slopes, having dwelt on the great mountain, overpowering and slaying other four-footed creatures, the flesh-eating one devours the small prey.”

326.

326.

‘‘තථෙව සද්ධා ඉධ අරියසාවිකා, භත්තාරං නිස්සාය පතිං අනුබ්බතා;

කොධං වධිත්වා අභිභුය්‍ය මච්ඡරං, සග්ගම්හි සා මොදති ධම්මචාරිනී’’ති. –

“Just so, a female noble disciple here, endowed with faith, relying on her husband, is devoted to her husband; having slain anger and subdued stinginess, she, the Dhamma-farer, rejoices in heaven.”

ලතාය විස්සජ්ජනන්ති ආහ.

He spoke the explanation of Latā.

316. තත්ථ ලතා ච සජ්ජා පවරා අච්චිමතී සුතාති තාසං නාමං. ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. රාජවරස්සාති චතුන්නං මහාරාජානං වරස්ස සෙට්ඨස්ස දෙවරාජස්ස. සක්කස්ස පරිචාරිකාති අධිප්පායො. රඤ්ඤොති මහාරාජස්ස. තෙනාහ ‘‘වෙස්සවණස්ස ධීතා’’ති, ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං, වචනවිපල්ලාසො වා, ධීතරොති අත්ථො. රාජති විජ්ජොතතීති රාජී, රාජීති මතා පඤ්ඤාතා රාජීමතී, ඉදං තාසං සබ්බාසං විසෙසනං. නාමමෙව එතං එකිස්සා දෙවතායාති කෙචි, තෙසං මතෙන ‘‘පවරා’’ති සබ්බාසං විසෙසනමෙව. ධම්මගුණෙහීති ධම්මියෙහි ධම්මතො අනපෙතෙහි ගුණෙහි, යථාභුච්චගුණෙහීති අත්ථො. සොභථාති විරොචථ.

316. Herein, “Latā, Sajjā, Pavarā, Accimatī, and Sutā” are their names. The word “ca” has the meaning of conjunction. “Rājavarassa” means of the foremost, the best of the Four Great Kings, of the king of devas, Sakka; the intended meaning is that they are attendants of Sakka. “Rañño” means of the great king. Therefore, he said, “daughters of Vessavaṇa.” This should be applied to each one individually, or it is a transposition of number, the meaning being “daughters.” “Rājī” is so called because “she shines (rājati), she is radiant (vijjotati)”; “Rājīmatī” means she who is regarded (matā) or known (paññātā) as Rājī. This is a qualifier for all of them. Some say this is just the name of one deity; according to their view, “Pavarā” is a qualifier for all of them. “Dhammaguṇehi” means by righteous qualities, by qualities not departing from the Dhamma, by genuine qualities; this is the meaning. “Sobhatha” means “shine.”

317. පඤ්චෙත්ථ නාරියොති පඤ්ච යථාවුත්තනාමා දෙවධීතරො එත්ථ ඉමස්මිං හිමවන්තපදෙසෙ. සීතොදකං උප්පලිනිං සිවං නදින්ති අනොතත්තදහතො නික්ඛන්තනදිමුඛං සන්ධාය වදති. නච්චිත්වා ගායිත්වාති පිතු වෙස්සවණස්ස [Pg.123] ආණාය දෙවසමාගමෙ තාහි කතස්ස නච්චගීතස්ස වසෙන වුත්තං. සුතා ලතං බ්‍රවීති සුතා දෙවධීතා ලතං අත්තනො භගිනිං කථෙසි. ‘‘සුතා ලතං බ්‍රවු’’න්තිපි පඨන්ති, සුතා ධීතරො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස ලතං කථෙසුන්ති අත්ථො.

317. “Pañc'ettha nāriyo” means: the five divine daughters with the aforementioned names are here in this Himalayan region. The phrase “Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ” is spoken with reference to the mouth of the river that flows out from Lake Anotatta. The phrase “Naccitvā gāyitvā” is spoken on account of the dancing and singing performed by them in the assembly of devas by the command of their father Vessavaṇa. “Sutā lataṃ bravī” means: the divine daughter Sutā spoke to her elder sister, Latā. They also recite it as “Sutā lataṃ bravuṃ”; the meaning is: the daughters of the great king Vessavaṇa spoke to their elder sister, Latā.

318. තිමිරතම්බක්ඛීති නිචුලකෙසරභාසසදිසෙහි තම්බරාජීහි සමන්නාගතක්ඛි. නභෙව සොභනෙති නභං විය සොභමානෙ, සරදසමයෙ අබ්භමහිකාදිඋපක්කිලෙසවිමුත්තං නභං විය සුවිසුද්ධඞ්ගපච්චඞ්ගතාය විරාජමානෙති අත්ථො. අථ වා නභෙවාති නභෙ එව, සමුච්චයත්ථො එව-සද්දො, ආකාසට්ඨවිමානෙසු හිමවන්තයුගන්ධරාදිභූමිපටිබද්ධට්ඨානෙසු චාති සබ්බත්ථෙව සොභමානෙති අත්ථො. කෙන කතොති කෙන කීදිසෙන පුඤ්ඤෙන නිබ්බත්තිතො. යසොති පරිවාරසම්පත්ති කිත්තිසද්දො ච. කිත්තිසද්දග්ගහණෙන ච කිත්තිසද්දහෙතුභූතා ගුණා ගය්හන්ති.

318. “Timiratambakkhī” means having eyes endowed with reddish lines resembling the color of the Nicula flower's filaments. “Nabheva sobhane” means shining like the sky; that is, like the sky in the autumn season, free from impurities such as clouds and mist, she is radiant due to having exceedingly pure major and minor limbs. This is the meaning. Alternatively, “nabheva” means in the celestial mansion (nabhe) indeed (eva); the word “eva” has a conjunctive sense. It means shining in all places whatsoever, both in the celestial mansions situated in the sky and in places connected to the earth, such as the Himālaya and Yugandhara mountains. This is the meaning. “Kena kato” means: by what kind of merit was this produced? “Yaso” means the accomplishment of a retinue and the sound of fame. And by the inclusion of “the sound of fame,” the qualities that are the cause of the sound of fame are also to be understood.

319. පතිනො පියතරාති සාමිනො පියතරා සාමිවල්ලභා. තෙනස්සා සුභගතං දස්සෙති. විසිට්ඨකල්‍යාණිතරස්සූ රූපතොති රූපසම්පත්තියා විසිට්ඨා උත්තමා කල්‍යාණිතරා සුන්දරතරා, අස්සූති නිපාතමත්තං. ‘‘විසිට්ඨකල්‍යාණිතරාසි රූපතො’’ති ච පඨන්ති. පදක්ඛිණාති පකාරෙහි, විසෙසෙන වා දක්ඛිණා කුසලා. නච්චනගීතවාදිතෙති එත්ථ නච්චනාති විභත්තිලොපො කතො, නච්චෙ ච ගීතෙ ච වාදිතෙ චාති අත්ථො. නරනාරිපුච්ඡිතාති දෙවපුත්තෙහි දෙවධීතාහි ච ‘‘කහං ලතා, කිං කරොති ලතා’’ති රූපදස්සනත්ථඤ්චෙව සිප්පදස්සනත්ථඤ්ච පුච්ඡිතා.

319. “Patino piyatarā” means exceedingly beloved of her husband, a woman intimate with her husband. By that statement, her good fortune is shown. “Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato” means by the accomplishment of her form, she is distinguished, supreme, exceedingly lovely, and more beautiful; “assū” is merely a particle. They also recite it as “Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato.” “Padakkhiṇā” means skilled in various ways, or especially skillful. In “naccagītavādite,” the case ending in “nacca” is elided; the meaning is: in dancing, and in singing and music. “Naranāripucchitā” means she was asked by gods and goddesses, “Where is Latā? What is Latā doing?” for the purpose of seeing her beauty and for the purpose of seeing her skill.

321. නිච්චං කායෙන අසංසට්ඨතාය දෙවො විය රමෙති, දුතියො වරොති වා දෙවරො, භත්තු කනිට්ඨභාතා, සහ දෙවරෙනාති සදෙවරං. සස්සු ච සසුරො ච සසුරා, සහ සසුරෙහීති සස්සසුරං. සහ දාසෙහි දාසීහි චාති සදාසකං පතිමාභිරාධයින්ති සම්බන්ධො. තම්හි කතොති තම්හි කුලෙ, කාලෙ වා සුණිසාකාලෙ කතො යසො තන්නිබ්බත්තකපුඤ්ඤස්ස නිබ්බත්තනෙනාති අධිප්පායො. මමාති ඉදං ‘‘කතො’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘මයා’’ති පරිණාමෙතබ්බං.

321. The etymology of devara is: because he is not in constant physical contact, he delights like a deva (devo viya rameti); therefore, he is called devara. Alternatively, he is the second desired one (dutiyo varo); therefore, he is called devara. He is the husband's younger brother. Sadevaraṃ means together with the brother-in-law. Sassusassūrā are the mother-in-law and the father-in-law; sassasuraṃ means together with the parents-in-law. Sadāsakaṃ means together with male and female servants. The construction is: “I pleased the husband” (patiṃ abhirādhayiṃ). “Tamhi kato” means: in that family, or at that time—the time of being a daughter-in-law—the glory (yaso) was made by producing the merit that brings it forth; this is the intention. The word mama, with reference to the word kato, should be transformed into mayā (by me).

322. චතුබ්භි [Pg.124] ඨානෙහීති චතූහි කාරණෙහි, චතූසු වා ඨානෙසු නිමිත්තභූතෙසු. විසෙසමජ්ඣගාති අඤ්ඤාහි අතිසයං අධිගතා. ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්චාති ‘‘චතූහි ඨානෙහී’’ති වුත්තානං සරූපතො දස්සනං. ආයුආදයො එව හිස්සා අඤ්ඤාහි විසිට්ඨසභාවතාය විසෙසා තස්සා තථා සම්භාවනාවසෙන ගහෙතබ්බතාය හෙතුභාවතො ‘‘ඨාන’’න්ති ච වුත්තං. විසෙසමජ්ඣගා. කීදිසං? ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛඤ්ච බලඤ්චාති යොජනා.

322. “By four grounds” (catubbhi ṭhānehi) means by four reasons, or, because of four grounds which have become the cause. “She attained distinction” (visesamajjhagā) means she has attained surpassing excellence compared to others. “Longevity, beauty, happiness, and strength” (āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca) is a showing, in its essential form, of what was said as “by four grounds.” Indeed, longevity and so forth are her distinctions due to their distinguished nature compared to others; and they are also called ‘grounds’ because they are causes to be taken by way of esteeming her. She attained distinction—what kind? The connection is “longevity, beauty, happiness, and strength.”

323. සුතං නු තං භාසති යං අයං ලතාති අයං ලතා අම්හාකං ජෙට්ඨභගිනී යං භාසති, තං තුම්හෙහි සුතං නු කිං අසුත’’න්ති ඉතරා තිස්සො භගිනියො පුච්ඡති. යං නොති යං අම්හාකං සංසයිතං. නොති නිපාතමත්තං, පුන නොති අම්හාකං, අවධාරණෙ වා ‘‘න නො සමං අත්ථී’’තිආදීසු (ඛු. පා. 6.3; සු. නි. 226) විය, තෙන අකිත්තයියෙව, අවිපරීතං බ්‍යාකාසියෙවාති අත්ථො. පතිනො කිරම්හාකං විසිට්ඨ නාරීනං, ගතී ච තාසං පවරා ච දෙවතාති අනත්ථතො පාලනතො පතිනො සාමිකා නා අම්හාකං නාරීනං ඉත්ථීනං විසිට්ඨා ගති ච තාසං පටිසරණඤ්ච, තාසං මාතුගාමානං සරණතො පවරා උත්තමා දෙවතා ච සම්මදෙව ආරාධිතා සම්පති ආයතිඤ්ච හිතසුඛාවහාති අත්ථො.

323. “Have you heard what this Latā says?” means: “That which this Latā, our eldest sister, says—have you heard it, or have you not heard it?” Thus she asks the other three sisters. “Yaṃ no” means: that which we doubted. Or, “no” is merely a particle. Again, “no” means “to us”; or it is a particle in the sense of emphasis, as in phrases like “na no samaṃ atthī” (there is nothing at all equal to it). The meaning is that she indeed proclaimed it, she indeed explained it correctly without error. “Our husbands are indeed for us women distinguished, both a destiny and for them a supreme deity” means: because he protects from what is not beneficial, a husband (pati, sāmika) is the distinguished destiny (visiṭṭhā gati) and also a refuge (paṭisaraṇaṃ) for us women (nārīnaṃ, itthīnaṃ); and for those womenfolk (mātugāmānaṃ), because he is a refuge (saraṇato), he is also the supreme, highest deity (pavarā uttamā devatā). The meaning is that, when rightly pleased, he brings benefit and happiness both in the present and in the future.

324. පතීසු ධම්මං පචරාම සබ්බාති සබ්බාව මයං පතීසු අත්තනො සාමිකෙසු පුබ්බුට්ඨානාදිකං චරිතබ්බධම්මං පචරාම. යත්ථාති යං නිමිත්තං, යස්මිං වා පතීසු චරිතබ්බධම්මෙ චරියමානෙ ඉත්ථියො පතිබ්බතා නාම භවන්ති. ලච්ඡාමසෙ භාසති යං අයං ලතාති අයං ලතා යං සම්පත්තිං එතරහි ලභතීති භාසති, තං සම්පත්තිං පතීසු ධම්මං පචරිත්වාති ලභිස්සාම.

324. “Let us all practice our duty towards our husbands” (Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā): This means, let all of us respectfully practice the proper conduct for a wife (caritabbadhammaṃ), such as rising before them, towards our own husbands. “Yattha” (whereby) means: for which reason, or, when this proper conduct towards husbands is practiced, women are called ‘devoted to their husbands’ (patibbatā). “We shall obtain what this Latā says she has” (Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā): This means, “We shall obtain that prosperity which this Latā says she now obtains, by having respectfully practiced our duty towards our husbands.”

325. පබ්බතසානුගොචරොති පබ්බතවනසණ්ඩචාරී. මහින්ධරං පබ්බතමාවසිත්වාති මහිං ධාරෙතීති මහින්ධරනාමකං පබ්බතං අචලං ආවසිත්වා අධිවසිත්වා, තත්ථ වසන්තොති අත්ථො. ‘‘ආවසිත්වා’’ති හි පදං අපෙක්ඛිත්වා භුම්මත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. පසය්හාති අභිභවිත්වා. ඛුද්දෙති බලවසෙනනිහීනෙ පමාණතො පන මහන්තෙ හත්ථිආදිකෙපි මිගෙ සො හන්තියෙව.

325. “Pabbatasānugocaro” means one who wanders in mountain forests and thickets. “Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā”: “mahiṃ dhāreti” (it supports the earth), thus it is the mountain named Mahindhara. “Āvasitvā” means having dwelt, having resided; “tattha vasanto” (dwelling there) is the meaning. With reference to the word “āvasitvā”, this word (`pabbataṃ`) is an accusative in the sense of the locative. “Pasayha” means having overpowered. “Khudde”: He indeed kills animals, even those like elephants which are great in size but inferior in strength.

326. තථෙවාති [Pg.125] ගාථාය අයං උපමාසංසන්දනෙන සද්ධිං අත්ථයොජනා – යථා සීහො අත්තනො නිවාසගොචරට්ඨානභූතං පබ්බතං නිස්සාය වසන්තො අත්තනො යථිච්ඡිතමත්ථං සාධෙති, එවමෙව සා සද්ධා පසන්නා අරියසාවිකා ඝාසච්ඡාදනාදීහි භරණතො පොසනතො භත්තාරං පතිං සාමිකං නිස්සාය වසන්තී සබ්බත්ථාපි පතිඅනුකූලතාසඞ්ඛාතෙන වතෙන තං අනුබ්බතා පරිජනාදීසු උප්පජ්ජනකං කොධං වධිත්වා පජහිත්වා පරිග්ගහවත්ථූසු උප්පජ්ජනකං මච්ඡෙරං අභිභුය්‍ය අභිභවිත්වා අනුප්පාදෙත්වා පතිබ්බතාධම්මස්ස ච උපාසිකාධම්මස්ස ච සම්මදෙව චරණතො ධම්මචාරිනී සා සග්ගම්හි දෙවලොකෙ මොදති, පමොදං ආපජ්ජතීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

326. For the verse “Tatheva,” this is the application of the meaning together with the comparison of the simile: Just as a lion, dwelling in reliance on the mountain that is its abode and roaming ground, accomplishes its desired purpose, just so, that faithful, confident noble female disciple, relying on her husband—so-called because he supports and nourishes with food, clothing, and so on—and dwelling thus, is devoted to him in all matters through the practice known as conformity to her husband. Having abandoned the anger that is liable to arise towards attendants and others, having overpowered and not allowed to arise the stinginess that is liable to arise regarding possessions, and because of practicing well both the duty of a devoted wife and the duty of a female lay disciple, she is a practitioner of the Dhamma. That woman rejoices in the celestial world; she attains delight. The remainder is by the method already stated.

ලතාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Latā Celestial Mansion is concluded.

5. ගුත්තිලවිමානවණ්ණනා

5. The Commentary on the Guttila Celestial Mansion

සත්තතන්තිං සුමධුරන්ති ගුත්තිලවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති රාජගහෙ විහරන්තෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා තත්ථ පටිපාටියා ඨිතෙසු ඡත්තිංසාය විමානෙසු ඡත්තිංස දෙවධීතරො පච්චෙකං අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා මහතිං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තියො දිස්වා තාහි පුබ්බෙ කතකම්මං ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදීහි තීහි ගාථාහි පටිපාටියා පුච්ඡි. තාපි තස්ස පුච්ඡානන්තරං ‘‘වත්ථුත්තමදායිකා නාරී’’තිආදිනා බ්‍යාකරිංසු. අථ ථෙරො තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. තං සුත්වා භගවා ‘‘මොග්ගල්ලාන, තා දෙවතා න කෙවලං තයා එව පුච්ඡිතා එවං බ්‍යාකරිංසු, අථ ඛො පුබ්බෙ මයාපි පුච්ඡිතා එවමෙව බ්‍යාකරිංසූ’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං අත්තනො ගුත්තිලාචරියං කථෙසි.

The celestial mansion beginning “Sattatantiṃ sumadhuraṃ” is the Guttila Celestial Mansion. What is its origin? When the Blessed One was dwelling in Rājagaha, the Venerable Mahāmoggallāna, in the manner previously described, went on a tour of the deva realm and arrived at the Tāvatiṃsa heaven. There, in thirty-six celestial mansions situated in succession, he saw thirty-six celestial maidens, each with a retinue of a thousand celestial nymphs, enjoying great divine bliss, and he asked them in succession about the kamma they had previously done with three verses beginning, “By what surpassing beauty…” They also, immediately after he asked, answered with the words beginning, “A woman who was a giver of the best cloth…” Then the Elder returned to the human world and reported this matter to the Blessed One. Having heard this, the Blessed One said, “Moggallāna, it is not that those deities, having been asked by you alone, answered thus; but indeed, in the past, having been asked by me also, they answered in this very same way.” Having said this, being requested by the Elder, he related his own past as Guttila the musician.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ගන්ධබ්බකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ගන්ධබ්බසිප්පෙ පරියොදාතසිප්පතාය තිම්බරුනාරදසදිසො සබ්බදිසාසු පාකටො පඤ්ඤාතා ආචරියො අහොසි නාමෙන [Pg.126] ගුත්තිලො නාම. සො අන්ධෙ ජිණ්ණෙ මාතාපිතරො පොසෙසි. තස්ස සිප්පනිප්ඵත්තිං සුත්වා උජ්ජෙනිවාසී මුසිලො නාම ගන්ධබ්බො උපගන්ත්වා තං වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ‘‘කස්මා ආගතොසී’’ති ච වුත්තෙ ‘‘තුම්හාකං සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හිතු’’න්ති ආහ. ගුත්තිලාචරියො තං ඔලොකෙත්වා ලක්ඛණකුසලතාය ‘‘අයං පුරිසො විසමජ්ඣාසයො කක්ඛළො ඵරුසො අකතඤ්ඤූ භවිස්සති, න සඞ්ගහෙතබ්බො’’ති සිප්පුග්ගහණත්ථං ඔකාසං නාකාසි. සො තස්ස මාතාපිතරො පයිරුපාසිත්වා තෙහි යාචාපෙසි. ගුත්තිලාචරියො මාතාපිතූහි නිප්පීළියමානො ‘‘ගරුවචනං අලඞ්ඝනීය’’න්ති තස්ස සිප්පං පට්ඨපෙත්වා විගතමච්ඡරියතාය කාරුණිකතාය ච ආචරියමුට්ඨිං අකත්වා අනවසෙසතො සිප්පං සික්ඛාපෙසි.

In the past, when Brahmadatta was ruling in Bārāṇasī, the Bodhisatta was reborn in a family of celestial musicians. Due to his perfected skill in the art of music, he became renowned and famous in all directions, equal to the celestial musicians Timbaru and Nārada. He was a teacher named Guttila. He supported his blind and aged parents. Hearing of his accomplishment in the art, a musician named Musila, a resident of Ujjenī, approached him, paid homage, and stood to one side. When asked, “Why have you come?” he replied, “To learn the art in your presence.” Teacher Guttila, observing him and being skilled in reading signs, thought, “This man has a crooked disposition, is harsh, rough, and ungrateful; he should not be accepted.” Thus, he did not give him the opportunity to learn the art. He attended to Guttila’s parents and had them make the request. Guttila, being urged by his parents and thinking, “The word of one's elders is not to be transgressed,” began teaching him the art. Being free from stinginess and out of compassion, without making a ‘teacher’s fist,’ he taught him the art without remainder.

සොපි මෙධාවිතාය පුබ්බෙකතපරිචයතාය අකුසීතතාය ච න චිරස්සෙව පරියොදාතසිප්පො හුත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං බාරාණසී ජම්බුදීපෙ අග්ගනගරං, යංනූනාහං ඉධ සරාජිකාය පරිසාය සිප්පං දස්සෙය්‍යං, එවාහං ආචරියතොපි ජම්බුදීපෙ පාකටො පඤ්ඤාතො භවිස්සාමී’’ති. සො ආචරියස්ස ආරොචෙසි ‘‘අහං රඤ්ඤො පුරතො සිප්පං දස්සෙතුකාමො, රාජානං මං දස්සෙථා’’ති. මහාසත්තො ‘‘අයං මම සන්තිකෙ උග්ගහිතසිප්පො පතිට්ඨං ලභතූ’’ති කරුණායමානො තං රඤ්ඤො සන්තිකං නෙත්වා ‘‘මහාරාජ ඉමස්ස මෙ අන්තෙවාසිකස්ස වීණාය පගුණතං පස්සථා’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තස්ස වීණාවාදනං සුත්වා පරිතුට්ඨො තං ගන්තුකාමං නිවාරෙත්වා ‘‘මමෙව සන්තිකෙ වස, ආචරියස්ස දින්නකොට්ඨාසතො උපඩ්ඪං දස්සාමී’’ති ආහ. මුසිලො ‘‘නාහං ආචරියතො හායාමි, සමමෙව දෙථා’’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘‘මා එවං භණි, ආචරියො නාම මහන්තො, උපඩ්ඪමෙව තුය්හං දස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘මම ච ආචරියස්ස ච සිප්පං පස්සථා’’ති වත්වා රාජගෙහතො නික්ඛමිත්වා ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ මම ච ගුත්තිලාචරියස්ස ච රාජඞ්ගණෙ සිප්පදස්සනං භවිස්සති, තං පස්සිතුකාමා පස්සන්තූ’’ති තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො උග්ඝොසෙසි.

He, being intelligent, and due to his past practice and lack of laziness, soon became one with purified skill and thought: “This Bārāṇasī is the chief city in Jambudīpa. What if I were to display my skill here before the assembly together with the king? In this way, I will become more manifest and renowned in Jambudīpa than even my teacher.” He informed his teacher, saying: “I am desirous of displaying my skill before the king. Please present me to the king.” The Great Being, being compassionate and thinking, “May this one who has learned his skill in my presence obtain a firm standing,” led him into the king’s presence and said: “O great king, please observe the proficiency of this pupil of mine with the vīṇā.” The king, having assented, saying, “Very well,” and having heard his vīṇā playing, was very pleased. Preventing him who was desirous of going, he said: “Dwell in my presence. I will give you half of the portion given to your teacher.” Musila replied: “I am not inferior to my teacher; give us equal shares.” When the king said, “Do not speak thus. A teacher is of great importance. I will give you only half,” he responded: “Then observe the skill of both me and my teacher.” Having departed from the royal palace, he wandered here and there, proclaiming: “On the seventh day from today, there will be a display of skill by me and my teacher Guttila in the royal courtyard. Let those who wish to see it, come and watch.”

මහාසත්තො තං සුත්වා ‘‘අයං තරුණො ථාමවා, අහං පන ජිණ්ණො දුබ්බලො, යදි පන මෙ පරාජයො භවෙය්‍ය, මතං මෙ ජීවිතා සෙය්‍යං, තස්මා [Pg.127] අරඤ්ඤං පවිසිත්වා උබ්බන්ධිත්වා මරිස්සාමී’’ති අරඤ්ඤං ගතො මරණභයතජ්ජිතො පටිනිවත්ති. පුන මරිතුකාමො හුත්වා ගන්ත්වා පුනපි මරණභයෙන පටිනිවත්ති. එවං ගමනාගමනං කරොන්තස්ස තං ඨානං විගතතිණං අහොසි. අථ දෙවරාජා මහාසත්තං උපසඞ්කමිත්වා දිස්සමානරූපො ආකාසෙ ඨත්වා එවමාහ ‘‘ආචරිය, කිං කරොසී’’ති. මහාසත්තො –

Hearing this, the Great Being thought: “This one is young and strong, but I, however, am old and weak. If, however, defeat should befall me, death is better for me than life. Therefore, having entered the forest, I will hang myself and die.” Having gone to the forest, he was terrified by the fear of death and turned back. Again, being desirous of dying, he went, and again, out of fear of death, he turned back. As he was thus going and coming, that place became devoid of grass. Then the king of the devas approached the Great Being, and with a visible form, stood in the sky and said thus: “Teacher, what are you doing?” The Great Being said—

327.

327.

‘‘සත්තතන්තිං සුමධුරං, රාමණෙය්‍යං අවාචයිං;

සො මං රඞ්ගම්හි අව්හෙති, සරණං මෙ හොහි කොසියා’’ති. –

“I taught the delightful, exquisitely sweet seven-stringed music; he now challenges me in the arena. Be my refuge, O Kosiya.”

අත්තනො චිත්තදුක්ඛං පවෙදෙසි.

He declared his mental suffering.

තස්සත්ථො – අහං දෙවරාජ මුසිලං නාම අන්තෙවාසිකං සත්තන්නං තන්තීනං අත්ථිතාය ඡජ්ජාදිසත්තවිධසරදීපනතො ච සත්තතන්තිං, තං විසයං කත්වා යථාරහං ද්වාවීසතියා සුතිභෙදානං අහාපනතො සුට්ඨු මධුරන්ති සුමධුරං, යථාධිගතානං සමපඤ්ඤාසාය මුච්ඡනානං පරිබ්‍යත්තතාය සරස්ස ච වීණාය ච අඤ්ඤමඤ්ඤසංසන්දනෙන සුණන්තානං අතිවිය මනොරමභාවතො රාමණෙය්‍යං, සරගතාදිවිභාගතො ඡජ්ජාදිචතුබ්බිධං ගන්ධබ්බං අහාපෙත්වා ගන්ධබ්බසිප්පං අවාචයින්ති වාචෙසිං උග්ගණ්හාපෙසිං සික්ඛාපෙසිං. සො මුසිලො අන්තෙවාසී සමානො මං අත්තනො ආචරියං රඞ්ගම්හි රඞ්ගමණ්ඩලෙ අව්හෙති සාරම්භවසෙන අත්තනො විසෙසං දස්සෙතුං සඞ්ඝට්ටියති, ‘‘එහි සිප්පං දස්සෙහී’’ති මං ආචික්ඛි, තස්ස මෙ ත්වං කොසිය දෙවරාජ සරණං අවස්සයො හොහීති.

The meaning of that verse is this: I, O king of devas, taught the pupil named Musila the art of the lute. It is ‘seven-stringed’ (sattatantiṃ) because of the existence of the seven strings and because it demonstrates the seven kinds of notes beginning with chajja. It is ‘exquisitely sweet’ (sumadhuraṃ) because of not diminishing the twenty-two kinds of microtones as is appropriate. It is ‘delightful’ (rāmaṇeyyaṃ) because of the clarity of the fifty acquired modulations and because of being exceedingly pleasing to the hearts of the listeners through the harmonious blending of the voice and the sound of the lute. Without omitting the Gandhabba art, which has four divisions beginning with saragata, I taught the art of the lute; that is, I caused him to learn and instructed him. That Musila, while being my pupil, challenges me, his own teacher, in the performance arena. Through arrogance, in order to show his own distinction, he confronts me, saying to me, “Come, display the art!” For me, may you, O Kosiya, king of devas, be a refuge and support.

තං සුත්වා සක්කො දෙවරාජා ‘‘මා භායි ආචරිය, අහං තෙ සරණං පරායණ’’න්ති දස්සෙන්තො –

Hearing that, Sakka, the king of devas, indicating, “Do not fear, teacher. I will be your refuge and ultimate resort,” said:

328.

328.

‘‘අහං තෙ සරණං හොමි, අහමාචරියපූජකො;

න තං ජයිස්සති සිස්සො, සිස්සමාචරිය ජෙස්සසී’’ති. –

“I will be your refuge; I am one who reveres teachers. The pupil will not conquer you; you, O teacher, will conquer the pupil.”

ආහ. සක්කස්ස කිර දෙවරඤ්ඤො පුරිමත්තභාවෙ මහාසත්තො ආචරියො අහොසි. තෙනාහ ‘‘අහමාචරියපූජකො’’ති. අහං ආචරියානං පූජකො, න මුසිලො විය යුගග්ගාහී, මාදිසෙසු අන්තෙවාසිකෙසු ඨිතෙසු තාදිසස්ස ආචරියස්ස කථං පරාජයො, තස්මා න තං ජයිස්සති [Pg.128] සිස්සො, අඤ්ඤදත්ථු සිස්සං මුසිලං ආචරිය ත්වමෙව ජයිස්සසි, සො පන පරාජිතො විනාසං පාපුණිස්සතීති අධිප්පායො. එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘අහං සත්තමෙ දිවසෙ සාකච්ඡාමණ්ඩලං ආගමිස්සාමි, තුම්හෙ විස්සත්ථා වාදෙථා’’ති සමස්සාසෙත්වා ගතො.

He said. It is said that in a former existence of Sakka, the king of devas, the Great Being was his teacher. Therefore, he said, “I am one who reveres teachers.” I am one who reveres teachers, not one who vies for equal standing like Musila. When disciples such as I exist, how could there be defeat for such a teacher? Therefore, the pupil will not conquer you. On the contrary, you yourself, O teacher, will conquer the pupil Musila. And he, being defeated, will come to destruction—this is the intention. And having said this, and having comforted him thus, “On the seventh day, I will come to the assembly for discussion; you may play with confidence,” he departed.

සත්තමෙ පන දිවසෙ රාජා සපරිවාරො රාජසභායං නිසීදි. ගුත්තිලාචරියො ච මුසිලො ච සිප්පදස්සනත්ථං සජ්ජා හුත්වා උපසඞ්කමිත්වා රාජානං වන්දිත්වා අත්තනො අත්තනො ලද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා වීණා වාදයිංසු. සක්කො ආගන්ත්වා අන්තලික්ඛෙ අට්ඨාසි. තං මහාසත්තොව පස්සති, ඉතරෙ පන න පස්සන්ති. පරිසා ද්වින්නම්පි වාදනෙ සමචිත්තා අහොසි. සක්කො ගුත්තිලං ‘‘එකං තන්තිං ඡින්දා’’ති ආහ. ඡින්නායපි තන්තියා වීණා තථෙව මධුරනිග්ඝොසා අහොසි. එවං ‘‘දුතියං, තතියං, චතුත්ථං, පඤ්චමං, ඡට්ඨං, සත්තමං ඡින්දා’’ති ආහ, තාසු ඡින්නාසුපි වීණා මධුරනිග්ඝොසාව අහොසි. තං දිස්වා මුසිලො පරාජිතභූතරූපො පත්තක්ඛන්ධො අහොසි, පරිසා හට්ඨතුට්ඨා චෙලුක්ඛෙපෙ කරොන්තී ගුත්තිලස්ස සාධුකාරමදාසි. රාජා මුසිලං සභාය නීහරාපෙසි, මහාජනො ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරන්තො මුසිලං තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි.

On the seventh day, the king, with his retinue, sat in the royal assembly. The teacher Guttila and Musila, ready for the purpose of displaying their skill, approached, paid homage to the king, and having sat in their respective assigned seats, played their lutes. Sakka arrived and stood in the sky. Only the Great Being saw him, but the others did not. The assembly was of equal mind regarding the playing of both. Sakka said to Guttila, “Cut one string.” Even with the string cut, the lute sounded just as sweetly. Likewise, he said, “Cut the second, third, fourth, fifth, sixth, and seventh.” Even with those strings cut, the lute still sounded just as sweetly. Seeing this, Musila, with a defeated appearance, was dispirited. The assembly, joyful and delighted, throwing up their cloths, gave praise to Guttila. The king had Musila expelled from the assembly, and the great crowd, striking him with clods, sticks, and so forth, caused him to die right there.

සක්කො දෙවානමින්දො මහාපුරිසෙන සද්ධිං සම්මොදනීයං කත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. තං දෙවතා ‘‘මහාරාජ, කුහිං ගතත්ථා’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘මහාරාජ, මයං ගුත්තිලාචරියං පස්සිස්සාම, සාධු නො තං ඉධානෙත්වා දස්සෙහී’’ති ආහංසු. සක්කො දෙවානං වචනං සුත්වා මාතලිං ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡ වෙජයන්තරථෙන අම්හාකං ගුත්තිලාචරියං ආනෙහි, දෙවතා තං දස්සනකාමා’’ති, සො තථා අකාසි. සක්කො මහාසත්තෙන සද්ධිං සම්මොදනීයං කත්වා එවමාහ ‘‘ආචරිය, වීණං වාදය, දෙවතා සොතුකාමා’’ති. ‘‘මයං සිප්පූපජීවිනො, වෙතනෙන විනා සිප්පං න දස්සෙමා’’ති. ‘‘කීදිසං පන වෙතනං ඉච්ඡසී’’ති. ‘‘නාඤ්ඤෙන මෙ වෙතනෙන කිච්චං අත්ථි, ඉමාසං පන දෙවතානං අත්තනා අත්තනා පුබ්බෙකතකුසලකථනමෙව මෙ වෙතනං හොතූ’’ති ආහ. තා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිංසු. අථ මහාසත්තො පාටෙක්කං තාහි තදා පටිලද්ධසම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන තස්සා හෙතුභූතං පුරිමත්තභාවෙ කතං සුචරිතං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො විය පුච්ඡන්තො ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදිගාථාහි පුච්ඡි. තාපි ‘‘වත්ථුත්තමදායිකා [Pg.129] නාරී’’තිආදිනා යථා එතරහි ථෙරස්ස, එවමෙව තස්ස බ්‍යාකරිංසු. තෙන වුත්තං ‘‘මොග්ගල්ලාන තා දෙවතා න කෙවලං තයා එව පුච්ඡිතා එවං බ්‍යාකරිංසු, අථ ඛො පුබ්බෙ මයාපි පුච්ඡිතා එවමෙව බ්‍යාකරිංසූ’’ති.

Sakka, king of the devas, after exchanging pleasantries with the Great Being, returned to the deva world. The devas asked him, “Great King, where have you been?” and upon hearing the account, they said, “Great King, we wish to see Master Guttila. Pray, bring him here and show him to us.” Hearing the words of the devas, Sakka commanded Mātali, “Go with the Vejayanta chariot and bring our Master Guttila; the devas are desirous of seeing him.” And he did so. Sakka, after exchanging pleasantries with the Great Being, said thus: “Master, play the vīṇā; the devas are desirous of hearing it.” “We live by means of our art; without payment, we do not display our art.” “What kind of payment, then, do you desire?” “I have no need of any other payment. But let my payment be the very telling, by each of these devas, of the wholesome deeds she performed in a former existence.” They agreed, saying, “It is well.” Then the Great Being, just as the Venerable Mahāmoggallāna did, questioned them one by one with the verses beginning, ‘With surpassing radiance,’ inquiring—by way of proclaiming the prosperity they had then attained—about the good conduct performed in a former existence that was its cause. They, too, answered him with verses beginning, ‘The woman who was a giver of the best cloth,’ and so forth, in the very same way as they now answer the Elder. Therefore, it was said: ‘Moggallāna, those devas did not answer thus only when questioned by you; but indeed, formerly, when questioned by me also, they answered in this very same way.’” }, {

තා කිර ඉත්ථියො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ මනුස්සත්තභාවෙ ඨිතා තං තං පුඤ්ඤං අකංසු. තත්ථ එකා ඉත්ථී වත්ථං අදාසි, එකා සුමනමාලං, එකා ගන්ධං, එකා උළාරානි ඵලානි, එකා උච්ඡුරසං, එකා භගවතො චෙතියෙ ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකං අදාසි, එකා උපොසථං උපවසි, එකා උපකට්ඨාය වෙලාය නාවාය භුඤ්ජන්තස්ස භික්ඛුනො උදකං අදාසි, එකා කොධනානං සස්සුසසුරානං අක්කොධනා උපට්ඨානං අකාසි, එකා දාසී හුත්වා අතන්දිතාචාරා අහොසි, එකො පිණ්ඩචාරිකස්ස භික්ඛුනො ඛීරභත්තං අදාසි, එකා ඵාණිතං අදාසි, එකා උච්ඡුඛණ්ඩං අදාසි, එකා තිම්බරුසකං අදාසි, එකා කක්කාරිකං අදාසි, එකා එළාලුකං අදාසි, එකා වල්ලිඵලං අදාසි, එකා ඵාරුසකං අදාසි, එකා අඞ්ගාරකපල්ලං අදාසි, එකා සාකමුට්ඨිං අදාසි, එකා පුප්ඵකමුට්ඨිං අදාසි, එකා මූලකලාපං අදාසි, එකා නිම්බමුට්ඨිං අදාසි, එකා කඤ්ජිකං අදාසි, එකා තිලපිඤ්ඤාකං අදාසි, එකා කායබන්ධනං අදාසි, එකා අංසබද්ධකං අදාසි, එකා ආයොගපට්ටං අදාසි, එකා විධූපනං, එකා තාලවණ්ටං, එකා මොරහත්ථං, එකා ඡත්තං, එකා උපාහනං, එකා පූවං, එකා මොදකං, එකා සක්ඛලිකං අදාසි. තා එකෙකා අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා පහතියා දෙවිද්ධියා විරාජමානා තාවතිංසභවනෙ සක්කස්ස දෙවරාජස්ස පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්තා ගුත්තිලාචරියෙන පුච්ඡිතා ‘‘වත්ථුත්තමදායිකා නාරී’’තිආදිනා අත්තනා අත්තනා කතකුසලං පටිපාටියා බ්‍යාකරිංසු.

It is said that those women, while established in the human state during the time of the Sammāsambuddha Kassapa, performed these various meritorious deeds. Among them, one woman gave cloth; one, a jasmine garland; one, perfume; one, excellent fruits; one, sugarcane juice; one offered a five-fingered mark of perfume at the cetiya of the Blessed One; one observed the Uposatha; one gave water to a bhikkhu who was eating when it was near midday; one, without anger, attended to her fierce mother-in-law and father-in-law; one, being a female slave, was of diligent conduct; one gave milk-rice to a bhikkhu on an alms-round; one gave molasses; one gave a piece of sugarcane; one gave persimmon fruit; one gave kakkārika-cucumber; one gave eḷāluka-cucumber; one gave gourd fruit; one gave phārusaka fruit; one gave a charcoal pan; one gave a handful of greens; one gave a handful of flowers; one gave a bundle of lotus roots; one gave a handful of neem leaves; one gave sour rice-gruel; one gave sesame cake with oil; one gave a waistband; one gave a shoulder strap; one gave a yoga-strap; one gave a square fan; one gave a palm-leaf fan; one gave a peacock-feather fan; one gave an umbrella; one gave sandals; one gave a cake; one gave a sweetmeat; and one gave sugar candy. Each one of them, with a retinue of a thousand celestial nymphs, shining with her own divine power, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven as an attendant of Sakka, king of the devas. When questioned by the teacher Guttila, beginning with, ‘The woman who gave the excellent cloth,’ and so forth, they each declared in succession the meritorious deeds that they themselves had done.

329.

329.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With a surpassing complexion, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.

330.

330.

‘‘කෙන [Pg.130] තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise possessions, whatsoever are dear to the mind.

331.

331.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙවි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O devī of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you thus of shining power, and your complexion illuminates all directions?”

332.

332.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා;

පඤ්හං පුට්ඨා වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devatā, pleased in mind, being questioned by Moggallāna, answered the question that was asked: of which kamma this is the fruit.

333.

333.

‘‘වත්ථුත්තමදායිකා නාරී, පවරා හොති නරෙසු නාරීසු;

එවං පියරූපදායිකා මනාපං, දිබ්බං සා ලභතෙ උපෙච්ච ඨානං.

“A woman who is a giver of the best of cloths becomes foremost among men and women. Likewise, a giver of what is pleasing in form, having approached, obtains a delightful, divine state.

334.

334.

‘‘තස්සා මෙ පස්ස විමානං, අච්ඡරා කාමවණ්ණිනීහමස්මි;

අච්ඡරාසහස්සස්සාහං, පවරා පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකං.

“Behold my celestial mansion; I am a nymph of desirable form. I am foremost among a thousand nymphs—behold the result of merits!

335.

335.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“Because of that, my complexion is such; because of that, I prosper here. And for me arise possessions, whatsoever are dear to the mind.

336.

336.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතා යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I declare to you, O bhikkhu of great power, what merit I performed when I was a human being. Because of that, I am thus of shining power, and my complexion illuminates all directions.”

(යථා ච එත්ථ, එවං උපරි සබ්බවිමානෙසු විත්ථාරෙතබ්බං.)

And just as here, so too hereafter in all the celestial mansion stories it should be elaborated.

341.

341.

‘‘පුප්ඵුත්තමදායිකා නාරී, පවරා හොති නරෙසු නාරීසු…පෙ….

“A woman who is a giver of the best of flowers is foremost among men and women…”

349.

349.

‘‘ගන්ධුත්තමදායිකා නාරී, පවරා හොති නරෙසු නාරීසු…පෙ….

“A woman who is a giver of the best of scents is foremost among men and women…”

357.

357.

‘‘ඵලුත්තමදායිකා නාරී…පෙ….

“A woman who is a giver of the best of fruits…”

365.

365.

‘‘රසුත්තමදායිකා නාරී…පෙ….

“A woman who is a giver of the best of tastes…”

373.

373.

‘‘ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකං [Pg.131] අහමදාසිං,කස්සපස්ස භගවතො ථූපම්හි…පෙ….

“I gave a five-fingered mark of scent at the stūpa of the Blessed One Kassapa…”

381.

381.

‘‘භික්ඛූ ච අහං භික්ඛුනියො ච, අද්දසාසිං පන්ථපටිපන්නෙ;

තෙසාහං ධම්මං සුත්වාන, එකූපොසථං උපවසිස්සං.

“I saw bhikkhus and bhikkhunīs who had set out on the path; having heard the Dhamma from them, I observed a single Uposatha.

382.

382.

‘‘තස්සා මෙ පස්ස විමානං…පෙ….

“Behold my celestial mansion…”

389.

389.

‘‘උදකෙ ඨිතා උදකමදාසිං, භික්ඛුනො චිත්තෙන විප්පසන්නෙන…පෙ….

“Standing in the water, I gave water to a bhikkhu with a very serene mind…”

397.

397.

‘‘සස්සුඤ්චාහං සසුරඤ්ච, චණ්ඩිකෙ කොධනෙ ච ඵරුසෙ ච;

අනුසූයිකා උපට්ඨාසිං, අප්පමත්තා සකෙන සීලෙන…පෙ….

“I attended upon my mother-in-law and father-in-law—fierce, angry, and harsh—without jealousy, being diligent in my own virtue…”

405.

405.

‘‘පරකම්මකරී ආසිං, අත්ථෙනාතන්දිතා දාසී;

අක්කොධනානතිමානිනී, සංවිභාගිනී කකස්ස භාගස්ස…පෙ….

“I was a servant working for others, a slave untiring in my tasks; not angry, not arrogant, a sharer of my own portion…”

413.

413.

‘‘ඛීරොදනං අහමදාසිං, භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස;

එවං කරිත්වා කම්මං, සුගතිං උපපජ්ජ මොදාමි…පෙ….

“I gave milk-rice to a bhikkhu wandering for alms; having done this deed, I have been reborn in a good destination and I rejoice…”

421.

421.

‘‘ඵාණිතං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave molasses…pe….

429.

429.

‘‘උච්ඡුඛණ්ඩිකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a piece of sugarcane…pe….

437.

437.

‘‘තිම්බරුසකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a persimmon fruit…pe….

445.

445.

‘‘කක්කාරිකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a cucumber…pe….

453.

453.

‘‘එළාලුකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a cucumber…pe….

461.

461.

‘‘වල්ලිඵලං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a fruit from a creeper…pe….

469.

469.

‘‘ඵාරුසකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a phārusaka fruit…pe….

477.

477.

‘‘හත්ථප්පතාපකං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a warming pan…pe….

485.

485.

‘‘සාකමුට්ඨිං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a handful of greens…pe….

493.

493.

‘‘පුප්ඵකමුට්ඨිං අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a handful of flowers…pe….

501.

501.

‘‘මූලකං [Pg.132] අහමදාසිං…පෙ….

“I gave a root vegetable…pe….

509. ‘‘නිම්බමුට්ඨිං අහමදාසිං…පෙ….

509. “I gave a handful of neem…pe….

517. ‘‘අම්බකඤ්ජිකං අහමදාසිං…පෙ….

517. “I gave sour gruel…pe….

525. ‘‘දොණිනිම්මජ්ජනිං අහමදාසිං…පෙ….

525. “I gave a cake of sesame paste with oil…pe….

533. ‘‘කායබන්ධනං අහමදාසිං…පෙ….

533. “I gave a waistband…pe….

541. ‘‘අංසබද්ධකං අහමදාසිං…පෙ….

541. “I gave a shoulder-strap…pe….

549. ‘‘ආයොගපට්ටං අහමදාසිං…පෙ….

549. “I gave a girdle…pe….

557. ‘‘විධූපනං අහමදාසිං…පෙ….

557. “I gave a square fan…pe….

565. ‘‘තාලවණ්ටං අහමදාසිං…පෙ….

565. “I gave a palm-leaf fan…pe….

573. ‘‘මොරහත්ථං අහමදාසිං…පෙ….

573. “I gave a peacock-feather fan…pe….

581. ‘‘ඡත්තං අහමදාසිං…පෙ….

581. “I gave an umbrella…pe….

589. ‘‘උපාහනං අහමදාසිං…පෙ….

589. “I gave sandals…pe….

597. ‘‘පූවං අහමදාසිං…පෙ….

597. “I gave cakes…pe….

605. ‘‘මොදකං අහමදාසිං…පෙ….

605. “I gave a sweetmeat…pe….

613. ‘‘සක්ඛලිකං අහමදාසිං, භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස…පෙ….

613. “I gave sugar candy to a bhikkhu wandering for alms…pe….

614.

614.

‘‘තස්සා මෙ පස්ස විමානං, අච්ඡරා කාමවණ්ණිනීහමස්මිං;

අච්ඡරාසහස්සස්සාහං, පවරා පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකං.

“Behold my celestial mansion; I am a nymph of delightful form. I am foremost among a thousand nymphs—behold the result of merits.”

615. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

615. “Because of that, such is my complexion…pe… and my complexion illuminates all directions.”

එවං මහාසත්තො තාහි දෙවතාහි කතසුචරිතෙ බ්‍යාකතෙ තුට්ඨමානසො සම්මොදනං කරොන්තො අත්තනො ච සුචරිතචරණෙ යුත්තපයුත්තතං විවට්ටජ්ඣාසයතඤ්ච පවෙදෙන්තො ආහ –

Thus, when the good deeds done by those devatās were declared, the Great Being, with a pleased mind, rejoicing with them and making known his own diligent engagement in the practice of good conduct and his inclination towards that which is free from the round of rebirth, said:

617.

617.

‘‘ස්වාගතං [Pg.133] වත මෙ අජ්ජ, සුප්පභාතං සුහුට්ඨිතං;

යං අද්දසාමි දෙවතායො, අච්ඡරා කාමවණ්ණිනියො.

“A good coming indeed is mine today, a beautiful dawn, a good arising; for I have seen the devatās, celestial nymphs of captivating forms.”

618.

618.

‘‘ඉමාසාහං ධම්මං සුත්වා, කාහාමි කුසලං බහුං;

දානෙන සමචරියාය, සඤ්ඤමෙන දමෙන ච;

ස්වාහං තත්ථ ගමිස්සාමි, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචරෙ’’ති.

“Having heard this Dhamma, I shall perform much that is wholesome through generosity, righteous conduct, restraint, and self-control. I shall go to that place where, having gone, one grieves no more.”

333. තත්ථ වත්ථුත්තමදායිකාති වත්ථානං උත්තමං සෙට්ඨං, වත්ථෙසු වා බහූසු උච්චිනිත්වා ගහිතං උක්කංසගතං පවරං කොටිභූතං වත්ථං වත්ථුත්තමං, තස්ස දායිකා. ‘‘පුප්ඵුත්තමදායිකා’’තිආදීසුපි එසෙව නයො. පියරූපදායිකාති පියසභාවස්ස පියජාතිකස්ස ච වත්ථුනො දායිකා. මනාපන්ති මනවඩ්ඪනකං. දිබ්බන්ති දිවි භවත්තා දිබ්බං. උපෙච්චාති උපගන්ත්වා චෙතෙත්වා, ‘‘එදිසං ලභෙය්‍ය’’න්ති පකප්පෙත්වාති අත්ථො. ඨානන්ති විමානාදිකං ඨානං, ඉස්සරියං වා. ‘‘මනාපා’’තිපි පාඨො, අඤ්ඤෙසං මනවඩ්ඪනකා හුත්වාති අත්ථො.

333. Herein, vatthuttamadāyikā means the giver of the finest cloth. The finest cloth is the best, the supreme of cloths; or, it is the cloth selected from among many that is most excellent, highest, foremost, the very pinnacle. She is the giver of that. In such cases as pupphuttamadāyikā, this is the same method. Piyarūpadāyikā means the giver of an object of a pleasing nature and of a pleasing kind. Manāpaṃ means that which gladdens the mind. Dibbaṃ means divine, because it exists in the divine realm. Upecca means having approached and intended, with the meaning of having resolved, ‘May I obtain such a thing.’ Ṭhānaṃ means a place such as a celestial mansion, or sovereignty. There is also the reading manāpā, with the meaning of having become delightful to others.

334. පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකන්ති වත්ථුත්තමදානස්ස නාම ඉදමීදිසං ඵලං පස්සාති අත්තනා ලද්ධසම්පත්තිං සම්භාවෙන්තී වදති.

334. Passa puññānaṃ vipākaṃ means: extolling the fortune acquired by herself, she says, ‘Behold, such is the fruit of the gift of the finest cloth.’

341. පුප්ඵුත්තමදායිකාති රතනත්තයපූජාවසෙන පුප්ඵුත්තමදායිකා, තථා ගන්ධුත්තමදායිකාති දට්ඨබ්බා. තත්ථ පුප්ඵුත්තමං සුමනපුප්ඵාදි, ගන්ධුත්තමං චන්දනගන්ධාදි, ඵලුත්තමං පනසඵලාදි, රසුත්තමං ගොරසසප්පිආදි වෙදිතබ්බං.

341. Pupphuttamadāyikā means the giver of the finest flowers by way of worshipping the Triple Gem. Similarly, gandhuttamadāyikā should be understood. Herein, the finest flowers should be known as jasmine flowers and so on, the finest fragrances as sandalwood fragrance and so on, the finest fruits as jackfruit and so on, and the finest flavors as ghee from cow's milk and so on.

373. ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකන්ති ගන්ධෙන පඤ්චඞ්ගුලිකදානං. කස්සපස්ස භගවතො ථූපම්හීති කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යොජනිකෙ කනකථූපෙ.

373. Gandhapañcaṅgulikaṃ means the gift of a five-fingered mark with fragrance. Kassapassa bhagavato thūpamhi means at the one-yojana golden stupa of the Blessed One Kassapa, the Perfectly and Completely Enlightened One.

381. පන්ථපටිපන්නෙති මග්ගං ගච්ඡන්තෙ. එකූපොසථන්ති එකදිවසං උපොසථවාසං.

381. Panthapaṭipanne means to one going on a road. Ekūposathaṃ means the observance of the Uposatha for a single day.

389. උදකමදාසින්ති මුඛවික්ඛාලනත්ථං පිවනත්ථඤ්ච උදකං පානීයං අදාසිං.

389. Udakamadāsiṃ means: I gave drinkable water for the purpose of washing the face and for drinking.

397. චණ්ඩිකෙති චණ්ඩෙ. අනුසූයිකාති උසූයා රහිතා.

397. Caṇḍike means ‘O fierce one.’ Anusūyikā means one who is free from envy.

405. පරකම්මකරීති පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකාරිනී. අත්ථෙනාති අත්ථකිච්චෙන. සංවිභාගිනී සකස්ස භාගස්සාති අත්ථිකානං අත්තනා පටිලද්ධභාගස්ස සංවිභජනසීලා.

405. Parakammakarī means one who performs services for others. Atthena means with a task or purpose. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassa means one who is of the nature of sharing the portion she has received with those in need.

413. ඛීරොදනන්ති [Pg.134] ඛීරසම්මිස්සං ඔදනං, ඛීරෙන සද්ධිං ඔදනං වා.

413. Khīrodanaṃ means rice mixed with milk, or rice together with milk.

437. තිම්බරුසකන්ති තිණ්ඩුකඵලං. තිපුසසදිසා එකා වල්ලිජාති තිම්බරුසං, තස්ස ඵලං තිම්බරුසකන්ති වදන්ති.

437. Timbarusakaṃ means the tiṇḍuka fruit. Some say that timbarusa is a certain species of creeper similar to the tipusa, and its fruit is called timbarusaka.

445. කක්කාරිකන්ති ඛුද්දකෙළාලුකං, තිපුසන්ති ච වදන්ති.

445. 'Kakkārika' means a small cucumber; and it is also called 'tipusa'.

477. හත්ථප්පතාපකන්ති මන්දාමුඛිං.

477. 'Hatthappatāpaka' means a ladle.

517. අම්බකඤ්ජිකන්ති අම්බිලකඤ්ජිකං.

517. 'Ambakañjika' means sour gruel.

525. දොණිනිම්මජ්ජනින්ති සතෙලං තිලපිඤ්ඤාකං.

525. 'Doṇinimmajjanī' means sesame-cake with oil.

557. විධූපනන්ති චතුරස්සබීජනිං.

557. 'Vidhūpana' means a square fan.

565. තාලවණ්ටන්ති තාලපත්තෙහි කතමණ්ඩලබීජනිං.

565. 'Tālavaṇṭa' means a circular fan made from palm leaves.

573. මොරහත්ථන්ති මයූරපිඤ්ඡෙ හි කතං මකසබීජනිං.

573. 'Morahatta' means a fly-whisk made from peacock feathers.

617. ස්වාගතං වත මෙති මය්හං ඉධාගමනං සොභනං වත අහො සුන්දරං. අජ්ජ සුප්පභාතං සුහුට්ඨිතන්ති අජ්ජ මය්හං රත්තියා සුට්ඨු පභාතං සම්මදෙව විභායනං ජාතං, සයනතො උට්ඨානම්පි සුහුට්ඨිතං සුට්ඨු උට්ඨිතං. කිං කාරණාති ආහ ‘‘යං අද්දසාමි දෙවතායො’’තිආදි.

617. 'Svāgataṃ vata me' means: My coming here is indeed welcome; oh, how splendid, how beautiful! 'Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ' means: Today is a fine dawn, a good arising. This means: Today, for me, the night has dawned well, the breaking of dawn has occurred quite rightly; and the rising from bed is also a good rising, well risen. What is the reason? It is said: 'That I saw the deities,' and so on.

618. ධම්මං සුත්වාති කම්මඵලස්ස පච්චක්ඛකරණවසෙන තුම්හෙහි කතං කුසලං ධම්මං සුත්වා. කාහාමීති කරිස්සාමි. සමචරියායාති කායසමාචාරිකස්ස සුචරිතස්ස චරණෙන. සඤ්ඤමෙනාති සීලසංවරෙන. දමෙනාති මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං දමෙන. ඉදානි තස්ස කුසලස්ස අත්තනො ලොකස්ස ච විවට්ටූපනිස්සයතං දස්සෙතුං ‘‘ස්වාහං තත්ථ ගමිස්සාමි, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචරෙ’’ති වුත්තං.

618. 'Dhammaṃ sutvā' means: having heard the wholesome Dhamma performed by you, by way of directly realizing the fruit of kamma. 'Kāhāmīti' means: I shall do. 'Samacariyāya' means: by the practice of good bodily conduct. 'Saññamena' means: by the restraint of morality. 'Damena' means: by the taming of the sense faculties, with the mind as the sixth. Now, to show that that wholesome act is a supporting condition for release from the round of rebirth for oneself and for the world, it was said: 'I shall go there, where having gone, one does not grieve.'

එවමයං යදිපි වත්ථුත්තමදායිකාවිමානාදිවසෙන ඡත්තිංසවිමානසඞ්ගහා දෙසනා ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස විය ගුත්තිලාචරියස්සාපි විභාවනවසෙන පවත්තාති ‘‘ගුත්තිලවිමාන’’න්ත්වෙව සඞ්ගහං ආරුළ්හා, විමානානි පන ඉත්ථිපටිබද්ධානීති ඉත්ථිවිමානෙයෙව සඞ්ගහිතානි. තා පන ඉත්ථියො [Pg.135] කස්සපස්ස දසබලස්ස කාලෙ යථාවුත්තධම්මචරණෙ අපරාපරුප්පන්නචෙතනාවසෙන දුතියත්තභාවතො පට්ඨාය එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ එව සංසරන්තියො අම්හාකම්පි භගවතො කාලෙ තාවතිංසභවනෙයෙව නිබ්බත්තා, ආයස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා කම්මසරික්ඛතාය ගුත්තිලාචරියෙන පුච්ඡිතකාලෙ විය බ්‍යාකරිංසූති දට්ඨබ්බා.

Thus, this discourse, a collection of thirty-six mansions by way of the Vatthuttamadāyikā Vimāna and others, proceeded by way of elucidation for the teacher Guttila just as for the Venerable Mahāmoggallāna; and although this was so, it was included in the collection simply as the 'Guttila Vimāna'. However, since the mansions are connected with women, they were included only in the Women's Mansions. Now, those women, in the time of Kassapa, the one with Ten Powers, by practicing the Dhamma as stated and by the power of successively arising intentions, starting from their second existence, wandered only in the deva world for one Buddha-interval. In the time of our Blessed One, they were reborn only in the Tāvatiṃsa realm. It should be understood that, when questioned by the Venerable Mahāmoggallāna, they answered, due to the similarity of their kamma, just as they had at the time they were questioned by the teacher Guttila.

ගුත්තිලවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Guttila Vimāna is concluded.

6. දද්දල්ලවිමානවණ්ණනා

6. The Commentary on the Daddaḷa Vimāna

දද්දල්ලමානා වණ්ණෙනාති දද්දල්ලවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන නාලකගාමකෙ ආයස්මතො රෙවතත්ථෙරස්ස උපට්ඨාකස්ස අඤ්ඤතරස්ස කුටුම්බිකස්ස ද්වෙ ධීතරො අහෙසුං, එකා භද්දා නාම, ඉතරා සුභද්දා නාම. තාසු භද්දා පතිකුලං ගතා සද්ධා පසන්නා බුද්ධිසම්පන්නා වඤ්ඣා ච අහොසි. සා සාමිකං ආහ ‘‘මම කනිට්ඨා සුභද්දා නාම අත්ථි, තං ආනෙහි, සචස්සා පුත්තො භවෙය්‍ය, සො මමපි පුත්තො සියා, අයඤ්ච කුලවංසො න නස්සෙය්‍යා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකාසි.

The Daddaḷa Vimāna is so called because it is of a glittering appearance. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, in the small village of Nāḷaka, a certain householder who was a supporter of the Venerable Revata Thera had two daughters; one was named Bhaddā, the other was named Subhaddā. Among them, Bhaddā, having gone to her husband’s family, was faithful, serene, and endowed with wisdom, but she was also barren. She said to her husband, “I have a younger sister named Subhaddā. Bring her here. If she should have a son, he will be my son as well, and this family lineage will not perish.” He, having agreed, saying, “Good,” did so.

අථ භද්දා සුභද්දං ඔවදි ‘‘සුභද්දෙ, දානසංවිභාගරතා ධම්මචරියාය අප්පමත්තා හොහි, එවං තෙ දිට්ඨධම්මිකො සම්පරායිකො ච අත්ථො හත්ථගතො එව හොතී’’ති. සා තස්සා ඔවාදෙ ඨත්වා වුත්තනයෙන පටිපජ්ජමානා එකදිවසං ආයස්මන්තං රෙවතත්ථෙරං අත්තට්ඨමං නිමන්තෙසි. ථෙරො සුභද්දාය පුඤ්ඤූපචයං ආකඞ්ඛන්තො සඞ්ඝුද්දෙසවසෙන සත්ත භික්ඛූ ගහෙත්වා තස්සා ගෙහං අගමාසි. සා පසන්නචිත්තා ආයස්මන්තං රෙවතත්ථෙරං තෙ ච භික්ඛූ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි, ථෙරො අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජි. භද්දා පන පුග්ගලෙසු දානානි දත්වා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති.

Then Bhaddā advised Subhaddā: “Subhaddā, be one who delights in giving and sharing, and be diligent in the practice of the Dhamma. In this way, the benefit in this present life and the benefit in the future life will surely come to hand.” She, abiding in her advice and practicing in the way that was spoken, one day invited the Venerable Revata Thera, making him the eighth. The Thera, desiring the increase of Subhaddā’s merit, taking seven bhikkhus by way of a designation from the Sangha, went to her house. She, with a serene mind, with her own hands, satisfied the Venerable Revata Thera and those bhikkhus with excellent hard and soft food. The Thera, having given the anumodanā, departed. She, at a later time, passed away and arose into the company of the Nimmānaratī devas. Bhaddā, however, having given gifts to individuals, was reborn as an attendant of Sakka, king of the devas.

අථ සුභද්දා අත්තනො සම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘කෙන නු ඛො අහං පුඤ්ඤෙන ඉධූපපන්නා’’ති ආවජ්ජෙන්තී ‘‘භද්දාය ඔවාදෙ ඨත්වා සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය [Pg.136] ඉමං සම්පත්තිං සම්පත්තා, භද්දා නු ඛො කහං නිබ්බත්තා’’ති ඔලොකෙන්තී තං සක්කස්ස පරිචාරිකාභාවෙන නිබ්බත්තං දිස්වා අනුකම්පමානා තස්සා විමානං පාවිසි. අථ නං භද්දා –

Then Subhaddā, reflecting on her own prosperity, considered, “By what merit have I arisen here?” Recalling, “Having abided by the advice of Bhaddā, by an offering given to the Sangha I attained this prosperity. Where, I wonder, has Bhaddā been reborn?” Looking, she saw her reborn as an attendant of Sakka. Filled with compassion, she entered her celestial mansion. Then Bhaddā—

619.

619.

‘‘දද්දල්ලමානා වණ්ණෙන, යසසා ච යසස්සිනී;

සබ්බෙ දෙවෙ තාවතිංසෙ, වණ්ණෙන අතිරොචසි.

“Shining with splendor, glorious and renowned, you outshine all the devas of Tāvatiṃsa in beauty.

620.

620.

‘‘දස්සනං නාභිජානාමි, ඉදං පඨමදස්සනං;

කස්මා කායා නු ආගම්ම, නාමෙන භාසසෙ මම’’න්ති. –

“I do not recognize you; this is our first meeting. From what divine assembly have you come to address me by name?”

ද්වීහි ගාථාහි පුච්ඡි. සාපි තස්සා –

—she asked with two verses. And she, in turn, to her—

621.

621.

‘‘අහං භද්දෙ සුභද්දාසිං, පුබ්බෙ මානුසකෙ භවෙ;

සහභරියා ච තෙ ආසිං, භගිනී ච කනිට්ඨිකා.

“O Bhaddā, I was Subhaddā in a previous human existence; I was your co-wife and also your younger sister.

622.

622.

‘‘සා අහං කායස්ස භෙදා, විප්පමුත්තා තතො චුතා;

නිම්මානරතීනං දෙවානං, උපපන්නා සහබ්‍යත’’න්ති. – ද්වීහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි;

“I am she who, at the breaking up of the body, freed from that, having passed away from there, was reborn into the company of the Nimmānaratī devas.” —she declared with two verses;

619-20. තත්ථ වණ්ණෙනාති වණ්ණාදිසම්පත්තියා. දස්සනං නාභිජානාමීති ඉතො පුබ්බෙ තව දස්සනං නාභිජානාමි, ත්වං මයා න දිට්ඨපුබ්බාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදං පඨමදස්සන’’න්ති. කස්මා කායා නු ආගම්ම, නාමෙන භාසසෙ මමන්ති කතරදෙවනිකායතො ආගන්ත්වා ‘‘භද්දෙ’’ති නාමෙන මං ආලපසි.

Herein, “by splendor” means by the accomplishment of splendor and so on. “I do not recognize you” means “Before this, I have not known a seeing of you; you have not been seen by me before”—this is the meaning. Therefore, it is said, “this is the first meeting.” “From what assembly have you come to address me by name?” means “Having come from which group of devas, do you address me by the name ‘Bhaddā’?”

621. අහං භද්දෙති එත්ථ භද්දෙති ආලපනං. සුභද්දාසින්ති අහං සුභද්දා නාම තව භගිනී කනිට්ඨිකා ආසිං අහොසිං, තත්ථ පුබ්බෙ මානුසකෙ භවෙ සහභරියා සමානභරියා තෙ තයා එකස්සෙව භරියා, තව පතිනො එව භරියා, ආසින්ති අත්ථො. පුන භද්දා –

621. Herein, in 'Ahaṃ bhadde', the word 'bhadde' is a vocative. 'Subhaddāsiṃ' means: I, named Subhaddā, was your younger sister. Therein, in the previous human existence, 'sahabhariyā' (co-wife) means a wife with the same husband as you, the wife of one and the same husband, the wife of your very husband—this is the meaning. Again, Bhaddā—

623.

623.

‘‘පහූතකතකල්‍යාණා, තෙ දෙවෙ යන්ති පාණිනො;

යෙසං ත්වං කිත්තයිස්සසි, සුභද්දෙ ජාතිමත්තනො.

“Beings who have performed abundant wholesome deeds, those living creatures go to the devas, among whom, O Subhaddā, you will declare your own birth.

624.

624.

‘‘අථ ත්වං කෙන වණ්ණෙන, කෙන වා අනුසාසිතා;

කීදිසෙනෙව දානෙන, සුබ්බතෙන යසස්සිනී.

“Then by what splendor, or by whose instruction, and by what kind of giving, by what good conduct, O glorious one, are you so renowned?”

625.

625.

‘‘යසං [Pg.137] එතාදිසං පත්තා, විසෙසං විපුලමජ්ඣගා;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“Having obtained such glory, having reached vast distinction, O deity, when asked, explain: of what action is this the fruit?”

තීහි ගාථාහි පුච්ඡි. පුන සුභද්දා –

She asked with three verses. Again, Subhaddā—

626.

626.

‘‘අට්ඨෙව පිණ්ඩපාතානි, යං දානං අදදං පුරෙ;

දක්ඛිණෙය්‍යස්ස සඞ්ඝස්ස, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“Eight portions of alms-food I formerly gave to the Sangha worthy of offerings, with a serene mind and with my own hands.”

627.

627.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By this, such is my splendor… My splendor shines in all directions.”

බ්‍යාකාසි.

She explained.

623. තත්ථ පහූතකතකල්‍යාණා තෙ දෙවෙ යන්තීති පහූතකතකල්‍යාණා මහාපුඤ්ඤා තෙ නිම්මානරතිනො දෙවෙ යන්ති උප්පජ්ජනවසෙන ගච්ඡන්ති පාණිනො සත්තා, යෙසං නිම්මානරතීනං දෙවානං අන්තරෙ ත්වං අත්තනො ජාතිං කිත්තයිස්සසි කථෙසීති යොජනා.

623. Herein, the phrase ‘those who have performed abundant wholesome deeds go to the devas’ means that beings of great merit go to the Nimmānarati devas by way of arising. The phrase ‘among which Nimmānarati devas you will declare your own birth’ means ‘you spoke.’ This is the connection.

624. කෙන වණ්ණෙනාති කෙන කාරණෙන. කීදිසෙනෙවාති එවසද්දො සමුච්චයත්ථො, කීදිසෙන චාති අත්ථො, අයමෙව වා පාඨො. සුබ්බතෙනාති සුන්දරෙන වතෙන, සුවිසුද්ධෙන සීලෙනාති අත්ථො.

624. “By what splendor?” means “by what reason?” Regarding “by what kind,” the word eva here has the sense of inclusion, meaning “and by what kind?”; or this itself may be the reading. “By good conduct” means “by excellent practice, by thoroughly purified virtue”—that is the meaning.

626. අට්ඨෙව පිණ්ඩපාතානීති අට්ඨන්නං භික්ඛූනං දින්නපිණ්ඩපාතෙ සන්ධාය වදති. අදදන්ති අදාසිං.

626. “Eight portions of alms-food” refers to the alms-food given to eight bhikkhus. “I gave” (adadaṃ) means “I gave” (adāsiṃ).

එවං සුභද්දාය කථිතෙ පුන භද්දා –

When Subhaddā had thus spoken, Bhaddā again—

629.

629.

‘‘අහං තයා බහුතරෙ භික්ඛූ, සඤ්ඤතෙ බ්‍රහ්මචාරයො;

තප්පෙසිං අන්නපානෙන, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“With a serene mind and with my own hands, I satisfied with food and drink many more bhikkhus than you—self-controlled and leading the holy life.”

630.

630.

‘‘තයා බහුතරං දත්වා, හීනකායූපගා අහං;

කථං ත්වං අප්පතරං දත්වා, විසෙසං විපුලමජ්ඣගා;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“Having given much more than you, I was reborn in an inferior state. How, having given less, did you attain vast distinction? O deity, when asked, explain: of what action is this the fruit?”

පුච්ඡි. තත්ථ තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. පුන සුභද්දා –

She asked. Herein, tayā is an instrumental used in the sense of the ablative of comparison. Again, Subhaddā—

631.

631.

‘‘මනොභාවනීයො [Pg.138] භික්ඛු, සන්දිට්ඨො මෙ පුරෙ අහු;

තාහං භත්තෙන නිමන්තෙසිං, රෙවතං අත්තනට්ඨමං.

“Formerly I saw a bhikkhu who was delightful to my mind; I invited him, Revata, for a meal, as the eighth.”

632.

632.

‘‘සො මෙ අත්ථපුරෙක්ඛාරො, අනුකම්පාය රෙවතො;

සඞ්ඝෙ දෙහීති මංවොච, තස්සාහං වචනං කරිං.

“That Revata, intent on my welfare and out of compassion, said to me, ‘Give to the Sangha.’ I acted upon his words.”

633.

633.

‘‘සා දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා, අප්පමෙය්‍යෙ පතිට්ඨිතා;

පුග්ගලෙසු තයා දින්නං, න තං තව මහප්ඵල’’න්ති. –

“That offering, given to the Sangha, is established in the immeasurable. What was given by you to individuals—that is not of great fruit for you.”

අත්තනා කතකම්මං කථෙසි.

She spoke of the deed she had done.

631. තත්ථ මනොභාවනීයොති මනවඩ්ඪනකො උළාරගුණතාය සම්භාවනීයො. සන්දිට්ඨොති නිමන්තනවසෙන බොධිතො කථිතො. තෙනාහ ‘‘තාහං භත්තෙන නිමන්තෙසිං, රෙවතං අත්තනට්ඨම’’න්ති, තං මනොභාවනීයං අය්‍යං රෙවතං අත්තනට්ඨමං භත්තෙන අහං නිමන්තෙසිං.

631. Herein, as for `manobhāvanīyo`: one who is inspiring to the mind, worthy of esteem on account of his great qualities. As for `sandiṭṭho`: he was made known and spoken to by means of an invitation. Therefore, she said: 'I invited Revata for a meal, himself as the eighth.' That is: I invited that Venerable Revata, who is inspiring to the mind, for a meal, making him the eighth one.

632-3. සො මෙ අත්ථපුරෙක්ඛාරොති සො අය්‍යො රෙවතො දානස්ස මහප්ඵලභාවකරණෙන මම අත්ථපුරෙක්ඛාරො හිතෙසී. සඞ්ඝෙ දෙහීති මංවොචාති ‘‘යදි ත්වං සුභද්දෙ අට්ඨන්නං භික්ඛූනං දාතුකාමා, යස්මා පුග්ගලගතාය දක්ඛිණාය සඞ්ඝගතා එව දක්ඛිණා මහප්ඵලතරා, තස්මා සඞ්ඝෙ දෙහි, සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දෙහී’’ති මං අභාසි. තන්ති තං දානං.

As for `so me atthapurekkhāro`: that Venerable Revata, by causing the offering to be of great fruit, was one who placed my welfare foremost, a well-wisher. As for `saṅghe dehī'ti maṃ avoca`: he said to me, 'Subhaddā, if you wish to give to eight bhikkhus, since an offering directed to the Sangha is indeed of far greater fruit than an offering directed to an individual, therefore give to the Sangha; give a gift dedicating it to the Sangha.' As for `taṃ`: that offering.

එවං සුභද්දාය වුත්තෙ භද්දා තමත්ථං සම්පටිච්ඡන්තී උත්තරි ච තථා පටිපජ්ජිතුකාමා –

When Subhaddā had thus spoken, Bhaddā, accepting that matter and wishing to practice further in that same way—

634.

634.

‘‘ඉදානෙවාහං ජානාමි, සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං;

සාහං ගන්ත්වා මනුස්සත්තං, වදඤ්ඤූ වීතමච්ඡරා;

සඞ්ඝෙ දානානි දස්සාමි, අප්පමත්තා පුනප්පුන’’න්ති. –

“Now indeed I know that what is given to the Sangha is of great fruit. Having returned to the human state, I, being generous and free from avarice, will give offerings to the Sangha diligently, again and again.”

ගාථමාහ. සුභද්දා පන අත්තනො දෙවලොකමෙව ගතා. අථ සක්කො දෙවානමින්දො සබ්බෙ දෙවෙ තාවතිංසෙ අත්තනො සරීරොභාසෙන අභිභුය්‍ය විරොචමානං සුභද්දං දෙවධීතරං දිස්වා තඤ්ච තාසං කථාසල්ලාපං සුත්වා තාවදෙව ච සුභද්දාය අන්තරහිතාය තං ‘‘අයං නාමා’’ති අජානන්තො –

She spoke the verse. Subhaddā, for her part, went to her own deva world. Then Sakka, king of the devas, overpowering all the Tāvatiṃsa devas with the radiance of his own body, saw the devadhītā Subhaddā shining brightly. Having heard that conversation of theirs, and just as Subhaddā disappeared, not knowing her by name, he—

635.

635.

‘‘කා [Pg.139] එසා දෙවතා භද්දෙ, තයා මන්තයතෙ සහ;

සබ්බෙ දෙවෙ තාවතිංසෙ, වණ්ණෙන අතිරොචතී’’ති. –

“Who is this devatā, Bhaddā, who converses with you? She outshines all the devas in Tāvatiṃsa in splendor.”

භද්දං පුච්ඡි. සාපිස්ස –

—asked Bhaddā. And she, in turn, to him—

636.

636.

‘‘මනුස්සභූතා දෙවින්ද, පුබ්බෙ මානුසකෙ භවෙ;

සහභරියා ච මෙ ආසි, භගිනී ච කනිට්ඨිකා,සඞ්ඝෙ දානානි දත්වාන, කතපුඤ්ඤා විරොචතී’’ති. –

“Having been human, O king of the devas, in a previous human existence, she was my co-wife and also my younger sister. Having given offerings to the Sangha, having made merit, she shines brightly.”

කථෙසි. අථ සක්කො තස්සා සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය මහප්ඵලභාවං දස්සෙන්තො ධම්මං කථෙසි. තෙන වුත්තං –

—she spoke. Then Sakka, explaining to her the great fruitfulness of an offering directed to the Sangha, taught the Dhamma. Therefore it was said:

637.

637.

‘‘ධම්මෙන පුබ්බෙ භගිනී, තයා භද්දෙ විරොචති;

යං සඞ්ඝම්හි අප්පමෙය්‍යෙ, පතිට්ඨාපෙසි දක්ඛිණං.

“Righteously, O Bhaddā, your former sister outshines you, because she established an offering in the immeasurable Sangha.

638.

638.

‘‘පුච්ඡිතො හි මයා බුද්ධො, ගිජ්ඣකූටම්හි පබ්බතෙ;

විපාකං සංවිභාගස්ස, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

“Indeed, I asked the Buddha on Vulture Peak Mountain about the result of sharing, where what is given is of great fruit.

639.

639.

‘‘යජමානානං මනුස්සානං, පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනං;

කරොතං ඔපධිකං පුඤ්ඤං, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

“For humans who make offerings, for beings seeking merit, for those performing merit that leads to rebirth, where what is given is of great fruit.

640.

640.

‘‘තං මෙ බුද්ධො වියාකාසි, ජානං කම්මඵලං සකං;

විපාකං සංවිභාගස්ස, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

“The Buddha, knowing the fruit of kamma himself, explained this to me: the result of sharing, where what is given is of great fruit.

641.

641.

‘‘චත්තාරො ච පටිපන්නා, චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතා;

එස සඞ්ඝො උජුභූතො, පඤ්ඤාසීලසමාහිතො.

“Four who are practicing the path and four who are established in the fruit; this is the Sangha, upright, composed of wisdom and moral discipline.

642.

642.

‘‘යජමානානං මනුස්සානං, පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනං;

කරොතං ඔපධිකං පුඤ්ඤං, සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං.

“For humans who make offerings, for beings seeking merit, for those performing worldly merit, what is given to the Sangha is of great fruit.

643.

643.

‘‘එසො හි සඞ්ඝො විපුලො මහග්ගතො, එසප්පමෙය්‍යො උදධීව සාගරො;

එතෙ හි සෙට්ඨා නරවීරසාවකා, පභඞ්කරා ධම්මමුදීරයන්ති.

“For this Sangha is vast and exalted, immeasurable like the great ocean. These are the foremost disciples of the Hero among men, the illuminators who proclaim the Dhamma.

644.

644.

‘‘තෙසං [Pg.140] සුදින්නං සුහුතං සුයිට්ඨං, යෙ සඞ්ඝමුද්දිස්ස දදන්ති දානං;

සා දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා පතිට්ඨිතා, මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතා.

“For those who give a gift dedicated to the Sangha, it is well-given, well-offered, well-sacrificed. That offering, established in and directed to the Sangha, is of great fruit, praised by the knowers of the worlds.

645.

645.

‘‘එතාදිසං යඤ්ඤමනුස්සරන්තා, යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ;

විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලං සමූලං, අනින්දිතා සග්ගමුපෙන්ති ඨාන’’න්ති.

“Recalling such an offering, those in whom joy has arisen wander in the world; having removed the stain of stinginess together with its root, being blameless, they go to a heavenly abode.”

637. තත්ථ ධම්මෙනාති කාරණෙන ඤායෙන වා. තයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. ඉදානි තං ‘‘ධම්මෙනා’’ති වුත්තකාරණං දස්සෙතුං යං සඞ්ඝම්හි අප්පමෙය්‍යෙ, පතිට්ඨාපෙසි දක්ඛිණ’’න්ති වුත්තං. අප්පමෙය්‍යෙති ගුණානුභාවස්ස අත්තනි කතානං කාරානං ඵලවිසෙසස්ස ච වසෙන පමිනිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ.

637. Therein, `dhammena` means by reason or by principle. The word `tayā` is the instrumental case in the sense of the ablative. Now, to show that reason which was stated as `dhammena`, it was said: 'because she established an offering in the immeasurable Saṅgha.' `Appameyya` means: unable to be measured by way of the power of virtues and of the special fruit of good deeds done in regard to oneself.

638-9. අයඤ්ච අත්ථො භගවතො සම්මුඛා ච සුතො, සම්මුඛා ච පටිග්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘පුච්ඡිතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යජමානානන්ති දදන්තානං. පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනන්ති අනුනාසිකලොපං කත්වා නිද්දෙසො, පුඤ්ඤඵලං ආකඞ්ඛන්තානං සත්තානං. ඔපධිකන්ති උපධි නාම ඛන්ධා, උපධිස්ස කරණසීලං, උපධිපයොජනන්ති වා ඔපධිකං, අත්තභාවජනකං පටිසන්ධිපවත්තිවිපාකදායකං.

And showing that this meaning was heard in the presence of the Blessed One and received from His presence, he said, 'pucchito,' and so on. Therein, `yajamānānaṃ` means 'of those who give.' `Puññapekkhāna pāṇinaṃ` is a designation made by eliding the nasal, meaning 'of beings who desire the fruit of merit.' As for `opadhikaṃ`: `upadhi` are the aggregates. That which has the nature of producing `upadhi` is `opadhikaṃ`; or, that which has `upadhi` as its purpose is `opadhikaṃ`. It refers to merit that generates individual existence, giving the result of rebirth-linking and the result of continuity.

640. ජානං කම්මඵලං සකන්ති සත්තානං සකං සකං යථාසකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤඵලඤ්ච හත්ථතලෙ ආමලකං විය ජානන්තො. සකන්ති වා යකාරස්ස කකාරං කත්වා වුත්තං, සයං අත්තනාති අත්ථො.

640. `Jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ` means knowing each being's own merit and the fruit of that merit as their own, just as one knows an āmalaka fruit on the palm of one's hand. Or, `sakaṃ` is said by changing the 'ya' to 'ka' (from `sayaṃ`), meaning 'by oneself'.

641. පටිපන්නාති පටිපජ්ජමානා, මග්ගට්ඨාති අත්ථො. උජුභූතොති උජුපටිපත්තියා උජුභාවං පත්තො දක්ඛිණෙය්‍යො ජාතො. පඤ්ඤාසීලසමාහිතොති පඤ්ඤාය සීලෙන ච සමාහිතො, දිට්ඨිසීලසම්පන්නො අරියාය දිට්ඨියා අරියෙන සීලෙන ච සමන්නාගතො. තෙනාපිස්ස පරමත්ථසඞ්ඝභාවමෙව විභාවෙති. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සඞ්ඝටිතත්තා හි සඞ්ඝො[Pg.141]. අථ වා සමාහිතං සමාධි, පඤ්ඤා සීලං සමාහිතඤ්ච අස්ස අත්ථීති පඤ්ඤාසීලසමාහිතො. තෙනස්ස සීලාදිධම්මක්ඛන්ධත්තයසම්පන්නතාය අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවං විභාවෙති.

641. `Paṭipannā` means 'those who are practicing,' that is, 'those established on the path.' `Ujubhūto` means one who has attained a state of uprightness through upright practice, having become worthy of offerings. `Paññāsīlasamāhito` means one composed of wisdom and virtue, endowed with view and virtue, possessed of noble view and noble virtue. By this, it also reveals the very nature of that Saṅgha as the ultimate Saṅgha. For indeed, it is called 'Saṅgha' because of being united by the commonality of view and virtue. Alternatively, `samāhita` is concentration; because this Saṅgha has wisdom, virtue, and concentration, it is called `paññāsīlasamāhito`. By this term, it reveals its state of being supremely worthy of offerings due to its endowment with the three aggregates of phenomena beginning with virtue.

643. විපුලො මහග්ගතොති ගුණෙහි මහත්තං ගතොති මහග්ගතො, තතො එව අත්තනි කතානං කාරානං ඵලවෙපුල්ලහෙතුතාය විපුලො. උදධීව සාගරොති යථා උදකං එත්ථ ධීයතීති ‘‘උදධී’’ති ලද්ධනාමො සාගරො, ‘‘එත්තකානි උදකාළ්හකානී’’තිආදිනා උදකතො අප්පමෙය්‍යො, එවමෙස ගුණතොති අත්ථො. එතෙ හීති හි-සද්දො අවධාරණෙ නිපාතො, එතෙ එව සෙට්ඨාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං –

643. `Vipulo mahaggato`: one is `mahaggato` because one has attained greatness through virtues; for that very reason, one is `vipulo` because of being the cause for the vastness of the fruit of good deeds done unto it. `Udadhīva sāgaro`: just as the ocean, which has gained the name `udadhi` because 'water is contained therein' (udakaṃ ettha dhīyati), is immeasurable in terms of water, as in 'so many measures of water,' and so on, even so is this Saṅgha immeasurable in terms of virtues—this is the meaning. `Ete hi`: here, the particle `hi` is for emphasis, meaning 'these alone are the best.' For this was said:

‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34; 5.32).

“Monks, insofar as there are communities or groups, the Saṅgha of the Tathāgata’s disciples is declared the foremost of them.”

නරවීරසාවකාති නරෙසු වීරියසම්පන්නස්ස නරස්ස සාවකා. පභඞ්කරාති ලොකස්ස ඤාණාලොකකරා. ධම්මමුදීරයන්තීති ධම්මං උද්දිසන්ති. කථං? ධම්මසාමිනා හි ධම්මපජ්ජොතො අරියසඞ්ඝෙ ඨපිතො.

`Naravīrasāvakā` means the disciples of the Hero among men, who is endowed with vigor. `Pabhaṅkarā` means those who make the light that is knowledge for the world. `Dhammamudīrayanti` means they point out the Dhamma. Indeed, the light of the Dhamma was established in the Noble Saṅgha by the Master of the Dhamma.

644. යෙ සඞ්ඝමුද්දිස්ස දදන්ති දානන්ති යෙ සත්තා අරියසඞ්ඝං උද්දිස්ස සම්මුතිසඞ්ඝෙ අන්තමසො ගොත්‍රභුපුග්ගලෙසුපි දානං දදන්ති, තං දානං සංවිභාගවසෙන දින්නම්පි සුදින්නං, ආහුනපාහුනවසෙන හුතම්පි සුහුතං, මහායාගවසෙන යිට්ඨම්පි සුයිට්ඨමෙව හොති. කස්මා? යස්මා සා දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා පතිට්ඨිතා මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතාති, ලොකවිදූහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි ‘‘න ත්වෙවාහං, ආනන්ද, කෙනචි පරියායෙන සඞ්ඝගතාය දක්ඛිණාය පාටිපුග්ගලිකං දක්ඛිණං මහප්ඵලතරං වදාමි (ම. නි. 3.380). පුඤ්ඤං ආකඞ්ඛමානානං, සඞ්ඝො වෙ යජතං මුඛං (ම. නි. 2.400; සු. නි. 574; මහාව. 300). අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති (ම. නි. 1.74; සං. නි. 5.997) ච ආදිනා මහප්ඵලතා වණ්ණිතා පසත්ථා ථොමිතාති අත්ථො.

644. `Ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ` means: those beings who, having dedicated it to the Noble Saṅgha, give a gift within the conventional Saṅgha, at the very least even to `gotrabhū` individuals, that gift, given by way of sharing, is well-given; offered by way of a gift for guests or a religious offering, it is well-offered; sacrificed by way of a great sacrifice, it is indeed well-sacrificed. Why? Because that offering, having gone to the Saṅgha and being established therein, is of great fruit. `Lokavidūna vaṇṇitā` means: by the knowers of the world, the Perfectly Self-Enlightened Ones, its great fruitfulness is praised, commended, and extolled through passages beginning with: 'I do not say, Ānanda, in any way, that an individual offering is of greater fruit than an offering that has gone to the Saṅgha'; 'For those desiring merit who are sacrificing, the Saṅgha is indeed the foremost'; and 'An unsurpassed field of merit for the world'—this is the meaning.

645. ඊදිසං යඤ්ඤමනුස්සරන්තාති එතාදිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස අත්තනා කතං දානං අනුස්සරන්තා. වෙදජාතාති ජාතසොමනස්සා. විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලං [Pg.142] සමූලන්ති මච්ඡෙරමෙව චිත්තස්ස මලිනභාවකරණතො මච්ඡෙරමලං, අථ වා මච්ඡෙරඤ්ච අඤ්ඤං ඉස්සාලොභදොසාදිමලඤ්චාති මච්ඡෙරමලං. තඤ්ච අවිජ්ජාවිචිකිච්ඡාවිපල්ලාසාදීහි සහ මූලෙහීති සමූලං විනෙය්‍ය විනයිත්වා වික්ඛම්භෙත්වා අනින්දිත්වා සග්ගමුපෙන්ති ඨානන්ති යොජනා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

645. `Etādisaṃ puññamanussarantā` means remembering the gift made by oneself, having dedicated it to such a Saṅgha. `Vedajātā` means with joy arisen. `Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ`: `maccheramalaṃ` (the stain of stinginess) is so called because stinginess (`macchera`) itself causes the mind to be stained. Alternatively, `maccheramalaṃ` means stinginess and other stains such as envy, greed, and hatred. And that, since it occurs together with its roots such as ignorance, doubt, and distortions, is called `samūlaṃ` (with its root). Having dispelled and suppressed it, being unblamed, they approach the heavenly state—this is the construction. The remainder is in the manner already stated.

ඉමං පන සබ්බං පවත්තිං සක්කො දෙවානමින්දො ‘‘දද්දල්ලමානා වණ්ණෙනා’’තිආදිනා ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස ආචික්ඛි, ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො භගවතො ආරොචෙසි, භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසි.

Now, Sakka, king of the devas, recounted this entire occurrence to the Venerable Mahāmoggallāna, beginning with the words, 'daddaḷhamānā...' The Venerable Mahāmoggallāna informed the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the occasion for a discourse, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial to the great multitude.

දද්දල්ලවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Daddaḷha Mansion Story is concluded.

7. පෙසවතීවිමානවණ්ණනා

7. The Explanation of the Pesavatī Mansion Story

ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නන්ති පෙසවතීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන මගධෙසු නාලකගාමෙ එකස්මිං ගහපතිමහාසාරකුලෙ පෙසවතී නාම කුලසුණ්හා අහොසි. සා කිර කස්සපස්ස භගවතො යොජනිකෙ කනකථූපෙ කයිරමානෙ දාරිකා හුත්වා මාතරා සද්ධිං චෙතියට්ඨානං ගන්ත්වා මාතරං පුච්ඡි ‘‘කිං ඉමෙ, අම්ම, කරොන්තී’’ති? ‘‘චෙතියං කාතුං සුවණ්ණිට්ඨකා කරොන්තී’’ති. තං සුත්වා දාරිකා පසන්නමානසා මාතරං ආහ – ‘‘අම්ම, මම ගීවාය ඉදං සොවණ්ණමයං ඛුද්දකපිළන්ධනං අත්ථි, ඉමාහං චෙතියත්ථාය දෙමී’’ති. මාතා ‘‘සාධු දෙහී’’ති වත්වා තං ගීවතො ඔමුඤ්චිත්වා සුවණ්ණකාරස්ස හත්ථෙ අදාසි ‘‘ඉදං ඉමාය දාරිකාය පරිච්චජිතං, ඉමම්පි පක්ඛිපිත්වා ඉට්ඨකං කරොහී’’ති. සුවණ්ණකාරො තථා අකාසි. සා දාරිකා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තෙනෙව පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සුගතියංයෙව අපරාපරං සංසරන්තී අම්හාකං භගවතො කාලෙ නාලකගාමෙ නිබ්බත්තා අනුක්කමෙන ද්වාදසවස්සිකා ජාතා.

The Pesavatī Mansion story begins with the words 'Phalikarajatahemajālachannaṃ'. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at Jeta's Grove. At that time, in the country of Magadha, in the village of Nālaka, there was a daughter-in-law named Pesavatī in the family of a certain very wealthy householder. It is said that when the golden stūpa, one yojana in extent, of the Blessed One Kassapa was being built, she, being a young girl, went with her mother to the stūpa site and asked her mother, 'Mother, what are these people doing?' 'They are making golden bricks to build the stūpa.' Hearing that, the young girl, with a mind of faith, said to her mother: 'Mother, on my neck there is this small golden ornament; I will give this for the sake of the stūpa.' Her mother said, 'Good, give it,' and taking it from her neck, she gave it into the hands of the goldsmith, saying, 'This was donated by this young girl; include this also and make the brick.' The goldsmith did so. That young girl, having passed away at a later time, on account of that meritorious deed, was reborn in the deva world. Wandering successively only in happy existences, she was reborn in the time of our Blessed One in the village of Nālaka and gradually became twelve years of age.

සා එකදිවසං මාතරා පෙසිතං මූලං ගහෙත්වා තෙලත්ථාය අඤ්ඤතරං ආපණං අගමාසි. තස්මිඤ්ච ආපණෙ අඤ්ඤතරො කුටුම්බියපුත්තො පිතරා [Pg.143] නිදහිත්වා ඨපිතං බහුං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං මුත්තාමණිරතනානි ච ගහෙතුං උද්ධරන්තො ආපණිකො කම්මබලෙන කථලපාසාණසක්ඛරරූපෙන උපට්ඨහන්තානි දිස්වා තතො එකදෙසං ‘‘පුඤ්ඤවන්තානං වසෙන හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි භවිස්සතී’’ති වීමංසිතුං රාසිං කත්වා ඨපෙසි. අථ නං සා දාරිකා දිස්වා ‘‘කස්මා ආපණෙ රතනානි එවං ඨපිතානි, නනු නාම සම්මදෙව පටිසාමෙතබ්බානී’’ති ආහ. ආපණිකො තං සුත්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤා අයං දාරිකා, ඉමිස්සා වසෙන සබ්බමිදං හිරඤ්ඤාදි එව හුත්වා අම්හාකං විනියොගං ගමිස්සති, සඞ්ගණ්හිස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා තස්සා මාතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ඉමං දාරිකං මය්හං පුත්තස්සත්ථාය දෙහී’’ති වාරෙත්වා බහුධනං දත්වා ආවාහවිවාහං කත්වා තං අත්තනො ගෙහං ආනෙසි. අථස්සා සීලාචාරං ඤත්වා භණ්ඩාගාරං විවරිත්වා ‘‘කිං එත්ථ පස්සසී’’ති වත්වා තාය ‘‘හිරඤ්ඤසුවණ්ණමණිමෙව රාසිකතං පස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘එතානි අම්හාකං කම්මබලෙන අන්තරධායන්තානි තව පුඤ්ඤවිසෙසෙන පුන විසෙසානි ජාතානි, තස්මා ඉතො පට්ඨාය ඉමස්මිං ගෙහෙ සබ්බං ත්වංයෙව විචාරෙහි, තයා දින්නමෙව මයං පරිභුඤ්ජිස්සාමා’’ති වත්වා තතො පභුති තං ‘‘පෙසවතී’’ති වොහරිංසු.

One day, sent by her mother, she took some money and went to a shop to buy oil. At that shop, a certain son of a wealthy householder was retrieving a large amount of gold, silver, pearls, and precious gems that had been stored and hidden by his father. As he was doing so, the shopkeeper, by the power of his kamma, saw them appearing as potsherds, stones, and gravel. Then, to investigate whether gold, silver, and so on would appear through the power of a meritorious person, he set aside a portion of them in a pile. When the girl saw this, she said, “Why are these jewels left like this in the shop? Should they not be properly put away?” Hearing her, the shopkeeper thought, “This girl is greatly meritorious. Because of her, all this gold and such will become real and come into our possession. I must take her into my care.” So he went to her mother and said, “Give this girl to my son.” After offering much wealth, he arranged the marriage and brought her to his own home. Later, recognizing her virtuous conduct, he opened the treasury and said, “What do you see here?” When she replied, “I see heaps of gold, silver, and gems,” he said, “These were disappearing due to the power of our kamma, but through your exceptional merit, they have become special again. From now on, you alone shall manage everything in this house. We will enjoy only what you give us.” From then on, they called her “Pesavatī.”

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා ධම්මසෙනාපති අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරානං පරික්ඛීණභාවං ඤත්වා ‘‘මය්හං මාතුයා රූපසාරිබ්‍රාහ්මණියා පොසාවනිකමූලං දත්වා පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පරිනිබ්බානං අනුජානාපෙත්වා සත්ථු ආණාය මහන්තං පාටිහාරියං දස්සෙත්වා අනෙකෙහි ථුතිසහස්සෙහි භගවන්තං ථොමෙත්වා යාව දස්සනවිසයාතික්කමා අභිමුඛොව අපක්කමිත්වා පුන වන්දිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො විහාරා නික්ඛම්ම භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං සමස්සාසෙත්වා චතස්සොපි පරිසා නිවත්තෙත්වා අනුක්කමෙන නාලකගාමං පත්වා මාතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පච්චූසසමයෙ ජාතොවරකෙ පරිනිබ්බායි. පරිනිබ්බුතස්ස චස්ස සරීරසක්කාරකරණවසෙන දෙවා චෙව මනුස්සා ච සත්තාහං වීතිනාමෙසුං, අගරුචන්දනාදීහි හත්ථසතුබ්බෙධං චිතකමකංසු.

At that time, the Venerable Dhammasenāpati, knowing the state of exhaustion of his own life-formations, thought, 'Having given the price for raising me to my mother, the brahmin woman Rūpasārī, I will attain Parinibbāna.' Having thus reflected, he approached the Blessed One, had his Parinibbāna permitted, and by the Master's authority, displayed a great miracle. Having praised the Blessed One with many thousands of praises, he departed, facing the Blessed One, until he passed beyond the range of sight. Having paid homage again, surrounded by the community of monks, he departed from the monastery. Having given an exhortation to the community of monks, having consoled the Venerable Ānanda, and having dismissed the four assemblies, he gradually reached the village of Nālaka. Having established his mother in the fruit of stream-entry, at dawn, in the chamber where he was born, he attained Parinibbāna. By way of performing the funeral rites for the Elder who had attained Parinibbāna, both devas and humans spent seven days; they made a pyre one hundred cubits high with aloe-wood, sandalwood, and other such woods.

පෙසවතීපි ථෙරස්ස පරිනිබ්බානං සුත්වා ‘‘ගන්තා පූජෙස්සාමී’’ති සුවණ්ණපුප්ඵෙහි ගන්ධජාතෙහි ච පූරිතානි චඞ්කොටකානි ගාහාපෙත්වා ගන්තුකාමා [Pg.144] සසුරං ආපුච්ඡිත්වා තෙන ‘‘ත්වං ගරුභාරා, තත්ථ ච මහාජනසම්මද්දො, පුප්ඵගන්ධානි පෙසෙත්වා ඉධෙව හොහී’’ති වුත්තාපි සද්ධාජාතා ‘‘යදිපි මෙ තත්ථ ජීවිතන්තරායො සියා, ගන්තාව පූජාසක්කාරං කරිස්සාමී’’ති තං වචනං අග්ගහෙත්වා සපරිවාරා තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධපුප්ඵාදීහි පූජෙත්වා කතඤ්ජලී අට්ඨාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ථෙරං පූජෙතුං ආගතානං රාජපරිසානං හත්ථී මත්තො හුත්වා තං පදෙසං උපගඤ්ඡි. තං දිස්වා මරණභයභීතෙසු මනුස්සෙසු පලායන්තෙසු ජනසම්මද්දෙන පතිතං පෙසවතිං මහාජනො අක්කමිත්වා මාරෙසි. සා පූජාසක්කාරං කත්වා ථෙරගතාය සද්ධාය සම්පන්නචිත්තා එව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො අහොසි.

Pesavatī, hearing of the Elder's Parinibbāna, thought, 'I will go and pay homage.' She had baskets filled with golden flowers and fragrant substances taken, and wishing to go, she asked leave of her father-in-law. Although he told her, 'You are heavily pregnant, and there is a great crowd there. Send the flowers and fragrances and stay right here,' she, in whom faith had arisen, did not heed his words, saying, 'Even if there should be a danger to my life there, I will still go and perform acts of homage and honor.' She went there with her retinue, paid homage with fragrances, flowers, and so on, and stood with hands clasped in reverence. At that time, an elephant belonging to the royal retinue that had come to pay homage to the Elder went into musth and approached that place. Seeing it, while the people, frightened by the fear of death, were fleeing, Pesavatī fell in the crush of the crowd, and the great crowd trampled her to death. She, having performed acts of homage and honor, with a mind endowed with faith directed toward the Elder, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm; and a thousand celestial nymphs became her retinue.

සා තාවදෙව අත්තනො දිබ්බසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කීදිසෙන නු ඛො පුඤ්ඤෙන මයා එසා ලද්ධා’’ති, තස්සා හෙතුං උපධාරෙන්තී ථෙරං උද්දිස්ස කතං පූජාසක්කාරං දිස්වා, රතනත්තයෙ අභිප්පසන්නමානසා සත්ථාරං වන්දිතුං අච්ඡරාසහස්සපරිවුතා සට්ඨිසකටභාරාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතත්තභාවා සුමහතියා දෙවිද්ධියා චන්දො විය ච සූරියො විය ච දස දිසා ඔභාසයමානා සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔරුය්හ භගවන්තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා වඞ්ගීසො භගවතො සමීපෙ නිසින්නො භගවන්තං එවමාහ ‘‘පටිභාති මං භගවා ඉමිස්සා දෙවතාය කතකම්මං පුච්ඡිතු’’න්ති. ‘‘පටිභාතු තං, වඞ්ගීසා’’ති භගවා අවොච. අථ ආයස්මා වඞ්ගීසො තාය දෙවතාය කතකම්මං පුච්ඡිතුකාමො පඨමං තාවස්සා විමානං සංවණ්ණෙන්තො ආහ –

At that very moment, that devatā, looking at her own divine splendor, thought, 'By what kind of merit, indeed, has this been obtained by me?' While reflecting on its cause, she saw the homage and honor she had performed on account of the Elder. With a mind exceedingly serene with faith in the Triple Gem, in order to pay homage to the Teacher, surrounded by a thousand celestial nymphs, her being adorned with ornaments weighing sixty cartloads, illuminating the ten directions with very great divine power like the moon and like the sun, she came together with her celestial mansion. Having descended from the mansion, she paid homage to the Blessed One and stood with her hands raised in reverence. And at that time, the Venerable Vaṅgīsa was seated near the Blessed One and said this to the Blessed One: 'It occurs to me, Blessed One, to ask this devatā about the kamma she has done.' The Blessed One said, 'Let it occur to you, Vaṅgīsa.' Then the Venerable Vaṅgīsa, wishing to ask about the kamma done by that devatā, first, praising her celestial mansion, said:

646.

646.

‘‘ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නං, විවිධචිත්‍රතලමද්දසං සුරම්මං;

බ්‍යම්හං සුනිම්මිතං තොරණූපපන්නං, රුචකුපකිණ්ණමිදං සුභං විමානං.

I saw this beautiful, delightful celestial mansion, a dwelling covered with nets of crystal, silver, and gold, having various colorful surfaces, well-constructed, endowed with archways, and strewn with golden sand.

647.

647.

‘‘භාති ච දස දිසා නභෙව සුරියො, සරදෙ තමොනුදො සහස්සරංසී;

තථා තපති මිදං තව විමානං, ජලමිව ධූමසිඛො නිසෙ නභග්ගෙ.

Just as the thousand-rayed sun, the dispeller of darkness, shines in the ten directions in the autumn sky, so too does this celestial mansion of yours blaze, like a blazing fire at night in the vault of the sky.

648.

648.

‘‘මුසතීව [Pg.145] නයනං සතෙරතාව, ආකාසෙ ඨපිතමිදං මනුඤ්ඤං;

වීණාමුරජසම්මතාළඝුට්ඨං, ඉද්ධං ඉන්දපුරං යථා තවෙදං.

Delightful, established in the sky, it steals the eye like a flash of lightning. Resounding with lutes, drums, and well-struck cymbals, this prosperous mansion of yours is like the city of Indra.

649.

649.

‘‘පදුමකුමුදුප්පලකුවලයං, යොධිකබන්ධුකනොජකා ච සන්ති;

සාලකුසුමිතපුප්ඵිතා අසොකා, විවිධදුමග්ගසුගන්ධසෙවිතමිදං.

Here there are lotuses, white water lilies, blue lotuses, and blue water lilies, as well as yodhikā, bandhuka, and nojakā flowers. Sāla trees are in bloom and asoka trees are in flower; this place is pervaded by the sweet fragrance of various excellent trees.

650.

650.

‘‘සළලලබුජභුජකසංයුත්තා, කුසකසුඵුල්ලිතලතාවලම්බිනීහි;

මණිජාලසදිසා යසස්සිනී, රම්මා පොක්ඛරණී උපට්ඨිතා තෙ.

Before you stands a lovely lotus pond, glorious and like a net of jewels, surrounded by pine, breadfruit, and bhujaka trees, and by kusa grass and well-blossomed hanging vines.

651.

651.

‘‘උදකරුහා ච යෙත්ථි පුප්ඵජාතා, ථලජා යෙ ච සන්ති රුක්ඛජාතා;

මානුසකාමානුස්සකා ච දිබ්බා, සබ්බෙ තුය්හං නිවෙසනම්හි ජාතා.

Whatever kinds of flowers are water-born and whatever kinds of trees are land-born, as well as sensual pleasures human, non-human, and divine—all have arisen here in your dwelling.

652.

652.

‘‘කිස්ස සංයමදමස්සයං විපාකො, කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නා;

යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමානං, තදනුපදං අවචාසිළාරපම්හෙ’’ති.

Of what restraint and self-control is this the result? By what fruit of action have you come to be here? And how was this celestial mansion obtained by you? Explain this in detail, O noble one.

646. තත්ථ ඵලිකරජතහෙමජාලඡන්නන්ති ඵලිකමණීහි රජතහෙමජාලෙහි ච ඡාදිතං, ඵලිකමණිමයාහි භිත්තීහි රජතහෙමමයෙහි ජාලෙහි ච සමන්තතො හෙට්ඨා ච උපරි ච ඡාදිතං, විවිධවණ්ණානං විචිත්තසන්නිවෙසානඤ්ච තලානං භූමීනං වසෙන විවිධචිත්‍රතලං අද්දසං පස්සිං. සුරම්මන්ති සුට්ඨු රමණීයං. විහරිතුකාමා වසන්ති එත්ථාති බ්‍යම්හං, භවනං. තොරණූපපන්නන්ති විවිධමාලාකම්මාදිවිචිත්තෙන සත්තරතනමයෙන තොරණෙන උපෙතං. තොරණන්ති වා ද්වාරකොට්ඨකපාසාදස්ස නාමං, තෙන ච අනෙකභූමකෙන [Pg.146] විචිත්තාකාරෙන තං විමානං උපෙතං. රුචකුපතිණ්ණන්ති සුවණ්ණවාලිකාහි ඔකිණ්ණඞ්ගණං. වාලිකසදිසා හි සුවණ්ණඛණ්ඩා රුචා නාම, රුචමෙව රුචකන්ති වුත්තං. සුභන්ති සොභති, සුට්ඨු භාතීති වා සුභං. විමානන්ති විසිට්ඨමානං, පමාණතො මහන්තන්ති අත්ථො.

646. Therein, 'covered with crystal, silver, and golden lattices' means covered with crystal gems and with nets of silver and gold; covered on all sides, below, and above with walls made of crystal gems and with nets made of silver and gold. By means of surfaces and grounds of various colors and intricate arrangements, I saw a celestial mansion with various wonderful surfaces. 'Surammaṃ' means exceedingly delightful. Because those who desire to dwell, dwell herein, it is a 'byamhaṃ', a dwelling. 'Toraṇūpapannaṃ' means endowed with an archway made of the seven kinds of gems, adorned with various garland-works and so on. Or, 'toraṇa' is the name for a gateway-mansion, and that celestial mansion is endowed with that multi-storied and intricately formed mansion. 'Rucakūpakiṇṇaṃ' means having a courtyard strewn with golden sand. Indeed, fragments of gold similar to sand are called 'rucā', and 'rucā' itself is called 'rucaka'. 'Subhaṃ' means 'beautiful' because it shines, or it is 'subhaṃ' because it shines well. 'Vimānaṃ' means of distinguished measure; the meaning is that it is great in size.

647. භාතීති ජොතති උජ්ජලති. නභෙව සුරියොති ආකාසෙ ආදිච්චො විය. සරදෙති සරදසමයෙ. තමොනුදොති අන්ධකාරවිද්ධංසනො. තථා තපති මිදන්ති යථා සරදකාලෙ සහස්සරංසී සූරියො, තථා තපති දිබ්බති ඉදං තව විමානං, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. ජලමිව ධූමසිඛොති ජලන්තො අග්ගි විය. අග්ගි හි තස්ස අග්ගතො ධූමො පඤ්ඤායතීති ‘‘ධූමසිඛො ධූමකෙතූ’’ති ච වුච්චති. නිසෙති නිසති, රත්තියන්ති අත්ථො. නභග්ගෙති නභකොට්ඨාසෙ, ආකාසපදෙසෙති වුත්තං හොති. ‘‘නගග්ගෙ’’ති වා පාඨො, පබ්බතසිඛරෙති අත්ථො. ඉදං තව විමානන්ති යොජනා.

647. 'Bhāti' means it shines, it blazes. 'Nabheva suriyo' means like the sun in the sky. 'Sarade' means in the autumn season. 'Tamonudo' means dispeller of darkness. 'Tathā tapati midaṃ' means just as the thousand-rayed sun shines in the autumn season, so this celestial mansion of yours shines and blazes; the letter 'ma' is for euphonic conjunction. 'Jalamiva dhūmasikho' means like a blazing fire. Indeed, because smoke appears from the tip of a fire, fire is called 'dhūmasikho' (smoke-crested) and 'dhūmaketu' (smoke-bannered). 'Nise' means at night; the meaning is 'in the night-time'. 'Nabhagge' means in a portion of the sky; that is to say, in a region of the sky. Or, there is the reading 'nagagge'; the meaning is 'on a mountain peak'. The construction is: 'this celestial mansion of yours'.

648. මුසතීව නයනන්ති අතිවිය අත්තනො පභස්සරතාය පටිහනන්තං දස්සනකිච්චං කාතුං අදෙන්තං ඔලොකෙන්තානං චක්ඛුං මුසති විය. තෙනාහ ‘‘සතෙරතාවා’’ති, විජ්ජුලතා වියාති අත්ථො. වීණාමුරජසම්මතාළඝුට්ඨන්ති මහතීආදිවීණානං භෙරිආදිපටහානං හත්ථතාළකංසතාළානඤ්ච සද්දෙහි ඝොසිතං එකනින්නාදං. ඉද්ධන්ති දෙවපුත්තෙහි දෙවධීතාහි දිබ්බසම්පත්තියා ච සමිද්ධං. ඉන්දපුරං යථාති සුදස්සනනගරං විය.

648. ‘Musatīva nayanaṃ’ means: by its excessive brilliance, it strikes the eye-sensitivity, not allowing the function of seeing to be performed, as if stealing from the eyes of those who look. Therefore, he said, ‘sateratāvā,’ meaning like a flash of lightning. ‘Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ’ means resounded with a single, unified roar by the sounds of lutes such as the Mahatī, drums such as the bheri, hand-clapping, and cymbals. ‘Iddhaṃ’ means endowed with divine sons, divine daughters, and divine prosperity. ‘Indapuraṃ yathā’ means like the city Sudassana.

649. පදුමානි ච කුමුදානි ච උප්පලානි ච කුවලයානි ච පදුමකුමුදුප්පලකුවලයන්ති එකත්තවසෙන වුත්තං. අත්ථීති වචනං පරිණාමෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පදුමග්ගහණෙන පුණ්ඩරීකම්පි ගහිතං, කුමුදග්ගහණෙන සෙතරත්තභෙදානි සබ්බානි කුමුදානි, උප්පලග්ගහණෙන රත්තඋප්පලං සබ්බා වා උප්පලජාති, කුවලයග්ගහණෙන නීලුප්පලමෙව ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. යොධිකබන්ධුකනොජකා ච සන්තීති ච-කාරො නිපාතමත්තං, යොධිකබන්ධුජීවකඅනොජකරුක්ඛා ච සන්තීති අත්ථො. කෙචි ‘‘අනොජකාපි සන්තී’’ති පාඨං වත්වා ‘‘අනොජකාපීති වුත්තං හොතී’’ති අත්ථං වදන්ති. සාලකුසුමිතපුප්ඵිතා අසොකාති සාලා කුසුමිතා පුප්ඵිතා අසොකාති යොජෙතබ්බං[Pg.147]. විවිධදුමග්ගසුගන්ධසෙවිතමිදන්ති නානාවිධානං උත්තමරුක්ඛානං සොභනෙහි ගන්ධෙහි සෙවිතං පරිභාවිතං ඉදං තෙ විමානන්ති අත්ථො.

649. ‘Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca’ are spoken of collectively as ‘padumakumuduppalakuvalayaṃ.’ The word ‘atthi’ should be transposed and construed. Therein, by taking ‘paduma,’ the puṇḍarīka is also taken; by taking ‘kumuda,’ all kumudas of the white and red varieties are taken; by taking ‘uppala,’ the red uppala or all species of uppala are taken; and by taking ‘kuvalaya,’ only the nīluppala is taken—this should be understood. In ‘Yodhikabandhukanojakā ca santi,’ the particle ‘ca’ is merely a particle; the meaning is: there are yodhikā, bandhujīvaka, and anojakā trees. Some, stating the reading ‘anojakāpi santi,’ say the meaning is ‘anojakā are also present.’ ‘Sālakusumitapupphitā asokā’ should be construed as: sāla trees are blossomed and asoka trees are in flower. ‘Vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ’ means: this mansion of yours is frequented and pervaded by the excellent fragrances of various superior trees.

650. සළලලබුජභුජකසංයුත්තාති තීරෙ ඨිතෙහි සළලෙහි ලබුජෙහි භුජකරුක්ඛෙහි ච සහිතා. භුජකො නාම එකො සුගන්ධරුක්ඛො දෙවලොකෙ ච ගන්ධමාදනෙ ච අත්ථි, අඤ්ඤත්ථ නත්ථීති වදන්ති. කුසකසුඵුල්ලිතලතාවලම්බිනීහීති කුසකෙහි තාලනාළිකෙරාදීහි තිණජාතීහි ඔලම්බමානාහි සන්තානකවල්ලිආදීහි සුට්ඨු කුසුමිතලතාහි ච සංයුත්තාති යොජනා. මණිජාලසදිසාති මණිජාලසදිසජලා. ‘‘මණිජලසදිසා’’තිපි පාළි, මණිසදිසජලාති අත්ථො. යසස්සිනීති දෙවතාය ආලපනං. උපට්ඨිතා තෙති යථාවුත්තගුණා රමණීයා පොක්ඛරණී තව විමානසමීපෙ ඨිතා.

650. “Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā” means accompanied by saḷala trees, labuja trees, and bhujaka trees standing on the bank. The bhujaka is a fragrant tree that exists in the deva realm and on Mount Gandhamādana; they say it exists nowhere else. “Kusakasuphullitalatāvalambinīhi” is to be construed as: connected with kusa grass, with grass species such as palmyra palms and coconut palms, and with well-flowered hanging vines such as the santānaka creeper. “Maṇijālasadisā” means having water like a net of jewels. “Maṇijalasadisā” is also a reading in the Pāli; the meaning is: having water like an emerald. “Yasassinī” is an address to the deity. “Upaṭṭhitā te” means: the delightful pond with the aforementioned qualities is situated near your mansion.

651. උදකරුහාති යථාවුත්තෙ පදුමාදිකෙ සන්ධාය වදති. යෙත්ථීති යෙ අත්ථි. ථලජාති යොධිකාදිකා. යෙ ච සන්තීති යෙ අඤ්ඤෙපි රුක්ඛජාතා පුප්ඵූපගා ච ඵලූපගා ච, තෙපි තව විමානසමීපෙ සන්තියෙව.

651. “Udakaruhā” refers to the aforementioned lotuses and so on. “Yetthi” is to be divided as “ye atthi” (those that exist). “Thalajā” refers to the yodhikā and other such trees. “Ye ca santi” means whatever other tree species there are that bear flowers and bear fruit—they too exist indeed near your mansion.

652. කිස්ස සංයමදමස්සයං විපාකොති කායසංයමාදීසු කීදිසස්ස සංයමස්ස, ඉන්ද්‍රියදමනාදීසු කීදිසස්ස දමස්ස අයං විපාකො. කෙනාසීති අඤ්ඤමෙව උපපත්තිනිබ්බත්තකං, අඤ්ඤං උපභොගසුඛනිබ්බත්තකං හොතීති ‘‘කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නා’’ති වත්වා පුන ‘‘යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමාන’’න්ති ආහ. තත්ථ කම්මඵලෙනාති කම්මඵලෙන විපච්චිතුං ආරද්ධෙනාති වචනසෙසො, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චෙතං කරණවචනං. තදනුපදං අවචාසීති තං කම්මං මයා වුත්තපදස්ස අනුපදං අනුරූපපදං කත්වා කථෙය්‍යාසි. අළාරපම්හෙති බහලසංහතපඛුමෙ, ගොපඛුමෙති අධිප්පායො.

652. “Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko” means: of what kind of restraint among bodily restraint and so on, and of what kind of taming among the taming of the faculties and so on, is this the result? “Kenāsi” is asked because the kamma that brings about rebirth is one thing, and the kamma that brings about the pleasure of enjoyment is another. Therefore, having said, “By what fruit of kamma have you attained this?”, he then said, “And how was this celestial mansion obtained by you?”. Therein, “kammaphalena” means “by the fruit of kamma that has begun to ripen”; this is the remainder of the statement to be understood. And this is an instrumental case in the sense of indicating a particular state. “Tadanupadaṃ avacāsi” means: you should explain that kamma, making your words correspond to the question I have asked. “Aḷārapamhe” means: O devī with thick, dense eyelashes. The intention is: with eyelashes like those of a calf.

අථ දෙවතා ආහ –

Then the deity said:

653.

653.

‘‘යථා ච මෙ අධිගතමිදං විමානං, කොඤ්චමයූරචකොර සඞ්ඝචරිතං;

දිබ්‍යපිලවහංසරාජචිණ්ණං, දිජකාරණ්ඩවකොකිලාභිනදිතං.

“And how I obtained this celestial mansion: frequented by flocks of herons, peacocks, and partridges; resorted to by divine waterfowl and royal swans; resounding with the calls of birds, ducks, and cuckoos.

654.

654.

‘‘නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා[Pg.148], පාටලිජම්බුඅසොකරුක්ඛවන්තං;

යථා ච මෙ අධිගතමිදං විමානං, තං තෙ පවෙදයාමි සුණොහි භන්තෙ.

“Diverse with various santānaka creepers and flowering trees, possessing trumpet-flower, rose-apple, and asoka trees—and how this celestial mansion was obtained by me, that I will declare to you. Listen, venerable sir.”

655.

655.

‘‘මගධවරපුරත්ථිමෙන, නාලකගාමො නාම අත්ථි භන්තෙ;

තත්ථ අහොසිං පුරෙ සුණිසා, පෙසවතීති තත්ථ ජානිංසු මමං.

“To the east of the supreme country of Magadha, there is a village named Nālaka, venerable sir. There I was formerly a daughter-in-law; they knew me there as Pesavatī.”

656.

656.

‘‘සාහමපචිතත්ථධම්මකුසලං, දෙවමනුස්සපූජිතං මහන්තං;

උපතිස්සං නිබ්බුතමප්පමෙය්‍යං, මුදිතමනා කුසුමෙහි අබ්භුකිරිං.

“I, with a joyful mind, scattered flowers over Upatissa—the honored one, skilled in welfare and Dhamma, revered by devas and humans, the great, the immeasurable, the extinguished one.”

657.

657.

‘‘පරමගතිගතඤ්ච පූජයිත්වා, අන්තිමදෙහධරං ඉසිං උළාරං;

පහාය මානුසකං සමුස්සයං, තිදසගතා ඉධ මාවසාමි ඨාන’’න්ති.

“Having honored the noble sage bearing his final body, him who has gone to the supreme goal, I abandoned my human frame; having gone to the Tidasā devas, I dwell here in this place.”

653. තත්ථ කොඤ්චමයූරචකොරසඞ්ඝචරිතන්ති සාරසසිඛණ්ඩිකුම්භකාරකුක්කුටගණෙහි තත්ථ තත්ථ විචරිතං. දිබ්‍යපිලවහංසරාජචිණ්ණන්ති උදකෙ පිලවිත්වා විචරණතො ‘‘පිලවා’’ති ලද්ධනාමෙහි උදකසකුණෙහි හංසරාජෙහි ච තහිං තහිං විචරිතං. දිජකාරණ්ඩවකොකිලාභිනදිතන්ති කාරණ්ඩවෙහි කාදම්බෙහි කොකිලෙහි අඤ්ඤෙහි ච දිජෙහි අභිනාදිතං.

653. Herein, “koñcamayūracakorasaṅghacaritaṃ” means frequented here and there by flocks of cranes, peacocks, partridges, and fowls. “Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ” means frequented here and there by waterfowl—which have obtained the name ‘pilava’ because they travel by floating on water—and by royal swans. “Dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ” means resounded by sheldrakes, kādamba geese, cuckoos, and other birds.

654. නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධාති නානාවිධසාඛාපසාඛවන්තා නානාපුප්ඵරුක්ඛා නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛා, තෙහි විවිධං චිත්තාකාරං විචිත්තසන්නිවෙසං නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා. ‘‘විවිධ’’න්ති හි වත්තබ්බෙ ‘‘විවිධා’’ති වුත්තං. සන්තානකාති හි කාමවල්ලියො, නානාවිධපුප්ඵරුක්ඛා ච විවිධා එත්ථ සන්ති[Pg.149], තෙහි වා විවිධන්ති නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධා. ‘‘නානාසන්තානකපුප්ඵරුක්ඛවිවිධං, පාටලිජම්බුඅසොකරුක්ඛවන්ත’’න්ති ච කෙචි පඨන්ති. තෙහි ‘‘පුප්ඵරුක්ඛා සන්තී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘පුප්ඵරුක්ඛා’’ති වා අවිභත්තිකනිද්දෙසො, පුප්ඵරක්ඛන්ති වුත්තං හොති.

654. “Nānāsantānakapuppharukkhavividhā”: This means santānaka creepers having various kinds of branches and minor branches, and various flowering trees. By these, it has a variegated appearance and a variegated arrangement; thus it is “nānāsantānakapuppharukkhavividhā”. Indeed, where “vividhaṃ” should be said, “vividhā” is said. Indeed, “santānakā” are wish-fulfilling creepers. And various kinds of flowering trees exist here. Or, because it is diverse by means of them, it is “nānāsantānakapuppharukkhavividhā”. Some also recite it as “nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ”. With these words, the phrase “puppharukkhā santi” should be brought in and connected. Alternatively, “puppharukkhā” is a description without inflection; it is said to mean “puppharukkhaṃ”.

655. මගධවරපුරත්ථිමෙනාති මගධවරෙ පුරත්ථිමෙන, අභිසම්බොධිට්ඨානතාය උත්තමෙ මගධරට්ඨෙ පුරත්ථිමදිසාය. තත්ථ අහොසිං පුරෙ සුණිසාති පුබ්බෙ අහං තස්මිං නාලකගාමෙ එකස්මිං ගහපතිකුලෙ සුණිසා සුණ්හා අහොසිං.

655. “Magadhavarapuratthimena” means: in the eastern part of the excellent Magadha countries; or alternatively, in the eastern direction in the excellent Magadha country, which is supreme because it is the place of perfect enlightenment. “Tattha ahosiṃ pure suṇisā” means: formerly, in a previous existence, I was a daughter-in-law in a certain householder's family in that Nālaka village.

656. සාති සයං. අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච කුසලොති අත්ථධම්මකුසලො, භගවා. අපචිතො අත්ථධම්මකුසලො එතෙනාති අපචිතත්ථධම්මකුසලො, ධම්මසෙනාපති, තං. අපචිතං වා අපචයො, නිබ්බානං, තස්මිං අවසිට්ඨඅත්ථධම්මෙ ච කුසලං, අපචිතෙ වා පූජනීයෙ අත්ථෙ ධම්මෙ නිරොධෙ මග්ගෙ ච කුසලං. මහන්තෙහි උළාරෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තං. කුසුමෙහීති රතනමයෙහි ඉතරෙහි ච කුසුමෙහි.

656. “Sāhaṃ” means “I, that woman”. “Atthadhammakusalo” means skilled in the benefits (attha) and the causes (dhamma); this refers to the Blessed One. “Apacitatthadhammakusalo” means he by whom the one skilled in the benefits and causes (the Blessed One) is revered; this refers to the General of the Dhamma (Sāriputta). Or alternatively, “apacita” or “apacayo” means the destruction (of rebirth-linking), which is Nibbāna; in this sense, the compound means skilled in the remaining benefits and causes apart from that Nibbāna. Or alternatively, skilled in the revered and worshipful benefit and cause, which are Cessation (nirodha) and the Path (magga). “Mahantaṃ” (great) is so called because of being endowed with the great and lofty aggregates of virtue and so forth. “Kusumehi” means with flowers made of jewels and with other flowers.

657. පරමගතිගතන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානං පත්තං. සමුස්සයන්ති සරීරං. තිදසගතාති තිදසභවනං ගතා, තාවතිංසං දෙවනිකායං උපපන්නා. ඉධාති ඉමස්මිං දෙවලොකෙ. ආවසාමි ඨානන්ති ඉමං විමානං අධිවසාමි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

657. “Paramagatigataṃ” means having attained Nibbāna without remainder of aggregates. “Samussayaṃ” means the body. “Tidasagatā” means having gone to the realm of the Thirty-three, having been reborn among the host of Tāvatiṃsa devas. “Idha” means in this deva world. “Āvasāmi ṭhānaṃ” means I dwell presiding over this celestial mansion. The rest is just as has been explained.

එවං ආයස්මතා වඞ්ගීසෙන දෙවතාය ච කථිතකථාමග්ගං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා භගවා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, having established the occasion from the course of the conversation spoken by the Venerable Vaṅgīsa and the deity, the Blessed One taught the Dhamma in detail to the assembly that had gathered. That teaching was for the welfare of the great multitude.

පෙසවතීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Pesavatī Mansion is concluded.

8. මල්ලිකාවිමානවණ්ණනා

8. The Explanation of the Mallikā Mansion

පීතවත්ථෙ [Pg.150] පීතධජෙති මල්ලිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? ධම්මචක්කප්පවත්තනමාදිං කත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා කතබුද්ධකිච්චෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලරාජූනං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ විසාඛපුණ්ණමායං පච්චූසවෙලායං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ භගවති ලොකනාථෙ දෙවමනුස්සෙහි තස්ස සරීරපූජාය කයිරමානාය තදා කුසිනාරායං වසමානා බන්ධුලමල්ලස්ස භරියා මල්ලරාජපුත්තී මල්ලිකා නාම උපාසිකා සද්ධා පසන්නා විසාඛාය මහාඋපාසිකාය පසාධනසදිසං අත්තනො මහාලතාපසාධනං ගන්ධොදකෙන ධොවිත්වා දුකූලචුම්බටකෙන මජ්ජිත්වා අඤ්ඤඤ්ච බහුං ගන්ධමාලාදිං ගහෙත්වා භගවතො සරීරං පූජෙසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන මල්ලිකාවත්ථු ධම්මපදවණ්ණනායං ආගතමෙව.

This is the Vimanavatthu of Mallikā, beginning 'Clad in yellow, with a yellow banner.' What is its origin? When the Blessed One, the refuge of the world, had completed the duties of a Buddha—from the setting in motion of the Wheel of Dhamma up to the taming of the wandering ascetic Subhadda—and had attained Parinibbāna with the Nibbāna-element that is without remainder, at dawn on the full-moon day of Visākha, between the twin sāla trees in the sāla grove of the Malla kings at Upavattana in Kusinārā; at that time, while devas and humans were venerating His bodily relics, the female lay follower named Mallikā, a Malla princess and the wife of Bandhula the Malla, who was dwelling in Kusinārā, being endowed with faith and confidence, washed her great Mahālatā adornment, which was like the adornment of the great female lay follower Visākhā, with fragrant water, polished it with a fine cloth, and taking many other perfumes, garlands, and so forth, she venerated the bodily relics of the Blessed One. This is the summary here. In detail, however, the story of Mallikā is found in the Dhammapada commentary.

සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, තෙන පූජානුභාවෙන අස්සා අඤ්ඤෙහි අසාධාරණා උළාරා දිබ්බසම්පත්ති අහොසි. වත්ථාලඞ්කාරවිමානානි සත්තරතනසමුජ්ජලානි විසෙසතො සිඞ්ගීසුවණ්ණොභාසානි අතිවිය පභස්සරානි සබ්බා දිසා ආසිඤ්චමානාව සුවණ්ණරසධාරාපිඤ්ජරා කරොන්ති. අථායස්මා නාරදො දෙවචාරිකං චරන්තො තං දිස්වා උපගඤ්ඡි. සා තං දිස්වා වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. සො තං –

In a later time, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. Through the power of that veneration, there arose for her a sublime divine fortune, uncommon to others. Her garments, ornaments, and mansion were radiant with the seven kinds of jewels. Especially, being brilliant with the radiance of siṅgī-gold and exceedingly effulgent, they made all directions tawny-gold, as if pouring out a stream of liquid gold. Then, the Venerable Nārada, while wandering on tour in the deva realm, saw her and approached. She, seeing him, paid homage, and raising her joined palms, she stood still. He asked her:

658.

658.

‘‘පීතවත්ථෙ පීතධජෙ, පීතාලඞ්කාරභූසිතෙ;

පීතන්තරාහි වග්ගූහි, අපිළන්ධාව සොභසි.

“O you who are clad in yellow garments, with a yellow banner, adorned with yellow ornaments; with beautiful yellow upper-garments, you shine even when unadorned.

659.

659.

‘‘කා කම්බුකායූරධරෙ, කඤ්චනාවෙළභූසිතෙ;

හෙමජාලකසඤ්ඡන්නෙ, නානාරතනමාලිනී.

“Who are you, O wearer of golden bracelets and armlets, adorned with golden ear-pendants, covered with a golden net, and garlanded with various gems?

660.

660.

‘‘සොවණ්ණමයා ලොහිතඞ්ගමයා ච, මුත්තාමයා වෙළුරියමයා ච;

මසාරගල්ලා සහලොහිතඞ්ගා, පාරෙවතක්ඛීහි මණීහි චිත්තතා.

“They are made of gold and of ruby, of pearl and of beryl; of masāragalla gems together with rubies, and are variegated with gems the color of a pigeon's eye.

661.

661.

‘‘කොචි [Pg.151] කොචි එත්ථ මයූරසුස්සරො, හංසස්සරඤ්ඤො කරවීකසුස්සරො;

තෙසං සරො සුය්‍යති වග්ගුරූපො, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං.

“Among these, some have the beautiful sound of a peacock, another has the sound of a haṃsa, and another the beautiful sound of a karavīka. Their charming sound is heard, like a five-limbed musical instrument, well-played.”

662.

662.

‘‘රථො ච තෙ සුභො වග්ගු, නානාරතනචිත්තිතො;

නානාවණ්ණාහි ධාතූහි, සුවිභත්තොව සොභති.

“And your chariot is beautiful and pleasing, adorned with various jewels; being well-proportioned with elements of diverse colors, it shines splendidly.

663.

663.

‘‘තස්මිං රථෙ කඤ්චනබිම්බවණ්ණෙ, යා ත්වං ඨිතා භාසසිමං පදෙසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. – පුච්ඡි;

“On that chariot, which has the hue of a golden image, you stand illuminating this region. O goddess, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?” he asked.

658. තත්ථ පීතවත්ථෙති පරිසුද්ධචාමීකරපභස්සරතාය පීතොභාසනිවාසනෙ. පීතධජෙති විමානද්වාරෙ රථෙ ච සමුස්සිතහෙමමයවිපුලකෙතුභාවතො පීතොභාසධජෙ. පීතාලඞ්කාරභූසිතෙති පීතොභාසෙහි ආභරණෙහි අලඞ්කතෙ. සතිපි අලඞ්කාරානං නානාවිධරංසිජාලසමුජ්ජලවිවිධරතනවිචිත්තභාවෙ තාදිසසුචරිතවිසෙසනිබ්බත්තතාය පන සුපරිසුද්ධචාමීකරමරීචිජාලවිජ්ජොතිතත්තා විසෙසතො පීතනිභාසානි තස්සා ආභරණානි අහෙසුං. පීතන්තරාහීති පීතවණ්ණෙහි උත්තරියෙහි. ‘‘සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බ’’න්තිආදීසු (පාරා. 523-524) නිවාසනෙ අන්තරසද්දො ආගතො, ඉධ පන ‘‘අන්තරසාටකා’’තිආදීසු විය උත්තරියෙ දට්ඨබ්බො. අන්තරා උත්තරියං උත්තරාසඞ්ගො උපසංබ්‍යානන්ති පරියායසද්දා එතෙ. වග්ගූහීති සොභනෙහි සණ්හමට්ඨෙහි. අපිළන්ධාව සොභසීති ත්වං ඉමෙහි අලඞ්කාරෙහි අනලඞ්කතාපි අත්තනො රූපසම්පත්තියාව සොභසි. තෙ පන අලඞ්කාරා තව සරීරං පත්වා සොභන්ති, තස්මා අනලඞ්කතාපි ත්වං අලඞ්කතසදිසීති අධිප්පායො.

658. Herein, pītavatthe (O you clad in yellow) means one wearing a lower garment of yellow lustre, on account of its having the radiance of pure refined gold. Pītadhaje (O you with a yellow banner) means one with a banner of yellow lustre, on account of there being vast banners made of gold raised high at the mansion gate and on the chariot. Pītālaṅkārabhūsite (O you adorned with yellow ornaments) means one decorated with ornaments of yellow lustre. Although the ornaments were variegated with various gems sparkling with nets of diverse rays, yet because they were produced by such a special good deed, they were illumined by a net of rays from very pure refined gold, and thus her ornaments were especially of a yellow lustre. Pītantarāhi (with yellow upper-garments) means with upper garments of yellow color. In passages such as, “At most a robe with an inner and outer garment is to be accepted by that bhikkhu,” the word antara (inner) is used for the lower garment, but here it should be understood as the upper garment, as in phrases like antarasāṭaka (inner shawl). The words antarā, uttariyaṃ, uttarāsaṅgo, and upasaṃbyānaṃ are synonyms. Vaggūhi (beautiful) means beautiful, fine, and smooth. Apiḷandhāva sobhasi (you shine even when unadorned) means: you, even unadorned by these ornaments, shine by your own accomplishment of beauty. Those ornaments, however, shine upon reaching your body; therefore, even when unadorned, you are like one who is adorned—this is the meaning.

659. කා කම්බුකායූරධරෙති කා ත්වං කතරදෙවනිකායපරියාපන්නා සුවණ්ණමයපරිහාරකධරෙ, සුවණ්ණමයකෙයූරධරෙ වා. කම්බුපරිහාරකන්ති ච හත්ථාලඞ්කාරවිසෙසො වුච්චති, කායූරන්ති භුජාලඞ්කාරවිසෙසො. අථ වා කම්බූති සුවණ්ණං, තස්මා කම්බුකායූරධරෙ සුවණ්ණමයබාහාභරණධරෙති [Pg.152] අත්ථො. කඤ්චනාවෙළභූසිතෙති කඤ්චනමයාවෙළපිළන්ධනභූසිතෙ. හෙමජාලකසඤ්ඡන්නෙති රතනපරිසිබ්බිතෙන හෙමමයෙන ජාලකෙන ඡාදිතසරීරෙ. නානාරතනමාලිනීති නක්ඛත්තමාලාය විය කාළපක්ඛරත්තියං සීසෙ පටිමුක්කාහි විවිධාහි රතනාවලීහි නානාරතනමාලිනී කා ත්වන්ති පුච්ඡති.

659. Kā kambukāyūradhare means: Who are you, belonging to which assembly of devas, wearing golden bracelets or golden armlets? And kambuparihāraka is said to be a specific type of hand ornament; kāyūra is a specific type of arm ornament. Alternatively, kambu means gold; therefore, kambukāyūradhare means 'one who wears golden arm-ornaments'. Kañcanāveḷabhūsite means 'adorned with golden coil-ornaments'. Hemajālakasañchanne means 'with a body covered by a golden net interwoven with gems'. Regarding Nānāratanamālinī, he asks, 'Who are you, adorned with various jeweled garlands, with diverse rows of jewels worn on your head like a garland of stars on a dark-fortnight night?'

660. සොවණ්ණමයාතිආදි යාහි රතනමාලාහි සා දෙවතා නානාරතනමාලිනීති වුත්තා, තාසං දස්සනං. තත්ථ සොවණ්ණමයාති සිඞ්ගීසුවණ්ණමයා මාලා. ලොහිතඞ්ගමයාති පදුමරාගාදිරත්තමණිමයා. මසාරගල්ලාති මසාරගල්ලමණිමයා. සහලොහිතඞ්ගාති ලොහිතඞ්ගමණිමයාහි සද්ධිං කබරමණිමයා චෙව ලොහිතඞ්ගසඞ්ඛාතරත්තමණිමයා චාති අත්ථො. පාරෙවතක්ඛීහි මණීහි චිත්තතාති පාරෙවතක්ඛිසදිසෙහි මණීහි යථාවුත්තමණීහි ච සඞ්ඛතචිත්තභාවා ඉමා තව කෙසහත්ථෙ රතනමාලාති අධිප්පායො.

660. Sovaṇṇamayā and so forth: this is a description of the jeweled garlands by which that deity is called nānāratanamālinī. Therein, sovaṇṇamayā means garlands made of siṅgī-gold. Lohitaṅgamayā means made of red gems such as rubies and so forth. Masāragallā means made of masāragalla gems. Sahalohitaṅgā means: together with lohitaṅga gems, made of variegated gems and also of red gems known as lohitaṅga; this is the meaning. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā: the intention is that these jeweled garlands in your mass of hair are variegated by gems resembling pigeon's eyes and by the aforementioned gems.

661. කොචි කොචීති එකච්චො එකච්චො. එත්ථාති එතෙසු මාලාදාමෙසු. මයූරසුස්සරොති මයූරො විය සුන්දරනාදො. හංසස්සරඤ්ඤොති හංසස්සරො අඤ්ඤො, හංසසදිසස්සරො අපරො. කරවීකසුස්සරොති කරවීකො විය සොභනස්සරො. තෙසං මාලාදාමානං යථා මයූරස්සරො, හංසස්සරො, කරවීකස්සරො, එවං වග්ගුරූපො මධුරාකාරො සරො සුය්‍යති. කිමිව? පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං. යථා කුසලෙන වාදිතෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ තූරියෙ, එවං තෙසං සරො සුය්‍යති, වග්ගුරූපොති අත්ථො. භුම්මත්ථෙ හි ඉදං උපයොගවචනං.

661. Koci koci means 'each one'. Ettha means 'in these festoons of garlands'. Mayūrasussara means 'having a beautiful sound like a peacock'. Haṃsassarañño means one has the voice of a swan, another has a voice resembling a swan. Karavīkasussara means 'having a lovely sound like a karavīka bird'. From those festoons of garlands, a sound is heard that is beautiful and sweet, like the call of a peacock, the call of a swan, and the call of a karavīka. Like what? Like a five-constituent musical instrument being played. Just as from a five-constituent instrument played by a skilled musician, so is their sound heard; 'beautiful' is the meaning. For this is a term of reference used in the locative sense.

662. නානාවණ්ණාහි ධාතූහීති අනෙකරූපාහි අක්ඛචක්කඊසාදිඅවයවධාතූහි. සුවිභත්තොව සොභතීති අවයවානං අඤ්ඤමඤ්ඤං යුත්තප්පමාණතාය විභත්තිවිභාගසම්පත්තියා ච සුවිභත්තොව හුත්වා විරාජති. අථ වා සුවිභත්තොවාති කෙවලං කම්මනිබ්බත්තොපි සුසික්ඛිතෙන සිප්පාචරියෙන විභත්තොව විරචිතො විය සොභතීති අත්ථො.

662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhi means: by component elements of many kinds, such as the axle, wheel, and shaft. Suvibhattova sobhati means: because the component parts are mutually of suitable proportions and because it is endowed with the accomplishment of distinct divisions, having become well-proportioned indeed, it shines. Alternatively, suvibhatto means: although merely produced by kamma, it shines as if fashioned and arranged by a well-trained master craftsman. This is the meaning.

663. කඤ්චනබිම්බවණ්ණෙති සාතිසයං පීතොභාසතාය කඤ්චනබිම්බකසදිසෙ තස්මිං රථෙ. කඤ්චනබිම්බවණ්ණෙති වා තස්සා දෙවතාය ආලපනං[Pg.153], ගන්ධොදකෙන ධොවිත්වා ජාතිහිඞ්ගුලකරසෙන මජ්ජිත්වා දුකූලචුම්බටකෙන මජ්ජිතකඤ්චනපටිමාසදිසෙති අත්ථො. භාසසිමං පදෙසන්ති ඉමං සකලම්පි භූමිපදෙසං භාසයසි විජ්ජොතයසි.

663. Kañcanabimbavaṇṇe means: in that chariot which is like the color of a golden image, because of its exceedingly golden radiance. Alternatively, this word kañcanabimbavaṇṇe is a form of address to that devatā, meaning: having a complexion like a golden image that has been washed with scented water, polished with the juice of pure vermilion, and polished with a cloth of fine linen. This is the meaning. Bhāsasi imaṃ padesaṃ means: you cause to shine, you illuminate this entire region of the earth.

එවං ථෙරෙන පුච්ඡිතා සාපි දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus asked by the Thera, that devatā also answered with these verses:

664.

664.

‘‘සොවණ්ණජාලං මණිසොණ්ණචිත්තිතං, මුත්තාචිතං හෙමජාලෙන ඡන්නං;

පරිනිබ්බුතෙ ගොතමෙ අප්පමෙය්‍යෙ, පසන්නචිත්තා අහමාභිරොපයිං.

A golden net, adorned with gems and gold, strewn with pearls, and covered with a web of gold—this I, with a confident mind, offered up when Gotama, the immeasurable one, had attained Parinibbāna.

665.

665.

‘‘තාහං කම්මං කරිත්වාන, කුසලං බුද්ධවණ්ණිතං;

අපෙතසොකා සුඛිතා, සම්පමොදාමනාමයා’’ති.

Having performed that wholesome deed praised by the Buddha, I am free from sorrow, blissful, rejoicing, and unafflicted.

664. තත්ථ සොවණ්ණජාලන්ති සරීරප්පමාණෙන කතං සුවණ්ණමයං ජාලං. මණිසොණ්ණචිත්තිතන්ති සීසාදිට්ඨානෙසු සීසූපගගීවූපගාදිආභරණවසෙන නානාවිධෙහි මණීහි ච සුවණ්ණෙන ච චිත්තිතං. මුත්තාචිතන්ති අන්තරන්තරා ආබද්ධාහි මුත්තාවලීහි ආචිතං. හෙමජාලෙන ඡන්නන්ති හෙමමයෙන පභාජාලෙන ඡන්නං. තඤ්හි නානාවිධෙහි මණීහි චෙව සුවණ්ණෙන ච චිත්තිතං මුත්තාවලීහි ආචිතම්පි සුපරිසුද්ධස්ස රත්තසුවණ්ණස්සෙව යෙභුය්‍යතාය දිවාකරකිරණසම්ඵස්සතො අතිවිය පභස්සරෙන හෙමමයෙන පභාජාලෙන සඤ්ඡාදිතං එකොභාසං හුත්වා කඤ්චනාදාසං විය තිට්ඨති. පරිනිබ්බුතෙති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ. ගොතමෙති භගවන්තං ගොත්තෙන නිද්දිසති. අප්පමෙය්‍යෙති ගුණානුභාවතො පමිනිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ. පසන්නචිත්තාති කම්මඵලවිසයාය බුද්ධාරම්මණාය ච සද්ධාය පසන්නමානසා. අභිරොපයින්ති පූජාවසෙන සරීරෙ රොපෙසිං පටිමුඤ්චිං.

664. Herein, `a golden net` means a net made of gold, made to the measure of His body. `Adorned with gems and gold` means adorned with various kinds of gems and gold in the manner of ornaments for the head, neck, etc., in places such as the head. `Set with pearls` means set with strings of pearls bound in between. `Covered with a golden net` means well covered by a net of radiance made of gold. Indeed, that golden net, though adorned with various kinds of gems and gold and set with strings of pearls, due to the predominance of very pure red gold and its contact with the sun's rays, was well covered by an exceedingly brilliant net of radiance made of gold. Having become a single mass of light, it stood like a golden mirror. `Finally passed away` means having attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining. `Gotama` indicates the Blessed One by his clan name. `Immeasurable` means one who cannot be measured by the power of his virtues. `With a devoted mind` means having a devoted mind through faith that has both the fruit of kamma and the Buddha as its object. `I placed` means: by way of offering, I placed it on the body; I put it on.

665. තාහන්ති තං අහං. කුසලන්ති කුච්ඡිතසලනාදිඅත්ථෙන කුසලං. බුද්ධවණ්ණිතන්ති ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා’’තිආදිනා (සං. නි. 5.139; අ. නි. 4.34) සම්මාසම්බුද්ධෙන පසත්ථං. අපෙතසොකාති සොකහෙතූනං භොගබ්‍යසනාදීනං අභාවෙන අපගතසොකා. තෙන චිත්තදුක්ඛාභාවමාහ. සුඛිතාති [Pg.154] සඤ්ජාතසුඛා සුඛප්පත්තා. එතෙන සරීරදුක්ඛාභාවං වදති. චිත්තදුක්ඛාභාවෙන චස්සා පමොදාපත්ති, සරීරදුක්ඛාභාවෙන අරොගතා. තෙනාහ ‘‘සම්පමොදාමනාමයා’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව. අයඤ්ච අත්ථො තදා අත්තනා දෙවතාය ච කථිතනියාමෙනෙව සඞ්ගීතිකාලෙ ආයස්මතා නාරදෙන ධම්මසඞ්ගාහකානං ආරොචිතො, තෙ ච තං තථෙව සඞ්ගහං ආරොපයිංසූති.

665. In `tāhaṃ`, the division of the word should be made as `taṃ ahaṃ` (that kamma, I). `Wholesome` means wholesome in the sense of cutting off, etc., what is contemptible. `Praised by the Buddha` means praised by the Perfectly Enlightened One by the method beginning with, “Monks, as many as there are beings, whether footless or two-footed…” `Free from sorrow` means free from sorrow due to the absence of the causes of sorrow, such as the destruction of wealth. By that, he speaks of the absence of mental suffering. `Happy` means having arisen happiness, having attained happiness. By this, he speaks of the absence of bodily suffering. Due to the absence of mental suffering, for her there is the attainment of delight; due to the absence of bodily suffering, there is freedom from illness. Therefore, he said, `delighting and free from illness`. The rest is just as has been explained. And this meaning, in the very manner it was spoken at that time by herself and the devatā, was related by the Venerable Nārada to the compilers of the Dhamma at the time of the council, and those compilers included it in the collection in that very way. Thus it should be understood.

මල්ලිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mallikā celestial mansion is concluded.

9. විසාලක්ඛිවිමානවණ්ණනා

9. The Commentary on the Visālakkhī Celestial Mansion

කා නාම ත්වං විසාලක්ඛීති විසාලක්ඛිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති පරිනිබ්බුතෙ රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා අත්තනා පටිලද්ධා භගවතා සරීරධාතුයො ගහෙත්වා රාජගහෙ ථූපෙ ච මහෙ ච කතෙ රාජගහවාසිනී එකා මාලාකාරධීතා සුනන්දා නාම උපාසිකා අරියසාවිකා සොතාපන්නා පිතුං ගෙහතො පෙසිතං බහුං මාලඤ්ච ගන්ධඤ්ච පෙසෙත්වා දෙවසිකං චෙතියෙ පූජං කාරෙසි, උපොසථදිවසෙසු පන සයමෙව ගන්ත්වා පූජං අකාසි. සා අපරභාගෙ අඤ්ඤතරෙන රොගෙන ඵුට්ඨා කාලං කත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා හුත්වා නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං සා සක්කෙන දෙවානමින්දෙන සහ චිත්තලතාවනං පාවිසි. තත්ථ ච අඤ්ඤාසං දෙවතානං පභා පුප්ඵාදීනං පභාහි පටිහතා හුත්වා විචිත්තවණ්ණා හොති, සුනන්දාය පන පභා තාහි අනභිභූතා සභාවෙනෙව අට්ඨාසි. තං දිස්වා සක්කො දෙවරාජා තාය කතසුචරිතං ඤාතුකාමො ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

“What is your name, O wide-eyed one?”: this is the Visālakkhī Celestial Mansion. What is its origin? When the Blessed One had attained Parinibbāna, and after King Ajātasattu, having taken the bodily relics of the Blessed One that he had obtained, had a stupa and a festival for the relics established in Rājagaha, a certain female lay disciple residing in Rājagaha named Sunandā, the daughter of a garland-maker, who was a noble disciple and a stream-enterer, sent many garlands and perfumes from her father’s house and caused offerings to be made daily at the cetiya. On Uposatha days, however, she herself went and made the offerings. Later, that female lay disciple, being afflicted by a certain disease, passed away and was reborn as an attendant of Sakka, the king of the devas. Then one day, she entered the Cittalatāvana grove together with Sakka, the lord of the devas. And there, the radiance of other devatās, being affected by the radiance of the flowers and so on, becomes variegated in color. The radiance of Sunandā, however, not being overwhelmed by those, stood by its own nature. Seeing this, Sakka, the king of the devas, wishing to know the good deed she had done, asked with these verses:

666.

666.

‘‘කා නාම ත්වං විසාලක්ඛි, රම්මෙ චිත්තලතාවනෙ;

සමන්තා අනුපරියාසි, නාරීගණපුරක්ඛතා.

“O wide-eyed one, what is your name, roaming in this delightful Cittalatāvana? Surrounded by a retinue of women, you wander all around.”

667.

667.

‘‘යදා දෙවා තාවතිංසා, පවිසන්ති ඉමං වනං;

සයොග්ගා සරථා සබ්බෙ, චිත්‍රා හොන්ති ඉධාගතා.

“When the deities of the Thirty-three enter this forest, all with their yokes and chariots, having come here, they become variegated in appearance.”

668.

668.

‘‘තුය්හඤ්ච [Pg.155] ඉධ පත්තාය, උය්‍යානෙ විචරන්තියා;

කායෙ න දිස්සතී චිත්තං, කෙන රූපං තවෙදිසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“And as you wander here in the garden, having arrived, your body does not show variegation. By what deed is your form like this? O goddess, being asked, explain: What is the deed whose fruit is this?”

666. තත්ථ කා නාම ත්වන්ති පුරිමත්තභාවෙ කා නාම කීදිසී නාම ත්වං, යත්ථ කතෙන සුචරිතෙන අයං තෙ ඊදිසී ආනුභාවසම්පත්ති අහොසීති අධිප්පායො. විසාලක්ඛීති විපුලලොචනෙ.

666. Therein, Kā nāma tvaṃ (What is your name?) means: 'In a former existence, what was your name and what kind of person were you, by what good conduct done therein did this kind of majestic accomplishment come to be for you?' This is the intention. Visālakkhī means: 'O one with wide eyes.'

667. යදාති යස්මිං කාලෙ. ඉමං වනන්ති ඉමං චිත්තලතානාමකං උපවනං. චිත්‍රා හොන්තීති ඉමස්මිං චිත්තලතාවනෙ විචිත්තපභාසංසග්ගෙන අත්තනො සරීරවත්ථාලඞ්කාරාදීනං පකතිඔභාසතොපි විසිට්ඨභාවප්පත්තියා විචිත්‍රාකාරා හොන්ති. ඉධාගතාති ඉධ ආගතා සම්පත්තා, ඉධ වා ආගමනහෙතු.

667. ‘Yadā’ means ‘at which time’. ‘This grove’ (imaṃ vanaṃ) means ‘this grove named Cittalatā’. ‘They become variegated’ (citrā honti) means: in this Cittalatāvana, due to the mingling of variegated radiances, their own bodies, garments, ornaments, and so on, by attaining a state of distinction even beyond their natural splendor, become variegated in appearance. ‘Having come here’ (idhāgatā) means ‘having come here, having arrived,’ or ‘because of the reason for coming here’.

668. ඉධ පත්තායාති ඉමං ඨානං සම්පත්තාය උපගතාය. කෙන රූපං තවෙදිසන්ති කෙන කාරණෙන තව රූපං සරීරං එදිසං එවරූපං, චිත්තලතාවනස්ස පභං අභිභවන්තං තිට්ඨතීති අධිප්පායො.

668. ‘Having arrived here’ (idha pattāya) means ‘having come to this place, having arrived’. ‘By what means is your form like this?’ (Kena rūpaṃ tavedisaṃ) means: ‘by what reason is your form, your body, of such a kind, standing overpowering the radiance of the Cittalatāvana?’ This is the intention.

එවං සක්කෙන පුට්ඨා සා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by Sakka, that deity responded with these verses:

669.

669.

‘‘යෙන කම්මෙන දෙවින්ද, රූපං මය්හං ගතී ච මෙ;

ඉද්ධි ච ආනුභාවො ච, තං සුණොහි පුරින්දද.

“O Chief of Devas, listen to that deed by which my form and my destiny, and my psychic power and influence, came to be, O Purindada.

670.

670.

‘‘අහං රාජගහෙ රම්මෙ, සුනන්දා නාමුපාසිකා;

සද්ධා සීලෙන සම්පන්නා, සංවිභාගරතා සදා.

“In lovely Rājagaha, I was a female lay disciple named Sunandā, endowed with faith and virtue, always delighting in sharing.

671.

671.

‘‘අච්ඡාදනඤ්ච භත්තඤ්ච, සෙනාසනං පදීපියං;

අදාසිං උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

“I gave robes and food, lodging and lamps; I gave to the upright with a serene mind.

672.

672.

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth of the fortnight, and the Pāṭihāriya-pakkha, perfectly endowed with the eight factors.

673.

673.

‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

සඤ්ඤමා සංවිභාගා ච, විමානං ආවසාමහං.

“I would observe the Uposatha, ever restrained in the virtues. Through restraint and sharing, I dwell in a celestial mansion.

674.

674.

‘‘පාණාතිපාතා [Pg.156] විරතා, මුසාවාදා ච සඤ්ඤතා;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරකා.

“Abstaining from the destruction of life, and restrained from false speech, from stealing and sexual misconduct, and far from intoxicating drinks.

675.

675.

‘‘පඤ්චසික්ඛාපදෙ රතා, අරියසච්චාන කොවිදා;

උපාසිකා චක්ඛුමතො, ගොතමස්ස යසස්සිනො.

“Delighting in the five training precepts, skilled in the Noble Truths, a female lay disciple of the Visionary, the illustrious Gotama.

676.

676.

‘‘තස්සා මෙ ඤාතිකුලා දාසී, සදා මාලාභිහාරති;

තාහං භගවතො ථූපෙ, සබ්බමෙවාභිරොපයිං.

“A servant girl from my relatives’ household always brought flowers for me; all of them I offered at the Blessed One’s stupa.

677.

677.

‘‘උපොසථෙ චහං ගන්ත්වා, මාලාගන්ධවිලෙපනං;

ථූපස්මිං අභිරොපෙසිං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“And on the Uposatha day, having gone with garlands, perfumes, and unguents, I placed them on the stupa, serene, with my own hands.

678.

678.

‘‘තෙන කම්මෙන දෙවින්ද, රූපං මය්හං ගතී ච මෙ;

ඉද්ධි ච ආනුභාවො ච, යං මාලං අභිරොපයිං.

“By that deed, O Chief of Devas—the garland which I offered—I have my form and my destiny, my psychic power and my influence.

679.

679.

‘‘යඤ්ච සීලවතී ආසිං, න තං තාව විපච්චති;

ආසා ච පන මෙ දෙවින්ද, සකදාගාමිනී සිය’’න්ති.

“And as for my being virtuous, that has not yet ripened; but my hope, O Chief of Devas, is that I might become a once-returner.”

669. තත්ථ ගතීති අයං දෙවගති, නිබ්බත්ති වා. ඉද්ධීති අයං දෙවිද්ධි, අධිප්පායසමිජ්ඣනං වා. ආනුභාවොති පභාවො. පුරින්දදාති සක්කං ආලපති. සො හි පුරෙ දානං අදාසීති ‘‘පුරින්දදො’’ති වුච්චති.

669. Here, “destiny” (gati) means this divine destiny or rebirth. “Psychic power” (iddhi) means this divine power or the fulfillment of one’s wishes. “Influence” (ānubhāva) means power. “Purindada” addresses Sakka. For he formerly gave a gift, hence he is called “Purindada”.

676. ඤාතිකුලාති පිතු ගෙහං සන්ධාය වදති. සදා මාලාභිහාරතීති සදා සබ්බකාලං දිවසෙ දිවසෙ ඤාතිකුලතො දාසියා පුප්ඵං මය්හං අභිහරීයති. සබ්බමෙවාභිරොපයින්ති මය්හං පිළන්ධනත්ථාය පිතුගෙහතො ආහටං මාලං අඤ්ඤඤ්ච ගන්ධාදිං සබ්බමෙව අත්තනා අපරිභුඤ්ජිත්වා භගවතො ථූපෙ පූජනවසෙන අභිරොපයිං පූජං කාරෙසිං.

676. ‘From my relatives’ household’ (ñātikulā) is said referring to her parents’ home. ‘Always brought flowers’ (sadā mālābhihārati) means: always, at all times, day by day, flowers were brought to me by a servant girl from my relatives’ household. ‘All of them I offered’ (sabbamevābhiropayiṃ) means: without using for myself the garlands brought from my parents’ home for my adornment, and other things such as perfumes, I offered them all by way of worship at the Blessed One’s stupa; I made an offering.

677-8. උපොසථෙ චහං ගන්ත්වාති උපොසථදිවසෙ අහමෙව ථූපට්ඨානං ගන්ත්වා. යං මාලං අභිරොපයින්ති යං තදා භගවතො ථූපෙ මාලාගන්ධාභිරොපනං කතං, තෙන කම්මෙනාති යොජනා.

“And on the Uposatha day, I went” (Uposathe cahaṃ gantvā) means: on the Uposatha day, I myself went to the place of the stupa. “What garland I offered” (yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ) means: whatever offering of garlands and perfumes was made at the Blessed One’s stupa at that time; “by that kamma” is the connection.

679. න තං තාව විපච්චතීති යං සීලවතී ආසිං, තං සීලරක්ඛණං තං රක්ඛිතං සීලං පූජාමයපුඤ්ඤස්ස බලවභාවෙන අලද්ධොකාසං න තාව විපච්චති[Pg.157], න විපච්චිතුං ආරද්ධං, අපරස්මිංයෙව අත්තභාවෙ තස්ස විපාකොති අත්ථො. ආසා ච පන මෙ දෙවින්ද, සකදාගාමිනී සියන්ති ‘‘කථං නු ඛො අහං සකදාගාමිනී භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනා ච මෙ දෙවින්ද, අරියධම්මවිසයාව, න භවවිසෙසවිසයා. සා පන සප්පිමණ්ඩං ඉච්ඡතො දධිතො පචිතං විය අනිප්ඵාදිනීති දස්සෙති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

679. “It does not ripen yet” (Na taṃ tāva vipaccati) means: that I was virtuous, that guarding of virtue, that guarded virtue, due to the powerful nature of the merit consisting of worship, not having obtained the opportunity, does not ripen yet; it has not begun to ripen. The meaning is that its result will be in a future existence. “But my hope, O Chief of Devas, is that I might be a once-returner” (Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti) means: “How might I become a once-returner?” This aspiration of mine, O Chief of Devas, had the noble Dhamma as its object, not distinctions in existence. But it shows that this aspiration, like the making of clarified butter from curds for one who desires it, was not brought to fruition. The rest is in the manner already stated.

ඉමං පන අත්ථං සක්කො දෙවානමින්දො අත්තනා ච තාය දෙවධීතාය ච වුත්තනියාමෙනෙව ආයස්මතො වඞ්ගීසත්ථෙරස්ස ආරොචෙසි. ආයස්මා වඞ්ගීසො සඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගාහකානං මහාථෙරානං ආරොචෙසි, තෙ ච තං තථෙව සඞ්ගීතිං ආරොපයිංසූති.

Moreover, Sakka, the lord of devas, reported this matter to the Venerable Elder Vaṅgīsa in the very manner it had been related by himself and that celestial maiden. The Venerable Vaṅgīsa, at the time of the Council, reported it to the great elders, the compilers of the Dhamma, and those elders included that matter in the recension in that very same way.

විසාලක්ඛිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Visālakkhī Celestial Mansion is concluded.

10. පාරිච්ඡත්තකවිමානවණ්ණනා

10. The Explanation of the Pāricchattaka Celestial Mansion

පාරිච්ඡත්තකෙ කොවිළාරෙති පාරිච්ඡත්තකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථිවාසී අඤ්ඤතරො උපාසකො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා, ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා, අත්තනො ගෙහද්වාරෙ මහන්තං මණ්ඩපං සජ්ජෙත්වා සාණිපාකාරං පරික්ඛිපිත්වා උපරි විතානං බන්ධිත්වා ධජපටාකාදයො උස්සාපෙත්වා නානාවිරාගවණ්ණානි වත්ථානි ගන්ධදාමමාලාදාමානි ච ඔලම්බෙත්වා සිත්තසම්මට්ඨෙ පදෙසෙ ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචෙසි. අථ භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය දෙවවිමානං විය අලඞ්කතපටියත්තං මණ්ඩපං පවිසිත්වා සහස්සරංසී විය අණ්ණවකුච්ඡිං ඔභාසයමානො පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. උපාසකො ගන්ධපුප්ඵධූමදීපෙහි භගවන්තං පූජෙසි.

This is the Pāricchattaka celestial mansion story, entitled 'At the Pāricchattaka Koviḷāra tree.' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, a certain lay devotee residing in Sāvatthī approached the Blessed One, invited him for the next day, and prepared a great pavilion near the door of his house. He surrounded it with a cloth enclosure, fastened a canopy above, raised banners, flags, and the like, and hung garments of various delightful colors, and also garlands of perfumes and garlands of flowers. Having arranged seats in a place that had been sprinkled with water and swept, he informed the Blessed One of the time. Then the Blessed One, having dressed in the morning, took his bowl and robe and entered the pavilion, which was adorned and prepared like a celestial mansion. Illuminating it as the thousand-rayed sun illuminates the belly of the ocean, he sat down on the prepared seat. The lay devotee honored the Blessed One with perfumes, flowers, incense, and lamps.

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරා කට්ඨහාරිකා ඉත්ථී අන්ධවනෙ සුපුප්ඵිතං අසොකරුක්ඛං දිස්වා සපල්ලවඞ්කුරානි පිණ්ඩීකතානි බහූනි අසොකපුප්ඵානි ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තී, භගවන්තං තත්ථ නිසින්නං දිස්වා පසන්නචිත්තා ආසනස්ස සමන්තතො තෙහි පුප්ඵෙහි පුප්ඵසන්ථරං සන්ථරන්තී, භගවතො පූජං කත්වා වන්දිත්වා [Pg.158] තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා නමස්සමානා අගමාසි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා යෙභුය්‍යෙන නන්දනවනෙ නච්චන්තී ගායන්තී පාරිච්ඡත්තකමාලා ගන්ථෙන්තී පමොදමානා කීළන්තී සුඛං අනුභවති. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා තං දිස්වා තාය කතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

And at that time, a certain wood-gathering woman, seeing a well-blossomed asoka tree in the Andha forest, gathered many clusters of asoka flowers together with their tender leaves and shoots. Coming along, she saw the Blessed One seated there and, with a devout mind, spread those flowers as a flower-strewing all around his seat. Having made this offering to the Blessed One, she paid homage, circumambulated him three times, and departed while revering him. At a later time, that woman passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm; she had an entourage of a thousand celestial nymphs. For the most part, in the Nandana grove, she experiences happiness, dancing, singing, weaving garlands of Pāricchattaka flowers, rejoicing, and playing. Then the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realms in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa abode and, seeing her, asked about the kamma she had done with these verses:

680.

680.

‘‘පාරිච්ඡත්තකෙ කොවිළාරෙ, රමණීයෙ මනොරමෙ;

දිබ්බමාලං ගන්ථමානා, ගායන්තී සම්පමොදසි.

“At the Pāricchattaka Koviḷāra tree, so beautiful and delightful, you weave a divine garland, singing and greatly rejoicing.”

681.

681.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා සද්දා නිච්ඡරන්ති, සවනීයා මනොරමා.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.”

682.

682.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා ගන්ධා පවායන්ති, සුචිගන්ධා මනොරමා.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine fragrances waft, pure of scent and delightful.”

683.

683.

‘‘විවත්තමානා කායෙන, යා වෙණීසු පිළන්ධනා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“As your body turns, of the ornaments that are in your braids, their sound is heard, like that of a five-piece orchestra.”

684.

684.

‘‘වටංසකා වාතධුතා, වාතෙන සම්පකම්පිතා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“The hair ornaments, shaken by the wind and made to tremble by the wind—their sound is heard, like that of a five-piece orchestra.”

685.

685.

‘‘යාපි තෙ සිරස්මිං මාලා, සුචිගන්ධා මනොරමා;

වාති ගන්ධො දිසා සබ්බා, රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා.

“And the garland on your head, of pure scent and delightful, its fragrance wafts in all directions, like a Mañjūsaka tree.”

686.

686.

‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“You smell that pure fragrance, you see this superhuman form. O deity, being asked, please declare: of what deed is this the fruit?”

680. තත්ථ පාරිච්ඡත්තකෙ කොවිළාරෙති පාරිච්ඡත්තකනාමකෙ කොවිළාරපුප්ඵෙ ආදාය දිබ්බමාලං ගන්ථමානාති යොජනා. යඤ්හි ලොකියා ‘‘පාරිජාත’’න්ති වදන්ති, තං මාගධභාසාය ‘‘පාරිච්ඡත්තක’’න්ති වුච්චති. කොවිළාරොති ච කොවිළාරජාතිකො, සො ච මනුස්සලොකෙපි දෙවලොකෙපි කොවිළාරො, තස්සාපි ජාතීති වදන්ති.

Therein, regarding 'pāricchattake koviḷāre,' the construction is: 'having taken the koviḷāra flowers named pāricchattaka and weaving a divine garland.' Indeed, that which the worldly learned call 'pārijāta' is called 'pāricchattaka' in the Magadhan language. And 'koviḷāra' is of the koviḷāra species; that tree is a koviḷāra in the human world as well as in the deva world, and they say that its species also exists.

681. තස්සා [Pg.159] පන දෙවතාය නච්චනකාලෙ අඞ්ගභාරවසෙන සරීරතො ච පිළන්ධනතො ච අතිවිය මධුරො සද්දො නිච්ඡරති, ගන්ධො සදා සබ්බා දිසාපි ඵරිත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘තස්සා තෙ නච්චමානායා’’තිආදි. තත්ථ සවනීයාති සොතුං යුත්තා, සවනස්ස වා හිතා, කණ්ණසුඛාති අත්ථො.

Now, at the time of that deity's dancing, by means of the weight of the ornaments on her limbs, an exceedingly sweet sound issues forth from her body and from her adornments, and a fragrance always remains, pervading all directions. Therefore, it was said, 'Of you who are dancing,' and so on. Therein, 'savanīyā' means fit to be heard, or beneficial for hearing, that is, pleasant to the ear.

683. විවත්තමානා කායෙනාති තව කායෙන සරීරෙන පරිවත්තමානෙන, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ චෙතං කරණවචනං. යා වෙණීසු පිළන්ධනාති යානි තෙ කෙසවෙණීසු පිළන්ධනානි, විභත්තිලොපො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා.

Regarding 'Vivattamānā kāyena': by your body, your form, which is turning about. This is an instrumental case in the sense of describing a state. Regarding 'Yā veṇīsu piḷandhanā': whatever ornaments are in your hair-braids. Here, an elision of the case ending is to be understood, or a change of gender.

684. වටංසකාති රතනමයා කණ්ණිකා වටංසකාති අත්ථො. වාතධුතාති මන්දෙන මාලුතෙන ධූපයමානා. වාතෙන සම්පකම්පිතාති වාතෙන සමන්තතො විසෙසතො කම්පිතා චලිතා. අථ වා වටංසකා වාතධුතා, වාතෙන සම්පකම්පිතාති අවාතෙරිතාපි වාතෙරිතාපි යෙ තෙ වටංසකා කම්පිතා, තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසොති අත්ථයොජනා.

'Vaṭaṃsakā' means jeweled head ornaments with central bosses; this is the meaning. 'Vātadhutā' means fanned by a gentle breeze. 'Vātena sampakampitā' means thoroughly shaken and moved by the wind from all sides. Alternatively, the syntactical connection of the meaning for 'Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā' is: even if not stirred by the wind, those head ornaments are shaken as if stirred by the wind, and their pleasant sound is heard.

685. වාති ගන්ධො දිසා සබ්බාති තස්සා තෙ සිරස්මිං දිබ්බමාලාය ගන්ධො වායති සබ්බා දිසා. යථා කිං? රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථාති, යථා නාම මඤ්ජූසකො රුක්ඛො සුපුප්ඵිතො අත්තනො ගන්ධෙන බහූනි යොජනානි ඵරමානො සබ්බා දිසා වායති, එවං තව සිරස්මිං පිළන්ධනමාලාය ගන්ධොති අත්ථො. සො කිර රුක්ඛො ගන්ධමාදනෙ පච්චෙකබුද්ධානං උපොසථකරණමණ්ඩලමාළකමජ්ඣෙ තිට්ඨති. යත්තකානි දෙවලොකෙ ච මනුස්සලොකෙ ච සුරභිකුසුමානි, තානි තස්ස සාඛග්ගෙසු නිබ්බත්තන්ති. තෙන සො අතිවිය සුගන්ධො හොති. එවං තාය දෙවතාය පිළන්ධනමාලාය ගන්ධොති. තෙන වුත්තං ‘‘රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා’’ති.

'Vāti gandho disā sabbā' means: the fragrance of the divine garland on your head wafts in all directions. Like what? 'Like a Mañjūsaka tree.' Just as a Mañjūsaka tree, in full bloom, pervading many yojanas with its fragrance, wafts in all directions, so too does the fragrance of the garland worn on your head; this is the meaning. Indeed, that tree stands on Mount Gandhamādana, in the middle of the circular pavilion for the observance of the Uposatha by Paccekabuddhas. However many fragrant flowers exist in the world of devas and the world of humans, that many arise on the tips of its branches. Therefore, that tree is exceedingly fragrant. In the same way, the fragrance of the garland worn by that deity is very fragrant. Therefore, it is said, 'like a Mañjūsaka tree.'

686. යදිපි තස්ස සග්ගස්ස ඡඵස්සායතනිකභාවතො සබ්බානිපි තත්ථ ආරම්මණානි පියරූපානියෙව, ගන්ධරූපානං පන සවිසෙසානං තස්සා දෙවතාය ලාභිභාවතො ‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුස’’න්ති වුත්තං.

Although, due to that heaven's nature of having the six sense bases, all objects there are indeed delightful, yet because that deity is one who obtains especially superior fragrances and forms, it is said: 'You smell that pure fragrance, you see a superhuman form.'

අථ [Pg.160] දෙවතා ද්වීහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Then the deity replied with two verses:

687.

687.

‘‘පභස්සරං අච්චිමන්තං, වණ්ණගන්ධෙන සංයුතං;

අසොකපුප්ඵමාලාහං, බුද්ධස්ස උපනාමයිං.

“Radiant, blazing, endowed with color and fragrance, I offered a garland of Asoka flowers to the Buddha.”

688.

688.

‘‘තාහං කම්මං කරිත්වාන, කුසලං බුද්ධවණ්ණිතං;

අපෙතසොකා සුඛිතා, සම්පමොදාමනාමයා’’ති.

“Having done that meritorious deed, praised by the Buddha, I am free from sorrow, happy, joyful, and without disease.”

687. තත්ථ සුධොතපවාළසඞ්ඝාතසන්නිභස්ස කිඤ්ජක්ඛකෙසරසමුදායෙන භාණුරංසිජාලස්ස විය අසොකපුප්ඵුත්තමස්ස තදා උපට්ඨිතතං සන්ධායාහ ‘‘පභස්සරං අච්චිමන්ත’’න්ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

680. Therein, referring to how the excellent Asoka flowers appeared at that time—like a mass of well-washed coral with its collection of filaments, and like a net of sunbeams—she said, 'radiant, blazing.' The rest is as already explained.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තාය දෙවතාය අත්තනො සුචරිතකම්මෙ කථිතෙ සපරිවාරාය තස්සා ධම්මං දෙසෙත්වා තතො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො තං පවත්තිං කථෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තමහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙසි, සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

681. Then, when that deity had related her own good deeds, the Venerable Mahāmoggallāna taught the Dhamma to her with her retinue. Then, having come from there to the human world, he related that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made her the origin of the story, taught the Dhamma to the great assembly that had arrived. That teaching was beneficial for the great assembly.

පාරිච්ඡත්තකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

683. The Exposition on the Pāricchattaka Celestial Mansion is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Vimānavatthu of the Khuddaka Nikāya,

දසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස තතියස්ස පාරිච්ඡත්තකවග්ගස්ස

of the third chapter, the Pāricchattaka Vagga, adorned with ten stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

684. the explanation of the meaning is concluded.

4. මඤ්ජිට්ඨකවග්ගො

685. The Mañjiṭṭhaka Chapter

1. මඤ්ජිට්ඨකවිමානවණ්ණනා

1. The Exposition on the Mañjiṭṭhaka Celestial Mansion

මඤ්ජිට්ඨකවග්ගෙ මඤ්ජිට්ඨකෙ විමානස්මින්ති මඤ්ජිට්ඨකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තත්ථ අඤ්ඤතරො උපාසකො භගවන්තං නිමන්තෙත්වා අනන්තරවිමානෙ වුත්තනයෙනෙව මණ්ඩපං සජ්ජෙත්වා තත්ථ නිසින්නං සත්ථාරං පූජෙත්වා දානං දෙති. තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරා කුලදාසී අන්ධවනෙ සුපුප්ඵිතං සාලරුක්ඛං දිස්වා තත්ථ පුප්ඵානි ගහෙත්වා හීරෙහි [Pg.161] ආවුණිත්වා වටංසකෙ කත්වා පුන බහූනි මුත්තපුප්ඵානි අග්ගපුප්ඵානි ච ගහෙත්වා නගරං පවිට්ඨා. තස්මිං මණ්ඩපෙ යුගන්ධරපබ්බතකුච්ඡිං ඔභාසයමානං බාලසූරියං විය ඡබ්බණ්ණබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙත්වා නිසින්නං, භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තා තෙහි පුප්ඵෙහි පූජෙන්තී වටංසකානි ආසනස්ස සමන්තතො ඨපෙත්වා ඉතරානි ච පුප්ඵානි ඔකිරිත්වා සක්කච්චං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, තත්ථ තස්සා රත්තඵලිකමයං විමානං, තස්ස ච පුරතො සුවණ්ණවාලුකාසන්ථතභූමිභාගං මහන්තං සාලවනං පාතුරහොසි. සා යදා විමානතො නික්ඛමිත්වා සාලවනං පවිසති, තදා සාලසාඛා ඔනමිත්වා තස්සා උපරි කුසුමානි ඔකිරන්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන උපගන්ත්වා ඉමාහි ගාථාහි කතකම්මං පුච්ඡි –

In the Mañjiṭṭhaka Chapter, the story beginning with 'In the Mañjiṭṭhaka mansion...' is the Mañjiṭṭhaka Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove near Sāvatthī. There, a certain lay devotee invited the Blessed One and, in the manner described in the immediately preceding mansion story, prepared a pavilion. He honored the Teacher seated there and gave alms. At that time, a certain household slave-woman, seeing a sāla tree in full bloom in the Andhavana, gathered its flowers. She strung them with fibers, made them into head-garlands, and taking many more loose flowers and choice blossoms, she entered the city. In that pavilion, she saw the Blessed One seated, emitting the six-colored Buddha-rays like a rising sun illuminating the valley of Mount Yugandhara. With a mind of faith, she honored him with those flowers, placed the head-garlands all around his seat, scattered the other flowers, paid homage respectfully, circumambulated him three times to the right, and departed. That woman, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. There, a mansion made of red crystal appeared for her, and in front of it, a great sāla forest with a stretch of ground strewn with golden sand. Whenever that deity departs from her mansion and enters the sāla forest, the sāla branches bend down and shower flowers upon her. The Venerable Mahāmoggallāna, approaching her in the manner described below, questioned her about the deed she had done with these verses:

689.

689.

‘‘මඤ්ජිට්ඨකෙ විමානස්මිං, සොණ්ණවාලුකසන්ථතෙ;

පඤ්චඞ්ගිකෙන තූරියෙන, රමසි සුප්පවාදිතෙ.

“In the Mañjiṭṭhaka celestial mansion, strewn with golden sand, you delight in the five-component music, well-played.”

690.

690.

‘‘තම්හා විමානා ඔරුය්හ, නිම්මිතා රතනාමයා;

ඔගාහසි සාලවනං, පුප්ඵිතං සබ්බකාලිකං.

“Descending from that celestial mansion, you, fashioned of gems, enter the sāla grove, ever in bloom.”

691.

691.

‘‘යස්ස යස්සෙව සාලස්ස, මූලෙ තිට්ඨසි දෙවතෙ;

සො සො මුඤ්චති පුප්ඵානි, ඔනමිත්වා දුමුත්තමො.

“O deity, at the root of whichever sāla tree you stand, that very excellent tree, bowing down, sheds its flowers.”

692.

692.

‘‘වාතෙරිතං සාලවනං, ආධුතං දිජසෙවිතං;

වාති ගන්ධො දිසා සබ්බා, රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා.

“The sāla grove, stirred by the wind, gently shaken, frequented by birds; its fragrance wafts in all directions, like a mañjūsaka tree.”

693.

693.

‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“You smell this pure fragrance; you see this superhuman form. O deity, being asked, please tell: of what deed is this the fruit?”

689. තත්ථ මඤ්ජිට්ඨකෙ විමානස්මින්ති රත්තඵලිකමයෙ විමානෙ. සින්දුවාරකණවීරමකුලසදිසවණ්ණඤ්හි ‘‘මඤ්ජිට්ඨක’’න්ති වුච්චති. සොණ්ණවාලුකසන්ථතෙති සමන්තතො විප්පකිණ්ණාහි සුවණ්ණවාලුකාහි සන්ථතභූමිභාගෙ. රමසි සුප්පවාදිතෙති සුට්ඨු පවාදිතෙන පඤ්චඞ්ගිකෙන තූරියෙන අභිරමසි.

689. Therein, ‘in the Mañjiṭṭhaka celestial mansion’ means in a celestial mansion made of red crystal. Indeed, the color resembling the buds of the sinduvāra and kaṇavīra is called ‘mañjiṭṭhaka.’ ‘Strewn with golden sand’ means on a ground area strewn all around with scattered golden sand. ‘You delight in the well-played’ means you rejoice with the well-played five-component music.

690. නිමිත්තා [Pg.162] රතනාමයාති තව සුචරිතසිප්පිනා අභිනිම්මිතා රතනමයා විමානා. ඔගාහසීති පවිසසි. සබ්බකාලිකන්ති සබ්බකාලෙ සුඛං සබ්බඋතුසප්පායං, සබ්බකාලෙ පුප්ඵනකං වා.

690. ‘Fashioned of gems’ means gem-made mansions created by the craft of your good conduct. ‘You enter’ means you enter. ‘Ever-blooming’ means pleasant at all times, suitable for all seasons, or flowering at all times.

692. වාතෙරිතන්ති යථා පුප්ඵානි ඔකිරන්ති, එවං වාතෙන ඊරිතං චලිතං. ආධුතන්ති මන්දෙන මාලුතෙන සණිකසණිකං විධූපයමානං. දිජසෙවිතන්ති මයූරකොකිලාදිසකුණසඞ්ඝෙහි උපසෙවිතං.

692. ‘Stirred by the wind’ means stirred and moved by the wind in such a way that they scatter flowers. ‘Shaken’ means being gently shaken little by little by a slow breeze. ‘Frequented by birds’ means frequented by flocks of birds such as peacocks and cuckoos.

එවං ථෙරෙන පුට්ඨා සා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by the Elder, that deity replied with these verses:

694.

694.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, දාසී අයිරකුලෙ අහුං;

බුද්ධං නිසින්නං දිස්වාන, සාලපුප්ඵෙහි ඔකිරිං.

“When I was a human being among humans, I was a female slave in a master’s household. Seeing the Buddha seated, I scattered sāla flowers over him.

695.

695.

‘‘වටංසකඤ්ච සුකතං, සාලපුප්ඵමයං අහං;

බුද්ධස්ස උපනාමෙසිං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“And a well-made garland of sāla flowers I presented to the Buddha with my own hands, with a mind of faith.

696.

696.

‘‘තාහං කම්මං කරිත්වාන, කුසලං බුද්ධවණ්ණිතං;

අපෙතසොකා සුඛිතා, සම්පමොදාමනාමයා’’ති.

“Having done that meritorious deed, praised by the Buddha, I am free from sorrow, happy, greatly joyful, and without affliction.”

694-5. තත්ථ අයිරකුලෙති අය්‍යකුලෙ, සාමිකගෙහෙති අත්ථො. අහුන්ති අහොසිං. ඔකිරින්ති පුප්ඵෙහි විප්පකිරිං. උපනාමෙසින්ති පූජාවසෙන උපනාමෙසිං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

Therein, ‘in a master’s household’ means in a noble family, that is, in the master’s house. ‘I was’ means I was. ‘I scattered’ means I scattered with flowers. ‘I presented’ means I presented by way of worship. The rest is in the same manner as already stated.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො සපරිවාරාය තස්සා දෙවතාය ධම්මං දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං නිවෙදෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තමහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Then the Venerable Mahāmoggallāna, having taught the Dhamma to that deity together with her retinue, returned to the human world and reported the matter to the Blessed One. The Blessed One, taking that occurrence as the basis, taught the Dhamma to the great assembly that had gathered. The teaching was for the benefit of the world with its gods.

මඤ්ජිට්ඨකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Mañjiṭṭhaka Celestial Mansion is concluded.

2. පභස්සරවිමානවණ්ණනා

2. Exposition on the Pabhassara Celestial Mansion

පභස්සරවරවණ්ණනිභෙති [Pg.163] පභස්සරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති. තෙන ච සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරො උපාසකො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙ අභිප්පසන්නො හොති. තස්සෙකා ධීතා සද්ධා පසන්නා, සාපි ථෙරෙ ගරුචිත්තීකාරබහුලා හොති. අථෙකදිවසං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තො තං කුලං උපසඞ්කමි. සා ථෙරං දිස්වා සොමනස්සජාතා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා ථෙරෙ තත්ථ නිසින්නෙ සුමනමාලාය පූජෙත්වා මධුරං ගුළඵාණිතං ථෙරස්ස පත්තෙ ආකිරි, ථෙරො අනුමොදිතුකාමො නිසීදි. සා ඝරාවාසස්ස බහුකිච්චතාය අනොකාසතං පවෙදෙත්වා ‘‘අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ ධම්මං සොස්සාමී’’ති ථෙරං වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි. තදහෙව ච සා කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො උපසඞ්කමිත්වා ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

This is the Pabhassara Vimāna, the story of the celestial mansion resembling a radiant, excellent hue. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha. At that time, a certain lay follower in Rājagaha was exceedingly devoted to the Elder Mahāmoggallāna. He had a daughter who had faith and devotion, and she too was abundant in her great respect and reverence for the Elder. Then one day, the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering for alms in Rājagaha, approached that family. Seeing the Elder, she, with joy arisen, prepared a seat. When the Elder was seated there, she honored him with a jasmine garland and poured sweet molasses into the Elder’s bowl. The Elder, wishing to give a blessing, sat down. She, informing him of her lack of opportunity due to the many duties of the household life, said, “I will listen to the Dhamma on another day,” and having paid homage to the Elder, sent him away. And on that very day, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm. The Venerable Mahāmoggallāna approached her and questioned her with these three verses:

697.

697.

‘‘පභස්සරවරවණ්ණනිභෙ, සුරත්තවත්ථවසනෙ;

මහිද්ධිකෙ චන්දනරුචිරගත්තෙ,කා ත්වං සුභෙ දෙවතෙ වන්දසෙ මමං.

“O you who are like a radiant, excellent hue, clad in crimson garments, possessing great power, with a body as lovely as sandalwood, who are you, O beautiful deity, that you pay homage to me?”

698.

698.

‘‘පල්ලඞ්කො ච තෙ මහග්ඝො, නානාරතනචිත්තිතො රුචිරො;

යත්ථ ත්වං නිසින්නා විරොචසි, දෙවරාජාරිව නන්දනෙ වනෙ.

“And your couch is of great price, lovely and adorned with various jewels, where you, being seated, shine like the king of gods in the Nandana Grove.”

699.

699.

‘‘කිං ත්වං පුරෙ සුචරිතමාචරී භද්දෙ, කිස්ස කම්මස්ස විපාකං;

අනුභොසි දෙවලොකස්මිං, දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ;

කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“What good conduct did you practice in the past, O dear one? The result of what action do you experience in the world of the devas? O deity, being asked, please tell me: of what action is this the fruit?”

697. තත්ථ පභස්සරවරවණ්ණනිභෙති නිභාති දිබ්බතීති නිභා, වණ්ණොව නිභා වණ්ණනිභා, අතිවිය ඔභාසනතො පභස්සරා ඡවිදොසාභාවෙන වරා උත්තමා වණ්ණනිභා එතිස්සාති පභස්සරවරවණ්ණනිභා. ආමන්තනවසෙන ‘‘පභස්සරවරවණ්ණනිභෙ’’ති වුත්තං. සුරත්තවත්ථවසනෙති සුට්ඨු රත්තවත්ථනිවත්ථෙ. චන්දනරුචිරගත්තෙති චන්දනානුලිත්තං විය රුචිරගත්තෙ, ගොසීතචන්දනෙන බහලතරානුලිත්තං විය සුරත්තමනුඤ්ඤසරීරාවයවෙති අත්ථො, චන්දනානුලෙපෙන වා රුචිරගත්තෙ.

697. Herein, regarding 'pabhassaravaravaṇṇanibhā': because it shines (nibhāti) and gleams (dibbati), it is 'nibhā'; the color itself is the radiance (vaṇṇova nibhā), hence 'vaṇṇanibhā'. Because of its exceeding radiance (ativiya obhāsanato), it is 'pabhassarā' (luminous); due to the absence of skin blemishes (chavidosābhāvena), its radiant color (vaṇṇanibhā) is excellent (varā) and supreme (uttamā). Because she possesses this, she is 'pabhassaravaravaṇṇanibhā'. By way of address, it is stated as 'pabhassaravaravaṇṇanibhe'. 'Surattavatthavasane' means: clothed in a well-dyed red garment. 'Candanaruciragatte' means: having pleasing limbs as if anointed with sandalwood; the meaning is having well-colored and pleasing bodily parts as if thickly smeared with gosīta sandalwood. Or, having a very pleasing body due to the repeated anointing of sandalwood.

එවං [Pg.164] ථෙරෙන පුට්ඨා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

700.

700.

‘‘පිණ්ඩාය තෙ චරන්තස්ස, මාලං ඵාණිතඤ්ච අදදං භන්තෙ;

තස්ස කම්මස්සිදං විපාකං, අනුභොමි දෙවලොකස්මිං.

“While you were wandering for alms-food, venerable sir, I gave a flower and molasses; I experience the result of that kamma here in the deva world.

701.

701.

‘‘හොති ච මෙ අනුතාපො, අපරද්ධං දුක්ඛිතඤ්ච මෙ භන්තෙ;

සාහං ධම්මං නාස්සොසිං, සුදෙසිතං ධම්මරාජෙන.

“And I have remorse, venerable sir; I have erred and am distressed. That I did not listen to the Dhamma, well-taught by the King of Dhamma.

702.

702.

‘‘තං තං වදාමි භද්දන්තෙ, යස්ස මෙ අනුකම්පියො කොචි;

ධම්මෙසු තං සමාදපෙථ, සුදෙසිතං ධම්මරාජෙන.

“For that reason, good sir, I say this to you: whomever you would favor with compassion, may you establish them in the Dhamma, well-taught by the King of Dhamma.

703.

703.

‘‘යෙසං අත්ථි සද්ධා බුද්ධෙ, ධම්මෙ ච සඞ්ඝරතනෙ;

තෙ මං අතිවිරොචන්ති, ආයුනා යසසා සිරියා.

“Those who have faith in the Buddha, the Dhamma, and the Jewel of the Sangha—they outshine me in lifespan, fame, and glory.

704.

704.

‘‘පතාපෙන වණ්ණෙන උත්තරිතරා, අඤ්ඤෙ මහිද්ධිකතරා මයා දෙවා’’ති.

“Other devas are superior in majesty and complexion, and more powerful than I.”

700. තත්ථ මාලන්ති සුමනපුප්ඵං. ඵාණිතන්ති උච්ඡුරසං ගහෙත්වා කතඵාණිතං.

700. Herein, 'mālaṃ' means a jasmine flower. 'Phāṇitaṃ' means molasses made by taking sugarcane juice.

701. අනුතාපොති විප්පටිසාරො. තස්ස කාරණමාහ ‘‘අපරද්ධං දුක්ඛතඤ්ච මෙ භන්තෙ’’ති. ඉදානි තං සරූපතො දස්සෙති ‘‘සාහං ධම්මං නාස්සොසි’’න්ති, සා අහං තදා තව දෙසෙතුකාමස්ස ධම්මං න සුණිං. කීදිසං? සුදෙසිතං ධම්මරාජෙනාති, සම්මාසම්බුද්ධෙන ආදිකල්‍යාණාදිතාය එකන්තනිය්‍යානිකතාය ච ස්වාඛාතන්ති අත්ථො.

701. 'Anutāpo' means remorse. She states its cause with: “I have erred and am distressed, venerable sir.” Now she shows its nature with: “That I did not listen to the Dhamma.” That is: “I, at that time, did not listen to the Dhamma of you who wished to teach it.” What kind of Dhamma? “Well-taught by the King of Dhamma” means: well-proclaimed by the Perfectly Self-Enlightened One because of its being excellent in the beginning, etc., and because of its being what certainly leads out of suffering—this is the meaning.

702. තන්ති තස්මා ධම්මරාජෙන සුදෙසිතත්තා අසවනස්ස ච මාදිසානං අනුතාපහෙතුභාවතො. තන්ති තුවං, තුය්හන්ති අත්ථො. යස්සාති යො අස්ස. අනුකම්පියොති අනුකම්පිතබ්බො. කොචීති යො කොචි. ධම්මෙසූති සීලාදිධම්මෙසු. ‘‘ධම්මෙ හී’’ති වා පාඨො, සාසනධම්මෙති අත්ථො. හීති නිපාතමත්තං, වචනවිපල්ලාසො වා. තන්ති අනුකම්පිතබ්බපුග්ගලං. සුදෙසිතන්ති සුට්ඨු දෙසිතං.

702. The word `taṃ` (in `taṃ taṃ vadāmi`) means 'therefore,' because it was well-taught by the King of Dhamma, and because not hearing it is a cause of remorse for those like me. 'Taṃ' (in 'taṃ taṃ vadāmi') means 'you,' or 'to you'—this is the meaning. 'Yassa' is divided as 'yo assa.' 'Anukampiyo' means 'one to be shown compassion.' 'Koci' means 'whoever.' 'Dhammesu' means in virtues such as morality, etc. Alternatively, the reading is 'Dhamme hī,' meaning in the Dhamma of the Teaching. 'Hī' is merely a particle, or an inversion of grammatical number. 'Taṃ' (in 'taṃ samādapetha') refers to the person deserving compassion. 'Sudesita' means well-taught.

703-4. තෙ මං අතිවිරොචන්තීති තෙ රතනත්තයෙ පසන්නා දෙවපුත්තා මං අතික්කමිත්වා විරොචන්ති. පතාපෙනාති තෙජසා ආනුභාවෙන. අඤ්ඤෙති [Pg.165] යෙ අඤ්ඤෙ. මයාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. වණ්ණෙන උත්තරිතරා මහිද්ධිකතරා ච දෙවා, තෙ රතනත්තයෙ අභිප්පසන්නායෙවාති දස්සෙති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

703-4. 'Te maṃ ativirocanti' means: those deities, devoted to the Triple Gem, outshine me, surpassing me. 'Patāpena' means by splendor, by influence. 'Aññe' means others. 'Mayā' is the instrumental case used in the sense of the ablative for comparison. It indicates that those deities who are superior in beauty and more powerful than me are indeed exceedingly devoted to the Triple Gem. The rest is as has been explained.

පභස්සරවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the Luminous Mansion is concluded.

3. නාගවිමානවණ්ණනා

3. The Exposition of the Nāga Mansion

අලඞ්කතා මණිකඤ්චනාචිතන්ති නාගවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තෙන සමයෙන බාරාණසිවාසිනී එකා උපාසිකා සද්ධා පසන්නා සීලාචාරසම්පන්නා භගවන්තං උද්දිස්ස වත්ථයුගං වායාපෙත්වා සුපරිධොතං කාරාපෙත්වා උපසඞ්කමිත්වා භගවතො පාදමූලෙ ඨපෙත්වා එවමාහ ‘‘පටිග්ගණ්හාතු, භන්තෙ භගවා, ඉමං වත්ථයුගං අනුකම්පං උපාදාය යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. භගවා තං පටිග්ගහෙත්වා තස්සා උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා ධම්මං දෙසෙසි, සා දෙසනාවසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා ගෙහං අගමාසි. සා න චිරස්සෙව කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පන්නා සක්කස්ස දෙවරාජස්ස පියා අහොසි වල්ලභා යසුත්තරා නාම නාමෙන. තස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන හෙමජාලසඤ්ඡන්නො කුඤ්ජරවරො නිබ්බත්ති, තස්ස ච ඛන්ධෙ මණිමයො මණ්ඩපො, මජ්ඣෙ සුපඤ්ඤත්තරතනපල්ලඞ්කො නිබ්බත්ති, ද්වීසු දන්තෙසු චස්ස කමලකුවලයුජ්ජලා රමණීයා ද්වෙ පොක්ඛරණියො පාතුරහෙසුං. තත්ථ පදුමකණ්ණිකාසු ඨිතා දෙවධීතා පග්ගහිතපඤ්චඞ්ගිකතූරියා නච්චන්ති චෙව ගායන්ති ච.

The story of the Nāga mansion, 'Adorned with Gems and Gold'. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Isipatana in the Deer Park near Bārāṇasī. At that time, a devout female lay follower from Bārāṇasī, endowed with faith and virtuous conduct, had a pair of cloths woven and well-washed for the sake of the Blessed One. She approached him, placed the pair of cloths at his feet, and said, 'Venerable Sir, may the Blessed One accept this pair of cloths out of compassion, for what will be for my welfare and happiness for a long time.' The Blessed One accepted it and, seeing her potential for spiritual progress, taught her the Dhamma. At the end of the discourse, she became established in the fruit of stream-entry, paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and returned home. Not long after, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, where she became dear and beloved to Sakka, the king of the devas, named Yasuttarā. By the power of her merit, an excellent elephant, covered with a golden net, arose; and on its back a pavilion made of gems arose. In the middle, a well-prepared jeweled couch arose. On its two tusks, two delightful ponds appeared, radiant with red lotuses and water lilies. There, goddesses, standing on the pericarps of the lotuses and holding the five-fold musical instruments, both dance and sing.

සත්ථා බාරාණසියං යථාභිරන්තං විහරිත්වා යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා තත්‍ර සුදං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. අථ සා දෙවතා අත්තනා අනුභුය්‍යමානං දිබ්බසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා තස්සා කාරණං උපධාරෙන්තී ‘‘සත්ථු වත්ථයුගදානකාරණ’’න්ති ඤත්වා සඤ්ජාතසොමනස්සා භගවති පසාදබහුමානා වන්දිතුකාමා අභික්කන්තාය රත්තියා හත්ථික්ඛන්ධවරගතා ආකාසෙන ආගන්ත්වා තතො ඔතරිත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ එකමන්තං අට්ඨාසි. තං ආයස්මා වඞ්ගීසො භගවතො අනුඤ්ඤාය ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

The Teacher, having stayed in Bārāṇasī for as long as he pleased, set out on a journey towards Sāvatthī. Arriving at Sāvatthī in due course, the Blessed One stayed there in Jeta's Grove, the monastery of Anāthapiṇḍika. Then that deity, observing the divine fortune she herself was experiencing and reflecting on its cause, knew, "It is because of the meritorious deed of offering a pair of cloths to the Teacher." With joy arisen, with abundant faith and respect for the Blessed One, and wishing to pay homage, when the night was far advanced, she came through the sky mounted on the back of a magnificent elephant, descended from there, paid homage to the Blessed One, raised her joined palms, and stood to one side. The Venerable Vaṅgīsa, with the Blessed One's permission, asked her with these verses:

705.

705.

‘‘අලඞ්කතා [Pg.166] මණිකඤ්චනාචිතං, සොවණ්ණජාලචිතං මහන්තං;

අභිරුය්හ ගජවරං සුකප්පිතං, ඉධාගමා වෙහායසං අන්තලික්ඛෙ.

Adorned, having mounted a great, excellent elephant, studded with gems and gold, covered with a golden net, well-equipped, you came here through the sky, through the atmosphere.

706.

706.

‘‘නාගස්ස දන්තෙසු දුවෙසු නිම්මිතා, අච්ඡොදකා පදුමිනියො සුඵුල්ලා;

පදුමෙසු ච තූරියගණා පභිජ්ජරෙ, ඉමා ච නච්චන්ති මනොහරායො.

On the elephant's two tusks were created lotus ponds with clear water, filled with lotuses in full bloom; and among the lotuses, ensembles of musical instruments resound, while these enchanting women dance.

707.

707.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තාසි මහානුභාවෙ, මනුස්සභූතා කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවා, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“You have attained divine power, O one of great might. Having been human, what merit did you perform? By what are you so radiant with glory, and your complexion shines in all directions?”

705. තත්ථ අලඞ්කතාති සබ්බාභරණවිභූසිතා. මණිකඤ්චනාචිතන්ති තෙහි දිබ්බමානෙහි මණිසුවණ්ණෙහි ආචිතං. සොවණ්ණජාලචිතන්ති හෙමජාලසඤ්ඡන්නං. මහන්තන්ති විපුලං. සුකප්පිතන්ති ගමනසන්නාහවසෙන සුට්ඨු සන්නද්ධං. වෙහායසන්ති වෙහායසභූතෙ හත්ථිපිට්ඨෙ. අන්තලික්ඛෙති ආකාසෙ, ‘‘අලඞ්කතමණිකඤ්චනාචිත’’න්තිපි පාඨො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – දෙවතෙ, ත්වං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතා අලඞ්කතමණිකඤ්චනාචිතං, අතිවිය දිබ්බමානෙහි මණීහි කඤ්චනෙහි ච අලඞ්කරණවසෙන ඛචිතං, හෙමජාලෙහි කුම්භාලඞ්කාරාදිභෙදෙහි හත්ථාලඞ්කාරෙහි චිතං ආමුත්තං මහන්තං අතිවිය බ්‍රහන්තං උත්තමං ගජං ආරුය්හ හත්ථිපිට්ඨියා නිසින්නා ආකාසෙනෙව ඉධ අම්හාකං සන්තිකං ආගතාති.

705. Therein, ‘alaṅkatā’ means: adorned with all ornaments. ‘Maṇikañcanācitaṃ’ means: inlaid with those divinely shining gems and gold. ‘Sovaṇṇajālacitaṃ’ means: covered with a golden net. ‘Mahantaṃ’ means: vast. ‘Sukappitaṃ’ means: well-harnessed for the purpose of travel. ‘Vehāyasaṃ’ means: on the elephant's back, which is like the sky. ‘Antalikkhe’ means: in the sky. There is also the reading ‘alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ’. Herein is the concise meaning: O deity, you, adorned with all ornaments, having mounted a supreme, exceedingly great elephant—which is adorned and inlaid with gems and gold, inlaid by way of ornamentation with exceedingly shining gems and gold, and arrayed with elephant ornaments of various kinds such as golden nets and head ornaments—and seated on the elephant's back, have come here to our presence through the sky.

706. නාගස්ස දන්තෙසු දුවෙසු නිම්මිතාති එරාවණස්ස විය නාගරාජස්ස ඉමස්ස ද්වීසු දන්තෙසු ද්වෙ පොක්ඛරණියො සුචරිතසිප්පිනා සුට්ඨු විරචිතා. තූරියගණාති පඤ්චඞ්ගිකතූරියසමූහා. පභිජ්ජරෙති ද්වාදසන්නං ලයභෙදානං වසෙන පභෙදං ගච්ඡන්ති. ‘‘පවජ්ජරෙ’’ති ච පඨන්ති, පකාරෙහි වාදීයන්තීති අත්ථො.

706. ‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā’ means: on the two tusks of this elephant king, like those of Eravana, two lotus ponds were well-created by the artisan that is the kamma of good conduct. ‘Tūriyagaṇā’ means: groups of five-limbed musical instruments. ‘Pabhijjare’ means: they become differentiated by means of twelve kinds of rhythm. They also recite ‘pavajjare’; the meaning is: they are played in various ways.

එවං [Pg.167] ථෙරෙන පුට්ඨා දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි විස්සජ්ජෙසි –

Thus questioned by the Elder, the deity replied with these verses:

708.

708.

‘‘බාරාණසියං උපසඞ්කමිත්වා, බුද්ධස්සහං වත්ථයුගං අදාසිං;

පාදානි වන්දිත්වා ඡමා නිසීදිං, විත්තා චහං අඤ්ජලිකං අකාසිං.

“Having approached in Bārāṇasī, I gave a pair of robes to the Buddha; having paid homage at his feet, I sat on the ground; and being joyful, I made the gesture of reverence with joined hands.

709.

709.

‘‘බුද්ධො ච මෙ කඤ්චනසන්නිභත්තචො, අදෙසයි සමුදයදුක්ඛනිච්චතං;

අසඞ්ඛතං දුක්ඛනිරොධසස්සතං, මග්ගං අදෙසයි යතො විජානිසං.

“And the Buddha, whose skin was like burnished gold, taught me the arising, suffering, and impermanence. He taught the unconditioned, the eternal cessation of suffering, and the path, on account of which I fully understood.

710.

710.

‘‘අප්පායුකී කාලකතා තතො චුතා, උපපන්නා තිදසගණං යසස්සිනී;

සක්කස්සහං අඤ්ඤතරා පජාපති, යසුත්තරා නාම දිසාසු විස්සුතා’’ති.

“Being short-lived, I died and passed away from there, and was reborn, glorious, among the host of the Thirty-Three. I am one of Sakka’s consorts, by name Yasuttarā, renowned in all directions.”

708-9. තත්ථ ඡමාති භූමියං. භුම්මත්ථෙ හි ඉදං පච්චත්තවචනං. විත්තාති තුට්ඨා. යතොති යතො සත්ථු සාමුක්කංසිකධම්මදෙසනතො. විජානිසන්ති චත්තාරි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣිං.

708-9. Therein, ‘chamā’ means on the ground. Indeed, this is a nominative word with a locative meaning. ‘Vittā’ means delighted. ‘Yato’ means from the Teacher’s elevating Dhamma teaching. ‘Vijānisanti’ means I penetrated the Four Noble Truths.

710. අප්පායුකීති ‘‘ඊදිසං නාම උළාරං පුඤ්ඤං කත්වා න තයා එතස්මිං දුක්ඛබහුලෙ මනුස්සත්තභාවෙ එවං ඨාතබ්බ’’න්ති සඤ්ජාතාභිසන්ධිනා විය පරික්ඛයං ගතෙන කම්මුනා අප්පායුකා සමානා. අඤ්ඤතරා පජාපතීති සොළසසහස්සානං මහෙසීනං අඤ්ඤතරා. දිසාසු විස්සුතාති ද්වීසු දෙවලොකෙසු සබ්බදිසාසු පාකටා පඤ්ඤාතා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

710. ‘Appāyukī’ means: having become short-lived due to karma that brings about exhaustion, as if with a resolve that has arisen, thinking: ‘Having performed such great merit, you should not remain in this human state so full of suffering.’ ‘Aññatarā pajāpati’ means: one among sixteen thousand chief consorts. ‘Disāsu vissutā’ means: well-known and celebrated in all directions in the two heavenly realms. The rest is as previously explained.

නාගවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Nāga Mansion is concluded.

4. අලොමවිමානවණ්ණනා

4. The Exposition of the Alomā Mansion

අභික්කන්තෙන [Pg.168] වණ්ණෙනාති අලොමවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ විහරන්තො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය බාරාණසිං පිණ්ඩාය පාවිසි. තත්ථෙකා අලොමා නාම දුග්ගතිත්ථී භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තා අඤ්ඤං දාතබ්බං අපස්සන්තී ‘‘ඊදිසම්පි භගවතො දින්නං මය්හං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා පරිභින්නවණ්ණං අලොණං සුක්ඛකුම්මාසං උපනෙසි, භගවා පටිග්ගහෙසි. සා තං දානං ආරම්මණං කත්වා සොමනස්සං පවෙදෙසි, සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො –

“With surpassing beauty”—this is the Alomā Mansion. What was its origin? The Blessed One, dwelling at Isipatana, the Deer Park, near Bārāṇasī, having dressed in the forenoon and taken his bowl and robe, entered Bārāṇasī for alms. There, a poor woman named Alomā, seeing the Blessed One with a joyful mind and finding nothing else to give, thought, “Even this given to the Blessed One will be of great fruit for me,” and offered stale, unsalted, dry barley-cake of poor quality. The Blessed One accepted it. Making that gift her object, she expressed joy. Afterward, having passed away, she was reborn among the Tāvatiṃsa devas. The Venerable Mahāmoggallāna—

711.

711.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ… වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“With surpassing beauty… and your radiance illuminates all directions.”

පුච්ඡි. සාපි තස්ස බ්‍යාකාසි, තං දස්සෙතුං –

He asked. She also explained it to him, to show that which follows:

714.

714.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. – වුත්තං;

“That deity, pleased… this is the fruit of which deed?”—thus it was said.

715.

715.

‘‘අහඤ්ච බාරාණසියං, බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො;

අදාසිං සුක්ඛකුම්මාසං, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

“I, in Bārāṇasī, to the Buddha, kinsman of the sun, gave dry barley-cake, pleased, with my own hands.

716.

716.

‘‘සුක්ඛාය අලොණිකාය ච, පස්ස ඵලං කුම්මාසපිණ්ඩියා;

අලොමං සුඛිතං දිස්වා, කො පුඤ්ඤං න කරිස්සති.

“See the fruit of a dry, unsalted lump of barley-cake! Seeing Alomā happy, who would not do merit?”

717.

717.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“Therefore, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

716. තත්ථ අලොමං සුඛිතං දිස්වාති අලොමම්පි නාම සුක්ඛකුම්මාසමත්තං දත්වා එවං දිබ්බසුඛෙන සුඛිතං දිස්වා. කො පුඤ්ඤං න කරිස්සතීති කො නාම අත්තනො හිතසුඛං ඉච්ඡන්තො පුඤ්ඤං න කරිස්සතීති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

716. Herein, ‘alomaṃ sukhitaṃ disvā’ means: having given merely a dry barley-meal cake, and seeing her thus happy with divine bliss. ‘Ko puññaṃ na karissati’ means: what person indeed, desiring their own welfare and happiness, would not make merit? The remainder is just as has been stated.

අලොමවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Alomā Mansion is concluded.

5. කඤ්ජිකදායිකාවිමානවණ්ණනා

5. The Exposition of the Kañjikadāyikā Mansion

අභික්කන්තෙන [Pg.169] වණ්ණෙනාති කඤ්ජිකදායිකාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා අන්ධකවින්දෙ විහරති. තෙන ච සමයෙන භගවතො කුච්ඡියං වාතරොගො උප්පජ්ජි. භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි ‘‘ගච්ඡ ත්වං ආනන්ද, පිණ්ඩාය චරිත්වා මය්හං භෙසජ්ජත්ථං කඤ්ජිකං ආහරා’’ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුණිත්වා මහාරාජදත්තියං පත්තං ගහෙත්වා අත්තනො උපට්ඨාකවෙජ්ජස්ස නිවෙසනද්වාරෙ අට්ඨාසි. තං දිස්වා වෙජ්ජස්ස භරියා පච්චුග්ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ථෙරං පුච්ඡි ‘‘කීදිසෙන වො, භන්තෙ, භෙසජ්ජෙන අත්ථො’’ති. සා කිර බුද්ධිසම්පන්නා ‘‘භෙසජ්ජෙන පයොජනෙ සති ථෙරො ඉධාගච්ඡති, න භික්ඛත්ථ’’න්ති සල්ලක්ඛෙසි. ‘‘කඤ්ජිකෙනා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘න යිදං භෙසජ්ජං මය්හං අය්‍යස්ස, තථා හෙස භගවතො පත්තො, හන්දාහං ලොකනාථස්ස අනුච්ඡවිකං කඤ්ජිකං සම්පාදෙමී’’ති සොමනස්සජාතා සඤ්ජාතබහුමානා බදරයූසෙන යාගුං සම්පාදෙත්වා පත්තං පූරෙත්වා තස්ස පරිවාරභාවෙන අඤ්ඤඤ්ච භොජනං පටියාදෙත්වා පෙසෙසි. තං පරිභුත්තමත්තස්සෙව භගවතො සො ආබාධො වූපසමි. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජිත්වා මහතිං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තී මොදති. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං අච්ඡරාසහස්සපරිවාරෙන විචරන්තිං දිස්වා තාය කතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

“With surpassing beauty”—this is the Kañjikadāyikā Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Andhakavinda. At that time, a wind disorder arose in the Blessed One’s stomach. The Blessed One addressed Venerable Ānanda: “Go, Ānanda, and after going for alms, bring me some sour gruel for medicine.” “Yes, Venerable Sir,” replied Venerable Ānanda, and having assented to the Blessed One, he took the bowl given by the Four Great Kings and stood at the door of his attending physician’s house. Seeing him, the physician’s wife came forward, paid homage, took the bowl, and asked the elder, “What kind of medicine do you need, Venerable Sir?” She, being indeed endowed with wisdom, discerned: “When there is a need for medicine, the elder comes here, not for alms.” And when told, “Sour gruel,” she thought, “This medicine is not for my master, for this is the Blessed One’s bowl. Let me prepare suitable sour gruel for the Lord of the World.” Filled with joy and great reverence, she prepared gruel with jujube broth, filled the bowl, and in addition prepared other food as an accompaniment, then sent it. As soon as the Blessed One consumed it, that ailment subsided. Later, she passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas, enjoying great divine prosperity and delight. Then, while Venerable Mahāmoggallāna was making a tour among the devas, he saw her wandering with a retinue of a thousand celestial nymphs and asked her about the deed she had done with these verses:

719.

719.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන …පෙ… වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“With surpassing beauty… and your radiance illuminates all directions.”

සාපි බ්‍යාකාසි.

She, in turn, explained.

721.

721.

‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deity, with a pleased mind… explained of which deed this was the fruit:

723.

723.

‘‘අහං අන්ධකවින්දම්හි, බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො;

අදාසිං කොලසම්පාකං, කඤ්ජිකං තෙලධූපිතං.

“In Andhakavinda, to the Buddha, kinsman of the sun, I gave gruel prepared with jujube, a sour gruel fumigated with oil.

724.

724.

‘‘පිප්ඵල්‍යා ලසුණෙන ච, මිස්සං ලාමඤ්ජකෙන ච;

අදාසිං උජුභූතස්මිං, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

“Mixed with long pepper and with garlic, and with lāmañjaka, I gave it to the upright one with a completely serene mind.

725.

725.

‘‘යා මහෙසිත්තං කාරෙය්‍ය, චක්කවත්තිස්ස රාජිනො;

නාරී සබ්බඞ්ගකල්‍යාණී, භත්තු චානොමදස්සිකා;

එකස්ස කඤ්ජිකදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසිං.

“A woman who would be the chief queen of a wheel-turning king, beautiful in all her limbs and of faultless appearance to her husband, is not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

726.

726.

‘‘සතං [Pg.170] නික්ඛා සතං අස්සා, සතං අස්සතරීරථා;

සතං කඤ්ඤාසහස්සානි, ආමුත්තමණිකුණ්ඩලා;

එකස්ස කඤ්ජිකදානස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

“A hundred nikkhas, a hundred horses, a hundred chariots drawn by she-mules; a hundred thousand maidens adorned with jeweled earrings—are not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

727.

727.

‘‘සතං හෙමවතා නාගා, ඊසාදන්තා උරූළ්හවා;

සුවණ්ණකච්ඡා මාතඞ්ගා, හෙමකප්පනවාසසා,එකස්ස කඤ්ජිකදානස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

“A hundred elephants from the Himalayas, with tusks like plough-poles, powerful; elephants with golden housings, with golden trappings and coverings—are not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.

728.

728.

‘‘චතුන්නමපි දීපානං, ඉස්සරං යොධ කාරයෙ;

එකස්ස කඤ්ජිකදානස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසි’’න්ති.

“Whoever would exercise sovereignty over the four continents is not worth a sixteenth part of the gift of a single sour gruel.”

723-4. තත්ථ අදාසිං කොලසම්පාපකං, කඤ්ජිකං තෙලධූපිතන්ති බදරමොදකකසාවෙ චතුගුණොදකසමොදිතෙ පාකෙන චතුත්ථභාගාවසිට්ඨං යාගුං පචිත්වා තං තිකටුකඅජමොදහිඞ්ගුජීරකලසුණාදීහි කටුකභණ්ඩෙහි අභිසඞ්ඛරිත්වා සුධූපිතං කත්වා ලාමඤ්ජගන්ධං ගාහාපෙත්වා පසන්නචිත්තෙන භගවතො පත්තෙ ආකිරිත්වා සත්ථාරං උද්දිසිත්වා අදාසිං, ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨපෙසින්ති දස්සෙති. තෙනාහ –

Therein, regarding the words “I gave gruel prepared with jujube, a sour gruel fumigated with oil,” the meaning is this: I cooked gruel with jujube powder and four parts water, reducing it to one-fourth. I seasoned that sour gruel well with pungent spices such as the three acrids, ajamoda, asafoetida, cumin, and garlic. Having made it well-fumigated and infused it with the scent of lāmañjaka, with a serene mind I poured it into the Blessed One's bowl. Having dedicated it to the Teacher, I gave it, placing it in the Elder's hand. This is the meaning shown. Therefore, it was said:

‘‘පිප්ඵල්‍යා ලසුණෙන ච, මිස්සං ලාමඤ්ජකෙන ච;

අදාසිං උජුභූතස්මිං, විප්පසන්නෙන චෙතසා’’ති.

“Mixed with long pepper and with garlic, and with lāmañjaka, I gave it to the upright one with a completely serene mind.”

සෙසං වුත්තනයමෙව.

The remainder is in the manner already stated.

එවං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තාය දෙවතාය අත්තනා සමුපචිතසුචරිතකම්මෙ ආවිකතෙ සපරිවාරාය තස්සා ධම්මං දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, Venerable Mahāmoggallāna, after the meritorious kamma well-accumulated by that devatā had been made manifest by herself, taught the Dhamma to her together with her retinue. Having come to the human world, he reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma in the midst of the fourfold assembly. That teaching was beneficial to the great multitude.

කඤ්ජිකදායිකාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Kañjikadāyikā Mansion is concluded.

6. විහාරවිමානවණ්ණනා

6. The Commentary on the Monastery Mansion

අභික්කන්තෙන [Pg.171] වණ්ණෙනාති විහාරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන විසාඛා මහාඋපාසිකා අඤ්ඤතරස්මිං උස්සවදිවසෙ උය්‍යානෙ විචරණත්ථං සහායිකාහි පරිජනෙන ච උස්සාහිතා සුන්හාතානුලිත්තා සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා මහාලතාපසාධනං පිළන්ධිත්වා පඤ්චමත්තෙහි සහායිකාසතෙහි පරිවාරිතා මහන්තෙන ඉස්සරියෙන මහතා පරිච්ඡෙදෙන ගෙහතො නික්ඛම්ම උය්‍යානං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තී චින්තෙසි ‘‘බාලදාරිකාය විය කිං මෙ මොඝකීළිතෙන, හන්දාහං විහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං මනොභාවනීයෙ ච අය්‍යෙ වන්දිස්සාමි, ධම්මඤ්ච සොස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා එකමන්තෙ ඨත්වා මහාලතාපිළන්ධනං ඔමුඤ්චිත්වා තං දාසියා හත්ථෙ දත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්සා භගවා ධම්මං දෙසෙසි.

The story beginning with “With surpassing beauty” is the Monastery Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. At that time, the great female lay disciple Visākhā, on a certain festival day, being urged by her female companions and retinue to go to the park, having bathed well and anointed herself, having eaten excellent food, and having put on the Mahālatā ornament, surrounded by five hundred female companions, with great magnificence and a great retinue, went forth from her house. While going, heading for the park, she thought: “What use to me is this vain play, like that of a young girl? Now, I will go to the monastery and pay homage to the Blessed One and to the noble ones who are pleasing to the mind, and I will listen to the Dhamma.” Having gone to the monastery, stood in a suitable place, removed the Mahālatā ornament, and given it into the hand of a female servant, she paid homage to the Blessed One and sat down in a suitable place. The Blessed One taught the Dhamma to her.

සා ධම්මං සුත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා මනොභාවනීයෙ ච භික්ඛූ වන්දිත්වා විහාරතො නික්ඛමිත්වා ථොකං ගන්ත්වා දාසිං ආහ ‘‘හන්ද ජෙ ආභරණං පිළන්ධිස්සාමී’’ති. සා තං භණ්ඩිකං කත්වා බන්ධිත්වා විහාරෙ ඨපෙත්වා තහං තහං විචරිත්වා ගමනකාලෙ විස්සරිත්වා ගතත්තා ‘‘විස්සරිතං මයා, තිට්ඨ අය්‍යෙ ආහරිස්සාමී’’ති නිවත්තිතුකාමා අහොසි. විසාඛා ‘‘සචෙ ජෙ විහාරෙ ඨපෙත්වා විස්සරිතං, තස්ස විහාරස්සෙව අත්ථාය තං පරිච්චජිස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙන්තී ‘‘විහාරං, භන්තෙ, කාරෙස්සාමි, අධිවාසෙතු මෙ භගවා අනුකම්පං උපාදායා’’ති ආහ. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

Having heard the Dhamma, she paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and also paid homage to the monks who develop the mind. Then she left the monastery and, after walking a short distance, said to her maidservant, “Come now, maid, I will put on the ornament.” The maidservant, having made it into a bundle and tied it, had left it in the monastery, and having wandered about here and there, she forgot it when it was time to leave and had departed. Realizing, “I have forgotten it; wait, lady, I will bring it,” she wanted to turn back. Visākhā said: “If, maid, it was left in the monastery and forgotten, I will relinquish it for the sake of that very monastery.” She went to the monastery, approached the Blessed One, paid homage, and expressed her intention, saying, “Venerable sir, I will have a monastery built. May the Blessed One consent out of compassion for me.” The Blessed One consented by remaining silent.

සා තං පිළන්ධනං සතසහස්සාධිකනවකොටිඅග්ඝනකං විස්සජ්ජෙත්වා ආයස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන නවකම්මාධිට්ඨායකෙන සුවිභත්තභිත්තිථම්භතුලාගොපානසිකණ්ණිකද්වාරබාහවාතපාන සොපානාදිගෙහාවයවං මනොහරං සුවිකප්පිතකට්ඨකම්මරමණීයං සුපරිකම්මකතසුධාකම්මං මනුඤ්ඤං සුවිරචිතමාලාකම්මලතාකම්මාදිචිත්තකම්මවිචිත්තං සුපරිනිට්ඨිතමණිකුට්ටිම සදිසභූමිතලං දෙවවිමානසදිසං හෙට්ඨාභූමියං පඤ්ච ගබ්භසතානි, උපරිභූමියං පඤ්ච ගබ්භසතානීති ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං බුද්ධස්ස භගවතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස [Pg.172] ච වසනානුච්ඡවිකං මහන්තං පාසාදං තස්ස පරිවාරපාසාදසහස්සඤ්ච තෙසං පරිවාරභාවෙන කුටිමණ්ඩපචඞ්කමනාදීනි ච කාරෙන්තී නවහි මාසෙහි විහාරං නිට්ඨාපෙසි. පරිනිට්ඨිතෙ ච විහාරෙ නවහෙව හිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං කාරෙන්තී පඤ්චමත්තෙහි සහායිකාසතෙහි සද්ධිං පාසාදං අභිරුහිත්වා තස්ස සම්පත්තිං දිස්වා සොමනස්සජාතා සහායිකා ආහ ‘‘ඉමං එවරූපං පාසාදං කාරෙන්තියා යං මයා පුඤ්ඤං පසුතං, තං අනුමොදථ, පත්තිදානං වො දම්මී’’ති. ‘‘අහො සාධු අහො සාධූ’’ති පසන්නචිත්තා සබ්බාපි අනුමොදිංසු.

She, having relinquished that ornament worth nine crores and one hundred thousand, had a great mansion built, with the Venerable Mahāmoggallāna as the overseer of new works. It was suitable for the Blessed One, the Buddha, and the community of monks to reside in, having well-divided parts of the dwelling such as walls, pillars, beams, rafters, roof-pinnacles, door-frames, windows, and staircases; captivating the heart; delightful with well-fashioned woodwork; pleasing with well-finished plasterwork; exceedingly wonderful with various artistic works such as well-arranged garland-work and creeper-work; having a floor like a surface of well-polished gems; and resembling a celestial mansion. It was adorned with a thousand chambers—five hundred on the lower floor and five hundred on the upper floor. Causing a thousand surrounding mansions to be built, and huts, pavilions, walking paths, and so forth as their surrounding structures, she had the monastery completed in nine months. And when the monastery was completed, spending another nine crores, she held a festival for the monastery. Ascending the mansion together with five hundred female companions, and seeing its splendor, she became joyful and said to her companions, “Rejoice in whatever merit has been acquired by me in causing such a mansion as this to be built. I give to you a share of the merit.” With gladdened minds, they all rejoiced, saying, “Oh, excellent! Oh, excellent!”

තත්ථ අඤ්ඤතරා උපාසිකා විසෙසතො තං පත්තිදානං මනසාකාසි. සා න චිරස්සෙව කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. තස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන අනෙකකූටාගාරපාකාරඋය්‍යානපොක්ඛරණිආදිපටිමණ්ඩිතං සොළසයොජනායාමවිත්ථාරබ්බෙධං අත්තනො පභාය යොජනසතං ඵරන්තං ආකාසචාරිං මහන්තං විමානං පාතුරහොසි. සා ගච්ඡන්තීපි අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා සහ විමානෙන ගච්ඡති. විසාඛා පන මහාඋපාසිකා විපුලපරිච්චාගතාය සද්ධාසම්පත්තියා ච නිම්මානරතීසු නිබ්බත්තිත්වා සුනිම්මිතදෙවරාජස්ස අග්ගමහෙසිභාවං සම්පාපුණි. අථායස්මා අනුරුද්ධො දෙවචාරිකං චරන්තො තං විසාඛාය සහායිකං තාවතිංසභවනෙ උප්පන්නං දිස්වා –

Among them, a certain laywoman particularly took that dedication of merit to heart. Not long after, she passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. By the power of her merit, a great celestial mansion appeared for her, adorned with numerous gabled mansions, ramparts, parks, lotus ponds, and so forth, sixteen yojanas in length, breadth, and height, pervading a hundred yojanas with its own radiance, and moving through the sky. Even when she traveled, she went together with her mansion, surrounded by a thousand celestial nymphs. As for the great laywoman Visākhā, due to her vast generosity and her accomplishment in faith, she was reborn in the Nimmānaratī heaven and attained the state of chief consort to the deva king Sunimmita. Then, the Venerable Anuruddha, while wandering on tour among the deva realms, saw that friend of Visākhā who had been reborn in the Tāvatiṃsa realm and asked:

729.

729.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

ඔභාසෙන්තී දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“With surpassing beauty, O deity, you stand, illuminating all directions like the morning star.”

730.

730.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා සද්දා නිච්ඡරන්ති, සවනීයා මනොරමා.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful.”

731.

731.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා ගන්ධා පවායන්ති, සුචිගන්ධා මනොරමා.

“As you dance, from all your major and minor limbs, divine fragrances waft forth, pure-scented and delightful.”

732.

732.

‘‘විවත්තමානා කායෙන, යා වෙණීසු පිළන්ධනා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“As you turn your body, the sound of the ornaments on your braids is heard, like that of a five-part musical ensemble.”

733.

733.

‘‘වටංසකා වාතධුතා, වාතෙන සම්පකම්පිතා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“The ear-ornaments, shaken by the wind, are made to tremble; their sound is heard, like that of a five-part musical ensemble.”

734.

734.

‘‘යාපි [Pg.173] තෙ සිරස්මිං මාලා, සුචිගන්ධා මනොරමා;

වාති ගන්ධො දිසා සබ්බා, රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා.

“And the garland on your head, pure-scented and delightful, its fragrance wafts in all directions, like a mañjūsaka tree.”

735.

735.

‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“You smell that pure scent, you see this superhuman form; O deity, being asked, explain: of what deed is this the fruit?”

ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි. සාපි තස්ස එවං බ්‍යාකාසි –

He asked with these verses. She, in turn, answered him thus:

736.

736.

‘‘සාවත්ථියං මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරං;

තත්ථප්පසන්නා අහමානුමොදිං, දිස්වා අගාරඤ්ච පියඤ්ච මෙතං.

“Venerable sir, in Sāvatthī my friend had a great monastery built for the Sangha. There, being pleased, I rejoiced, having seen both the dwelling and that dear friend of mine.”

737.

737.

‘‘තායෙව මෙ සුද්ධනුමොදනාය, ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යං;

සමන්තතො සොළසයොජනානි, වෙහායසං ගච්ඡති ඉද්ධියා මම.

“By that very pure rejoicing of mine, I obtained a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold; extending sixteen yojanas all around, it travels through the sky by my psychic power.”

738.

738.

‘‘කූටාගාරා නිවෙසා මෙ, විභත්තා භාගසො මිතා;

දද්දල්ලමානා ආභන්ති, සමන්තා සතයොජනං.

“My dwellings are gabled chambers, divided into sections and well-proportioned; shining brilliantly, they illuminate all around for a hundred yojanas.”

739.

739.

‘‘පොක්ඛරඤ්ඤො ච මෙ එත්ථ, පුථුලොමනිසෙවිතා;

අච්ඡොදකා විප්පසන්නා, සොණ්ණවාලුකසන්ථතා.

“And here I have lotus ponds, frequented by broad-finned fish, with clear, tranquil water, strewn with golden sand.”

740.

740.

‘‘නානාපදුමසඤ්ඡන්නා, පුණ්ඩරීකසමොතතා;

සුරභී සම්පවායන්ති, මනුඤ්ඤා මාලුතෙරිතා.

“They are covered with various lotuses, overspread with white lotuses; a delightful fragrance wafts, stirred by the breeze.”

741.

741.

‘‘ජම්බුයො පනසා තාලා, නාළිකෙරවනානි ච;

අන්තොනිවෙසනෙ ජාතා, නානාරුක්ඛා අරොපිමා.

“Rose-apple, jackfruit, and palmyra trees, and coconut groves have grown within the inner enclosure—various trees, unplanted.”

742.

742.

‘‘නානාතූරියසඞ්ඝුට්ඨං, අච්ඡරාගණඝොසිතං;

යොපි මං සුපිනෙ පස්සෙ, සොපි විත්තො සියා නරො.

“It resounds with various musical instruments and echoes with the voices of a host of celestial nymphs; any person who might see me even in a dream would be filled with joy.”

743.

743.

‘‘එතාදිසං අබ්භුතදස්සනෙය්‍යං, විමානං සබ්බසො පභං;

මම කම්මෙ හි නිබ්බත්තං, අලං පුඤ්ඤානි කාතවෙ’’ති.

“Such a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold, radiant in every way, has arisen from my own kamma. It is fitting to perform meritorious deeds.”

736. තත්ථ [Pg.174] සාවත්ථියං මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරන්ති භන්තෙ අනුරුද්ධ, සාවත්ථියා සමීපෙ පාචීනපස්සෙ මය්හං මම සක්ඛී සහායිකා විසාඛා මහාඋපාසිකා ආගතාගතං චාතුද්දිසං භික්ඛුසඞ්ඝං උද්දිස්ස නවහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන පුබ්බාරාමං නාම මහන්තං විහාරං කාරෙසි. තත්ථප්පසන්නා අහමානුමොදින්ති තස්මිං විහාරෙ කතපරියොසිතෙ සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදියමානෙ තාය කතෙ පත්තිදානෙ ‘‘අහො ඨානෙ වත පරිච්චාගො කතො’’ති පසන්නා රතනත්තයෙ කම්මඵලෙ ච සඤ්ජාතපසාදා අහං අනුමොදිං. වත්ථුවසෙන තස්සා අනුමොදනාය උළාරභාවං දස්සෙතුං ‘‘දිස්වා අගාරඤ්ච පියඤ්ච මෙත’’න්ති ආහ. සහස්සගබ්භං අතිවිය රමණීයං දෙවවිමානසදිසං තඤ්ච අගාරං මහන්තං පාසාදං පියඤ්ච මෙ බුද්ධප්පමුඛං සඞ්ඝං උද්දිස්ස තාදිසං මහන්තං ධනපරිච්චාගං දිස්වා අනුමොදින්ති යොජනා.

736. Therein, as for the words, 'At Sāvatthī, my friend, venerable sir, had a great monastery built for the Saṅgha,' this means: Venerable Anuruddha, near Sāvatthī, on the eastern side, my friend and companion, the great laywoman devotee Visākhā, by donating nine crores of treasure, had the great monastery named Pubbārāma built, dedicating it to the community of bhikkhus from the four directions who have come, are coming, and will come. As for the words, 'Therein, being pleased, I rejoiced,' this means: when that monastery, having been completed, was being dedicated to the Saṅgha, and when the sharing of merit was made by her, thinking, 'Oh, what a donation has been made in a worthy cause!', I became pleased, and with confidence arisen in the Triple Gem and in the fruit of kamma, I rejoiced. To show the greatness of that rejoicing by way of the basis of the gift, it was said, 'having seen the dwelling and what is dear to me.' The syntactical construction is: 'Having seen that dwelling—the great mansion with a thousand chambers, exceedingly delightful, like a celestial mansion—and having seen such a great donation of wealth made for the sake of what is dear to me, namely the Saṅgha headed by the Buddha, I rejoiced.'

737. තායෙව මෙ සුද්ධනුමොදනායාති යථාවුත්තාය දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගාභාවෙන සුද්ධාය කෙවලාය අනුමොදනායෙව. ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යන්ති මය්හං පුබ්බෙ ඊදිසස්ස අභූතපුබ්බතාය අබ්භුතං සමන්තභද්දකභාවෙන අතිවිය සුරූපතාය ච දස්සනෙය්‍යං ඉමං විමානං ලද්ධං අධිගතං. එවං තස්ස විමානස්ස අභිරූපතං දස්සෙත්වා ඉදානි පමාණමහත්තං පභාවමහත්තං උපභොගවත්ථුමහත්තඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සමන්තතො සොළසයොජනානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉද්ධියා මමාති මම පුඤ්ඤිද්ධියා.

737. “By that very pure rejoicing of mine”—this means by pure and mere rejoicing, as has been described, due to the absence of having relinquished the gift-object. “I obtained a celestial mansion, wondrous and beautiful to behold”—this means that I obtained this mansion, which is wondrous because of its state of never having occurred before, and beautiful to behold because of its all-around auspiciousness and extreme beauty. Having thus shown the great beauty of that mansion, now to show its greatness in measure, its greatness in splendor, and the greatness of its objects of enjoyment, it was said, “Sixteen yojanas all around,” and so forth. Herein, “by my power” means by my power of merit.

739. පොක්ඛරඤ්ඤොති පොක්ඛරණියො. පුථුලොමනිසෙවිතාති දිබ්බමච්ඡෙහි උපසෙවිතා.

739. Pokkharañño means lotus ponds. Puthulomanisevitā means frequented by divine fish.

740. නානාපදුමසඤ්ඡන්නාති සතපත්තසහස්සපත්තාදිභෙදෙහි නානාවිධෙහි රත්තපදුමෙහි රත්තකමලෙහි ච සඤ්ඡාදිතා. පුණ්ඩරීකසමොතතාති නානාවිධෙහි සෙතකමලෙහි සමන්තතො අවතතා, නානාරුක්ඛා අරොපිමා සුරභී සම්පවායන්තීති යොජනා.

740. Nānāpadumasañchannā means well covered with various kinds of red paduma lotuses and red kamala lotuses, with distinctions such as hundred-petaled and thousand-petaled. Puṇḍarīkasamotatā means covered all around by various kinds of white kamala lotuses. Various unplanted trees emit sweet fragrances—this is the connection.

742. සොපීති සො සුපිනදස්සාවීපි. විත්තොති තුට්ඨො.

742. Sopi means he also, that is, even one who is a seer of dreams. Vitto means pleased.

743. සබ්බසො [Pg.175] පභන්ති සමන්තතො ඔභාසමානං. කම්මෙ හීති කම්මනිමිත්තං. හීති නිපාතමත්තං. චෙතනානං වා අපරාපරුප්පත්තියා බහුභාවතො ‘‘කම්මෙහී’’ති වුත්තං. අලන්ති යුත්තං. කාතවෙති කාතුං.

743. Sabbaso pabhaṃ means shining all around. Kammehi means due to the sign of kamma. Hi is merely a particle. Or, because of the abundance from the successive arising of volitions, it is said kammehi. Alaṃ means it is fitting. Kātave means to do.

ඉදානි ථෙරො විසාඛාය නිබ්බත්තට්ඨානං කථාපෙතුකාමො ඉමං ගාථමාහ –

Now the Elder, desiring to have the place of Visākhā's rebirth told, spoke this verse:

744.

744.

‘‘තායෙව තෙ සුද්ධනුමොදනාය,ලද්ධං විමානබ්භුතදස්සනෙය්‍යං;

යා චෙව සා දානමදාසි නාරී,තස්සා ගතිං බ්‍රූහි කුහිං උප්පන්නා සා’’ති.

“Through that very pure rejoicing of yours, this wondrous, beautiful-to-behold celestial mansion was obtained. As for that woman who gave the gift—tell of her destiny, where was she reborn?”

744. තත්ථ යා චෙව සා දානමදාසි නාරීති යස්ස දානස්ස අනුමොදනාය ත්වං ඊදිසං සම්පත්තිං පටිලභි, තං දානං යා චෙව සා නාරී අදාසීති විසාඛං මහාඋපාසිකං සන්ධාය වදති. තාය එව දෙවතාය තස්සා සම්පත්තිං කථාපෙතුකාමො ආහ ‘‘තස්සා ගතිං බ්‍රූහි කුහිං උප්පන්නා සා’’ති. තස්සා ගතින්ති තාය නිබ්බත්තදෙවගතිං.

744. Therein, the statement, “As for that woman who gave the gift,” is said in reference to the great female lay disciple Visākhā. It was by rejoicing in her gift that you obtained such prosperity. Desiring to have that very devatā tell of her [Visākhā's] attainment, he said, “Tell of her destiny, where was she reborn?” Tassā gatiṃ means her resultant celestial destiny.

ඉදානි ථෙරෙන පුච්ඡිතමත්ථං දස්සෙන්තී ආහ –

Now, wishing to explain the meaning asked by the Elder, she said:

745.

745.

‘‘යා සා අහු මය්හං සඛී භදන්තෙ, සඞ්ඝස්ස කාරෙසි මහාවිහාරං;

විඤ්ඤාතධම්මා සා අදාසි දානං, උප්පන්නා නිම්මානරතීසු දෙවෙසු.

“She who was my friend, venerable sir, built a great monastery for the Sangha. Knowing the Dhamma, she gave gifts; she has arisen among the Nimmānarati devas.”

746.

746.

‘‘පජාපතී තස්ස සුනිම්මිතස්ස,අචින්තියො කම්මවිපාක තස්සා;

යමෙතං පුච්ඡසි ‘කුහිං උප්පන්නා සා’ති,තං තෙ වියාකාසිං අනඤ්ඤථා අහ’’න්ති.

“She is the consort of Sunimmita. Her kammic result is unthinkable. You ask, ‘Where was she reborn?’ I have explained it to you without error.”

745. තත්ථ විඤ්ඤාතධම්මාති විඤ්ඤාතසාසනධම්මා, පටිවිද්ධචතුසච්චධම්මාති අත්ථො.

745. Herein, viññātadhammā means one who has understood the Dhamma of the Dispensation, one who has penetrated the Dhamma of the Four Noble Truths; this is the meaning.

746. සුනිම්මිතස්සාති සුනිම්මිතස්ස දෙවරාජස්ස. අචින්තියො කම්මවිපාක තස්සාති විභත්තිලොපං කත්වා නිද්දෙසො, තස්සා මම සඛියා නිබ්බානරතීසු [Pg.176] නිබ්බත්තාය කම්මවිපාකො පුඤ්ඤකම්මස්ස විපාකභූතා දිබ්බසම්පත්ති අචින්තියා අප්පමෙය්‍යාති අත්ථො. අනඤ්ඤථාති අවිපරීතං යථාසභාවතො. කථං පනායං තස්සා සම්පත්තිං අඤ්ඤාසීති? සුභද්දා විය භද්දාය, විසාඛාපි දෙවධීතා ඉමිස්සා සන්තිකං අගමාසි.

746. Sunimmitassa means of Sunimmita, the deva-king. Acintiyo kammavipāka tassā is a designation made by eliding the inflectional ending; the meaning is that the kamma-result of her, my friend, who was reborn among the Nimmānarati devas—that is, the divine prosperity which is the result of meritorious kamma—is inconceivable and immeasurable. Anaññathā means not otherwise, that is, in accordance with reality. But how did she know of her prosperity? Like Subhaddā, Visākhā the devadhītā also came to her presence.

ඉදානි දෙවධීතා ථෙරං අඤ්ඤෙසම්පි දානසමාදපනෙ නියොජෙන්තී ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි –

Now the devadhītā, enjoining the Elder and others also to undertake giving, taught the Dhamma with these verses:

747.

747.

‘‘තෙනහඤ්ඤෙපි සමාදපෙථ, සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථ විත්තා;

ධම්මඤ්ච සුණාථ පසන්නමානසා, සුදුල්ලභො ලද්ධො මනුස්සලාභො.

“Therefore, encourage others too; wealthy ones, give gifts to the Sangha; and listen to the Dhamma with a serene mind—rare is the attainment of human birth.”

748.

748.

‘‘යං මග්ගං මග්ගාධිපතී අදෙසයි, බ්‍රහ්මස්සරො කඤ්චනසන්නිභත්තචො;

සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථ විත්තා, මහප්ඵලා යත්ථ භවන්ති දක්ඛිණා.

“Wealthy ones, give gifts to the Sangha, where offerings become greatly fruitful, on the path taught by the Lord of the Path, whose voice is like Brahmā's and whose skin is the hue of gold.”

749.

749.

‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා, චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති;

තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා සුගතස්ස සාවකා, එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි.

“The eight persons praised by the good, these constitute four pairs. They are worthy of offerings, disciples of the Well-gone One; gifts given to them bear great fruit.”

750.

750.

‘‘චත්තාරො ච පටිපන්නා, චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතා;

එස සඞ්ඝො උජුභූතො, පඤ්ඤාසීලසමාහිතො.

“Four who are practicing the path, and four established in the fruit; this is the Sangha, upright, endowed with wisdom and virtue.”

751.

751.

‘‘යජමානානං මනුස්සානං, පුඤ්ඤපෙක්ඛාන පාණිනං;

කරොතං ඔපධිකං පුඤ්ඤං, සඞ්ඝෙ දින්නං මහප්ඵලං.

“For humans making offerings, for beings seeking merit, for those performing merit that provides a basis for rebirth, what is given to the Sangha is of great fruit.”

752.

752.

‘‘එසො හි සඞ්ඝො විපුලො මහග්ගතො, එසප්පමෙය්‍යො උදධීව සාගරො;

එතෙ හි සෙට්ඨා නරවීරසාවකා, පභඞ්කරා ධම්මමුදීරයන්ති.

“For this Sangha is vast and has attained greatness, immeasurable like the ocean; these are the best, the disciples of the heroic man, light-makers who proclaim the Dhamma.”

753.

753.

‘‘තෙසං [Pg.177] සුදින්නං සුහුතං සුයිට්ඨං, යෙ සඞ්ඝමුද්දිස්ස දදන්ති දානං;

සා දක්ඛිණා සඞ්ඝගතා පතිට්ඨිතා, මහප්ඵලා ලොකවිදූන වණ්ණිතා.

Of those who give a gift dedicating it to the Sangha, it is well-given, well-offered, well-sacrificed. That offering, established in the Sangha, is of great fruit, praised by the knowers of the world.

754.

754.

‘‘එතාදිසං යඤ්ඤමනුස්සරන්තා, යෙ වෙදජාතා විචරන්ති ලොකෙ;

විනෙය්‍ය මච්ඡෙරමලං සමූලං, අනින්දිතා සග්ගමුපෙන්ති ඨාන’’න්ති.

Remembering such a sacrifice, those who have attained knowledge wander in the world. Having subdued the stain of stinginess with its root, blameless, they go to a heavenly place.

747. තත්ථ තෙනහඤ්ඤෙපීති තෙනහි අඤ්ඤෙපි. තෙනාති ච තෙන කාරණෙන, හීති නිපාතමත්තං. ‘‘සමාදපෙථා’’ති වත්වා සමාදපනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨහි අක්ඛණෙහි වජ්ජිතං මනුස්සභාවං සන්ධායාහ ‘‘සුදුල්ලභො ලද්ධො මනුස්සලාභො’’ති. තත්ථ අට්ඨ අක්ඛණා නාම තයො අපායා අරූපා අසඤ්ඤසත්තා පච්චන්තදෙසො ඉන්ද්‍රියානං වෙකල්ලං නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකතා අපාතුභාවො බුද්ධස්සාති.

747. Therein, 'tenahaññepīti' is 'tenahi aññepi'. 'Tena' means 'for that reason,' and 'hi' is merely a particle. Having said 'Samādapetha,' to show the manner of exhortation, it was said, 'Give gifts to the Saṅgha,' and so on. Referring to the human state, which is devoid of the eight inopportune moments, it is said, 'Rarely obtained is the gain of a human birth.' Therein, the eight inopportune moments are: the three woeful states, the formless realms, the realm of non-percipient beings, remote regions, impaired faculties, holding fixed wrong views, and the non-arising of a Buddha.

748. යං මග්ගන්ති යං ඛෙත්තවිසෙසෙ කතං දානං, තං එකන්තෙන සුගතිසම්පාපනතො සුගතිගාමිමග්ගං අපායමග්ගතො ජග්ඝමග්ගාදිතො ච අතිවිය සෙට්ඨභාවෙන මග්ගාධිපන්ති කත්වා. දානම්පි හි සද්ධාහිරියො විය ‘‘දෙවලොකගාමිමග්ගො’’ති වුච්චති. යථාහ –

748. 'Yaṃ maggaṃ' means: a gift given in a special field, which, because it certainly leads to a good destination, is a path leading to a good destination; and because it is far superior to the path to the woeful states, a footpath, and so on, it is thus called the chief of paths. For giving, just like faith and moral shame, is called 'the path leading to the world of the gods.' As it is said:

‘‘සද්ධා හිරියං කුසලඤ්ච දානං, ධම්මා එතෙ සප්පුරිසානුයාතා;

එතඤ්හි මග්ගං දිවියං වදන්ති, එතෙන හි ගච්ඡති දෙවලොක’’න්ති.(අ. නි. 8.32;

කථා. 480);

“Faith, moral shame, and skillful giving—these are the qualities followed by the good. This indeed they call the divine path; by this one goes to the world of the gods.”

‘‘මග්ගාධිපතී’’ති වා පාඨො, තස්ස අරියමග්ගෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අධිපතිභූතො සත්ථාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඝස්ස දානානි දදාථාතිආදිනා පුනපි දක්ඛිණෙය්‍යෙසු දානසංවිභාගෙ නියොජෙන්තී ආහ.

Alternatively, 'Maggādhipatī' is another reading, and its meaning should be understood as the Teacher, who is lord over the world with its gods through the Noble Path. With 'Give gifts to the Saṅgha,' and so forth, she again speaks, urging the distribution of gifts among those worthy of offerings.

749. ඉදානි [Pg.178] තං දක්ඛිණෙය්‍යං අරියසඞ්ඝං සරූපතො දස්සෙන්තී ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ යෙති අනියමිතනිද්දෙසො. පුග්ගලාති සත්තා. අට්ඨාති තෙසං ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙ හි චත්තාරො ච පටිපන්නා චත්තාරො ච ඵලෙ ඨිතාති අට්ඨ හොන්ති. සතං පසත්ථාති සප්පුරිසෙහි බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකෙහි අඤ්ඤෙහි ච දෙවමනුස්සෙහි පස්සත්ථා. කස්මා? සහජාතසීලාදිගුණයොගතො. තෙසඤ්හි චම්පකබකුලකුසුමාදීනං විය සහජාතවණ්ණගන්ධාදයො සහජාතසීලසමාධිආදයො ගුණා, තෙන තෙ වණ්ණගන්ධාදිසම්පන්නානි විය පුප්ඵානි දෙවමනුස්සානං සතං පියා මනාපා පාසංසියා ච හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යෙ පුග්ගලා අට්ඨ සතං පසත්ථා’’ති. තෙ පන සඞ්ඛෙපතො සොතාපත්තිමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගං, එවං යාව අරහත්තමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති එකං යුගන්ති චත්තාරි යුගානි හොන්ති. තෙනාහ ‘‘චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා’’ති. තෙති පුබ්බෙ අනියමතො උද්දිට්ඨානං නියමෙත්වා දස්සනං. තෙ හි සබ්බෙපි කම්මං කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දාතබ්බදෙය්‍යධම්මසඞ්ඛාතං දක්ඛිණං අරහන්තීති දක්ඛිණෙය්‍යා ගුණවිසෙසයොගෙන දානස්ස මහප්ඵලභාවසාධනතො. සුගතස්ස සාවකාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මසවනන්තෙ අරියාය ජාතියා ජාතතාය තං ධම්මං සුණන්තීති සාවකා. එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානීති එතෙසු සුගතස්ස සාවකෙසු අප්පකානිපි දානානි දින්නානි පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා මහප්ඵලානි හොන්ති. තෙනාහ භගවා ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝා වා ගණා වා, තථාගතසාවකසඞ්ඝො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

749. Now, to show the Noble Saṅgha, which is worthy of offerings, in its essential nature, she spoke the verse: 'Those eight individuals praised by the good.' Here, 'ye' (those) is an indefinite reference. 'Puggalā' (individuals) means beings. 'Aṭṭha' (eight) is the specification of their number. For they are four who are practicing and four who are established in the fruit; thus, they are eight. 'Sataṃ pasatthā' (praised by the good) means praised by the good persons—Buddhas, Paccekabuddhas, disciples, and other devas and humans. Why? Because of their connection with innate qualities such as morality. For them, just as flowers like the campaka, bakula, and sumana have innate color, fragrance, and so on, so too are their qualities such as morality, concentration, and so on innate. Therefore, like flowers endowed with color and fragrance, they are dear, pleasing, and praiseworthy to the good devas and humans. Hence it is said: 'Those eight individuals praised by the good.' In brief, they are: the one established on the path of stream-entry and the one established on its fruit—this is one pair. In the same way, up to the one established on the path of Arahantship and the one established on its fruit—this is one pair. Thus, there are four pairs. Therefore, she said: 'These are the four pairs; they are worthy of offerings.' Here, 'te' (they) is a specification of those who were previously pointed out indefinitely. For all of them, having faith in kamma and the fruit of kamma, are worthy of the noble offering (dakkhiṇa)—described as a gift-object to be given—and are thus called 'worthy of offerings' (dakkhiṇeyyā), because through their connection with special qualities, they bring about the great fruitfulness of a gift. 'Disciples of the Sugata' (sugatassa sāvakā): they are called 'disciples' (sāvakā) because they hear (suṇanti) that Dhamma, having been born with a noble birth at the conclusion of hearing the Dhamma of the Perfectly Enlightened One. 'Gifts given to them are of great fruit' means that even small gifts given to these disciples of the Sugata become of great fruit due to the purity of the recipient. Therefore, the Blessed One said: 'Bhikkhus, whatever assemblies or groups there are, the Saṅgha of the Tathāgata’s disciples is declared the foremost among them,' and so on.

750. චත්තාරො ච පටිපන්නාතිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

750. The phrase beginning 'Cattāro ca paṭipannā' has the same meaning as what has been stated above.

ඉධ පන ආයස්මා අනුරුද්ධො අත්තනා දෙවතාය ච වුත්තමත්ථං මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

In this account, the Venerable Anuruddha, having come to the human world, reported to the Blessed One the matter spoken by himself and by the deity. The Blessed One, making that matter the occasion, taught the Dhamma to the assembled congregation. That teaching was beneficial to the great assembly of people.

විහාරවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the Vihāra Vimāna is concluded.

7. චතුරිත්ථිවිමානවණ්ණනා

7. The Exposition on the Mansion of the Four Women

අභික්කන්තෙන [Pg.179] වණ්ණෙනාති චතුරිත්ථිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති සාවත්ථියං විහරන්තෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං ගතො. සො තත්ථ පටිපාටියා ඨිතෙසු චතූසු විමානෙසු චතස්සො දෙවධීතරො පච්චෙකං අච්ඡරාසහස්සපරිවාරා දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තියො දිස්වා තාහි පුබ්බෙ කතකම්මං පුච්ඡන්තො –

The Vimanavatthu beginning with 'With surpassing complexion' is the Caturitthivimāna. What is its origin? While the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, the Venerable Mahāmoggallāna, journeying through the deva realm in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa celestial abode. There, in four mansions standing in succession, he saw four devadhītās, each with a retinue of a thousand celestial nymphs, experiencing divine felicity, and desiring to ask about the kamma they had previously done—

755. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

755. "With surpassing complexion... and your complexion illuminates all directions."

ඉමාහි ගාථාහි පටිපාටියා පුච්ඡි. තාපි තස්ස පුච්ඡානන්තරං පටිපාටියා බ්‍යාකරිංසු. තං දස්සෙතුං –

With these verses, he asked in succession. They too, immediately after his question, answered in succession. To show that matter:

758. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ…යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

758. "That deity, pleased... the fruit of which kamma this is."

අයං ගාථා වුත්තා.

This verse was spoken.

තා කිර කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ එසිකානාමකෙ රට්ඨෙ පණ්ණකතෙ නාම නගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා වයප්පත්තා තස්මිංයෙව නගරෙ පතිකුලං ගතා සමග්ගවාසං වසන්ති. තාසු එකා අඤ්ඤතරං පිණ්ඩචාරිකං භික්ඛුං දිස්වා පසන්නචිත්තා ඉන්දීවරකලාපං අදාසි, අපරා අඤ්ඤස්ස නීලුප්පලහත්ථකං අදාසි, අපරා පදුමහත්ථකං අදාසි, අපරා සුමනමකුළානි අදාසි. තා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිංසු, තාසං අච්ඡරාසහස්සං පරිවාරො අහොසි. තා තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චුතා තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන අපරාපරං තත්ථෙව සංසරන්තියො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තත්ථෙව උප්පන්නා වුත්තනයෙන ආයස්මතා මහාමොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතා. තාසු එකා අත්තනා කතං පුබ්බකම්මං ථෙරස්ස කථෙන්තී –

It is said that during the time of the Blessed One Kassapa, in the country named Esikā, in the city of Paṇṇakata, they were born into a family. Having reached maturity, they went to their husbands' homes in that same city and lived together in harmony. Among them, one, upon seeing a certain monk on his alms-round, with a mind of faith, offered a bunch of blue lotuses. Another gave a handful of blue water lilies to another elder, another gave a handful of lotuses, and another gave jasmine buds. At a later time, they passed away and were reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm, where they each had a retinue of a thousand celestial nymphs. Having enjoyed divine bliss there for the full extent of their lifespan, they passed away from there and, by the remaining result of that same kamma, wandering on successively in that very place, were born there again in this Buddha-era. Questioned by the Venerable Mahāmoggallāna in the manner described, one of them, narrating to the Elder the past wholesome deed she had done, said:

759.

759.

‘‘ඉන්දීවරානං [Pg.180] හත්ථකං අහමදාසිං, භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස;

එසිකානං උණ්ණතස්මිං, නගරවරෙ පණ්ණකතෙ රම්මෙ.

“I gave a handful of blue lotuses to a monk who was wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

760.

760.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

ආහ. අපරා –

She said. Another—

766.

766.

‘‘නීලුප්පලහත්ථකං අහමදාසිං, භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස;

එසිකානං උණ්ණතස්මිං, නගරවරෙ පණ්ණකතෙ රම්මෙ.

“I gave a handful of blue water lilies to a monk who was wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

767. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

767. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

ආහ. අපරා –

She said. Another—

773.

773.

‘‘ඔදාතමූලකං හරිතපත්තං, උදකස්මිං සරෙ ජාතං අහමදාසිං;

භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස, එසිකානං උණ්ණතස්මිං;

නගරවරෙ පණ්ණකතෙ රම්මෙ.

“A lotus, white-rooted and green-leafed, born in the water of a lake, I gave to a monk wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

774. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

774. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

ආහ. අපරා –

She said. Another—

780.

780.

‘‘අහං සුමනා සුමනස්ස සුමනමකුළානි, දන්තවණ්ණානි අහමදාසිං;

භික්ඛුනො පිණ්ඩාය චරන්තස්ස, එසිකානං උණ්ණතස්මිං;

නගරවරෙ පණ්ණකතෙ රම්මෙ.

“I, Sumanā, gave jasmine buds, white as teeth, to the good-minded monk wandering for alms in the lofty, delightful, excellent city of Paṇṇakata in the land of the Esikans.

781. ‘‘තෙන [Pg.181] මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

781. “By that deed, my complexion is such as this... and my complexion shines in all directions.”

ආහ.

She said.

759. තත්ථ ඉන්දීවරානං හත්ථකන්ති උද්දාලකපුප්ඵහත්ථං වාතඝාතකපුප්ඵකලාපං. එසිකානන්ති එසිකාරට්ඨස්ස. උණ්ණතස්මිං නගරවරෙති උණ්ණතෙ භූමිපදෙසෙ නිවිට්ඨෙ මෙඝොදරං ලිහන්තෙහි විය අච්චුග්ගතෙහි පාසාදකූටාගාරාදීහි උණ්ණතෙ උත්තමනගරෙ. පණ්ණකතෙති එවංනාමකෙ නගරෙ.

759. Therein, 'a handful of indīvara flowers' means a handful of uddālaka flowers or a bunch of vātaghātaka flowers. 'Of the Esikā' means of the country of Esikā. 'In the lofty, excellent city' means in a fine city established in a lofty region, lofty with palaces, pinnacled houses, and so on, that are exceedingly high, as if standing at the edges of the clouds. 'In Paṇṇakata' means in the city so named.

766. නීලුප්පලහත්ථකන්ති කුවලයකලාපං.

766. ‘A handful of blue water lilies’ means a bunch of blue water lilies.

773. ඔදාතමූලකන්ති සෙතමූලං, භිසමූලානං ධවලතාය වුත්තං, පදුමකලාපං සන්ධාය වදති. තෙනාහ ‘‘හරිතපත්ත’’න්තිආදි. තත්ථ හරිතපත්තන්ති නීලපත්තං. අවිජහිතමකුළපත්තස්ස හි පදුමස්ස බාහිරපත්තානි හරිතවණ්ණානි එව හොන්ති. උදකස්මිං සරෙ ජාතන්ති සරෙ උදකම්හි ජාතං, සරොරුහන්ති අත්ථො.

773. ‘White-rooted’ means having a white root; it is said due to the whiteness of the lotus roots, referring to a bunch of paduma lotuses. Therefore, it is said, ‘green-leafed,’ and so on. Therein, ‘green-leafed’ means blue-green-leafed. For indeed, the outer leaves of a paduma lotus that has not shed its bud-leaves are of a blue-green color. ‘Born in the water of a lake’ means born in the water in a lake; the meaning is ‘lake-grown’ (i.e., a lotus).

780. සුමනාති එවංනාමා. සුමනස්සාති සුන්දරචිත්තස්ස. සුමනමකුළානීති ජාතිසුමනපුප්ඵමකුළානි. දන්තවණ්ණානීති සජ්ජුකං උල්ලිඛිතහත්ථිදන්තසදිසවණ්ණානි.

780. ‘Sumanā’ means so-named. ‘Of a good mind’ means of a beautiful mind. ‘Sumana buds’ means jasmine flower buds. ‘Tusk-colored’ means having a color like that of a freshly scraped elephant tusk.

එවං තාහි අත්තනා කතකම්මෙ කථිතෙ ථෙරො තාසං අනුපුබ්බිං කථං කථෙත්වා සච්චානි පකාසෙසි. සච්චපරියොසානෙ සා සබ්බාපි සහපරිවාරා සොතාපන්නා අහෙසුං. ථෙරො තං පවත්තිං මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා ධම්මදෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා ජාතාති.

Thus, when the kamma done by themselves had been related by them, the Elder, having given them the gradual discourse, revealed the Truths. At the conclusion of the discourse on the Truths, all of them, together with their retinues, became stream-enterers. The Elder, having come to the human world, reported that event to the Blessed One. The Blessed One, having made that matter the origin of the story, taught the Dhamma to the assembled congregation. That Dhamma teaching was beneficial to the great populace.

චතුරිත්ථිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Story of the Four Women's Mansions is concluded.

8. අම්බවිමානවණ්ණනා

8. The Commentary on the Mango Mansion

දිබ්බං [Pg.182] තෙ අම්බවනං රම්මන්ති අම්බවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථියං අඤ්ඤතරා උපාසිකා ආවාසදානස්ස මහප්ඵලතං මහානිසංසතඤ්ච සුත්වා ඡන්දජාතා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එවමාහ ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං ආවාසං කාරෙතුකාමා, ඉච්ඡාමි තාදිසං ඔකාසං, ආචික්ඛතූ’’ති. භගවා භික්ඛූ ආණාපෙසි, භික්ඛූ තස්සා ඔකාසං දස්සෙසුං. සා තත්ථ රමණීයං ආවාසං කාරෙත්වා තස්ස සමන්තතො අම්බරුක්ඛෙ රොපෙසි. සො ආවාසො සමන්තතො අම්බපන්තීහි පරික්ඛිත්තො ඡායූදකසම්පන්නො මුත්තාජාලසදිසවාලුකාකිණ්ණපණ්ඩරභූමිභාගො අතිවිය මනොහරො අහොසි. සා තං විහාරං නානාවණ්ණෙහි වත්ථෙහි පුප්ඵදාමගන්ධදාමාදීහි ච දෙවවිමානං විය අලඞ්කරිත්වා තෙලපදීපං ආරොපෙත්වා අම්බරුක්ඛෙ ච අහතෙහි වත්ථෙහි වෙඨෙත්වා සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදෙසි.

The story beginning 'Your divine mango grove is delightful' is the Ambavimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. At that time, in Sāvatthī, a certain female lay disciple, having heard of the great fruitfulness and great benefit of the gift of a dwelling, became filled with zeal. Having paid homage to the Blessed One, she spoke thus: 'Venerable sir, I desire to have a dwelling built. I wish for such a place; please point it out.' The Blessed One commanded the monks, and the monks showed her a place. There, she had a delightful dwelling built and planted mango trees all around it. That dwelling, surrounded on all sides by rows of mango trees, endowed with shade and water, and having a portion of white ground strewn with sand like a net of pearls, was exceedingly charming. Having adorned that monastery with cloths of various colors as if it were a celestial mansion, she set up an oil lamp, wrapped the mango trees with new cloths, and offered it to the Sangha.

සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, තස්සා මහන්තං විමානං පාතුරහොසි අම්බවනපරික්ඛිත්තං. සා තත්ථ අච්ඡරාගණපරිවාරිතා දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො උපගන්ත්වා ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

Later, having passed away, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm, where a great mansion surrounded by a mango grove manifested for her. There, surrounded by a host of celestial nymphs, she experienced divine prosperity. The Venerable Mahāmoggallāna approached her and questioned her with these verses:

783.

783.

‘‘දිබ්බං තෙ අම්බවනං රම්මං, පාසාදෙත්ථ මහල්ලකො;

නානාතූරියසඞ්ඝුට්ඨො, අච්ඡරාගණඝොසිතො.

“Your divine mango grove is delightful, and here stands a great palace, resounding with various musical instruments, acclaimed by a host of celestial nymphs.

784.

784.

‘‘පදීපො චෙත්ථ ජලති, නිච්චං සොවණ්ණයො මහා;

දුස්සඵලෙහි රුක්ඛෙහි, සමන්තා පරිවාරිතො.

“Here a great golden lamp is always burning, surrounded all around by trees bearing cloth-fruits.

785. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

785. “By what virtue is such radiance yours... and your radiance illuminates all directions?”

787. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

787. That deity, pleased in mind... explained of what action this is the fruit.

788.

788.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, පුරිමාය ජාතියා මනුස්සලොකෙ;

විහාරං සඞ්ඝස්ස කාරෙසිං, අම්බෙහි පරිවාරිතං.

“When I was a human being among humans, in a previous birth in the human world, I had a monastery built for the Sangha, surrounded by mango trees.

789.

789.

‘‘පරියොසිතෙ [Pg.183] විහාරෙ, කාරෙන්තෙ නිට්ඨිතෙ මහෙ;

අම්බෙහි ඡාදයිත්වාන, කත්වා දුස්සමයෙ ඵලෙ.

When the monastery was completed and the great festival was being held, having covered the mango trees with cloths, I made their fruits into cloth-fruits.

790.

790.

‘‘පදීපං තත්ථ ජාලෙත්වා, භොජයිත්වා ගණුත්තමං;

නිය්‍යාදෙසිං තං සඞ්ඝස්ස, පසන්නා සෙහි පාණිභි.

Having lit a lamp there and fed the supreme community, I, being serene, offered it to the Sangha with my own hands.

791.

791.

‘‘තෙන මෙ අම්බවනං රම්මං, පාසාදෙත්ථ මහල්ලකො;

නානාතූරියසඞ්ඝුට්ඨො, අච්ඡරාගණඝොසිතො.

Therefore, my mango grove is delightful, and my great palace here is resounding with various musical instruments and acclaimed by a host of celestial nymphs.

792.

792.

‘‘පදීපො චෙත්ථ ජලති, නිච්චං සොවණ්ණයො මහා;

දුස්සඵලෙහි රුක්ඛෙහි, සමන්තා පරිවාරිතො.

Here a great golden lamp is always burning, surrounded on all sides by trees bearing cloth-fruits.

793.

793.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

Therefore, such is my radiance... and my radiance illuminates all directions.

සා දෙවතා බ්‍යාකාසි.

That deity answered.

783. තත්ථ මහල්ලකොති මහන්තො ආයාමවිත්ථාරෙහි උබ්බෙධෙන ච විපුලො, උළාරතමොති අත්ථො. අච්ඡරාගණඝොසිතොති තං පමොදිතුං සඞ්ගීතිවසෙන චෙව පියසල්ලාපවසෙන ච අච්ඡරාසඞ්ඝෙන සමුග්ඝොසිතො.

783. Herein, 'mahallako' means great, vast in length, breadth, and height, signifying extreme grandeur. 'Accharāgaṇaghositoti' means that it was acclaimed by a host of celestial nymphs with songs and affectionate conversations in order to delight her.

784. පදීපො චෙත්ථ ජලතීති සූරියරස්මිසමුජ්ජලකිරණවිතානො රතනප්පදීපො ච එත්ථ එතස්මිං පාසාදෙ අභිජලති. දුස්සඵලෙහීති දුස්සානි ඵලානි එතෙසන්ති දුස්සඵලා. තෙහි සමුග්ගිරියමානදිබ්බවත්ථෙහීති අත්ථො.

784. 'Padīpo cettha jalati' means that a jeweled lamp, with a canopy of rays shining brightly like the sun's rays, blazes forth in this palace. 'Dussaphalehīti' is from 'dussāni phalāni etesanti dussaphalā' (cloths are their fruits, therefore they are 'dussaphalā'). The meaning is 'by those from which divine cloths are emitted'.

789. කාරෙන්තෙ නිට්ඨිතෙ මහෙති කතපරියොසිතස්ස විහාරස්ස මහෙ පූජාය කරීයමානාය ච. කත්වා දුස්සමයෙ ඵලෙති දුස්සෙයෙව තෙසං අම්බානං ඵලං කත්වා.

789. 'Kārente niṭṭhite mahe' means when the great offering for the completed monastery was being made. 'Katvā dussamaye phale' means having made the fruit of those mangoes with cloths themselves.

790. ගණුත්තමන්ති ගණානං උත්තමං භගවතො සාවකසඞ්ඝං. නිය්‍යාදෙසින්ති සම්පටිච්ඡාපෙසිං, අදාසින්ති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

790. 'Gaṇuttamaṃ' means the supreme among communities, the Sangha of the Blessed One's disciples. 'Niyyādesiṃ' means 'I caused to be accepted,' which means 'I gave.' The rest is as has been explained.

අම්බවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Mango Mansion is concluded.

9. පීතවිමානවණ්ණනා

9. The Explanation of the Golden Mansion

පීතවත්ථෙ [Pg.184] පීතධජෙති පීතවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති පරිනිබ්බුතෙ රඤ්ඤා අජාතසත්තුනා අත්තනා පටිලද්ධා භගවතො සරීරධාතුයො ගහෙත්වා ථූපෙ ච මහෙ ච කතෙ රාජගහවාසිනී අඤ්ඤතරා උපාසිකා පාතොව කතසරීරපටිජග්ගනා ‘‘සත්ථු ථූපං පූජෙස්සාමී’’ති යථාලද්ධානි චත්තාරි කොසාතකීපුප්ඵානි ගහෙත්වා සද්ධාවෙගෙන සමුස්සාහිතමානසා මග්ගපරිස්සයං අනුපධාරෙත්වාව ථූපාභිමුඛී ගච්ඡති. අථ නං තරුණවච්ඡා ගාවී අභිධාවන්තී වෙගෙන ආපතිත්වා සිඞ්ගෙන පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. සා තාවදෙව තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තන්තී සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො උය්‍යානකීළාය ගච්ඡන්තස්ස පරිවාරභූතානං අඩ්ඪතියානං නාටකකොටීනං මජ්ඣෙ අත්තනො සරීරපභාය තා සබ්බා අභිභවන්තී සහ රථෙන පාතුරහොසි. තං දිස්වා සක්කො දෙවරාජා විම්හිතචිත්තො අච්ඡරියබ්භුතජාතො ‘‘කීදිසෙන නු ඛො ඔළාරිකෙන කම්මුනා අයං එදිසිං සුමහතිං දෙවිද්ධිමුපාගතා’’ති තං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

`Pītavatthe pītadhaje` begins the story of the Golden Mansion. What is its origin? When the Blessed One had attained Parinibbāna, King Ajātasattu, having taken the bodily relics of the Blessed One that he had personally received, had a stupa built and a festival held. A certain female lay devotee from Rājagaha, having attended to her body early in the morning, thought, 'I will pay homage to the Teacher's stupa.' Taking four sponge gourd flowers that she had obtained, with her mind greatly urged on by the force of faith, she set out toward the stupa without considering the dangers of the road. Then, a cow with a young calf, rushing swiftly upon her, struck her with its horn and caused her death. Instantly, she was reborn in the Tāvatiṃsa realm. Amidst the two and a half crores of celestial dancers who were the retinue of Sakka, king of the gods, as he was going to the pleasure garden, she appeared together with a chariot, outshining them all with her bodily radiance. Seeing her, Sakka, the king of the devas, with a mind astonished and filled with wonder, thought, 'By what great deed has she attained such immense divine power?' and asked her with these verses:

795.

795.

‘‘පීතවත්ථෙ පීතධජෙ, පීතාලඞ්කාරභූසිතෙ;

පීතචන්දනලිත්තඞ්ගෙ, පීතඋප්පලමාලිනී.

“Clad in yellow robes, with yellow banners, adorned with yellow ornaments; anointed with yellow sandalwood, garlanded with yellow lotuses.

796.

796.

‘‘පීතපාසාදසයනෙ, පීතාසනෙ පීතභාජනෙ;

පීතඡත්තෙ පීතරථෙ, පීතස්සෙ පීතබීජනෙ.

“On a yellow palace-couch, on a yellow seat, in yellow vessels; under a yellow parasol, in a yellow chariot, on a yellow horse, with a yellow fan.

797.

797.

‘‘කිං කම්මමකරී භද්දෙ, පුබ්බෙ මානුසකෙ භවෙ;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“What deed did you do, good lady, in a former human existence? O deity, being questioned, declare: of what deed is this the fruit?”

සාපිස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

She, in turn, answered him with these verses:

798.

798.

‘‘කොසාතකී නාම ලතත්ථි භන්තෙ, තිත්තිකා අනභිච්ඡිතා;

තස්සා චත්තාරි පුප්ඵානි, ථූපං අභිහරිං අහං.

“Venerable sir, there is a creeper named Kosātakī, which is bitter and not desired; I offered four of its flowers at the stupa.

799.

799.

‘‘සත්ථු සරීරමුද්දිස්ස, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

නාස්ස මග්ගං අවෙක්ඛිස්සං, න තග්ගමනසා සතී.

“With a serene mind, dedicating my offering to the Teacher’s relics, I did not look at the cow's path, as my mind was not directed toward it.

800.

800.

‘‘තතො [Pg.185] මං අවධී ගාවී, ථූපං අපත්තමානසං;

තඤ්චාහං අභිසඤ්චෙය්‍යං, භිය්‍යො නූන ඉතො සියා.

“Then a cow killed me, while my mind had not yet reached the stupa. If I had accomplished that act, surely the result would have been even greater than this.

801.

801.

‘‘තෙන කම්මෙන දෙවින්ද, මඝවා දෙවකුඤ්ජර;

පහාය මානුසං දෙහං, තව සහබ්‍යමාගතා’’ති.

“By that deed, O Lord of Devas, Maghavā, elephant among devas, having abandoned the human body, I have come into your companionship.”

795-6. තත්ථ පීතචන්දනලිත්තඞ්ගෙති සුවණ්ණවණ්ණෙන චන්දනෙන අනුලිත්තසරීරෙ. පීතපාසාදසයනෙති සබ්බසොවණ්ණමයෙන පාසාදෙන සුවණ්ණපරික්ඛිත්තෙහි සයනෙහි ච සමන්නාගතෙ. එවං සබ්බත්ථ හෙට්ඨා උපරි ච පීතසද්දෙන සුවණ්ණමෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

795-6. Herein, 'anointed with yellow sandalwood' means having a body anointed with sandalwood of golden color. 'On a yellow palace-bed' means endowed with a palace made entirely of gold and with beds embellished with gold. Thus, it should be understood that everywhere, both before and after, by the word 'pīta' only gold is meant.

798. ලතත්ථීති ලතා අත්ථි. භන්තෙති සක්කං දෙවරාජානං ගාරවෙන ආලපති. අනභිච්ඡිතාති න අභිකඞ්ඛිතා.

798. `Latatthīti` is to be parsed as `latā atthi`. By `bhante`, she addresses Sakka, the king of the devas, with reverence. `Anabhicchitā` means 'not desired'.

799. සරීරන්ති සරීරභූතං ධාතුං. අවයවෙ චායං සමුදායවොහාරො යථා ‘‘පටො ඩඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨො’’ති ච. අස්සාති ගොරූපස්ස. මග්ගන්ති ආගමනමග්ගං. න අවෙක්ඛිස්සන්ති න ඔලොකයිං. කස්මා? න තග්ගමනසා සතීති, තස්සං ගාවියං ගතමනා ඨපිතමනා න හොන්තී, අඤ්ඤදත්ථු භගවතො ථූපගතමනා එව සමානාති අත්ථො. ‘‘තදඞ්ගමනසා සතී’’ති ච පාඨො, තදඞ්ගෙ තස්ස භගවතො ධාතුයා අඞ්ගෙ මනො එතිස්සාති තදඞ්ගමනසා. එවංභූතා අහං තදා තස්සා මග්ගං නාවෙක්ඛිස්සන්ති දස්සෙති.

799. `Sarīraṃ` means the relic, which is a part of the body. This is a collective term used for a part, just as in 'the cloth is burnt' and 'the ocean is seen.' `Assā` means of the cow. `Maggaṃ` means the path of its approach. `Na avekkhissaṃ` means 'I did not look.' Why? Because of `na taggamanasā satī`, meaning her mind was not directed toward or established on that cow; rather, her mind was solely directed to the stupa of the Blessed One—this is the meaning. There is also the reading `tadaṅgamanasā satī`. `Tadaṅgamanasā` means 'she whose mind is on that part,' that is, on the part that is the relic of the Blessed One. This shows that, being of such a mind, she did not look at its path at that time.

800. ථූපං අපත්තමානසන්ති ථූපං චෙතියං අසම්පත්තඅජ්ඣාසයං, මනසි භවොති හි මානසො, අජ්ඣාසයො මනොරථො. ‘‘ථූපං උපගන්ත්වා පුප්ඵෙහි පූජෙස්සාමී’’ති උප්පන්නමනොරථස්ස අසම්පුණ්ණතාය එවං වුත්තං. ථූපං චෙතියං පන පුප්ඵෙහි පූජනචිත්තං සිද්ධමෙව, යෙන සා දෙවලොකෙ උප්පන්න. තඤ්චාහං අභිසඤ්චෙය්‍යන්ති තඤ්චෙ අහං අභිසඤ්චිනෙය්‍යං, පුප්ඵපූජනෙන හි පුඤ්ඤං අහං ථූපං අභිගන්ත්වා යථාධිප්පායං පූජනෙන සම්මදෙව චිනෙය්‍යං උපචිනෙය්‍යන්ති අත්ථො. භිය්‍යො නූන ඉතො සියාති ඉතො යථාලද්ධසම්පත්තිතොපි භිය්‍යො උපරි උත්තරිතරා සම්පත්ති සියාති මඤ්ඤෙති අත්ථො.

800. `Thūpaṃ apattamānasaṃ` (mind not having reached the stūpa) means having an intention that had not yet reached the stūpa-shrine. For `mānaso` is so called because it arises in the mind (`manasi bhavo`); `ajjhāsayo` (intention) is a `manoratho` (wish). It was said thus because of the non-fulfillment of the wish that had arisen: 'Having approached the stūpa, I will make an offering with flowers.' However, the thought of making an offering with flowers at the stūpa-shrine was indeed fulfilled, by which she was reborn in the deva world. `Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ` means: 'If I had but accumulated that.' The meaning is: 'If I, by personally approaching the stūpa and making an offering with flowers according to my wish, had properly accumulated and well accumulated the merit.' `Bhiyyo nūna ito siyā` (surely it would be more than this) means: she thinks that an attainment even more excellent and superior, far beyond this present attainment that has been gained, would have been hers—this is the meaning.

801. මඝවා [Pg.186] දෙවකුඤ්ජරාති ආලපනං. තත්ථ දෙවකුඤ්ජරාති සබ්බබලපරක්කමාදිවිසෙසෙහි දෙවෙසු කුඤ්ජරසදිසො. සහබ්‍යන්ති සහභාවං.

801. “Maghavā devakuñjara” is a form of address. Therein, “devakuñjara” means one who is like a great elephant among the devas by means of the special qualities of all strength, effort, and so on. “Sahabyaṃ” means the state of being together.

802.

802.

‘‘ඉදං සුත්වා තිදසාධිපති, මඝවා දෙවකුඤ්ජරො;

තාවතිංසෙ පසාදෙන්තො, මාතලිං එතදබ්‍රවී’’ති. –

“Having heard this, Maghavā, lord of the thirty-three devas, the elephant among devas, while gladdening those in Tāvatiṃsa, said this to Mātali:”

ඉදං ධම්මසඞ්ගාහකවචනං. තතො සක්කො මාතලිපමුඛස්ස දෙවගණස්ස ඉමාහි ගාථාහි ධම්මං දෙසෙසි –

This is a statement by the compilers of the Dhamma. Then Sakka taught the Dhamma to the assembly of devas headed by Mātali with these verses:

803.

803.

‘‘පස්ස මාතලි අච්ඡෙරං, චිත්තං කම්මඵලං ඉදං;

අප්පකම්පි කතං දෙය්‍යං, පුඤ්ඤං හොති මහප්ඵලං.

“See, Mātali, this wonder, this wondrous result of kamma; even a small offering given becomes merit of great fruit.

804.

804.

‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හි, අප්පකා නාම දක්ඛිණා;

තථාගතෙ වා සම්බුද්ධෙ, අථ වා තස්ස සාවකෙ.

“There is no offering called ‘small’ when the mind is serene, whether to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One, or to his disciple.

805.

805.

‘‘එහි මාතලි අම්හෙපි, භිය්‍යො භිය්‍යො මහෙමසෙ;

තථාගතස්ස ධාතුයො, සුඛො පුඤ්ඤානමුච්චයො.

“Come, Mātali, let us also honor the relics of the Tathāgata again and again; happy is the accumulation of merit.

806.

806.

‘‘තිට්ඨන්තෙ නිබ්බුතෙ චාපි, සමෙ චිත්තෙ සමං ඵලං;

චෙතොපණිධිහෙතුහි, සත්තා ගච්ඡන්ති සුග්ගතිං.

“Whether he is living or has attained Nibbāna, with a serene mind, the fruit is the same; by reason of the mind's aspiration, beings go to a happy destiny.

807.

807.

‘‘බහූනං වත අත්ථාය, උප්පජ්ජන්ති තථාගතා;

යත්ථ කාරං කරිත්වාන, සග්ගං ගච්ඡන්ති දායකා’’ති.

“Indeed, for the welfare of many do Tathāgatas arise; wherein having performed a service, donors go to heaven.”

802. තත්ථ පසාදෙන්තොති පසන්නෙ කරොන්තො, රතනත්තයෙ සද්ධං උප්පාදෙන්තොති අත්ථො.

802. Therein, “pasādento” means making others serene and causing faith to arise in the Triple Gem; this is the meaning.

803. චිත්තන්ති විචිත්තං අචින්තෙය්‍යං. කම්මඵලන්ති දෙය්‍යධම්මස්ස අනුළාරත්තෙපි ඛෙත්තසම්පත්තියා ච චිත්තසම්පත්තියා ච උළාරස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස ඵලං පස්සාති යොජනා. අප්පකම්පි කතං දෙය්‍යං, පුඤ්ඤං හොති මහප්ඵලන්ති එත්ථ කතන්ති කාරවසෙන සක්කාරවසෙන ආයතනෙ විනියුත්තං. දෙය්‍යන්ති දාතබ්බවත්ථුං. පුඤ්ඤන්ති තථාපවත්තං පුඤ්ඤකම්මං.

803. “Cittaṃ” means diverse and inconceivable. “Kammaphalaṃ” is construed thus: “See the fruit of the great meritorious kamma which arises because of the perfection of the field and the perfection of the mind, even when the offered object is not substantial.” In the phrase “Appakaṃpi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ,” herein “kataṃ” means allocated to a suitable recipient by means of honor and respect. “Deyyaṃ” means the object to be given. “Puññaṃ” means the meritorious kamma that occurs in such a way.

804. ඉදානි [Pg.187] යත්ථ අප්පකම්පි කතං පුඤ්ඤං මහප්ඵලං හොති, තං පාකටං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘නත්ථි චිත්තෙ පසන්නම්හී’’ති ගාථමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

804. Now, wishing to make clear in reference to whom even a little merit made has great fruit, he spoke the verse, “There is no offering called ‘small’ when the mind is serene.” That is very easy to understand.

805-6. අම්හෙපීති මයම්පි. මහෙමසෙති මහාමසෙ පූජාමසෙ. චෙතොපණිධිහෙතු හීති අත්තනො චිත්තස්ස සම්මදෙව ඨපනනිමිත්තං, අත්තසම්මාපණිධානෙනාති අත්ථො. තෙනාහ භගවා –

“Amhepi” means “we too.” “Mahemase” means “let us honor, let us worship.” “Cetopaṇidhihetu” means for the reason of properly establishing one’s own mind; the meaning is “by one’s own proper aspiration.” Therefore, the Blessed One said:

‘‘න තං මාතාපිතා කයිරා, අඤ්ඤෙ වාපි ච ඤාතකා;

සම්මා පණිහිතං චිත්තං, සෙය්‍යසො නං තතො කරෙ’’ති. (ධ. ප. 43);

“Neither mother nor father nor any other relative can do that which a rightly directed mind can do for one, making one better than that.” (Dhp. 43)

එවඤ්ච පන වත්වා සක්කො දෙවානමින්දො උය්‍යානකීළාය උස්සාහං පටිප්පස්සම්භෙත්වා තතොව පටිනිවත්තිත්වා අත්තනා අභිණ්හං පූජනෙය්‍යට්ඨානභූතෙ චූළාමණිචෙතියෙ සත්තාහං පූජං අකාසි. අථ අපරෙන සමයෙන දෙවචාරිකං ගතස්ස ආයස්මතො නාරදත්ථෙරස්ස තං පවත්තිං ගාථාහෙව කථෙසි, ථෙරො ධම්මසඞ්ගාහකානං ආරොචෙසි, තෙ තථා නං සඞ්ගහං ආරොපෙසුන්ති.

And having said this, Sakka, the king of the devas, having calmed his enthusiasm for pleasure-garden sport and having turned back from that very place, personally performed worship for seven days at the Cūḷāmaṇi Cetiya, which had become a place constantly worthy of veneration. Then, at a later time, he related that occurrence in verses to the Venerable Elder Nārada who had gone on a tour of the deva world. The Elder informed the compilers of the Dhamma, and they included it in the collection accordingly. Thus it should be understood.

පීතවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Golden Mansion is concluded.

10. උච්ඡුවිමානවණ්ණනා

10. The Commentary on the Sugarcane Mansion

ඔභාසයිත්වා පථවිං සදෙවකන්ති උච්ඡුවිමානං. තං හෙට්ඨා උච්ඡුවිමානෙන පාළිතො ච අට්ඨුප්පත්තිතො ච සදිසමෙව. කෙවලං තත්ථ සස්සු සුණිසං පීඨකෙන පහරිත්වා මාරෙසි, ඉධ පන ලෙඩ්ඩුනාති අයමෙව විසෙසො. වත්ථුනො පන භින්නත්තා උභයම්පි විසුංයෙව සඞ්ගහං ආරුළ්හන්ති වෙදිතබ්බං.

The story beginning with 'Having illuminated the earth together with the world of devas' is the Sugarcane Mansion. It is indeed similar to the preceding Sugarcane Mansion story, both in its Pāḷi text and in its origin story. Only, in that story, the mother-in-law killed the daughter-in-law by striking her with a stool, whereas in this story, she killed her by striking her with a clod of earth. This indeed is the difference. But because the stories are different, it should be known that both texts were included separately in the collection.

808.

808.

‘‘ඔභාසයිත්වා පථවිං සදෙවකං, අතිරොචසි චන්දිමසූරියා විය;

සිරියා ච වණ්ණෙන යසෙන තෙජසා, බ්‍රහ්මාව දෙවෙ තිදසෙ සහින්දකෙ.

“Having illuminated the earth together with the world of devas, you outshine the moon and the sun; with glory, beauty, fame, and radiance, like Brahmā among the Tāvatiṃsa devas, together with Indra.”

809.

809.

‘‘පුච්ඡාමි [Pg.188] තං උප්පලමාලධාරිනී, ආවෙළිනී කඤ්චනසන්නිභත්තචෙ;

අලඞ්කතෙ උත්තමවත්ථධාරිනී, කා ත්වං සුභෙ දෙවතෙ වන්දසෙ මමං.

“I ask you, adorned with lotus garlands, wearing ear-ornaments, with hair like gold; beautifully adorned, wearing excellent garments, who are you, O beautiful deity, who salutes me?”

810.

810.

‘‘කිං ත්වං පුරෙ කම්මමකාසි අත්තනා, මනුස්සභූතා පුරිමාය ජාතියා;

දානං සුචිණ්ණං අථ සීලසඤ්ඤමං, කෙනුපපන්නා සුගතිං යසස්සිනී;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

“What deed did you do by yourself in the past, when you were a human being in a former birth? Was it generosity well-practiced, or virtue and self-restraint? By what have you, O glorious one, arisen in this happy state? O deity, being asked, explain: of what action is this the fruit?”

ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පුච්ඡි. තතො දෙවතා ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

The Venerable Elder Mahāmoggallāna asked. Then the deity replied with these verses:

811.

811.

‘‘ඉදානි භන්තෙ ඉමමෙව ගාමං, පිණ්ඩාය අම්හාකං ඝරං උපාගමි;

තතො තෙ උච්ඡුස්ස අදාසිං ඛණ්ඩිකං, පසන්නචිත්තා අතුලාය පීතියා.

“Just now, venerable sir, you came to our house in this very village for alms; then I gave you a piece of sugarcane, with a confident mind and immeasurable delight.”

812.

812.

‘‘සස්සු ච පච්ඡා අනුයුඤ්ජතෙ මමං, කහං නු උච්ඡුං වධුකෙ අවාකිරි;

න ඡඩ්ඩිතං නො පන ඛාදිතං මයා, සන්තස්ස භික්ඛුස්ස සයං අදාසහං.

“Later, my mother-in-law questioned me, 'Where, O bride, did you scatter the sugarcane?' I did not discard it, nor did I eat it myself; I myself gave it to a peaceful monk.”

813.

813.

‘‘‘තුය්හං න්විදං ඉස්සරියං අථො මම’, ඉතිස්සා සස්සු පරිභාසතෙ මමං;

ලෙඩ්ඩුං ගහෙත්වා පහාරං අදාසි මෙ, තතො චුතා කාලකතාම්හි දෙවතා.

“'Is this authority yours or mine?' Thus my mother-in-law reviled me. Taking a clod of earth, she struck me; then, having passed away from there, I became a deity.”

814.

814.

‘‘තදෙව කම්මං කුසලං කතං මයා, සුඛඤ්ච කම්මං අනුභොමි අත්තනා;

දෙවෙහි සද්ධිං පරිචාරයාමහං, මොදාමහං කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“That very skillful deed was done by me, and I myself experience the happiness of that deed; together with the devas I enjoy myself, I rejoice in the five strands of sensual pleasures.”

815.

815.

‘‘තදෙව [Pg.189] කම්මං කුසලං කතං මයා, සුඛඤ්ච කම්මං අනුභොමි අත්තනා;

දෙවින්දගුත්තා තිදසෙහි රක්ඛිතා, සමප්පිතා කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“That very skillful deed was done by me, and I myself experience the happiness of that deed; protected by the King of devas, guarded by the Thirty-three, I am endowed with the five strands of sensual pleasures.”

816.

816.

‘‘එතාදිසං පුඤ්ඤඵලං අනප්පකං, මහාවිපාකා මම උච්ඡුදක්ඛිණා;

දෙවෙහි සද්ධිං පරිචාරයාමහං, මොදාමහං කාමගුණෙහි පඤ්චහි.

“Such is the abundant fruit of merit, great in result, from my offering of sugarcane. Together with the devas I enjoy myself, I rejoice in the five strands of sensual pleasures.”

817.

817.

‘‘එතාදිසං පුඤ්ඤඵලං අනප්පකං, මහාජුතිකා මම උච්ඡුදක්ඛිණා;

දෙවින්දගුත්තා තිදසෙහි රක්ඛිතා, සහස්සනෙත්තොරිව නන්දනෙ වනෙ.

“Such is the abundant fruit of merit, of great splendor, from my sugarcane offering. Protected by the King of devas, guarded by the Thirty-three, I am like the thousand-eyed one in the Nandana grove.”

818.

818.

‘‘තුවඤ්ච භන්තෙ අනුකම්පකං විදුං, උපෙච්ච වන්දිං කුසලඤ්ච පුච්ඡිසං;

තතො තෙ උච්ඡුස්ස අදාසිං ඛණ්ඩිකං, පසන්නචිත්තා අතුලාය පීතියා’’ති.

“Venerable sir, knowing you to be compassionate, I approached, paid homage, and inquired about what is skillful. Then, with a serene mind and incomparable joy, I offered you a piece of sugarcane.”

සෙසං වුත්තසදිසමෙවාති.

The remainder is just as has been said.

උච්ඡුවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Sugarcane Mansion is concluded.

11. වන්දනවිමානවණ්ණනා

11. The Exposition of the Salutation Mansion

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති වන්දනවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකාවාසෙ වස්සං වසිත්වා වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා සෙනාසනං පටිසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සාවත්ථිං උද්දිස්ස භගවන්තං දස්සනත්ථාය ගච්ඡන්තා අඤ්ඤතරස්ස ගාමස්ස මජ්ඣෙන අතික්කමන්ති. තත්ථ අඤ්ඤතරා ඉත්ථී තෙ භික්ඛූ දිස්වා පසන්නචිත්තා සඤ්ජාතගාරවබහුමානා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සිරස්මිං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ යාව දස්සනූපචාරා පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තී අට්ඨාසි[Pg.190]. සා අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. අථ නං තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්තිං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

The story beginning ‘Abhikkantena vaṇṇena’ is the Mansion of Salutation. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Jeta's Grove, in Anāthapiṇḍika's monastery, near Sāvatthī. At that time, many monks, having spent the rains-retreat in a certain village monastery, having completed the rains-retreat and performed the Pavāraṇā ceremony, set their lodgings in order, took their bowls and robes, and, intending to see the Blessed One, set out for Sāvatthī. As they were going, they passed through the middle of a certain village. There, a certain woman, upon seeing those monks, with a mind full of confidence and with great respect and esteem having arisen, paid homage with the five-point prostration. Raising her joined hands to her head, she stood gazing with her eyes, serene with confidence, opened wide, as long as they were within sight. That woman, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm. Then, while she was experiencing divine fortune there, the Venerable Mahāmoggallāna questioned her with these verses:

819. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

819. “With surpassing beauty… and your beauty illuminates all directions.”

822. ‘‘සා දෙවතා අත්තමනා…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

822. That deity, pleased… the fruit of which action is this.

823.

823.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, දිස්වාන සමණෙ සීලවන්තෙ;

පාදානි වන්දිත්වා මනං පසාදයිං, විත්තා චහං අඤ්ජලිකං අකාසිං.

“When I was a human being among humans, having seen virtuous ascetics, I paid homage at their feet and made my mind serene; joyful, I made the gesture of reverence.”

824.

824.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my beauty is like this… and my beauty illuminates all directions.”

ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි.

She answered with these verses.

823. තත්ථ සමණෙති සමිතපාපෙ. සීලවන්තෙති සීලගුණයුත්තෙ. මනං පසාදයින්ති ‘‘සාධුරූපා වතිමෙ අය්‍යා ධම්මචාරිනො සමචාරිනො බ්‍රහ්මචාරිනො’’ති තෙසං ගුණෙ ආරබ්භ චිත්තං පසාදෙසිං. විත්තා චහං අඤ්ජලිකං අකාසින්ති තුට්ඨා සොමනස්සජාතා අහං වන්දිං. පෙසලානං භික්ඛූනං පසාදවිකසිතානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි ඉමෙසං සත්තානං බහූපකාරං, පගෙව වන්දනාති. තෙනාහ ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

823. Therein, ‘samaṇe’ means those who have pacified evil. ‘Sīlavante’ means those endowed with the quality of moral virtue. ‘Manaṃ pasādayiṃ’ means: taking as my object the virtues of those monks, thinking, “Indeed, these venerable ones are of excellent conduct, practitioners of the Dhamma, practitioners of right conduct, practitioners of the holy life,” I made my mind serene. ‘Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ’ means: being pleased and joyful, I thought, “Even the mere sight of these amiable monks, opening their eyes that have blossomed with confidence, is of great benefit to beings—how much more so is paying homage!” and so I paid homage. Therefore, she said, “By that, my beauty is like this,” and so on. The rest is just as has been explained.

වන්දනවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mansion of Salutation is concluded.

12. රජ්ජුමාලාවිමානවණ්ණනා

12. The Commentary on the Rajjumālā Mansion

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනාති රජ්ජුමාලාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ගයාගාමකෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා තස්මිංයෙව ගාමෙ එකස්ස බ්‍රාහ්මණකුමාරස්ස දින්නා පතිකුලං ගතා, තස්මිං ගෙහෙ ඉස්සරියං වත්තෙන්තී තිට්ඨති. සා [Pg.191] තස්මිං ගෙහෙ දාසියා ධීතරං දිස්වා න සහති. දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය කොධෙන තටතටායමානා අක්කොසති පරිභාසති, ඛටකඤ්චස්සා දෙති. යදා පන සා වයප්පත්තියා කිච්චසමත්ථා ජාතා, තදා නං ජණ්ණුකප්පරමුට්ඨීහි පහරතෙව යථා තං පුරිමජාතීසු බද්ධාඝාතා.

The story beginning with ‘With exceedingly beautiful appearance’ is the Rajjumālā Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, in the village of Gayā, the daughter of a certain brahmin was given to a brahmin youth from that very same village and went to her husband’s household, where she lived exercising authority. Seeing the daughter of a female slave in that household, she could not bear it. From the moment she saw her, seething with anger, she would scold and threaten her, and strike her with her fist. When that girl reached maturity and became capable of performing tasks, she would beat her with knees, elbows, and fists, as one with a bound hatred from past lives.

සා කිර දාසී කස්සපදසබලස්ස කාලෙ තස්සා සාමිනී අහොසි, ඉතරා දාසී. සා තං ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි මුට්ඨිආදීහි ච අභිණ්හං අභිහනති. සා තෙන නිබ්බින්නා යථාබලං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ‘‘අනාගතෙ අහං සාමිනී හුත්වා ඉමිස්සා උපරි ඉස්සරියං වත්තෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං ඨපෙසි. අථ සා දාසී තතො චුතා අපරාපරං සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වුත්තනයෙන ගයාගාමකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා පතිකුලං ගතා, ඉතරාපි තස්සා දාසී අහොසි. එවං බද්ධාඝාතතාය සා තං විහෙඨෙති.

It is said that in the time of Kassapa, the one with ten powers, that slave girl had been the mistress, and the other had been the slave. The mistress would frequently strike her with clods of earth, sticks, fists, and the like. Disgusted by this, the slave girl performed meritorious deeds such as giving according to her ability and made an aspiration: ‘In the future, may I become the mistress and exercise authority over her!’ Then, after passing away from that existence, that slave girl wandered through successive rebirths until, in this Buddha-era, she was reborn in a brahmin family in the village of Gayā, as was stated, and went to her husband’s household, while the other became her slave. Thus, due to their bound hatred, she harassed her.

එවං විහෙඨෙන්තී අකාරණෙනෙව කෙසෙසු ගහෙත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච සුහතං හනි. සා න්හාපිතසාලං ගන්ත්වා ඛුරමුණ්ඩං කාරෙත්වා අගමාසි. සාමිනී ‘‘කිං ජෙ දුට්ඨදාසි මුණ්ඩනමත්තෙන තව විප්පමොක්ඛො’’ති රජ්ජුං සීසෙ බන්ධිත්වා තත්ථ නං ගහෙත්වා ඔණමෙත්වා ඝාතෙති, තස්සා තඤ්ච රජ්ජුං අපනෙතුං න දෙති. තතො පට්ඨාය දාසියා ‘‘රජ්ජුමාලා’’ති නාමං අහොසි.

Harassing her thus without cause, she would seize her by the hair and beat her severely with her hands and feet. The slave girl went to a barber’s shed, had her head shaved with a razor, and returned. The mistress said, ‘What, you wicked slave! Will there be freedom for you merely by shaving your head?’ and tied a rope on her head. Then, seizing her by that rope, she bent her down and beat her, and did not allow her to remove that rope. From that time onwards, the slave girl’s name became ‘Rajjumālā’ (Rope-Garlanded).

අථෙකදිවසං සත්ථා පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො රජ්ජුමාලාය සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං, තස්සා ච බ්‍රාහ්මණියා සරණෙසු සීලෙසු ච පතිට්ඨානං දිස්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො. රජ්ජුමාලාපි ඛො දිවසෙ දිවසෙ තාය තථා විහෙඨියමානා ‘‘කිං මෙ ඉමිනා දුජ්ජීවිතෙනා’’ති නිබ්බින්නරූපා ජීවිතෙ මරිතුකාමා ඝටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡන්තී විය ගෙහතො නික්ඛන්තා අනුක්කමෙන වනං පවිසිත්වා භගවතො නිසින්නරුක්ඛස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්ස රුක්ඛස්ස සාඛාය රජ්ජුං බන්ධිත්වා පාසං කත්වා උබ්බන්ධිතුකාමා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තී අද්දස භගවන්තං තත්ථ නිසින්නං පාසාදිකං පසාදනීයං උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තං ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තං. දිස්වා බුද්ධගාරවෙන ආකඩ්ඪියමානහදයා [Pg.192] ‘‘කිං නු ඛො භගවා මාදිසානම්පි ධම්මං දෙසෙති, යමහං සුත්වා ඉතො දුජ්ජීවිතතො මුච්චෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි.

Then one day, at dawn, the Teacher, having arisen from the attainment of great compassion, surveyed the world. Seeing Rajjumālā's supporting condition for attaining the fruit of stream-entry, and that her mistress, the brahmin woman, would be established in the refuges and precepts, he entered the forest and sat at the foot of a certain tree, emitting the six-colored Buddha-rays. As for Rajjumālā, being tormented day after day in that manner, she became weary of life. Desiring to die, she thought, 'What use is this miserable life to me?' Taking a water pot, she left the house as if going to the watering place and gradually entered the forest. Not far from the tree where the Blessed One was seated, she tied a rope to a branch of another tree, made a noose, and, intending to hang herself, looked here and there. She saw the Blessed One seated there—pleasing, inspiring, having attained supreme taming and tranquility, and emitting the six-colored Buddha-rays. Upon seeing him, her heart was drawn by reverence for the Buddha, and she thought, 'I wonder, would the Blessed One teach the Dhamma even to one such as me, so that having heard it, I might be freed from this wretched life?'

අථ භගවා තස්සා චිත්තාචාරං ඔලොකෙත්වා ‘‘රජ්ජුමාලෙ’’ති ආහ. සා තං සුත්වා අමතෙන විය අභිසිත්තා පීතියා නිරන්තරං ඵුට්ඨා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තස්සා භගවා අනුපුබ්බිකථානුපුබ්බකං චතුසච්චකථං කථෙසි, සා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථා ‘‘වට්ටති එත්තකො රජ්ජුමාලාය අනුග්ගහො, ඉදානෙසා කෙනචි අප්පධංසියා ජාතා’’ති අරඤ්ඤතො නික්ඛමිත්වා ගාමස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. රජ්ජුමාලාපි අත්තානං විනිපාතෙතුං අභබ්බතාය ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නතාය ච ‘‘බ්‍රාහ්මණී මං හනතු වා විහෙඨෙතු වා යං වා තං වා කරොතූ’’ති ඝටෙන උදකං ගහෙත්වා ගෙහං අගමාසි. සාමිකො ගෙහද්වාරෙ ඨිතො තං දිස්වා ‘‘ත්වං අජ්ජ උදකතිත්ථං ගතා චිරායිත්වා ආගතා, මුඛවණ්ණො ච තෙ අතිවිය විප්පසන්නො, ත්වඤ්ච අඤ්ඤෙන ආකාරෙන උපට්ඨාසි, කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. සා තස්ස තං පවත්තිං ආචික්ඛි.

Then the Blessed One, observing the state of her mind, called out, “Rajjumālā.” Hearing that word, as if sprinkled with the deathless, her body and mind pervaded with uninterrupted joy, she approached the Blessed One, paid homage, and stood to one side. The Blessed One spoke to her the discourse on the Four Truths, which was preceded by the gradual discourse, and she was established in the fruit of stream-entry. The Teacher, thinking, “This much support is sufficient for Rajjumālā; now she has become one who cannot be harmed by anyone,” departed from the forest and sat down at the foot of a certain tree not far from the village. Rajjumālā also, due to being incapable of destroying herself and due to being endowed with patience, loving-kindness, and compassion, thought, “Let the brahmin lady kill me or harass me or do whatever she will.” Taking water with the pot, she went to the house. The master of the house, standing at the house door, saw her and asked, “Today, having gone to the watering place, you have returned after a long time. The complexion of your face is also exceedingly clear, and you appear with a different manner. What is this?” She related that event to him.

බ්‍රාහ්මණො තස්සා වචනං සුත්වා තුස්සිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා රජ්ජුමාලාය උපරි ‘‘තයා න කිඤ්චි කාතබ්බ’’න්ති සුණිසාය වත්වා තුට්ඨමානසො සීඝතරං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා සාදරෙන කතපටිසන්ථාරො සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා අත්තනො ගෙහං ආනෙත්වා පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන පරිවිසිත්වා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං නිසීදි, සුණිසාපිස්ස උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. ගයාගාමවාසිනොපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තං පවත්තිං සුත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අප්පෙකච්චෙ අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු, අප්පෙකච්චෙ සම්මොදනීයං කත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

The brahmin, having heard her words, was pleased, and having gone to the house, he said to his daughter-in-law, “You are to do nothing to Rajjumālā.” Then, with a pleased mind, he went very quickly to the presence of the Teacher. Having paid homage and exchanged reverential greetings, he invited the Teacher. Having brought him to his own house, he served him with excellent hard and soft food. When the Blessed One had finished his meal and had removed his hand from the bowl, the brahmin approached him and sat down to one side. His daughter-in-law also approached, paid homage, and sat down to one side. The brahmins and householders who were inhabitants of Gayā village, having heard of that event, also approached the Blessed One. Some, having respectfully paid homage, sat down to one side. Others, having exchanged courteous greetings, sat down to one side.

සත්ථා රජ්ජුමාලාය තස්සා ච බ්‍රාහ්මණියා පුරිමජාතීසු කතකම්මං විත්ථාරතො කථෙත්වා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපං ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණී ච මහාජනො ච තත්ථ සන්නිපතිතො සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨහි. සත්ථා ආසනා උට්ඨහිත්වා සාවත්ථිමෙව අගමාසි. බ්‍රාහ්මණො රජ්ජුමාලං ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. තස්ස සුණිසා රජ්ජුමාලං පියචක්ඛූහි ඔලොකෙන්තී යාවජීවං මනාපෙනෙව සිනෙහෙන පරිහරි. රජ්ජුමාලා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, අච්ඡරාසහස්සඤ්චස්සා පරිවාරො [Pg.193] අහොසි. සා සට්ඨිසකටභාරප්පමාණෙහි දිබ්බාභරණෙහි පටිමණ්ඩිතත්තභාවා අච්ඡරාසහස්සපරිවුත්තා නන්දනවනාදීසු මහතිං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවමානා පමුදිතමනා විචරති. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං ගතො තං මහන්තෙන දිබ්බානුභාවෙන මහතියා දෙවිද්ධියා විජ්ජොතමානං දිස්වා තාය කතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි.

The Teacher, after relating in detail the kamma done by Rajjumālā and that brahmin woman in their former existences, taught the Dhamma appropriate to the assembled congregation. Having heard that Dhamma, both the brahmin woman and the great multitude assembled there became established in the refuges and the precepts. The Teacher, rising from his seat, went to Sāvatthī itself. The brahmin established Rajjumālā in the position of a daughter. His daughter-in-law, looking upon Rajjumālā with loving eyes, cared for her throughout her life with pleasing affection. Later, Rajjumālā passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, and she had a retinue of a thousand celestial nymphs. Adorned with divine ornaments amounting to sixty cartloads and surrounded by a thousand celestial nymphs, she wanders in the Nandana Grove and other celestial parks, experiencing great divine fortune with a joyful mind. Then, the Venerable Mahā Moggallāna, while on a tour of the deva world, saw her shining with great divine majesty and great divine psychic power, and inquired with these verses about the kamma she had done.

826.

826.

‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, යා ත්වං තිට්ඨසි දෙවතෙ;

හත්ථෙ පාදෙ ච විග්ගය්හ, නච්චසි සුප්පවාදිතෙ.

“O devatā, you who stand with surpassing beauty; gesturing with hands and feet, you dance to the accompaniment of well-played music.

827.

827.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා සද්දා නිච්ඡරන්ති, සවනීයා මනොරමා.

“As you dance, from all your limbs and parts, divine sounds issue forth, pleasant to hear and delightful to the mind.

828.

828.

‘‘තස්සා තෙ නච්චමානාය, අඞ්ගමඞ්ගෙහි සබ්බසො;

දිබ්බා ගන්ධා පවායන්ති, සුචිගන්ධා මනොරමා.

“As you dance, from all your limbs and parts, divine fragrances, pure and delightful to the mind, waft forth.

829.

829.

‘‘විවත්තමානා කායෙන, යා වෙණීසු පිළන්ධනා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“As you turn your body, the ornaments in your braids; their sound is heard, like a five-part orchestra.

830.

830.

‘‘වටංසකා වාතධුතා, වාතෙන සම්පකම්පිතා;

තෙසං සුය්‍යති නිග්ඝොසො, තූරියෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ යථා.

“The ear-ornaments, shaken by the wind, thoroughly tremble in the wind; their sound is heard, like a five-part orchestra.

831.

831.

‘‘යාපි තෙ සිරස්මිං මාලා, සුචිගන්ධා මනොරමා;

වාති ගන්ධො දිසා සබ්බා, රුක්ඛො මඤ්ජූසකො යථා.

“The garland on your head, of pure fragrance and delightful to the mind; its scent wafts in all directions, like the Mañjūsaka tree.

832.

832.

‘‘ඝායසෙ තං සුචිගන්ධං, රූපං පස්සසි අමානුසං;

දෙවතෙ පුච්ඡිතාචික්ඛ, කිස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

“You smell that pure fragrance, you see a superhuman form; O devatā, being asked, please declare: of what kamma is this the fruit?”

826. තත්ථ හත්ථෙ පාදෙ ච විග්ගය්හාති හත්ථෙ ච පාදෙ ච විවිධෙහි ආකාරෙහි ගහෙත්වා, පුප්ඵමුට්ඨිපුප්ඵඤ්ජලිආදිභෙදස්ස සාඛාභිනයස්ස දස්සනවසෙන විවිධෙහි ආකාරෙහි හත්ථෙ, ච, සමපාදාදීනම්පි ඨානවිසෙසානං දස්සනවසෙන විවිධෙහි ආකාරෙහි පාදෙ ච උපාදියිත්වාති අත්ථො. ච-සද්දෙන සාඛාභිනයං සඞ්ගණ්හාති. නච්චසීති නටසි. යා ත්වන්ති යා වුත්තනයවසෙන නච්චං කරොසීති අත්ථො. සුප්පවාදිතෙති සුන්දරෙ පවජ්ජනෙ සති තව නච්චස්ස අනුරූපවසෙන වීණාවංසමුදිඞ්ගතාළාදිකෙ වාදියමානෙ, පඤ්චඞ්ගිකෙ තූරියෙ පග්ගය්හමානෙති අත්ථො. සෙසං හෙට්ඨාවිමානෙ වුත්තනයමෙව.

826. Therein, 'having taken up the hands and feet' (`hatthe pāde ca viggayha`) means having taken up the hands and feet in various ways; taking up the hands in various ways by showing branch-gestures (`sākhābhinaya`) with variations such as a handful of flowers, a floral tribute with joined palms, and so on; and taking up the feet in various ways by showing special stances such as standing with feet even. By the word 'and' (`ca`), the branch-gestures are included. 'You dance' (`naccasi`) means you dance. 'You who' (`yā tvaṃ`) means 'you who perform the dance in the manner described.' 'When it is well-played' (`suppavādite`) means when there is beautiful music playing, when the five-fold musical instruments—such as the lute, flute, drum, and cymbals—are being sounded in a manner befitting your dance. The rest is in the same manner as was stated in the preceding celestial mansion.

එවං [Pg.194] ථෙරෙන පුච්ඡිතා සා දෙවතා අත්තනො පුරිමජාතිආදිං ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by the Elder, that deity explained her previous birth and so forth with these verses:

833.

833.

‘‘දාසී අහං පුරෙ ආසිං, ගයායං බ්‍රාහ්මණස්සහං;

අප්පපුඤ්ඤා අලක්ඛිකා, රජ්ජුමාලාති මං විදුං.

“Once I was a slave girl in Gayā, belonging to a brahmin. Of little merit, ill-fated, they knew me as Rajjumālā.

834.

834.

‘‘අක්කොසානං වධානඤ්ච, තජ්ජනාය ච උග්ගතා;

කුටං ගහෙත්වා නික්ඛම්ම, අගඤ්ඡිං උදහාරියා.

“Overcome by insults, beatings, and threats, I took up a water pot and went forth, on the pretext of fetching water.

835.

835.

‘‘විපථෙ කුටං නික්ඛිපිත්වා, වනසණ්ඩං උපාගමිං;

‘ඉධෙවාහං මරිස්සාමි, කො අත්ථො ජීවිතෙන මෙ’.

“Having left the water pot on a side path, I went to a forest thicket, thinking: ‘Here I shall die; what use is this life to me?’

836.

836.

‘‘දළ්හං පාසං කරිත්වාන, ආසුම්භිත්වාන පාදපෙ;

තතො දිසා විලොකෙසිං, ‘කො නු ඛො වනමස්සිතො’.

“Having made a strong noose and having thrown it onto a tree, I then looked in all directions, thinking: ‘Who, I wonder, has resorted to this forest?’

837.

837.

‘‘තත්ථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, සබ්බලොකහිතං මුනිං;

නිසින්නං රුක්ඛමූලස්මිං, ඣායන්තං අකුතොභයං.

“There I saw the Fully Enlightened One, the sage who is for the welfare of all the world, seated at the foot of a tree, meditating, free from fear from any quarter.

838.

838.

‘‘තස්සා මෙ අහු සංවෙගො, අබ්භුතො ලොමහංසනො;

‘කො නු ඛො වනමස්සිතො, මනුස්සො උදාහු දෙවතා’.

“For me, there arose a spiritual urgency, wondrous and hair-raising: ‘Who, I wonder, has resorted to this forest? Is it a human or a deity?’

839.

839.

‘‘පාසාදිකං පසාදනීයං, වනා නිබ්බනමාගතං;

දිස්වා මනො මෙ පසීදි, නායං යාදිසකීදිසො.

“He was inspiring, confidence-inspiring, having come from the forest of defilements to the clearing of Nibbāna. Seeing him, my mind became serene, thinking: ‘This is no ordinary person.’

840.

840.

‘‘ගුත්තින්ද්‍රියො ඣානරතො, අබහිග්ගතමානසො;

හිතො සබ්බස්ස ලොකස්ස, බුද්ධො අයං භවිස්සති.

“With faculties guarded, delighting in jhāna, his mind not directed outwards, for the welfare of the entire world—this must be the Buddha.

841.

841.

‘‘භයභෙරවො දුරාසදො, සීහොව ගුහමස්සිතො;

දුල්ලභායං දස්සනාය, පුප්ඵං ඔදුම්බරං යථා.

“Inspiring fear and awe, difficult to approach, like a lion that has resorted to its cave. The sight of him is as rare as that of the udumbara flower.”

842.

842.

‘‘සො මං මුදූහි වාචාහි, ආලපිත්වා තථාගතො;

රජ්ජුමාලෙති මංවොච, සරණං ගච්ඡ තථාගතං.

“That Tathāgata, addressing me with gentle and subtle words, called me 'Rajjumālā' and said, 'Go for refuge to the Tathāgata.'”

843.

843.

‘‘තාහං [Pg.195] ගිරං සුණිත්වාන, නෙලං අත්ථවතිං සුචිං;

සණ්හං මුදුඤ්ච වග්ගුඤ්ච, සබ්බසොකාපනූදනං.

“Having heard that speech—flawless, meaningful, pure, subtle, soft, and pleasing, dispelling all sorrow—

844.

844.

‘‘කල්ලචිත්තඤ්ච මං ඤත්වා, පසන්නං සුද්ධමානසං;

හිතො සබ්බස්ස ලොකස්ස, අනුසාසි තථාගතො.

“Knowing me to be of a receptive mind, confident, with a pure heart, the Tathāgata, benefactor of all the world, instructed me.

845.

845.

‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති මංවොච, අයං දුක්ඛස්ස සම්භවො;

දුක්ඛනිරොධො මග්ගො ච, අඤ්ජසො අමතොගධො.

“He declared to me: 'This is suffering; this is the origin of suffering; the cessation of suffering; and the path—direct, plunging into the Deathless.'”

846.

846.

‘‘අනුකම්පකස්ස කුසලස්ස, ඔවාදම්හි අහං ඨිතා;

අජ්ඣගා අමතං සන්තිං, නිබ්බානං පදමච්චුතං.

“Standing firm in the instruction of the compassionate and skillful one, I attained the Deathless peace, Nibbāna, the imperishable state.

847.

847.

‘‘සාහං අවට්ඨිතාපෙමා, දස්සනෙ අවිකම්පිනී;

මූලජාතාය සද්ධාය, ධීතා බුද්ධස්ස ඔරසා.

“I, with firm devotion, unwavering in vision, with faith born from the root, am the true-born daughter of the Buddha.

848.

848.

‘‘සාහං රමාමි කීළාමි, මොදාමි අකුතොභයා;

දිබ්බමාලං ධාරයාමි, පිවාමි මධුමද්දවං.

“I delight, I sport, I rejoice, fearless from any quarter; I wear a celestial garland and drink a sweet, softening beverage.

849.

849.

‘‘සට්ඨිතූරියසහස්සානි, පටිබොධං කරොන්ති මෙ;

ආළම්බො ගග්ගරො භීමො, සාධුවාදී ච සංසයො.

“Sixty thousand musical instruments awaken me: Āḷambo, Gaggaro, Bhīmo, Sādhuvādī, and Saṃsayo.

850.

850.

‘‘පොක්ඛරො ච සුඵස්සො ච, විණාමොක්ඛා ච නාරියො;

නන්දා චෙව සුනන්දා ච, සොණදින්නා සුචිම්හිතා.

“Pokkhara and Suphassa, Viṇāmokkhā and Nāriyo, Nandā and Sunandā, Soṇadinnā and Sucimhitā.

851.

851.

‘‘අලම්බුසා මිස්සකෙසී ච, පුණ්ඩරීකාතිදාරුණී;

එණීඵස්සා සුඵස්සා ච, සුභද්දා මුදුවාදිනී.

“Alambusā, Missakesī, Puṇḍarīkā, Atidāruṇī, Eṇīphassā, Suphassā, and Subhaddā, the soft-spoken.

852.

852.

‘‘එතා චඤ්ඤා ච සෙය්‍යාසෙ, අච්ඡරානං පබොධිකා;

තා මං කාලෙනුපාගන්ත්වා, අභිභාසන්ති දෙවතා.

“These and other excellent celestial nymphs, who awaken me, come to me at the proper time and address me.

853.

853.

‘‘හන්ද නච්චාම ගායාම, හන්ද තං රමයාමසෙ;

නයිදං අකතපුඤ්ඤානං, කතපුඤ්ඤානමෙවිදං.

“‘Come, let us dance and sing, come, let us entertain you! This is not for those who have not made merit; this is for those who have made merit.

854.

854.

‘‘අසොකං [Pg.196] නන්දනං රම්මං, තිදසානං මහාවනං;

සුඛං අකතපුඤ්ඤානං, ඉධ නත්ථි පරත්ථ ච.

“‘The Asoka grove, the delightful and lovely Nandana, the great forest of the Thirty Gods—happiness for those who have not made merit exists neither here nor hereafter.

855.

855.

‘‘සුඛඤ්ච කතපුඤ්ඤානං, ඉධ චෙව පරත්ථ ච;

තෙසං සහබ්‍යකාමානං, කත්තබ්බං කුසලං බහුං;

කතපුඤ්ඤා හි මොදන්ති, සග්ගෙ භොගසමඞ්ගිනො.

“‘But happiness for those who have made merit exists both here and hereafter. For those who desire their companionship, much wholesome action should be done. Indeed, those who have made merit rejoice, endowed with enjoyments in heaven.’

856.

856.

‘‘බහූනං වත අත්ථාය, උප්පජ්ජන්ති තථාගතා;

දක්ඛිණෙය්‍යා මනුස්සානං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තානමාකරා;

යත්ථ කාරං කරිත්වාන, සග්ගෙ මොදන්ති දායකා’’ති.

“Truly, for the welfare of the many, the Tathāgatas arise—worthy of offerings among humans, mines of merit-fields. Having made offerings to them, donors rejoice in heaven.”

833. තත්ථ දාසී අහං පුරෙ ආසින්ති පුරෙ පුරිමජාතියං අහං අන්තොජාතා දාසී අහොසිං. තත්ථ කස්සාති ආහ ‘‘ගයායං බ්‍රාහ්මණස්සහ’’න්ති, ගයානාමකෙ ගාමෙ අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස. හන්ති නිපාතමත්තං. අප්පපුඤ්ඤාති මන්දභාග්‍යා අපුඤ්ඤා. අලක්ඛිකාති නිස්සිරිකා කාලකණ්ණී. රජ්ජුමාලාති මං විදුන්ති, කෙසෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනදුක්ඛෙන මුණ්ඩකෙ කතෙ පුනපි තදත්ථමෙව සීසෙ දළ්හං බන්ධිත්වා ඨපිතරජ්ජුකුණ්ඩලකවසෙන ‘‘රජ්ජුමාලා’’ති මං මනුස්සා ජානිංසු.

833. Therein, 'I was a slave girl in the past' means that in a previous birth I was a slave born into a household. To the question 'Therein, to whom?', it is said, 'to a brahmin in Gayā,' meaning to a certain brahmin in a village named Gayā. 'Hanti' is merely a particle. 'Of little merit' means of little fortune, without merit. 'Ill-fated' means without splendor, a wretched person. 'They knew me as Rajjumālā' means: when, due to the suffering of having my hair seized and being dragged to and fro, my head was made bald, then again for that very purpose, by means of a coil of rope tightly bound and placed on my head, people knew me as 'Rajjumālā'.

834. වධානන්ති තාළනානං. තජ්ජනායාති භයසංතජ්ජනෙන. උග්ගතාති උග්ගතාය දොමනස්සුප්පත්තියා. උදහාරියාති උදකහාරිකා, උදකං ආහරන්තී විය හුත්වාති අධිප්පායො.

834. 'Of beatings' means of strikings. 'And of threats' refers to frightening by threats. 'Overcome' means due to the arising of sorrow. 'On the pretext of fetching water' means a water-carrier, being as if carrying water—this is the intended meaning.

835. විපථෙති අපථෙ, මග්ගතො අපක්කමිත්වාති අත්ථො. ක්වත්ථොති කො අත්ථො. සොයෙව වා පාඨො.

835. 'On a side path' means on a wrong path, that is, having deviated from the path. 'What use' means 'what is the use?' Or that is the reading itself.

836. දළ්හං පාසං කරිත්වානාති බන්ධනපාසං ථිරං අච්ඡිජ්ජනකං කත්වා. ආසුම්භිත්වාන පාදපෙති විටපෙ ලග්ගනවසෙන පාදපෙ රුක්ඛෙ ඛිපිත්වා. තතො දිසා විලොකෙසිං, කො නු ඛො වනමස්සිතොති ඉමං වනං පවිසනවසෙන අස්සිතො නු ඛො කොචි අත්ථි, යතො මෙ මරණන්තරායො සියාති අධිප්පායො.

836. 'Having made a strong noose' means having made a binding snare firm and unbreakable. 'Having thrown it onto a tree' means having thrown it onto a tree, by way of it catching on a branch. 'Then I looked in all directions, thinking: “Who, I wonder, has resorted to this forest?”' means 'Is there anyone who has resorted to this forest by way of entering it, from whom an obstacle to my death might arise?'—this is the intended meaning.

837. සම්බුද්ධන්තිආදි [Pg.197] තදා තස්සා තාදිසෙ නිච්ඡයෙ අසතිපි සභාවවසෙන වුත්තං. තස්සත්ථො – සයමෙව සම්මදෙව ච සබ්බස්සාපි බුජ්ඣිතබ්බස්ස බුද්ධත්තා සම්බුද්ධං, මහාකරුණායොගෙන හීනාදිභෙදභින්නස්ස සබ්බස්සාපි ලොකස්ස එකන්තහිතත්තා සබ්බලොකහිතං, උභයලොකං මුනනතො මුනිං, නිසජ්ජාවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ඨානා චාවනාභාවෙන ච නිසින්නං, ආරම්මණූපනිජ්ඣානෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානෙන ච ඣායන්තං, බොධිමූලෙයෙව භයහෙතූනං සමුච්ඡින්නත්තා කුතොචිපි භයාභාවතො අකුතොභයන්ති වෙදිතබ්බං.

837. 'Sambuddha' and so forth—even though there was no such certainty in her at that time, it is said according to its nature. Its meaning is: 'Sambuddha' because he himself has perfectly awakened to all that is to be known; 'sabbalokahita' because, by virtue of his great compassion, he is entirely for the welfare of the whole world, which is divided into inferior, and so forth; 'muni' because he understands both worlds; 'nisinna' because he is seated, and because of the absence of being dislodged from his place by defilements and formations; 'jhāyanta' because he meditates by focusing on objects and characteristics; and 'akutobhaya' because, as the causes of fear were cut off at the very root of enlightenment, there is no fear from anywhere—this should be understood.

838. සංවෙගො නාම සහොත්තප්පං ඤාණං, සො තස්සා භගවතො දස්සනෙන උප්පජ්ජි. තෙනාහ ‘‘තස්සා මෙ අහු සංවෙගො’’ති.

838. 'Saṃvega' is knowledge together with moral dread; it arose in her upon seeing the Blessed One. Therefore, she said, 'Then a sense of urgency arose in me.'

839. පාසාදිකන්ති පසාදාවහං, ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාකෙතුමාලාලඞ්කතාය සමන්තපාසාදිකාය අත්තනො සරීරසොභාසම්පත්තියා රූපකායදස්සනබ්‍යාවටස්ස ජනස්ස සාධුභාවතො පසාදසංවඩ්ඪනන්ති අත්ථො. පසාදනීයන්ති දසබල-චතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණ-අට්ඨාරසාවෙණික-බුද්ධධම්මපභුතිඅපරිමාණගුණසමන්නාගතාය ධම්මකායසම්පත්තියා සරික්ඛකජනස්ස පසීදිතබ්බයුත්තං, පාසාදිකන්ති අත්ථො. වනාති කිලෙසවනතො අපක්කමිත්වා. නිබ්බනමාගතන්ති නිත්තණ්හභාවං නිබ්බානමෙව උපගතං අධිගතං. යාදිසකීදිසොති යො වා සො වා, පචුරජනොති අත්ථො.

839. 'Pāsādika' means 'inspiring faith,' meaning that it increases the faith of people engaged in seeing his physical form, due to the excellence of his bodily splendor, adorned with the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, and a fathom-long radiant halo, inspiring confidence all around. 'Pasādanīya' means 'worthy of confidence,' meaning that he is fit to inspire confidence in a suitable person due to the perfection of his Dhamma-body, which is endowed with the ten powers, the four kinds of intrepidity, the six uncommon knowledges, the eighteen unique qualities of a Buddha, and other limitless virtues; this has the same meaning as 'pāsādika.' 'Vanā' means 'having departed from the forest of defilements.' 'Nibbanamāgata' means 'having attained the state free from craving, Nibbāna itself.' 'Yādisakīdiso' means 'whoever it may be,' meaning 'many people.'

840-41. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අග්ගමග්ගගොපනාය ගොපිතත්තා ගුත්තින්ද්‍රියො. අග්ගඵලජ්ඣානාභිරතියා ඣානරතො. තතො එව බහිභූතෙහි රූපාදිආරම්මණෙහි අපක්කමිත්වා විසයජ්ඣත්තෙ නිබ්බානෙ ච ඔගාළ්හචිත්තතාය අබහිග්ගතමානසො. මිච්ඡාගාහමොචනභයෙන විපල්ලාසවන්තෙහි මිච්ඡාදිට්ඨිකෙහි භායිතබ්බතො තෙසඤ්ච භයජනනතො භයභෙරවො. පයොගාසයවිපන්නෙහි අනුපගමනීයතො ච කෙනචිපි අනාසාදනීයතො ච දුරාසදො. දුල්ලභායන්ති දුල්ලභො අයං. දස්සනායාති දට්ඨුම්පි. පුප්ඵං ඔදුම්බරං යථාති යථා නාම උදුම්බරෙ භවං පුප්ඵං දුල්ලභදස්සනං, කදාචිදෙව භවෙය්‍ය, න වා භවෙය්‍ය, එවං ඊදිසස්ස උත්තමපුග්ගලස්සාති අත්ථො.

840-41. 'Guttindriyo' means 'with guarded faculties,' because his six faculties, with the mind as the sixth, are guarded by the protection of the supreme path. 'Jhānarato' means 'delighting in jhāna,' because of his delight in jhāna and the supreme fruit. 'Abahiggatamānaso' means 'with mind not outwardly directed,' because, having turned away from external objects such as forms, his mind is immersed in the internal sphere and in Nibbāna. 'Bhayabheravo' means 'inspiring fear and dread,' because he is to be feared by those with wrong views who are full of distortions, due to their fear of being freed from wrong grasping, and because he generates fear in them. 'Durāsado' means 'unapproachable,' because he cannot be approached by those whose efforts and intentions are corrupt, and because he cannot be assailed by anyone. 'Dullabhāyaṃ' means 'this one is difficult to obtain.' 'Dassanāya' means 'even to see.' 'Pupphaṃ odumbaraṃ yathā' means 'just as a flower of an udumbara tree is difficult to see—it might appear only sometimes, or it might not appear at all—so it is with such an excellent individual'; this is the meaning.

842. සො [Pg.198] තථාගතො මුදූහි වාචාහි සණ්හාය වාචාය ‘‘රජ්ජුමාලෙ’’ති මං ආලපිත්වා ආමන්තෙත්වා සරණං ගච්ඡ තථාගතන්ති ‘‘තථා ආගතො’’තිආදිනා තථාගතං සම්මාසම්බුද්ධං සරණං ගච්ඡාති මං අවොච අභාසීති යොජනා.

842. That Tathāgata, addressing me with gentle and subtle words, called out to me, 'Rajjumālā,' and said, 'Go for refuge to the Tathāgata'—meaning, 'Go for refuge to the Tathāgata, the Perfectly Enlightened One,' who is so-called because of having 'thus come,' and so forth. Thus he spoke to me, thus he said—this is the connection.

843-4. තාහන්ති තං අහං. ගිරන්ති වාචං. නෙලන්ති නිද්දොසං. අත්ථවතින්ති අත්ථයුත්තං සාත්ථං, එකන්තහිතං වා. වචීසොචෙය්‍යතාය සුචිං. අකක්ඛළතාය සණ්හං. වෙනෙය්‍යානං මුදුභාවකරත්තා මුදු. සවනීයභාවෙන වග්ගුං. සබ්බසොකාපනූදනන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිවසෙන උප්පජ්ජනකස්ස සබ්බස්සාපි සොකස්ස විනොදනං ගිරං සුත්වාන පසන්නචිත්තා අහොසින්ති සම්බන්ධො. සබ්බමෙතං දානකථං ආදිං කත්වා උස්සක්කිත්වා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං විභාවනවසෙන පවත්තිතං භගවතො අනුපුබ්බිකථං සන්ධාය වදති. තෙනෙවාහ ‘‘කල්ලචිත්තඤ්ච මං ඤත්වා’’තිආදි.

843-4. 'Tāhaṃ' means 'that I.' 'Giraṃ' means 'speech.' 'Nelaṃ' means 'faultless.' 'Atthavatiṃ' means 'meaningful,' 'beneficial,' or 'entirely wholesome.' 'Suciṃ' means pure through verbal purity. 'Saṇhaṃ' means gentle through non-harshness. 'Mudu' means soft because it makes the minds of trainable beings pliable. 'Vagguṃ' means charming because it is pleasant to hear. 'Dispelling all sorrow'—the connection is: 'upon hearing such speech, which dispels all sorrow that arises on account of calamities affecting relatives and so on, my mind became serene.' All this is said with reference to the Blessed One’s gradual instruction, which proceeds by starting with the talk on generosity and progressing to the exposition of the benefits of renunciation. Therefore, she said, 'And knowing my mind was receptive,' and so forth.

තත්ථ කල්ලචිත්තන්ති කම්මනියචිත්තං, හෙට්ඨා පවත්තිතදෙසනාය අස්සද්ධියාදීනං චිත්තදොසානං විගතත්තා උපරිදෙසනාය භාජනභාවූපගමනෙන කම්මක්ඛමචිත්තං, භාවනාකම්මස්ස යොග්ගචිත්තන්ති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘පසන්නං සුද්ධමානස’’න්ති. තත්ථ ‘‘පසන්න’’න්ති ඉමිනා අස්සද්ධියාපගමමාහ, ‘‘සුද්ධමානස’’න්ති ඉමිනා කාමච්ඡන්දාදිඅපගමනෙන මුදුචිත්තතං උදග්ගචිත්තතඤ්ච දස්සෙති. අනුසාසීති ඔවදි, සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය සහ උපායෙන පවත්තිනිවත්තියො උපදිසීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි. අනුසාසිතාකාරදස්සනඤ්හෙතං.

Herein, 'a receptive mind' means a workable mind. Because mental defilements, such as lack of faith, had been removed by the preceding teaching, it had become a fit vessel for the subsequent teaching—a mind suitable for the task, a mind fit for the task of development, is the meaning. Therefore, it is said, 'serene and with a pure mind.' Herein, by 'serene' is indicated the removal of lack of faith, while by 'with a pure mind' is shown the mind's softness and elation through the removal of sensual desire and the like. 'He instructed' means he advised; the meaning is that, with the teaching that is the special discovery of the Buddhas, he skillfully taught the course of existence and its cessation. Therefore, it is said, 'This is suffering,' and so forth. This is a demonstration of the manner of instruction.

845. තත්ථ ඉදං දුක්ඛන්ති මංවොචාති ඉදං තණ්හාවජ්ජං තෙභූමකං ධම්මජාතං බාධකසභාවත්තා කුච්ඡිකං හුත්වා තුච්ඡසභාවත්තා තථත්තා ච දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මය්හං අභාසි. අයං දුක්ඛස්ස සම්භවොති අයං ආමතණ්හාදිභෙදා තණ්හා යථාවුත්තස්ස දුක්ඛස්ස සම්භවො පභවො උප්පත්ති හෙතු සමුදයො අරියසච්චන්ති. දුක්ඛනිරොධොති දුක්ඛස්ස සන්තිභාවො අසඞ්ඛතධාතු නිරොධො අරියසච්චන්ති. අන්තද්වයස්ස පරිවජ්ජනතො අඤ්ජසො නිබ්බානගාමිනිපටිපදාභාවතො අමතොගධො මග්ගො අරියසච්චන්ති මං අවොචාති සම්බන්ධො.

845. Therein, '“This is suffering,” he declared to me,' means: 'This class of phenomena pertaining to the three planes of existence, apart from craving, is the Noble Truth of Suffering, being oppressive by nature, contemptible, empty by nature, and true as such,' thus he spoke to me. '“This is the origin of suffering,”' means: 'This craving, with its divisions such as craving for sensual pleasures, is the source, origin, genesis, cause, and arising of the aforementioned suffering—this is the Noble Truth of the Origin of Suffering.' '“The cessation of suffering,”' means: 'The pacification of suffering, the unconditioned element, is cessation—this is the Noble Truth of the Cessation of Suffering.' 'The path, immersed in the deathless, is the Noble Truth of the Path, because it avoids the two extremes and because it is the direct way leading to Nibbāna,' thus he declared to me. This is the connection.

846. කුසලස්සාති [Pg.199] ඔවාදදානෙ වෙනෙය්‍යදමනෙ ඡෙකස්ස, අප්පමාදපටිපත්තියා වා මත්ථකප්පත්තියා අනවජ්ජස්ස. ඔවාදම්හි අහං ඨිතාති යථාවුත්තෙ ඔවාදෙ අනුසිට්ඨියං සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා සච්චපටිවෙධෙන අහං පතිට්ඨිතා. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣගා අමතං සන්තිං, නිබ්බානං පදමච්චුත’’න්ති, ඉදං ඔවාදෙ පතිට්ඨානස්ස කාරණවචනං. යා නිච්චතාය මරණාභාවතො අමතං, සබ්බදුක්ඛවූපසමතාය සන්තිං, අධිගතානං අචවනහෙතුතාය අච්චුතං නිබ්බානං පදං අජ්ඣගා අධිගඤ්ඡි, සා එකංසෙන සත්ථු ඔවාදෙ පතිට්ඨිතා නාමාති.

846. 'Of the skillful one' refers to one who is skilled in giving advice and in training the trainable, or of one who is blameless, having reached the pinnacle through the practice of diligence. 'I stand firm in his advice' means: 'I am established in the aforesaid advice and instruction through the perfection of the threefold training and the penetration of the truths.' Therefore, she said: 'I have attained the deathless peace, Nibbāna, the imperishable state.' This is the statement of the reason for being established in the advice. She who has attained the state of Nibbāna—which is 'deathless' because of its permanence and the absence of death, 'peace' because of the subsiding of all suffering, and 'imperishable' because it is the cause for the non-falling away of those who have attained it—is assuredly established in the Teacher’s advice.

847. අවට්ඨිතාපෙමාති දළ්හභත්තී රතනත්තයෙ නිච්චලපසාදසිනෙහා. කස්මා? යස්මා දස්සනෙ අවිකම්පිනී, ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එතස්මිං සම්මාදස්සනෙ අචලා කෙනචි අචාලනීයා. කෙන පනෙතං අවිකම්පනන්ති ආහ ‘‘මූලජාතාය සද්ධායා’’ති. අයං ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.74; සං. නි. 5.997; අ. නි. 9.27) සම්මාසම්බුද්ධෙ, ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මා’තිආදිනා තස්ස ධම්මෙ, ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා තස්ස සඞ්ඝෙ ච සච්චාභිසමයසඞ්ඛාතෙන මූලෙන ජාතමූලා සද්ධා, තාය අහං අවිකම්පිනීති දස්සෙති. තතො එව ධීතා බුද්ධස්ස ඔරසාති සම්මාසම්බුද්ධස්ස උරෙ වායාමජනිතාභිජාතිතාය ඔරසපුත්තී.

847. “Established in affection” means having steadfast devotion and unwavering confidence and affection for the Triple Gem. Why? Because she is unwavering in her view: “The Blessed One is the Perfectly Self-Enlightened One, the Dhamma is well-proclaimed, the Sangha is practicing well.” In this right view, she is unshakeable, not to be moved by anyone. By what is this unwavering? He says: “Because of faith born of a root.” This faith is born from the root which is the realization of the truths—concerning the Perfectly Self-Enlightened One, as in “Indeed, the Blessed One is an Arahant,” etc.; concerning his Dhamma, as in “The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One,” etc.; and concerning his Sangha, as in “The Sangha of the Blessed One’s disciples is practicing well,” etc. She shows: 'By that faith, I am unwavering.' Therefore, she is a daughter of the Buddha, born from his breast, a legitimate offspring nobly born from the effort generated in the Perfectly Self-Enlightened One's breast.

848. සාහං රමාමීති සා අහං තදා අරියාය ජාතියා ඉදානි දෙවූපපත්තියා ආගතා මග්ගරතියා ඵලරතියා ච රමාමි, කාමගුණරතියා කීළාමි, උභයෙනාපි මොදාමි. අත්තානුවාදභයාදීනං අපගතත්තා අකුතොභයා. මධුමද්දවන්ති මධුසඞ්ඛාතං මද්දවකරං, නච්චනගායනකාලෙසු සරීරස්ස සරස්ස ච මුදුභාවාවහං ගන්ධපානං සන්ධාය වදති.‘‘මධුමාදව’’න්තිපි පඨන්ති, ආදවං යාවදවං යාවදෙව දවත්ථං මධුරං පිවාමීති අත්ථො.

848. “I delight” means: I, who then attained noble birth and have now arrived at a divine rebirth, delight in the delight of the path and the delight of the fruit, I play with the delight of sense-pleasures, and I rejoice in both. Because fears of self-reproach and so on have departed, she is without fear from any quarter. “Madhumaddava” refers to a fragrant drink called “honey” which causes softness, bringing about a gentle quality in the body and voice during times of dancing and singing. They also read it as “Madhumādava,” the meaning of which is: “I drink the sweet drink as much as is needed for sport.”

849. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තානමාකරාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභූතානං අරියානං මග්ගඵලට්ඨානං අරියසඞ්ඝස්ස ආකරා උප්පත්තිට්ඨානං තථාගතා. යථාති යස්මිං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙ. සෙසං වුත්තනයමෙව.

849. “A mine of fields of merit” means the Tathāgatas are the mine and place of origin of the Noble Sangha—those noble ones established in the path and fruit who are the field of merit for the world with its devas. “As” means in which field of merit. The rest is just as has been stated.

අථායස්මා [Pg.200] මහාමොග්ගල්ලානො අත්තනා ච දෙවතාය ච පවත්තිතං ඉමං කථාසල්ලාපං මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Then the Venerable Mahāmoggallāna came to the human world and reported to the Blessed One this conversation that had been conducted by himself and the deity. The Blessed One, having made that matter the occasion for the story, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial for the great multitude.

රජ්ජුමාලාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the Rajjumālā Vimāna is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus, in the Paramatthadīpanī, the Minor Commentary on the Vimānavatthu,

ද්වාදසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස චතුත්ථස්ස මඤ්ජිට්ඨකවග්ගස්ස

of the fourth Mañjiṭṭhaka chapter, adorned with twelve stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the exposition of the meaning is concluded.

නිට්ඨිතා ච ඉත්ථිවිමානවණ්ණනා.

And the exposition of the Women's Mansions is concluded.

2. පුරිසවිමානං

2. The Mansions of Men

5. මහාරථවග්ගො

5. The Great Chariot Chapter

1. මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානවණ්ණනා

1. The Exposition of the Maṇḍūka Devaputta's Celestial Mansion

මහාරථවග්ගෙ [Pg.201] කො මෙ වන්දති පාදානීති මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. සො පච්චූසවෙලායං බුද්ධාචිණ්ණං මහාකරුණාසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය වෙනෙය්‍යබන්ධවෙ සත්තෙ වොලොකෙන්තො අද්දස ‘‘අජ්ජ මයි සායන්හසමයෙ ධම්මං දෙසෙන්තෙ එකො මණ්ඩූකො මම සරෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තො පරූපක්කමෙන මරිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා මහතා දෙවපරිවාරෙන මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව ආගමිස්සති, තත්ථ බහූනං ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති දිස්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චම්පානගරං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා, භික්ඛූනං සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා කතභත්තකිච්චො විහාරං පවිසිත්වා භික්ඛූසු වත්තං දස්සෙත්වා, අත්තනො අත්තනො දිවාට්ඨානං ගතෙසු ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන දිවසභාගං ඛෙපෙත්වා, සායන්හසමයෙ චතූසු පරිසාසු සන්නිපතිතාසු සුරභිගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා තඞ්ඛණානුරූපෙන පාටිහාරියෙන පොක්ඛරණිතීරෙ ධම්මසභාමණ්ඩපං පවිසිත්වා අලඞ්කතවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො මනොසිලාතලෙ සීහනාදං නදන්තො අඡම්භීතකෙසරසීහො විය අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මස්සරං නිච්ඡාරෙන්තො අචින්තෙය්‍යෙන බුද්ධානුභාවෙන අනුපමාය බුද්ධලීලාය ධම්මං දෙසෙතුං ආරභි.

In the Mahāratha chapter, the Maṇḍūka Devaputta Vimāna is that which begins with “Who worships my feet?”. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Campā, on the bank of the Gaggarā lotus pond. In the early morning, having entered the great compassion attainment, which is the custom of the Buddhas, and having arisen from it, while surveying the beings to be trained, he saw thus: “Today, when I am teaching the Dhamma in the evening, a certain frog, taking the sound of my voice as an object, will die by the action of another and be reborn in the deva world. Having been reborn, he will come with a great retinue of devas while the great assembly of people is watching. There, for many, there will be the realization of the Dhamma.” Having seen this, in the morning, having dressed and taken his bowl and robe, he entered the city of Campā for alms together with a great Saṅgha of bhikkhus. Having made almsfood easy to obtain for the bhikkhus, and having completed the business of the meal, he entered the monastery. Having shown the duties to the bhikkhus, when they had gone to their respective day-quarters, he entered the fragrant chamber and spent the daytime with the bliss of the attainment of fruition. In the evening, when the four assemblies had gathered, having emerged from the fragrant chamber, he entered the Dhamma-hall pavilion on the bank of the lotus pond by means of a miracle appropriate for that moment. Seated on the adorned, excellent Buddha-seat on a slab of red arsenic, like a fearless maned lion roaring a lion's roar, emitting the Brahma-voice endowed with eight characteristics, he began to teach the Dhamma with inconceivable Buddha-power and with incomparable Buddha-grace.

තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකො මණ්ඩූකො පොක්ඛරණිතො ආගන්ත්වා ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති ධම්මසඤ්ඤාය සරෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තො පරිසපරියන්තෙ නිපජ්ජි. අථෙකො වච්ඡපාලො තං පදෙසං ආගතො සත්ථාරං ධම්මං දෙසෙන්තං පරිසඤ්ච පරමෙන උපසමෙන ධම්මං සුණන්තං දිස්වා තග්ගතමානසො දණ්ඩමොලුබ්භ තිට්ඨන්තො මණ්ඩූකං අනොලොකෙත්වා තස්ස සීසෙ සන්නිරුම්භිත්වා අට්ඨාසි. සො ධම්මසඤ්ඤාය පසන්නචිත්තො තාවදෙව කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්තිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො [Pg.202] විය තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතං අත්තානං දිස්වා ‘‘කුතො නු ඛො ඉධ අහං නිබ්බත්තො’’ති ආවජ්ජෙන්තො පුරිමජාතිං දිස්වා ‘‘අහම්පි නාම ඉධ උප්පජ්ජිං, ඊදිසඤ්ච සම්පත්තිං පටිලභිං, කිං නු ඛො කම්මං අකාසි’’න්ති උපධාරෙන්තො අඤ්ඤං න අද්දස අඤ්ඤත්‍ර භගවතො සරෙ නිමිත්තග්ගාහා. සො තාවදෙව සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔතරිත්වා, මහාජනස්ස පස්සන්තස්සෙව මහතා පරිවාරෙන මහන්තෙන දිබ්බානුභාවෙන උපසඞ්කමිත්වා, භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නමස්සමානො අට්ඨාසි. අථ නං භගවා ජානන්තොව මහාජනස්ස කම්මඵලං බුද්ධානුභාවඤ්ච පච්චක්ඛං කාතුං –

At that moment, a frog came up from the pond and, with the perception of Dhamma, thinking, “This Dhamma is being spoken,” took the sound as an object and lay down at the edge of the assembly. Then a cowherd came to that place and, seeing the Teacher teaching the Dhamma and the assembly listening to the Dhamma with supreme serenity, his mind became uplifted. Leaning on his staff as he stood, without seeing the frog, he pressed down on its head and stood there. With a mind made confident by the perception of Dhamma, the frog died at that very moment and was reborn in the Tāvatiṃsa celestial realm, in a golden mansion twelve yojanas in extent. As if awakening from sleep, he saw himself there surrounded by a host of celestial nymphs. Reflecting, “From where have I been reborn here?” he saw his previous existence and thought, “Indeed, I have been reborn here and have obtained such fortune! What kamma did I perform?” Investigating, he saw nothing other than taking the sound of the Blessed One as an object. At that very moment, he came together with his mansion, descended from it, and while the great crowd watched, approached with a great retinue and with great divine power. Having venerated the Blessed One's feet with his head, he stood paying homage with raised, joined hands. Then the Blessed One, although already knowing, in order to make manifest to the great crowd the fruit of kamma and the power of the Buddhas—

857.

857.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. –

“Who venerates my feet, blazing with power and glory, with surpassing complexion, illuminating all directions?”

පුච්ඡි. තත්ථ කොති දෙවනාගයක්ඛමනුස්සාදීසු කො, කතමොති අත්ථො. මෙති මම. පාදානීති පාදෙ. ඉද්ධියාති ඉමාය ඊදිසාය දෙවිද්ධියා. යසසාති ඉමිනා ඊදිසෙන පරිවාරෙන පරිච්ඡෙදෙන ච. ජලන්ති විජ්ජොතමානො. අභික්කන්තෙනාති අතිවිය කන්තෙන කමනීයෙන සුන්දරෙන. වණ්ණෙනාති ඡවිවණ්ණෙන, සරීරවණ්ණනිභායාති අත්ථො.

He asked. Therein, ‘ko’ means: among devas, nāgas, yakkhas, humans, and so on, who, which one? ‘Me’ means ‘my’. ‘Pādāni’ means ‘the feet’. ‘Iddhiyā’ means ‘by this kind of divine power’. ‘Yasasā’ means ‘by this kind of retinue and distinction’. ‘Jalaṃ’ means ‘shining brightly’. ‘Abhikkantena’ means ‘exceedingly lovely, desirable, beautiful’. ‘Vaṇṇena’ means ‘by complexion’; the meaning is ‘by the radiance of the body's complexion’.

අථ දෙවපුත්තො අත්තනො පුරිමජාතිආදිං ආවි කරොන්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Then the devaputta, making manifest his previous existence and so on, replied with these verses:

858.

858.

‘‘මණ්ඩූකොහං පුරෙ ආසිං, උදකෙ වාරිගොචරො;

තව ධම්මං සුණන්තස්ස, අවධී වච්ඡපාලකො.

“Formerly, I was a frog, dwelling in the water, for whom water was the feeding ground. While I was listening to your Dhamma, a keeper of calves killed me.”

859.

859.

‘‘මුහුත්තං චිත්තපසාදස්ස, ඉද්ධිං පස්ස යසඤ්ච මෙ;

ආනුභාවඤ්ච මෙ පස්ස, වණ්ණං පස්ස ජුතිඤ්ච මෙ.

“Behold my accomplishment and my retinue, the fruit of a moment of mental confidence; behold my power, behold my complexion, and my radiance.”

860.

860.

‘‘යෙ ච තෙ දීඝමද්ධානං, ධම්මං අස්සොසුං ගොතම;

පත්තා තෙ අචලට්ඨානං, යත්ථ ගන්ත්වා න සොචරෙ’’ති.

“And those, O Gotama, who for a long time have heard your Dhamma, they have attained the immovable state, where, having gone, they do not grieve.”

858. තත්ථ පුරෙති පුරිමජාතියං. උදකෙති ඉදං තදා අත්තනො උප්පත්තිට්ඨානදස්සනං. උදකෙ මණ්ඩූකොති එතෙන උද්ධුමායිකාදිකස්ස ථලෙ [Pg.203] මණ්ඩූකස්ස නිවත්තනං කතං හොති. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො වියාති ගොචරො, ඝාසෙසනට්ඨානං. වාරි උදකං ගොචරො එතස්සාති වාරිගොචරො. උදකචාරීපි හි කොචි කච්ඡපාදි අවාරිගොචරොපි හොතීති ‘‘වාරිගොචරො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. තව ධම්මං සුණන්තස්සාති බ්‍රහ්මස්සරෙන කරවීකරුතමඤ්ජුනා දෙසෙන්තස්ස තව ධම්මං ‘‘ධම්මො එසො වුච්චතී’’ති සරෙ නිමිත්තග්ගාහවසෙන සුණන්තස්ස, අනාදරෙ චෙතං සාමිවචනං වෙදිතබ්බං. අවධී වච්ඡපාලකොති වච්ඡෙ රක්ඛන්තො ගොපාලදාරකො මම සමීපං ආගන්ත්වා දණ්ඩමොලුබ්භිත්වා තිට්ඨන්තො මම සීසෙ දණ්ඩං සන්නිරුම්භිත්වා මං මාරෙසි.

858. Therein, ‘pure’ means: in a former existence. The word ‘udake’ indicates its place of origin at that time. By ‘a frog in the water,’ the exclusion of a land-frog, such as a bloated one, is made. ‘Cows wander here, thus it is a gocara (pasture)’; like a pasture, thus it is a gocara; it is a place for seeking food. ‘Water is the feeding ground for this one, thus it is a vārigocaro.’ For even though a certain water-goer, such as a turtle, is not one for whom water is the feeding ground, therefore, having made a distinction, it is said ‘vārigocaro’. ‘While listening to your Dhamma’ means: while listening—by way of grasping the sign in the sound, thinking, ‘This Dhamma is being spoken’—to your Dhamma being taught with a Brahma-voice, pleasant like the melodious sound of the Karavīka bird. And this genitive case should be understood as denoting disregard. ‘A keeper of calves killed’ means: a young cowherd, while guarding the calves, came near me and, while standing leaning on his staff, pressed the staff down hard on my head and killed me.

859. මුහුත්තං චිත්තපසාදස්සාති තව ධම්මෙ මුහුත්තමත්තං උප්පන්නස්ස චිත්තපසාදස්ස හෙතුභූතස්ස ඉද්ධින්ති සමිද්ධිං, දිබ්බවිභූතින්ති අත්ථො. යසන්ති පරිවාරං. ආනුභාවන්ති කාමවණ්ණිතාදිදිබ්බානුභාවං. වණ්ණන්ති සරීරවණ්ණසම්පත්තිං. ජුතින්ති ද්වාදසයොජනානි ඵරණසමත්ථං පභාවිසෙසං.

859. Regarding ‘muhuttaṃ cittapasādassa’ (of a moment of mental confidence): ‘iddhiṃ’ means accomplishment, that is, divine splendor, which is the result of mental confidence in your Dhamma that arose for a mere moment. ‘Yasaṃ’ means a retinue. ‘Ānubhāvaṃ’ means divine power, such as creating any desired appearance. ‘Vaṇṇaṃ’ means the perfection of the bodily complexion. ‘Jutiṃ’ means a special radiance capable of pervading twelve yojanas.

860. යෙති යෙ සත්තා. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. තෙති තව. දීඝමද්ධානන්ති බහුවෙලං. අස්සොසුන්ති සුණිංසු. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. අචලට්ඨානන්ති නිබ්බානං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – ගොතම භගවා අහං විය ඉත්තරමෙව කාලං අසුණිත්වා යෙ පන කතපුඤ්ඤා චිරං කාලං තව ධම්මං අස්සොසුං සොතුං ලභිංසු, තෙ දීඝරත්තං සංසාරබ්‍යසනාභිභූතා ඉමෙ සත්තා යත්ථ ගන්ත්වා න සොචෙය්‍යුං, තං අසොකං සස්සතභාවෙන අචලං සන්තිපදං පත්තා එව, න තෙසං තස්ස පත්තියා අන්තරායොති.

860. ‘Ye’ means ‘ye sattā’ (which beings). The particle ‘ca’ is used in the sense of contrast. ‘Te’ means ‘tava’ (your). ‘Dīghamaddhānaṃ’ means ‘bahuvelaṃ’ (a long time). ‘Assosuṃ’ means ‘suṇiṃsu’ (they heard). ‘Gotama’ addresses the Blessed One by his clan name. ‘Acalaṭṭhānaṃ’ means ‘nibbānaṃ’ (the unshakable state). This is the meaning here: O Gotama, Blessed One, unlike me who heard for only a short time, those who have made merit and for a long time heard your Dhamma, or obtained the opportunity to hear it—those beings, these beings who for a long time have been oppressed by the affliction of saṃsāra, having gone to that place where they would not grieve, have indeed attained that sorrowless, unshakable, and eternal state of peace. For them, there is no obstacle to its attainment.

අථස්ස භගවා සම්පත්තපරිසාය ච උපනිස්සයසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි, චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දෙවපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච අඤ්ජලිං කත්වා සහ පරිවාරෙන දෙවලොකමෙව ගතොති.

Then the Blessed One, observing the ripeness of disposition of that devaputta and of the assembled audience, taught the Dhamma in detail. At the end of the teaching, that devaputta was established in the fruit of stream-entry, and eighty-four thousand beings attained the comprehension of the Dhamma. The devaputta, having paid homage to the Blessed One, circumambulated him three times, saluted the community of monks with joined palms, and went to the deva-world itself with his retinue.

මණ්ඩූකදෙවපුත්තවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mansion of the Frog Devaputta is concluded.

2. රෙවතීවිමානවණ්ණනා

2. The Commentary on Revatī's Mansion

උට්ඨෙහි [Pg.204] රෙවතෙ සුපාපධම්මෙති රෙවතීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තෙන සමයෙන බාරාණසියං සද්ධාසම්පන්නස්ස කුලස්ස පුත්තො නන්දියො නාම උපාසකො අහොසි සද්ධාසම්පන්නො දායකො දානපති සඞ්ඝුපට්ඨාකො. අථස්ස මාතාපිතරො සම්මුඛගෙහතො මාතුලධීතරං රෙවතිං නාම කඤ්ඤං ආනෙතුකාමා අහෙසුං. සා පන අස්සද්ධා අදානසීලා, නන්දියො තං න ඉච්ඡි. තස්ස මාතා රෙවතිං ආහ ‘‘අම්ම, ත්වං ඉමං ගෙහං ආගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිසීදනට්ඨානං හරිතෙන ගොමයෙන උපලිම්පිත්වා ආසනානි පඤ්ඤාපෙහි, ආධාරකෙ ඨපෙහි, භික්ඛූනං ආගතකාලෙ වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා නිසීදාපෙත්වා ධමකරණෙන පානීයං පරිස්සාවෙත්වා භුත්තකාලෙ පත්තානි ධොවාහි, එවං මෙ පුත්තස්ස ආරාධිකා භවිස්සසී’’ති. සා තථා අකාසි. අථ නං ‘‘ඔවාදක්ඛමා ජාතා’’ති පුත්තස්ස ආරොචෙත්වා තෙන ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතෙ දිවසං ඨපෙත්වා ආවාහං කරිංසු.

This is the Revatī Vimāna, which begins with the words: “Arise, Revatī, you of evil ways.” What is its origin? The Blessed One was dwelling at Bārāṇasī, in Isipatana, the Deer Park. At that time, in Bārāṇasī, there was a lay follower named Nandiya, a son of a family endowed with faith, who was himself faithful, generous, a master of giving, and an attendant of the Saṅgha. His parents wished to bring his cousin, the maiden named Revatī, from the house opposite. But she was faithless and uncharitable, so Nandiya did not desire her. His mother then said to Revatī, “Dear, come to this house, smear the sitting area for the community of monks with fresh cow dung, prepare seats, place the bowl-stands, and when the monks arrive, pay respects to them, take their bowls, seat them, strain drinking water for them with a water-strainer, and wash their bowls after the meal. Thus, you will be pleasing to my son.” She did so. Then, having informed their son, “She has become capable of receiving advice,” and upon his approval, they set a date and performed the marriage.

අථ නං නන්දියො ආහ ‘‘සචෙ භික්ඛුසඞ්ඝං මාතාපිතරො ච මෙ උපට්ඨහිස්සසි, එවං ඉමස්මිං ගෙහෙ වසිතුං ලභිස්සසි, අප්පමත්තා හොහී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා කිඤ්චි කාලං සද්ධා විය හුත්වා භත්තාරං අනවත්තෙන්තී ද්වෙ පුත්තෙ විජායි. නන්දියස්ස මාතාපිතරො කාලමකංසු. ගෙහෙ සබ්බිස්සරියං තස්සා එව අහොසි. නන්දියොපි මහාදානපති හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං පට්ඨපෙසි, කපණද්ධිකාදීනම්පි ගෙහද්වාරෙ පාකවත්තං පට්ඨපෙසි. ඉසිපතනමහාවිහාරෙ චතූහි ගබ්භෙහි පටිමණ්ඩිතං චතුසාලං කාරෙත්වා මඤ්චපීඨාදීනි අත්ථරාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තථාගතස්ස හත්ථෙ දක්ඛිණොදකං පාතෙත්වා නිය්‍යාදෙසි, සහ දක්ඛිණොදකදානෙන තාවතිංසභවනෙ ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච සමන්තා ද්වාදසයොජනිකො යොජනසතුබ්බෙධො සත්තරතනමයො අච්ඡරාගණසහස්සසඞ්ඝුට්ඨො දිබ්බපාසාදො උග්ගඤ්ඡි.

Then Nandiya told her, 'If you will attend to the community of monks and my parents, you will be allowed to live in this house. Be diligent.' She assented, saying, 'Very well,' and for some time, appearing as if faithful and complying with her husband, she bore two sons. Nandiya’s parents passed away. Full authority over the household fell to her. Nandiya, having become a great benefactor, established almsgiving for the community of monks and also established a provision of cooked food at his house-door for the poor and wayfarers. In the Isipatana Mahāvihāra, he had a four-gabled hall adorned with four chambers built, had beds, benches, and so forth spread out, and gave a great offering to the community of monks headed by the Buddha. Pouring the water of dedication into the Tathāgata’s hand, he dedicated it. Simultaneously with the giving of the water of dedication, a divine palace arose in the Tāvatiṃsa celestial realm, twelve yojanas in length and breadth all around, one hundred yojanas in height, made of the seven kinds of gems, and resounding with thousands of celestial nymphs.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං පාසාදං දිස්වා අත්තානං වන්දිතුං ආගතෙ දෙවපුත්තෙ පුච්ඡි ‘‘කස්සායං පාසාදො’’ති? ‘‘ඉමස්ස[Pg.205], භන්තෙ, පාසාදස්ස සාමිකො මනුස්සලොකෙ බාරාණසියං නන්දියො නාම කුටුම්බියපුත්තො සඞ්ඝස්ස ඉසිපතනමහාවිහාරෙ චතුසාලං කාරෙසි, තස්සායං නිබ්බත්තො පාසාදො’’ති ආහංසු. පාසාදෙ නිබ්බත්තදෙවච්ඡරායොපි ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මයං බාරාණසියං නන්දියස්ස නාම උපාසකස්ස පරිචාරිකා භවිතුං ඉධ නිබ්බත්තා, තස්ස එවං වදෙථ ‘‘තුය්හං පරිචාරිකා භවිතුං නිබ්බත්තා, දෙවතායො තයි චිරායන්තෙ උක්කණ්ඨිතා, දෙවලොකසම්පත්ති නාම මත්තිකාභාජනං භින්දිත්වා සුවණ්ණභාජනස්ස ගහණං විය අතිමනාප’න්ති වත්වා ඉධාගමනත්ථාය තස්ස වදෙථා’’ති ආහංසු. ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා සහසා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා චතුපරිසමජ්ඣෙ භගවන්තං පුච්ඡි ‘‘නිබ්බත්තති නු ඛො, භන්තෙ, කතපුඤ්ඤානං මනුස්සලොකෙ ඨිතානංයෙව දිබ්බසම්පත්තී’’ති? ‘‘නනු තෙ, මොග්ගල්ලාන, නන්දියස්ස දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා දිබ්බසම්පත්ති සාමං දිට්ඨා, කස්මා මං පුච්ඡසී’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ, නිබ්බත්තතී’’ති. අථස්ස සත්ථා ‘‘යථා චිරං විප්පවසිත්වා ආගතං පුරිසං මිත්තබන්ධවා අභිනන්දන්ති සම්පටිච්ඡන්ති, එවං කතපුඤ්ඤං පුග්ගලං ඉතො පරලොකං ගතං සකානි පුඤ්ඤානි සම්පත්තිහත්ථෙහි සම්පටිච්ඡන්ති පටිග්ගණ්හන්තී’’ති දස්සෙන්තො –

Then the Venerable Mahāmoggallāna, while wandering among the devas, saw that palace and asked the devaputtas who had come to pay homage to him, “To whom does this palace belong?” They replied, “Venerable sir, the owner of this palace is a householder’s son named Nandiya in the human world at Bārāṇasī. He built a four-gabled hall for the Saṅgha at Isipatana. This palace has arisen for him.” Even the celestial nymphs who had arisen in the palace paid homage to the elder and said, “Venerable sir, we have arisen here to serve the lay follower named Nandiya in Bārāṇasī. Please tell him this: ‘Your attendants have arisen here to serve you. The deities are anxious at your delay. The attainment of the heavenly world is as delightful as discarding a clay pot and taking up a golden one.’ Having said this, urge him to come here.” The elder consented, saying, “Very well,” and immediately returned from the deva world. In the midst of the fourfold assembly, he asked the Blessed One, “Venerable sir, do divine attainments arise even while those who have done merit still remain in the human world?” The Teacher replied, “Moggallāna, have you not seen for yourself the divine attainment that has arisen for Nandiya in the deva world? Why do you ask me?” “Yes, Venerable sir, it does arise.” Then the Teacher, wishing to show this point, said: “Just as friends and relatives delight in and welcome a man who has returned after a long absence, so too, when a person who has done merit has gone from this world to the next, his own merits receive him with the hands of prosperity.”

861.

861.

‘‘චිරප්පවාසිං පුරිසං, දූරතො සොත්ථිමාගතං;

ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච, අභිනන්දන්ති ආගතං.

When a man who has been long away returns safely from afar, his kinsmen, friends, and companions rejoice at his return.

862.

862.

‘‘තථෙව කතපුඤ්ඤම්පි, අස්මා ලොකා පරං ගතං;

පුඤ්ඤානි පටිග්ගණ්හන්ති, පියං ඤාතීව ආගත’’න්ති. – ගාථා අභාසි;

Likewise, when one who has done merit has gone from this world to the next, his merits receive him, as kinsmen welcome a beloved one who has returned.

නන්දියො තං සුත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය දානානි දෙති, පුඤ්ඤානි කරොති, සො වණිජ්ජාය ගච්ඡන්තො රෙවතිං ආහ ‘‘භද්දෙ, මයා පට්ඨපිතං සඞ්ඝස්ස දානං අනාථානං පාකවත්තඤ්ච ත්වං අප්පමත්තා පවත්තෙය්‍යාසී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. සො පවාසගතොපි යත්ථ යත්ථ වාසං කප්පෙති, තත්ථ තත්ථ භික්ඛූනං අනාථානඤ්ච යථාවිභවං දානං දෙතියෙව. තස්ස අනුකම්පාය ඛීණාසවා දූරතොපි ආගන්ත්වා දානං සම්පටිච්ඡන්ති. රෙවතී පන තස්මිං ගතෙ කතිපාහමෙව දානං පවත්තෙත්වා අනාථානං භත්තං උපච්ඡින්දි, භික්ඛූනම්පි භත්තං කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං අදාසි[Pg.206]. භික්ඛූනං භුත්තට්ඨානෙ අත්තනා භුත්තාවසෙසානි සිත්ථානි මච්ඡමංසඛණ්ඩමිස්සකානි චලකට්ඨිකානි ච පකිරිත්වා මනුස්සානං දස්සෙති ‘‘පස්සථ සමණානං කම්මං, සද්ධාදෙය්‍යං නාම එවං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති.

Hearing that, Nandiya, all the more gladdened, gave gifts and performed meritorious deeds. While going on business, he said to Revatī, 'My dear, you should heedfully maintain the offering I have established for the Saṅgha and the provision of cooked food for the helpless.' She consented, saying, 'Very well.' Even when he had gone abroad, wherever he stayed, he indeed continued to give alms to the bhikkhus and the helpless according to his means. Out of compassion for him, Arahants came even from afar to receive his offering. Revatī, however, after he had left, maintained the offering for only a few days. She then cut off the food for the helpless and gave the bhikkhus food of broken rice, accompanied by sour gruel. In the place where the bhikkhus had eaten, she scattered her own leftover grains of rice mixed with pieces of fish and meat and discarded bones, and showed it to people, saying, 'Look at the deed of the ascetics! This is how they discard an offering given in faith.'

අථ නන්දියො වොහාරකසිද්ධි යථාලාභො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං සුත්වා රෙවතිං ගෙහතො නීහරිත්වා ගෙහං පාවිසි. දුතියදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තෙත්වා නිච්චභත්තං අනාථභත්තඤ්ච සම්මදෙව පවත්තෙසි, අත්තනො සහායෙහි උපනීතං රෙවතිං ඝාසච්ඡාදනපරමතාය ඨපෙසි. සො අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ අත්තනො විමානෙයෙව නිබ්බත්ති. රෙවතී පන සබ්බං දානං පච්ඡින්දිත්වා ‘‘ඉමෙසං වසෙන මය්හං ලාභසක්කාරො පරිහායී’’ති භික්ඛුසඞ්ඝං අක්කොසන්තී පරිභාසන්තී විචරති. අථ වෙස්සවණො ද්වෙ යක්ඛෙ ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, බාරාණසිනගරෙ උග්ඝොසථ ‘‘ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ රෙවතී ජීවන්තීයෙව නිරයෙ පක්ඛිපීයතී’ති’’. තං සුත්වා මහාජනො සංවෙගජාතො භීතතසිතො අහොසි.

Then Nandiya, having succeeded in his business and obtained profit, returned and, upon hearing that news, expelled Revatī from the house and entered his home. On the following day, he arranged a great offering to the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha and properly re-established the regular meals and the meals for the destitute. He kept Revatī, who was brought by his companions, providing her only with food and clothing. At a later time, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in his own celestial mansion. Revatī, however, having cut off all the offerings, went about reviling and abusing the Saṅgha of bhikkhus, thinking, 'Because of these monks, my gain and honor have declined.' Then Vessavaṇa commanded two yakkhas: 'Go, sirs, and proclaim in the city of Bārāṇasī, "On the seventh day from today, Revatī will be cast alive into hell!"' Hearing this, the great crowd became agitated, frightened, and terrified.

අථ රෙවතී පන පාසාදං අභිරුහිත්වා ද්වාරං ථකෙත්වා නිසීදි. සත්තමෙ දිවසෙ තස්සා පාපකම්මසඤ්චොදිතෙන වෙස්සවණෙන රඤ්ඤා ආණත්තා ජලිතකපිලකෙසමස්සුකා චිපිටවිරූපනාසිකා පරිණතදාඨා ලොහිතක්ඛා සජලධරසමානවණ්ණා අතිවිය භයානකරූපා ද්වෙ යක්ඛා උපගන්ත්වා ‘‘උට්ඨෙහි, රෙවතෙ, සුපාපධම්මෙ’’තිආදීනි වදන්තා නානාබාහාසු ගහෙත්වා ‘‘මහාජනො පස්සතූ’’ති සකලනගරෙ වීථිතො වීථිං පරිබ්භමාපෙත්වා ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා තාවතිංසභවනං නෙත්වා නන්දියස්ස විමානං සම්පත්තිඤ්චස්සා දස්සෙත්වා තං විලපන්තිංයෙව උස්සදනිරයසමීපං පාපෙසුං. තං යමපුරිසා උස්සදනිරයෙ ඛිපිංසු. තෙනාහ –

Then Revatī ascended the palace, bolted the door, and sat down. On the seventh day, impelled by her evil kamma, two yakkhas dispatched by King Vessavaṇa approached her. They had blazing tawny hair and beards; flat, shrunken, and deformed noses; curved fangs; blood-red eyes; a complexion like a rain cloud; and an exceedingly terrifying appearance. Saying, 'Arise, Revatī, you of very evil nature!' and so forth, and seizing her by her various arms, they paraded her from street to street throughout the entire city, thinking, 'Let the great crowd see!' Then, having risen into the sky and taken her to the Tāvatiṃsa celestial abode, they showed her the mansion and splendor of the deva Nandiya. While she was still lamenting, they brought her to the vicinity of the Ussada hell. The men of Yama threw her into the Ussada hell. Therefore, it was said:

863.

863.

‘‘උට්ඨෙහි රෙවතෙ සුපාපධම්මෙ, අපාරුතද්වාරෙ අදානසීලෙ;

නෙස්සාම තං යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතා, සමප්පිතා නෙරයිකා දුඛෙනා’’ති.

"Arise, Revatī, you of very evil nature, for whom the door is open, you of ungenerous character; we shall take you where the wretched, the hell-beings afflicted by suffering, lament."

තත්ථ [Pg.207] උට්ඨෙහීති උට්ඨහ, න දානෙස පාසාදො තං නිරයභයතො රක්ඛිතුං සක්කොති, තස්මා සීඝං උට්ඨහිත්වා ආගච්ඡාහීති අත්ථො. රෙවතෙති තං නාමෙන ආලපති. සුපාපධම්මෙතිආදිනා උට්ඨානස්ස කාරණං වදති. යස්මා ත්වං අරියානං අක්කොසනපරිභාසනාදිනා සුට්ටු ලාමකපාපධම්මා, යස්මා ච අපාරුතං ද්වාරං නිරයස්ස තව පවෙසනත්ථං, තස්මා උට්ඨෙහීති. අදානසීලෙති කස්සචි කිඤ්චි න දානසීලෙ කදරියෙ මච්ඡරිනී, ඉදම්පි උට්ඨානස්සෙව කාරණවචනං. යස්මා දානසීලානං අමච්ඡරීනං තව සාමිකසදිසානං සුගතියං නිවාසො, තාදිසානං පන අදානසීලානං මච්ඡරීනං නිරයෙ නිවාසො, තස්මා උට්ඨෙහි, මුහුත්තමත්තම්පි තව ඉධ ඨාතුං න දස්සාමීති අධිප්පායො. යත්ථ ථුනන්ති දුග්ගතාති දුක්ඛගතත්තා දුග්ගතා. නෙරයිකාති නිරයදුක්ඛෙන සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා යස්මිං නිරයෙ ථුනන්ති, යාව පාපකම්මං න බ්‍යන්ති හොති, තාව නික්ඛමිතුං අලභන්තා නිත්ථුනන්ති, තත්ථ තං නෙස්සාම නයිස්සාම ඛිපිස්සාමාති යොජනා.

Therein, 'uṭṭhehi' means 'arise.' Now this palace is not able to protect you from the fear of hell; therefore, having arisen quickly, come—this is the meaning. By 'Revate,' he addresses her by name. By 'supāpadhamme,' and so on, they state the reason for her arising. Because you, by means of reviling and threatening the noble ones, are of extremely base and evil conduct, and also because the door to hell is open for your entry, therefore, 'arise.' 'Adānasīle' means one not in the habit of giving anything to anyone, a cruel and stingy person; this too is a statement of the reason for her arising. Because for those who are generous and free from stinginess, like your husband, there is a dwelling in a happy destination, whereas for those like you—ungenerous and stingy—the dwelling is in hell, therefore, 'arise.' The intention is: 'We will not allow you to stay here even for a moment.' 'Yattha thunanti duggatā' means those who have gone to a woeful destination because they have reached a state of suffering. 'Nerayikā' means beings of hell, who, being endowed with the suffering of hell, groan; as long as their evil kamma is not exhausted, they are unable to escape and continue to groan. 'There we will lead you, take you, and cast you'—this is the construction.

864.

864.

‘‘ඉච්චෙව වත්වාන යමස්ස දූතා, තෙ ද්වෙ යක්ඛා ලොහිතක්ඛා බ්‍රහන්තා;

පච්චෙකබාහාසු ගහෙත්වා රෙවතං, පක්කාමයුං දෙවගණස්ස සන්තිකෙ’’ති. –

Having spoken thus, the messengers of Yama, those two great, red-eyed yakkhas, seizing Revatā each by an arm, led her away into the presence of the host of devas.

ඉදං සඞ්ගීතිකාරවචනං.

This is a statement of the compilers of the canon.

තත්ථ ඉච්චෙව වත්වානාති ඉති එව ‘‘උට්ඨෙහී’’තිආදිනා වත්වා, වචනසමනන්තරමෙවාති අත්ථො. යමස්ස දූතාති අප්පටිසෙධනියතස්ස යමස්ස රඤ්ඤො දූතසදිසා. වෙස්සවණෙන හි තෙ පෙසිතා. තථා හි තෙ තාවතිංසභවනං නයිංසු. කෙචි ‘‘න යමස්ස දූතා’’ති න-කාරං ‘‘යමස්සා’’ති පදෙන සම්බන්ධිත්වා ‘‘වෙස්සවණස්ස දූතා’’ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුජ්ජති. න හි න යමදූතතාය වෙස්සවණස්ස දූතාති සිජ්ඣති. යජන්ති තත්ථ බලිං උපහරන්තීති යක්ඛා. ලොහිතක්ඛාති රත්තනයනා. යක්ඛානඤ්හි නෙත්තානි අතිලොහිතානි හොන්ති. බ්‍රහන්තාති මහන්තා. පච්චෙකබාහාසූති එකො එකබාහායං, ඉතරො ඉතරබාහායන්ති පච්චෙකං බාහාසු. රෙවතන්ති රෙවතිං. රෙවතාතිපි තස්සා නාමමෙව. තථා හි ‘‘රෙවතෙ’’ති [Pg.208] වුත්තං. පක්කාමයුන්ති පක්කාමෙසුං, උපනෙසුන්ති අත්ථො. දෙවගණස්සාති තාවතිංසභවනෙ දෙවසඞ්ඝස්ස.

Therein, 'icceva vatvāna' means having said thus, as in 'Arise!' and so forth, that is, immediately after speaking. 'Messengers of Yama' means they are like the messengers of King Yama, who cannot be refused. For indeed, they were sent by Vessavaṇa; that is why they led her to the Tāvatiṃsa celestial abode. Some, connecting the negative particle 'na' with the word 'yamassa,' say the meaning is 'they are not messengers of Yama' but 'messengers of Vessavaṇa.' That is not correct. For it is not established that they are Vessavaṇa's messengers simply by virtue of not being Yama's messengers. 'Yakkhas' are so called because 'people worship them and bring them offerings.' 'Lohitakkhā' means having red eyes, for the eyes of yakkhas are indeed extremely red. 'Brahantā' means great. 'Paccekabāhāsu' means one on one arm and the other on the other arm—thus, on each arm individually. 'Revataṃ' refers to Revatī. 'Revatā' is also her name, for indeed it was said, 'Revate.' 'Pakkāmayuṃ' means they led her away, they brought her—this is the meaning. 'Devagaṇassa' refers to the assembly of devas in the Tāvatiṃsa celestial abode.

එවං තෙහි යක්ඛෙහි තාවතිංසභවනං නෙත්වා නන්දියවිමානස්ස අවිදූරෙ ඨපිතා රෙවතී තං සූරියමණ්ඩලසදිසං අතිවිය පභස්සරං දිස්වා –

Thus, having been taken by those yakkhas to the Tāvatiṃsa celestial abode and placed not far from Nandiya's mansion, Revatī saw it, shining exceedingly bright like the orb of the sun—

865.

865.

‘‘ආදිච්චවණ්ණං රුචිරං පභස්සරං, බ්‍යම්හං සුභං කඤ්චනජාලඡන්නං;

කස්සෙතමාකිණ්ණජනං විමානං, සුරියස්ස රංසීරිව ජොතමානං.

“Sun-colored, delightful, radiant, a sublime and beautiful mansion, covered with nets of gold; whose is this crowded mansion, shining like the rays of the sun?

866.

866.

‘‘නාරීගණා චන්දනසාරලිත්තා, උභතො විමානං උපසොභයන්ති;

තං දිස්සති සුරියසමානවණ්ණං, කො මොදති සග්ගපත්තො විමානෙ’’ති. –

“Hosts of women, their bodies anointed with the essence of sandalwood, adorn the celestial mansion on both sides. It is seen to have a radiance like the sun; who is it that rejoices, having attained heaven, in this mansion?”

තෙ යක්ඛෙ පුච්ඡි. තෙපි තස්සා –

She asked the yakkhas. And they said to her—

867.

867.

‘‘බාරාණසියං නන්දියො නාමාසි, උපාසකො අමච්ඡරී දානපති වදඤ්ඤූ;

තස්සෙතමාකිණ්ණජනං විමානං, සූරියස්ස රංසීරිව ජොතමානං.

“In Bārāṇasī, there was a lay follower named Nandiya, not stingy, a great donor, and generous. His is this crowded mansion, shining brilliantly like the rays of the sun.

868.

868.

‘‘නාරීගණා චන්දනසාරලිත්තා, උභතො විමානං උපසොභයන්ති;

තං දිස්සති සූරියසමානවණ්ණං, සො මොදති සග්ගපත්තො විමානෙ’’ති. –

“Hosts of women, their bodies anointed with the essence of sandalwood, adorn the celestial mansion on both sides. He is seen, his complexion like the sun; having attained heaven, he rejoices in the mansion.”

ආචික්ඛිංසු.

They declared.

868. තත්ථ චන්දනසාරලිත්තාති සාරභූතෙන චන්දනගන්ධෙන අනුලිත්තසරීරා. උභතො විමානන්ති විමානං උභතො අන්තො චෙව බහි ච සඞ්ගීතාදීහි උපෙච්ච සොභයන්ති.

868. Therein, 'anointed with the essence of sandalwood' means having bodies anointed with the essential fragrance of sandalwood. 'From both sides of the mansion' means they approach and adorn the mansion with music and so forth from both sides, that is, from within and from without.

අථ [Pg.209] රෙවතී –

Then Revatī said—

869.

869.

‘‘නන්දියස්සාහං භරියා, අගාරිනී සබ්බකුලස්ස ඉස්සරා;

භත්තු විමානෙ රමිස්සාමි දානහං, න පත්ථයෙ නිරයං දස්සනායා’’ති. –

“I am Nandiya’s wife, the mistress of the house, the ruler of the whole clan; I shall now delight in my husband’s mansion. I do not wish to see hell.”

ආහ. තත්ථ අගාරිනීති ගෙහසාමිනී. ‘‘භරියා සගාමිනී’’තිපි පඨන්ති, භරියා සහගාමිනීති අත්ථො. සබ්බකුලස්ස ඉස්සරා භත්තූති මම භත්තු නන්දියස්ස සබ්බකුටුම්බිකස්ස ඉස්සරා සාමිනී අහොසිං, තස්මා ඉදානිපි විමානෙ ඉස්සරා භවිස්සාමීති ආහ. විමානෙ රමිස්සාමි දානහන්ති එවං පලොභෙතුමෙව හි තං තෙ තත්ථ නෙසුං. න පත්ථයෙ නිරයං දස්සනායාති යං පන නිරයං මං තුම්හෙ නෙතුකාමා, තං නිරයං දස්සනායපි න පත්ථයෙ, කුතො පවිසිතුන්ති වදති.

She spoke. Therein, 'agārinī' means mistress of the house. Some also recite 'bhariyā sagāminī'; the meaning is 'a wife who accompanies.' 'The husband's mistress of the whole clan' means: 'I was the mistress, the lady, of all the household property of my husband Nandiya; therefore, I shall now be the mistress in the mansion.' As for 'I shall now delight in the mansion,' indeed, it was precisely to entice her thus that they brought her there. 'I do not wish to see hell' means: 'As for the hell to which you wish to lead me, I do not long even to see that hell, how much less to enter it?' she says.

එවං වදන්තිමෙව ‘‘ත්වං තං පත්ථෙහි වා මා වා, කිං තව පත්ථනායා’’ති නිරයසමීපං නෙත්වා –

Even as she was speaking thus, they, saying, “Whether you long for it or not, what does your longing matter?” led her near to hell—

870.

870.

‘‘එසො තෙ නිරයො සුපාපධම්මෙ, පුඤ්ඤං තයා අකතං ජීවලොකෙ;

න හි මච්ඡරී රොසකො පාපධම්මො, සග්ගූපගානං ලභති සහබ්‍යත’’න්ති. –

“This is your hell, O one of exceedingly evil nature, for merit was not made by you in the world of the living. Indeed, one who is miserly, wrathful, and of evil nature does not attain the companionship of those who have gone to heaven.”

ගාථමාහංසු. තස්සත්ථො – එසො තව නිරයො, තයා දීඝරත්තං මහාදුක්ඛං අනුභවිතබ්බට්ඨානභූතො. කස්මා? පුඤ්ඤං තයා අකතං ජීවලොකෙ, යස්මා මනුස්සලොකෙ අප්පමත්තකම්පි තයා පුඤ්ඤං නාම න කතං, එවං අකතපුඤ්ඤො පන තාදිසො සත්තො මච්ඡරී අත්තනො සම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණෙන මච්ඡරෙන සමන්නාගතො, පරෙසං රොසුප්පාදනෙන රොසකො, ලොභාදීහි පාපධම්මෙහි සමඞ්ගීභාවතො පාපධම්මො සග්ගූපගානං දෙවානං සහබ්‍යතං සහභාවං න ලභතීති යොජනා.

They spoke the verse. Its meaning is: This is your hell, a place where great suffering is to be experienced by you for a long time. Why? Because merit was not made by you in the world of the living; for in the human world not even the slightest thing called merit was made by you. Thus, such a being who has not made merit is miserly, being endowed with miserliness which has the characteristic of concealing one's own possessions; is wrathful by causing vexation to others; and is of evil nature due to being endowed with evil, demeritorious states such as greed. Such a being does not obtain companionship, the state of being an associate, with the gods who have gone to heaven. This is the syntactical connection.

එවං පන වත්වා තෙ ද්වෙ යක්ඛා තත්ථෙවන්තරධායිංසු. තංසදිසෙ පන ද්වෙ නිරයපාලෙ සංසවකෙ නාම ගූථනිරයෙ පක්ඛිපිතුං ආකඩ්ඪන්තෙ පස්සිත්වා –

Having said this, those two yakkhas disappeared right there. Then, seeing two similar hell-wardens dragging her to throw her into the hell named Saṃsavaka, the Excrement Hell—

871.

871.

‘‘කිං [Pg.210] නු ගූථඤ්ච මුත්තඤ්ච, අසුචි පටිදිස්සති;

දුග්ගන්ධං කිමිදං මීළ්හං, කිමෙතං උපවායතී’’ති. –

“What is this that appears as excrement and urine, impure? What is this foul-smelling dung? What is this that reeks?”

තං නිරයං පුච්ඡි.

She inquired about that hell.

872.

872.

‘‘එස සංසවකො නාම, ගම්භීරො සතපොරිසො;

යත්ථ වස්සසහස්සානි, තුවං පච්චසි රෙවතෙ’’ති. –

“This is called Saṃsavaka, deep, a hundred men deep; where for thousands of years, you will be cooked, Revatī.”

තස්මිං කථිතෙ තත්ථ අත්තනො නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං පුච්ඡන්තී –

When that was told, wishing to ask about the kamma that was the cause of her own arising there, she said:

873.

873.

‘‘කිං නු කායෙන වාචාය, මනසා දුක්කටං කතං;

කෙන සංසවකො ලද්ධො, ගම්භීරො සතපොරිසො’’ති. – ආහ;

“What wrong was done by body, speech, or mind, by which Saṃsavaka was obtained, deep, a hundred men deep?” she asked.

874.

874.

‘‘සමණෙ බ්‍රාහ්මණෙ චාපි, අඤ්ඤෙ වාපි වනිබ්බකෙ;

මුසාවාදෙන වඤ්චෙසි, තං පාපං පකතං තයා’’ති. –

“You deceived ascetics and brahmins, and other mendicants too, with false speech; that evil was done by you.”

තස්සා තං කම්මං කථෙත්වා පුන තෙ –

Having told her of that kamma, they again said:

875.

875.

‘‘තෙන සංසවකො ලද්ධො, ගම්භීරො සතපොරිසො;

තත්ථෙ වස්සසහස්සානි, තුවං පච්චසි රෙවතෙ’’ති. –

“Through that, Saṃsavaka was obtained, deep, a hundred men deep; there for thousands of years, you will be cooked, Revatī,”

ආහංසු. තත්ථ සංසවකො නාමාති නිච්චකාලං ගූථමුත්තාදිඅසුචිස්ස සංසවනතො පග්ඝරණතො සංසවකො නාම.

they said. Therein, it is called ‘Saṃsavaka’ because of the constant oozing and flowing of excrement, urine, and other impurities.

න කෙවලං තුය්හං ඉධ සංසවකලාභො එව, අථ ඛො එත්ථ අනෙකානි වස්සසහස්සානි පච්චිත්වා උත්තිණ්ණාය හත්ථච්ඡෙදාදිලාභොපීති දස්සෙතුං –

To show that not only is there for you the obtaining of Saṃsavaka here, but also, after being cooked here for many thousands of years and having emerged, there will also be the obtaining of the cutting off of hands and so forth:

876.

876.

‘‘හත්ථෙපි ඡින්දන්ති අථොපි පාදෙ, කණ්ණෙපි ඡින්දන්ති අථොපි නාසං;

අථොපි කාකොළගණා සමෙච්ච, සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමාන’’න්ති. –

“They cut off hands and also feet, they cut off ears and also the nose; then flocks of crows, gathering together, devour the struggling one.”

තත්ථ ලද්ධබ්බකාරණං ආහංසු. තත්ථ කාකොළගණාති කාකසඞ්ඝා. තෙ කිරස්සා තිගාවුතප්පමාණෙ සරීරෙ අනෙකසතානි අනෙකසහස්සානි පතිත්වා තාලක්ඛන්ධපරිමාණෙහි සුනිසිතග්ගෙහි අයොමයෙහි මුඛතුණ්ඩෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඛාදන්ති, මංසං ගහිතගහිතට්ඨානෙ කම්මබලෙන [Pg.211] පූරතෙව. තෙනාහ ‘‘කාකොළගණා සමෙච්ච, සඞ්ගම්ම ඛාදන්ති විඵන්දමාන’’න්ති.

There, they stated the cause for the suffering to be received. Therein, ‘kākoḷagaṇā’ means flocks of crows. It is said that those birds, numbering in the hundreds and thousands, swoop down upon her body, which is three gāvutas in size, and with their iron beaks, the size of palm trunks and with very sharp tips, they pierce repeatedly and devour her. The flesh, in the very place it is taken, is replenished by the force of kamma. Therefore it was said: “Flocks of crows, having come together and assembled, devour the struggling one.”

පුන සා මනුස්සලොකං පච්චානයනාය යාචනාදිවසෙන තං තං විප්පලපි. තෙන වුත්තං –

Again, she babbled in various ways, pleading to be brought back to the human world. Therefore, it is said:

877.

877.

‘‘සාධු ඛො මං පටිනෙථ, කාහාමි කුසලං බහුං;

දානෙන සමචරියාය, සංයමෙන දමෙන ච;

යං කත්වා සුඛිතා හොන්ති, න ච පච්ඡානුතප්පරෙ’’ති.

“Please lead me back, I will do much good through generosity, virtuous conduct, restraint, and self-control. Having done what makes one happy, one does not regret it afterward.”

පුන නිරයපාලා –

Again, the hell-wardens said:

878.

878.

‘‘පුරෙ තුවං පමජ්ජිත්වා, ඉදානි පරිදෙවසි;

සයං කතානං කම්මානං, විපාකං අනුභොස්සසී’’ති. –

“Formerly you were heedless; now you lament. You will experience the result of deeds done by yourself,”

ආහංසු. පුන සා ආහ –

they said. Again, she said:

879.

879.

‘‘කො දෙවලොකතො මනුස්සලොකං, ගන්ත්වාන පුට්ඨො මෙ එවං වදෙය්‍ය;

නික්ඛිත්තදණ්ඩෙසු දදාථ දානං, අච්ඡාදනං සෙය්‍යමථන්නපානං;

න හි මච්ඡරී රොසකො පාපධම්මො, සග්ගූපගානං ලභති සහබ්‍යතං.

“Who, having gone from the world of the gods to the human world, when asked, would convey this message for me: ‘Give gifts to those who have laid down the rod—clothing, bedding, and food and drink. For a stingy, wrathful, and evil-natured person does not gain fellowship with those bound for heaven.’

880.

880.

‘‘සාහං නූන ඉතො ගන්ත්වා, යොනිං ලද්ධාන මානුසිං;

වදඤ්ඤූ සීලසම්පන්නා, කාහාමි කුසලං බහුං;

දානෙන සමචරියාය, සංයමෙන දමෙන ච.

“Surely, having gone from here and obtained a human birth, I, being generous and endowed with virtue, will perform much merit through giving, proper conduct, restraint, and self-control.

881.

881.

‘‘ආරාමානි ච රොපිස්සං, දුග්ගෙ සඞ්කමානි ච;

පපඤ්ච උදපානඤ්ච, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

“I will plant parks, and build bridges in difficult places, and also water-pavilions and wells, with a serene mind.

882.

882.

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං, යා ච පක්ඛස්ස අට්ඨමී;

පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච, අට්ඨඞ්ගසුසමාගතං.

“On the fourteenth, the fifteenth, and the eighth day of the fortnight, and during the special observance period, I will undertake the Uposatha,

883.

883.

‘‘උපොසථං උපවසිස්සං, සදා සීලෙසු සංවුතා;

න ච දානෙ පමජ්ජිස්සං, සාමං දිට්ඨමිදං මයා’’ති.

“endowed with its eight factors, always restrained in virtue. And I will not be heedless in giving—this I have seen for myself.”

884.

884.

‘‘ඉච්චෙවං [Pg.212] විප්පලපන්තිං, ඵන්දමානං තතො තතො;

ඛිපිංසු නිරයෙ ඝොරෙ, උද්ධංපාදං අවංසිර’’න්ති. –

As she was thus babbling, trembling this way and that, they threw her into the dreadful hell, feet up and head down.

ඉදං සඞ්ගීතිකාරවචනං. පුන සා –

This is the verse of the council reciters. Again, she spoke the concluding verse:

885.

885.

‘‘අහං පුරෙ මච්ඡරිනී අහොසිං, පරිභාසිකා සමණබ්‍රාහ්මණානං;

විතථෙන ච සාමිකං වඤ්චයිත්වා, පච්චාමහං නිරයෙ ඝොරරූපෙ’’ති. –

“Formerly I was a miserly woman, a reviler of ascetics and brahmins; and having deceived my husband with a lie, I am tormented in a dreadful hell.”

ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ‘‘අහං පුරෙ මච්ඡරිනී’’ති ගාථා නිරයෙ නිබ්බත්තාය වුත්තා, ඉතරා අනිබ්බත්තාය එවාති වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

She spoke the concluding verse. Herein, the verse “Formerly I was a miserly woman” was spoken after she was reborn in hell, while the other verses were spoken before she was reborn there. This is how it should be understood. The rest is easily understood.

භික්ඛූ රෙවතියා යක්ඛෙහි ගහෙත්වා නීතභාවං භගවතො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා භගවා ආදිතො පට්ඨාය ඉමං වත්ථුං කථෙත්වා උපරි විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසු. කාමඤ්චෙතං රෙවතීපටිබද්ධාය කථාය යෙභුය්‍යභාවතො ‘‘රෙවතීවිමාන’’න්ති වොහරීයති, යස්මා පන රෙවතී විමානදෙවතා න හොති, නන්දියස්ස පන දෙවපුත්තස්ස විමානාදිසම්පත්තිපටිසංයුත්තඤ්චෙතං, තස්මා පුරිසවිමානෙස්වෙව සඞ්ගහං ආරොපිතන්ති දට්ඨබ්බං.

The bhikkhus informed the Blessed One that yakkhas had seized Revatī and taken her away. Hearing this, the Blessed One recounted this story from the beginning and then extensively expounded the Dhamma. At the conclusion of the discourse, many attained the fruit of stream-entry and so forth. Although this is mostly connected to the story associated with Revatī and is thus called the “Revatī Vimāna,” it should be noted that since Revatī is not the deity of the mansion, and indeed this is connected with the attainments of the mansion and so forth of the devaputta Nandiya, therefore it should be understood as included only among the mansions of males.

රෙවතීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Revatī Vimāna is concluded.

3. ඡත්තමාණවකවිමානවණ්ණනා

3. The Commentary on the Mansion of the Young Man with the Parasol

යො වදතං පවරො මනුජෙසූති ඡත්තමාණවකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සෙතබ්‍යායං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කිච්ඡාලද්ධො පුත්තො ඡත්තො නාම බ්‍රාහ්මණමාණවො අහොසි. සො වයප්පත්තො පිතරා පෙසිතො උක්කට්ඨං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සන්තිකෙ මෙධාවිතාය අනලසතාය ච න චිරෙනෙව මන්තෙ විජ්ජාට්ඨානානි ච උග්ගහෙත්වා බ්‍රාහ්මණසිප්පෙ නිප්ඵත්තිං පත්තො. සො ආචරියං අභිවාදෙත්වා ‘‘මයා තුම්හාකං සන්තිකෙ සිප්පං [Pg.213] සික්ඛිතං, කිං වො ගරුදක්ඛිණං දෙමී’’ති ආහ. ආචරියො ‘‘ගරුදක්ඛිණා නාම අන්තෙවාසිකස්ස විභවානුරූපා, කහාපණසහස්සමානෙහී’’ති ආහ. ඡත්තමාණවො ආචරියං අභිවාදෙත්වා සෙතබ්‍යං ගන්ත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා තෙහි අභිනන්දියමානො කතපටිසන්ථාරො තමත්ථං පිතු ආරොචෙත්වා ‘‘දෙථ මෙ දාතබ්බයුත්තකං, අජ්ජෙව දත්වා ආගමිස්සාමී’’ති ආහ. තං මාතාපිතරො ‘‘තාත, අජ්ජ විකාලො, ස්වෙ ගමිස්සසී’’ති වත්වා කහාපණෙ නීහරිත්වා භණ්ඩිකං බන්ධාපෙත්වා ඨපෙසුං. චොරා තං පවත්තිං ඤත්වා ඡත්තමාණවකස්ස ගමනමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං වනගහනෙ නිලීනා අච්ඡිංසු ‘‘මාණවං මාරෙත්වා කහාපණෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති.

“He who is foremost among those who speak among men”—this is the Chattamāṇavaka Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta’s Grove. At that time, in Setabyā, a certain brahmin had a son named Chatta, a brahmin youth obtained with difficulty. When he came of age, his father sent him to Ukkaṭṭha to study under the brahmin Pokkharasāti. Due to his intelligence and lack of laziness, he soon mastered the Vedas and the branches of knowledge, becoming accomplished in the brahminical arts. After paying respects to his teacher, he said, “I have studied the craft under you—what honorarium should I offer?” The teacher replied, “The honorarium should match the student’s means—bring a thousand coins.” The youth Chatta paid homage to his teacher, returned to Setabyā, and after honoring his parents and being warmly welcomed, he explained the matter to his father. He said, “Give me what is appropriate to give—I will give it today and return.” His parents replied, “Dear son, it is late today—go tomorrow.” They then took out the coins, had them tied in a bundle, and set them aside. Thieves, learning of this matter, hid in a forest grove along Chatta’s path, thinking, “We will kill the youth and take the coins.”

භගවා පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ඡත්තමාණවකස්ස සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨානං, චොරෙහි මාරිතස්ස දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිං, තතො සහ විමානෙන ආගතස්ස තත්ථ සන්නිපතිතපරිසාය ච ධම්මාභිසමයං දිස්වා පඨමතරමෙව ගන්ත්වා මාණවකස්ස ගමනමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. මාණවො ආචරියධනං ගහෙත්වා සෙතබ්‍යතො උක්කට්ඨාභිමුඛො ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ භගවන්තං නිසින්නං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කුහිං ගමිස්සසී’’ති භගවතා වුත්තො ‘‘උක්කට්ඨං, භො ගොතම, ගමිස්සාමි මය්හං ආචරියස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස ගරුදක්ඛිණං දාතු’’න්ති ආහ. අථ භගවා ‘‘ජානාසි පන ත්වං, මාණව, තීණි සරණානි, පඤ්ච සීලානී’’ති වත්වා තෙන ‘‘නාහං ජානාමි, කිමත්ථියානි පනෙතානි කීදිසානි චා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදමීදිස’’න්ති සරණගමනස්ස සීලසමාදානස්ස ච ඵලානිසංසං විභාවෙත්වා ‘‘උග්ගණ්හාහි තාව, මාණවක, සරණගමනවිධි’’න්ති වත්වා ‘‘සාධු උග්ගණ්හිස්සාමි, කථෙථ භන්තෙ භගවා’’ති තෙන යාචිතො තස්ස රුචියා අනුරූපං ගාථාබන්ධවසෙන සරණගමනවිධිං දස්සෙන්තො –

At dawn, the Blessed One, arising from the attainment of great compassion and surveying the world, saw the establishment of the young man Chatta in the refuges and precepts, his rebirth in the deva world after being killed by thieves, and the future penetration of the Dhamma by him—who would come from there together with his celestial mansion—and by the assembly gathered there. Having gone forth first, he sat down at the foot of a certain tree on the young man's path. The young man, having taken the wealth for his teacher, was going from Setabyā towards Ukkaṭṭhā when, on the way, he saw the Blessed One seated, approached, and stood. When asked by the Blessed One, “Where will you go?” he replied, “Good Gotama, I will go to Ukkaṭṭhā to give the teacher’s offering to my teacher, Pokkharasāti.” Then the Blessed One, having said, “But do you know, young man, the three refuges and the five precepts?” and upon being told by him, “I do not know. For what purpose are they, and what are they like?” explained, “This is like this,” and having made clear the results and benefits of going for refuge and undertaking the precepts, said, “First, young man, learn the method of going for refuge.” Being requested by him, “Good, I will learn. May the Blessed One, Venerable Sir, speak,” the Blessed One, in accordance with his inclination, showing the method of going for refuge by way of verse composition—

886.

886.

‘‘යො වදතං පවරො මනුජෙසු, සක්‍යමුනී භගවා කතකිච්චො;

පාරගතො බලවීරියසමඞ්ගී, තං සුගතං සරණත්ථමුපෙහි.

“He who is the foremost of speakers among men, the Sakyan Sage, the Blessed One, who has done what was to be done, who has gone to the further shore, possessed of strength and energy—to that Well-gone One go for refuge.

887.

887.

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං[Pg.214], ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහි.

“The fading of passion, imperturbable, sorrowless, the unconditioned Dhamma, not adverse; this sweet, excellent, and well-expounded Dhamma—to this Dhamma go for refuge.

888.

888.

‘‘යත්ථ ච දින්න මහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගල ධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. –

“That Sangha wherein what is given is said to be of great fruit—the four pairs of pure persons, those eight individuals who are seers of the Dhamma—to this Sangha go for refuge.”

තිස්සො ගාථායො අභාසි.

He spoke the three verses.

886. තත්ථ යොති අනියමිතවචනං, තස්ස ‘‘ත’’න්ති ඉමිනා නියමනං වෙදිතබ්බං. වදතන්ති වදන්තානං. පවරොති සෙට්ඨො, කථිකානං උත්තමො වාදීවරොති අත්ථො. මනුජෙසූති උක්කට්ඨනිද්දෙසො යථා ‘‘සත්ථා දෙවමනුස්සාන’’න්ති. භගවා පන දෙවමනුස්සානම්පි බ්‍රහ්මානම්පි සබ්බෙසම්පි සත්තානං පවරොයෙව, භගවතො ච චරිමභවෙ මනුස්සෙසු උප්පන්නතාය වුත්තං ‘‘මනුජෙසූ’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘සක්‍යමුනී’’ති. සක්‍යකුලප්පසුතතාය සක්‍යො, කායමොනෙය්‍යාදීහි සමන්නාගතතො අනවසෙසස්ස ච ඤෙය්‍යස්ස මුනනතො මුනි චාති සක්‍යමුනි. භාග්‍යවන්තතාදීහි චතූහි කාරණෙහි භගවා. චතූහි මග්ගෙහි කාතබ්බස්ස පරිඤ්ඤාදිපභෙදස්ස සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කතත්තා නිප්ඵාදිතත්තා කතකිච්චො. පාරං සක්කායස්ස පරතීරං නිබ්බානං ගතො සයම්භුඤාණෙන අධිගතොති පාරගතො. අසදිසෙන කායබලෙන, අනඤ්ඤසාධාරණෙන ඤාණබලෙන, චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියෙන ච සමන්නාගතත්තා බලවීරියසමඞ්ගී. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදිතත්තා සුගතො. තං සුගතං සම්මාසම්බුද්ධං සරණත්ථං සරණාය පරායණාය අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛපරිත්තාණාය උපෙහි උපගච්ඡ, අජ්ජ පට්ඨාය අහිතනිවත්තනෙන හිතසංවඩ්ඪනෙන ‘‘අයං මෙ භගවා සරණං තාණං ලෙණං පරායණං ගති පටිසරණ’’න්ති භජ සෙව, එවං ජානාහි වා බුජ්ඣස්සූති අත්ථො.

886. Herein, the word 'yo' is an indefinite term; its definiteness should be understood by this word 'taṃ'. 'Vadataṃ' means 'among those who speak'. 'Pavaro' means the best, the supreme among speakers, the foremost proponent of doctrines; this is the meaning. 'Among humans' is a designation of excellence, just as in 'the Teacher of gods and humans'. However, the Blessed One is indeed the most excellent among gods and humans, among brahmas, and among all beings; and it is said 'among humans' because the Blessed One arose among humans in his final existence. For that very reason, he said 'Sakyamuni'. Because of being born in the Sakya clan, he is 'Sakya'; and because of being endowed with bodily sagacity and so on, and because of knowing all that is knowable without remainder, he is 'Muni'; thus he is 'Sakyamuni'. He is 'Bhagavā' for four reasons, such as being possessed of fortune. Because he has done and accomplished the sixteenfold task—distinguished by full understanding and so on—which is to be done by the four paths, he is 'Katakicco' (one who has done his duty). Because he has gone to the far shore, the other bank of individuality, which is Nibbāna, and has attained it through self-becoming knowledge, he is 'Pāragato' (one who has gone to the far shore). Because he is endowed with incomparable bodily strength, with knowledge-strength not shared by others, and with the energy of the four right strivings, he is 'Balavīriyasamaṅgī' (one endowed with strength and energy). Because of his excellent gait, because of having gone to the beautiful place, because of having gone rightly, and because of speaking rightly, he is 'Sugato' (the Well-Gone One). Go unto that Sugata, the Perfectly Self-Enlightened One, for the sake of refuge, as a final resort, for protection from the suffering of the woeful planes and the suffering of the round of existence. From this day forward, by turning away from what is unbeneficial and cultivating what is beneficial, you should associate with and serve him, thinking: 'This Blessed One is my refuge, my protection, my shelter, my final resort, my destination, and my recourse.' Or, you should know and understand it thus. This is the meaning.

887. රාගවිරාගන්ති අරියමග්ගමාහ. තෙන හි අරියා අනාදිකාලභාවිතම්පි රාගං විරජ්ජෙන්ති. අනෙජමසොකන්ති අරියඵලං. තඤ්හි එජාසඞ්ඛාතාය තණ්හාය අවසිට්ඨානඤ්ච සොකනිමිත්තානං කිලෙසානං සබ්බසො පටිප්පස්සම්භනතො [Pg.215] ‘‘අනෙජං අසොක’’න්ති ච වුච්චති. ධම්මන්ති සභාවධම්මං. සභාවතො ගහෙතබ්බධම්මො හෙස යදිදං මග්ගඵලනිබ්බානානි, න පරියත්තිධම්මො විය පඤ්ඤත්තිධම්මවසෙන. ධම්මන්ති වා පරමත්ථධම්මං, නිබ්බානන්ති අත්ථො. සමෙච්ච සම්භුය්‍ය පච්චයෙහි කතං සඞ්ඛතං, න සඞ්ඛතන්ති අසඞ්ඛතං. තදෙව නිබ්බානං. නත්ථි එත්ථ කිඤ්චිපි පටිකූලන්ති අප්පටිකූලං. සවනවෙලායං උපපරික්ඛණවෙලායං පටිපජ්ජනවෙලායන්ති සබ්බදාපි ඉට්ඨමෙවාති මධුරං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසන්නිස්සයාය පටිභානසම්පදාය පවත්තිතත්තා සුප්පවත්තිභාවතො නිපුණභාවතො ච පගුණං. විභජිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඛන්ධාදිවසෙන කුසලාදිවසෙන උද්දෙසාදිවසෙන ච සුට්ඨු විභජනතො සුවිභත්තං. තීහිපි පදෙහි පරියත්තිධම්මමෙව වදති. තෙනෙව හිස්ස ආපාථකාලෙ විය විමද්දනකාලෙපි කථෙන්තස්ස විය සුණන්තස්සාපි සම්මුඛීභාවතො උභතොපච්චක්ඛතාය දස්සනත්ථං ‘‘ඉම’’න්ති වුත්තං. ධම්මන්ති යථාවපටිපජ්ජන්තෙ අපායදුක්ඛපාතතො ධාරණත්ථෙන ධම්මං, ඉදං චතුබ්බිධස්සාපි ධම්මස්ස සාධාරණවචනං. පරියත්තිධම්මොපි හි සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨානමත්තායපි යථාවපටිපත්තියා අපායදුක්ඛපාතතො ධාරෙති එව. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ඉදමෙව විමානං සාධකන්ති දට්ඨබ්බං. සාධාරණභාවෙන යථාවුත්තධම්මස්ස පච්චක්ඛං කත්වා දස්සෙන්තො පුන ‘‘ඉම’’න්ති ආහ.

887. By ‘dispassion’ (rāgavirāga) is meant the Noble Path. For by this, the noble ones become dispassionate towards lust, even that which has been cultivated since beginningless time. By ‘the unstirred and sorrowless’ (anejaṃ asokaṃ) is meant the Noble Fruit. For it is called ‘unstirred and sorrowless’ because it completely pacifies the craving known as stirring (ejā) and the remaining defilements that are causes of sorrow. By ‘Dhamma’ is meant the Dhamma of its own nature. This is the Dhamma that should be grasped by its very nature—namely, the path, the fruit, and Nibbāna—not the Dhamma of learning by way of a mere concept. Alternatively, by ‘Dhamma’ is meant the ultimate Dhamma, the meaning being Nibbāna. That which is made by causes coming together is ‘conditioned’ (saṅkhata); that which is not conditioned is ‘unconditioned’ (asaṅkhata). That very thing is Nibbāna. Herein, there is nothing disagreeable; thus, it is ‘not disagreeable’ (appaṭikūlaṃ). At the time of hearing, at the time of investigating, and at the time of practicing, it is always desirable—thus, it is ‘sweet’ (madhuraṃ). Because it is set forth by the accomplishment of analytical knowledge which has the knowledge of omniscience as its support, it is ‘proficient’ (paguṇaṃ) due to its being well set forth and its subtlety. It is ‘well-divided’ (suvibhattaṃ) because it well analyzes the meaning to be analyzed by way of aggregates, by way of wholesome states, by way of exposition, and so forth. By these three terms, only the Dhamma of learning is spoken of. For that reason, to show its direct perception for both speaker and listener alike—at the time of critical scrutiny just as at the time of its first appearance—it is said ‘this’ (imaṃ). ‘Dhamma’ is so-called in the sense of upholding those who practice accordingly from falling into the suffering of the lower realms. This is a general term for all four kinds of Dhamma. For the Dhamma of learning also, by mere establishment in the refuges and virtues and by practicing accordingly, surely protects one from falling into the suffering of the lower realms. And for this meaning, this very celestial mansion should be understood as the proof. Wishing to show the aforesaid Dhamma in a general way, and having made it directly perceptible, he again said ‘this’ (imaṃ).

888. යත්ථාති යස්මිං අරියසඞ්ඝෙ. දින්නන්ති පරිච්චත්තං අන්නාදිදෙය්‍යධම්මං. දින්න මහප්ඵලන්ති ගාථාසුඛත්ථං අනුනාසිකලොපො කතො. අච්චන්තමෙව කිලෙසාසුචිතො විසුජ්ඣනෙන සුචීසු ‘‘සොතාපන්නො සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’තිආදිනා (අ. නි. 8.60) වුත්තෙසු චතූසු පුරිසයුගෙසු. අට්ඨාති මග්ගට්ඨඵලට්ඨෙසු යුගළෙ අකත්වා විසුං විසුං ගහණෙන අට්ඨ පුග්ගලා. ගාථාසුඛත්ථමෙව චෙත්ථ ‘‘පුග්ගල ධම්මදසා’’ති රස්සං කත්වා නිද්දෙසො. ධම්මදසාති චතුසච්චධම්මස්ස නිබ්බානධම්මස්ස ච පච්චක්ඛතො දස්සනකා. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතභාවෙන සඞ්ඝං.

888. ‘Where’ (yattha) means: in which Noble Saṅgha. ‘Given’ (dinnaṃ) means: a relinquished offering such as food and so forth. In ‘Given bears great fruit’ (dinnamahapphalaṃ)—for the sake of fluency in the verse, the elision of the nasal consonant has been made. Utterly cleansed from the impurity of defilements, ‘in the pure ones’ (sucīsu) refers to the four pairs of noble persons spoken of as, ‘a stream-enterer, one practicing for the realization of the fruit of stream-entry,’ and so forth. ‘Eight’ (aṭṭha) means: the eight individuals, taken separately as those established in the path and those established in the fruit, without forming them into pairs. And here, for the sake of fluency in the verse, the designation is made with a shortened vowel as ‘puggala dhammadasā’. ‘Seers of the Dhamma’ (dhammadasā) means: those who directly see the Dhamma of the Four Truths and also the Dhamma of Nibbāna. The Saṅgha is a unified body through a commonality of view and virtue.

එවං භගවතා තීහි ගාථාහි සරණගුණසන්දස්සනෙන සද්ධිං සරණගමනවිධිම්හි වුත්තෙ මාණවො තංතංසරණගුණානුස්සරණමුඛෙන සරණගමනවිධිනො අත්තනො හදයෙ ඨපිතභාවං විභාවෙන්තො තස්සා තස්සා ගාථාය [Pg.216] අනන්තරං ‘‘යො වදතං පවරො’’තිආදිනා තං තං ගාථං පච්චනුභාසි. එවං පච්චනුභාසිත්වා ඨිතස්ස පඤ්ච සික්ඛාපදානි සරූපතො ඵලානිසංසතො ච විභාවෙත්වා තෙසං සමාදානවිධිං කථෙසි. සො තම්පි සුට්ඨු උපධාරෙත්වා පසන්නමානසො ‘‘හන්දාහං භගවා ගමිස්සාමී’’ති වත්වා රතනත්තයගුණං අනුස්සරන්තො තංයෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. භගවාපි ‘‘අලං ඉමස්ස එත්තකං කුසලං දෙවලොකූපපත්තියා’’ති ජෙතවනමෙව අගමාසි.

Thus, when the Blessed One had spoken in three verses the method of going for refuge, together with an exposition of the virtues of the refuges, the young man made it manifest that the method of going for refuge was established in his heart through recollecting the virtues of each of those refuges, and he repeated each verse immediately after it, beginning with, ‘Yo vadataṃ pavaro…’ and so forth. While he stood there, having repeated the verses in this way, the Blessed One, having made clear the five precepts in terms of their nature and their fruits and benefits, then explained the method for undertaking them. That young man, having grasped this well, with a mind full of faith, said, ‘Well now, Blessed One, I will go.’ Recollecting the virtues of the Triple Gem, he set out on that very path. The Blessed One also, thinking, ‘This much merit is sufficient for this young man’s arising in the deva world,’ went to Jetavana itself.

මාණවස්ස පන පසන්නචිත්තස්ස රතනත්තයගුණං සල්ලක්ඛණවසෙන ‘‘සරණං උපෙමී’’ති පවත්තචිත්තුප්පාදතාය සරණෙසු ච, භගවතා වුත්තනයෙන පඤ්චන්නං සීලානං අධිට්ඨානෙන සීලෙසු ච පතිට්ඨිතස්ස තෙනෙව නයෙන රතනත්තයගුණෙ අනුස්සරන්තස්සෙව ගච්ඡන්තස්ස චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසු. සො තෙ අගණෙත්වා රතනත්තයගුණෙ අනුස්සරන්තොයෙව ගච්ඡති. තඤ්චෙකො චොරො ගුම්බන්තරං උපනිස්සාය ඨිතො විසපීතෙන සරෙන සහසාව විජ්ඣිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා කහාපණභණ්ඩිකං ගහෙත්වා අත්තනො සහායෙහි සද්ධිං පක්කාමි. මාණවො පන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ තිංසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ සුත්තප්පබුද්ධො විය අච්ඡරාසහස්සපරිවුතො සට්ඨිසකටභාරාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතත්තභාවො නිබ්බත්ති, තස්ස විමානස්ස ආභා සාතිරෙකානි වීසතියොජනානි ඵරිත්වා තිට්ඨති.

Meanwhile, the young man, with a devoted mind, having clearly perceived the qualities of the Three Jewels, with the thought ‘I go for refuge’ arising in his mind, was established in the refuges. Following the way taught by the Blessed One, and having undertaken the five precepts, he was established in the precepts. As he went along, recollecting the qualities of the Three Jewels in that same manner, robbers assaulted him on the road. Disregarding them, he kept walking while recollecting the qualities of the Three Jewels. Then, one of the robbers, standing concealed in a thicket, suddenly shot him with a poison-smeared arrow, causing his death, and took the bundle of a thousand kahāpanas before leaving with his companions. The young man, having passed away, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion thirty yojanas in extent. Like one awakened from sleep, he was born with a body adorned with ornaments weighing sixty cartloads, surrounded by a thousand celestial nymphs. The radiance of his mansion stood, pervading an area of more than twenty yojanas.

අථ මාණවං කාලකතං දිස්වා සෙතබ්‍යගාමවාසිනො මනුස්සා සෙතබ්‍යං ගන්ත්වා තස්ස මාතාපිතූනං උක්කට්ඨගාමවාසිනො ච උක්කට්ඨං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස කථෙසුං. තං සුත්වා තස්ස මාතාපිතරො ඤාතිමිත්තා බ්‍රාහ්මණො ච පොක්ඛරසාති සපරිවාරා අස්සුමුඛා රොදමානා තං පදෙසං අගමංසු, යෙභුය්‍යෙන සෙතබ්‍යවාසිනො ච උක්කට්ඨවාසිනො ච ඉච්ඡානඞ්ගලවාසිනො ච සන්නිපතිංසු, මහාසමාගමො අහොසි. අථ මාණවස්ස මාතාපිතරො මග්ගස්ස අවිදූරෙ චිතකං සජ්ජෙත්වා සරීරකිච්චං කාතුං ආරභිංසු.

Then, seeing the young man dead, the people dwelling in the village of Setabya went to Setabya and told his parents, and those dwelling in the village of Ukkaṭṭha went to Ukkaṭṭha and told the brahmin Pokkharasāti. Hearing this, his parents, relatives, friends, and the brahmin Pokkharasāti with his retinue, weeping with tearful faces, went to that place. Most of the residents of Setabya, Ukkaṭṭha, and Icchānaṅgala also gathered, and a great assembly was formed. Then, the young man’s parents prepared a funeral pyre not far from the road and began performing the funeral rites for the body.

අථ භගවා චින්තෙසි ‘‘මයි ගතෙ ඡත්තමාණවො මං වන්දිතුං ආගමිස්සති, ආගතඤ්ච තං කතකම්මං කථාපෙන්තො කම්මඵලං පච්චක්ඛං කාරෙත්වා ධම්මං දෙසෙස්සාමි, එවං මහාජනස්ස ධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං තං පදෙසං උපගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ [Pg.217] නිසීදි ඡබ්බණ්ණබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙන්තො. අථ ඡත්තමාණවදෙවපුත්තොපි අත්තනො සම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා, තස්සා කාරණං උපධාරෙන්තො සරණගමනඤ්ච සීලසමාදානඤ්ච දිස්වා, විම්හයජාතො භගවති සඤ්ජාතපසාදබහුමානො ‘‘ඉදානෙවාහං ගන්ත්වා භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දිස්සාමි, රතනත්තයගුණෙ ච මහාජනස්ස පාකටෙ කරිස්සාමී’’ති කතඤ්ඤුතං නිස්සාය සකලං තං අරඤ්ඤපදෙසං එකාලොකං කරොන්තො, සහ විමානෙන ආගන්ත්වා විමානතො ඔරුය්හ මහතා පරිවාරෙන සද්ධිං දිස්සමානරූපො උපසඞ්කමිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතන්තො අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ එකමන්තං අට්ඨාසි. තං දිස්වා මහාජනො ‘‘කො නු ඛො අයං දෙවො වා බ්‍රහ්මා වා’’ති අච්ඡරියබ්භුතජාතො උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං පරිවාරෙසි. භගවා තෙන කතපුඤ්ඤකම්මං පාකටං කාතුං –

Then the Blessed One thought: ‘When I go there, the young man Chatta will come to pay homage to me. When he has come, I will have him relate the kamma he has done, and by making the result of that kamma manifest, I will teach the Dhamma. In this way, there will be a penetration of the Dhamma for the great multitude.’ Having thought thus, he went to that place together with a great Saṅgha of bhikkhus and sat down at the foot of a certain tree, emitting the six-colored Buddha-rays. Then the devaputta Chattamāṇava, reflecting on his own prosperity and discerning its cause—seeing his act of going for refuge and undertaking the precepts—became filled with wonder. As confidence and great respect for the Blessed One arose in him, he thought: ‘Right now I will go and pay homage to the Blessed One and the Saṅgha of bhikkhus, and I will make the virtues of the Triple Gem manifest to the great multitude.’ Relying on his gratitude, illuminating that entire forest region with a single light, he arrived together with his celestial mansion. He descended from the mansion and, together with a great retinue, approached in a visible form. Prostrating with his head at the Blessed One’s feet, he paid homage, and raising his joined palms, he stood to one side. Seeing him, the great multitude, amazed and astonished, wondered: ‘Who indeed is this? A deva or a brahmā?’ They approached and surrounded the Blessed One. The Blessed One, in order to make manifest the meritorious kamma he had done—

889.

889.

‘‘න තථා තපති නභෙ සූරියො, චන්දො ච න භාසති න ඵුස්සො;

යථා අතුලමිදං මහප්පභාසං, කො නු ත්වං තිදිවා මහිං උපාගා.

The sun does not blaze so in the sky, nor does the moon shine, nor the star Phussa, as does this incomparable, greatly radiant mansion. Who are you, who have come from heaven to earth?

890.

890.

‘‘ඡින්දති රංසී පභඞ්කරස්ස, සාධිකවීසතියොජනානි ආභා;

රත්තිමපි යථා දිවං කරොති, පරිසුද්ධං විමලං සුභං විමානං.

Its radiance surpasses the rays of the sun, the light-maker; its splendor extends for more than twenty yojanas. It makes the night like the day—the pure, stainless, beautiful mansion.

891.

891.

‘‘බහුපදුමවිචිත්‍රපුණ්ඩරීකං, වොකිණ්ණං කුසුමෙහි නෙකචිත්තං;

අරජවිරජහෙමජාලඡන්නං, ආකාසෙ තපති යථාපි සූරියො.

Adorned with many kinds of red lotuses and variegated white lotuses, strewn with flowers of many hues, covered with a golden net, dustless and stainless, it shines in the sky just like the sun.

892.

892.

‘‘රත්තම්බරපීතවාසසාහි, අගරුපියඞ්ගුචන්දනුස්සදාහි;

කඤ්චනතනුසන්නිභත්තචාහි, පරිපූරං ගගනංව තාරකාහි.

[The mansion is] filled with those clad in red and yellow garments, anointed with agarwood, priyangu, and sandalwood, with those whose skin resembles the color of gold, just as the sky is with stars.

893.

893.

‘‘නරනාරියො [Pg.218] බහුකෙත්ථනෙකවණ්ණා, කුසුමවිභූසිතාභරණෙත්ථ සුමනා;

අනිලපමුඤ්චිතා පවන්ති සුරභිං, තපනියවිතතා සුවණ්ණඡන්නා.

Men and women are many here, of diverse hues, adorned with flowers and ornaments, joyful. Stirred by the wind, they emit a sweet fragrance; they are spread with refined gold, covered with gold.

894.

894.

‘‘කිස්ස සංයමස්ස අයං විපාකො, කෙනාසි කම්මඵලෙනිධූපපන්නො;

යථා ච තෙ අධිගතමිදං විමානං, තදනුපදං අවචාසි ඉග්ඝ පුට්ඨො’’ති. –

Of what restraint is this the result? By what fruit of action are you thus endowed? And how was this celestial mansion obtained by you? Being asked, please declare this in detail.

තං දෙවපුත්තං පටිපුච්ඡි.

He questioned that devaputta.

886. තත්ථ තපතීති දිප්පති. නභෙති ආකාසෙ. ඵුස්සොති ඵුස්සතාරකා. අතුලන්ති අනුපමං, අප්පමාණං වා. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ඉදං තව විමානං අනුපමං අප්පමාණං පභස්සරභාවෙන තතො එව මහප්පභාසං ආකාසෙ දිප්පති, න තථා තාරකරූපානි දිප්පන්ති, න චන්දො, තානි තාව තිට්ඨන්තු, නාපි සූරියො දිප්පති, එවංභූතො කො නු ත්වං දෙවලොකතො ඉමං භූමිපදෙසං උපගතො, තං පාකටං කත්වා ඉමස්ස මහාජනස්ස කථෙහීති.

886. Herein, `tapatī` means 'it shines.' `Nabhe` means 'in the sky.' `Phusso` means 'the Phussa star.' `Atulaṃ` means 'incomparable' or 'immeasurable.' This is what is meant: Just as this celestial mansion of yours—incomparable and immeasurable by its brilliant radiance, and for that very reason possessing great splendor—shines in the sky, so the forms of the stars do not shine, nor does the moon—let them be—nor even does the sun shine. Being such, who are you that has come from the world of devas to this region of the earth? Making it manifest, please tell this great assembly.

890. ඡින්දතීති විච්ඡින්දති, පවත්තිතුං අදෙන්තො පටිහනතීති අත්ථො. රංසීති රස්මියො. පභඞ්කරස්සාති සූරියස්ස. තස්ස ච විමානස්ස පභා සමන්තතො පඤ්චවීසති යොජනානි ඵරිත්වා තිට්ඨති. තෙනාහ ‘‘සාධිකවීසතියොජනානි ආභා’’ති. රත්තිමපි යථා දිවං කරොතීති අත්තනො පභාය අන්ධකාරං විධමන්තං රත්තිභාගම්පි දිවසභාගං විය කරොති. පරිසමන්තතො අන්තො චෙව බහි ච සුද්ධතාය පරිසුද්ධං. සබ්බසො මලාභාවෙන විමලං. සුන්දරතාය සුභං.

890. `Chindati` means 'it cuts off'; the meaning is that, not giving an opportunity for it to proceed, it dispels it. `Raṃsī` means 'rays.' `Pabhaṅkarassa` means 'of the sun.' And the radiance of that celestial mansion, having pervaded twenty-five yojanas all around, remains. Therefore, it was said, 'its radiance is more than twenty yojanas.' As for 'it makes the night like the day,' this means that, dispelling the darkness with its own radiance, it makes even the portion of night like the portion of day. All around, both inside and out, it is pure on account of its purity. In every way, it is immaculate on account of the absence of stain. It is beautiful on account of its excellence.

891. බහුපදුමවිචිත්‍රපුණ්ඩරීකන්ති බහුවිධරත්තකමලඤ්චෙව විචිත්තවණ්ණසෙතකමලඤ්ච. සෙතකමලං පදුමං, රත්තකමලං පුණ්ඩරීකන්ති වදන්ති. වොකිණ්ණං කුසුමෙහීති අඤ්ඤෙහි ච නානාවිධෙහි පුප්ඵෙහි සමොකිණ්ණං. නෙකචිත්තන්ති [Pg.219] මාලාකම්මලතාකම්මාදිනානාවිධවිචිත්තං. අරජවිරජහෙමජාලඡන්නන්ති සයං අපගතරජං විරජෙන නිද්දොසෙන කඤ්චනජාලෙන ඡාදිතං.

891. `Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ` means 'many kinds of red lotuses and white lotuses of variegated color.' They also say that the white lotus is `paduma`, and the red lotus is `puṇḍarīka`. `Vokiṇṇaṃ kusumehi` means 'strewn also with other various kinds of flowers.' `Anekacittaṃ` means 'variegated with diverse decorations such as the work of garlands and the work of creepers.' `Arajavirajahemajālachannaṃ` means 'it itself is free from dust and is covered with a stainless, flawless golden net.'

892. රත්තම්බරපීතවාසසාහීති රත්තවත්ථාහි චෙව පීතවත්ථාහි ච. එකා හි රත්තං දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා පීතං උත්තරියං කරොති, අපරා පීතං නිවාසෙත්වා රත්තං උත්තරියං කරොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘රත්තම්බරපීතවාසසාහී’’ති. අගරුපියඞ්ගුචන්දනුස්සදාහීති අගරුගන්ධෙන පියඞ්ගුමාලාහි චන්දනගන්ධෙහි ච උස්සදාහි, උස්සන්නදිබ්බාගරුගන්ධාදිකාහීති අත්ථො. කඤ්චනතනුසන්නිභත්තචාහීති කනකසදිසසුඛුමච්ඡවීහි. පරිපූරන්ති තහං තහං විචරන්තීහි සඞ්ගීතිපසුතාහි ච පරිපුණ්ණං.

892. 'Rattambarapītavāsasāhī' means with red garments and with yellow garments. Indeed, one goddess, having worn a red divine garment, makes a yellow one her upper garment; another, having worn a yellow divine garment, makes a red one her upper garment. With reference to that, it is said 'rattambarapītavāsasāhī.' 'Agarupiyaṅgucandanussadāhī' means having abundant and excellent fragrances from the scent of fine aloe-wood, from garlands of priyaṅgu flowers, and from the scent of sandalwood; the meaning is: having abundant divine fragrances of aloe-wood, flowers, and so forth. 'Kañcanatanusannibhattacāhī' means having delicate skin similar in complexion to gold. 'Paripūranti' means it is completely filled by those who wander here and there and by those who are skilled in the art of song.

893. බහුකෙත්ථාති බහුකා එත්ථ. අනෙකවණ්ණාති නානාරූපා. කුසමවිභූසිතාභරණාති විසෙසතො සුරභිවායනත්ථං දිබ්බකුසුමෙහි අලඞ්කතදිබ්බාභරණා. එත්ථාති එතස්මිං විමානෙ. සුමනාති සුන්දරමනා පමුදිතචිත්තා. අනිලපමුඤ්චිතා පවන්ති සුරභින්ති අනිලෙන පමුඤ්චිතගන්ධානං පුප්ඵානං වායුනා විමුත්තපත්තපුටං විය විබන්ධතාය විකසිතතාය ච සුගන්ධං පවායන්ති. ‘‘අනිලපධූපිතා’’තිපි පඨන්ති, වාතෙන මන්දං ආවුය්හමානා හෙමමයපුප්ඵාති අත්ථො. කනකචීරකාදීහි වෙණිආදීසු ඔතතතාය තපනියවිතතා. යෙභුය්‍යෙන කඤ්චනාභරණෙහි අච්ඡාදිතසරීරතාය සුවණ්ණඡන්නා. නරනාරියොති දෙවපුත්තා දෙවධීතරො ච බහුකා එත්ථ තව විමානෙති දස්සෙති.

893. 'Bahuketthā' means many are here. 'Anekavaṇṇā' means having various forms. 'Kusamavibhūsitābharaṇā' means having divine ornaments adorned with divine flowers, especially for the purpose of spreading fragrance. 'Etthā' means in that celestial mansion. 'Sumanā' means having good minds, having joyful minds. 'Anilapamuñcitā pavanti surabhi' means: of the flowers whose fragrance is released by the wind, they spread a good scent because their fragrance is released from the petals, tips, and buds freed by the wind, and because they are fully bloomed. Some also recite 'anilapadhūpitā'; the meaning is: flowers made of gold, being gently blown by the wind. 'Tapanīyavitatā' means overlaid with golden threads and so on in their braids and the like, due to being covered. 'Suvaṇṇachannā' means covered with gold, because their bodies are for the most part covered with golden ornaments. 'Naranāriyo' shows this meaning: devas and devīs are many here in your mansion.

894. ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො පුට්ඨොති පුච්ඡිතො ඉමස්ස මහාජනස්ස කම්මඵලපච්චක්ඛභාවායාති අධිප්පායො.

894. 'Iṅgha' is a particle in the sense of urging. 'Puṭṭho' means: being asked, you should answer for this great assembly of people, so that the result of kamma may become directly manifest. This is the intention.

තතො දෙවපුත්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Then the devaputta answered with these verses:

895.

895.

‘‘සයමිධ පථෙ සමෙච්ච මාණවෙන, සත්ථානුසාසි අනුකම්පමානො;

තව රතනවරස්ස ධම්මං සුත්වා, කරිස්සාමීති ච බ්‍රවිත්ථ ඡත්තො.

Here on the path, having met the youth by himself, the Teacher instructed him, showing compassion. Having heard the Dhamma of your supreme jewel, Chatta said, 'I will do it.'

896.

896.

‘‘ජිනවරපවරං [Pg.220] උපෙහි සරණං, ධම්මඤ්චාපි තථෙව භික්ඛුසඞ්ඝං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

Approach the supreme and excellent Victor as refuge, and likewise the Dhamma and the Sangha of monks. At first, venerable sir, I said, 'No'; but later I acted according to your word.

897.

897.

‘‘මා ච පාණවධං විවිධං චරස්සු අසුචිං,න හි පාණෙසු අසඤ්ඤතං අවණ්ණයිංසු සප්පඤ්ඤා;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

Do not practice various kinds of impure killing of living beings, for the wise have indeed not praised one who is unrestrained regarding living beings. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

898.

898.

‘‘මා ච පරජනස්ස රක්ඛිතම්පි, ආදාතබ්බමමඤ්ඤිථො අදින්නං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

And do not consider taking what is not given, even that which is guarded by another person. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

899.

899.

‘‘මා ච පරජනස්ස රක්ඛිතායො, පරභරියා අගමා අනරියමෙතං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

And do not go to the wives of others, who are guarded by other people; this is ignoble. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

900.

900.

‘‘මා ච විතථං අඤ්ඤථා අභාණි, න හි මුසාවාදං අවණ්ණයිංසු සප්පඤ්ඤා;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

And do not speak what is false or otherwise, for the wise have indeed not praised false speech. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

901.

901.

‘‘යෙන ච පුරිසස්ස අපෙති සඤ්ඤා, තං මජ්ජං පරිවජ්ජයස්සු සබ්බං;

නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙ, පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසිං.

And that by which a person's perception departs, avoid all such intoxicants. At first, venerable sir, I said 'No'; but later I acted according to your word.

902.

902.

‘‘ස්වාහං ඉධ පඤ්ච සික්ඛා කරිත්වා, පටිපජ්ජිත්වා තථාගතස්ස ධම්මෙ;

ද්වෙපථමගමාසිං චොරමජ්ඣෙ, තෙ මං තත්ථ වධිංසු භොගහෙතු.

I, having undertaken the five trainings here and having practiced in accordance with the Tathāgata's Dhamma, went on a path between two villages amidst thieves, and they killed me there for the sake of wealth.

903.

903.

‘‘එත්තකමිදං [Pg.221] අනුස්සරාමි කුසලං, තතො පරං න මෙ විජ්ජති අඤ්ඤං;

තෙන සුචරිතෙන කම්මුනාහං, උප්පන්නො තිදිවෙසු කාමකාමී.

I recall this much wholesome kamma; beyond this, no other exists for me. By that well-done action, I, a desirer of sensual pleasures, was reborn in the heaven of the Thirty-three.

904.

904.

‘‘පස්ස ඛණමුහුත්තසඤ්ඤමස්ස, අනුධම්මප්පටිපත්තියා විපාකං;

ජලමිව යසසා සමෙක්ඛමානා, බහුකාමං පිහයන්ති හීනකම්මා.

See the result of a moment's restraint and practice in accordance with the Dhamma. Those of inferior deeds, looking upon this glory as if it were a flame, greatly envy it.

905.

905.

‘‘පස්ස කතිපයාය දෙසනාය, සුගතිඤ්චම්හි ගතො සුඛඤ්ච පත්තො;

යෙ ච තෙ සතතං සුණන්ති ධම්මං, මඤ්ඤෙ තෙ අමතං ඵුසන්ති ඛෙමං.

See how, by a few words of instruction, I have gone to a good destination and attained happiness. And those who constantly listen to the Dhamma, I think they attain the Deathless, the secure.

906.

906.

‘‘අප්පම්පි කතං මහාවිපාකං, විපුලං හොති තථාගතස්ස ධම්මෙ;

පස්ස කතපුඤ්ඤතාය ඡත්තො, ඔභාසෙති පථවිං යථාපි සූරියො.

Even a little that is done has a great and abundant result in the Tathāgata's Dhamma. Behold, due to his merit, Chatta illuminates the earth just as the sun does.

907.

907.

‘‘කිමිදං කුසලං කිමාචරෙම, ඉච්චෙකෙ හි සමෙච්ච මන්තයන්ති;

තෙ මයං පුනරෙව ලද්ධ මානුසත්තං, පටිපන්නා විහරෙමු සීලවන්තො.

Some, having come together, deliberate thus: 'What is this wholesome? What should we practice?' May we, having again obtained a human state, live as virtuous ones, rightly practicing.

908.

908.

‘‘බහුකාරො අනුකම්පකො ච සත්ථා, ඉති මෙ සති අගමා දිවා දිවස්ස;

ස්වාහං උපගතොම්හි සච්චනාමං, අනුකම්පස්සු පුනපි සුණෙම්හ ධම්මං.

The Teacher is of great service and compassionate; thus, mindfulness came to me day by day. I have approached that which is named Truth; have compassion again, that we may hear the Dhamma.

909.

909.

‘‘යෙ චිධ පජහන්ති කාමරාගං, භවරාගානුසයඤ්ච පහාය මොහං;

න ච තෙ පුන මුපෙන්ති ගබ්භසෙය්‍යං, පරිනිබ්බානගතා හි සීතිභූතා’’ති.

Those who here abandon sensual desire, and having abandoned the underlying tendency to craving for existence and delusion, they do not return again to lying in a womb, for they have gone to Parinibbāna, having become cool.

895. තත්ථ [Pg.222] සයමිධ පථෙ සමෙච්ච මාණවෙනාති ඉධ ඉමස්මිං පථෙ මහාමග්ගෙ සයමෙව උපගතෙන මාණවෙන බ්‍රාහ්මණකුමාරෙන සමෙච්ච සමාගන්ත්වා. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි සත්තානං යථාරහමනුසාසනතො සත්ථා භගවා, ත්වං යං මාණවං යථාධම්මං අනුසාසි අනුකම්පමානො අනුග්ගණ්හන්තො, තව රතනවරස්ස අග්ගරතනස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස, තං ධම්මං සුත්වා ඉති එවං කරිස්සාමි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිස්සාමීති, සො ඡත්තො ඡත්තනාමකො මාණවො බ්‍රවිත්ථ කථෙසීති පදයොජනා.

895. Therein, as to 'sayamidha pathe samecca māṇavena': here, on this path, on the great road, having met and come together with the young man, the brahmin youth, who had approached by himself. Because he instructs beings according to what is suitable with the benefits pertaining to the visible world, the future life, and the ultimate goal, the Blessed One is the Teacher. You instructed that young man in accordance with the Dhamma, being compassionate, uplifting him. Having heard that Dhamma of you, the excellent jewel, the foremost jewel, the Perfectly Self-Awakened One, that young man named Chatta spoke, saying: 'Thus I will do, I will practice as instructed.' This is the syntactical analysis of the words.

896. එවං යථාපුච්ඡිතං කම්මං කාරණතො දස්සෙත්වා ඉදානි තං සරූපතො විභාගතො ච දස්සෙන්තො සත්ථාරා සමාදපිතභාවං අත්තනා ච තත්ථ පච්ඡා පතිට්ඨිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘ජිනවරපවර’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නොති පඨමං අවොචහං භන්තෙති භන්තෙ භගවා ‘‘සරණගමනං ජානාසී’’ති තයා වුත්තො ‘‘නො’’ති න ‘‘ජානාමී’’ති පඨමං අවොචං අහං. පච්ඡා තෙ වචනං තථෙවකාසින්ති පච්ඡා තයා වුත්තං කථං පරිවත්තෙන්තො තව වචනං තථෙව අකාසිං පටිපජ්ජිං, තීණිපි සරණානි උපගච්ඡින්ති අත්ථො.

896. Thus, having shown the wholesome action by its cause as asked, and now showing it by its nature and by classification, in order to show the state of having been caused to undertake it by the Teacher and his own state of being established therein afterwards, he spoke the words beginning with 'jinavarapavara'. Therein, as to 'noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante': Venerable Sir, Blessed One, when asked by you, 'Do you know the going for refuge?', I at first said, 'No,' meaning, 'I do not know.' As to 'pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ': afterwards, following and practicing the words spoken by you, I did your word just so; I practiced. The meaning is: I went to all three refuges.

897. විවිධන්ති උච්චාවචං, අප්පසාවජ්ජං මහාසාවජ්ජඤ්චාති අත්ථො. මා චරස්සූති මා අකාසි. අසුචින්ති කිලෙසාසුචිමිස්සතාය න සුචිං. පාණෙසු අසඤ්ඤතන්ති පාණඝාතතො අවිරතං. න හි අවණ්ණයිංසූති න හි වණ්ණයන්ති. පච්චූප්පන්නකාලත්ථෙ හි ඉදං අතීතකාලවචනං. අථ වා ‘‘අවණ්ණයිංසූ’’ති එකදෙසෙන සකලස්ස කාලස්ස උපලක්ඛණං, තස්මා යථා න වණ්ණයිංසු අතීතමද්ධානං, එවං එතරහිපි න වණ්ණයන්ති, අනාගතෙපි න වණ්ණයිස්සන්තීති වුත්තං හොති.

897. 'Vividhaṃ' means various, that is, high and low, of little fault and of great fault; this is the meaning. 'Mā carassu' means 'do not do'. 'Asuciṃ' means not pure, due to being mixed with the impurity of defilements. 'Pāṇesu asaññataṃ' means not abstaining from the killing of living beings. 'Na hi avaṇṇayiṃsū' means 'they do not praise'. For this is a past tense expression in the sense of the present time. Or alternatively, the word 'avaṇṇayiṃsu' is an indicator of the entire time by means of a part. Therefore, just as they did not praise in the past, so too they do not praise now, and they will not praise in the future—this is what is meant.

898-900. පරජනස්ස රක්ඛිතන්ති පරපරිග්ගහිතවත්ථු. තෙනාහ ‘‘අදින්න’’න්ති. මා අගමාති මා අජ්ඣාචරි. විතථන්ති අතථං, මුසාති අත්ථො. අඤ්ඤථාති අඤ්ඤථාව, විතථසඤ්ඤී එවං විතථන්ති ජානන්තො එවං මා භණීති අත්ථො.

898-900. 'Parajanassa rakkhitaṃ' means an object possessed by another. Therefore, it is said 'adinnaṃ'. 'Mā agamā' means do not transgress. 'Vitathaṃ' means untrue, false; this is the meaning. 'Aññathā' means: otherwise indeed; being one who perceives it as false and knowing it to be false, do not speak thus; this is the meaning.

901. යෙනාති [Pg.223] යෙන මජ්ජෙන, පීතෙනාති අධිප්පායො. අපෙතීති විගච්ඡති. සඤ්ඤාති ධම්මසඤ්ඤා, ලොකසඤ්ඤා එව වා. සබ්බන්ති අනවසෙසං, බීජතො පට්ඨායාති අත්ථො.

901. 'Yena' means 'by which intoxicant'; the intention is 'by having been drunk'. 'Apeti' means it goes away. 'Saññā' means perception of Dhamma, or even worldly perception. 'Sabbaṃ' means 'all', that is, without remainder, beginning from the seed; this is the meaning.

902. ස්වාහන්ති සො තදා ඡත්තමාණවභූතො අහං. ඉධ ඉමස්මිං මග්ගපදෙසෙ, ඉමස්මිං වා තව සාසනෙ. තෙනාහ ‘‘තථාගතස්ස ධම්මෙ’’ති. පඤ්ච සික්ඛාති පඤ්ච සීලානි. කරිත්වාති ආදියිත්වා, අධිට්ඨායාති අත්ථො. ද්වෙපථන්ති ද්වින්නං ගාමසීමානං වෙමජ්ඣභූතං පථං, සීමන්තරිකපථන්ති අත්ථො. තෙති තෙ චොරා. තත්ථාති සීමන්තරිකමග්ගෙ. භොගහෙතූති ආමිසකිඤ්චික්ඛනිමිත්තං.

902. 'Svāhaṃ' means 'that I', that is, I who was then the Chatta youth. 'Idha' means in this path-region, or in this dispensation of yours. Therefore, it is said 'in the Dhamma of the Tathāgata'. 'Pañca sikkhā' means the five precepts. 'Karitvā' means having undertaken, having resolved; this is the meaning. 'Dvepathaṃ' means a path situated between the boundaries of two villages, that is, a path in the boundary-interval; this is the meaning. 'Te' means those thieves. 'Tattha' means on the path in the boundary-interval. 'Bhogahetu' means for the sake of a trifling material thing.

903. තතොති යථාවුත්තකුසලතො පරං උපරි අඤ්ඤං කුසලං න විජ්ජති න උපලබ්භති, යමහං අනුස්සරෙය්‍යන්ති අත්ථො. කාමකාමීති යථිච්ඡිතකාමගුණසමඞ්ගී.

903. 'Tato' means: beyond the aforementioned wholesome action, no other wholesome action exists or is found that I might recollect; this is the meaning. 'Kāmakāmī' means one desiring sensual pleasures, that is, one endowed with desired sense-qualities.

904. ඛණමුහුත්තසඤ්ඤමස්සාති ඛණමුහුත්තමත්තං පවත්තසීලස්ස. අනුධම්මප්පටිපත්තියාති යථාධිගතස්ස ඵලස්ස අනුරූපධම්මං පටිපජ්ජමානස්ස භගවා පස්ස, තුය්හං ඔවාදධම්මස්ස වා අනුරූපාය ධම්මපටිපත්තියා වුත්තනියාමෙනෙව සරණගමනස්ස සීලසමාදානස්ස චාති අත්ථො. ජලමිව යසසාති ඉද්ධියා පරිවාරසම්පත්තියා ච ජලන්තං විය. සමෙක්ඛමානාති පස්සන්තා. බහුකාති බහවො. පිහයන්තීති ‘‘කථං නු ඛො මයං එදිසා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථෙන්ති. හීනකම්මාති මම සම්පත්තිතො නිහීනභොගා.

904. "Khaṇamuhuttasaññamassāti" means 'of one whose self-restraint is for a moment or a short time', meaning of one whose virtue lasts only for a moment or a short time. "Anudhammappaṭipattiyāti" means 'by the practice in conformity with the Dhamma', meaning of one practicing the Dhamma suitable to the fruit that has been attained. O Blessed One, see! Or, by the practice of the Dhamma suitable to your teaching-Dhamma, the meaning is of the going for refuge and of the undertaking of the precepts in the very manner that was taught. "Jalamiva yasasāti" means 'with glory as if blazing', meaning as if blazing with psychic power and the accomplishment of a retinue. "Samekkhamānāti" means 'observing', meaning seeing. "Bahukāti" means 'many', meaning numerous. "Pihayantīti" means 'they long', meaning they aspire, "How indeed might we become like this?" "Hīnakammāti" means 'those of inferior deeds', meaning those with inferior possessions compared to my prosperity.

905. කතිපයායාති අප්පිකාය. යෙති යෙ භික්ඛූ චෙව උපාසකාදයො ච. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. තෙති තව. සතතන්ති දිවසෙ දිවසෙ.

905. "Katipayāyāti" means 'by a few', meaning by a small number. "Yeti" means `ye`, meaning those monks and lay followers, etc. The particle "ca" is in the sense of exclusion. "Teti" means `te`, which means `tava` (your). "Satatanti" means 'constantly', meaning day by day.

906. විපුලන්ති උළාරඵලං විපුලානුභාවං. තථාගතස්ස ධම්මෙති තථාගතස්ස සාසනෙ ඔවාදෙ ඨත්වා කතන්ති යොජනා. එවං අනුද්දෙසිකවසෙන වුත්තමෙවත්ථං අත්තුද්දෙසිකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘පස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පස්සාති භගවන්තං වදති, අත්තානමෙව වා අඤ්ඤං විය ච කත්වා වදති.

906. "Vipulanti" means 'vast', meaning of abundant fruit and vast influence. "Tathāgatassa dhammeti" means 'in the Dhamma of the Tathāgata'; the construction is: 'done by standing in the Tathāgata's dispensation and instruction'. Thus, wishing to show the meaning already stated in a general way in a personal way, he said "passā" and so on. Therein, by "passā" he speaks of the Blessed One, or he speaks having made himself as if another.

907. කිමිදං [Pg.224] කුසලං කිමාචරෙමාති කුසලං නාමෙතං කිංසභාවං කීදිසං, කථං වා තං ආචරෙය්‍යාම. ඉච්චෙකෙ හි සමෙච්ච මන්තයන්තීති එවමෙකෙ සමෙච්ච සමාගන්ත්වා පථවිං පරිවත්තෙන්තා විය සිනෙරුං උක්ඛිපන්තා විය ච සුදුක්කරං කත්වා මන්තයන්ති විචාරෙන්ති, මයං පන අකිච්ඡෙනෙව පුනපි කුසලං ආචරෙය්‍යාමාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘මය’’න්තිආදි.

907. "Kimidaṃ kusalaṃ kimācaremāti" means: this which is called "wholesome," what is its nature, what is it like, or how should we practice it? "Icceke hi samecca mantayantīti" means: thus some, having met and assembled, deliberate and consider, having done what is very difficult, as if overturning the earth or as if lifting Mount Sineru. The intention is: "But we would practice the wholesome again without difficulty." Therefore, he said, "mayaṃ" and so on.

908. බහුකාරොති බහූපකාරො, මහාඋපකාරො වා. අනුකම්පකොති කාරුණිකො. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. ඉතීති එවං, භගවතො අත්තනි පටිපන්නාකාරං සන්ධාය වදති. මෙ සතීති මයි සති විජ්ජමානෙ, චොරෙහි අවධිතෙ එවාති අත්ථො. දිවා දිවස්සාති දිවසස්සපි දිවා, කාලස්සෙවාති අත්ථො. ස්වාහන්ති සො ඡත්තමාණවභූතො අහං. සච්චනාමන්ති ‘‘භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනාමෙහි අවිතථනාමං භූතත්ථනාමං. අනුකම්පස්සූති අනුග්ගණ්හාහි. පුනපීති භිය්‍යොපි සුණෙමු, තව ධම්මං සුණෙය්‍යාමයෙවාති අත්ථො.

908. “Bahukāro” means one of great service, or one of great and noble service. “Anukampako” means compassionate, endowed with mercy. The letter ‘ma’ is a word connector. “Iti” means thus; he speaks with reference to the Blessed One's manner of conduct towards himself. “Me sati” means ‘while I was present, I was indeed killed by thieves’—this is the meaning. “Divā divassa” means ‘in the day of the day, of the daytime only’—this is the meaning. “Svāhaṃ” means ‘I who was the Chatta youth’. “Saccanāmaṃ” means a name that is not false, a name that is true, by names such as ‘the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One’. “Anukampassu” means ‘please favor me’. “Punapi” means ‘even more, we would listen; we would indeed listen to your Dhamma’—this is the meaning.

එවං දෙවපුත්තො සබ්බමෙතං කතඤ්ඤුතාභාවෙ ඨත්වා සත්ථු පයිරුපාසනෙ ච ධම්මස්සවනෙ ච අතිත්තිමෙව දීපෙන්තො වදති. භගවා දෙවපුත්තස්ස ච තත්ථ සන්නිපතිතපරිසාය ච අජ්ඣාසයං ඔලොකෙත්වා අනුපුබ්බිකථං කථෙසි. අථ නෙසං අල්ලචිත්තතං ඤත්වා සාමුක්කංසිකං ධම්මදෙසනං පකාසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ දෙවපුත්තො චෙව මාතාපිතරො චස්ස සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු, මහතො ච ජනකායස්ස ධම්මාභිසමයො අහොසි.

Thus, the devaputta, standing in a state of gratitude, speaks, indicating his very insatiability in attending upon the Teacher and in listening to the Dhamma. The Blessed One, having observed the inclination of the devaputta and of the assembly gathered there, gave a gradual discourse. Then, having known their minds to be ready, he revealed the supreme Dhamma teaching. At the conclusion of the teaching, the devaputta and his parents were established in the fruit of stream-entry, and for the great multitude of people, there was the realization of the Dhamma.

909. පඨමඵලෙ පතිට්ඨිතො දෙවපුත්තො උපරිමග්ගෙසු අත්තනො ගරුචිත්තීකාරං, තදධිගමස්ස ච මහානිසංසතං විභාවෙන්තො ‘‘යෙ චිධ පජහන්ති කාමරාග’’න්ති පරියොසානගාථමාහ. තස්සත්ථො – යෙ ඉධ ඉමස්මිං සාසනෙ ඨිතා පජහන්ති අනවසෙසතො සමුච්ඡින්දන්ති කාමරාගං, න ච තෙ පුන උපෙන්ති ගබ්භසෙය්‍යං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං සමුච්ඡින්නත්තා. යෙ ච පන පහාය මොහං සබ්බසො සමුග්ඝාතෙත්වා භවරාගානුසයඤ්ච පජහන්ති, තෙ පුන උපෙන්ති ගබ්භසෙය්‍යන්ති වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කස්මා? පරිනිබ්බානගතා හි සීතිභූතා, තෙ හි උත්තමපුරිසා අනුපාදිසෙසාය [Pg.225] නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බානං ගතා එවං ඉධෙව සබ්බවෙදයිතානං සබ්බපරිළාහානං බ්‍යන්තිභාවෙන සීතිභූතා.

909. The devaputta, established in the first fruition, explaining his esteem for the higher paths and elucidating the great benefits of their attainment, spoke the concluding verse: “Those who here abandon sensual desire…” The meaning is this: those who, established in this Dispensation, abandon without remainder and eradicate sensual desire, do not return again to lying in a womb, because of the complete cutting off of the lower fetters. But as for those who, having abandoned delusion, having completely uprooted it, and having abandoned the underlying tendency to craving for existence, it is not even to be said that they return to lying in a womb. Why? Because they have attained Parinibbāna and have become cool. Indeed, those supreme persons have attained Parinibbāna through the Nibbāna-element without residue, and thus are cooled right here by the cessation of all feelings and all burning anguish.

ඉති දෙවපුත්තො අත්තනො අරියසොතසමාපන්නභාවං පවෙදෙන්තො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා දෙසනාය කූටං ගහෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපචිතිං දස්සෙත්වා මාතාපිතරො ආපුච්ඡිත්වා දෙවලොකමෙව ගතො, සත්ථාපි උට්ඨායාසනා ගතො සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. මාණවස්ස පන මාතාපිතරො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති සබ්බො ච මහාජනො භගවන්තං අනුගන්ත්වා නිවත්ති. භගවා ජෙතවනං ගන්ත්වා සන්නිපතිතාය පරිසාය ඉමං විමානං විත්ථාරතො කථෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, the devaputta, announcing his attainment of the noble stream, having brought the teaching to its culmination with the Nibbāna-element without residue, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, showed respect to the Sangha of monks, took leave of his parents, and went to the deva world. The Teacher, too, rose from his seat and departed with the Sangha of monks. Furthermore, the young man’s parents, the brahmin Pokkharasāti, and the entire great crowd, having followed the Blessed One, turned back. The Blessed One went to Jetavana and, to the assembled congregation, he taught this account of the celestial mansion in detail. That teaching was beneficial for the great crowd.

ඡත්තමාණවකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Chattamāṇavaka Vimāna is concluded.

4. කක්කටකරසදායකවිමානවණ්ණනා

4. The Commentary on the Kakkaṭakarasadāyaka Vimāna

උච්චමිදං මණිථූණං විමානන්ති කක්කටකරසදායකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු ආරද්ධවිපස්සකො කණ්ණසූලෙන පීළිතො අකල්ලසරීරතාය විපස්සනං උස්සුක්කාපෙතුං නාසක්ඛි, වෙජ්ජෙහි වුත්තවිධිනා භෙසජ්ජෙ කතෙපි රොගො න වූපසමි. සො භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. අථස්ස භගවා ‘‘කක්කටකරසභොජනං සප්පාය’’න්ති ඤත්වා ආහ ‘‘ගච්ඡ ත්වං භික්ඛු මගධඛෙත්තෙ පිණ්ඩාය චරාහී’’ති.

This story, 'The Lofty Jeweled-Pillar Mansion,' is the Kakkaṭakarasadāyaka Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling in the Veḷuvana monastery, near the city of Rājagaha. At that time, a certain monk who was practicing insight, being afflicted by an ear-ailment, was unable to strive in insight due to his ailing body. Although medicines were administered by physicians according to the prescribed method, the illness did not subside. He informed the Blessed One of this matter. Then the Blessed One, knowing, 'A meal with crab-flavor is suitable for him,' said, 'Go, monk, wander for alms in the fields of Magadha.'

සො භික්ඛු ‘‘දීඝදස්සිනා අද්ධා කිඤ්චි දිට්ඨං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති භගවතො පටිස්සුණිත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පත්තචීවරමාදාය මගධඛෙත්තං ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්ස ඛෙත්තපාලස්ස කුටියා ද්වාරෙ පිණ්ඩාය අට්ඨාසි. සො ච ඛෙත්තපාලො කක්කටකරසං සම්පාදෙත්වා භත්තඤ්ච පචිත්වා ‘‘ථොකං විස්සමිත්වා භුඤ්ජිස්සාමී’’ති නිසින්නො ථෙරං දිස්වා පත්තං ගහෙත්වා කුටිකායං නිසීදාපෙත්වා කක්කටකරසභත්තං අදාසි. ථෙරස්ස තං භත්තං ථොකං භුත්තස්සයෙව කණ්ණසූලං පටිප්පස්සම්භි, ඝටසතෙන න්හාතො විය අහොසි[Pg.226]. සො සප්පායාහාරවසෙන චිත්තඵාසුකං ලභිත්වා විපස්සනාවසෙන චිත්තං අභිනින්නාමෙන්තො අපරියොසිතෙයෙව භොජනෙ අනවසෙසතො ආසවෙ ඛෙපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාය ඛෙත්තපාලං ආහ ‘‘උපාසක, තව පිණ්ඩපාතභොජනෙන මය්හං රොගො වූපසන්තො, කායචිත්තං කල්ලං ජාතං, ත්වම්පි ඉමස්ස පුඤ්ඤස්ස ඵලෙන විගතකායචිත්තදුක්ඛො භවිස්සසී’’ති වත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි.

That monk, thinking, 'Surely, the Far-seeing One must have seen some benefit,' assented to the Blessed One's word, saying, 'Very well, venerable sir.' Having paid homage to the Blessed One, he took his bowl and robe, went to the fields of Magadha, and stood for alms at the door of a certain field-keeper's hut. And that field-keeper, having prepared crab relish and cooked rice, was seated, thinking, 'I will rest a little and then eat.' Seeing the elder, he took the bowl, had him sit in the hut, and gave the meal with crab relish. As soon as the elder had eaten a little of that meal, the ear-ailment subsided; it was as if he had bathed with a hundred pots of water. He, having obtained mental ease through the power of suitable food, while directing his mind by means of insight, even before the meal was finished, destroyed the cankers without remainder and was established in Arahantship. He said to the field-keeper, 'Lay follower, because of your alms-food, my illness has subsided; my body and mind have become well. You too, by the fruit of this merit, will be free from bodily and mental suffering.' Having said this and given a discourse of appreciation, he departed.

ඛෙත්තපාලො අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ මණිථම්භෙ කනකවිමානෙ සත්තසතකූටාගාරපටිමණ්ඩිතෙ වෙළුරියමයගබ්භෙ නිබ්බත්ති, ද්වාරෙ චස්ස යථූපචිතකම්මසංසූචකො මුත්තාසික්කාගතො සුවණ්ණකක්කටකො ඔලම්බමානො අට්ඨාසි. අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන තත්ථ ගතො තං දිස්වා ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

The field-keeper, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm in a golden mansion—having a jeweled pillar twelve yojanas in extent, adorned with seven hundred pinnacled chambers, and with an inner chamber made of beryl. And at his door, indicating the kamma he had accordingly accumulated, a golden crab hanging from a pearl chain was established. Then the Venerable Mahāmoggallāna, having gone there in the manner previously described, upon seeing him, asked with these verses:

910.

910.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

This lofty jeweled-pillar mansion, extending twelve yojanas all around; seven hundred splendid pinnacled chambers, with beryl pillars, spread with gold, beautiful.

911.

911.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

Here you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweet melodies. Here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure; and gold-adorned women dance.

912.

912.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By what is your complexion like this? By what do you prosper here? And how do those enjoyments arise for you, whichever are dear to the mind?

913.

913.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙව මහානුභාව, මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

I ask you, O deva of great power, what merit did you perform when you were a human being? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?

සොපිස්ස බ්‍යාකාසි, තං දස්සෙතුං –

He explained it to him; to show this:

914.

914.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. – වුත්තං;

That son of a deva, pleased in mind, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.

915.

915.

‘‘සතිසමුප්පාදකරො[Pg.227], ද්වාරෙ කක්කටකො ඨිතො;

නිට්ඨිතො ජාතරූපස්ස, සොභති දසපාදකො.

A crab, a producer of mindfulness, stands at the door; made of gold, the ten-footed one shines.

916.

916.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

By that, my complexion is like this; by that, I prosper here; and those enjoyments arise for me, whichever are dear to the mind.

917.

917.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතො යමකාසි පුඤ්ඤං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

I shall tell you, O monk of great power, what merit I performed when I was a human being; by that I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.

910. තත්ථ උච්චන්ති අච්චුග්ගතං. මණිථූණන්ති පදුමරාගාදිමණිමයථම්භං. සමන්තතොති චතූසුපි පස්සෙසු. රුචකත්ථතාති තස්සං තස්සං භූමියං සුවණ්ණඵලකෙහි අත්ථතා.

910. Therein, 'uccam' means exceedingly high. 'Maṇithūṇaṃ' means a pillar made of gems such as ruby. 'Samantato' means on all four sides. 'Rucakatthatā' means spread with golden slabs on each respective level.

911. පිවසි ඛාදසි චාති කාලෙන කාලං උපයුජ්ජමානං ගන්ධපානං සුධාභොජනඤ්ච සන්ධාය වදති. පවදන්තීති පවජ්ජන්ති. දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්චාති දිබ්බා රසා අනප්පකා පඤ්ච කාමගුණා එත්ථ එතස්මිං තව විමානෙ සංවිජ්ජන්තීති අත්ථො. සුවණ්ණඡන්නාති හෙමාභරණවිභූසිතා.

911. 'Pivasi khādasi ca' refers to enjoying fragrant drinks and ambrosial food from time to time. 'Pavadanti' means they resound. 'Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca' means: divine, flavorful, and immeasurable five strands of sensual pleasure exist here in this mansion of yours. 'Suvaṇṇachannā' means adorned with golden ornaments.

915. සතිසමුප්පාදකරොති සතුප්පාදකරො, යෙන පුඤ්ඤකම්මෙන අයං දිබ්බසම්පත්ති මයා ලද්ධා, තත්ථ සතුප්පාදස්ස කාරකො, ‘‘කක්කටකරසදානෙන අයං තයා සම්පත්ති ලද්ධා’’ති එවං සතුප්පාදං කරොන්තොති අත්ථො. නිට්ඨිතො ජාතරූපස්සාති ජාතරූපෙන සිද්ධො ජාතරූපමයො. එකමෙකස්මිං පස්සෙ පඤ්ච පඤ්ච කත්වා දස පාදා එතස්සාති දසපාදකො ද්වාරෙ කක්කටකො ඨිතො සොභති. සො එව මම පුඤ්ඤකම්මං තාදිසානං මහෙසීනං විභාවෙති, න එත්ථ මයා වත්තබ්බං අත්ථීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො’’තිආදි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

915. 'Satisamuppādakaro' means a producer of mindfulness. It is a producer of mindfulness regarding that meritorious deed by which this divine attainment was obtained by me. This is the meaning: it produces mindfulness thus, 'This attainment was gained by you through the gift of food with crab relish.' 'Niṭṭhito jātarūpassa' means perfected with gold, made of gold. 'Dasapādako' is so called because it has ten feet, five on each side. The ten-footed crab stands splendidly at the gate. The intention is this: that very crab figure reveals my meritorious deed to great sages such as yourselves; there is nothing to be said by me here. Therefore, he said, 'By that, my complexion is like this,' and so on. The rest is just as has been explained.

කක්කටකරසදායකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Mansion of the Giver of Crab Relish is concluded.

5. ද්වාරපාලකවිමානවණ්ණනා

5. The Explanation of the Gatekeeper's Mansion

උච්චමිදං [Pg.228] මණිථූණන්ති ද්වාරපාලකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන ච සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරො උපාසකො චත්තාරි නිච්චභත්තානි සඞ්ඝස්ස දෙති. තස්ස පන ගෙහං පරියන්තෙ ඨිතං චොරභයෙන යෙභුය්‍යෙන පිහිතද්වාරමෙව හොති. භික්ඛූ ගන්ත්වා කදාචි ද්වාරස්ස පිහිතත්තා භත්තං අලද්ධාව පටිගච්ඡන්ති. උපාසකො භරියං ආහ ‘‘කිං, භද්දෙ, අය්‍යානං සක්කච්චං භික්ඛා දීයතී’’ති? සා ආහ ‘‘එකෙසු දිවසෙසු අය්‍යා නාගමිංසූ’’ති. ‘‘කිං කාරණ’’න්ති? ‘‘ද්වාරස්ස පිහිතත්තා මඤ්ඤෙ’’ති. තං සුත්වා උපාසකො සංවෙගප්පත්තො හුත්වා එකං පුරිසං ද්වාරපාලං කත්වා ඨපෙසි ‘‘ත්වං අජ්ජතො පට්ඨාය ද්වාරං රක්ඛන්තො නිසීද, යදා ච අය්‍යා ආගමිස්සන්ති, තදා තෙ පවෙසෙත්වා පවිට්ඨානං නෙසං පත්තපටිග්ගහණආසනපඤ්ඤාපනාදි සබ්බං යුත්තපයුත්තං ජානාහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති තථා කරොන්තො භික්ඛූනං සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා උප්පන්නසද්ධො කම්මඵලං සද්දහිත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨහි, සක්කච්චං භික්ඛූ උපට්ඨහි.

This is the Gatekeeper's Mansion, so called from the verse beginning 'This lofty jeweled pillar...'. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, a certain lay follower in Rājagaha gave four regular meals to the Sangha. However, his house, situated on the outskirts, usually had its doors closed due to fear of thieves. Sometimes, when the monks went there, they would return without having received the meal because the door was closed. The lay follower asked his wife, "My dear, are the alms being respectfully given to the venerable ones?" She replied, "On some days, the venerable ones did not come." "What was the reason?" he asked. "I think it is because the door was closed," she said. Hearing this, the lay follower, deeply moved, appointed a man as a gatekeeper, instructing him: "From today onward, sit guarding the door. And when the venerable ones arrive, let them in, and once they have entered, attend to all that is proper and fitting for them, such as receiving their bowls, preparing seats, and so forth." The man agreed, saying "Very well," and while doing so, he heard the Dhamma in the presence of the monks, faith arose in him, he believed in the fruit of kamma, and he was established in the refuges and the precepts; and he respectfully attended to the monks.

අපරභාගෙ නිච්චභත්තදායකො උපාසකො කාලං කත්වා යාමෙසු නිබ්බත්ති. ද්වාරපාලො පන සක්කච්චං භික්ඛූනං උපට්ඨහිත්වා පරස්ස පරිච්චාගෙ වෙය්‍යාවච්චකරණෙන අනුමොදනෙන ච තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. තස්ස ද්වාදසයොජනිකං කනකවිමානන්තිආදි සබ්බං කක්කටකවිමානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනගාථා එවමාගතා –

In a later time, the lay follower who was the donor of the regular meal passed away and was reborn in the Yāma realms. The gatekeeper, however, having respectfully attended to the monks, was reborn in the Tāvatiṃsa heaven by performing services for another's donation and by rejoicing in it. For him, 'a golden mansion twelve yojanas in extent,' and so forth—all of it should be understood in the same way as was stated in the story of the Crab Mansion. The verses of question and answer came thus:

918.

918.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

This lofty mansion with jeweled pillars is twelve yojanas all around; there are seven hundred excellent peaked chambers with pillars of beryl, paved with silver, and splendid.

919.

919.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

There you dwell, you drink, and you eat, and divine lutes sound sweetly; here are divine tastes, the five strands of sensual pleasure, and women adorned with gold dance.

920. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

920. “By what means is your complexion like this… and your complexion illuminates all directions?”

922. ‘‘සො [Pg.229] දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

922. That devaputta, glad at heart… of what kamma is this the fruit?”

923.

923.

‘‘දිබ්බං මමං වස්සසහස්සමායු, වාචාභිගීතං මනසා පවත්තිතං;

එත්තාවතා ඨස්සති පුඤ්ඤකම්මො, දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතො.

“My divine lifespan is a thousand years, expressed by speech, arisen in the mind; by that much, the one of meritorious kamma will stand, endowed with divine sensual pleasures.”

924.

924.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

923. තත්ථ දිබ්බං මමං වස්සසහස්සමායූති යස්මිං දෙවනිකායෙ සයං උප්පන්නො, තෙසං තාවතිංසදෙවානං ආයුප්පමාණමෙව වදති. තෙසඤ්හි මනුස්සානං ගණනාය වස්සසතං එකො රත්තිදිවො, තාය රත්තියා තිංසරත්තිකො මාසො, තෙන මාසෙන ද්වාදසමාසිකො සංවච්ඡරො, තෙන සංවච්ඡරෙන සහස්සසංවච්ඡරානි ආයු, තං මනුස්සානං ගණනාය තිස්සො වස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි හොන්ති. වාචාභිගීතන්ති වාචාය අභිගීතං, ‘‘ආගච්ඡන්තු අය්‍යා, ඉදං ආසනං පඤ්ඤත්තං, ඉධ නිසීදථා’’තිආදිනා, ‘‘කිං අය්‍යානං සරීරස්ස ආරොග්‍යං, කිං වසනට්ඨානං ඵාසුක’’න්තිආදිනා පටිසන්ථාරවසෙන ච වාචාය කථිතමත්තං. මනසා පවත්තිතන්ති ‘‘ඉමෙ අය්‍යා පෙසලා බ්‍රහ්මචාරිනො ධම්මචාරිනො’’තිආදිනා චිත්තෙන පවත්තිතං පසාදමත්තං, න පන මම සන්තකං කිඤ්චි පරිච්චත්තං අත්ථීති දස්සෙති. එත්තාවතාති එත්තකෙන එවං කථනමත්තෙන පසාදමත්තෙනපි. ඨස්සති පුඤ්ඤකම්මොති කතපුඤ්ඤො නාම හුත්වා දෙවලොකෙ ඨස්සති චිරං පවත්තිස්සති, තිට්ඨන්තො ච දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගීභූතො තස්මිං දෙවනිකායෙ දෙවානං වලඤ්ජනියාමෙනෙව දිබ්බෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමඞ්ගීභූතො සමන්නාගතො හුත්වා ඉන්ද්‍රියානි පරිචාරෙන්තො විහරතීති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

923. Therein, by 'My divine lifespan is a thousand years,' he speaks of the very life-span of the Tāvatiṃsa devas, in whose deva-assembly he himself was born. For them, by human reckoning, one hundred years is a single day and night. By that measure of a day and night, thirty nights are a month; by that month, a twelve-month period is a year; and by that year, their life-span is a thousand years. By human reckoning, that amounts to three koṭis and sixty hundred-thousands of years (i.e., 36,000,000 years). 'Expressed by speech' means uttered by speech, such as, 'May the venerable sirs come; this seat is prepared; please sit here,' and so on; and by way of friendly inquiry, such as, 'Are the venerable sirs in good health? Is your dwelling place comfortable?' and so on, it is merely what is said by speech. 'Arisen in the mind' means it is merely the confidence brought about by the mind, with thoughts such as, 'These venerable sirs are amiable, livers of the holy life, livers of the Dhamma,' and so on. It shows that, 'There is, however, nothing belonging to me that was given away.' 'By this much' means by this much, that is, by merely speaking thus and also by merely having confidence. 'The one of meritorious kamma will stand' means: having become one who has done merit, he will stand in the deva world and will continue for a long time. And while standing there, endowed with divine sensual pleasures, he dwells in that deva-assembly, enjoying the five divine strands of sensual pleasure by the very method of the devas' enjoyment, exercising his sense faculties. This is the meaning. The rest is of the method already stated.

ද්වාරපාලකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Gatekeeper's Mansion is concluded.

6. පඨමකරණීයවිමානවණ්ණනා

6. The Explanation of the First Karaṇīya Mansion

උච්චමිදං [Pg.230] මණිථූණන්ති කරණීයවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථිවාසී එකො උපාසකො න්හානොපකරණානි ගහෙත්වා අචිරවතිං ගන්ත්වා න්හත්වා ආගච්ඡන්තො භගවන්තං සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසන්තං දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එවමාහ ‘‘භන්තෙ කෙන නිමන්තිතා’’ති. භගවා තුණ්හී අහොසි. සො කෙනචි අනිමන්තිතභාවං ඤත්වා ආහ ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා භත්තං අනුකම්පං උපාදායා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. සො භගවන්තං අත්තනො ගෙහං නෙත්වා බුද්ධාරහං ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ භගවන්තං නිසීදාපෙත්වා පණීතෙන අන්නපානෙන සන්තප්පෙසි. භගවා කතභත්තකිච්චො තස්ස අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සෙසං අනන්තරවිමානසදිසං. තෙන වුත්තං –

This is the Karaṇīya Mansion, so called from the verse beginning 'This lofty jeweled pillar...'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Jetavana in Sāvatthī. At that time, a certain lay follower who was a resident of Sāvatthī, having taken bathing requisites, went to the Aciravatī river. Having bathed and while returning, he saw the Blessed One entering Sāvatthī for alms-food. Having approached and paid homage, he said thus: "Venerable Sir, by whom have you been invited?" The Blessed One became silent. Knowing that he had not been invited by anyone, he said: "Venerable Sir, may the Blessed One, on account of compassion, consent to my meal." The Blessed One consented by means of silence. That lay follower, having led the Blessed One into his own home, having prepared a seat worthy of a Buddha, and having had the Blessed One sit down there, satisfied him with excellent food and drink. The Blessed One, having finished the business of the meal, gave a discourse of appreciation to him and departed. The remainder is similar to the immediately preceding mansion story. Therefore, it was said:

926. ‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං…පෙ… නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

926. "This lofty mansion with jeweled pillars... and women adorned in gold dance."

928. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

928. “By what means is your complexion like this… and your complexion illuminates all directions?”

930. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

930. “That devaputta, glad at heart… of what kamma is this the fruit?”

931.

931.

‘‘කරණීයානි පුඤ්ඤානි, පණ්ඩිතෙන විජානතා;

සම්මග්ගතෙසු බුද්ධෙසු, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

“Meritorious deeds should be done by a wise person who knows; what is given to the Buddhas who have gone rightly is of great fruit.”

931.

931.

‘‘අත්ථාය වත මෙ බුද්ධො, අරඤ්ඤා ගාමමාගතො;

කත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, තාවතිංසූපගො අහං.

“Indeed, for my welfare the Buddha came from the forest to the village. Having made my mind confident in him, I have gone to Tāvatiṃsa.”

933. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

933. "By that, my complexion is such... and my radiance illuminates all directions."

931. තත්ථ පණ්ඩිතෙනාති සප්පඤ්ඤෙන. විජානතාති අත්තනො හිතාහිතං ජානන්තෙන. සම්මග්ගතෙසූති සම්මාපටිපන්නෙසු, බුද්ධෙසූති සම්මාසම්බුද්ධෙසු.

931. Therein, paṇḍitena means by one with wisdom. Vijānatā means by one who knows what is for one's own welfare and what is not. Sammaggatesu means in those who have practiced rightly; buddhesu means in the Perfectly Enlightened Buddhas.

932. අත්ථායාති [Pg.231] හිතාය, වුඩ්ඪියා වා. අරඤ්ඤාති විහාරතො, ජෙතවනං සන්ධාය වදති. තාවතිංසූපගොති තාවතිංසදෙවකායං, තාවතිංසභවනං වා උප්පජ්ජනවසෙන උපගතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

932. Atthāya means for welfare, or for growth. Araññā means from the monastery; it is said with reference to Jetavana. Tāvatiṃsūpago means one who has gone to the assembly of the Tāvatiṃsa devas or to the Tāvatiṃsa realm by means of rebirth. The remainder is just as has been stated.

කරණීයවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Karaṇīya Mansion is concluded.

7. දුතියකරණීයවිමානවණ්ණනා

7. The Commentary on the Second Karaṇīya Mansion

සත්තමවිමානං ඡට්ඨවිමානසදිසං. කෙවලං තත්ථ උපාසකෙන භගවතො ආහාරො දින්නො, ඉධ අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස. එසං වුත්තනයමෙව. තෙන වුත්තං –

The seventh mansion is similar to the sixth mansion. Only, there a lay follower gave food to the Blessed One; here, to a certain elder. The remainder is just as has been stated. Therefore, it is said:

935.

935.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

This lofty mansion with jeweled pillars extends twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid storied chambers with pillars of beryl, spread with gold plates, and beautiful.

936.

936.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

There you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweetly; here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure, and women adorned in gold dance.

937. ‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතීති.

937. By what is your complexion like this... and your complexion illuminates all directions?

938.

938.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, delighted... of what deed is this the fruit?

940.

940.

‘‘කරණීයානි පුඤ්ඤානි, පණ්ඩිතෙන විජානතා;

සම්මග්ගතෙසු භික්ඛූසු, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

Meritorious deeds should be done by a wise person who understands, for an offering given to monks who have practiced rightly bears great fruit.

941.

941.

‘‘අත්ථාය [Pg.232] වත මෙ භික්ඛු, අරඤ්ඤා ගාමමාගතො;

තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, තාවතිංසූපගො අහං.

Indeed, for my benefit, a monk came from the forest to the village. Having clarified my mind in his presence, I have come to Tāvatiṃsa.

942. ‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

942. By that, my complexion is like this... and my complexion illuminates all directions.

දුතියකරණීයවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Karaṇīya Mansion is concluded.

8. පඨමසූචිවිමානවණ්ණනා

8. The Commentary on the First Needle Mansion

උච්චමිදං මණිථූණං විමානන්ති සූචිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස චීවරකම්මං කාතබ්බං හොති, අත්ථො ච හොති සූචියා. සො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තො කම්මාරස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. තං දිස්වා කම්මාරො ආහ ‘‘කෙන, භන්තෙ, අත්ථො’’ති? ‘‘චීවරකම්මං කාතබ්බං අත්ථි, සූචියා අත්ථො’’ති. කම්මාරො පසන්නමානසො කතපරියොසිතා ද්වෙ සූචියො දත්වා ‘‘පුනපි, භන්තෙ, සූචියා අත්ථෙ සති මම ආචික්ඛෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. ථෙරො තස්ස අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. අථ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො තං දෙවපුත්තං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

The story beginning 'This lofty mansion with jeweled pillars' is the Needle Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, the Venerable Sāriputta had robe-work to be done and was in need of a needle. While wandering for alms in Rājagaha, he stood at the door of a smith’s house. Seeing him, the smith asked, 'Venerable sir, what is needed?' 'There is robe-work to be done, and there is a need for a needle.' The smith, with a devout mind, gave two finished needles and said, 'Venerable sir, if there is again a need for a needle, please inform me,' and then paid homage with the five-point prostration. The elder, having given his blessing, departed. In a later time, that smith passed away and was reborn in Tāvatiṃsa. Then, the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realm, questioned that devaputta with these verses:

944.

944.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“This high jeweled-pillar mansion… and your radiance illuminates all directions.”

948. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

948. “That devaputta, delighted… of what deed is this the fruit?”

949.

949.

‘‘යං දදාති න තං හොති, යඤ්චෙව දජ්ජා තඤ්චෙව සෙය්‍යො;

සූචි දින්නා සූචිමෙව සෙය්‍යො.

“What one gives, the result is not merely that; whatever one might give, that very act is excellent. A needle was given; the giving of the needle itself is excellent.”

950.

950.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

949. තත්ථ [Pg.233] යං දදාතීති යාදිසං දෙය්‍යධම්මං දදාති. න තං හොතීති තස්ස තාදිසමෙව ඵලං න හොති. අථ ඛො ඛෙත්තසම්පත්තියා ච චිත්තසම්පත්තියා ච තතො විපුලතරං උළාරතරමෙව ඵලං හොති. තස්මා යඤ්චෙව දජ්ජා තඤ්චෙව සෙය්‍යොති යංකිඤ්චිදෙව විජ්ජමානං දජ්ජා දදෙය්‍ය, තඤ්චෙව තදෙව සෙය්‍යො, යස්ස කස්සචි අනවජ්ජස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දානමෙව සෙය්‍යො, කස්මා? මයා හි සූචි දින්නා සූචිමෙව සෙය්‍යො, සූචිදානමෙව මය්හං සෙය්‍යං ජාතං, යතො අයමීදිසී සම්පත්ති ලද්ධාති අධිප්පායො.

949. Herein, 'what one gives' means whatever kind of gift one gives. 'It is not that' means its result is not of the same kind. But indeed, on account of the perfection of the field and the perfection of the mind, the result becomes much more extensive and sublime than that. Therefore, as to 'whatever one might give, that very thing is excellent', it means whatever existing thing one might give, the very giving of that is excellent; the giving of any blameless gift whatsoever is excellent. Why? Because 'by me a needle was given; the needle itself is excellent', meaning the very giving of a needle became excellent for me, from which this kind of prosperity was obtained by me. This is the intention.

සූචිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Needle Mansion is concluded.

9. දුතියසූචිවිමානවණ්ණනා

9. The Explanation of the Second Needle Mansion

උච්චමිදං මණිථූණන්ති දුතියසූචිවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහවාසී එකො තුන්නකාරකො විහාරපෙක්ඛකො හුත්වා වෙළුවනං ගතො. තත්ථ අඤ්ඤතරං භික්ඛුං වෙළුවනෙ කතසූචියා චීවරං සිබ්බන්තං දිස්වා සූචිඝරෙන සද්ධිං සූචියො අදාසි. සෙසං සබ්බං වුත්තනයමෙව.

The story beginning with 'This high jeweled-pillar mansion' is the Second Needle Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, a certain tailor living in Rājagaha, wishing to see the monastery, went to the Veḷuvana. There, seeing a certain monk sewing a robe with a needle he had made, he gave needles together with a needle-case. All the rest is in the manner already stated.

952.

952.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“This high jeweled-pillar mansion… and your radiance illuminates all directions?” – he asked.

956.

956.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That devaputta, delighted… of what deed is this the fruit?”

957.

957.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, පුරිමජාතියා මනුස්සලොකෙ.

“I was a human being among humans in a former birth in the human world.”

958.

958.

‘‘අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං;

තස්ස අදාසහං සූචිං, පසන්නො සෙහි පාණිභි.

“I saw a dustless monk, with a mind utterly clear and untroubled. To him I gave a needle, pleased, with my own hands.”

959.

959.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

තං සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

All that is in the manner stated previously.

දුතියසූචිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Needle Mansion is concluded.

10. පඨමනාගවිමානවණ්ණනා

10. The Explanation of the First Nāga Mansion

සුසුක්කඛන්ධං [Pg.234] අභිරුය්හ නාගන්ති නාගවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං උපගතො. තත්ථ අද්දස අඤ්ඤතරං දෙවපුත්තං සබ්බසෙතං මහන්තං දිබ්බනාගං අභිරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතා දිබ්බානුභාවෙන ආකාසෙන ගච්ඡන්තං, සබ්බා දිසා චන්දො විය සූරියො විය ච ඔභාසයමානං. දිස්වා යෙන සො දෙවපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි. අථ සො දෙවපුත්තො තතො ඔරුය්හ ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. අථ ථෙරො –

The Nāga Mansion is [the story beginning with the words], 'Having mounted the nāga with a very white body.' What was its origin? The Blessed One was dwelling in the Jeta Grove near Sāvatthī. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on a tour of the deva realm in the manner previously described, arrived at the Tāvatiṃsa abode. There he saw a certain devaputta, mounted upon a great, all-white divine nāga, traveling through the sky with a large retinue and with great divine power, illuminating all directions like the moon and like the sun. Having seen him, he approached where that devaputta was. Then that devaputta descended from there, paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna, and stood with hands raised in reverence. Then the Elder—

961.

961.

‘‘සුසුක්කඛන්ධං අභිරුය්හ නාගං, අකාචිනං දන්තිං බලිං මහාජවං;

අභිරුය්හ ගජවරං සුකප්පිතං, ඉධාගමා වෙහායසං අන්තලික්ඛෙ.

“Having mounted the nāga with a very white shoulder-hump—flawless, tusked, powerful, and very swift; having mounted the excellent, well-adorned elephant—you came here through the air, in the sky.

962.

962.

‘‘නාගස්ස දන්තෙසු දුවෙසු නිම්මිතා, අච්ඡොදකා පදුමිනියො සුඵුල්ලා;

පදුමෙසු ච තූරියගණා පවජ්ජරෙ, ඉමා ච නච්චන්ති මනොහරායො.

“On the nāga's two tusks are created lotus ponds with clear water and well-bloomed lotuses; and in the lotuses, groups of musical instruments are played, and these enchanting ones dance.

963.

963.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො, මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“You have attained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what are you of such blazing power, and your radiance illuminates all directions?”

තස්ස සම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන කතකම්මං පුච්ඡි.

By way of proclaiming his accomplishment, he asked about the kamma that was done.

961. තත්ථ සුසුක්කඛන්ධන්ති සුට්ඨු සෙතඛන්ධං. කිඤ්චාපි තස්ස නාගස්ස චත්තාරො පාදා, වත්ථිකොසං, මුඛප්පදෙසො, උභො කණ්ණා, වාලධීති එත්තකං මුඤ්චිත්වා සබ්බො කායො සෙතොව, ඛන්ධප්පදෙසස්ස පන සාතිසයං ධවලතරතාය වුත්තං ‘‘සුසුක්කඛන්ධ’’න්ති. නාගන්ති දිබ්බං හත්ථිනාගං. අකාචිනන්ති නිද්දොසං[Pg.235], සබලලවඞ්කතිලකාදිඡවිදොසවිරහිතන්ති අත්ථො. ‘‘ආජානීය’’න්තිපි පාළි, ආජානීයලක්ඛණූපෙතන්ති අත්ථො. දන්තින්ති විපුලරුචිරදන්තවන්තං. බලින්ති බලවන්තං මහාබලං. මහාජවන්ති අතිජවං සීඝගාමිං. පුන අභිරුය්හාති එත්ථ අනුනාසිකලොපො දට්ඨබ්බො, අභිරුය්හං ආරොහනීයන්ති වුත්තං හොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

961. Herein, susukkakhandha means having a very white hump and neck. Although, for that bull elephant, apart from the four feet, the area of the genital sheath and mouth, the two ears, and the tail, the entire body is indeed white, it is nevertheless called susukkakhandha because of the exceeding whiteness of the hump and neck region. Nāga means a divine bull elephant. Akācina means flawless; the meaning is: free from skin blemishes such as spots, streaks, and moles. There is also the reading ājānīya; the meaning is: endowed with the characteristics of a thoroughbred. Danti means possessing vast and beautiful tusks. Bali means powerful, of great strength. Mahājava means extremely swift, fast-moving. Again, regarding abhiruyha, the elision of the nasal should be understood here; it is said to mean abhiruyhaṃ, ‘to be mounted,’ ‘worthy of being mounted.’ The remainder is in the manner already stated.

එවං පන ථෙරෙන පුට්ඨො දෙවපුත්තො අත්තනා කතකම්මං කථෙන්තො –

Then the devaputta, having been questioned thus by the Elder, wishing to relate the deed done by himself, said:

965.

965.

‘‘අට්ඨෙව මුත්තපුප්ඵානි, කස්සපස්ස මහෙසිනො;

ථූපස්මිං අභිරොපෙසිං, පසන්නො සෙහි පාණිභි.

“Eight fallen flowers, for the great sage Kassapa, I offered up at the stupa, with a serene mind and with my own hands.”

966.

966.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි;

“By this, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.” – with these verses, he explained.

තස්සත්ථො – අහං පුබ්බෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස යොජනිකෙ කනකථූපෙ වණ්ටතො මුච්චිත්වා ගච්ඡමූලෙ පතිතානි අට්ඨ මුත්තපුප්ඵානි ලභිත්වා තානි ගහෙත්වා පූජනවසෙන පසන්නචිත්තො හුත්වා අභිරොපෙසිං පූජෙසිං.

The meaning is this: In the past, having obtained eight fallen flowers that had fallen at the golden stupa, one yojana high, of the Perfectly Self-Enlightened Buddha Kassapa, I took them and, with a serene mind, by way of worship, offered them up and paid homage.

අතීතෙ කිර කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ යොජනිකෙ කනකථූපෙ ච කාරිතෙ සපරිවාරො කිකී කාසිරාජා ච නාගරා ච නෙගමා ච ජානපදා ච දිවසෙ දිවසෙ පුප්ඵපූජං කරොන්ති. තෙසු තථා කරොන්තෙසු පුප්ඵානි මහග්ඝානි දුල්ලභානි ච අහෙසුං. අථෙකො උපාසකො මාලාකාරවීථියං විචරිත්වා එකමෙකෙන කහාපණෙන එකමෙකම්පි පුප්ඵං අලභන්තො අට්ඨ කහාපණානි ගහෙත්වා පුප්ඵාරාමං ගන්ත්වා මාලාකාරං ආහ ‘‘ඉමෙහි අට්ඨහි කහාපණෙහි අට්ඨ පුප්ඵානි දෙහී’’ති. ‘‘නත්ථය්‍යො පුප්ඵානි, සම්මදෙව උපධාරෙත්වා ඔචිනිත්වා දින්නානී’’ති. ‘‘අහං ඔලොකෙත්වා ගණ්හාමී’’ති. ‘‘යදි එවං, ආරාමං පවිසිත්වා ගවෙසාහී’’ති. සො පවිසිත්වා ගවෙසන්තො පතිතානි අට්ඨ පුප්ඵානි ලභිත්වා මාලාකාරං ආහ ‘‘ගණ්හ, තාත, කහාපණානී’’ති. ‘‘තව පුඤ්ඤෙන ලද්ධානි, නාහං කහාපණානි ගණ්හාමී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘නාහං මුධා පුප්ඵානි ගහෙත්වා භගවතො පූජං කරිස්සාමී’’ති කහාපණානි තස්ස පුරතො ඨපෙත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා චෙතියඞ්ගණං [Pg.236] ගන්ත්වා පසන්නචිත්තො පූජං අකාසි. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා පුනපි දෙවලොකෙ, පුනපි දෙවලොකෙති එවං අපරාපරං දෙවෙසුයෙව සංසරන්තො තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන ඉමස්මිම්පි බුද්ධුප්පාදෙ තාවතිංසෙසුයෙව උප්පජ්ජි. තං සන්ධාය හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘තත්ථ අද්දස අඤ්ඤතරං දෙවපුත්ත’’න්තිආදි.

It is said that in the past, after the Perfectly Self-Enlightened One Kassapa had attained Parinibbāna and a golden stūpa one yojana in extent had been built, King Kikī of Kāsī, together with his retinue, and the citizens, townspeople, and country folk, performed flower offerings day after day. While they were doing so, flowers became very expensive and scarce. Then, a lay follower wandered through the florists’ street but could not obtain even a single flower for one kahāpaṇa. Taking eight kahāpaṇas, he went to a flower garden and said to the florist, “Give me eight flowers for these eight kahāpaṇas.” The florist replied, “There are no flowers, sir. They have all been carefully selected and given away.” The layman said, “I will look and take them myself.” The florist said, “If so, enter the garden and search.” Entering and searching, he found eight fallen flowers. He told the florist, “Take the kahāpaṇas, my friend.” The florist replied, “They were obtained through your merit. I will not take the kahāpaṇas.” The other said, “I will not take the flowers for free to make an offering to the Blessed One.” Leaving the kahāpaṇas before the florist, he took the flowers and went to the stūpa courtyard. With a serene mind, he made his offering. At a later time, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. There, having lived out his lifespan, he was reborn again and again in the heavenly realms, wandering among the devas. By the residual result of that kamma, even in this Buddha’s time, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. With reference to this, it was said below: “There I saw a certain devaputta,” and so on.

තං පනෙතං පවත්තිං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Venerable Mahāmoggallāna, having come to the human world, related this account to the Blessed One. The Blessed One, making that matter the occasion, taught the Dhamma in detail to the assembled company. That teaching was beneficial to the great assembly of people.

නාගවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Nāga Mansion is concluded.

11. දුතියනාගවිමානවණ්ණනා

11. The Commentary on the Second Nāga Mansion.

මහන්තං නාගං අභිරුය්හාති දුතියනාගවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරො උපාසකො සද්ධො පසන්නො පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨිතො උපොසථදිවසෙසු උපොසථසීලං සමාදියිත්වා පුරෙභත්තං අත්තනො විභවානුරූපං භික්ඛූනං දානානි දත්වා සයං භුඤ්ජිත්වා සුද්ධවත්ථනිවත්ථො සුද්ධුත්තරාසඞ්ගො පච්ඡාභත්තං යෙභුය්‍යෙන අට්ඨ පානානි ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුණාති. එවං සො සක්කච්චං දානමයං සීලමයඤ්ච බහුං සුචරිතං උපචිනිත්වා ඉතො චුතො තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සබ්බසෙතො මහන්තො දිබ්බො හත්ථිනාගො පාතුරහොසි. සො තං අභිරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන මහන්තෙන දිබ්බානුභාවෙන කාලෙන කාලං උය්‍යානකීළං ගච්ඡති.

‘Having mounted a great elephant’ is the second Nāga Mansion story. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana monastery. At that time in Rājagaha, a certain layman, endowed with faith and devout, became established in the five precepts. On Uposatha days, having undertaken the Uposatha precepts, before the meal he gave gifts to the bhikkhus according to his means. Having eaten himself, wearing clean clothes and a clean upper robe, after the meal he would for the most part have the eight kinds of drinks brought, go to the monastery, offer them to the community of bhikkhus, approach the Blessed One, and listen to the Dhamma. Thus he, respectfully accumulating much good conduct consisting of giving and of virtue, having passed away from this human existence, arose in the Tāvatiṃsa heaven. By the power of his meritorious kamma, a great, all-white, divine elephant appeared. Having mounted it, with a great retinue and with great divine power, from time to time he goes to the park for amusement.

අථෙකදිවසං කතඤ්ඤුතාය චොදියමානො අඩ්ඪරත්තිසමයෙ තං දිබ්බනාගං අභිරුය්හ මහතා පරිවාරෙන ‘‘භගවන්තං වන්දිස්සාමී’’ති දෙවලොකතො ආගන්ත්වා කෙවලකප්පං වෙළුවනං ඔභාසෙත්වා හත්ථික්ඛන්ධතො ඔරුය්හ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ එකමන්තං අට්ඨාසි[Pg.237]. තං භගවතො සමීපෙ ඨිතො ආයස්මා වඞ්ගීසො භගවතො අනුඤ්ඤාය ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

Then one day, being prompted by gratitude, at midnight, having mounted that divine elephant with a great retinue, thinking, 'I will pay homage to the Blessed One,' he came from the deva world. Illuminating the entire Veḷuvana monastery, he descended from the elephant's back, approached the Blessed One, paid homage, raised his joined palms, and stood to one side with his great retinue. The Venerable Vaṅgīsa, who was standing near the Blessed One, with the Blessed One’s permission, asked him with these verses:

968.

968.

‘‘මහන්තං නාගං අභිරුය්හ, සබ්බසෙතං ගජුත්තමං;

වනා වනං අනුපරියාසි, නාරීගණපුරක්ඛතො;

ඔභාසෙන්තො දිසා සබ්බා, ඔසධී විය තාරකා.

“Having mounted a great elephant, all-white, the best of elephants, you wander from forest to forest, attended by a host of women, illuminating all directions, like the morning star.”

969.

969.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By what is your complexion such… and your complexion illuminates all directions?”

තත්ථා පුච්ඡිතො සොපි තස්ස ගාථාහි එව බ්‍යාකාසි.

Thus asked, he too explained to him with verses:

971.

971.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, වඞ්ගීසෙනෙව පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, delighted, being questioned by Vaṅgīsa, answered the question, explaining of which kamma this is the fruit:

972.

972.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, උපාසකො චක්ඛුමතො අහොසිං;

පාණාතිපාතා විරතො අහොසිං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයිස්සං.

“When I was a human being among humans, I was a lay follower of the One with the Eye. I abstained from the destruction of life; in the world, I avoided what was not given.”

973.

973.

‘‘අමජ්ජපො නො ච මුසා අභාණිං, සකෙන දාරෙන ච තුට්ඨො අහොසිං;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“I was not a drinker of intoxicants, nor did I speak falsely, and I was content with my own wife. With a serene mind, I gave food and drink; I gave an abundant gift respectfully.”

974.

974.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“For that reason, my complexion is such… and my complexion illuminates all directions.”

තත්ථ අපුබ්බං නත්ථි, සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

Therein, there is no new term; the remainder is just as has been stated before.

දුතියනාගවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Nāga Mansion is concluded.

12. තතියනාගවිමානවණ්ණනා

12. The Third Nāga Mansion

කො [Pg.238] නු දිබ්බෙන යානෙනාති තතියනාගවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන සමයෙන තයො ඛීණාසවත්ථෙරා ගාමකාවාසෙ වස්සං උපගච්ඡිංසු. තෙ වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා ‘‘භගවන්තං වන්දිස්සාමා’’ති රාජගහං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තා අන්තරාමග්ගෙ සායං අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකබ්‍රාහ්මණස්ස උච්ඡුඛෙත්තසමීපං ගන්ත්වා උච්ඡුපාලං පුච්ඡිංසු ‘‘ආවුසො, සක්කා අජ්ජ රාජගහං පාපුණිතු’’න්ති. ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, ඉතො අඩ්ඪයොජනෙ රාජගහං, ඉධෙව වසිත්වා ස්වෙ ගච්ඡථා’’ති ආහ. ‘‘අත්ථෙත්ථ කොචි වසනයොග්ගො ආවාසො’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, අහං පන වො වසනට්ඨානං ජානිස්සාමී’’ති. ථෙරා අධිවාසෙසුං.

“Who, indeed, by a divine vehicle…” is the third Nāga Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Rājagaha, in the Veḷuvana, at the Kalandakanivāpa. At that time, three elders who were arahants entered the rains-residence in a small village monastery. Having completed the rains-residence and performed the Pavāraṇā, thinking, “We will pay homage to the Blessed One,” they set out for Rājagaha. While on the way, in the evening, in a certain small village, they went near the sugarcane field of a brahmin with wrong view and asked the sugarcane guard, “Friend, is it possible to reach Rājagaha today?” He said, “It is not possible, venerable sirs. Rājagaha is half a yojana from here. Stay right here and go tomorrow.” They asked, “Is there any dwelling here suitable for staying?” “There is not, venerable sirs, but I will arrange a place for you to stay.” The elders consented.

සො උච්ඡූසුයෙව යථාඨිතෙසු සාඛාමණ්ඩපාකාරෙන දණ්ඩකානි බන්ධිත්වා උච්ඡුපණ්ණෙහි ඡාදෙත්වා හෙට්ඨා පලාලං අත්ථරිත්වා එකස්ස ථෙරස්ස අදාසි, දුතියස්ස ථෙරස්ස තීහි උච්ඡූහි දණ්ඩකසඞ්ඛෙපෙන බන්ධිත්වා තිණෙන ඡාදෙත්වා හෙට්ඨා ච තිණසන්ථරං කත්වා අදාසි, ඉතරස්ස අත්තනො කුටියං ද්වෙ තයො දණ්ඩකෙ සාඛායො ච නීහරිත්වා චීවරෙන පටිච්ඡාදෙන්තො චීවරකුටිං කත්වා අදාසි. තෙ තත්ථ වසිංසු. අථ විභාතාය රත්තියා කාලස්සෙව භත්තං පචිත්වා දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දත්වා සහ උච්ඡුරසෙන භත්තං අදාසි. තෙසං භුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කත්වා ගච්ඡන්තානං එකෙකං උච්ඡුං අදාසි ‘‘මය්හං භාගො භවිස්සතී’’ති. සො ථොකං මග්ගං ථෙරෙ අනුගන්ත්වා නිවත්තන්තො අත්තනො වෙය්‍යාවච්චඤ්ච දානඤ්ච ආරබ්භ උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො නිවත්ති.

That man, right among the standing sugarcane plants, tied poles in the manner of a pavilion of branches, covered it with sugarcane leaves, spread straw underneath, and gave this to one elder. For the second elder, he tied three sugarcane stalks together in the shape of a tripod, covered it with grass, made a grass spread underneath, and gave it. For the other elder, he brought out two or three poles and branches from his own hut, and covering them with a robe, he made a robe-hut and gave it. The elders dwelt there. Then, when the night grew light, he cooked almsfood very early, and having offered a tooth-stick and water for washing the face, he offered the almsfood together with sugarcane juice. After they had eaten and given the anumodanā, as they were departing, he gave one sugarcane stalk to each, thinking, 'There will be a share of merit for me.' Having accompanied the elders for a short distance, as he turned back, reflecting on his service and his gift, he returned experiencing great joy and gladness.

ඛෙත්තසාමිකො පන ගච්ඡන්තානං භික්ඛූනං පටිපථෙන ආගච්ඡන්තො භික්ඛූ පුච්ඡි ‘‘කුතො වො උච්ඡු ලද්ධා’’ති? ‘‘උච්ඡුපාලකෙන දින්නා’’ති. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො කුපිතො අනත්තමනො තටතටායමානො කොධාභිභූතො තස්ස පිට්ඨිතො උපධාවිත්වා මුග්ගරෙන තං පහරන්තො එකප්පහාරෙනෙව ජීවිතා වොරොපෙසි. සො අත්තනා කතපුඤ්ඤකම්මමෙව අනුස්සරන්තො කාලං කත්වා සුධම්මාදෙවසභායං නිබ්බත්ති. තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සබ්බසෙතො මහන්තො දිබ්බවරවාරණො නිබ්බත්ති.

But the owner of the field, a brahmin, coming towards the departing bhikkhus on the path, asked the bhikkhus, 'From where did you get the sugarcane?' When they said, 'It was given by the sugarcane keeper,' the brahmin, upon hearing that, became angry and displeased. Sputtering with rage and overcome with anger, he ran up behind that man and, striking him with a club, deprived him of life with a single blow. That man, recollecting the meritorious deed he had done, passed away and was reborn in the Sudhammā assembly of devas. Through the power of his merit, a great, all-white, excellent divine elephant came into being for him.

උච්ඡුපාලකස්ස [Pg.239] මරණං සුත්වා තස්ස මාතාපිතරො චෙව ඤාතිමිත්තා ච අස්සුමුඛා රොදමානා තං ඨානං අගමංසු, සබ්බෙ ච ගාමවාසිනො සන්නිපතිංසු. තත්‍රස්ස මාතාපිතරො සරීරකිච්චං කාතුං ආරභිංසු. තස්මිං ඛණෙ සො දෙවපුත්තො තං දිබ්බහත්ථිං අභිරුහිත්වා සබ්බතාළාවචරපරිවුතො පඤ්චඞ්ගිකෙන තූරියෙන පවජ්ජමානෙන මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතියා දෙවිද්ධියා දෙවලොකතො ආගන්ත්වා තාය පරිසාය දිස්සමානරූපො ආකාසෙ අට්ඨාසි. අථ නං තත්ථ පණ්ඩිතජාතිකො පුරිසො ඉමාහි ගාථාහි තෙන කතපුඤ්ඤකම්මං පුච්ඡි –

Having heard of the sugarcane guard's death, his mother and father, as well as his relatives and friends, with tear-filled faces and weeping, went to that place. All the villagers also gathered. There, his mother and father began to perform the funeral rites. At that moment, that devaputta, having mounted that divine elephant, surrounded by a retinue skilled in all kinds of musical instruments, with the five-fold musical ensemble being played, with a great retinue, with great divine power, having come from the deva world, with a form visible to that assembly, stood in the sky. Then, a man of a wise nature there asked him with these verses about the meritorious deed he had done:

976.

976.

‘‘කො නු දිබ්බෙන යානෙන, සබ්බසෙතෙන හත්ථිනා;

තූරියතාළිතනිග්ඝොසො, අන්තලික්ඛෙ මහීයති.

“Who is it that, in a divine vehicle, an all-white elephant, with the resounding sound of struck musical instruments, is honored in the sky?”

977.

977.

‘‘දෙවතා නුසි ගන්ධබ්බො, අදු සක්කො පුරින්දදො;

අජානන්තා තං පුච්ඡාම, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති.

“Are you a devatā, a gandhabba, or Sakka, the giver of cities? Not knowing you, we ask: how may we know you?”

සොපිස්ස ඉමාහි ගාථාහි එතමත්ථං බ්‍යාකාසි –

He too explained this matter to him with these verses:

978.

978.

‘‘නාම්හි දෙවො න ගන්ධබ්බො, නාපි සක්කො පුරින්දදො;

සුධම්මා නාම යෙ දෙවා, තෙසං අඤ්ඤතරො අහ’’න්ති.

“I am not a deva, nor a gandhabba, nor indeed Sakka, the giver of cities; I am one of the devas named Sudhammā.”

979.

979.

‘‘පුච්ඡාම දෙවං සුධම්මං, පුථුං කත්වාන අඤ්ජලිං;

කිං කත්වා මානුසෙ කම්මං, සුධම්මං උපපජ්ජතී’’ති – පුනපි පුච්ඡි;

“We ask the Sudhammā deva, having made a reverential añjali: By doing what deed in the human world is one reborn among the Sudhammā devas?” – thus he asked again.

980.

980.

‘‘උච්ඡාගාරං තිණාගාරං, වත්ථාගාරඤ්ච යො දදෙ;

තිණ්ණං අඤ්ඤතරං දත්වා, සුධම්මං උපපජ්ජතී’’ති. – පුනපි බ්‍යාකාසි;

“Whoever gives a sugarcane-leaf hut, a grass hut, or a cloth shelter; having given any one of these three, is reborn among the Sudhammā devas.” – thus he explained again.

976. තත්ථ තූරියතාළිතනිග්ඝොසොති තාළිතපඤ්චඞ්ගිතදිබ්බතූරියනිග්ඝොසො අත්තානං උද්දිස්ස පවජ්ජමානදිබ්බතූරියසද්දො. අන්තලික්ඛෙ මහීයතීති ආකාසෙ ඨත්වා ආකාසට්ඨෙනෙව මහතා පරිවාරෙන පූජීයති.

976. Therein, ‘the resounding sound of struck musical instruments’ means the sound of the struck, five-fold, divine musical instruments; the sound of divine musical instruments being played in dedication to oneself. ‘Is honored in the sky’ means: standing in the sky, one is honored by a great retinue while situated in the sky itself.

977. දෙවතා [Pg.240] නුසීති දෙවතා නු අසි, කිං නු ත්වං දෙවොසීති අත්ථො. ගන්ධබ්බොති ගන්ධබ්බකායිකදෙවො අසීති අත්ථො. අදු සක්කො පුරින්දදොති උදාහු පුරෙ දදාතීති ‘‘පුරින්දදො’’ති විස්සුතො සක්කො නුසි, අථ සක්කො දෙවරාජා අසීති අත්ථො. එත්ථ ච සතිපි සක්කගන්ධබ්බානං දෙවභාවෙ තෙසං විසුං ගහිතත්තා ගොබලිබද්ධඤායෙන තදඤ්ඤදෙවවාචකො දෙවසද්දො දට්ඨබ්බො.

977. ‘Devatā nusīti’ is to be divided as ‘devatā nu asi’. The meaning is: ‘Are you perhaps a deva?’ ‘Gandhabboti’ means: ‘Are you a deva belonging to the gandhabba class?’ ‘Adu sakko purindadoti’ means: ‘Or are you Sakka, renowned as “Purindada” because he gave gifts in the past? Or are you Sakka, the king of devas?’ And here, although Sakka and the gandhabbas have the state of being devas, because they are mentioned separately, by the analogy of the cow and the ox, the word ‘deva’ should be understood as denoting a deva other than them.

978. අථ දෙවපුත්තො ‘‘විස්සජ්ජනං නාම පුච්ඡාසභාගෙන හොතී’’ති තෙහි පුච්ඡිතං දෙවගන්ධබ්බසක්කභාවං පටික්ඛිපිත්වා අත්තානං ආචික්ඛන්තො ‘‘නම්හි දෙවො න ගන්ධබ්බො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නම්හි දෙවොති තයා ආසඞ්කිතො යො කොචි දෙවො න හොමි න ගන්ධබ්බො න සක්කො, අපිච ඛො සුධම්මා නාම යෙ දෙවා, තෙසං අඤ්ඤතරො අහං, සුධම්මා දෙවතා නාම තාවතිංසදෙවනිකායස්සෙව අඤ්ඤතරදෙවනිකායො. සො කිර උච්ඡුපාලො තෙසං දෙවානං සම්පත්තිං සුත්වා පගෙව තත්ථ චිත්තං පණිධාය ඨිතොති කෙචි වදන්ති.

978. Then the devaputta, thinking, ‘A reply should be in accordance with the question,’ rejected the state of being a deva, gandhabba, or Sakka about which he was asked, and wishing to identify himself, said, ‘I am not a deva, nor a gandhabba…’ Therein, ‘I am not a deva’ means: ‘I am not just any deva you might suspect; I am not a gandhabba, nor am I Sakka. Rather, I am one of those devas named Sudhammā.’ The devas named Sudhammā are a certain class of devas within the Tāvatiṃsa divine assembly itself. Some say that the sugarcane-guardian, having heard of the prosperity of those devas, had already set his mind on it and remained steadfast.

979. පුථුන්ති මහන්තං, පරිපුණ්ණං කත්වාති අත්ථො. සක්කච්චකිරියාදීපනත්ථඤ්හෙතං වුත්තං.

979. ‘Puthuṃ’ means ‘having made it great and complete.’ This was said to indicate an action done with respect.

980. සුධම්මාදෙවයානං පුට්ඨො දෙවපුත්තො කකණ්ටකනිමිත්තං වදන්තො විය දිට්ඨමත්තමෙව ගහෙත්වා අත්තනා කතපුඤ්ඤං ආචික්ඛන්තො ‘‘උච්ඡාගාර’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ තිණ්ණං අඤ්ඤතරං දත්වාති යදිපි මයා තීණි අගාරානි දින්නානි, තීසු පන අඤ්ඤතරෙනාති අයමත්ථොපි සිජ්ඣතීති නයග්ගාහෙන දෙවපුත්තො එවමාහ. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

980. The devaputta, having been asked about the assembly of Sudhammā devas, like one speaking of the sign of a chameleon, took only what was directly seen and, wishing to speak of the meritorious deed done by himself, spoke the verse beginning ‘ucchāgāraṃ’. Therein, as to ‘having given one of the three’: ‘Although three buildings were given by me, this meaning is also accomplished by one among the three.’ Adopting this line of reasoning, the devaputta spoke in this way. The remainder is very easy to understand.

එවං සො තෙන පුච්ඡි තමත්ථං විස්සජ්ජෙත්වා රතනත්තයගුණං පකාසෙන්තො මාතාපිතූහි සද්ධිං සම්මොදනං කත්වා දෙවලොකමෙව ගතො. මනුස්සා දෙවපුත්තස්ස වචනං සුත්වා භගවති භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච සඤ්ජාතපසාදබහුමානා බහුං දානූපකරණං සජ්ජෙත්වා සකටානං පූරෙත්වා වෙළුවනං ගන්ත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සත්ථු තං පවත්තිං ආරොචයිංසු. සත්ථා තං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං තථෙව වත්වා තමෙව අත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා [Pg.241] විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙත්වා තෙ සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙසි. තෙ ච පතිට්ඨිතසද්ධා භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො ගාමං උපගන්ත්වා උච්ඡුපාලස්ස මතට්ඨානෙ විහාරං කාරයිංසූති.

Thus, having answered the question asked by that man, making clear the virtues of the Three Jewels, and exchanging joyful greetings with his parents, that devaputta went to the deva world. The people, having heard the words of the devaputta, with confidence and great respect for the Blessed One and the Saṅgha of bhikkhus having arisen in them, prepared many requisites for offerings, filled carts, went to the Veḷuvana monastery, and gave a great offering to the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha. They then informed the Teacher of that matter. The Teacher, having spoken of that question and answer in the very same way, and having made that very matter the origin of the story, taught the Dhamma in detail and established them in the refuges and the precepts. And those people, with their faith established, having paid homage to the Blessed One, went to their own village and had a monastery built in the place where the sugarcane-field watcher had died.

තතියනාගවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the third Nāga Mansion is concluded.

13. චූළරථවිමානවණ්ණනා

13. The Explanation of the Cūḷaratha Mansion

දළ්හධම්මා නිසාරස්සාති චූළරථවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති පරිනිබ්බුතෙ ධාතුවිභාගං කත්වා තත්ථ තත්ථ සත්ථු ථූපෙසු පතිට්ඨාපියමානෙසු මහාකස්සපත්ථෙරප්පමුඛෙසු ධම්මං සඞ්ගායිතුං උච්චිනිත්වා ගහිතෙසු සාවකෙසු යාව වස්සූපගමනා වෙනෙය්‍යාපෙක්ඛාය අත්තනො අත්තනො පරිසාය සද්ධිං තත්ථ තත්ථ වසන්තෙසු ආයස්මා මහාකච්චායනො පච්චන්තදෙසෙ අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ විහරති. තෙන සමයෙන අස්සකරට්ඨෙ පොතලිනගරෙ අස්සකරාජා රජ්ජං කාරෙති, තස්ස ජෙට්ඨාය දෙවියා පුත්තො සුජාතො නාම කුමාරො සොළසවස්සුද්දෙසිකො කනිට්ඨාය දෙවියා නිබන්ධනෙන පිතරා රට්ඨතො පබ්බාජිතො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා වනචරකෙ නිස්සාය අරඤ්ඤෙ වසති. සො කිර කස්සපස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා සීලමත්තෙ පතිට්ඨිතො පුථුජ්ජනකාලකිරියං කත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා අපරාපරං සුගතියංයෙව පරිබ්භමන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ භගවතො අභිසම්බොධිතො තිංසවස්සෙ අස්සකරට්ඨෙ අස්සකරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, ‘‘සුජාතො’’තිස්ස නාමං අහොසි. සො මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪති.

The Cūḷaratha Mansion story is the one beginning ‘Daḷhadhammā nisārassā’. What is its origin? After the Blessed One had attained final Nibbāna, when the relics were distributed and enshrined in stupas here and there for the Teacher, and when the disciples, led by the Elder Mahā Kassapa, had been chosen and taken to recite the Dhamma, and, until the commencement of the rains-residence, were dwelling here and there with their respective retinues out of consideration for those who were to be trained, the Venerable Mahā Kaccāyana was dwelling in a certain forest abode in a remote region. At that time, in the kingdom of Assaka, in the city of Potali, King Assaka was ruling. His chief queen had a son named Sujāta, a prince about sixteen years old. Due to the insistence of the younger queen, his father banished him from the kingdom. He entered the forest and lived there dependent on forest-dwellers. It is said that he had gone forth in the dispensation of the Blessed One Kassapa but, being established only in virtue, died as a worldling and was reborn in the Tāvatiṃsa realm, where he lived for the full extent of his lifespan. Wandering from one existence to another only in fortunate destinations, during this Buddha-era, in the thirtieth year from the Blessed One’s full enlightenment, he was conceived in the womb of King Assaka’s chief queen in the kingdom of Assaka. He was named ‘Sujāta’. He grew up with a great retinue.

තස්ස පන මාතරි කාලකතාය රාජා අඤ්ඤං රාජධීතරං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සාපි අපරෙන සමයෙන පුත්තං විජායි. තස්සා රාජා පුත්තං දිස්වා පසන්නො ‘‘භද්දෙ, තයා ඉච්ඡිතං වරං ගණ්හාහී’’ති වරං අදාසි. සා ගහිතකං කත්වා ඨපෙත්වා යදා සුජාතකුමාරො සොළසවස්සුද්දෙසිකො ජාතො, තදා රාජානං ආහ ‘‘දෙව, තුම්හෙහි මම පුත්තං දිස්වා තුට්ඨචිත්තෙහි වරො දින්නො, තං ඉදානි දෙථා’’ති. ‘‘ගණ්හ, දෙවී’’ති[Pg.242]. ‘‘මය්හං පුත්තස්ස රජ්ජං දෙථා’’ති. ‘‘නස්ස, වසලි, මම ජෙට්ඨපුත්තෙ දෙවකුමාරසදිසෙ සුජාතකුමාරෙ ඨිතෙ කස්මා එවං වදසී’’ති පටික්ඛිපි. දෙවී පුනප්පුනං නිබන්ධනං කරොන්තී මනං අලභිත්වා එකදිවසං ආහ ‘‘දෙව, යදි සච්චෙ තිට්ඨසි, දෙහි එවා’’ති. රාජා ‘‘අනුපධාරෙත්වා මයා ඉමිස්සා වරො දින්නො, අයඤ්ච එවං වදතී’’ති විප්පටිසාරී හුත්වා සුජාතකුමාරං පක්කොසිත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා අස්සූනි පවත්තෙසි. කුමාරො පිතරං සොචමානං දිස්වා දොමනස්සප්පත්තො අස්සූනි පවත්තෙත්වා ‘‘අනුජානාහි, දෙව, අහං අඤ්ඤත්ථ ගමිස්සාමී’’ති ආහ. තං සුත්වා රඤ්ඤා ‘‘අඤ්ඤං තෙ නගරං මාපෙස්සාමි, තත්ථ වසෙය්‍යාසී’’ති වුත්තෙ කුමාරො න ඉච්ඡි. ‘‘මම සහායානං රාජූනං සන්තිකෙ පෙසෙස්සාමී’’ති ච වුත්තෙ තම්පි නානුජානි. කෙවලං ‘‘දෙව, අරඤ්ඤං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. රාජා පුත්තං ආලිඞ්ගිත්වා සීසෙ චුම්බිත්වා ‘‘මමච්චයෙන ඉධාගන්ත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨහා’’ති වත්වා විස්සජ්ජෙසි.

When his mother passed away, the king appointed another princess to the position of chief queen. In time, she too gave birth to a son. The king, seeing her son, was pleased and gave a boon, saying: 'Good lady, take the boon you desire.' She accepted the boon and set it aside. When Prince Sujāta became sixteen years of age, she said to the king: 'Lord, when you saw my son, you granted me a boon with a pleased mind. Now, give it to me.' 'Take it, O queen,' he replied. 'Grant the kingdom to my son,' she said. 'Perish, you wretch! While my eldest son, Prince Sujāta, who is like a divine prince, still lives, why do you speak thus?' he refused. The queen repeatedly insisted but failed to sway his mind. One day, she said: 'Lord, if you are true to your word, do give it.' The king, remorseful, thought: 'I granted this boon without careful consideration, and now she speaks thus.' He summoned Prince Sujāta, explained the matter, and shed tears. Seeing his grieving father, the prince, overcome with sorrow, also shed tears and said: 'Grant me permission, lord, I will go elsewhere.' Hearing this, the king said: 'I will build you another city; dwell there.' But the prince declined. 'I will send you to the courts of my allied kings,' he said, but the prince would not consent to that either. He simply said: 'Lord, I will go to the forest.' The king embraced his son, kissed his head, and said: 'After my passing, return here and establish yourself in the kingdom,' then sent him away.

සො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා වනචරකෙ නිස්සාය වසන්තො එකදිවසං මිගවං ගතො. තස්ස සමණකාලෙ සහායවරො එකො දෙවපුත්තො හිතෙසිතාය මිගරූපෙන තං පලොභෙන්තො ධාවිත්වා ආයස්මතො මහාකච්චායනස්ස වසනට්ඨානසමීපං පත්වා අන්තරධායි. සො ‘‘ඉමං මිගං ඉදානි ගණ්හිස්සාමී’’ති උපධාවන්තො ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පත්වා තං අපස්සන්තො බහි පණ්ණසාලාය ථෙරං නිසින්නං දිස්වා තස්ස සමීපෙ චාපකොටිං ඔලුබ්භ අට්ඨාසි. ථෙරො තං ඔලොකෙත්වා ආදිතො පට්ඨාය සබ්බං තස්ස පවත්තිං ඤත්වා අනුග්ගණ්හන්තො අජානන්තො විය සඞ්ගහං කරොන්තො –

Having entered the forest, he lived relying on hunters. One day, he went to the deer-forest. A certain devaputta, who had been his excellent friend during his time as a monk, desiring his welfare, took the form of a deer and, enticing him, ran to the vicinity of the dwelling place of the Venerable Mahākaccāyana, and having arrived, vanished. That prince, thinking, 'I will catch this deer now,' chased after it and arrived at the Elder's dwelling place. Not seeing the deer, he saw the Elder sitting outside the leaf-hut and stood near him, leaning on the tip of his bow. The Elder, having looked at him and known his entire story from the beginning, wishing to uplift him and show him favor as if he were unaware:

981.

981.

‘‘දළ්හධම්මා නිසාරස්ස, ධනුං ඔලුබ්භ තිට්ඨසි;

ඛත්තියො නුසි රාජඤ්ඤො, අදු ලුද්දො වනෙචරො’’ති. –

'Leaning on a strong bow of excellent core-wood, you stand; are you a Khattiya, a royal prince, or a cruel forest-dweller?'

පුච්ඡි. තත්ථ දළ්හධම්මාති දළ්හධනු. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති. ද්විසහස්සථාමන්ති ච යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාය බද්ධො ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. නිසාරස්සාති නිරතිසයසාරස්ස විසිට්ඨසාරස්ස රුක්ඛස්ස [Pg.243] ධනුං, සාරතරරුක්ඛමයං ධනුන්ති අත්ථො. ඔලුබ්භාති සන්නිරුම්භිත්වා. රාජඤ්ඤොති රාජකුමාරො. වනෙචරොති වනචරො.

He asked. Therein, 'daḷhadhamma' means a strong bow. A strong bow is said to be one with the strength of two thousand. And 'strength of two thousand' is said of a bow where, when a weight of bronze heads and so forth is tied to its strung bowstring, and it is lifted by holding the staff, it becomes free from the ground up to the measure of an arrow. 'Nisārassa' means a bow of a tree of unsurpassed core, of distinguished core; the meaning is a bow made of excellent core-wood. 'Olubbha' means having leaned upon. 'Rājañño' means a royal prince. 'Vanecaro' means one who roams in the forest.

අථ සො අත්තානං ආවිකරොන්තො –

Then that prince, making himself known:

982.

982.

‘‘අස්සකාධිපතිස්සාහං, භන්තෙ පුත්තො වනෙචරො;

නාමං මෙ භික්ඛු තෙ බ්‍රූමි, සුජාතො ඉති මං විදූ.

'Venerable sir, I am the son of the ruler of Assaka, a forest-dweller. I tell you my name, O bhikkhu; they know me as Sujāta.

983.

983.

‘‘මිගෙ ගවෙසමානොහං, ඔගාහන්තො බ්‍රහාවනං;

මිගං තඤ්චෙව නාද්දක්ඛිං, තඤ්ච දිස්වා ඨිතො අහ’’න්ති. –

'Searching for deer, I plunged into the great forest; I did not see that very deer, but having seen you, I stand here.'

ආහ. තත්ථ අස්සකාධිපතිස්සාති අස්සකරට්ඨාධිපතිනො අස්සකරාජස්ස. භික්ඛූති ථෙරං ආලපති. මිගෙ ගවෙසමානොති මිගසූකරාදිකෙ ගවෙසන්තො, මිගවං චරන්තොති අත්ථො.

He said. Therein, 'assakādhipatissa' means of the ruler of the Assaka country, of the king of Assaka. With 'bhikkhu', he addresses the Elder. 'Mige gavesamāno' means searching for deer, boar, and the like; the meaning is 'roaming in the deer-forest'.

තං සුත්වා ථෙරො තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කරොන්තො –

Having heard that, the Elder, making a friendly exchange with him:

984.

984.

‘‘ස්වාගතං තෙ මහාපුඤ්ඤ, අථො තෙ අදුරාගතං;

එත්තො උදකමාදාය, පාදෙ පක්ඛාලයස්සු තෙ.

“Welcome to you, O one of great merit; indeed, your coming is not an ill coming. Take water from here and wash your feet.

985.

985.

‘‘ඉදම්පි පානීයං සීතං, ආභතං ගිරිගබ්භරා;

රාජපුත්ත තතො පිත්වා, සන්ථතස්මිං උපාවිසා’’ති. – ආහ;

“This cool water, too, has been brought from a mountain cave. O prince, having drunk from it, sit down upon the spread,” he said.

984. තත්ථ අදුරාගතන්ති දුරාගමනවජ්ජිතං, මහාපුඤ්ඤ, තෙ ඉධාගමනං ස්වාගතං, න තෙ අප්පකම්පි දුරාගමනං අත්ථි තුය්හඤ්ච මය්හඤ්ච පීතිසොමනස්සජනනතොති අධිප්පායො. ‘‘අධුනාගත’’න්තිපි පාඨො, ඉදානි ආගමනන්ති අත්ථො.

984. Therein, as for 'adurāgataṃ', it means devoid of ill coming. O one of great merit, your coming here is a good coming. There is not even a little ill coming for you. This is the intention: because it gives rise to joy and gladness for both you and me. There is also the reading 'adhunāgataṃ'; the meaning is 'the coming now is a good coming'.

985. සන්ථතස්මිං උපාවිසාති අනන්තරහිතාය භූමියා අනිසීදිත්වා අමුකස්මිං තිණසන්ථාරකෙ නිසීදාති.

985. As for 'santhatasmiṃ upāvisā' ('sit down upon the spread'), the meaning is: not sitting on the bare ground, sit on such-and-such a grass spread.

තතො රාජකුමාරො ථෙරස්ස පටිසන්ථාරං සම්පටිච්ඡන්තො ආහ –

Then the prince, accepting the Elder's friendly welcome, said:

986.

986.

‘‘කල්‍යාණී වත තෙ වාචා, සවනීයා මහාමුනි;

නෙලා අත්ථවතී වග්ගු, මන්ත්වා අත්ථඤ්ච භාසසි.

“Truly lovely is your speech, O Great Sage, worthy to be heard; faultless, meaningful, and sweet, you speak having understood the meaning.

987.

987.

‘‘කා [Pg.244] තෙ රති වනෙ විහරතො, ඉසිනිසභ වදෙහි පුට්ඨො;

තව වචනපථං නිසාමයිත්වා, අත්ථධම්මපදං සමාචරෙමසෙ’’ති.

“What is your delight, O bull among sages, living in the forest? Speak, being asked. Having listened to your path of speech, we shall practice the path of what is beneficial and the Dhamma.”

986. තත්ථ කල්‍යාණීති සුන්දරා සොභනා. සවනීයාති සොතුං යුත්තා. නෙලාති නිද්දොසා. අත්ථවතීති අත්ථයුත්තා දිට්ඨධම්මිකාදිනා හිතෙන උපෙතා. වග්ගූති මධුරා. මන්ත්වාති ජානිත්වා පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දිත්වා. අත්ථන්ති අත්ථතො අනපෙතං එකන්තහිතාවහං.

986. Therein, 'kalyāṇī' means beautiful, splendid. 'Savanīyā' means worthy to be heard. 'Nelā' means without defect. 'Atthavatī' means meaningful, that is, endowed with benefit that is advantageous in this very life and so on. 'Vaggū' means sweet. 'Mantvā' means having known, having determined with wisdom. 'Atthaṃ' means that which is not devoid of benefit and is entirely conducive to welfare.

987. ඉසිනිසභාති ඉසීසු නිසභ ආජානීයසදිස. වචනපථන්ති වචනං. වචනමෙව හි අත්ථාධිගමස්ස උපායභාවතො ‘‘වචනපථ’’න්ති වුත්තං. අත්ථධම්මපදං සමාචරෙමසෙති ඉධ චෙව සම්පරායෙ ච අත්ථාවහං සීලාදිධම්මකොට්ඨාසං පටිපජ්ජාමසෙ.

987. 'Isinisabha' means a bull among sages, like a thoroughbred. 'Vacanapathaṃ' means speech. Indeed, because speech itself is the means for attaining benefit, it is called 'vacanapatha' ('path of speech'). 'Atthadhammapadaṃ samācaremase' means: we shall undertake the portion of the Dhamma, beginning with virtue, that is conducive to benefit both in this life and in the next.

ඉදානි ථෙරො අත්තනො සම්මාපටිපත්තිං තස්ස අනුච්ඡවිකං වදන්තො –

Now the Elder, speaking of his own right practice that was suitable for the prince:

988.

988.

‘‘අහිංසා සබ්බපාණීනං, කුමාරම්හාක රුච්චති;

ථෙය්‍යා ච අතිචාරා ච, මජ්ජපානා ච ආරති.

“Non-harming of all beings, O prince, is pleasing to us; and abstinence from theft, misconduct, and the drinking of intoxicants.

989.

989.

‘‘ආරති සමචරියා ච, බාහුසච්චං කතඤ්ඤුතා;

දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාසංසා, ධම්මා එතෙ පසංසියා’’ති. – ආහ;

“Abstinence, harmonious conduct, great learning, and gratitude—these principles are praiseworthy in this very life; these are qualities to be commended,” he said.

989. තත්ථ ආරති සමචරියා චාති යථාවුත්තා ච පාපධම්මතො ආරති, පටිවිරති කායසමතාදිසමචරියා ච. බාහුසච්චන්ති පරියත්තිබාහුසච්චං. කතඤ්ඤුතාති පරෙහි අත්තනො කතස්ස උපකාරස්ස ජානනා. පාසංසාති අත්ථකාමෙහි කුලපුත්තෙහි පකාරතො ආසංසිතබ්බා. ධම්මා එතෙති එතෙ යථාවුත්තා අහිංසාදිධම්මා. පසංසියාති විඤ්ඤූහි පසංසිතබ්බා.

989. Herein, ‘ārati samacariyā ca’ means, as stated, abstaining and especially refraining from unwholesome states, and harmonious practice such as bodily equanimity. ‘Bāhusaccaṃ’ means extensive learning in the scriptures. ‘Kataññutā’ means knowing the help done to oneself by others. ‘Pāsaṃsā’ means to be praised in various ways by clansmen who desire what is beneficial. ‘Dhammā ete’ means these aforementioned qualities, such as non-harming and so forth. ‘Pasaṃsiyā’ means to be praised by the wise.

එවං ථෙරො තස්ස අනුච්ඡවිකං සම්මාපටිපත්තිං වත්වා අනාගතංසඤාණෙන ආයුසඞ්ඛාරෙ ඔලොකෙන්තො ‘‘පඤ්චමාසමත්තමෙවා’’ති දිස්වා තං සංවෙජෙත්වා දළ්හං තත්ථ සම්මාපටිපත්තියං පතිට්ඨාපෙතුං ඉමං ගාථමාහ –

Thus the elder, having spoken to him about suitable right practice, and while observing his life-sustaining formations with the knowledge of the future, saw that he would live for only about five months. Having stirred a sense of spiritual urgency in him, and in order to firmly establish him in that right practice, he spoke this verse:

990.

990.

‘‘සන්තිකෙ [Pg.245] මරණං තුය්හං, ඔරං මාසෙහි පඤ්චහි;

රාජපුත්ත විජානාහි, අත්තානං පරිමොචයා’’ති.

“Death is near you, within five months; O prince, understand this and liberate yourself.”

තත්ථ අත්තානං පරිමොචයාති අත්තානං අපායදුක්ඛතො මොචෙහි.

Therein, ‘attānaṃ parimocaya’ means: liberate yourself from the suffering of the woeful states.

තතො කුමාරො අත්තනො මුත්තියා උපායං පුච්ඡන්තො ආහ –

Then the prince, asking for a means to his own liberation, said:

991.

991.

‘‘කතමං ස්වාහං ජනපදං ගන්ත්වා, කිං කම්මං කිඤ්ච පොරිසං;

කාය වා පන විජ්ජාය, භවෙය්‍යං අජරාමරො’’ති.

“To which country should I go? What action and what endeavor, or by what skill or knowledge, could I become ageless and deathless?”

තත්ථ කතමං ස්වාහන්ති කතමං සු අහං, කතමං නූති අත්ථො. කිං කම්මං කිඤ්ච පොරිසන්ති කත්වාති වචනසෙසො. පොරිසන්ති පුරිසකිච්චං.

Herein, ‘katamaṃ svāhaṃ’ is divided as ‘katamaṃ su ahaṃ’; the meaning is ‘which indeed?’ In ‘kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ,’ the ellipsis to be supplied is ‘having done.’ ‘Porisaṃ’ means a man's duty.

තතො ථෙරො තස්ස ධම්මං දෙසෙතුං ඉමා ගාථායො අවොච –

Then the elder, in order to teach him the Dhamma, spoke these verses:

992.

992.

‘‘න විජ්ජතෙ සො පදෙසො, කම්මං විජ්ජා ච පොරිසං;

යත්ථ ගන්ත්වා භවෙ මච්චො, රාජපුත්තාජරාමරො.

“There is no such place, no deed, no knowledge, nor human effort, where a mortal can go, O prince, to become ageless and deathless.”

993.

993.

‘‘මහද්ධනා මහාභොගා, රට්ඨවන්තොපි ඛත්තියා;

පහූතධනධඤ්ඤාසෙ, තෙපි නො අජරාමරා.

“Those of great wealth and great possessions, even nobles who possess kingdoms, abundant in wealth and grain—they too are not ageless and deathless.”

994.

994.

‘‘යදි තෙ සුතා අන්ධකවෙණ්ඩුපුත්තා, සූරා වීරා වික්කන්තප්පහාරිනො;

තෙපි ආයුක්ඛයං පත්තා, විද්ධස්තා සස්සතීසමා.

“If you have heard of the sons of Andhakaveṇḍu—heroes, brave, striking with victorious blows—they too reached the end of their lifespan, destroyed, though they seemed eternal.”

995.

995.

‘‘ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා වෙස්සා, සුද්දා චණ්ඩාලපුක්කුසා;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච ජාතියා, තෙපි නො අජරාමරා.

“Nobles, brahmins, merchants, and laborers, outcastes and scavengers; these and others of various births—they too are not ageless and deathless.”

996.

996.

‘‘යෙ මන්තං පරිවත්තෙන්ති, ඡළඞ්ගං බ්‍රහ්මචින්තිතං;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච විජ්ජාය, තෙපි නො අජරාමරා.

“Those who recite the sacred texts, the six-limbed, conceived by the holy sages; these and others with their knowledge—they too are not ageless and deathless.”

997.

997.

‘‘ඉසයො චාපි යෙ සන්තා, සඤ්ඤතත්තා තපස්සිනො;

සරීරං තෙපි කාලෙන, විජහන්ති තපස්සිනො.

“The sages too, who are peaceful, self-controlled, and austere; even those ascetics, in time, abandon the body.”

998.

998.

‘‘භාවිතත්තාපි අරහන්තො, කතකිච්චා අනාසවා;

නික්ඛිපන්ති ඉමං දෙහං, පුඤ්ඤපාපපරික්ඛයා’’ති.

“Even Arahants, who have developed themselves, whose task is done and who are free from taints, lay down this body through the exhaustion of merit and demerit.”

992. තත්ථ [Pg.246] යත්ථ ගන්ත්වාති යං පදෙසං ගන්ත්වා කම්මං විජ්ජං පොරිසඤ්ච කායපයොගෙන ඉතරපයොගෙන ච උපගන්ත්වා පාපුණිත්වා භවෙය්‍ය අජරාමරොති අත්ථො.

992. Therein, 'yattha gantvā' means: having gone to whatever place, and having approached and attained action, knowledge, and human effort by means of bodily exertion and verbal exertion, one would become ageless and deathless—this is the meaning.

993. හෙට්ඨිමකොටියා කොටිසතාදිපරිමාණං සංහරිත්වා ඨපිතං මහන්තං ධනං එතෙසන්ති මහද්ධනා. කුම්භත්තයාදිකහාපණපරිබ්බයො මහන්තො භොගො එතෙසන්ති මහාභොගා. රට්ඨවන්තොති රට්ඨසාමිකා, අනෙකයොජනපරිමාණං රට්ඨං පසාසන්තාති අධිප්පායො. ඛත්තියාති ඛත්තියජාතිකා. පහූතධනධඤ්ඤාසෙති මහාධනධඤ්ඤසන්නිචයා, අත්තනො පරිසාය ච සත්තට්ඨසංවච්ඡරපහොනකධනධඤ්ඤසන්නිචයා. තෙපි නො අජරාමරාති ජරාමරණධම්මා එව, මහද්ධනතාදීනිපි තෙසං උපරි නිපතන්තං ජරාමරණං නිවත්තෙතුං න සක්කොන්තීති අත්ථො.

993. They are 'mahaddhanā' (of great wealth) because they have great wealth, which, at the lowest limit, is collected and kept in an amount of a hundred koṭis and so on. They are 'mahābhogā' (of great possessions) because they have great possessions, that is, a daily expenditure of coins amounting to three pots and so on. 'Raṭṭhavanto' means lords of a country; the intention is that they rule a country measuring many yojanas. 'Khattiyā' means those of the khattiya caste. 'Pahūtadhanadhaññāse' means having great stores of wealth and grain, having stores of wealth and grain sufficient for themselves and their retinue for seven or eight years. 'Tepi no ajarāmarā' means: they are indeed subject to aging and death; even their great wealth and so on cannot turn back the aging and death that befalls them—this is the meaning.

994. අන්ධකවෙණ්ඩුපුත්තාති අන්ධකවෙණ්ඩුස්ස පුත්තාති පඤ්ඤාතා. සූරාති සත්තිමන්තො. වීරාති වීරියවන්තො. වික්කන්තප්පහාරිනොති සූරවීරභාවෙනෙව පටිසත්තුබලං වික්කම්ම පසය්හ පහරණසීලා. විද්ධස්තාති විනට්ඨා. සස්සතීසමාති කුලපරම්පරාය සස්සතීහි චන්දසූරියාදීහි සමානා, තෙපි අචිරකාලපවත්තකුලන්වයාති අත්ථො.

994. ‘Andhakaveṇḍuputtā’ means those renowned as the sons of Andhakaveṇḍu. ‘Sūrā’ means they are possessed of strength. ‘Vīrā’ means they are possessed of energy. ‘Vikkantappahārino’ means that by their very heroism and valor, they are accustomed to overcoming the enemy's forces and striking them down by force. ‘Viddhastā’ means they are destroyed. ‘Sassatisamā’ means that through their family lineage, they are equal to the so-called eternal ones, such as the moon and the sun; the meaning is that they too are of a family lineage that has not endured for long.

995. ජාතියාති අත්තනො ජාතියා, විසිට්ඨතරා පන ජාතිපි නෙසං ජරාමරණං නිවත්තෙතුං න සක්කොතීති අත්ථො.

995. ‘Jātiyā’ means by one’s own birth; furthermore, even a more distinguished birth is not able to turn back their aging and death—this is the meaning.

996. මන්තන්ති වෙදං. ඡළඞ්ගන්ති කප්පබ්‍යාකරණනිරුත්තිසික්ඛාඡන්දොවිචිතිජොතිසත්ථසඞ්ඛාතෙහි ඡහි අඞ්ගෙහි ඡළඞ්ගං. බ්‍රහ්මචින්තිතන්ති බ්‍රහ්මෙහි අට්ඨකාදීහි චින්තිතං පඤ්ඤාචක්ඛුනා දිට්ඨං.

996. ‘Mantaṃ’ means the Veda. ‘Chaḷaṅgaṃ’ means having six limbs, with the six limbs designated as: Kappa (ritual), Vyākaraṇa (grammar), Nirutti (etymology), Sikkhā (phonetics), Chandoviciti (metrics), and Jotisattha (astronomy). ‘Brahmacintitaṃ’ means it was contemplated by the holy sages, such as Aṭṭhaka and others, and seen with the eye of wisdom.

997. සන්තාති උපසන්තකායවචීකම්මන්තා. සඤ්ඤතත්තාති සඤ්ඤතචිත්තා. තපස්සිනොති තපනිස්සිතා.

997. ‘Santā’ means those whose bodily and verbal actions are pacified. ‘Saññatattā’ means those with restrained minds. ‘Tapassino’ means those devoted to the ascetic practice that torments the defilements.

ඉදානි කුමාරො අත්තනා කත්තබ්බං වදන්තො –

Now the prince, stating what was to be done by himself:

999.

999.

‘‘සුභාසිතා අත්ථවතී, ගාථායො තෙ මහාමුනි;

නිජ්ඣත්තොම්හි සුභට්ඨෙන, ත්වඤ්ච මෙ සරණං භවා’’ති. –

“Well-spoken and meaningful are your verses, O Great Sage. I have been made to contemplate by your excellent words; be my refuge.”

ආහ[Pg.247]. තත්ථ නිජ්ඣත්තොම්හීති නිජ්ඣාපිතො ධම්මොජසඤ්ඤාය සඤ්ඤත්තිගතො අම්හි. සුභට්ඨෙනාති සුට්ඨු භාසිතෙන.

He said. Therein, ‘nijjhattomhi’ means: I have been caused to contemplate and have arrived at understanding through the wisdom of the essence of the Dhamma. ‘Subhaṭṭhena’ means: by that which is well-spoken.

තතො ථෙරො තං අනුසාසන්තො ඉමං ගාථං අභාසි –

Then the elder, wishing to instruct him, spoke this verse:

1000.

1000.

‘‘මා මං ත්වං සරණං ගච්ඡ, තමෙව සරණං වජ;

සක්‍යපුත්තං මහාවීරං, යමහං සරණං ගතො’’ති.

“Do not go to me for refuge; go to him for refuge—the Sakyan son, the great hero, to whom I have gone for refuge.”

තතො රාජකුමාරො ආහ –

Then the prince said:

1001.

1001.

‘‘කතරස්මිං සො ජනපදෙ, සත්ථා තුම්හාක මාරිස;

අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡිස්සං, ජිනං අප්පටිපුග්ගල’’න්ති.

“In which country is your teacher, venerable sir? I too will go to see the Conqueror, the unequalled person.”

පුන ථෙරො ආහ –

Again, the elder said:

1002.

1002.

‘‘පුරත්ථිමස්මිං ජනපදෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

තත්ථාසි පුරිසාජඤ්ඤො, සො ච ඛො පරිනිබ්බුතො’’ති.

“In the eastern country, born of the Okkāka clan, there was a noble man; and he, indeed, has attained final Nibbāna.”

තත්ථ ථෙරෙන නිසින්නපදෙසතො මජ්ඣිමදෙසස්ස පාචීනදිසාභාගත්තා වුත්තං ‘‘පුරත්ථිමස්මිං ජනපදෙ’’ති.

Therein, it was said by the elder, 'in the eastern country,' because from the place where he was sitting, the Middle Country is in the eastern direction.

එවං සො රාජපුත්තො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නමානසො සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨහි. තෙන වුත්තං –

Thus, that prince, having heard the elder's Dhamma discourse, with a confident mind, became established in the refuges and in the precepts. Therefore, it was said:

1003.

1003.

‘‘සචෙ හි බුද්ධො තිට්ඨෙය්‍ය, සත්ථා තුම්හාක මාරිස;

යොජනානි සහස්සානි, ගච්ඡෙය්‍යං පයිරුපාසිතුං.

“If the Buddha, your teacher, were still living, venerable sir, I would travel thousands of leagues to attend upon him.”

1004.

1004.

‘‘යතො ච ඛො පරිනිබ්බුතො, සත්ථා තුම්හාක මාරිස;

නිබ්බුතම්පි මහාවීරං, ගච්ඡාමි සරණං අහං.

“But since your teacher has attained final Nibbāna, venerable sir, I go for refuge to the great hero, even though he has attained Nibbāna.

1005.

1005.

‘‘උපෙමි සරණං බුද්ධං, ධම්මඤ්චාපි අනුත්තරං;

සඞ්ඝඤ්ච නරදෙවස්ස, ගච්ඡාමි සරණං අහං.

“I go for refuge to the Buddha, and to the unexcelled Dhamma; and to the Sangha of the Teacher of gods and humans, I go for refuge.

1006.

1006.

‘‘පාණාතිපාතා විරමාමි ඛිප්පං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයාමි;

අමජ්ජපො නො ච මුසා භණාමි, සකෙන දාරෙන ච හොමි තුට්ඨො’’ති.

“I quickly abstain from killing living beings; I avoid taking what is not given in the world; I am not a drinker of intoxicants, nor do I speak falsehoods; and I am content with my own wife.”

එවං [Pg.248] පන තං සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨිතං ථෙරො එවමාහ ‘‘රාජකුමාර, තුය්හං ඉධ අරඤ්ඤවාසෙන අත්ථො නත්ථි, න චිරං තව ජීවිතං, පඤ්චමාසබ්භන්තරෙ එව කාලං කරිස්සසි, තස්මා තව පිතු සන්තිකමෙව ගන්ත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායණො භවෙය්‍යාසී’’ති වත්වා අත්තනො සන්තිකෙ ධාතුයො දත්වා විස්සජ්ජෙසි. සො ගච්ඡන්තො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකං වචනෙන ඉතො ගමිස්සාමි, තුම්හෙහිපි මය්හං අනුකම්පාය තත්ථ ආගන්තබ්බ’’න්ති වත්වා ථෙරස්ස අධිවාසනං විදිත්වා වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පිතු නගරං ගන්ත්වා උය්‍යානං පවිසිත්වා අත්තනො ආගතභාවං රඤ්ඤො නිවෙදෙසි.

The elder spoke thus to that prince, who was established in the refuges and the precepts: “Prince, for you there is no benefit from dwelling in the forest here. Your life will not be long; within five months you will pass away. Therefore, having gone to your father’s presence, and having performed meritorious deeds beginning with giving, may you become one whose destination is the celestial realm.” Having spoken thus, and having given the relics that were in his presence, he sent him away. As he was going, he said, “Venerable sir, by your word I will go. You too, out of compassion for me, should come there.” Having said this, and having perceived the elder’s consent, he paid homage, circumambulated him, went to his father’s city, entered the park, and informed the king of his arrival.

තං සුත්වා රාජා සපරිවාරො උය්‍යානං ගන්ත්වා කුමාරං ආලිඞ්ගිත්වා අන්තෙපුරං නෙත්වා අභිසිඤ්චිතුකාමො අහොසි. කුමාරො ‘‘දෙව, මය්හං අප්පකං ආයු, ඉතො චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන මරණං භවිස්සති, කිං මෙ රජ්ජෙන, තුම්හෙ නිස්සාය පුඤ්ඤමෙව කරිස්සාමී’’ති වත්වා ථෙරස්ස ගුණං රතනත්තයස්ස ච ආනුභාවං පවෙදෙසි. තං සුත්වා රාජා සංවෙගප්පත්තො රතනත්තයෙ ච ථෙරෙ ච පසන්නමානසො මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා මහාකච්චායනත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ දූතං පාහෙසි. ථෙරොපි රාජානං මහාජනඤ්ච අනුග්ගණ්හන්තො ආගච්ඡි. රාජා ච සපරිවාරො දූරතොව පච්චුග්ගමනං කත්වා ථෙරං විහාරං පවෙසෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්තො සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨහි. කුමාරො ච සීලානි සමාදියිත්වා ථෙරං භික්ඛූ චෙව සක්කච්චං උපට්ඨහන්තො දානානි දදන්තො ධම්මං සුණන්තො චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සත්තරතනපටිමණ්ඩිතො සත්තයොජනප්පමාණො රථො උප්පජ්ජි, අනෙකානි චස්ස අච්ඡරාසහස්සානි පරිවාරො අහොසි.

Hearing that, the king, together with his retinue, went to the park, embraced the prince, and, leading him into the inner palace, was desirous of consecrating him. The prince said, “Your Majesty, my lifespan is short; after the passing of four months from now, death will occur. What use is kingship to me? Relying on you, I will perform only merit.” Having spoken thus, he made known the virtues of the elder and the power of the Triple Gem. Hearing that, the king was struck with a sense of urgency, and with a mind of faith in the Triple Gem and the elder, he had a great monastery built and sent a messenger to the Elder Mahākaccāyana. The elder, for the welfare of the king and the great populace, came. The king, together with his retinue, went to meet him from afar, and having led the elder into the monastery, he attended to him respectfully with the four requisites and became established in the refuges and the precepts. The prince, too, having undertaken the precepts, attended respectfully to the elder and the monks, gave gifts, and listened to the Dhamma. After the passing of four months, he passed away and arose in the Tāvatiṃsa celestial realm. Through the power of his merit, a chariot measuring seven yojanas and adorned with the seven kinds of jewels arose, and many thousands of celestial nymphs became his retinue.

රාජා කුමාරස්ස සරීරසක්කාරං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච මහාදානං පවත්තෙත්වා චෙතියස්ස පූජං අකාසි, තත්ථ මහාජනො සන්නිපති, ථෙරොපි සපරිවාරො තං පදෙසං උපගඤ්ඡි. අථ දෙවපුත්තො අත්තනා කතකුසලකම්මං ඔලොකෙත්වා කතඤ්ඤුතාය ‘‘ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිස්සාමි, සාසනගුණෙ ච පාකටෙ කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා දිබ්බරථං ආරුය්හ මහතා පරිවාරෙන දිස්සමානරූපො ආගන්ත්වා රථා ඔරුය්හ ථෙරස්ස පාදෙ වන්දිත්වා [Pg.249] පිතරා සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ථෙරං පයිරුපාසමානො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. තං ථෙරො ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

The king, having performed the funeral rites for the prince well, and having instituted a great donation for the community of monks, made an offering to the cetiya. A great crowd gathered there. The elder, too, with his retinue, approached that place. Then the devaputta, having reflected on the wholesome kamma he had performed, and out of gratitude, thought, “I will go and pay homage to the elder, and I will make manifest the virtues of the Teaching.” Having thought thus, he mounted the divine chariot and, with a great retinue, came in a visible form. Descending from the chariot, he paid homage to the elder’s feet, exchanged friendly greetings with his father, and stood attending upon the elder with his hands raised in reverence. The elder questioned him with these verses:

1007.

1007.

‘‘සහස්සරංසීව යථාමහප්පභො, දිසං යථා භාති නභෙ අනුක්කමං;

තථාපකාරො තවායං මහාරථො, සමන්තතො යොජනසත්තමායතො.

“Like the thousand-rayed sun, of great splendor, as it travels through the sky illuminating the directions; of such a kind is this great chariot of yours, measuring seven yojanas all around.

1008.

1008.

‘‘සුවණ්ණපට්ටෙහි සමන්තමොත්ථටො, උරස්ස මුත්තාහි මණීහි චිත්තිතො;

ලෙඛා සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස ච, සොභෙන්ති වෙළුරියමයා සුනිම්මිතා.

“Covered all around with plates of gold, the base of its pole is adorned with pearls and gems; well-made designs of beryl, on plates of gold and silver, adorn it.

1009.

1009.

‘‘සීසඤ්චිදං වෙළුරියස්ස නිම්මිතං, යුගඤ්චිදං ලොහිතකාය චිත්තිතං;

යුත්තා සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස ච, සොභන්ති අස්සා ච ඉමෙ මනොජවා.

“This pole-head is fashioned of beryl, this yoke is adorned with red gems; and these steeds, swift as thought, adorned with gold and silver, are resplendent.

1010.

1010.

‘‘සො තිට්ඨසි හෙමරථෙ අධිට්ඨිතො, දෙවානමින්දොව සහස්සවාහනො;

පුච්ඡාමි තාහං යසවන්ත කොවිදං, කථං තයා ලද්ධො අයං උළාරො’’ති.

“You stand established upon this golden chariot, like Indra, the lord of devas, with his thousand steeds. I ask you, O glorious and wise one: how was this sublime glory obtained by you?”

1007. තත්ථ සහස්සරංසීති සූරියො. සො හි අනෙකසහස්සරංසිමන්තතාය ‘‘සහස්සරංසී’’ති වුච්චති. යථාමහප්පභොති අත්තනො මහත්තස්ස අනුරූපප්පභො. යථා හි මහත්තෙන සූරියමණ්ඩලෙන සදිසං ජොතිමණ්ඩලං නත්ථි, එවං පභායපි. තථා හි තං එකස්මිං ඛණෙ තීසු මහාදීපෙසු ආලොකං ඵරන්තං තිට්ඨති. දිසං යථා භාති නභෙ අනුක්කමන්ති නභෙ ආකාසෙ යථෙව දිසං අනුක්කමන්තො ගච්ඡන්තො යථා යෙන පකාරෙන භාති දිබ්බති ජොතති. තථාපකාරොති තාදිසාකාරො. තවායන්ති තව අයං.

1007. Herein, `sahassaraṃsī` means the sun. It is called `sahassaraṃsī` because it possesses many thousands of rays. `Yathāmahappabho` means having a splendor appropriate to its greatness. For just as there is no luminous orb equal in greatness to the solar disc, so too is its splendor. Indeed, in a single moment it stands pervading the three great continents with light. `Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ` means: in the sky, just as, while traveling, it shines upon the directions in a certain way; `bhāti` means it shines, radiates, and gleams. `Tathāpakāro` means of such a kind. `Tavāyaṃ` is to be divided as `tava ayaṃ`, meaning 'this of yours'.

1008. සුවණ්ණපට්ටෙහීති [Pg.250] සුවණ්ණමයෙහි පට්ටෙහි. සමන්තමොත්ථටො සමන්තතො ඡාදිතො. උරස්සාති උරො අස්ස, රථස්ස උරොති ච ඊසාමූලං වදති. ලෙඛාති වෙළුරියමයා මාලාකම්මලතාකම්මාදිලෙඛා. තාසං සුවණ්ණපට්ටෙසු ච රජතපට්ටෙසු ච දිස්සමානත්තා වුත්තං ‘‘සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස චා’’ති. සොභෙන්තීති රථං සොභයන්ති.

1008. ‘Suvaṇṇapaṭṭehīti’ means with golden plates. ‘Samantamotthaṭo’ means covered all around. ‘Urassāti’ means its chest, that is, the chariot's chest, which refers to the base of the pole (īsāmūlaṃ). ‘Lekhāti’ refers to designs such as garland-work and creeper-work made of beryl. Because they are seen on both the golden plates and the silver plates, it is said, ‘of gold and of silver.’ ‘Sobhentīti’ means they adorn the chariot.

1009. සීසන්ති රථකුබ්බරසීසං. වෙළුරියස්ස නිම්මිතන්ති වෙළුරියෙන නිම්මිතං, වෙළුරියමණිමයන්ති අත්ථො. ලොහිතකායාති ලොහිතකමණිනා, යෙන කෙනචි රත්තමණිනා වා. යුත්තාති යොජිතා, අථ වා යොත්තා සුවණ්ණස්ස ච රූපියස්ස චාති සුවණ්ණමයා ච රූපියමයා ච යොත්තා, සඞ්ඛලිකාති අත්ථො.

1009. ‘Sīsaṃ’ means the head of the chariot-pole. ‘Veḷuriyassa nimmitaṃ’ means fashioned from beryl; the meaning is made of beryl gems. ‘Lohitakāya’ means with a red gem, or with any kind of red gem. ‘Yuttā’ means yoked; or alternatively, ‘yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca’ means harnesses made of gold and made of silver; the meaning is chains.

1010. අධිට්ඨිතොති අත්තනො දෙවිද්ධියා සකලමිදං ඨානං අභිභවිත්වා ඨිතො. සහස්සවාහනොති සහස්සයුත්තවාහනො, සහස්සආජානීයයුත්තරථො දෙවානමින්දො යථාති අධිප්පායො. යසවන්තාති ආලපනං, යසස්සීති අත්ථො. කොවිදන්ති කුසලඤාණවන්තං, රථාරොහනෙ වා ඡෙකං. අයං උළාරොති අයං උළාරො මහන්තො යසොති අධිප්පායො.

1010. ‘Adhiṭṭhito’ means standing, having overcome this entire place through his own divine power. ‘Sahassavāhano’ means one with a vehicle yoked with a thousand, a chariot yoked with a thousand thoroughbreds—the intention is ‘like the king of the gods.’ ‘Yasavanta’ is a form of address, meaning ‘O glorious one.’ ‘Kovidaṃ’ means one possessing skillful knowledge, or skilled in chariot riding. ‘Ayaṃ uḷāro’ means this is a splendid, great glory—this is the intention.

එවං ථෙරෙන පුට්ඨො දෙවපුත්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Thus questioned by the elder, the devaputta replied with these verses:

1011.

1011.

‘‘සුජාතො නාමහං භන්තෙ, රාජපුත්තො පුරෙ අහුං;

ත්වඤ්ච මං අනුකම්පාය, සඤ්ඤමස්මිං නිවෙසයි.

“Venerable sir, I am named Sujāta; formerly I was a prince. And you, out of compassion for me, established me in restraint.”

1012.

1012.

‘‘ඛීණායුකඤ්ච මං ඤත්වා, සරීරං පාදාසි සත්ථුනො;

ඉමං සුජාත පූජෙහි, තං තෙ අත්ථාය හෙහිති.

“And knowing that my life was ending, you gave me the relic of the Teacher, saying: ‘Sujāta, worship this; that will be for your benefit.’”

1013.

1013.

‘‘තාහං ගන්ධෙහි මාලෙහි, පූජයිත්වා සමුය්‍යුතො;

පහාය මානුසං දෙහං, උපපන්නොම්හි නන්දනං.

“I, diligently engaged, having worshipped with perfumes and garlands, abandoned the human body and was reborn in Nandana.”

1014.

1014.

‘‘නන්දනෙ ච වනෙ රම්මෙ, නානාදිජගණායුතෙ;

රමාමි නච්චගීතෙහි, අච්ඡරාහි පුරක්ඛතො’’ති.

“And in the delightful Nandana forest, which is filled with various flocks of birds, I rejoice with dancing and singing, attended by celestial nymphs.”

1012-3. තත්ථ [Pg.251] සරීරන්තී සරීරධාතුං. හෙහිතීති භවිස්සති. සමුය්‍යුතොති සම්මා උය්‍යුත්තො, යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො.

Therein, ‘sarīraṃ’ means the bodily relic. ‘Hehiti’ means ‘it will be.’ ‘Samuyyuto’ means ‘well-engaged;’ the meaning is ‘strenuously engaged.’

එවං දෙවපුත්තො ථෙරෙන පුච්ඡිතමත්ථං කථෙත්වා ථෙරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පිතරං ආපුච්ඡිත්වා රථං ආරුය්හ දෙවලොකමෙව ගතො. ථෙරොපි තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය විත්ථාරෙන ධම්මකථං කථෙසි. සා ධම්මකථා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසි. අථ ථෙරො තං සබ්බං අත්තනා ච තෙන ච කථිතනියාමෙනෙව සඞ්ගීතිකාලෙ ධම්මසඞ්ගාහකානං ආරොචෙසි, තෙ ච තං තථා සඞ්ගහං ආරොපෙසුන්ති.

Thus, the devaputta, having spoken on the matter asked by the elder, paid homage to the elder, circumambulated him, took leave of his father, mounted the chariot, and went to the deva world itself. The elder also, having made that matter the basis of his discourse, gave a detailed Dhamma talk to the assembled company. That Dhamma talk was beneficial for the great multitude. Then, at the time of the council, the elder reported all of that to the compilers of the Dhamma in the very manner it was spoken by himself and by that devaputta, and they included that matter in the collection just so.

චූළරථවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Cūḷaratha Vimāna is concluded.

14. මහාරථවිමානවණ්ණනා

14. The Commentary on the Mahāratha Vimāna

සහස්සයුත්තං හයවාහනං සුභන්ති මහාරථවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනෙ ගොපාලස්ස නාම දෙවපුත්තස්ස අත්තනො විමානතො නික්ඛමිත්වා සහස්සයුත්තං මහන්තං දිබ්බරථං අභිරුය්හ මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතියා දෙවිද්ධියා උය්‍යානකීළනත්ථං ගච්ඡන්තස්ස අවිදූරෙ පාතුරහොසි. තං දිස්වා දෙවපුත්තො සඤ්ජාතගාරවබහුමානො සහසා රථතො ඔරුය්හ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගය්හ අට්ඨාසි.

The Mahāratha Vimāna is the one beginning with the words, 'Beautiful, with a vehicle of horses, yoked with a thousand.' What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove. And at that time, the Venerable Mahāmoggallāna, while touring the deva realms in the manner previously described, appeared in the Tāvatiṃsa realm not far from a devaputta named Gopāla, who, having emerged from his own mansion, having mounted a great divine chariot yoked with a thousand horses, and accompanied by a great retinue, was proceeding with great divine power for the purpose of sport in the park. Seeing him, the devaputta, in whom reverence and great respect had arisen, quickly descended from the chariot, approached, paid homage with the five-point prostration, and stood with his hands raised in reverence to his head.

තස්සිදං පුබ්බකම්මං – සො කිර විපස්සිං භගවන්තං සුවණ්ණමාලාය පූජෙත්වා ‘‘ඉමස්ස පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන මය්හං භවෙ භවෙ සොවණ්ණමයා උරච්ඡදමාලා නිබ්බත්තතූ’’ති කතපණිධානාය අනෙකකප්පෙසු සුගතීසුයෙව සංසරන්තියා කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තාය යථාපණිධානං සුවණ්ණමාලාලාභෙන ‘‘උරච්ඡදමාලා’’ති ලද්ධනාමාය දෙවකඤ්ඤාසදිසාය රාජධීතාය ආචරියො ගොපාලො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා සසාවකසඞ්ඝස්ස කස්සපස්ස භගවතො අසදිසදානාදීනි මහාදානානි පවත්තෙත්වා ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කභාවෙන අත්තානං රාජධීතරඤ්ච උද්දිස්ස සත්ථාරා දෙසිතං [Pg.252] ධම්මං සුත්වාපි විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො පුථුජ්ජනකාලකිරියමෙව කත්වා යථූපචිතපුඤ්ඤානුභාවෙන තාවතිංසෙසු යොජනසතිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති, අනෙකකොටිඅච්ඡරාපරිවාරො අහොසි, සත්තරතනමයො චස්ස සහස්සයුත්තො සුවිභත්තභිත්තිවිචිත්තො සිනිද්ධමධුරනිග්ඝොසො අත්තනො පභාසමුදයෙන අවහසන්තො විය දිවඞ්කරමණ්ඩලං දිබ්බො ආජඤ්ඤරථො නිබ්බත්ති.

This was his past kamma. It is said that he had been a brahmin named Gopāla, the teacher of a certain princess. This princess, having honored the Blessed One Vipassī with a golden garland, had made the aspiration, 'By the power of this merit, may a golden chest-garland arise for me in every life.' After wandering only in happy destinies for many eons, during the time of the Blessed One Kassapa, she was born in the womb of the chief queen of King Kikī of Kāsi. In accordance with her aspiration, by obtaining a golden garland, she received the name 'Uracchadamālā' and was like a celestial maiden. Her teacher, the brahmin Gopāla, offered great gifts, such as the incomparable alms, to the Blessed One Kassapa together with his community of disciples. However, due to the immaturity of his faculties, he was unable to bring about any special attainment, even after hearing the Dhamma taught by the Teacher with reference to himself and the princess. Having thus passed away as an ordinary person, by the power of his accumulated merit, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion a hundred yojanas in extent. He had a retinue of many crores of celestial nymphs. And for him, a divine chariot of thoroughbreds arose, made of the seven kinds of jewels, yoked with a thousand horses, variegated with well-divided panels, with a smooth and sweet sound, and appearing to mock the orb of the sun with the mass of its own radiance.

සො තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා අපරාපරං දෙවෙසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන යථාවුත්තසම්පත්තිවිභවො ගොපාලො එව නාම දෙවපුත්තො හුත්වා තාවතිංසෙසුයෙව නිබ්බත්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො…පෙ… අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගය්හ අට්ඨාසී’’ති.

Having enjoyed divine bliss there for the full extent of his lifespan, and wandering successively only among the heavens, at the time of this Buddha's appearance, by the remaining result of that very kamma, he was reborn as a devaputta named Gopāla in the Tāvatiṃsa heaven, possessing the wealth and glory as described before. With reference to this, it was said: 'At that time, the Venerable Mahāmoggallāna... stood with his hands raised in reverence to his head.'

එවං පන උපසඞ්කමිත්වා ඨිතං තං දෙවපුත්තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

The Venerable Mahāmoggallāna then asked that devaputta, who had thus approached and was standing there, with these verses:

1015.

1015.

‘‘සහස්සයුත්තං හයවාහනං සුභං, ආරුය්හිමං සන්දනං නෙකචිත්තං;

උය්‍යානභූමිං අභිතො අනුක්කමං, පුරින්දදො භූතපතීව වාසවො.

“Having mounted this beautiful, many-colored, horse-drawn chariot yoked with a thousand horses, traversing around the pleasure-garden, you shine like Vāsava, the Purindada, the lord of beings.

1016.

1016.

‘‘සොවණ්ණමයා තෙ රථකුබ්බරා උභො, ඵලෙහි අංසෙහි අතීව සඞ්ගතා;

සුජාතගුම්බා නරවීරනිට්ඨිතා, විරොචති පන්නරසෙව චන්දො.

“Golden are both your chariot railings, exceedingly well-fitted with their ends and shoulder-pieces. Of well-formed clusters, as if completed by heroic artisans, it shines like the moon on the fifteenth day.

1017.

1017.

‘‘සුවණ්ණජාලාවතතො රථො අයං, බහූහි නානාරතනෙහි චිත්තිතො;

සුනන්දිඝොසො ච සුභස්සරො ච, විරොචතී චාමරහත්ථබාහුභි.

“This chariot, overspread with a golden net, is adorned with many various gems. It has a delightful sound and is splendid, and is resplendent with arms holding chowries.

1018.

1018.

‘‘ඉමා [Pg.253] ච නාභ්‍යො මනසාභිනිම්මිතා, රථස්ස පාදන්තරමජ්ඣභූසිතා;

ඉමා ච නාභ්‍යො සතරාජිචිත්තිතා, සතෙරතා විජ්ජුරිවප්පභාසරෙ.

“And these hubs are as if created by the mind, adorned by the felloe and the middle of the spokes of the chariot's wheels. And these hubs, variegated with innumerable streaks, flash like lightning driven forth a hundredfold.

1019.

1019.

‘‘අනෙකචිත්තාවතතො රථො අයං, පුථූ ච නෙමී ච සහස්සරංසිකො;

තෙසං සරො සුය්‍යති වග්ගුරූපො, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං.

“This chariot is overspread with many variegated designs, and its felloe is broad and thousand-rayed. Their sound is heard, beautiful, like five-fold music being played.

1020.

1020.

‘‘සිරස්මිං චිත්තං මණිචන්දකප්පිතං, සදා විසුද්ධං රුචිරං පභස්සරං;

සුවණ්ණරාජීහි අතීව සඞ්ගතං, වෙළුරියරාජීව අතීව සොභති.

“On its head is a variegated ornament fashioned like a jeweled moon, ever pure, delightful, and radiant. Exceedingly harmonious with golden streaks, it shines exceedingly like a streak of beryl.

1021.

1021.

‘‘ඉමෙ ච වාළී මණිචන්දකප්පිතා, ආරොහකම්බූ සුජවා බ්‍රහූපමා;

බ්‍රහා මහන්තා බලිනො මහාජවා, මනො තවඤ්ඤාය තථෙව සිංසරෙ.

And these steeds, adorned with jeweled moon-ornaments, are tall and well-proportioned, of excellent speed, and comparable to Brahmās. Large, majestic, strong, and of great swiftness, knowing your mind, they proceed accordingly.

1022.

1022.

‘‘ඉමෙ ච සබ්බෙ සහිතා චතුක්කමා, මනො තවඤ්ඤාය තථෙව සිංසරෙ;

සමං වහන්තී මුදුකා අනුද්ධතා, ආමොදමානා තුරගානමුත්තමා.

And all these, together and four-footed, knowing your mind, proceed accordingly. The best of steeds, they pull evenly, are gentle, not agitated, and rejoicing.

1023.

1023.

‘‘ධුනන්ති වග්ගන්ති පතන්ති චම්බරෙ, අබ්භුද්ධුනන්තා සුකතෙ පිළන්ධනෙ;

තෙසං සරො සුය්‍යති වග්ගුරූපො, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියමිවප්පවාදිතං.

They shake their manes and tails, they move in formation, they proceed through the air, vigorously shaking their well-made ornaments. The sound of these is heard, lovely, like a five-fold musical instrument being played.

1024.

1024.

‘‘රථස්ස ඝොසො අපිළන්ධනාන ච, ඛුරස්ස නාදො අභිහිංසනාය ච;

ඝොසො සුවග්ගූ සමිතස්ස සුය්‍යති, ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රසංවනෙ.

The sound of the chariot and of the ornaments, the sound of hooves and of neighing, and the very lovely sound of the assembled divine host is heard, like the instruments of the gandhabbas in the Vicitralatā Grove.

1025.

1025.

‘‘රථෙ [Pg.254] ඨිතාතා මිගමන්දලොචනා, ආළාරපම්හා හසිතා පියංවදා;

වෙළුරියජාලාවතතා තනුච්ඡවා, සදෙව ගන්ධබ්බසූරග්ගපූජිතා.

Standing in the chariot are they, with eyes like young does, with thick eyelashes, smiling, speaking endearing words. With bodies covered by a net of beryl and having delicate skin, they are ever honored by gandhabbas and excellent devas.

1026.

1026.

‘‘තා රත්තරත්තම්බරපීතවාසසා, විසාලනෙත්තා අභිරත්තලොචනා;

කුලෙ සුජාතා සුතනූ සුචිම්හිතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

They are clad in red and yellow garments, have large eyes with reddish streaks, are well-born in noble families, have beautiful bodies, and smile purely. Standing in the chariot with hands raised in reverence, they attend upon you.

1027.

1027.

‘‘තා කම්බුකෙයූරධරා සුවාසසා, සුමජ්ඣිමා ඌරුථනූපපන්නා;

වට්ටඞ්ගුලියො සුමුඛා සුදස්සනා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

They, wearing golden bracelets, beautifully dressed, with slender waists, endowed with fine thighs and breasts, with rounded fingers, lovely-faced, and pleasant to behold, stand on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

1028.

1028.

‘‘අඤ්ඤා සුවෙණී සුසු මිස්සකෙසියො, සමං විභත්තාහි පභස්සරාහි ච;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

Some, very young, with beautiful braids and hair mixed with garlands; with hair-coils equally and variously divided, adorned with gold threads and radiant like sapphires, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

1029.

1029.

‘‘ආවෙළිනියො පදුමුප්පලච්ඡදා, අලඞ්කතා චන්දනසාරවාසිතා;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

Wearing garlands, adorned with lotus and water-lily petals, decorated, and perfumed with the essence of sandalwood, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

1030.

1030.

‘‘තා මාලිනියො පදුමුප්පලච්ඡදා, අලඞ්කතා චන්දනසාරවාසිතා;

අනුබ්බතා තා තව මානසෙ රතා, රථෙ ඨිතා පඤ්ජලිකා උපට්ඨිතා.

Those wearing garlands of lotus and water-lily petals, adorned, and perfumed with the heartwood of sandalwood, they are devoted to you, delighting in your mind, standing on the chariot with hands folded in reverence, in attendance.

1031.

1031.

‘‘කණ්ඨෙසු තෙ යානි පිළන්ධනානි, හත්ථෙසු පාදෙසු තථෙව සීසෙ;

ඔභාසයන්තී දස සබ්බසො දිසා, අබ්භුද්දයං සාරදිකොව භාණුමා.

The ornaments on their necks, on their hands, on their feet, and likewise on their heads, illuminate the ten directions completely, like the rising autumn sun, the radiant one.

1032.

1032.

‘‘වාතස්ස [Pg.255] වෙගෙන ච සම්පකම්පිතා, භුජෙසු මාලා අපිළන්ධනානි ච;

මුඤ්චන්ති ඝොසං රුචිරං සුචිං සුභං, සබ්බෙහි විඤ්ඤූහි සුතබ්බරූපං.

Shaken by the force of the wind, the garlands and ornaments on their arms emit a sound—delightful, pure, and lovely—a sound of a nature fit to be heard by all the wise.

1033.

1033.

‘‘උය්‍යානභූම්‍යා ච දුවද්ධතො ඨිතා, රථා ච නාගා තූරියානි ච සරො;

තමෙව දෙවින්ද පමොදයන්ති, වීණා යථා පොක්ඛරපත්තබාහුභි.

Standing on both sides of the park-ground are chariots, elephants, and musical instruments; and their sound, O Lord of Devas, delights you, just as a lute, when played by the skilled hands of a well-trained musician, delights the people.

1034.

1034.

‘‘ඉමාසු වීණාසු බහූසු වග්ගූසු, මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං පීතිං;

පවජ්ජමානාසු අතීව අච්ඡරා, භමන්ති කඤ්ඤා පදුමෙසු සික්ඛිතා.

As these many lutes—sweet-sounding, pleasing in nature, and stirring joy in the heart—are being played, the celestial nymphs, skilled maidens, wander about exceedingly, dancing upon divine lotuses.

1035.

1035.

‘‘යදා ච ගීතානි ච වාදිතානි ච, නච්චානි චිමානි සමෙන්ති එකතො;

අථෙත්ථ නච්චන්ති අථෙත්ථ අච්ඡරා, ඔභාසයන්තී උභතො වරිත්ථියො.

And when these songs, instrumental music, and dances blend together as one, then some celestial nymphs dance here, while other excellent women, watching, illuminate everything on both sides.

1036.

1036.

‘‘සො මොදසි තූරියගණප්පබොධනො, මහීයමානො වජිරාවුධොරිව;

ඉමාසු වීණාසු බහූසු වග්ගූසු, මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං පීතිං.

Thus you rejoice, your delight awakened by the host of celestial instruments, being honored like Indra, the wielder of the vajra.

1037.

1037.

‘‘කිං ත්වං පුරෙ කම්මමකාසි අත්තනා, මනුස්සභූතො පුරිමාය ජාතියා;

උපොසථං කං වා තුවං උපාවසි, කං ධම්මචරියං වතමාභිරොචයි.

What deed did you do for yourself in the past, when you were a human being in a former life? What Uposatha did you observe, or in what righteous conduct or vow did you delight?

1038.

1038.

‘‘නයීදමප්පස්ස කතස්ස කම්මුනො, පුබ්බෙ සුචිණ්ණස්ස උපොසථස්ස වා;

ඉද්ධානුභාවො විපුලො අයං තව, යං දෙවසඞ්ඝං අභිරොචසෙ භුසං.

This is not the result of a small deed done, nor of a well-practiced Uposatha in the past. This is your vast power and majesty, that you greatly outshine the assembly of devas.

1039.

1039.

‘‘දානස්ස [Pg.256] තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

Is this the fruit of your giving, or then of virtue, or of the act of reverential salutation? Being asked, declare that to me.

1015. තත්ථ සහස්සයුත්තන්ති සහස්සෙන යුත්තං, සහස්සං වා යුත්තං යොජිතං එතස්මින්ති සහස්සයුත්තං. කස්ස පනෙතං සහස්සන්ති? ‘‘හයවාහන’’න්ති අනන්තරං වුච්චමානත්තා හයානන්ති අයමත්ථො විඤ්ඤායතෙව. හයා වාහනං එතස්සාති හයවාහනං. කෙචි පන ‘‘සහස්සයුත්තහයවාහන’’න්ති අනුනාසිකලොපං එකමෙව සමාසපදං කත්වා වණ්ණෙන්ති, එතස්මිං පක්ඛෙ හයවාහනං විය වාහනන්ති අත්ථො යුජ්ජති. හයවාහනසහස්සයුත්තං යුත්තහයවාහනසහස්සන්ති හි අත්ථො. අපරෙ පන ‘‘සහස්සයුත්තන්ති සහස්සදිබ්බාජඤ්ඤයුත්ත’’න්ති වදන්ති. සන්දනන්ති රථං. නෙකචිත්තන්ති අනෙකචිත්තං නානාවිධවිචිත්තවන්තං. උය්‍යානභූමිං අභිතොති උය්‍යානභූමියා සමීපෙ. ‘‘අභිතො’’ති හි පදං අපෙක්ඛිත්වා සාමිඅත්ථෙ එතං උපයොගවචනං. කෙචි පන ‘‘උය්‍යානභූම්‍යා’’තිපි පඨන්ති, තෙ සද්දනයම්පි අනුපධාරෙන්තා පඨන්ති. අනුක්කමන්ති ගච්ඡන්තො පුරින්දදො භූතපතීව වාසවො විරොචසීති සම්බන්ධො.

1015. Therein, `sahassayuttaṃ` means yoked with a thousand, or a thousand is yoked to it. But whose thousand is this? Since `hayavāhana` is stated immediately after, the meaning 'of horses' is understood. `Hayavāhanaṃ` means 'one whose vehicle is horses.' Some, however, explain `sahassayuttahayavāhana` as a single compound word by eliding the nasal; in this case, the meaning 'a vehicle that is a horse-vehicle' is suitable, for the meaning is 'a thousand yoked horse-vehicles.' Others, however, say that `sahassayuttaṃ` means 'yoked with a thousand divine thoroughbreds.' `Sandanaṃ` means a chariot. `Nekacittaṃ` means having many designs, that is, possessing various intricate patterns. `Uyyānabhūmiṃ abhito` means near the park-ground. The word `abhito` is used here in the sense of proximity, governing the accusative case. Some, however, also read it as `uyyānabhūmyā`, but they read thus without considering the grammatical method. `Anukkamaṃ` means 'going along.' The connection of the words is as follows: 'Going along, you shine forth, Purindada, like Vāsava, the lord of beings.'

1016. සොවණ්ණමයාති සුවණ්ණමයා. තෙති තව. රථකුබ්බරා උභොති රථස්ස උභොසු පස්සෙසු වෙදිකා. යො හි රථස්ස සොභනත්ථඤ්චෙව උපරි ඨිතානං ගුත්තත්ථඤ්ච උභොසු පස්සෙසු වෙදිකාකාරෙන පරික්ඛෙපො කරීයති, තස්ස පුරිමභාගෙ උභොසු පස්සෙසු යාව රථීසා, තාව හත්ථෙහි ගහණයොග්ගො රථස්ස අවයවවිසෙසො, ඉධ සො එව කුබ්බරොති අධිප්පෙතො. තෙනෙවාහ ‘‘උභො’’ති. අඤ්ඤත්ථ පන රථීසා කුබ්බරොති වුච්චති. ඵලෙහීති රථූපත්ථම්භස්ස දක්ඛිණවාමභෙදෙහි ද්වීහි ඵලෙහි, පරියන්තාවෙත්ථ ඵලාති වුත්තා. අංසෙහීති කුබ්බරඵලෙ පතිට්ඨිතෙහි හෙට්ඨිමඅංසෙහි. අතීව සඞ්ගතාති අතිවිය සුට්ඨු සඞ්ගතා සුඵස්සිතා නිබ්බිවරා. ඉදඤ්ච සිප්පිවිරචිතෙ කිත්තිමරථෙ ලබ්භමානවිසෙසං තත්ථ ආරොපෙත්වා වුත්තං. සො පන අපොරිසතාය අකිත්තිමො සයංජාතො කෙනචි අඝටිතොයෙව. සුජාතගුම්බාති සුසණ්ඨිතථම්භකසමුදායා. යෙ හි වෙදිකාය නිරන්තරං ඨිතා සුසණ්ඨිතඝටකාදිඅවයවවිසෙසවන්තො ථම්භකසමුදායා, තෙසං [Pg.257] වසෙනෙවං වුත්තං ‘‘සුජාතගුම්බා’’ති. නරවීරනිට්ඨිතාති සිප්පාචරියෙහි නිට්ඨාපිතසදිසා. සිප්පාචරියා හි අත්තනො සරීරඛෙදං අචින්තෙත්වා වීරියබලෙන සිප්පස්ස සුට්ඨු විචාරණතො නරෙසු වීරියවන්තොති ඉධ ‘‘නරවීරා’’ති වුත්තා. නරවීරාති වා දෙවපුත්තස්ස ආලපනං. නිට්ඨිතාති පරියොසිතා පරිපුණ්ණසොභාතිසයා. ‘‘නරවීරනිම්මිතා’’ති වා පාඨො, නරෙසු ධිතිසම්පන්නෙහි නිම්මිතසදිසාති අත්ථො. එවංවිධකුබ්බරතාය අයං තව රථො විරොචති. කිං විය? පන්නරසෙව චන්දො, සුක්කපක්ඛෙ පන්නරසියං පරිපුණ්ණකාලෙ චන්දිමා විය.

1016. "Sovaṇṇamayā" means made of gold. "Teti" means yours. "Rathakubbarā ubho" refers to the railings on both sides of the chariot. For the sake of beauty and to protect those standing above, an enclosure in the form of a railing is constructed on both sides of the chariot. In its front part, on both sides, as far as the chariot-pole, there is a particular part of the chariot suitable for grasping with the hands—this is what is meant here by "kubbaro." Hence, it is said "ubho" (both). Elsewhere, however, the chariot-pole is called "kubbaro." "Phalehī" refers to the two panels of the chariot's frame, distinguished as right and left; here, the side-panels are called 'phalā'. "Aṃsehī" refers to the lower sections established upon the railing-panels. "Atīva saṅgatā" means exceedingly well joined, well-fitted, and without gaps. This is said by attributing to this chariot an excellence found in an artificial chariot constructed by a craftsman. That chariot, however, not being man-made, is not artificial but self-arisen, not constructed by anyone. "Sujātagumbā" means a well-formed assembly of small pillars. Indeed, it is called 'sujātagumbā' on account of those assemblies of small pillars that stand continuously along the railing, possessing particular features such as well-formed joints. "Naravīraniṭṭhitā" means resembling something completed by master craftsmen. For master craftsmen are called "naravīrā" (heroic men) here because, not considering their own bodily fatigue and thoroughly investigating their craft with the power of their energy, they are energetic among men. Alternatively, "Naravīrā" is an address to the devaputta. "Niṭṭhitā" means completed, possessing an excess of perfect beauty. Another reading is "naravīranimmitā," meaning resembling something created by men endowed with fortitude. Because of having such railings, this chariot of yours shines. Like what? Like the moon on the fifteenth day; that is, like the moon at its time of fullness on the fifteenth day of the bright fortnight.

1017. සුවණ්ණජාලාවතතොති සුවණ්ණජාලකෙහි අවතතො ඡාදිතො. ‘‘සුවණ්ණජාලාවිතතො’’තිපි පාඨො, ගවච්ඡිතොති අත්ථො. බහූහීති අනෙකෙහි. නානාරතනෙහීති පදුමරාගඵුස්සරාගාදිනානාවිධරතනෙහි. සුනන්දිඝොසොති සුට්ඨු නන්දිතබ්බඝොසො, සවනීයමධුරනින්නාදොති අත්ථො. සුනන්දිඝොසොති වා සුට්ඨු කතනන්දිඝොසො, නච්චනාදීනං දස්සනාදීසු පවත්තිතසාධුකාරසද්දාදිවසෙන කතපමොදනින්නාදොති අත්ථො, ‘‘කාලෙන කාලං ආසීවාදනවසෙන සුට්ඨු පයුත්තනන්දිඝොසො’’ති ච වදන්ති. සුභස්සරොති සුට්ඨු අතිවිය ඔභාසනසභාවො, තත්ථ වා පවත්තමානානං දෙවතානං සොභනෙන ගීතවාදිතස්සරෙන සුභස්සරො. චාමරහත්ථබාහුභීති චාමරහත්ථයුත්තබාහූහි ඉතො චිතො ච බීජයමාන චාමරකලාපෙහි දෙවතානං භුජෙහි, තථාභූතාහි දෙවතාහි වා විරොචති.

1017. "Suvaṇṇajālāvatato" means covered with golden nets, that is, covered with golden mesh. Another reading is "suvaṇṇajālāvitato," meaning like a window. "Bahūhi" means with numerous. "Nānāratanehi" means with various kinds of gems such as rubies and topazes. "Sunandighoso" means a sound that is very delightful, meaning a sweet and melodious sound. Alternatively, "sunandighoso" means a well-produced sound of joy, meaning a sound of rejoicing made by way of sounds of approval at the sight of dances and so forth; and some say, "a well-expressed sound of joy offered from time to time by way of blessings." "Subhassaro" means a nature of being exceedingly brilliant, or it has a beautiful sound due to the lovely sound of the singing and music of the deities present there. "Cāmarahatthabāhubhi" means with arms holding fly-whisks, that is, with the arms of deities waving bunches of fly-whisks here and there; or, it shines with such deities.

1018. නාභ්‍යොති රථචක්කානං නාභියො. මනසාභිනිම්මිතාති ‘‘ඉමෙ ඊදිසා හොන්තූ’’ති චිත්තෙන නිම්මිතසදිසා. රථස්ස පාදන්තරමජ්ඣභූසිතාති රථස්ස පාදානං රථචක්කානං අන්තෙන නෙමිනා නානාරතනසමුජ්ජලෙන අරානං වෙමජ්ඣෙන ච මණ්ඩිතා. සතරාජිචිත්තිතාති අනෙකවණ්ණාහි අනෙකසතාහි රාජීහි ලෙඛාහි චිත්තිතා විචිත්තභාවං ගතා. සතෙරතා විජ්ජුරිවාති සතෙරතසඞ්ඛාතවිජ්ජුලතා විය පභාසරෙ විජ්ජොතන්ති.

1018. "Nābhyo" means the hubs of the chariot wheels. "Manasābhinimmitā" means as if created by the mind with the thought, "Let these be of such a kind." "Rathassa pādantaramajjhabhūsitā" means adorned by the rim at the end of the chariot's wheels, which is resplendent with various jewels, and by the middle of the spokes. "Satarājicittitā" means made variegated with hundreds of many-colored streaks and lines, having attained a beautiful appearance. "Sateratā vijjuriva" means like a sateratā flash of lightning, they shine forth, they illumine.

1019. අනෙකචිත්තාවතතොති [Pg.258] අනෙකෙහි මාලාකම්මාදිචිත්තෙහි අවතතො සමොකිණ්ණො. ‘‘අනෙකචිත්තාවිතතො’’තිපි පඨන්ති, සොයෙව අත්ථො, ගාථාසුඛත්ථං පන දීඝකරණං. පුථූ ච නෙමී චාති පුථුලනෙමි ච, එකො ච-කාරො නිපාතමත්තං. සහස්සරංසිකොති අනෙකසහස්සරංසිකො. ‘‘සහස්සරංසියො’’තිපි පාළි. අපරෙ පන ‘‘නතා රංසියො’’ති ච පඨන්ති, තත්ථ නතාති අජියධනුදණ්ඩකො විය ඔණතා නෙමිප්පදෙසා. සහස්සරංසියොති සූරියමණ්ඩලං විය විප්ඵුරන්තකිරණජාලා. තෙසන්ති ඔලම්බමානකිඞ්කිණිකජාලානං නෙමිප්පදෙසානං.

1019. "Anekacittāvatato" means covered with many designs, that is, adorned with various decorations such as garlands and patterns, densely interwoven. Another reading is "anekacittāvitato," conveying the same meaning; the lengthening of the vowel is for metrical convenience. "Puthū ca nemī ca" means with broad rims; one "ca" is merely a particle. "Sahassaraṃsiko" means having many thousands of rays. Another reading is "sahassaraṃsiyo." Others, however, read "natā raṃsiyo," where "natā" means the parts of the rim are bent like an unstrung bow. "Sahassaraṃsiyo" means radiating a network of light, like the sun's disk. "Tesaṃ" refers to the networks of hanging, tinkling bells on the rims.

1020. සිරස්මින්ති සීසෙ, රථස්ස සීසෙති අත්ථො. සිරො වා අස්මිං රථෙ. චිත්තන්ති විචිත්තං. මණිචන්දකප්පිතන්ති මණිමයමණ්ඩලානුවිද්ධං චන්දමණ්ඩලසදිසෙන මණිනා අනුවිද්ධං. රුචිරං පභස්සරන්ති ඉමිනා තස්ස චන්දමණ්ඩලසදිසතංයෙව විභාවෙති, සදා විසුද්ධන්ති ඉමිනා පනස්ස චන්දමණ්ඩලතොපි විසෙසං දස්සෙති. සුවණ්ණරාජීහීති අන්තරන්තරා වට්ටාකාරෙන සණ්ඨිතාහි සුවණ්ණලෙඛාහි. සඞ්ගතන්ති සහිතං. වෙළුරියරාජීවාති අන්තරන්තරා සුවණ්ණරාජීහි ඛචිතමණිමණ්ඩලත්තා වෙළුරියරාජීහි විය සොභති. ‘‘වෙළුරියරාජීහී’’ති ච පඨන්ති.

1020. "Sirasmiṃ" means on the head, that is, the head of the chariot. Or, the head is on this chariot. "Cittaṃ" means variegated. "Maṇicandakappitaṃ" means inlaid with a jewel-moon, that is, inlaid with a jewel resembling the orb of the moon. "Ruciraṃ pabhassaraṃ" illuminates its very resemblance to the orb of the moon, while "sadā visuddhaṃ" shows its distinction even from the orb of the moon. "Suvaṇṇarājīhi" refers to golden lines arranged in a circular form at intervals. "Saṅgataṃ" means united. "Veḷuriyarājīva" means because of the jeweled circles inlaid with golden lines at intervals, it shines like rows of beryl. And some also read "veḷuriyarājīhi."

1021. වාළීති වාළවන්තො සම්පන්නවාළධිනො, අස්සෙ සන්ධාය වදති. ‘‘වාජී’’ති වා පාඨො. මණිචන්දකප්පිතාති චාමරොලම්බනට්ඨානෙසු මණිමයචන්දකානුවිද්ධා. ආරොහකම්බූති උච්චා චෙව තදනුරූපපරිණාහා ච, ආරොහපරිණාහසම්පන්නාති අත්ථො. සුජවාති සුන්දරජවා ජවවන්තො මහාජවා, සොභනගතිකාති අත්ථො. බ්‍රහූපමාති බ්‍රහා විය පමිනිතබ්බා, අත්තනො පමාණතො අධිකා විය පඤ්ඤායන්තාති අත්ථො. බ්‍රහාති වුඩ්ඪා පවඩ්ඪසබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගා. මහන්තාති මහානුභාවා මහිද්ධිකා. බලිනොති සරීරබලෙන ච උස්සාහබලෙන ච බලවන්තො. මහාජවාති සීඝවෙගා. මනො තවඤ්ඤායාති තව චිත්තං ඤත්වා. තථෙවාති චිත්තානුරූපමෙව. සිංසරෙති සංසප්පරෙ, පවත්තරෙති අත්ථො.

1021. “Vāḷī” means possessing manes, endowed with excellent tails; this is said in reference to horses. Alternatively, the reading is “Vājī.” “Maṇicandakappitā” means adorned with jeweled moon-like ornaments in the places where tassels hang. “Ārohakambū” means tall and proportionately broad, possessing excellent height and circumference. “Sujavā” means beautifully swift, possessing swiftness, great swiftness; having a beautiful gait. “Brahūpamā” means they appear as if measured against Brahmā, seeming larger than their own size. “Brahā” means large, with all major and minor limbs fully developed. “Mahantā” means of great power and great might. “Balino” means strong in body and energy. “Mahājavā” means extremely swift. “Mano tavaññāya” means knowing your mind. “Tatheva” means just in accordance with the mind. “Siṃsare” means they glide along; the meaning is they cause to proceed.

1022. ඉමෙති යථාවුත්තඅස්සෙ සන්ධායාහ. සබ්බෙති සහස්සමත්තාපි. සහිතාති සමානජවතාය සමානගමනතාය ච ගතියං සහිතා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනාධිකගමනාති අත්ථො. චතූහි පාදෙහි කමන්ති [Pg.259] ගච්ඡන්තීති චතුක්කමා. සමං වහන්තීති ‘‘සහිතා’’ති පදෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. මුදුකාති මුදුසභාවා, භද්‍රා ආජානීයාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුද්ධතා’’ති, උද්ධතරහිතා ඛොභං අකරොන්තාති අත්ථො. ආමොදමානාති පමොදමානා, අඛළුඞ්කතාය අඤ්ඤමඤ්ඤං රථිකාදීනඤ්ච තුට්ඨිං පවෙදයන්තාති අත්ථො.

1022. “Ime” refers to the aforementioned horses. “Sabbe” means even a thousand. “Sahitā” means united in speed and movement, united in gait, moving in unison, with no one lagging or surpassing. “Catukkamā” means they move on four feet. “Samaṃ vahanti” makes the meaning of “sahitā” more evident. “Mudukā” means gentle in nature; the meaning is noble and well-bred. Hence, it is said “anuddhatā,” meaning free from restlessness, not causing disturbance. “Āmodamānā” means rejoicing; the meaning is that due to their tractable nature, they express delight to one another and to the charioteer and others.

1023. ධුනන්තීති චාමරභාරං කෙසරභාරං වාලධිඤ්ච විධුනන්ති. වග්ගන්තීති කදාචි පදෙ පදං නික්ඛිපන්තා වග්ගනෙන ගමනෙන ගච්ඡන්ති. පතන්තීති කදාචි පවත්තන්ති, ලඞ්ඝන්තීති අත්ථො. ‘‘ප්ලවන්තී’’ති ච කෙචි පඨන්ති, සොයෙවත්ථො. අබ්භුද්ධුනන්තාති කම්මසිප්පිනා සුකතෙ සුට්ඨු නිම්මිතෙ ඛුද්දකඝණ්ටාදිඅස්සාලඞ්කාරෙ අභිඋද්ධුනන්තා අධිකං උද්ධුනන්තා. තෙසන්ති තෙසං පිළන්ධනානං.

1023. “Dhunanti” refers to shaking the burden of yak-tail fans, the mane, and the tail. “Vagganti” means sometimes placing one foot after another, going with a bounding gait. “Patanti” means sometimes they proceed; the meaning is they leap. Some also read it as “Plavantī,” which has the same meaning. “Abbhuddhunantā” refers to vigorously shaking, excessively shaking, the small bells and other horse ornaments skillfully and well-made by craftsmen. “Tesaṃ” refers to those ornaments.

1024. රථස්ස ඝොසොති යථාවුත්තො රථනිග්ඝොසො. අපිළන්ධනාන චාති අ-කාරො නිපාතමත්තං. පිළන්ධනානං ආභරණානං. අපිළන්ධනන්ති ච ආභරණපරියායොති වා වදන්ති, රථස්සානං ආභරණානඤ්චඝොසොති අත්ථො. ඛුරස්සනාදොති තුරඞ්ගානං ඛුරනිපාතසද්දො. කිඤ්චාපි අස්සා ආකාසෙන ගච්ඡන්ති, මධුරස්ස පන ඛුරනිපාතසද්දස්ස උපලද්ධිහෙතුභූතෙන කම්මුනා තෙසං ඛුරනික්ඛෙපෙ ඛුරනික්ඛෙපෙ පටිඝාතො ලබ්භතීති වදන්ති. අභිහිංසනාය චාති අස්සානං අධිකහිංසනෙන ච, අන්තරන්තරා අස්සෙහි පවත්තිතහෙසනෙන චාති අත්ථො. ‘‘අභිහෙසනාය චා’’ති කෙචි පඨන්ති. සමිතස්සාති සමුදිතස්ස දිබ්බජනස්ස ඝොසො ච සුවග්ගු සුමධුරං සුය්‍යති. කිං වියාති ආහ ‘‘ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රසංවනෙ’’ති, චිත්‍රලතාවනෙ ගන්ධබ්බදෙවපුත්තානං පඤ්චඞ්ගිකතූරියානි විය. තූරියසන්නිස්සිතො හි සද්දො ‘‘තූරියානී’’ති වුත්තො නිස්සයවොහාරෙන. ‘‘ගන්ධබ්බතූරියාන ච විචිත්‍රසංවනෙ’’ති ච පාඨො, ‘‘තූරියානඤ්ච’’ඉති අනුනාසිකං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. අපරෙ ‘‘ගන්ධබ්බතූරියානි විචිත්‍රපවනෙ’’ති පඨන්ති.

1024. “The sound of the chariot” means the previously described noise of the chariot. “And of the adornments”—the prefix “a-” is merely a particle. Of adornments, that is, of ornaments. Or they say “apiḷandhana” is a synonym for ornaments; the meaning is the sound of the chariot and its ornaments. “The clatter of hooves” is the sound of horses’ hooves striking. Although the horses move through the sky, they say that due to a kamma that is the cause for perceiving the sweet sound of hooves striking, an impact is experienced with each placement of their hooves. “And by the neighing” means by the excessive neighing of the horses, and by the neighing produced by the horses from time to time—this is the meaning. Some read “Abhihesanāya ca.” The sound of the gathered divine beings is heard as very beautiful and very sweet. “Like what?” He says, “like the varied music of celestial musicians in a variegated grove,” like the fivefold music of the sons of the gandhabba devas in a grove of variegated vines. The sound associated with musical instruments is called “musical instruments” by way of metonymy. There is also the reading “Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane,” where the nasal sound should be brought in and connected as “tūriyānañca.” Others read “gandhabbatūriyāni vicitrapavane.”

1025. රථෙ ඨිතාතාති රථෙ ඨිතා එතා. මිගමන්දලොචනාති මිගච්ඡාපිකානං විය මුදුසිනිද්ධදිට්ඨිනිපාතා. ආළාරපම්හාති බහලසඞ්ගතපඛුමා, ගොපඛුමාති අත්ථො. හසිතාති පහසිතා, පහංසිතමුඛාති අත්ථො[Pg.260]. පියංවදාති පියවාදිනියො. වෙළුරියජාලාවතතාති වෙළුරියමණිමයෙන ජාලෙන ඡාදිතසරීරා. තනුච්ඡවාති සුඛුමච්ඡවියො. සදෙවාති සදා එව සබ්බකාලමෙව. ගන්ධබ්බසූරග්ගපූජිතාති ගන්ධබ්බදෙවතාහි චෙව අපරාහි ච අග්ගදෙවතාහි ලද්ධපූජා.

1025. “Standing in the chariot” means these women stood in the chariot. “With eyes like deer” means their soft, smooth glances are like those of young deer. “With beautiful eyelashes” means with dense, connected lashes—the meaning is ‘cow-eyelashed.’ “Smiling” means laughing, with a joyful face—this is the meaning. “Speaking sweetly” means they are sweet-spoken. “Covered with a net of lapis lazuli” means their bodies were covered with a net made of lapis lazuli gems. “With delicate skin” means they have delicate skin. “Always” means always, at all times. “Worshipped by the foremost gandhabbas and devas” means they received honor from the gandhabba devas and from other foremost devas.

1026. තා රත්තරත්තම්බරපීතවාසසාති රජනීයරූපා ච රත්තපීතවත්ථා ච. අභිරත්තලොචනාති විසෙසතො රත්තරාජීහි උපසොභිතනයනා. කුලෙ සුජාතාති සින්ධවකුලෙ සුජාතා විසිට්ඨදෙවනිකායෙ සම්භවා. සුතනූති සුන්දරසරීරා. සුචිම්හිතාති සුද්ධසිතකරණා.

1026. “They are clad in red and yellow garments” means they are of pleasing form and wear red and yellow clothes. “With delightful eyes” means their eyes are especially adorned with red streaks. “Well-born in a family” means well-born in a noble family, originating from a distinguished divine lineage. “Slender-bodied” means possessing a beautiful form. “With pure smiles” means having purely white teeth.

1027. තා කම්බුකෙයූරධරාති සුවණ්ණමයකෙයූරධරා. සුමජ්ඣිමාති විලග්ගමජ්ඣා. ඌරුථනූපපන්නාති සම්පන්නඌරුථනා, කදලික්ඛන්ධසදිසඌරු චෙව සමුග්ගසදිසථනා ච. වට්ටඞ්ගුලියොති අනුපුබ්බතො වට්ටඞ්ගුලියො. සුමුඛාති සුන්දරමුඛා, පමුදිතමුඛා වා. සුදස්සනාති දස්සනීයා.

1027. “They wear conch armlets” means they are adorned with golden armlets. “With slender waists” means having delicate middles. “Possessing well-formed thighs and breasts” means their thighs resemble banana trunks and their breasts are like caskets. “With rounded fingers” means their fingers are successively rounded. “With lovely faces” means their faces are beautiful or joyful. “Delightful to see” means they are pleasing to see.

1028. අඤ්ඤාති එකච්චා. සුවෙණීති සුන්දරකෙසවෙණියො. සුසූති දහරා. මිස්සකෙසියොති රත්තමාලාදීහි මිස්සිතකෙසවට්ටියො. කථං? සමං විභත්තාහි පභස්සරාහි චාති, සමං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසං නානාවිභත්තිවසෙන විභත්තාහි සුවණ්ණචීරාදිඛචිතාහි ඉන්දනීලමණිආදයො විය පභස්සරාහි කෙසවට්ටීහි මිස්සිතකෙසියොති යොජනා. අනුබ්බතාති අනුකූලකිරියා. තාති අච්ඡරායො.

1028. “Others” means some. “With beautiful braids” means those with lovely braids of hair. “Very young” means youthful. “With mixed hair” means their braids of hair are mixed with red garlands and the like. How? “Evenly divided and radiant,” meaning their braids of hair are evenly arranged, similar to each other, divided into various sections, adorned with gold strips and shining like gems such as sapphires; the construction is: ‘having hair mixed with radiant braids of hair.’ “Agreeable in conduct” means acting agreeably. “They” means the celestial nymphs.

1029. චන්දනසාරවොසිතාති සාරභූතෙන දිබ්බචන්දනෙන උල්ලිත්තා විච්ඡුරිතා.

1029. “Anointed with sandalwood essence” means smeared and sprinkled with divine heartwood sandalwood.

1031. කණ්ඨෙසූතිආදිනා ගීවූපගහත්ථූපගපාදූපගසීසූපගාදිආභරණානි දස්සෙති. ඔභාසයන්තීති කණ්ඨෙසු යානි පිළන්ධනානි, තෙහි ඔභාසයන්තීති යොජනා. එවං සෙසෙසුපි. අබ්භුද්දයන්ති අභිඋග්ගච්ඡන්තො, ‘‘අබ්භුද්දස’’න්තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. සාරදිකොති සරදකාලිකො. භාණුමාති සූරියො. සො හි අබ්භාදිදොසවිරහෙන දසපි දිසා සුට්ඨු ඔභාසෙති.

1031. With 'on the necks,' etc., he indicates ornaments adorning the neck, arms, feet, and head. 'Illuminating' means illuminating with the ornaments on their necks; this is the connection. The same applies to the rest. 'Rising high' means ascending; there is also the reading 'abbhuddasanti,' and the meaning is the same. 'Autumnal' means belonging to the autumn season. 'The radiant one' means the sun. For, being free from the fault of clouds and so forth, it illuminates the ten directions well.

1032. වාතස්ස වෙගෙන චාති මනුඤ්ඤගන්ධූපහාරං සද්දූපහාරඤ්ච කරොන්තෙන උපහරන්තෙන විය වායන්තෙන වාතස්ස වෙගෙන රථතුරඞ්ගවෙගෙන ච. මුඤ්චන්තීති [Pg.261] විස්සජ්ජෙන්ති. රුචිරන්ති පඤ්චඞ්ගිකතූරියානි විය උපරූපරි රුචිදායකං. සුචින්ති සුද්ධං අසංසට්ඨං. සුභන්ති මනුඤ්ඤං. සබ්බෙහි විඤ්ඤූහි සුතබ්බරූපන්ති සබ්බෙහිපි විඤ්ඤුජාතිකෙහි ගන්ධබ්බසමයඤ්ඤූහි සොතබ්බං සවනීයං උත්තමසභාවං ඝොසං මුඤ්චන්තීති යොජනා.

1032. And by the speed of the wind: by the speed of the wind blowing as if making an offering of delightful fragrances and sounds, and by the speed of the chariot and horses. 'Releasing' means emitting. 'Lovely' means like the fivefold musical instruments, repeatedly giving delight. 'Pure' means untainted, unmixed. 'Beautiful' means pleasing. 'Worthy of being heard by all the wise': the syntax is, 'they release a sound of a supreme nature, fit to be heard, worthy of being heard by all discerning beings who understand the art of celestial musicians'.

1033. උය්‍යානභූම්‍යාති උය්‍යානභූමියං. දුවද්ධතොති ද්වීහි අද්ධපස්සෙහි. ‘‘දුභතො ච ඨිතා’’තිපි පඨන්ති, සොයෙවත්ථො. රථාති රථෙ. නාගාති නාගෙ. උපයොගත්ථෙ හි එතං පච්චත්තවචනං. සරොති රථනාගතූරියානි පටිච්ච නිබ්බත්තො සරො. දෙවින්දාති දෙවපුත්තං ආලපති. වීණා යථා පොක්ඛරපත්තබාහුභීති යථා වීණා සම්මදෙව යොජිතෙහි දොණිපත්තබාහුදණ්ඩෙහි තංතංමුච්ඡනානුරූපං අවට්ඨිතෙහි වාදියමානා සුණන්තං ජනං පමොදෙති, එවං තං රථාදයො අත්තනො සරෙන පමොදයන්ති. සුසික්ඛිතභාවෙන පොක්ඛරභාවං සුන්දරභාවං පත්තෙහි වීණාවාදකස්ස හත්ථෙහි පවාදිතා වීණා යථා මහාජනං පමොදෙති, එවං තං රථාදයො අත්තනො සරෙන පමොදයන්තීති.

1033. 'In the pleasure ground' means in the pleasure ground. 'By two halves' means by two side portions. Some also read, 'standing on both sides,' which has the same meaning. 'Rathā' means in the chariot. 'Nāgā' means on the elephant. Indeed, this is a singular case ending used in the sense of application. 'Sound' means the sound produced in dependence on the chariots, elephants, and musical instruments. 'O lord of gods' is an address to the son of a god. 'Like a lute with lotus-leaf arms': just as a lute, when played with its body, skin, neck, and rod properly fitted and adjusted according to the various modulations, delights the listening people, so do those chariots and so forth delight them with their sound. Alternatively, just as a lute, played by the hands of a lute player which, through being well-trained, have attained a lotus-like and beautiful quality, delights the great multitude, so do those chariots and so forth delight them with their sound.

1034. ඉමාසු වීණාසූති ගාථාය අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඉමාසු උජුකොටිවඞ්කබ්‍රහතීනන්දිනීතිසරආදිභෙදාසු බහූසු වීණාසු සිනිද්ධමධුරස්සරතාය වග්ගූසු තතො එව මනුඤ්ඤරූපාසු හදයෙරිතං හදයඞ්ගමං හදයහාරිනිං පීතිං පීතිනිමිත්තං පවජ්ජමානාසු පවාදියමානාසු අච්ඡරා දෙවකඤ්ඤා පීතිවෙගුක්ඛිත්තතාය අත්තනො සුසික්ඛිතතාය ච දිබ්බපදුමෙසු භමන්ති නච්චං දස්සෙන්තියො සඤ්චරන්ති.

1034. The concise meaning of the verse regarding 'these lutes' is this: among these many types of lutes—such as the straight-ended, curved, large, joyful, and three-stringed—which are lovely for their smooth and sweet sound, and thus delightful in form, producing heart-stirring, heart-captivating, heart-pleasing joy, the cause of joy, as they are played, the celestial nymphs, divine maidens, uplifted by the force of joy and their own well-trained skill, roam among the divine lotuses, displaying the dance.

1035. ඉමානීති ඉදං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං ‘‘ඉමානි ගීතානි, ඉමානි වාදිතානි, ඉමානි නච්චානි චා’’ති. සමෙන්ති එකතොති එකජ්ඣං සමරසානි හොන්ති. අථ වා සමෙන්ති එකතොති එකතො එකජ්ඣං සමානි සමරසානි කරොන්ති, තන්තිස්සරං ගීතස්සරෙන, ගීතස්සරඤ්ච තන්තිස්සරෙන සංසන්දන්තියො නච්චනෙන යථාධිගතෙ හස්සාදිරසෙ අපරිහාපෙන්තියො සමෙන්ති සමානෙන්තීති අත්ථො. අත්ථෙත්ථ නච්චන්ති අථෙත්ථ අච්ඡරා ඔභාසයන්තීති එවං ගීතාදීනි සමරසෙ කරොන්තියො අථ අඤ්ඤා එකච්චා අච්ඡරා එත්ථ එතස්මිං තව රථෙ නච්චන්ති, අථ අඤ්ඤා වරිත්ථියො උත්තමිත්ථියො නච්චං පස්සන්තියො අත්තනො සරීරොභාසෙන චෙව වත්ථාභරණඔභාසෙන ච එත්ථ [Pg.262] එතස්මිං පදෙසෙ උභතො ද්වීසු පස්සෙසු දසපි දිසා කෙවලං ඔභාසයන්ති විජ්ජොතයන්තීති අත්ථො.

1035. 'These': this should be applied to each individually: 'these songs, these instrumental sounds, and these dances.' 'They harmonize as one' means they become of a single flavor together. Alternatively, 'they harmonize as one' means they make them unified and of a single flavor together—blending the sound of stringed instruments with the sound of singing, and the sound of singing with the sound of stringed instruments, not diminishing the flavors of laughter and so on, as they are experienced, through the dance; the meaning is that they harmonize, they bring into harmony. 'Here they dance, and here celestial nymphs illuminate': thus, while making the songs and so on of a single flavor, some other celestial nymphs dance here on this your chariot, and other excellent women, supreme women, watching the dance, with the radiance of their own bodies and the radiance of their clothes and ornaments, here in this place on both sides, completely illuminate, make shine, all ten directions. This is the meaning.

1036. සොති සො ත්වං එවංභූතො. තූරියගණප්පබොධනොති දිබ්බතූරියසමූහෙන කතපීතිපබොධනො. මහීයමානොති පූජීයමානො. වජිරාවුධොරිවාති ඉන්දො විය.

1036. 'So' means you, being such. 'Awakened by the host of instruments' means one for whom the awakening of joy is made by the divine ensemble of instruments. 'Being honored' means being worshipped. 'Like the one with the thunderbolt weapon' means like Indra.

1037. උපොසථං කං වා තුවං උපාවසීති අඤ්ඤෙහිපි උපොසථො උපවසීයති, ත්වං කං වා කීදිසං නාම උපොසථං උපවසීති පුච්ඡති. ධම්මචරියන්ති දානාදිපුඤ්ඤපටිපත්තිං. වතන්ති වතසමාදානං. අභිරොචයීති අභිරොචෙසි, රුච්චිත්වා පූරෙසීති අත්ථො. ‘‘අභිරාධයී’’තිපි පාඨො, සාධෙසි නිප්ඵාදෙසීති අත්ථො.

1037. 'Which Uposatha do you observe?': The Uposatha is observed by others too; he asks, 'Which Uposatha, what kind, by name, do you observe?' 'Righteous conduct' means the practice of merit such as giving. 'Vow' means the undertaking of a vow. 'Abhirocayī' means 'you delighted in it'; the meaning is, having found it pleasing, you fulfilled it. 'Abhirādhayī' is also a reading; the meaning is 'you accomplished, you brought to completion.'

1038. ඉදන්ති නිපාතමත්තං, ඉදං වා ඵලන්ති අධිප්පායො. අභිරොචසෙති අභිභවිත්වා විජ්ජොතසි.

1038. 'Idaṃ' is merely a particle, or the intended meaning is 'this fruit.' 'Abhirocaseti' means 'having overcome, you shine forth.'

එවං මහාථෙරෙන පුට්ඨො දෙවපුත්තො තමත්ථං ආචික්ඛි. තෙන වුත්තං –

Thus questioned by the great elder, the devaputta explained the matter. Therefore it was said:

1040.

1040.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති.

That devaputta, delighted, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of what kamma this is the fruit.

1041.

1041.

‘‘ජිතින්ද්‍රියං බුද්ධමනොමනික්කමං, නරුත්තමං කස්සපමග්ගපුග්ගලං;

අවාපුරන්තං අමතස්ස ද්වාරං, දෙවාතිදෙවං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං.

Him with senses conquered, the Buddha of excellent stride, the supreme among men, Kassapa, the foremost person; opening the door to the Deathless, the god beyond gods, possessed of a hundred marks of merit.

1042.

1042.

‘‘තමද්දසං කුඤ්ජරමොඝතිණ්ණං, සුවණ්ණසිඞ්ගීනදබිම්බසාදිසං;

දිස්වාන තං ඛිප්පමහුං සුචීමනො, තමෙව දිස්වාන සුභාසිතද්ධජං.

I saw the elephant who had crossed the flood, like a golden image of Jambu River gold; seeing him, I quickly became pure in mind, seeing that very banner of well-spoken words.

1043.

1043.

‘‘තමන්නපානං අථවාපි චීවරං, සුචිං පණීතං රසසා උපෙතං;

පුප්ඵාභිකිණ්ණම්හි සකෙ නිවෙසනෙ, පතිට්ඨපෙසිං ස අසඞ්ගමානසො.

Food and drink, or even robes, pure and choice, endowed with excellent taste; in my own dwelling strewn with flowers, I, with an unattached mind, established him.

1044.

1044.

‘‘තමන්නපානෙන [Pg.263] ච චීවරෙන ච, ඛජ්ජෙන භොජ්ජෙන ච සායනෙන ච;

සන්තප්පයිත්වා ද්විපදානමුත්තමං, සො සග්ගසො දෙවපුරෙ රමාමහං.

With food and drink, with robes, with hard and soft foods, and with savories, having satisfied the best of bipeds, I delight in the city of the devas, in the heavenly realm.

1045.

1045.

‘‘එතෙනුපායෙන ඉමං නිරග්ගළං, යඤ්ඤං යජිත්වා තිවිධං විසුද්ධං;

පහායහං මානුසකං සමුස්සයං, ඉන්දූපමො දෙවපුරෙ රමාමහං.

By this means, having performed this unobstructed, threefold, pure sacrifice, and having abandoned the human frame, like the moon, I delight in the city of the devas.

1046.

1046.

‘‘ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච, පණීතරූපං අතිකඞ්ඛතා මුනි;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච බහුං සුසඞ්ඛතං, පතිට්ඨපෙතබ්බමසඞ්ගමානසෙ.

The sage who greatly desires long life, beauty, happiness, strength, and excellent form should, with an unattached mind, establish abundant, well-prepared food and drink.

1047.

1047.

‘‘නයිමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන, බුද්ධෙන සෙට්ඨො ව සමො ව විජ්ජති;

ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතො, පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලප්ඵලෙසින’’න්ති.

Neither in this world nor in another is one found who is better than or equal to the Buddha. He is the supreme recipient of offerings among those worthy of offerings, for those who desire merit and seek abundant fruit.

1041. තත්ථ ජිතින්ද්‍රියන්ති මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං බොධිමූලෙයෙව අග්ගමග්ගෙන ජිතත්තා නිබ්බිසෙවනභාවස්ස කතත්තා ජිතින්ද්‍රියං. අභිඤ්ඤෙය්‍යාදීනං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවතො අනවසෙසතො අභිසම්බුද්ධත්තා බුද්ධං. පුරිපුණ්ණවීරියතාය අනොමනික්කමං චතුරඞ්ගසමන්නාගතස්ස වීරියස්ස චතුබ්බිධසම්මප්පධානස්ස ච පාරිපූරියාති අත්ථො. නරුත්තමන්ති නරානං උත්තමං ද්විපදුත්තමං. කස්සපන්ති භගවන්තං ගොත්තෙන වදති. අවාපුරන්තං අමතස්ස ද්වාරන්ති කොණාගමනස්ස භගවතො සාසනන්තරධානතො පභුති පිහිතං නිබ්බානමහානගරස්ස ද්වාරං අරියමග්ගං විවරන්තං. දෙවාතිදෙවන්ති සබ්බෙසම්පි දෙවානං අතිදෙවං. සතපුඤ්ඤලක්ඛණන්ති අනෙකසතපුඤ්ඤවසෙන නිබ්බත්තමහාපුරිසලක්ඛණං.

1041. Herein, jitindriyaṃ: because the six faculties headed by the mind were conquered by the supreme path right at the foot of the Bodhi tree, and because the state of being without remainder was effected, he is one with conquered faculties. Buddhaṃ: because he fully awakened without remainder to the things to be directly known, and so on, due to their nature of being things to be directly known. Anomanikkamaṃ: one of unflagging effort on account of possessing complete energy; the meaning is that this is because of the perfection of both the energy endowed with four factors and the fourfold right exertion. Naruttamaṃ: supreme among beings, supreme among bipeds. Kassapaṃ: by this, he refers to the Blessed One by his clan name. Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ: opening the Noble Path—the door to the great city of Nibbāna—which had been closed since the disappearance of the dispensation of the Blessed One Koṇāgamana. Devātidevaṃ: the deva beyond all devas. Satapuññalakkhaṇaṃ: possessing the marks of a great man that arose through the power of many hundreds of meritorious deeds.

1042. කුඤ්ජරන්ති කිලෙසපටිසත්තුනිම්මද්දනෙන කුඤ්ජරසදිසං, මහානාගන්ති අත්ථො. චතුන්නං ඔඝානං සංසාරමහොඝස්ස තරිතත්තා ඔඝතිණ්ණං. සුවණ්ණසිඞ්ගීනදබිම්බසාදිසන්ති [Pg.264] සිඞ්ගීසුවණ්ණජම්බුනදසුවණ්ණරූපසදිසං, කඤ්චනසන්නිභත්තචන්ති අත්ථො. දිස්වාන තං ඛිප්පමහුං සුචීමනොති තං කස්සපසම්මාසම්බුද්ධං දිස්වා ඛිප්පං තාවදෙව ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති පසාදවසෙන කිලෙසමලාපගමනෙන සුචිමනො විසුද්ධමනො අහොසිං, තඤ්ච ඛො තමෙව දිස්වාන තං දිස්වා එව. සුභාසිතද්ධජන්ති ධම්මද්ධජං.

1042. Kuñjaraṃ: like a great elephant (kuñjara) because of crushing the enemies, the opposing defilements; the meaning is a great nāga. Oghatiṇṇaṃ: because of having crossed the four floods and the great flood of saṃsāra. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ: like an image of Siṅgī gold and Jambu-river gold; the meaning is having skin with a complexion like gold. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano: upon seeing that Perfectly Self-Enlightened One, Kassapa, I quickly, at that very moment, thinking, “The Blessed One is a Perfectly Self-Enlightened One,” through the power of faith and the removal of the stain of defilements, became one with a pure mind, a purified mind; and that indeed happened just by seeing him, only upon seeing him. Subhāsitaddhajaṃ: the banner of the Dhamma.

1043. තමන්නපානන්ති තම්හි භගවති අන්නඤ්ච පානඤ්ච. අථවාපි චීවරන්ති අථ චීවරම්පි. රසසා උපෙතන්ති රසෙන උපෙතං සාදුරසං, උළාරන්ති අත්ථො. පුප්ඵාභිකිණ්ණම්හීති ගන්ථිතෙහි ච අගන්ථිකෙහි ච පුප්ඵෙහි ඔලම්බනවසෙන සන්ථරණවසෙන ච අභිකිණ්ණෙ. පතිට්ඨපෙසින්ති පටිපාදෙසිං අදාසිං. අසඞ්ගමානසොති කත්ථචි අලග්ගචිත්තො සො අහන්ති යොජනා.

1043. Tamannapānaṃ: food and drink for that Blessed One. Athavāpi cīvaraṃ: or, also a robe. Rasasā upetaṃ: endowed with taste, having an excellent flavor; the meaning is ‘noble.’ Pupphābhikiṇṇamhi: strewn with flowers, both strung and unstrung, in the manner of hanging down and in the manner of spreading. Patiṭṭhapesiṃ: I provided, I gave. Asaṅgamānaso: I, with a mind unattached to anything whatsoever; this is the syntactical connection.

1044. සග්ගසොති අපරාපරූපපත්තිවසෙන සග්ගෙ සග්ගෙ, තත්ථාපි ච දෙවපුරෙ සුදස්සනමහානගරෙ. රමාමීති කීළාමි මොදාමි.

1044. Saggaso: by means of arising again and again in heaven after heaven, and there also in the great city of Sudassana, the city of the devas. Ramāmi: I play, I rejoice.

1045. එතෙනුපායෙනාති ගොපාලබ්‍රාහ්මණකාලෙ සසාවකසඞ්ඝස්ස කස්සපභගවතො යථා අසදිසදානං අදාසිං, එතෙන උපායෙන. ඉමං නිරග්ගළං යඤ්ඤං යජිත්වා තිවිධං විසුද්ධන්ති අනාවටද්වාරතාය මුත්තචාගතාය ච නිරග්ගළං, තීසුපි කාලෙසු තීහි ද්වාරෙහි කරණකාරාපනානුස්සරණවිධීහි සම්පන්නතාය තිවිධං, තත්ථ සංකිලෙසාභාවෙන විසුද්ධං අපරිමිතධනපරිච්චාගභාවෙන මහාචාගතාය යඤ්ඤං යජිත්වා, මහාදානං දත්වාති අත්ථො. තං පන දානං චිරකතම්පි ඛෙත්තවත්ථුචිත්තානං උළාරතාය අන්තරන්තරා අනුස්සරණෙන අත්තනො පාකටං ආසන්නං පච්චක්ඛං විය උපට්ඨිතං ගහෙත්වා ආහ ‘‘ඉම’’න්ති.

1045. Etenupāyena: by this means, just as I, at the time of being the brahmin Gopāla, gave an incomparable gift to the Blessed One Kassapa together with his community of disciples. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ: the meaning is ‘having performed a great sacrifice, having given a great gift.’ Herein, niraggaḷaṃ (unobstructed) is said because of having an unclosed door and due to open-handed generosity; tividhaṃ (threefold) because of being endowed in the three time periods, by the three doors, with the methods of doing oneself, causing others to do, and repeatedly recollecting; visuddhaṃ (pure) because of the absence of defilements. And ‘having performed a great sacrifice’ means because of the relinquishing of immeasurable wealth and great generosity. Though that gift was made long ago, due to the greatness of the field of merit, the offering, and the mind, and through repeated recollection from time to time, he said imaṃ (this), taking it as having appeared to himself as manifest, near, and as if directly perceived.

1046. එවං දෙවපුත්තො අත්තනා කතකම්මං ථෙරස්ස කථෙත්වා ඉදානි තාදිසාය සම්පත්තියා පරෙපි පතිට්ඨාපෙතුකාමතං තථාගතෙ ච උත්තමං අත්තනො පසාදබහුමානං පවෙදෙන්තො ‘‘ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්චා’’තිආදිනා ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ අභිකඞ්ඛතාති ඉච්ඡන්තෙන. මුනීති ථෙරං ආලපති.

1046. Thus, the devaputta, having recounted to the Elder the kamma done by himself, now wishing to establish others also in such an attainment and wishing to declare his own supreme confidence and great respect for the Tathāgata, spoke the pair of verses beginning with āyuñca vaṇṇañca. Therein, abhikaṅkhatā means ‘by one who desires.’ By Muni, he addresses the Elder.

1047. නයිමස්මිං ලොකෙති දෙවපුත්තො අත්තනො පච්චක්ඛභූතං ලොකං වදති. පරස්මින්ති තතො අඤ්ඤස්මිං. එතෙන සබ්බෙපි සදෙවකෙ ලොකෙ [Pg.265] දස්සෙති. සමො ච විජ්ජතීති සෙට්ඨො තාව තිට්ඨතු, සමො එව න විජ්ජතීති අත්ථො. ආහුනෙය්‍යානං පරමාහුතිං ගතොති ඉමස්මිං ලොකෙ යත්තකා ආහුනෙය්‍යා නාම, තෙසු සබ්බෙසු පරමාහුතිං පරමං ආහුනෙය්‍යභාවං ගතො. ‘‘දක්ඛිණෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතො’’ති වා පාඨො, තත්ථ පරමග්ගතන්ති පරමං අග්ගභාවං, අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවන්ති අත්ථො. කෙසන්ති ආහ ‘‘පුඤ්ඤත්ථිකානං විපුලප්ඵලෙසින’’න්ති, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකානං විපුලං මහන්තං පුඤ්ඤඵලං ඉච්ඡන්තානං, තථාගතො එව ලොකස්ස පුඤ්ඤක්ඛෙත්තන්ති දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘ආහුනෙය්‍යානං පරමග්ගතං ගතො’’ති පඨන්ති, සොයෙවත්ථො.

1047. By imasmiṃ loke, the devaputta speaks of the world that has become directly manifest to him. By parasmiṃ, he means in another world than that. By this, he shows that even in the entire world with its devas, an equal does not exist. As for samo vā vijjati: let alone a superior one, even an equal does not exist—this is the meaning. As for āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato: in this world, however many there are who are called āhuneyya (worthy of offerings), among all of them, he has attained the supreme state of being worthy of offerings. Or, there is the reading dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato. Therein, paramaggataṃ means the supreme, excellent state, the state of being the foremost one worthy of gifts—this is the meaning. Of whom? He says, puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ: of those who have need of merit, who desire an abundant and great fruit of merit. He shows that the Tathāgata alone is the field of merit for the world. Some, however, recite āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato; the meaning is the very same.

එවං කථෙන්තමෙව තං ථෙරො කල්ලචිත්තං මුදුචිත්තං විනීවරණචිත්තං උදග්ගචිත්තං පසන්නචිත්තඤ්ච ඤත්වා සච්චානි පකාසෙසි. සො සච්චපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. අථ ථෙරො මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං අත්තනා ච දෙවපුත්තෙන ච කථිතනියාමෙනෙව ආරොචෙසි. සත්ථා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරියාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Even while he was thus speaking, the Elder, knowing that the devaputta's mind was receptive, soft, free from hindrances, uplifted, and confident, declared the Truths. At the conclusion of the discourse on the Truths, he was established in the fruit of stream-entry. Then the Elder, having returned to the human world, reported that matter to the Blessed One in the very manner it had been discussed by himself and the devaputta. The Teacher, having made that matter the occasion, taught the Dhamma to the assembled company. That teaching was of benefit to the great assembly.

මහාරථවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mahāratha Vimāna is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දකට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Vimānavatthu,

චුද්දසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස පඤ්චමස්ස මහාරථවග්ගස්ස

of the fifth chapter, the Mahārathavagga, adorned with fourteen stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the commentary on the meaning is concluded.

6. පායාසිවග්ගො

6. The Pāyāsi Chapter

1. පඨමඅගාරියවිමානවණ්ණනා

1. The Commentary on the First Householder's Celestial Mansion

යථා වනං චිත්තලතං පභාසතීති අගාරියවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහෙ එකං කුලං උභතොපසන්නං හොති සීලාචාරසම්පන්නං ඔපානභූතං භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං. තෙ ද්වෙ ජයම්පතිකා රතනත්තයං උද්දිස්ස යාවජීවං පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්තිංසු, තෙසං ද්වාදසයොජනිකං කනකවිමානං නිබ්බත්ති. තෙ තත්ථ දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්ති. අථායස්මා [Pg.266] මහාමොග්ගල්ලානොතිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

The Householder's Celestial Mansion is the story that begins with the verse: 'Just as the Cittalata forest shines...' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time in Rājagaha, there was a certain family in which both husband and wife had faith, were endowed with virtue and good conduct, and were like a wellspring of support for the bhikkhus and bhikkhunīs. Those two, husband and wife, having directed their minds to the Three Jewels, performed meritorious deeds throughout their lives and, upon passing away from here, were reborn among the Tāvatiṃsa devas. For them, a golden celestial mansion twelve yojanas in extent arose. There, they enjoy divine bliss. The passage beginning with 'Then, the Venerable Mahāmoggallāna...' should be understood in the manner already stated.

1048.

1048.

‘‘යථා වනං චිත්තලතං පභාසති, උය්‍යානසෙට්ඨං තිදසානමුත්තමං;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

“Just as the Cittalata forest shines, the finest of gardens, supreme among the gods, so too, like that, is this mansion of yours, which stands in the sky, illuminating it.

1049.

1049.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො, මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“You have obtained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what means are you so radiant in power, and your complexion shines in all directions?”

ථෙරො පුච්ඡි.

Thus the Elder asked.

1050.

1050.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, pleased in mind, being questioned by Moggallāna, explained when asked of which kamma this is the fruit:

1051.

1051.

‘‘අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ, ඔපානභූතා ඝරමාවසිම්හ;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තා, සක්කච්ච දානං විපුලං අදම්හ.

“My wife and I, in the human world, lived in a house, being a wellspring of support. With pleased minds, we respectfully gave a vast gift of food and drink.

1052.

1052.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my complexion is like this... and my complexion shines in all directions.”

අත්තනො සම්පත්තිං බ්‍යාකාසි. ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි.

He explained his own attainment. In the verses also, there is nothing new.

පඨමඅගාරියවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the First Householder's Celestial Mansion is concluded.

2. දුතියඅගාරියවිමානවණ්ණනා

2. The Commentary on the Second Householder's Celestial Mansion

යථා [Pg.267] වනං චිත්තලතන්ති දුතියඅගාරියවිමානං. එත්ථාපි අට්ඨුප්පත්ති අනන්තරසදිසාව.

The Second Householder's Celestial Mansion is the story that begins: 'Yathā vanaṃ cittalataṃ'. Here too, the origin of the story is just like the immediately preceding one.

1054.

1054.

‘‘යථා වනං චිත්තලතං පභාසති, උය්‍යානසෙට්ඨං තිදසානමුත්තමං;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

“Just as the Cittalata forest shines, the finest of gardens, supreme among the gods, so too, like that, is this mansion of yours, which stands in the sky, illuminating it.

1055.

1055.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො,මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“You have obtained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you make? By what means are you so radiant in power, and your complexion shines in all directions?” he asked.

1056.

1056.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, with a delighted mind... explained of which kamma this is the fruit.

1057.

1057.

‘‘අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ, ඔපානභූතා ඝරමාවසිම්හ;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තා, සක්කච්ච දානං විපුලං අදම්හ.

“My wife and I in the human world, lived in a home that was like a public well; with delighted minds, we gave food and drink, a great gift, respectfully.”

1058.

1058.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“Through that, my appearance is such... and my radiance shines in all directions.”

අත්තනො සම්පත්තිං බ්‍යාකාසි. ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි.

He declared his own prosperous attainment. In the verses, there is nothing new.

දුතියඅගාරියවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Second Householder's Celestial Mansion is concluded.

3. ඵලදායකවිමානවණ්ණනා

3. The Commentary on the Fruit-Giver's Celestial Mansion

උච්චමිදං මණිථූණන්ති ඵලදායකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රඤ්ඤො බිම්බිසාරස්ස අකාලෙ අම්බඵලානි පරිභුඤ්ජිතුං ඉච්ඡා උප්පජ්ජි. සො ආරාමපාලං ආහ – ‘‘මය්හං ඛො, භණෙ, අම්බඵලෙසු ඉච්ඡා උප්පන්නා, තස්මා අම්බානි මෙ ආනෙත්වා [Pg.268] දෙහී’’ති. ‘‘දෙව, නත්ථි අම්බෙසු අම්බඵලං, අපිචාහං තථා කරොමි, සචෙ දෙවො කිඤ්චි කාලං ආගමෙති, යථා අම්බා න චිරස්සෙව ඵලං ගණ්හන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භණෙ, තථා කරොහී’’ති. ආරාමපාලො ආරාමං ගන්ත්වා අම්බරුක්ඛමූලෙසු පංසුං අපනෙත්වා තාදිසං පංසුං ආකිරි, තාදිසඤ්ච උදකං ආසිඤ්චි, යථා න චිරස්සෙව අම්බරුක්ඛා සච්ඡින්නපත්තා අහෙසුං. අථ නං පංසුං අපනෙත්වා ඵාරුසකකසටමිස්සකං පාකතිකං පංසුං ආකිරිත්වා සාධුකං උදකං අදාසි. තදා අම්බරුක්ඛා න චිරෙනෙව කොරකිතා පල්ලවිතා කුටමලකජාතා හුත්වා පුප්ඵිංසු, අථ සලාටුකජාතා හුත්වා ඵලානි ගණ්හිංසු. තත්ථෙකස්මිං අම්බරුක්ඛෙ පඨමතරං චත්තාරි ඵලානි මනොසිලාචුණ්ණපිඤ්ජරවණ්ණානි සම්පන්නගන්ධරසානි පරිණතානි අහෙසුං.

The Fruit-Giver's Celestial Mansion is the story that begins: 'This lofty, jeweled pillar...' What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Veḷuvana. At that time, a desire arose in King Bimbisāra to eat mango fruits out of season. He said to the park keeper, 'Here, my good man, a desire for mango fruits has arisen in me. Therefore, bring mangoes and give them to me.' 'Your Majesty, there are no mango fruits on the mango trees. However, if Your Majesty waits for a short time, I will act in such a way that the mango trees will bear fruit before long.' 'Good, my good man, do so.' The park keeper, having gone to the park, removed the soil at the base of the mango trees, scattered a certain kind of soil, and poured a certain kind of water, so that before long the mango trees shed their leaves. Then, having removed that soil, he scattered ordinary soil mixed with fine refuse and gave it sweet water. Then, before long, the mango trees, having become budded, sprouted, and formed flower-buds, blossomed. After that, having formed unripe fruits, they bore ripe fruits. There, on one mango tree, four fruits ripened first, having a color like powdered realgar and gold, and endowed with perfect fragrance and taste.

සො තානි ගහෙත්වා ‘‘රඤ්ඤො දස්සාමී’’ති ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං පිණ්ඩාය චරමානං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමානි අම්බානි අග්ගඵලභූතානි ඉමස්ස අය්‍යස්ස දස්සාමි, කාමං මං රාජා හනතු වා පබ්බාජෙතු වා, රඤ්ඤො හි දින්නෙ දිට්ඨධම්මෙ පූජාමත්තං අප්පමත්තකං ඵලං, අය්‍යස්ස දින්නෙ පන දිට්ඨධම්මිකම්පි සම්පරායිකම්පි අපරිමාණං ඵලං භවිස්සතී’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා තානි ඵලානි ථෙරස්ස දත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා රඤ්ඤො තමත්ථං ආරොචෙසි. තං සුත්වා රාජා රාජපුරිසෙ ආණාපෙසි ‘‘වීමංසථ තාව, භණෙ, යථායං ආහා’’ති. ථෙරො පන තානි ඵලානි භගවතො උපනාමෙසි. භගවා තෙසු එකං සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස, එකං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස, එකං මහාකස්සපත්ථෙරස්ස දත්වා එකං අත්තනා පරිභුඤ්ජි. පුරිසා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං.

He took those mangoes and, thinking, 'I will offer them to the king,' set off. Along the way, he saw the Venerable Mahāmoggallāna going for alms-food and thought, 'These mangoes are the foremost fruits—I will give them to this noble one. Let the king kill me or banish me as he wishes. For if given to the king, the result in this present existence will be a mere offering, only a small fruit. But if given to the noble one, the result, both in this present life and in the future, will be immeasurable.' Having thought thus, he gave those fruits to the Elder and, having approached the king, informed him of the matter. Upon hearing this, the king ordered his men, 'My good men, first investigate in accordance with what this man has said.' The Elder, however, offered those fruits to the Blessed One. The Blessed One gave one of them to the Elder Sāriputta, one to the Elder Mahāmoggallāna, and one to the Elder Mahākassapa, and consumed one Himself. The men reported that event to the king.

රාජා තං සුත්වා ‘‘ධීරො වතායං පුරිසො, යො අත්තනො ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා පුඤ්ඤපසුතො අහොසි, අත්තනො පරිස්සමඤ්ච ඨානගතමෙව අකාසී’’ති තුට්ඨචිත්තො තස්ස එකං ගාමවරං වත්ථාලඞ්කාරාදීනි ච දත්වා ‘‘යං තයා භණෙ අම්බඵලදානෙන පුඤ්ඤං පසුතං, තතො මෙ පත්තිං දෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘දෙමි, දෙව, යථාසුඛං පත්තිං ගණ්හාහී’’ති අවොච. ආරාමපාලො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි[Pg.269], තස්ස සොළසයොජනිකං කනකවිමානං නිබ්බත්ති සත්තසතකූටාගාරපටිමණ්ඩිතං. තං දිස්වා ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පුච්ඡි –

The king, having heard this, thought, 'Indeed, this man is wise, who, having given up even his own life, became devoted to merit and has made his own effort fruitful.' With a delighted mind, he gave him an excellent village, along with clothes, ornaments, and so forth, and said, 'My good man, give me a share of the merit you have acquired by the gift of the mango fruits.' He replied, 'I give it, Your Majesty. Take a share as you please.' The park-keeper, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. For him, a golden mansion of sixteen yojanas arose, adorned with seven hundred peaked mansions. Seeing this, the Venerable Mahāmoggallāna asked:

1060.

1060.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො සොළස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

This lofty, gem-pillared mansion is sixteen yojanas all around; there are seven hundred splendid peaked mansions with beryl pillars, overlaid with gold, and beautiful.

1061.

1061.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

අට්ඨට්ඨකා සික්ඛිතා සාධුරූපා, දිබ්බා ච කඤ්ඤා තිදසචරා උළාරා;

නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති.

There you dwell, drink, and eat, and divine lutes play sweetly. Eight times eight divine maidens, well-trained and of beautiful form, magnificent dwellers among the Thirty-three, dance, sing, and rejoice.

1062.

1062.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

You have attained divine power and are of great might... and your complexion shines in all directions.

1063.

1063.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, with a pleased mind... explained the question he was asked: 'Of what kamma is this the fruit?'

1064.

1064.

‘‘ඵලදායී ඵලං විපුලං ලභති, දදමුජුගතෙසු පසන්නමානසො;

සො හි පමොදති සග්ගගතො තිදිවෙ, අනුභොති ච පුඤ්ඤඵලං විපුලං.

A giver of fruit, with a mind serene towards the upright, obtains abundant fruit; gone to heaven, he rejoices in the realm of the Thirty-three and experiences the abundant fruit of merit.

1065.

1065.

‘‘තවෙවාහං මහාමුනි, අදාසිං චතුරො ඵලෙ.

To you, great sage, I gave four fruits.

1066.

1066.

‘‘තස්මා හි ඵලං අලමෙව දාතුං, නිච්චං මනුස්සෙන සුඛත්ථිකෙන;

දිබ්බානි වා පත්ථයතා සුඛානි, මනුස්සසොභග්ගතමිච්ඡතා වා.

Therefore, it is indeed fitting for a person desiring happiness to always give fruit, whether aspiring for divine pleasures or desiring human good fortune.

1067.

1067.

‘‘තෙන [Pg.270] මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – සොපිස්ස බ්‍යාකාසි;

‘By that, my complexion is such... and my complexion shines in all directions.’ Thus he too explained to him.

1061. තත්ථ අට්ඨට්ඨකාති එකෙකස්මිං කූටාගාරෙ අට්ඨට්ඨකා චතුසට්ඨිපරිමාණා. සාධුරූපාති රූපසම්පත්තියා ච සීලාචාරසම්පත්තියා ච සික්ඛාසම්පත්තියා ච සුන්දරසභාවා. දිබ්බා ච කඤ්ඤාති දෙවච්ඡරායො. තිදසචරාති තිදසෙසු සුඛාචාරා සුඛවිහාරිනියො. උළාරාති උළාරවිභවා.

1061. Therein, ‘eight eights’ means in each peaked mansion there are eight eights, sixty-four in number. ‘Of beautiful form’ means of beautiful nature due to perfection of form, perfection of virtue and conduct, and perfection of training. ‘And divine maidens’ means celestial nymphs. ‘Who move among the Thirty-three’ means those of pleasant conduct, who dwell happily among the Thirty-three. ‘Magnificent’ means possessing magnificent splendor.

1064. ඵලදායීති අත්තනා අම්බඵලස්ස දින්නත්තා අත්තානං සන්ධාය වදති. ඵලන්ති පුඤ්ඤඵලං. විපුලන්ති මහන්තං ලභති මනුස්සලොකෙ පතිට්ඨිතොති අධිප්පායො. දදන්ති දදන්තො දානහෙතු. උජුගතෙසූති උජුපටිපන්නෙසු. සග්ගගතොති උප්පජ්ජනවසෙන සග්ගං ගතො, තත්ථාපි තිදිවෙ තාවතිංසභවනෙ අනුභොති ච පුඤ්ඤඵලං විපුලං යථාහං, එවං අඤ්ඤොපීති අත්ථො.

1064. ‘A giver of fruit’: he speaks referring to himself, because he himself had given a mango fruit. ‘Fruit’ means the fruit of merit. ‘Abundant’: the intention is that, being established in the human world, he obtains great fruit. ‘Giving’ (dadaṃ) means giving, on account of the gift. ‘To the upright’ means to those of upright conduct. ‘Gone to heaven’ means gone to heaven by way of rebirth; and there too, in the Tāvatiṃsa heaven, just as I experience the abundant fruit of merit, so too do others. This is the meaning.

1066. තස්මාති යස්මා චතුන්නං ඵලානං දානමත්තෙන ඊදිසී සම්පත්ති අධිගතා, තස්මා. අලමෙව යුත්තමෙව. නිච්චන්ති සබ්බකාලං. දිබ්බානීති දෙවලොකපරියාපන්නානි. මනුස්සසොභග්ගතන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1066. Regarding ‘Therefore’: because such prosperity was attained merely by the giving of four fruits, for that reason. ‘Indeed fitting’ means it is indeed proper. ‘Always’ means at all times. ‘Divine’ means pertaining to the deva world. ‘Human good fortune’ means the state of being fortunate among humans. The rest is as has been explained.

ඵලදායකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Mansion of the Giver of Fruit is concluded.

4. පඨමඋපස්සයදායකවිමානවණ්ණනා

4. The Commentary on the First Mansion of the Giver of Lodging

චන්දො යථා විගතවලාහකෙ නභෙති උපස්සයදායකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගාමකාවාසෙ වස්සං වසිත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා භගවන්තං වන්දිතුං රාජගහං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ සායං අඤ්ඤතරං ගාමං පවිසිත්වා වසනට්ඨානං පරියෙසන්තො අඤ්ඤතරං උපාසකං දිස්වා පුච්ඡි – ‘‘උපාසක, ඉමස්මිං ගාමෙ අත්ථි කිඤ්චි පබ්බජිතානං වසනයොග්ගට්ඨාන’’න්ති. උපාසකො පසන්නචිත්තො ගෙහං ගන්ත්වා භරියාය සද්ධිං මන්තෙත්වා ථෙරස්ස [Pg.271] වසනයොග්ගං ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා තත්ථ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පාදොදකං පාදපීඨං උපට්ඨපෙත්වා ථෙරං පවෙසෙත්වා තස්මිං පාදෙ ධොවන්තෙ පදීපං උජ්ජාලෙත්වා මඤ්චෙ පච්චත්ථරණානි පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. ස්වාතනාය ච නිමන්තෙත්වා ථෙරස්ස දුතියදිවසෙ භොජෙත්වා පානකත්ථාය ගුළපිණ්ඩඤ්ච දත්වා ථෙරං ගච්ඡන්තං අනුගන්ත්වා නිවත්ති. සො අපරෙන සමයෙන සහ භරියාය කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ද්වීහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

‘Just as the moon shines in the sky free from clouds’ is the Mansion of the Giver of Lodging. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove. At that time, a certain bhikkhu, having spent the rains in a village dwelling, and having completed the rains-residence and performed the Pavāraṇā ceremony, was going to Rājagaha to pay homage to the Blessed One. In the evening, on the way, he entered a certain village and, seeking a lodging place, saw a certain lay follower and asked, “Lay follower, is there any suitable lodging place for renunciants in this village?” The lay follower, with a serene mind, went home, consulted with his wife, designated a suitable lodging place for the elder, arranged a seat there, set out water for washing feet and a footstool, and invited the elder inside. While the elder was washing his feet, he lit a lamp, arranged bedding on the couch, and offered it. He also invited the elder for the next day, fed him on the second day, and gave him a lump of jaggery for a drink. As the elder departed, he followed him for a while before turning back. Later, that lay follower, together with his wife, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, in a golden mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with two verses:

1069.

1069.

‘‘චන්දො යථා විගතවලාහකෙ නභෙ, ඔභාසයං ගච්ඡති අන්තලික්ඛෙ;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

“Just as the moon, in a sky free from clouds, shining, travels through the atmosphere; so, comparable to that, this mansion of yours, shining, stands in the atmosphere.”

1070.

1070.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො, මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“You have attained divine power and are of great might. When you were a human being, what merit did you perform? By what means are you of such radiant power, and your complexion shines in all directions?”

සො දෙවපුත්තො ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

That devaputta replied with these verses:

1071.

1071.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, delighted… explained of what action this is the fruit.

1072.

1072.

‘‘අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ, උපස්සයං අරහතො අදම්හ;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තා, සක්කච්ච දානං විපුලං අදම්හ.

“In the human world, my wife and I gave lodging to an Arahant. With serene minds, we gave food and drink; we respectfully gave an ample gift.”

1073.

1073.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.තත්ථ ගාථාසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව;

“By that, my complexion is such... and my complexion shines in all directions.” Therein, whatever is to be said concerning the verses, that is in the same manner as has been explained previously.

පඨමඋපස්සයදායකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the First Mansion of the Giver of Lodging is concluded.

5. දුතියඋපස්සයදායකවිමානවණ්ණනා

5. The Commentary on the Second Mansion of the Giver of Lodging

සූරියො [Pg.272] යථා විගතවලාහකෙ නභෙති දුතියඋපස්සයදායකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ ගාමකාවාසෙ වස්සං වසිත්වා භගවන්තං දස්සනාය රාජගහං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තා සායං අඤ්ඤතරං ගාමං සම්පාපුණිංසු. සෙසං අනන්තරවිමානසදිසමෙව.

‘Just as the sun in a cloudless sky’ is the Second Mansion of the Giver of Lodging. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, many bhikkhus, having spent the rains-retreat in a village monastery, were heading towards Rājagaha to see the Blessed One, and in the evening, they arrived at a certain village. The remainder is just the same as the immediately preceding mansion story.

1075.

1075.

‘‘සූරියො යථා විගතවලාහකෙ නභෙ…පෙ….(යථා පුරිමවිමානං, තථා විත්ථාරෙතබ්බං;

)

“Just as the sun in a cloudless sky…” (To be expanded as in the previous mansion.)

1079.

1079.

‘‘වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.තත්ථ ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි;

“And my complexion shines in all directions.” Therein, in the verses also, there is nothing new.

දුතියඋපස්සයදායකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Second Mansion of the Giver of Lodging is concluded.

6. භික්ඛාදායකවිමානවණ්ණනා

6. The Commentary on the Mansion of the Giver of Alms-food

උච්චමිදං මණිථූණං විමානන්ති භික්ඛාදායකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු අද්ධානමග්ගපටිපන්නො අඤ්ඤතරං ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො එකස්ස ඝරද්ධාරෙ අට්ඨාසි. තත්ථ අඤ්ඤතරො පුරිසො ධොතහත්ථපාදො ‘‘භුඤ්ජිස්සාමී’’ති නිසින්නො භොජනං උපනෙත්වා පාතියා පක්ඛිත්තෙ තං භික්ඛුං දිස්වා පාතියා භත්තං තස්ස භික්ඛුනො පත්තෙ ආකිරන්තො තෙන ‘‘එකදෙසමෙව දෙහී’’ති වුත්තොපි සබ්බමෙව ආකිරි. සො භික්ඛු අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. සො පුරිසො ‘‘ඡාතජ්ඣත්තස්ස භික්ඛුනො මයා අභුඤ්ජිත්වා භත්තං දින්න’’න්ති අනුස්සරන්තො උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිලභි. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො දෙවචාරිකං චරන්තො මහතියා දෙවිද්ධියා විරොචමානං දිස්වා ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

‘This lofty mansion with jewel pillars’ is the Mansion of the Giver of Alms-food. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Veḷuvana, the Bamboo Grove. At that time, a certain bhikkhu who was on a long journey entered a certain village for alms-food and stood at the door of a house. There, a certain man with washed hands and feet was seated, thinking, “I will eat.” Having had food brought and placed in his bowl, he saw that bhikkhu and, although told by that bhikkhu, “Give only a portion,” he poured all the food from his bowl into the bhikkhu’s alms-bowl. That bhikkhu, having given the anumodanā blessing, departed. That man, repeatedly recollecting, “I, without eating myself, have given food to a hungry bhikkhu,” obtained great joy and gladness. He, at a later time, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa deva realm in a golden mansion twelve yojanas in size. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the deva realm, saw him shining with great divine power and questioned him with these verses:

1081.

1081.

‘‘උච්චමිදං [Pg.273] මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars is twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid pinnacled dwellings with beryl pillars, beautiful and overlaid with gold.

1082.

1082.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“You have attained divine power and are of great might… and your radiance illuminates all directions.”

සොපි තස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

That divine being, too, answered him with these verses:

1083.

1083.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That divine being, pleased… of what deed is this the fruit?”

1084.

1084.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, දිස්වාන භික්ඛුං තසිතං කිලන්තං;

එකාහං භික්ඛං පටිපාදයිස්සං, සමඞ්ගි භත්තෙන තදා අකාසිං.

“When I was a human being among humans, having seen a bhikkhu who was thirsty and weary, I provided a single portion of alms; at that time, I made it complete with food.

1085.

1085.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ… වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“Because of that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

1084. තත්ථ එකාහං භික්ඛන්ති එකං අහං භික්ඛාමත්තං, එකං භත්තවඩ්ඪිතකන්ති අත්ථො. පටිපාදයිස්සන්ති පටිපාදෙසිං අදාසිං. සමඞ්ගි භත්තෙනාති භත්තෙන සමඞ්ගීභූතං, ලද්ධභික්ඛන්ති අත්ථො. එවං මහාථෙරො තෙන දෙවපුත්තෙන අත්තනො සුචරිතකම්මෙ පකාසිතෙ සපරිවාරස්ස තස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා මනුස්සලොකමාගතො, තං පවත්තිං සම්මාසම්බුද්ධස්ස කථෙසි. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තමහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

1084. Therein, the meaning of 'ekāhaṃ bhikkhaṃ' is: 'I gave a single portion of alms,' 'a single portion of food served up.' 'Paṭipādayissaṃ' means 'I provided,' 'I gave.' 'Samaṅgi bhattena' means 'endowed with food'; the meaning is that he had received his alms-food. Thus, the Great Elder, after that divine being had declared his own well-done deed, taught the Dhamma to him and his retinue, returned to the human world, and related that account to the Perfectly Self-Enlightened One. The Teacher, having made that the origin story, taught the Dhamma to the great assembly that had gathered. That teaching was beneficial to the great assembly.

භික්ඛාදායකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Bhikkhādāyaka Celestial Mansion is concluded.

7. යවපාලකවිමානවණ්ණනා

7. The Explanation of the Yavapālaka Celestial Mansion

උච්චමිදං [Pg.274] මණිථූණං විමානන්ති යවපාලකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරො දුග්ගතදාරකො යවඛෙත්තං රක්ඛති. සො එකදිවසං පාතරාසත්ථාය කුම්මාසං ලභිත්වා ‘‘ඛෙත්තං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමී’’ති තං කුම්මාසං ගහෙත්වා යවඛෙත්තං ගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ අඤ්ඤතරො ඛීණාසවත්ථෙරො මග්ගප්පටිපන්නො උපකට්ඨෙ කාලෙ තං ඨානං පත්වා යවපාලකෙන නිසින්නං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමි. යවපාලකො වෙලං ඔලොකෙත්වා ‘‘කච්චි, භන්තෙ, ආහාරො ලද්ධො’’ති ආහ. ථෙරො තුණ්හී අහොසි. සො අලද්ධභාවං ඤත්වා ‘‘භන්තෙ, උපකට්ඨා වෙලා, පිණ්ඩාය චරිත්වා භුඤ්ජිතුං න සක්කා, මය්හං අනුකම්පාය ඉමං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජථා’’ති වත්වා ථෙරස්ස තං කුම්මාසං අදාසි. ථෙරො තං අනුකම්පන්තො තස්ස පස්සන්තස්සෙව තං පරිභුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. සොපි දාරකො ‘‘සුදින්නං වත මයා ඊදිසස්ස කුම්මාසදානං දදන්තෙනා’’ති චිත්තං පසාදෙත්වා අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ වුත්තනයෙනෙව විමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars” refers to the story of the Yavapālaka celestial mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove. At that time, in Rājagaha, a certain poor boy guarded a barley field. One day, having received a barley cake for his morning meal, he thought, “I will go to the field and eat.” Taking that barley cake, he went to the barley field and sat down at the foot of a tree. At that moment, a certain Arahant Elder, traveling along the path, arrived at that place when the time for the meal was near and approached the foot of the tree where the barley-guard was sitting. The barley-guard, observing the time, asked, “Venerable sir, have you received any food?” The Elder remained silent. Knowing that he had not received any, the boy said, “Venerable sir, the time is near; it is not possible to go for alms and then eat. Out of compassion for me, please partake of this barley cake.” Having said this, he gave that barley cake to the Elder. The Elder, feeling compassion for him, ate it while the boy watched, then spoke words of appreciation and departed. That boy, too, with his mind gladdened, thought, “Indeed, a gift well given by me—this offering of a barley cake to such a noble one!” Later, having passed away, he was reborn in the Tāvatiṃsa realm, in a celestial mansion, in the manner already described. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with these verses:

1087.

1087.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“This lofty celestial mansion with jeweled pillars… and your radiance illuminates all directions.”

සොපි තස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

He, too, replied to the Elder with these verses:

1089. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

1089. “That divine being, with a joyful mind… of what deed is this the fruit?”

1090.

1090.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, අහොසිං යවපාලකො;

අද්දසං විරජං භික්ඛුං, විප්පසන්නමනාවිලං.

“When I was a human being among humans, I was a barley-guard. I saw a stainless bhikkhu, with a mind utterly serene and untroubled.

1091.

1091.

‘‘තස්ස අදාසහං භාගං, පසන්නො සෙහි පාණිභි;

කුම්මාසපිණ්ඩං දත්වාන, මොදාමි නන්දනෙ වනෙ.

“To him I gave a portion, gladdened, with my own hands. Having given a barley cake, I now rejoice in the Nandana Grove.”

1092.

1092.

‘‘තෙන [Pg.275] මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“Because of that, such is my radiance… and my radiance illuminates all directions.”

තත්ථ ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි.

Therein, in the verses also, there is nothing new.

යවපාලකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Yavapālaka Celestial Mansion is concluded.

8. පඨමකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා

8. The Commentary on the First Kuṇḍalī Celestial Mansion

අලඞ්කතො මල්‍යධරො සුවත්ථොති කුණ්ඩලීවිමානං. තස්ස කා උපත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ද්වෙ අග්ගසාවකා සපරිවාරා කාසීසු චාරිකං චරන්තා සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලායං අඤ්ඤතරං විහාරං පාපුණිංසු. තං පවත්තිං සුත්වා තස්ස විහාරස්ස ගොචරගාමෙ අඤ්ඤතරො උපාසකො ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පාදධොවනං පාදබ්භඤ්ජනතෙලං මඤ්චපීඨං පච්චත්ථරණං පදීපියඤ්ච උපනෙත්වා ස්වාතනාය ච නිමන්තෙත්වා දුතියදිවසෙ මහාදානං පවත්තෙසි, ථෙරා තස්ස අනුමොදනං වත්වා පක්කමිංසු. සො අපරෙන සමයෙන කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

Adorned, wearing garlands, well-dressed—this is the Kuṇḍalī Celestial Mansion story. What was its origin? The Blessed One was dwelling near Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, the two chief disciples, together with their retinues, while wandering on tour in the Kāsī country, arrived at a certain monastery at the time of sunset. Hearing of this matter, a certain lay follower from the alms-resort village of that monastery approached the elders, paid homage, and having brought water for washing their feet, oil for anointing their feet, a couch and a seat, a bedspread, and a lamp, he also invited them for the next day. On the second day, he made a great offering. The elders, having given a discourse of appreciation to him, departed. At a later time, that lay follower passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden celestial mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahāmoggallāna questioned him with these verses:

1094.

1094.

‘‘අලඞ්කතො මල්‍යධරො සුවත්ථො, සුකුණ්ඩලී කප්පිතකෙසමස්සු;

ආමුත්තහත්ථාභරණො යසස්සී, දිබ්බෙ විමානම්හි යථාපි චන්දිමා.

“Adorned, wearing garlands, well-clothed, with beautiful earrings, hair and beard well-trimmed; wearing hand ornaments, glorious, you shine in your divine celestial mansion like the moon.

1095.

1095.

‘‘දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං, අට්ඨට්ඨකා සික්ඛිතා සාධුරූපා;

දිබ්බා ච කඤ්ඤා තිදසචරා උළාරා, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති.

“Divine lutes play sweetly, and sixty-four skilled and graceful divine maidens, splendid celestial wanderers, dance, sing, and delight you.

1096.

1096.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“You have attained divine power and are of great might… and your complexion illuminates all directions.”

සොපි [Pg.276] තස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

He too answered him with these verses:

1097. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

1097. “That devaputta, pleased in mind… of which deed is this the fruit?”

1098.

1098.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, දිස්වාන සමණෙ සීලවන්තෙ;

සම්පන්නවිජ්ජාචරණෙ යසස්සී, බහුස්සුතෙ තණ්හක්ඛයූපපන්නෙ;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“When I was a human being among humans, I saw virtuous ascetics who were accomplished in knowledge and conduct, renowned, learned, and had attained the exhaustion of craving. With a confident mind, I respectfully gave an abundant offering of food and drink.

1099.

1099.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“Because of that, my complexion is such… and my complexion illuminates all directions.”

1094. තත්ථ සුකුණ්ඩලීති සුන්දරෙහි කුණ්ඩලෙහි අලඞ්කතකණ්ණො. ‘‘සකුණ්ඩලී’’තිපි පාඨො, සදිසං කුණ්ඩලං සකුණ්ඩලං, තං අස්ස අත්ථීති සකුණ්ඩලී, යුත්තකුණ්ඩලී අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච තුය්හඤ්ච අනුච්ඡවිකකුණ්ඩලීති අත්ථො. කප්පිතකෙසමස්සූති සම්මාකප්පිතකෙසමස්සු. ආමුත්තහත්ථාභරණොති පටිමුක්කඅඞ්ගුලියාදිහත්ථාභරණො.

1094. Therein, `sukuṇḍalī` means one whose ears are adorned with beautiful earrings. There is also the reading `sakuṇḍalī`. `Sakuṇḍalaṃ` means a similar earring; `sakuṇḍalī` is one who has it. The meaning is: one who has suitable earrings, fitting for each other and for you. `Kappitakesamassu` means having well-trimmed hair and beard. `Āmuttahatthābharaṇa` means wearing hand ornaments on the fingers and so on.

1098. තණ්හක්ඛයූපපන්නෙති තණ්හක්ඛයං අරහත්තං, නිබ්බානමෙව වා උපගතෙ, අධිගතවන්තෙති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1098. `Taṇhakkhayūpapanna` means: those who have reached the destruction of craving, which is Arahantship, or Nibbāna itself. The meaning is: those who have attained. The rest is just as has been stated.

පඨමකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the First Kuṇḍalī Celestial Mansion is concluded.

9. දුතියකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා

9. The Explanation of the Second Kuṇḍalī Celestial Mansion

අලඞ්කතො මල්‍යධරො සුවත්ථොති දුතියකුණ්ඩලීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ද්වෙ අග්ගසාවකා කාසීසු ජනපදචාරිකං චරන්තාතිආදි සබ්බං අනන්තරසදිසමෙව.

“Adorned, wearing garlands, well-dressed”—this is the second Kuṇḍalī Celestial Mansion. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, the two chief disciples were wandering on tour in the Kāsī country, and so forth—all is similar to the immediately preceding account.

1101.

1101.

‘‘අලඞ්කතො මල්‍යධරො සුවත්ථො, සුකුණ්ඩලී කප්පිතකෙසමස්සු;

ආමුත්තහත්ථාභරණො යසස්සී, දිබ්බෙ විමානම්හි යථාපි චන්දිමා.

“Adorned, wearing garlands, well-clothed, with beautiful earrings, hair and beard well-trimmed; wearing hand ornaments, glorious, in a divine mansion, just like the moon.

1102.

1102.

‘‘දිබ්බා [Pg.277] ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

අට්ඨට්ඨකා සික්ඛිතා සාධුරූපා;

දිබ්බා ච කඤ්ඤා තිදසචරා උළාරා, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති.

“And divine lutes play sweetly; and sixty-four skilled and graceful divine maidens, splendid celestial wanderers, dance, sing, and delight.

1103.

1103.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – පුච්ඡි;

“You have attained divine power and are of great might… …and your complexion illuminates all directions.” —thus he questioned.

1104.

1104.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That son of the devas, pleased in mind… …of which deed is this the fruit?”

1105.

1105.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, දිස්වාන සමණෙ සාධුරූපෙ;

සම්පන්නවිජ්ජාචරණෙ යසස්සී, බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ පසන්නෙ;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“When I was a human among humans, I saw ascetics of goodly form, accomplished in knowledge and conduct, renowned, learned, virtuous, and serene; with a confident mind, I respectfully gave abundant food and drink.

1106.

1106.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, my complexion is such… …and my complexion illuminates all directions.”

ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි.

In the verses also, there is nothing new.

දුතියකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Second Kuṇḍalī Celestial Mansion is concluded.

10. (උත්තර) පායාසිවිමානවණ්ණනා

10. The Explanation of the Uttara Celestial Mansion

යා දෙවරාජස්ස සභා සුධම්මාති උත්තරවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති පරිනිබ්බුතෙ ධාතුවිභාගෙ ච කතෙ තත්ථ තත්ථ ථූපෙසු පතිට්ඨාපියමානෙසු ධම්මවිනයං සඞ්ගායිතුං උච්චිනිත්වා ගහිතෙසු මහාකස්සපප්පමුඛෙසු මහාථෙරෙසු යාව වස්සූපගමනා අඤ්ඤෙසු ච ථෙරෙසු අත්තනො අත්තනො පරිසාය සද්ධිං තත්ථ තත්ථ වසන්තෙසු ආයස්මා කුමාරකස්සපො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං සෙතබ්‍යනගරං ගන්ත්වා සිංසපාවනෙ වසි. අථ පායාසි රාජඤ්ඤො ථෙරස්ස තත්ථ වසනභාවං සුත්වා මහතා ජනකායෙන [Pg.278] පරිවුතො තං උපසඞ්කමිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා නිසින්නො අත්තනො දිට්ඨිගතං පවෙදෙසි. අථ නං ථෙරො චන්දිමසූරියූදාහරණාදීහි පරලොකස්ස අත්ථිභාවං පකාසෙන්තො අනෙකවිහිතහෙතූපමාලඞ්කතං දිට්ඨිගණ්ඨිවිනිවෙඨනං නානානයවිචිත්තං පායාසිසුත්තං (දී. නි. 2.406 ආදයො) දෙසෙත්වා තං දිට්ඨිසම්පදායං පතිට්ඨාපෙසි.

“The assembly hall of the King of Devas, Sudhammā,” is the Uttara celestial mansion. What is its origin? After the Blessed One had attained Parinibbāna, the relics had been distributed, and stūpas were being established in various places, the great elders headed by Mahākassapa and other elders were chosen to rehearse the Dhamma and Vinaya. Until the time of the rains-residence, they were dwelling in various places with their own retinues. The venerable Kumārakassapa, together with five hundred monks, went to the city of Setabya and dwelt in the Siṃsapā forest. Then the nobleman Pāyāsi, having heard of the elder's dwelling there, approached him surrounded by a great crowd of people. Having exchanged friendly greetings and taken a seat, he declared his own wrong view. Then the elder, explaining the existence of the next world with examples such as the moon and sun, taught the Pāyāsi Sutta—which is well-adorned with many various causes and examples, which unravels the knot of wrong view, and which is variegated with diverse methods—and established him in the accomplishment of right view.

සො විසුද්ධදිට්ඨිකො හුත්වා සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකාදීනං දානං දෙන්තො අනුළාරජ්ඣාසයතාය ලූඛං අදාසි ඝාසච්ඡාදනමත්තං කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං සාණානි ච වත්ථානි. එවං පන අසක්කච්චදානං දත්වා කායස්ස භෙදා හීනකායං උපපජ්ජි චාතුමහාරාජිකානං සහබ්‍යතං. තස්ස පන කිච්චාකිච්චෙසු යුත්තප්පයුත්තො උත්තරො නාම මාණවො අහොසි දානෙ බ්‍යාවටො. සො සක්කච්චදානං දත්වා තාවතිංසකායං උපපන්නො, තස්ස ද්වාදසයොජනිකං විමානං නිබ්බත්ති. සො කතඤ්ඤුතං විභාවෙන්තො සහ විමානෙන කුමාරකස්සපත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා විමානතො ඔරුය්හ පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. තං ථෙරො –

Having become one with purified view, he gave alms to ascetics, brahmins, the destitute, and wayfarers. However, due to a lack of generous disposition, he gave coarsely—alms that were merely food and clothing: broken rice with sour gruel as the second dish, and hempen garments. Having thus given alms disrespectfully, upon the breaking up of the body, he was reborn in an inferior realm, into the companionship of the Cātumahārājika devas. However, a young man named Uttara, who was diligently engaged in his duties, was occupied in the giving of alms. He, having given alms respectfully, was reborn in the Tāvatiṃsa realm, and for him a celestial mansion of twelve yojanas arose. Wishing to show his gratitude, he approached the Elder Kumārakassapa together with his celestial mansion. Descending from the mansion, he paid homage with the five-point prostration, raised his joined hands, and stood there. The elder said to him:

1108.

1108.

‘‘යා දෙවරාජස්ස සභා සුධම්මා, යත්ථච්ඡති දෙවසඞ්ඝො සමග්ගො;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

“That hall of the King of Devas, Sudhammā, where the harmonious assembly of devas gathers, your celestial mansion is just like that, shining as it stands in the sky.”

1109.

1109.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. – ගාථාහි පටිපුච්ඡි;

“You have attained divine power, are of great might… and your complexion illuminates all directions.” With these verses, he questioned.

1110.

1110.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That devaputta, pleased in mind… of what deed is this the fruit?”

1111.

1111.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, රඤ්ඤො පායාසිස්ස අහොසිං මාණවො;

ලද්ධා ධනං සංවිභාගං අකාසිං, පියා ච මෙ සීලවන්තො අහෙසුං;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“When I was a human being among humans, I was a young man to King Pāyāsi. Having obtained wealth, I made a distribution, and the virtuous were dear to me. With a confident mind, I respectfully gave an abundant gift of food and drink.”

1112.

1112.

‘‘තෙන [Pg.279] මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“By that, my complexion is like this… and my complexion illuminates all directions.”

සො දෙවපුත්තො තස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි.

That devaputta answered him with these verses.

1108. තත්ථ දෙවරාජස්සාති සක්කස්ස. සභා සුධම්මාති එවංනාමකං සන්ථාගාරං. යත්ථාති යස්සං සභායං. අච්ඡතීති නිසීදති. දෙවසඞ්ඝොති තාවතිංසදෙවකායො. සමග්ගොති සහිතො සන්නිපතිතො.

1108. Therein, 'of the king of devas' means of Sakka. 'The Sudhammā assembly' means the assembly hall of that name. 'Where' means in which assembly. 'He stays' means he sits. 'The assembly of devas' means the company of the Tāvatiṃsa devas. 'United' means together, gathered.

1111. පායාසිස්ස අහොසිං මාණවොති පායාසිරාජඤ්ඤස්ස කිච්චාකිච්චකරො දහරතාය මාණවො, නාමෙන පන උත්තරො නාම අහොසිං. සංවිභාගං අකාසින්ති අහමෙව අභුඤ්ජිත්වා යථාලද්ධං ධනං දානමුඛෙ පරිච්චජනවසෙන සංවිභජනං අකාසිං. අන්නඤ්ච පානඤ්ච පරිච්චජන්තොති වචනසෙසො. අථ වා දානං විපුලං අදාසිං. කථං? සක්කච්චං. කීදිසං? අන්නඤ්ච පානඤ්චාති යොජෙතබ්බං.

1111. 'I was Pāyāsi's young man' means: on account of my youth, I was a young man who performed various duties for the nobleman Pāyāsi; by name, however, I was named Uttara. 'I made a distribution' means: without partaking of it myself, I made a distribution of whatever wealth I received by way of relinquishing it at the forefront of giving. The words 'relinquishing food and drink' are the remainder of the sentence. Or alternatively: 'I gave an abundant gift.' How? 'Respectfully.' What kind? 'Food and drink'—thus it should be connected.

(උත්තර) පායාසිවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Uttara-Pāyāsi Celestial Mansion is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, on the Vimānavatthu,

දසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස ඡට්ඨස්ස පායාසිවග්ගස්ස

of the sixth Pāyāsi chapter, which is adorned with ten stories,

අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the explanation of the meaning is concluded.

7. සුනික්ඛිත්තවිමානවග්ගො

7. The Sunikkhitta Mansion Chapter

1. චිත්තලතාවිමානවණ්ණනා

1. The Explanation of the Cittalatā Celestial Mansion

යථා වනං චිත්තලතං පභාසතීති චිත්තලතාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථියං අඤ්ඤතරො උපාසකො දලිද්දො අප්පභොගො පරෙසං කම්මං කත්වා ජීවති. සො සද්ධො පසන්නො ජිණ්ණෙ වුඩ්ඪෙ මාතාපිතරො පොසෙන්තො ‘‘ඉත්ථියො නාම පතිකුලෙ ඨිතා ඉස්සරියං කරොන්ති, සස්සුසසුරානං මනාපචාරිනියො දුල්ලභා’’ති මාතාපිතූනං චිත්තදුක්ඛං පරිහරන්තො දාරපරිග්ගහං අකත්වා සයමෙව නෙ උපට්ඨහති, සීලානි රක්ඛති, උපොසථං උපවසති[Pg.280], යථාවිභවං දානානි දෙති. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ විමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ගන්ත්වා කතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

This is the story of the Cittalatā Mansion, which begins with the words, 'As the Cittalatā forest shines'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, in Sāvatthī, there was a certain lay follower who was poor and of little wealth, making a living by doing work for others. He was faithful and devoted. While supporting his aged and elderly parents, he thought, 'Women, established in their husband's family, exercise authority; women who act pleasingly towards their mothers-in-law and fathers-in-law are rare.' Wishing to avoid mental suffering for his parents, he did not take a wife but personally attended to them. He observed the moral precepts, kept the Uposatha, and gave gifts according to his means. At a later time, having passed away, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Mahā Moggallāna, having gone there in the manner previously described, questioned him about the deed he had done with these verses:

1114.

1114.

‘‘යථා වනං චිත්තලතං පභාසති, උය්‍යානසෙට්ඨං තිදසානමුත්තමං;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

Just as the Cittalatā forest shines, the best of parks, supreme among the thirty gods, so, in the same way, this mansion of yours stands in the sky, illuminating.

1115.

1115.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

You have attained divine power and are of great might... Your complexion illuminates all directions.

1116.

1116.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, pleased... of what deed is this the fruit?

1117.

1117.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, දලිද්දො අතාණො කපණො කම්මකරො අහොසිං;

ජිණ්ණෙ ච මාතාපිතරො අභාරිං, පියා ච මෙ සීලවන්තො අහෙසුං;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

I was a human among humans, poor, without protection, wretched, a hired worker. I supported my aged parents, who were dear to me and virtuous. With a serene heart, I respectfully gave abundant gifts of food and drink.

1118.

1118.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

By that, my complexion is such... and my complexion illuminates all directions.

සොපි තස්ස බ්‍යාකාසි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

He also explained it to him. The rest is just as has been stated.

චිත්තලතාවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Cittalatā Mansion is concluded.

2. නන්දනවිමානවණ්ණනා

2. The Explanation of the Nandana Mansion

යථා [Pg.281] වනං නන්දනං පභාසතීති නන්දනවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථියං අඤ්ඤතරො උපාසකොතිආදි සබ්බං අනන්තරවිමානසදිසං. අයං පන දාරපරිග්ගහං කත්වා මාතාපිතරො පොසෙසීති අයමෙව විසෙසො.

This is the story of the Nandana Mansion, which begins with the words, 'As the Nandana forest shines'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time in Sāvatthī, a certain lay follower—and so on—everything is similar to the immediately preceding mansion story. The only difference, however, is this: he took a wife and supported his parents.

1120.

1120.

යථා වනං නන්දනං පභාසති, උය්‍යානසෙට්ඨං තිදසානමුත්තමං;

තථූපමං තුය්හමිදං විමානං, ඔභාසයං තිට්ඨති අන්තලික්ඛෙ.

Just as the Nandana grove shines, the foremost of gardens, supreme among the gods, so too this mansion of yours, illuminating, stands in the sky.

1121.

1121.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතීති.

You have attained divine power and are of great might... Your complexion illuminates all directions.

1122.

1122.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, pleased... of what deed is this the fruit?

1123.

1123.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, දලිද්දො අතාණො කපණො කම්මකරො අහොසිං;

ජිණ්ණෙ ච මාතාපිතරො අභාරිං, පියා ච මෙ සීලවන්තො අහෙසුං;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

I was a human among humans, poor, without protection, wretched, a hired worker. I supported my aged parents, who were dear to me and virtuous. With a serene heart, I respectfully gave abundant gifts of food and drink.

1124.

1124.

‘‘තෙන මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

By that, my complexion is such... and my complexion illuminates all directions.

ගාථාහි බ්‍යාකාසි. තත්ථ ගාථාසුපි අපුබ්බං නත්ථි.

He explained with verses. In the verses also, there is nothing new.

නන්දනවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Nandana Mansion is concluded.

3. මණිථූණවිමානවණ්ණනා

3. The Commentary on the Jewel-Pillared Mansion

උච්චමිදං [Pg.282] මණිථූණං විමානන්ති මණිථූණවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සම්බහුලා ථෙරා භික්ඛූ අරඤ්ඤායතනෙ විහරන්ති. තෙසං ගාමං පිණ්ඩාය ගමනමග්ගෙ එකො උපාසකො විසමං සමං කරොති, කණ්ටකෙ නීහරති, ගච්ඡගුම්බෙ අපනෙති, උදකකාලෙ මාතිකාසු සෙතුං බන්ධති, විවනට්ඨානෙසු ඡායාරුක්ඛෙ රොපෙති, ජලාසයෙසු මත්තිකං උද්ධරිත්වා තෙ පුථුලගම්භීරෙ කරොති, තිත්ථෙ සම්පාදෙති, යථාවිභවං දානං දෙති, සීලං රක්ඛති. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො උපසඞ්කමිත්වා ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

This is the story of the Maṇithūṇa Mansion, which begins with the words, 'This high jewel-pillared mansion'. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta's Grove. At that time, many elder monks were dwelling in a forest abode. On their alms-round path to the village, a lay follower leveled uneven ground, removed thorns, cleared away thickets, built bridges over channels during the water season, planted shade trees in open spaces, dredged mud from reservoirs and made them wide and deep, prepared the landing places, gave gifts according to his means, and observed virtue. Later, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion twelve yojanas in extent. The Venerable Elder Mahāmoggallāna approached him and questioned him with these verses:

1126.

1126.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

This high jewel-pillared mansion, twelve yojanas all around; seven hundred splendid pinnacled chambers, with beryl pillars, spread with silver, beautiful.

1127.

1127.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණච්ඡන්නා.

There you dwell, drink, and eat, and divine lutes sound sweetly. Here are the five divine strands of sensual pleasure, and women clad in gold dance.

1128.

1128.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

By what cause is such a complexion yours... and your complexion illuminates all directions?

සොපි තස්ස ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

He, too, answered him with verses:

1130.

1130.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That deva, gladdened in mind... of what kamma is this the fruit?

1131.

1131.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, විවනෙ පථෙ සඞ්කමනං අකාසිං;

ආරාමරුක්ඛානි ච රොපයිස්සං, පියා ච මෙ සීලවන්තො අහෙසුං;

අන්නඤ්ච පානඤ්ච පසන්නචිත්තො, සක්කච්ච දානං විපුලං අදාසිං.

“When I was a human being among humans, I made a causeway on a path in a forest clearing. I also planted park trees, and the virtuous were dear to me. With a serene mind, I respectfully and generously gave gifts of food and drink.

1132.

1132.

‘‘තෙන [Pg.283] මෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By that, such a complexion is mine... and my complexion illuminates all directions.”

1131. තත්ථ විවනෙති අරඤ්ඤෙ. ආරාමරුක්ඛානි චා ආරාමභූතෙ රුක්ඛෙ, ආරාමං කත්වා තත්ථ රුක්ඛෙ රොපෙසින්ති අත්ථො. සෙසං සබ්බං වුත්තනයමෙව.

1131. Therein, `vivane` means in the forest. `Ārāmarukkhāni ca` means trees that constitute a park; the meaning is, 'Having made a park, I planted trees there.' The rest is all just as has been explained.

මණිථූණවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Jewel-Pillar Mansion is concluded.

4. සුවණ්ණවිමානවණ්ණනා

4. The Explanation of the Golden Mansion

සොවණ්ණමයෙ පබ්බතස්මින්ති සුවණ්ණවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා අන්ධකවින්දෙ විහරති. තෙන සමයෙන අඤ්ඤතරො උපාසකො සද්ධො පසන්නො විභවසම්පන්නො තස්ස ගාමස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං මුණ්ඩකපබ්බතෙ සබ්බාකාරසම්පන්නං භගවතො වසනානුච්ඡවිකං ගන්ධකුටිං කාරෙත්වා තත්ථ භගවන්තං වසාපෙන්තො සක්කච්චං උපට්ඨහි, සයඤ්ච නිච්චසීලෙ පතිට්ඨිතො සුවිසුද්ධසීලසංවරො හුත්වා කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තස්ස කම්මානුභාවසංසූචකං නානාරතනරංසිජාලසමුජ්ජලං විචිත්තවෙදිකාපරික්ඛිත්තං විවිධවිපුලාලඞ්කාරොපසොභිතං සුවිභත්තභිත්තිත්ථම්භසොපානං ආරාමරමණීයකං කඤ්චනපබ්බතමුද්ධනි විමානං උප්පජ්ජි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දෙවචාරිකං චරන්තො දිස්වා ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

The story of the Golden Mansion is the one beginning with the words `Sovaṇṇamaye pabbatasmim`. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Andhakavinda. At that time, a certain layman, faithful, devout, and prosperous, not far from that village, on a certain bald mountain, had a fragrant chamber built, complete in every way and suitable for the Blessed One's residence. Having had the Blessed One reside there, he respectfully attended to him. And he himself, established in constant virtue and having become one with perfectly purified moral restraint, passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Indicating the power of his kamma, a mansion arose for him on the summit of a golden mountain—resplendent with a net of rays from various jewels, surrounded by exquisite railings, beautifully adorned with diverse and abundant ornaments, with well-proportioned walls, pillars, and stairs, and delightful with pleasure gardens. The Venerable Mahāmoggallāna, while wandering on a tour of the deva realm, saw him and questioned him with these verses:

1134.

1134.

‘‘සොවණ්ණමයෙ පබ්බතස්මිං, විමානං සබ්බතොපභං;

හෙමජාලපටිච්ඡන්නං, කිඞ්කිණිජාලකප්පිතං.

“On a mountain made of gold is a mansion, radiant on all sides, covered with a net of gold, adorned with a lattice of tinkling bells.

1135.

1135.

‘‘අට්ඨංසා සුකතා ථම්භා, සබ්බෙ වෙළුරියාමයා;

එකමෙකාය අංසියා, රතනා සත්ත නිම්මිතා.

“The pillars are eight-sided and well-made, all fashioned of beryl; on each single facet, seven gems are created.

1136.

1136.

‘‘වෙළූරියසුවණ්ණස්ස, ඵලිකා රූපියස්ස ච;

මසාරගල්ලමුත්තාහි, ලොහිතඞ්ගමණීහි ච.

Of beryl and gold, of crystal and silver, of coral, pearls, and rubies.

1137.

1137.

‘‘චිත්‍රා මනොරමා භූමි, න තත්ථුද්ධංසතී රජො;

ගොපානසීගණා පීතා, කූටං දාරෙන්ති නිම්මිතා.

The ground is variegated and delightful; no dust is raised there. Groups of yellow arches, well-constructed, bear the pinnacle.

1138.

1138.

‘‘සොපානානි [Pg.284] ච චත්තාරි, නිම්මිතා චතුරො දිසා;

නානාරතනගබ්භෙහි, ආදිච්චොව විරොචති.

And four staircases are constructed in the four directions; with chambers of various gems, it shines like the sun.

1139.

1139.

‘‘වෙදියා චතස්සො තත්ථ, විභත්තා භාගසො මිතා;

දද්දල්ලමානා ආභන්ති, සමන්තා චතුරො දිසා.

Four railings are there, divided and measured in parts; shining brightly, they illuminate all four directions.

1140.

1140.

‘‘තස්මිං විමානෙ පවරෙ, දෙවපුත්තො මහප්පභො;

අතිරොචසි වණ්ණෙන, උදයන්තොව භාණුමා.

In that excellent celestial mansion, O deva of great splendor, you outshine all in beauty, like the rising sun.

1141.

1141.

‘‘දානස්ස තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

Is this the fruit of your giving, or of your virtue, or of your reverential salutation? Being asked, explain this to me.”

සොපිස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

That deva, in turn, answered with these verses:

1142. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ… යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

1142. That deva, delighted in mind... this is the fruit of which deed.

1143.

1143.

‘‘අහං අන්ධකවින්දස්මිං, බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො;

විහාරං සත්ථු කාරෙසිං, පසන්නො සෙහි පාණිභි.

“In Andhakavinda, for the Buddha, kinsman of the Sun, I, with a confident mind, had a monastery built for the Teacher with my own hands.

1144.

1144.

‘‘තත්ථ ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච, පච්චයඤ්ච විලෙපනං;

විහාරං සත්ථු අදාසිං, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

තෙන මය්හං ඉදං ලද්ධං, වසං වත්තෙමි නන්දනෙ.

“There, I gave fragrance and garlands, requisites and unguents, and the monastery to the Teacher with a very serene mind. By that, this has been gained by me; I wield power in Nandana.

1145.

1145.

‘‘නන්දනෙ ච වනෙ රම්මෙ, නානාදිජගණායුතෙ;

රමාමි නච්චගීතෙහි, අච්ඡරාහි පුරක්ඛතො’’ති.

“And in the delightful Nandana forest, filled with various flocks of birds, I rejoice with dancing and singing, attended by celestial nymphs.”

1134. තත්ථ සබ්බතොපභන්ති සබ්බභාගෙහි පභාසන්තං පභාමුඤ්චනකං. කිඞ්කිණිජාලකප්පිතන්ති කප්පිතකිඞ්කිණිකජාලං.

1134. Therein, `sabbatopabhaṃ` means shining in all parts, emitting light. `Kiṅkiṇijālakappitaṃ` means a fashioned net of small bells.

1135. සබ්බෙ වෙළුරියාමයාති සබ්බෙ ථම්භා වෙළුරියමණිමයා. තත්ථ පන එකමෙකාය අංසියාති අට්ඨංසෙසු ථම්භෙසු එකමෙකස්මිං අංසභාගෙ. රතනා සත්ත නිම්මිතාති සත්තරතනකම්මනිම්මිතා, එකෙකො අංසො සත්තරතනමයොති අත්ථො.

1135. `Sabbe veḷuriyamayā` means all the pillars are made of beryl gems. And there, `ekamekāya aṃsiyā` means on each single facet of the eight-faceted pillars. `Ratanā satta nimmitā` means the seven gems were created by kamma; the meaning is that each single facet is made of the seven gems.

1136. ‘‘වෙළූරියසුවණ්ණස්සා’’තිආදිනා නානාරතනානි දස්සෙති. තත්ථ වෙළූරියසුවණ්ණස්සාති වෙළුරියෙන ච සුවණ්ණෙන ච නිම්මිතා, චිත්‍රාති [Pg.285] වා යොජනා. කරණත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. ඵලිකා රූපියස්ස චාති එත්ථාපි එසෙව නයො. මසාරගල්ලමුත්තාහීති කබරමණීහි. ලොහිතඞ්ගමණීහි චාති රත්තමණීහි.

1136. By 'Of beryl and gold,' etc., he indicates various gems. Therein, 'of beryl and gold' means made of beryl and gold; or, the construction is 'variegated.' Indeed, this is a word in the genitive case used in the instrumental sense. In 'of crystal and silver' also, this very same method is to be understood. `Masāragallamuttāhi` means with mottled gems. `Lohitaṅgamaṇīhi` means with red gems.

1137. න තත්ථුද්ධංසතී රජොති මණිමයභූමිකත්තා න තස්මිං විමානෙ රජො උග්ගච්ඡති. ගොපානසීගණාති ගොපානසීසමූහා. පීතාති පීතවණ්ණා, සුවණ්ණමයා චෙව ඵුස්සරාගාදිමණිමයා චාති අත්ථො. කූටං ධාරෙන්තීති සත්තරතනමයං කණ්ණිකං ධාරෙන්ති.

1137. 'No dust rises there' means: because the floor is made of gems, dust does not rise up in that celestial mansion. `Gopānasīgaṇā` means groups of rafters. `Pītā` means of a yellow color; the meaning is that they are made of gold and of gems such as topaz. 'They bear a pinnacle' means they bear a pinnacle made of the seven kinds of gems.

1138-9. නානාරතනගබ්භෙහීති නානාරතනමයෙහි ඔවරකෙහි. වෙදියාති වෙදිකා. චතස්සොති චතූසු දිසාසු චතස්සො. තෙනාහ ‘‘සමන්තා චතුරො දිසා’’ති.

'With chambers of various gems' means with inner chambers made of various gems. `Vediyā` means a railing. `Catasso` means four in the four directions. Therefore, he said, 'on all four sides.'

1140. මහප්පභොති මහාජුතිකො. උදයන්තොති උග්ගච්ඡන්තො. භාණුමාති ආදිච්චො.

1140. `Mahappabho` means of great splendor. `Udayanto` means rising. `Bhānumā` means the sun.

1143. සෙහි පාණිභීති කායසාරං පුඤ්ඤං පසවන්තො අත්තනො පාණීහි තං තං කිච්චං කරොන්තො විහාරං සත්ථු කාරෙසින්ති යොජනා. අථ වා සෙහි පාණිභීති තත්ථ අන්ධකවින්දස්මිං ගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච පච්චයඤ්ච විලෙපනඤ්ච පූජාවසෙන. යථා කථං? විහාරඤ්ච විප්පසන්නෙන චෙතසා සත්ථුනො අදාසිං පූජෙසිං නිය්‍යාදෙසිං චාති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

1143. `Sehi pāṇibhi` means: generating merit accomplished by the body, performing this and that task with my own hands, I caused a monastery to be made for the Teacher—this is the construction. Alternatively, `sehi pāṇibhi` is to be construed thus: in that Andhakavinda, by way of offering, with a serene mind, I gave, offered, and dedicated to the Teacher perfume, garlands, requisites, ointments, and the monastery that had been made. Thus, the construction here is to be understood.

1144. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන කාරණභූතෙන. මය්හන්ති මයා. ඉදන්ති ඉදං පුඤ්ඤඵලං, ඉදං වා දිබ්බං ආධිපතෙය්‍යං. තෙනාහ ‘‘වසං වත්තෙමී’’ති.

1144. `Tena` means by that aforementioned meritorious deed which is the cause. `Mayhaṃ` means by me. `Idaṃ` means this fruit of merit, or this divine sovereignty. Therefore, he said, 'I wield power.'

1145. නන්දනෙති නන්දියා දිබ්බසමිද්ධියා උප්පජ්ජනට්ඨානෙ ඉමස්මිං දෙවලොකෙ, තත්ථාපි විසෙසතො නන්දනෙ වනෙ රම්මෙ, එවං රමණීයෙ ඉමස්මිං නන්දනෙ වනෙ රමාමීති යොජනා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1145. `Nandane` means: in this divine world, the place of arising for delightful divine accomplishment; and there also, specifically, in the delightful Nandana Grove. Thus, the construction is: 'I delight in this delightful Nandana Grove.' The remainder is just as has been stated.

එවං දෙවතාය අත්තනො පුඤ්ඤකම්මෙ ආවිකතෙ ථෙරො සපරිවාරස්ස තස්ස දෙවපුත්තස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා භගවතො තමත්ථං නිවෙදෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. සා දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, when the deity had revealed his meritorious deed, the elder taught the Dhamma to that devaputta and his retinue and reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, having made that the origin story, taught the Dhamma to the assembled gathering. That teaching was beneficial for the great populace.

සුවණ්ණවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Golden Mansion Story is concluded.

5. අම්බවිමානවණ්ණනා

5. The Commentary on the Mango Mansion Story

උච්චමිදං [Pg.286] මණිථූණන්ති අම්බවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහෙ අඤ්ඤතරො දුග්ගතපුරිසො පරෙසං භත්තවෙතනභතො හුත්වා අම්බවනං රක්ඛති. සො එකදිවසං ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං ගිම්හසමයෙ සූරියාතපසන්තත්තෙ උණ්හවාලිකානිප්පීළිතෙ විප්ඵන්දමානමරීචිජාලවිත්ථතෙ භූමිප්පදෙසෙ තස්ස අම්බාරාමස්ස අවිදූරෙන මග්ගෙන සෙදාගතෙන ගත්තෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානො උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ ‘‘මහා අයං, භන්තෙ, ඝම්මපරිළාහො, අතිවිය පරිස්සන්තරූපො විය දිස්සති, සාධු, භන්තෙ, අය්‍යො ඉමං අම්බාරාමං පවිසිත්වා මුහුත්තං විස්සමිත්වා අද්ධානපරිස්සමං පටිවිනොදෙත්වා ගච්ඡථ අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ථෙරො විසෙසතො තස්ස චිත්තප්පසාදං පරිබ්‍රූහෙතුකාමො තං ආරාමං පවිසිත්වා අඤ්ඤතරස්ස අම්බරුක්ඛස්ස මූලෙ නිසීදි.

The Mango Mansion is the story that begins, 'Lofty is this, with jewel pillars.' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Veḷuvana. At that time, in Rājagaha, a certain poor man, having become a hired laborer for others for a wage of food, was guarding a mango grove. One day, he saw the Venerable Sāriputta walking along a path not far from that mango park, in the summer season, on a stretch of ground scorched by the sun's heat, oppressed by the hot sand, and covered by a shimmering mirage, his body covered in sweat. With reverence and great respect having arisen, he approached and said thus, 'Venerable sir, this heat of the hot season is intense, and you appear extremely weary. It would be good, venerable sir, if the noble one, out of compassion, would enter this mango park, rest for a moment, relieve the fatigue of the journey, and then go.' The elder, especially desiring to increase that man's mental confidence, entered that park and sat down at the foot of a certain mango tree.

පුන සො පුරිසො ආහ ‘‘සචෙ, භන්තෙ, න්හායිතුකාමත්ථ, අහං ඉතො කූපතො උදකං උද්ධරිත්වා තුම්හෙ න්හාපෙස්සාමි, පානීයඤ්ච දස්සාමී’’ති. ථෙරොපි අධිවාසෙසි තුණ්හීභාවෙන. සො කූපතො උදකං උද්ධරිත්වා පරිස්සාවෙත්වා ථෙරං න්හාපෙසි, න්හාපෙත්වා ච හත්ථපාදෙ ධොවිත්වා නිසින්නස්ස පානීයං උපනෙසි. ථෙරො පානීයං පිවිත්වා පටිප්පස්සද්ධදරථො තස්ස පුරිසස්ස උදකදානෙ චෙව න්හාපනෙ ච අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. අථ සො පුරිසො ‘‘ඝම්මාභිතත්තස්ස වත ථෙරස්ස ඝම්මපරිළාහං පටිප්පස්සම්භෙසිං, බහුං වත මයා පුඤ්ඤං පසුත’’න්ති උළාරපීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙසි. සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො උපසඞ්කමිත්වා ඉමාහි ගාථාහි කතපුඤ්ඤං පුච්ඡි.

Again, that man said, 'Venerable sir, if you wish to bathe, I will draw water from this well and bathe you, and I will also give you drinking water.' The Elder consented by remaining silent. That man drew water from the well, strained it, and bathed the Elder. After bathing him, he washed his hands and feet and offered drinking water to him as he was seated. The Elder drank the water, and with his distress allayed, he spoke words of appreciation for the man’s offering of drinking water and for the bathing, and then departed. Then that man experienced great joy and gladness, thinking, 'Indeed, I have allayed the burning heat of the Elder who was afflicted by heat. Truly, much merit has been generated by me!' In a later time, he passed away and was reborn among the Tāvatiṃsa devas. The Venerable Mahāmoggallāna approached him and, with these verses, asked about the meritorious deed he had done.

1146.

1146.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

“This lofty, jewel-pillared mansion extends twelve yojanas all around; there are seven hundred splendid pinnacled halls with beryl pillars, paved with gold, and beautiful.

1147.

1147.

‘‘තත්ථච්ඡසි [Pg.287] පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

“There you dwell, drink, and eat, and divine lutes play sweetly. Here are divine flavors, the five strands of sensual pleasure, and women adorned with gold dance.”

1148.

1148.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“By what is your complexion so radiant… and your radiance illuminates all directions?”

1150.

1150.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ…යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, gladdened… ‘Of what deed is this the fruit?’”

1151.

1151.

‘‘ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ, පතපන්තෙ දිවඞ්කරෙ;

පරෙසං භතකො පොසො, අම්බාරාමමසිඤ්චති.

“In the last month of the hot season, while the sun was blazing, a man, a hired worker for others, was watering the mango grove.

1152.

1152.

‘‘අථ තෙනාගමා භික්ඛු, සාරිපුත්තොති විස්සුතො;

කිලන්තරූපො කායෙන, අකිලන්තොව චෙතසා.

“Then a bhikkhu came by that way, renowned as Sāriputta; weary in body, yet unweary in mind.

1153.

1153.

‘‘තඤ්ච දිස්වාන ආයන්තං, අවොචං අම්බසිඤ්චකො;

සාධු තං භන්තෙ න්හාපෙය්‍යං, යං මමස්ස සුඛාවහං.

“Seeing him coming, I, the mango-waterer, said: ‘It would be good, Venerable Sir, if I might bathe you, for that would bring me happiness.’

1154.

1154.

‘‘තස්ස මෙ අනුකම්පාය, නික්ඛිපි පත්තචීවරං;

නිසීදි රුක්ඛමූලස්මිං, ඡායාය එකචීවරො.

“Out of compassion for me, he laid aside his bowl and robe; he sat at the foot of a tree in the shade, wearing a single robe.

1155.

1155.

‘‘තඤ්ච අච්ඡෙන වාරිනා, පසන්නමානසො නරො;

න්හාපයී රුක්ඛමූලස්මිං, ඡායාය එකචීවරං.

“And that man, with a confident mind, bathed him with clear water at the foot of the tree, as he sat in the shade wearing a single robe.

1156.

1156.

‘‘අම්බො ච සිත්තො සමණො ච න්හාපිතො,මයා ච පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං;

ඉති සො පීතියා කායං, සබ්බං ඵරති අත්තනො.

“The mango tree was watered, and the ascetic was bathed, and by me no little merit was produced; thus, with joy, he pervaded his entire body.”

1157.

1157.

‘‘තදෙව එත්තකං කම්මං, අකාසිං තාය ජාතියා;

පහාය මානුසං දෙහං, උපපන්නොම්හි නන්දනං.

“That very deed, so little, I performed in that life; having abandoned the human body, I have been reborn in Nandana.”

1158.

1158.

‘‘නන්දනෙ [Pg.288] ච වනෙ රම්මෙ, නානාදිජගණායුතෙ;

රමාමි නච්චගීතෙහි, අච්ඡරාහි පුරක්ඛතො’’ති. –

“And in the delightful Nandana grove, frequented by flocks of diverse birds, I rejoice with dance and song, surrounded by celestial nymphs.”

සොපි තස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි.

He, in turn, answered him with these verses.

1151. තත්ථ ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙති ආසාළ්හිමාසෙ. පතපන්තෙති අතිවිය දිප්පන්තෙ, සබ්බසො උණ්හං විස්සජ්ජෙන්තෙති අත්ථො. දිවඞ්කරෙති දිවාකරෙ, අයමෙව වා පාඨො. අසිඤ්චතීති සිඤ්චති, -කාරො නිපාතමත්තං, සිඤ්චති අම්බරුක්ඛමූලෙසු ධුවං ජලසෙකං කරොතීති අත්ථො. ‘‘අසිඤ්චථා’’ති ච පාඨො, සිඤ්චිත්ථාති අත්ථො. ‘‘අසිඤ්චහ’’න්ති ච පඨන්ති, පරෙසං භතකො පොසො හුත්වා තදා අම්බාරාමං අසිඤ්චිං අහන්ති අත්ථො.

1151. Herein, ‘in the last month of the hot season’ means in the month of Āsāḷha. ‘Blazing’ (patapante) means blazing excessively, completely emitting heat; this is the meaning. ‘Sun’ (divaṅkare) means the sun (divākare); or this is indeed the reading. ‘Waters’ (asiñcati) means he waters; the ‘a-’ is merely a particle. It means he regularly sprinkles water at the foot of the mango trees. There is also the reading ‘asiñcatha,’ which means ‘you watered.’ And some also read ‘asiñcahaṃ,’ which means ‘I, having become a hired worker for others, watered the mango grove at that time.’

1152. තෙනාති යෙන දිසාභාගෙන සො අම්බාරාමො, තෙන අගමා අගඤ්ඡි. අකිලන්තොව චෙතසාති චෙතොදුක්ඛස්ස මග්ගෙනෙව පහීනත්තා චෙතසා අකිලන්තොපි සමානො කිලන්තුරූපො කායෙන තෙන මග්ගෙන අගමාති යොජනා.

1152. ‘By that way’ (tena) means he went in the direction where that mango grove was. ‘Unweary in mind’ (akilantova cetasā) means that because the distress of mind had been abandoned precisely by the path, although he was unweary in mind, he was weary in body as he went by that path; this is the construction.

1153-4. අවොචං අහං තදා අම්බසිඤ්චකො හුත්වාති යොජනා. එකචීවරොති න්හායිතුකාමොති අධිප්පායො.

1153-4. ‘I spoke’ (avocaṃ) is to be construed as: ‘I, having been the mango-waterer at that time, spoke.’ ‘Wearing a single robe’ (ekacīvaro) implies the desire to bathe.

1156. ඉතීති එවං ‘‘අම්බො ච සිත්තො, සමණො ච න්හාපිතො, මයා ච පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං, එකෙනෙව පයොගෙන තිවිධොපි අත්ථො සාධිතො’’ති ඉමිනාකාරෙන පවත්තාය පීතියා සො පුරිසො අත්තනො සබ්බං කායං ඵරති, නිරන්තරං ඵුටං කරොතීති යොජනා. අතීතත්ථෙ චෙතං වත්තමානවචනං, ඵරීති අත්ථො.

1156. ‘Thus’ (iti) means that with the joy that arose in this manner—‘the mango tree was watered, the ascetic was bathed, and no little merit was produced by me; a threefold benefit was achieved by a single act’—that man pervades his entire body, making it continuously suffused; this is the construction. And this is a present tense verb used in the past sense; the meaning is ‘he pervaded.’

1157. තදෙව එත්තකං කම්මන්ති තං එත්තකං එවං පානීයදානමත්තකං කම්මං අකාසිං, තාය තස්සං ජාතියං අඤ්ඤං නානුස්සරාමීති අධිප්පායො. තෙසං වුත්තනයමෙව.

1157. ‘That very deed, so little’ (tadeva ettakaṃ kammaṃ) means: ‘I performed that deed, just that much, merely the gift of water; in that life, I recall no other deed’; this is the intended meaning. The rest is just as has been stated.

අම්බවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Mango Mansion Story is concluded.

6. ගොපාලවිමානවණ්ණනා

6. The Commentary on the Cowherd's Mansion Story

දිස්වාන [Pg.289] දෙවං පටිපුච්ඡි භික්ඛූති ගොපාලවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ. තෙන සමයෙන රාජගහවාසී අඤ්ඤතරො ගොපාලකො පාතරාසත්ථාය පිලොතිකාය පුටබද්ධං කුම්මාසං ගහෙත්වා නගරතො නික්ඛමිත්වා ගාවීනං චරණට්ඨානභූතං ගොචරභූමිං සම්පාපුණි. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො ‘‘අයං ඉදානෙව කාලං කරිස්සති, මය්හඤ්ච කුම්මාසං දත්වා තාවතිංසෙසු උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ච ඤත්වා තස්ස සමීපං අගමාසි. සො වෙලං ඔලොකෙත්වා ථෙරස්ස කුම්මාසං දාතුකාමො අහොසි. තෙන ච සමයෙන ගාවියො මාසක්ඛෙත්තං පවිසන්ති. අථ සො ගොපාලො චින්තෙසි ‘‘කිං නු ඛො ථෙරස්ස කුම්මාසං දදෙය්‍යං, උදාහු ගාවියො මාසක්ඛෙත්තතො නීහරෙය්‍ය’’න්ති. අථස්ස එතදහොසි ‘‘මාසසාමිකා මං යං ඉච්ඡන්ති, තං කරොන්තු, ථෙරෙ පන ගතෙ කුම්මාසදානන්තරායො මෙ සියා, හන්දාහං පඨමං අය්‍යස්ස කුම්මාසං දස්සාමී’’ති තං ථෙරස්ස උපනෙසි. පටිග්ගහෙසි ථෙරො අනුකම්පං උපාදාය.

The Gopāla Vimāna is the story about 'Having seen the deity, the monk inquired.' What was its origin? The Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove. At that time, a certain cowherd from Rājagaha, having taken for his morning meal some barley-meal cake tied up in a worn-out cloth, left the city and reached the grazing ground, the pasture for the cows. The Venerable Mahāmoggallāna, knowing, "This man will die right now, and having given the barley-meal cake to me, he will be reborn in the Tāvatiṃsa heaven," approached him. The cowherd, observing the time, wished to give the barley-meal cake to the elder. At that moment, the cows entered a bean field. Then the cowherd thought, "What now? Should I give the barley-meal cake to the elder, or should I drive the cows out of the bean field?" Then it occurred to him, "Let the owners of the beans do to me as they wish, but if the elder leaves, there may be an obstacle to my giving of the barley-meal cake. Well now, I will first give the barley-meal cake to the noble one." He offered it to the elder. The elder accepted it out of compassion.

අථ නං ගාවියො නිවත්තෙතුං පරිස්සයං අනොලොකෙත්වා වෙගෙන උපධාවන්තං පාදෙන ඵුට්ඨො ආසීවිසො ඩංසි. ථෙරොපි තං අනුකම්පමානො තං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිතුං ආරභි. ගොපාලකොපි ගාවියො නිවත්තෙත්වා ආගතො ථෙරං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො උළාරං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. තාවදෙවස්ස සකලසරීරං විසං අජ්ඣොත්ථරි. මුහුත්තමෙව වෙගෙ මුද්ධපත්තෙ කාලමකාසි, කාලකතො ච තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො දිස්වා ඉමාහි ගාථාහි පටිපුච්ඡි –

Then, a venomous snake, touched by his foot, bit him as he ran swiftly to turn back the cows, not considering the danger. The elder, too, feeling compassion for him, began to partake of that barley-meal cake. The cowherd, having turned back the cows and returned, saw the elder partaking of the barley-meal cake. With a mind of faith, experiencing great joy and happiness, he sat down. At that very moment, the poison pervaded his entire body. In just a moment, as the force of the poison reached his head, he died. Having died, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven in a golden mansion twelve yojanas in size. The Venerable Mahāmoggallāna, seeing him, questioned him with these verses:

1159.

1159.

‘‘දිස්වාන දෙවං පටිපුච්ඡි භික්ඛු, උච්චෙ විමානම්හි චිරට්ඨිතිකෙ;

ආමුත්තහත්ථාභරණං යසස්සිං, දිබ්බෙ විමානම්හි යථාපි චන්දිමා.

Having seen the deva in a lofty, long-abiding mansion, the monk inquired of him—glorious, adorned with bracelets, in a divine mansion like the moon.

1160.

1160.

‘‘අලඞ්කතො [Pg.290] මල්‍යධරො සුවත්ථො, සුකුණ්ඩලී කප්පිතකෙසමස්සු;

ආමුත්තහත්ථාභරණො යසස්සී, දිබ්බෙ විමානම්හි යථාපි චන්දිමා.

Adorned, wearing garlands, well-clothed, with fine earrings, hair and beard neatly trimmed; wearing hand-ornaments, glorious, in a divine mansion like the moon.

1161.

1161.

‘‘දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

අට්ඨට්ඨකා සික්ඛිතා සාධුරූපා;

දිබ්බා ච කඤ්ඤා තිදසචරා උළාරා, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති.

And divine lutes play sweetly; sixty-four maidens, well-trained and of beautiful form, splendid divine maidens of the Tidasā realm, dance, sing, and delight.

1162.

1162.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි මහානුභාවො…පෙ…වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

You have attained divine power and are of great majesty... and your complexion illuminates all directions.

සොපි තස්ස බ්‍යාකාසි –

He then answered him:

1163. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ…යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

1163. That devaputta, pleased in mind... [declared,] 'Of what kamma this is the fruit.'

1164.

1164.

‘‘අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතො, සඞ්ගම්ම රක්ඛිස්සං පරෙසං ධෙනුයො;

තතො ච ආගා සමණො මමන්තිකෙ, ගාවො ච මාසෙ අගමංසු ඛාදිතුං.

I, having become a human among humans, protected the cows of others for hire. Then a recluse came near me, and the cows went to eat the beans.

1165.

1165.

‘‘ද්වයජ්ජ කිච්චං උභයඤ්ච කාරියං, ඉච්චෙවහං භන්තෙ තදා විචින්තයිං;

තතො ච සඤ්ඤං පටිලද්ධ යොනිසො, ‘දදාමි භන්තෙ’ති ඛිපිං අනන්තකං.

‘Today there are two duties, and both must be done.’ Thus, venerable sir, I reflected then. Then, having gained proper perception, thinking, ‘I give, venerable sir,’ I offered the shoulder-cloth.

1166.

1166.

‘‘සො මාසඛෙත්තං තුරිතො අවාසරිං, පුරා අයං භඤ්ජති යස්සිදං ධනං;

තතො ච කණ්හො උරගො මහාවිසො, අඩංසි පාදෙ තුරිතස්ස මෙ සතො.

I quickly rushed to the bean field, before this herd could destroy the wealth of its owner. Then a black serpent, highly venomous, bit me on the foot as I was hurrying, though mindful.

1167.

1167.

‘‘ස්වාහං අට්ටොම්හි දුක්ඛෙන පීළිතො, භික්ඛු ච තං සාමං මුඤ්චිත්වානන්තකං;

අහාසි කුම්මාසං මමානුකම්පයා, තතො චුතො කාලකතොම්හි දෙවතා.

I was afflicted, oppressed by pain. The bhikkhu himself, having untied the shoulder-cloth, ate the barley-meal cake out of compassion for me. Then, having passed away from there, I became a deity.

1168.

1168.

‘‘තදෙව [Pg.291] කම්මං කුසලං කතං මයා, සුඛඤ්ච කම්මං අනුභොමි අත්තනා;

තයා හි භන්තෙ අනුකම්පිතො භුසං, කතඤ්ඤුතාය අභිවාදයාමි තං.

That very wholesome kamma was done by me, and I myself experience its happy result. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

1169.

1169.

‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ ච, අඤ්ඤො මුනි නත්ථි තයානුකම්පකො;

තයා හි භන්තෙ අනුකම්පිතො භුසං, කතඤ්ඤුතාය අභිවාදයාමි තං.

In the world with its devas and its Māra, there is no other sage as compassionate as you. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

1170.

1170.

‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ පරස්මිං වා පන, අඤ්ඤො මුනී නත්ථි තයානුකම්පකො;

තයා හි භන්තෙ අනුකම්පිතො භුසං, කතඤ්ඤුතාය අභිවාදයාමි ත’’න්ති.

In this world or in the next, there is no other sage as compassionate as you. For I was greatly shown compassion by you, venerable sir; out of gratitude, I pay homage to you.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො අත්තනා ච දෙවතාය ච කථිතනියාමෙනෙව තං භගවතො ආරොචෙසි. සත්ථා තමත්ථං පච්චනුභාසිත්වා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙතුං ‘‘දිස්වාන දෙවං පටිපුච්ඡි භික්ඛූ’’තිආදිමාහ.

Then, the Venerable Mahāmoggallāna reported that matter to the Blessed One in the very manner in which it was spoken by himself and the deity. The Teacher, having reiterated that matter and having made it the origin of the story, in order to teach the Dhamma to the assembled gathering, spoke the words beginning with: 'Having seen the deity, the monk inquired...'

1159. තත්ථ දෙවන්ති ගොපාලදෙවපුත්තං. භික්ඛූති ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං සන්ධාය සත්ථා වදති. සො හි සබ්බසො භින්නකිලෙසතාය භික්ඛු. විමානස්ස බහුකාලාවට්ඨායිතාය කප්පට්ඨිතිකතාය එව වා ‘‘චිරට්ඨිතිකෙ’’ති වුත්තං, ‘‘චිරට්ඨිතික’’න්තිපි කෙචි පඨන්ති. තඤ්හි ‘‘දෙව’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. සොපි හි සට්ඨිසතසහස්සාධිකා තිස්සො වස්සකොටියො තත්ථ අවට්ඨානතො ‘‘චිරට්ඨිතිකෙ’’ති වත්තබ්බතං ලභති. යථාපි චන්දිමාති යථා චන්දිමා දෙවපුත්තො කන්තසීතලමනොහරකිරණජාලසමුජ්ජලෙ අත්තනො දිබ්බෙ විමානම්හි විරොචති, එවං විරොචමානන්ති වචනසෙසා.

1159. Therein, 'devaṃ' is said referring to the Gopāla devaputta. The Teacher speaks the word 'bhikkhu' referring to the Venerable Mahāmoggallāna. Truly, he is a bhikkhu because of having completely destroyed the defilements. Because the celestial mansion has stood for a long time, or because it has stood for an aeon, it was called 'ciraṭṭhitike' (long-standing). Some also read 'ciraṭṭhitikaṃ'. That word should be connected with this word 'devaṃ'. Truly, that devaputta also, because of remaining there for three koṭis of years, which is more than six million, obtains the state of being fit to be called 'ciraṭṭhitike'. As for 'yathāpi candimā' (just as the moon): just as the moon devaputta shines in his own divine celestial mansion, which is resplendent with a net of rays that is lovely, cool, and captivating to the heart, 'evaṃ virocamānaṃ' (even so shining) is the remainder of the text to be understood.

1160. අලඞ්කතොතිආදි තස්ස දෙවපුත්තස්ස ථෙරෙන පුච්ඡිතාකාරදස්සනං, තං හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව.

1160. The words beginning with 'alaṅkato' (adorned) show the manner in which that devaputta was questioned by the Thera. The meaning of this is just as has been stated previously.

1164. සඞ්ගම්මාති [Pg.292] සඞ්ගමෙත්වා, සඞ්ගම්මාති වා සඞ්ගහෙත්වා. හෙත්වත්ථොපි හි ඉධ අන්තොනීතො, බහූ එකතො හුත්වාති අත්ථො. ආගාති ආගඤ්ඡි. මාසෙති මාසසස්සානි.

1164. 'Saṅgamma' means 'having caused to meet', or 'saṅgamma' means 'having collected'. Truly, the meaning of cause is also included here; the meaning is 'many having become one'. 'Āgā' means 'he came'. 'Māse' means 'bean crops'.

1165. ද්වයජ්ජාති ද්වයං අජ්ජ එතරහි කිච්චං කාතබ්බං. උභයඤ්ච කාරියන්ති වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පරියායවචනං. සඤ්ඤන්ති ධම්මසඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘යොනිසො’’ති පටිලද්ධාති පටිලභිත්වා. ඛිපින්ති පනිග්ගාහාපනවසෙන හත්ථෙ ඛිපිං. අනන්තකන්ති නන්තකං කුම්මාසං පක්ඛිපිත්වා බන්ධිත්වා ඨපිතං පිලොතිකං. අ-කාරො චෙත්ථ නිපාතමත්තං.

1165. 'Dvayajja' means: 'Today, at this time, there are two duties to be done.' 'Ubhayañca kāriyaṃ' is a synonymous expression for the meaning just stated. 'Saññaṃ' means 'perception associated with the Dhamma.' Therefore, he said, 'yoniso.' 'Paṭiladdhā' means 'having obtained.' 'Khipiṃ' means: by way of causing it to be accepted, 'I placed it in his hand.' 'Anantakaṃ' means a piece of cloth kept after putting in and binding up barley-cake. And here, the letter 'a-' is merely a particle.

1166. සොති සො අහං. තුරිතොති තුරිතො සම්භමන්තො. අවාසරින්ති උපගච්ඡි, පාවිසිං වා. පුරා අයං භඤ්ජති යස්සිදං ධනන්ති යස්ස ඛෙත්තසාමිකස්ස ඉදං මාසසස්සං ධනං, තං අයං ගොගණො භඤ්ජති පුරා තස්ස භඤ්ජනතො, ආමද්දනතො පුරෙතරමෙවාති අත්ථො. තතොති තත්ථ. තුරිතස්ස මෙ සතොති සම්භමන්තස්ස මෙ සමානස්ස, සහසා ගමනෙන මග්ගෙ කණ්හසප්පං අනොලොකෙත්වා ගතස්සාති අධිප්පායො.

1166. 'So' means 'that I.' 'Turito' means 'hurrying, agitated.' 'Avāsariṃ' means 'I approached,' or alternatively, 'I entered.' 'Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ' means: before this herd of cattle destroys this wealth, which is the bean crop of a certain field owner; even before its destruction and trampling—this is the meaning. 'Tato' means 'there.' 'Turitassa me sato' means: of me who was hurrying and agitated; the intention is: of one who went without looking at the black snake on the path due to my sudden going.

1167. අට්ටොම්හි දුක්ඛෙන පීළිතොති තෙන ආසීවිසඩංසනෙන අට්ටො අට්ටිතො උපද්දුතො මරණදුක්ඛෙන බාධිතො භවාමි. අහාසීති අජ්ඣොහරි, පරිභුඤ්ජීති අත්ථො. තතො චුතො කාලකතොම්හි දෙවතාති තතො මනුස්සත්තභාවතො චුතො මරණකාලප්පත්තියා, තත්ථ වා ආයුසඞ්ඛාරස්ස ඛෙපනසඞ්ඛාතස්ස කාලස්ස කතත්තා කාලකතො, තදනන්තරමෙව ච අම්හි දෙවතා දෙවත්තභාවප්පත්තියා දෙවතා හොමීති අත්ථො.

1167. 'Aṭṭomhi dukkhena pīḷito' means: by that venomous snake's bite, I am afflicted, distressed, oppressed, and tormented by the suffering of death. 'Ahāsi' means 'he swallowed, he consumed'—this is the meaning. 'Tato cuto kālakatomhi devatā' means: having passed away from that human state, due to reaching the time of death, I am a deva. Or alternatively: there, in that human state, having made an end, because of having made the end which is called the exhaustion of the life-formations, and immediately after that, I am a deva; due to attaining the state of a deva, I am a deva—this is the meaning.

1169. තයාති තයා සදිසො අඤ්ඤො මුනි මොනෙය්‍යගුණයුත්තො ඉසි නත්ථි. තයාති වා නිස්සක්කෙ ඉදං කරණවචනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1169. 'Tayā' means: there is no other sage, an ascetic endowed with the quality of sagehood, who is like you. Or alternatively: this word 'tayā' is an instrumental expression in the sense of the ablative. The remainder is just as has been stated.

ගොපාලවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Cowherd's Mansion is concluded.

7. කණ්ඩකවිමානවණ්ණනා

7. The Explanation of the Kaṇḍaka Mansion

පුණ්ණමාසෙ [Pg.293] යථා චන්දොති කණ්ඩකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං ගතො. තස්මිං ඛණෙ කණ්ඩකො දෙවපුත්තො සකභවනතො නික්ඛමිත්වා දිබ්බයානං අභිරුහිත්වා මහන්තෙන පරිවාරෙන මහතියා දෙවිද්ධියා උය්‍යානං ගච්ඡන්තො ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං දිස්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානො සහසා යානතො ඔරුය්හ ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සිරස්මිං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො –

'Puṇṇamāse yathā cando' is the Kaṇḍaka Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at the Jeta Grove. And at that time, the Venerable Mahāmoggallāna, wandering on a tour of the deva realm in the manner stated previously, went to the Tāvatiṃsa celestial abode. At that moment, the devaputta Kaṇḍaka, having departed from his own celestial mansion, having mounted a divine vehicle, was going to the park with a great retinue and with great divine power. Seeing the Venerable Mahāmoggallāna, with great reverence and respect having arisen, he quickly descended from the vehicle, approached the Elder, paid homage with the five-point prostration, raised his clasped hands to his head, and stood. Then the Elder asked him:

1171.

1171.

‘‘පුණ්ණමාසෙ යථා චන්දො, නක්ඛත්තපරිවාරිතො;

සමන්තා අනුපරියාති, තාරකාධිපතී සසී.

“Just as the moon on the full-moon day, surrounded by constellations, travels all around—the hare-marked moon, lord of the stars.”

1172.

1172.

‘‘තථූපමං ඉදං බ්‍යම්හං, දිබ්බං දෙවපුරම්හි ච;

අතිරොචති වණ්ණෙන, උදයන්තොව රංසිමා.

“Comparable to that, this divine mansion in the city of the devas shines exceedingly with splendor, like the rising, radiant sun.”

1173.

1173.

‘‘වෙළූරියසුවණ්ණස්ස, ඵලිකා රූපියස්ස ච;

මසාරගල්ලමුත්තාහි, ලොහිතඞ්ගමණීහි ච.

“Of beryl and gold, of crystal and silver, with cat’s eye gems, pearls, and with ruby gems,”

1174.

1174.

‘‘චිත්‍රා මනොරමා භූමි, වෙළූරියස්ස සන්ථතා;

කූටාගාරා සුභා රම්මා, පාසාදො තෙ සුමාපිතො.

“The ground, variegated and delightful, is spread with beryl; your palace, with its beautiful and delightful peaked-roof halls, is well-constructed.”

1175.

1175.

‘‘රම්මා ච තෙ පොක්ඛරණී, පුථුලොමනිසෙවිතා;

අච්ඡොදකා විප්පසන්නා, සොණ්ණවාලුකසන්ථතා.

“And your lotus pond is delightful, frequented by broad-finned fish, with clear, limpid water, and strewn with golden sand.”

1176.

1176.

‘‘නානාපදුමසඤ්ඡන්නා, පුණ්ඩරීකසමොතතා;

සුරභිං සම්පවායන්ති, මනුඤ්ඤා මාතුතෙරිතා.

“Covered with various lotuses, overspread with white lotuses, a delightful fragrance wafts, stirred by the breeze.”

1177.

1177.

‘‘තස්සා තෙ උභතො පස්සෙ, වනගුම්බා සුමාපිතා;

උපෙතා පුප්ඵරුක්ඛෙහි, ඵලරුක්ඛෙහි චූභයං.

“On both its sides, forest thickets are well-created, endowed with both flowering trees and fruit-bearing trees.”

1178.

1178.

‘‘සොවණ්ණපාදෙ පල්ලඞ්කෙ, මුදුකෙ ගොනකත්ථතෙ;

නිසින්නං දෙවරාජංව, උපතිට්ඨන්ති අච්ඡරා.

“On a golden-footed couch, soft and covered with a woolen rug, celestial nymphs attend upon you, who are seated like a king of the devas.”

1179.

1179.

‘‘සබ්බාභරණසඤ්ඡන්නා[Pg.294], නානාමාලාවිභූසිතා;

රමෙන්ති තං මහිද්ධිකං, වසවත්තීව මොදසි.

“Adorned with all ornaments, decorated with various garlands, they delight you, one of great psychic power; you rejoice like Vasavattī.”

1180.

1180.

‘‘භෙරිසඞ්ඛමුදිඞ්ගාහි, වීණාහි පණවෙහි ච;

රමසි රතිසම්පන්නො, නච්චගීතෙ සුවාදිතෙ.

“Endowed with pleasure, you rejoice with kettledrums, conches, and mudiṅgas, and with lutes and tabors, in well-played dance and song.”

1181.

1181.

‘‘දිබ්බා තෙ විවිධා රූපා, දිබ්බා සද්දා අථො රසා;

ගන්ධා ච තෙ අධිප්පෙතා, ඵොට්ඨබ්බා ච මනොරමා.

“Your various forms are divine, sounds are divine, and also tastes; and scents are agreeable to you, and touches are delightful.”

1182.

1182.

‘‘තස්මිං විමානෙ පවරෙ, දෙවපුත්ත මහප්පභො;

අතිරොචසි වණ්ණෙන, උදයන්තොව භාණුමා.

“In that excellent mansion, O devaputta of great splendor, you shine exceedingly with beauty, like the rising sun.”

1183.

1183.

‘‘දානස්ස තෙ ඉදං ඵලං, අථො සීලස්ස වා පන;

අථො අඤ්ජලිකම්මස්ස, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති. –

“Is this the fruit of your giving, or indeed of virtue, or of the act of reverential salutation? Being asked, explain that to me.”

අධිගතසම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන කතකම්මං පුච්ඡි.

By means of declaring the prosperity that had been attained, he asked about the deed that was performed.

1184.

1184.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

That devaputta, with a pleased mind, being asked by Moggallāna, having been asked the question, explained of which deed this is the fruit.

1185.

1185.

‘‘අහං කපිලවත්ථුස්මිං, සාකියානං පුරුත්තමෙ;

සුද්ධොදනස්ස පුත්තස්ස, කණ්ඩකො සහජො අහං.

“In Kapilavatthu, the foremost city of the Sakyans, I was Kaṇḍaka, the horse born at the same time as the son of Suddhodana.”

1186.

1186.

‘‘යදා සො අඩ්ඪරත්තායං, බොධාය මභිනික්ඛමි;

සො මං මුදූහි පාණීහි, ජාලිතම්බනඛෙහි ච.

“When at midnight he went forth for the sake of enlightenment, with his soft hands and with radiant, copper-colored nails,”

1187.

1187.

‘‘සත්ථිං ආකොටයිත්වාන, වහ සම්මාති චබ්‍රවි;

‘අහං ලොකං තාරයිස්සං, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං’.

“having patted my flank, he said, ‘Carry on, friend! Having attained supreme enlightenment, I shall ferry the world across.’”

1188.

1188.

‘‘තං මෙ ගිරං සුණන්තස්ස, හාසො මෙ විපුලො අහු;

උදග්ගචිත්තො සුමනො, අභිසීසිං තදා අහං.

“As I listened to that speech, great joy arose in me; with an uplifted and joyful mind, I then went forth.”

1189.

1189.

‘‘අභිරූළ්හඤ්ච මං ඤත්වා, සක්‍යපුත්තං මහායසං;

උදග්ගචිත්තො මුදිතො, වහිස්සං පුරිසුත්තමං.

“Knowing that the Sakyan son of great fame had mounted me, with an uplifted and joyful mind, I carried the supreme man.”

1190.

1190.

‘‘පරෙසං [Pg.295] විජිතං ගන්ත්වා, උග්ගතස්මිං දිවාකරෙ;

මමං ඡන්නඤ්ච ඔහාය, අනපෙක්ඛො සො අපක්කමි.

Having gone to the domain of others, when the sun had risen, leaving me and Channa, he departed without looking back.

1191.

1191.

‘‘තස්ස තම්බනඛෙ පාදෙ, ජිව්හාය පරිලෙහිසං;

ගච්ඡන්තඤ්ච මහාවීරං, රුදමානො උදික්ඛිසං.

With my tongue, I licked his feet with their copper-colored nails; weeping, I gazed upon the great hero as he departed.

1192.

1192.

‘‘අදස්සනෙනහං තස්ස, සක්‍යපුත්තස්ස සිරීමතො;

අලත්ථං ගරුකාබාධං, ඛිප්පං මෙ මරණං අහු.

From not seeing him, the glorious Sakyan son, I contracted a severe illness; my death occurred quickly.

1193.

1193.

‘‘තස්සෙව ආනුභාවෙන, විමානං ආවසාමිදං;

සබ්බකාමගුණොපෙතං, දෙවො දෙවපුරම්හිව.

By his very power, I inhabit this mansion, replete with every sensual delight, like a god in the city of gods.

1194.

1194.

‘‘යඤ්ච මෙ අහුවා හාසො, සද්දං සුත්වාන බොධියා;

තෙනෙව කුසලමූලෙන, ඵුසිස්සං ආසවක්ඛයං.

And that joy which arose in me upon hearing the word of enlightenment—by that very wholesome root, I shall attain the destruction of the taints.

1195.

1195.

‘‘සචෙ හි භන්තෙ ගච්ඡෙය්‍යාසි, සත්ථු බුද්ධස්ස සන්තිකෙ;

මමාපි නං වචනෙන, සිරසා වජ්ජාසි වන්දනං.

Venerable sir, if you should go into the presence of the Teacher, the Buddha, then with my words, pay homage to him with your head.

1196.

1196.

‘‘අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡිස්සං, ජිනං අප්පටිපුග්ගලං;

දුල්ලභං දස්සනං හොති, ලොකනාථාන තාදින’’න්ති. –

I too will go to see the Conqueror, the Incomparable One; rare is the sight of such world-protectors.

සොපි අත්තනා කතකම්මං කථෙසි. අයඤ්හි අනන්තරෙ අත්තභාවෙ අම්හාකං බොධිසත්තෙන සහජාතො කණ්ඩකො අස්සරාජා අහොසි. සො අභිනික්ඛමනසමයෙ අභිරුළ්හො තෙනෙව රත්තාවසෙසෙන තීණි රජ්ජානි මහාපුරිසං අතික්කමාපෙත්වා අනොමානදීතීරං සම්පාපෙසි. අථ සො මහාසත්තෙන සූරියෙ උග්ගතෙ ඝටිකාරමහාබ්‍රහ්මුනා උපනීතානි පත්තචීවරානි ගහෙත්වා පබ්බජිත්වා ඡන්නෙන සද්ධිං කපිලවත්ථුං උද්දිස්ස විස්සජ්ජිතො. සිනෙහභාරිකෙන හදයෙන මහාපුරිසස්ස පාදෙ අත්තනො ජිව්හාය ලෙහිත්වා පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා යාව දස්සනපථා ඔලොකෙන්තො දස්සනූපචාරං පන අතික්කන්තෙ ලොකනාථෙ ‘‘එවංවිධං නාම ලොකග්ගනායකං මහාපුරිසං අහං වහිං, සඵලං වත මෙ සරීරං අහොසී’’ති පසන්නමානසො හුත්වා පුන චිරකාලං සඞ්ගතස්ස පෙමස්ස වසෙන වියොගදුක්ඛං අසහන්තො භාවිනියා දිබ්බසම්පත්තියා වසෙන [Pg.296] ධම්මතාය චොදියමානො කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පුණ්ණමාසෙ යථා චන්දො…පෙ… අහං කපිලවත්ථුස්මි’’න්තිආදි.

He too recounted his own deeds. For in the immediately preceding existence, he was the king of horses named Kaṇḍaka, born together with our Bodhisatta. At the time of the Great Renunciation, having been mounted, with only the remainder of that night he caused the Great Being to cross three kingdoms and brought him to the bank of the Anomā River. Then, when the sun had risen, the Great Being took the bowl and robes brought by the Great Brahmā Ghaṭikāra and went forth. When the horse was sent back with Channa towards Kapilavatthu, with a heart heavy with affection, he licked the Great Being’s feet with his own tongue, opened his clear and gentle eyes, and gazed as long as he was within the range of sight. But when the Lord of the World had passed beyond the range of sight, with a devoted mind he thought, “Such a Great Being, the supreme leader of the world, I have carried! Truly, my body has become fruitful!” Then, unable to bear the suffering of separation due to the power of affection well-formed over a long time, and being impelled by the nature of things through the power of his future divine attainment, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa realm. With reference to that, it was said: “As the moon on the full moon… I was in Kapilavatthu,” and so on.

1171. තත්ථ පුණ්ණමාසෙති පුණ්ණමාසියං සුක්කපක්ඛෙ පන්නරසියං. තාරකාධිපතීති තාරකානං අධිපති. සසීති සසලඤ්ඡනවා. ‘‘තාරකාධිප දිස්සතී’’ති කෙචි පඨන්ති, තෙසං තාරකාධිපාති අවිභත්තිකනිද්දෙසො, තාරකානං අධිපො හුත්වා දිස්සති අනුපරියාති චාති යොජනා කාතබ්බා.

1171. Therein, `puṇṇamāse` means on the full moon day, on the fifteenth day of the waxing fortnight. `Tārakādhipati` means the lord of the stars. `Sasī` means marked with a hare. Some recite it as `tārakādhipa dissati`; in their view, `tārakādhipa` is a designation without an inflection, and it should be construed as: “Being the lord of the stars, he appears and also moves around.”

1172. දිබ්බං දෙවපුරම්හි චාති දෙවපුරස්මිම්පි දිබ්බං. යථා මනුස්සානං ඨානතො දෙවපුරං උත්තමං, එවං දෙවපුරතො චාපි ඉදං තව විමානං උත්තමන්ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘අතිරොචති වණ්ණෙන, උදයන්තොව රංසිමා’’ති, උග්ගච්ඡන්තො සූරියො වියාති අත්ථො.

1172. `Dibbaṃ devapuramhi ca` means divine even in the city of devas. It shows that just as the city of devas is supreme compared to the abode of humans, so too is this celestial mansion of yours supreme even compared to the city of devas. Therefore, it is said: “It outshines in splendor, like the rising radiant one”; the meaning is, like the rising sun.

1173. වෙළූරියසුවණ්ණස්සාති වෙළුරියෙන සුවණ්ණෙන ච ඉදං බ්‍යම්හං නිම්මිතන්ති වචනසෙසෙන යොජනා. ඵලිකාති ඵලිකමණිනා.

1173. `Veḷūriyasuvaṇṇassā`'ti: This celestial mansion was created with beryl and with pure gold; thus, the connection should be made with the remaining words. `Phalikā`'ti: with the crystal gem.

1175. පොක්ඛරණීති පොක්ඛරණියො.

1175. `Pokkharaṇī`'ti: There are ponds.

1177-8. තස්සාති තස්සා පොක්ඛරණියා. වනගුම්බාති උය්‍යානෙ සුපුප්ඵගච්ඡෙ සන්ධාය වදති. දෙවරාජංවාති සක්කං විය. උපතිට්ඨන්තීති උපට්ඨානං කරොන්ති.

`Tassā`'ti: of that lotus pond. `Vanagumbā`'ti: this is said in reference to the beautifully flowering bushes in the park. `Devarājaṃvā`'ti: like Sakka. `Upatiṭṭhanti`'ti: they perform attendance.

1179. සබ්බාභරණසඤ්ඡන්නාති සබ්බෙහි ඉත්ථාලඞ්කාරෙහි පටිච්ඡාදිතා, සබ්බසො විභූසිතසරීරාති අත්ථො. වසවත්තීවාති වසවත්තිදෙවරාජා විය.

1179. `Sabbābharaṇasañchannā`'ti: covered with all the ornaments of celestial women; that is, their bodies are completely adorned. `Vasavattīvā`'ti: like Vasavattī, the king of devas.

1180. භෙරිසඞ්ඛමුදිඞ්ගාහීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, භෙරීහි ච සඞ්ඛෙහි ච මුදිඞ්ගෙහි චාති යොජනා. රතිසම්පන්නොති දිබ්බාය රතියා සමඞ්ගීභූතො. නච්චගීතෙ සුවාදිතෙති නච්චෙ ච ගීතෙ ච සුන්දරෙ වාදිතෙ ච, නච්චනෙ ච ගායනෙ ච සුන්දරෙ වාදිතෙ ච හෙතුභූතෙ. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මං, පවත්තිතෙති වා වචනසෙසො.

1180. `Bherisaṅkhamudiṅgāhī`'ti is said with a gender inversion; the connection is: "with kettledrums, and with conches, and with tabors." `Ratisampanno`'ti: endowed with divine pleasure. `Naccagīte suvādite`'ti: in dance, and in song, and in beautiful music; or, being the cause of dancing, and of singing, and of beautiful music. Indeed, this is the locative case in the sense of a sign, or `pavattite` ("when it occurs") is the remaining part of the sentence to be understood.

1181. දිබ්බා තෙ විවිධා රූපාති දෙවලොකපරියාපන්නා නානප්පකාරා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා තුය්හං අධිප්පෙතා යථාධිප්පෙතා මනොරමා [Pg.297] විජ්ජන්තීති කිරියාපදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. දිබ්බා සද්දාතිආදීසුපි එසෙව නයො.

1181. `Dibbā te vividhā rūpā`'ti: Divine, various forms—included in the deva-world, of many kinds, cognizable by eye-consciousness, desired by you, delightful just as they are desired—exist. Thus, the verb-word should be brought and connected. In `Dibbā saddā` and so on also, this same method is to be understood.

1185. කණ්ඩකො සහජො අහන්ති එත්ථ අහන්ති නිපාතමත්තං. ‘‘අහූ’’ති කෙචි පට්ඨන්ති, කණ්ඩකො නාම අස්සරාජා මහාසත්තෙන සහ එකස්මිංයෙව දිවසෙ ජාතත්තා සහජො අහොසින්ති අත්ථො.

1185. In `Kaṇḍako sahajo ahaṃ`'ti, the word `ahaṃ` is merely a particle. Some recite it as `ahū`. The meaning is: the horse-king named Kaṇḍaka, because he was born on the very same day together with the Great Being, was one born at the same time (`sahajo ahosi`).

1186. අඩ්ඪරත්තායන්ති අඩ්ඪරත්තියං, මජ්ඣිමයාමසමයෙති අත්ථො. බොධාය මභිනික්ඛමීති ම-කාරො පදසන්ධිකරො, අභිසම්බොධිඅත්ථං මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමීති අත්ථො. මුදූහි පාණීහීති මුදුහත්ථතං මහාපුරිසලක්ඛණං වදති. ජාලිතම්බනඛෙහීති ජාලවන්තෙහි අභිලොහිතනඛෙහි. තෙන ජාලහත්ථතං මහාපුරිසලක්ඛණං තම්බනඛතං අනුබ්‍යඤ්ජනඤ්ච දස්සෙති.

1186. `Aḍḍharattāyan`'ti: at midnight, that is, at the time of the middle watch. `Bodhāya m-abhinikkhamī`'ti: the letter 'm' is for euphonic conjunction; the meaning is: "he went forth on the Great Renunciation for the sake of supreme full enlightenment." `Mudūhi pāṇīhī`'ti: this speaks of the state of having soft hands, a characteristic of a great man. `Jālitambanakhehī`'ti: with web-like, very red nails. By this is shown the great man's characteristic of having web-like hands and the secondary characteristic of having copper-colored nails.

1187. සත්ථි නාම ජඞ්ඝා, ඉධ පන සත්ථිනො ආසන්නට්ඨානභූතො ඌරුප්පදෙසො ‘‘සත්ථී’’ති වුත්තො. ආකොටයිත්වානාති අප්පොඨෙත්වා. ‘‘වහ සම්මා’’ති චබ්‍රවීති ‘‘සම්ම කණ්ඩක, අජ්ජෙකරත්තිං මං වහ, මය්හං ඔපවුය්හං හොහී’’ති ච කථෙසි. වහනෙ පන පයොජනං තදා මහාසත්තෙන දස්සිතං වදන්තො ‘‘අහං ලොකං තාරයිස්සං, පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති ආහ. තෙන ‘‘අහං උත්තමං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං පත්තො අධිගතො හුත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරමහොඝතො තාරයිස්සාමි, තස්මා නයිදං ගමනං යංකිඤ්චීති චින්තෙය්‍යාසී’’ති ගමනෙ පයොජනස්ස අනුත්තරභාවං දස්සෙති.

1187. `Satthi` means the shin, but here the thigh region, being the place near the shin, is called `satthi`. `Ākoṭayitvāna` means having struck. `Vaha sammā'ti cabravī` means he also said, “Friend Kaṇḍaka, carry me today for one whole night.” Then, wishing to state the purpose in carrying, the Great Being showed it, saying: “I shall ferry the world across, having attained supreme enlightenment.” By that, he shows the unsurpassed nature of the purpose in his journey: “I, having reached and attained the supreme, unsurpassed perfect enlightenment, shall ferry the world with its devas across from the great flood of saṃsāra. Therefore, you should not think that this is just any journey.”

1188-9. හාසොති තුට්ඨි. විපුලොති මහාඋළාරො. අභිසීසින්ති ආසිසිං ඉච්ඡිං සම්පටිච්ඡිං. අභිරූළ්හඤ්ච මං ඤත්වා, සක්‍යපුත්තං මහායසන්ති පත්ථටවිපුලයසං සක්‍යරාජපුත්තං මහාසත්තං මං අභිරුය්හ නිසින්නං ජානිත්වා. වහිස්සන්ති නෙසිං.

`Hāso` means joy. `Vipulo` means great and magnificent. `Abhisīsiṃ` means I hoped, I wished, I accepted. `Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ` means: knowing that the Great Being, the Sakyan prince of widespread and great fame, had mounted and was seated upon me. `Vahissaṃ` means I carried.

1190-91. පරෙසන්ති පරරාජූනං. විජිතන්ති දෙසං පරරජ්ජං. ඔහායාති විස්සජ්ජිත්වා. අපක්කමීති අපක්කමිතුං ආරභි. ‘‘පරිබ්බජී’’ති ච පඨන්ති. පරිලෙහිසන්ති පරිතො ලෙහිං. උදික්ඛිසන්ති ඔලොකෙසිං.

`Paresaṃ` means of other kings. `Vijitaṃ` means a country, a foreign kingdom. `Ohāya` means having abandoned. `Apakkami` means he began to depart. They also recite `paribbaji`. `Parilehissaṃ` means I licked all around. `Udikkhissaṃ` means I looked up.

1192-3. ගරුකාබාධන්ති [Pg.298] ගරුකං බාළ්හං ආබාධං, මරණන්තිකං දුක්ඛන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඛිප්පං මෙ මරණං අහූ’’ති. සො හි අනෙකාසු ජාතීසු මහාසත්තෙන දළ්හභත්තිකො හුත්වා ආගතො, තස්මා වියොගදුක්ඛං සහිතුං නාසක්ඛි, ‘‘සම්මාසම්බොධිං අධිගන්තුං නික්ඛන්තො’’ති පන සුත්වා නිරාමිසං උළාරං පීතිසොමනස්සඤ්ච උප්පජ්ජි, තෙන මරණානන්තරං තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති, උළාරා චස්ස දිබ්බසම්පත්තියො පාතුරහෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘තස්සෙව ආනුභාවෙනා’’ති, ඨානගතස්ස පසාදමයපුඤ්ඤස්ස බලෙන. දෙවො දෙවපුරම්හිවාති තාවතිංසභවනෙ සක්කො දෙවරාජා විය.

"Garukābādhaṃ" means a heavy, severe illness; the meaning is suffering that has death as its end. Therefore, he said, "My death came quickly." For he, having been one of firm devotion to the Great Being in many births, was for that reason unable to bear the suffering of separation. However, upon hearing, "He has gone forth to attain perfect enlightenment," a non-sensual, magnificent joy and gladness also arose. Because of that, immediately after death, he was reborn in the Tāvatiṃsa heaven, and magnificent divine attainments appeared for him. Therefore, it was said, "by that very power," that is, by the power of the well-placed merit consisting of confidence. "Devo devapuramhi ca" means: like Sakka, king of the devas, in the Tāvatiṃsa abode.

1194. යඤ්ච මෙ අහුවා හාසො, සද්දං සුත්වාන බොධියාති ‘‘පත්තො සම්බොධිමුත්තම’’න්ති පඨමතරං බොධිසද්දං සුත්වා තදා මය්හං හාසො අහු, යං හාසස්ස භවනං සුස්සනං, තෙනෙව කුසලමූලෙන තෙනෙව කුසලබීජෙන ඵුසිස්සන්ති ඵුසිස්සාමි පාපුණිස්සාමි.

1194. Regarding 'And the joy that arose in me upon hearing the sound of enlightenment': Having heard for the very first time the word 'bodhi' in the phrase 'attained the supreme enlightenment,' at that time joy arose in me. Whatever arising of joy, whatever delight there was, it is by that very root of merit, by that very seed of merit, that I shall attain. 'Phusissanti' is to be understood as 'I shall attain' (phusissāmi), 'I shall reach' (pāpuṇissāmi).

1195. එවං දෙවපුත්තො යථාධිගතාය අනාගතාය භවසම්පත්තියා කාරණභූතං අත්තනො කුසලකම්මං කථෙන්තො ඉදානි අත්තනා භගවතො සන්තිකං ගන්තුකාමොපි පුරෙතරං ථෙරෙන සත්ථු වන්දනං පෙසෙන්තො ‘‘සචෙ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ සචෙ ගච්ඡෙය්‍යාසීති යදි ගමිස්සසි. ‘‘සචෙ ගච්ඡසී’’ති කෙචි පඨන්ති, සො එවත්ථො. මමාපි නං වචනෙනාති න කෙවලං තව සභාවෙනෙව, අථ ඛො මමාපි වචනෙන භගවන්තං. වජ්ජාසීති වදෙය්‍යාසි, මමාපි සිරසා වන්දනන්ති යොජනා.

1195. Thus, the devaputta, while recounting his own meritorious deed which was the cause for the future accomplishment of existence to be obtained, although now desiring to go himself to the presence of the Blessed One, first, desiring to prompt the elder to pay homage to the Teacher, spoke the verse beginning with 'sace.' Therein, 'sace gaccheyyāsi' means 'if you should go.' Some recite it as 'sace gacchasi,' but the meaning is the same. As for 'mamāpi naṃ vacanena': you should not speak merely of your own accord, but rather, also by my words to the Blessed One. 'Vajjāsi' means 'you should state.' The construction is: 'You should state my homage with the head as well.'

1196. යදිපි දානි වන්දනඤ්ච පෙසෙමි, පෙසෙත්වා එව පන න තිට්ඨාමීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහම්පි දට්ඨුං ගච්ඡිස්සං, ජිනං අප්පටිපුග්ගල’’න්ති. ගමනෙ පන දළ්හතරං කාරණං දස්සෙතුං ‘‘දුල්ලභං දස්සනං හොති, ලොකනාථාන තාදින’’න්ති ආහ.

1196. Desiring to show the meaning, 'Although I now send homage, I do not just stop after having sent it,' he said: 'I too will go to see the Victor, the one without an equal.' Then, to show a stronger reason for going, he said: 'Rare is the sight of such World-Lords.'

1197.

1197.

‘‘සො කතඤ්ඤූ කතවෙදී, සත්ථාරං උපසඞ්කමි;

සුත්වා ගිරං චක්ඛුමතො, ධම්මචක්ඛුං විසොධයි.

Being grateful and thankful, he approached the Teacher; having heard the words of the One with Vision, he purified the Eye of the Dhamma.

1198.

1198.

‘‘විසොධෙත්වා දිට්ඨිගතං, විචිකිච්ඡං වතානි ච;

වන්දිත්වා සත්ථුනො පාදෙ, තත්ථෙවන්තරධායථා’’ති. –

Having purified wrong views, doubt, and rites and rituals; having paid homage to the Teacher's feet, right there he vanished.

ඉමා ද්වෙ ගාථා සඞ්ගීතිකාරෙහි ඨපිතා.

These two verses were placed here by the Reciters of the Council.

1197. තත්ථ [Pg.299] සුත්වා ගිරං චක්ඛුමතොති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං සුත්වා. ධම්මචක්ඛුන්ති සොතාපත්තිමග්ගං. විසොධයීති අධිගච්ඡි. අධිගමොයෙව හි තස්ස විසොධනං.

1197. Therein, 'having heard the word of the One with Vision' means having heard the word of the Perfectly Enlightened One, who possesses the five eyes of wisdom. 'The Eye of the Dhamma' means the path of stream-entry. 'He purified' means he attained. Indeed, its attainment is itself the purification.

1198. විසොධෙත්වා දිට්ඨිගතන්ති දිට්ඨිගතං සමුග්ඝාතෙත්වා. විචිකිච්ඡං වතානි චාති සොළසවත්ථුකං අට්ඨවත්ථුකඤ්ච විචිකිච්ඡඤ්ච ‘‘සීලබ්බතෙහි සුද්ධී’’ති පවත්තනකසීලබ්බතපරාමාසෙ ච විසොධයීති යොජනා. තත්ථ හි සහ පරියායෙහි තථා පවත්තා පරාමාසා ‘‘වතානී’’ති වුත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1198. "Having purified wrong view" means having eradicated wrong view. "And doubt and observances" means he purified both the sixteen-based and eight-based doubt, and the clinging to rules and observances that occurs as "purity is by rules and observances"; this is the construction. For therein, the clingings that occur thus, together with their causes, are called "observances." The rest is just as has been stated.

කණ්ඩකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Kaṇḍaka Vimāna is finished.

8. අනෙකවණ්ණවිමානවණ්ණනා

8. Commentary on the Mansion of Various Hues

අනෙකවණ්ණං දරසොකනාසනන්ති අනෙකවණ්ණවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙන දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං අගමාසි. අථ නං අනෙකවණ්ණො දෙවපුත්තො දිස්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානො උපසඞ්කමිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි. ථෙරො –

“Many-hued, the dispeller of sorrow” refers to the Mansion of Various Hues. What was its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta’s Grove. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, traveling through the deva realms in the manner previously described, went to the Tāvatiṃsa heaven. Then, the devaputta Anekavaṇṇa, seeing him, approached with great reverence and respect, raised his joined palms, and stood there. The Elder—

1199.

1199.

‘‘අනෙකවණ්ණං දරසොකනාසනං, විමානමාරුය්හ අනෙකචිත්තං;

පරිවාරිතො අච්ඡරාසඞ්ගණෙන, සුනිම්මිතො භූතපතීව මොදසි.

“Of various hues, dispeller of grief, having ascended the celestial mansion of manifold design, surrounded by a host of nymphs, you rejoice like a well-created lord of beings.

1200.

1200.

‘‘සමස්සමො නත්ථි කුතො පනුත්තරො, යසෙන පුඤ්ඤෙන ච ඉද්ධියා ච;

සබ්බෙ ච දෙවා තිදසගණා සමෙච්ච, තං තං නමස්සන්ති සසිංව දෙවා;

ඉමා ච තෙ අච්ඡරායො සමන්තතො, නච්චන්ති ගායන්ති පමොදයන්ති.

“There is none equal to you, how then one superior, in glory, merit, and power? All the devas, the host of the Tāvatiṃsa gods, having assembled, pay homage to you, as devas do to the moon. And these nymphs all around you dance, sing, and delight you.

1201.

1201.

‘‘දෙවිද්ධිපත්තොසි [Pg.300] මහානුභාවො,මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො,වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති. –

“You have attained divine power, great in might. When you were a human being, what wholesome deed did you perform? By what deed are you so radiant in glory, and your complexion shines in all directions?”

අධිගතසම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන කතකම්මං පුච්ඡි. තං දස්සෙතුං –

By way of praising the prosperity he had attained, the Elder asked about the deed he had done. To show that:

1202. ‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො…පෙ…යස්ස කම්මස්සිදං ඵල’’න්ති. –

1202. “That devaputta, pleased… (the rest as in the Sutta)… this is the fruit of what deed?”

වුත්තං. සොපි –

It was said. He also—

1203.

1203.

‘‘අහං භදන්තෙ අහුවාසි පුබ්බෙ, සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකො;

පුථුජ්ජනො අනනුබොධොහමස්මි, සො සත්ත වස්සානි පරිබ්බජිස්සහං.

“Venerable sir, I was formerly a disciple of the Victor named Sumedha. I was a worldling, unenlightened. For seven years, I lived the homeless life.

1204.

1204.

‘‘සොහං සුමෙධස්ස ජිනස්ස සත්ථුනො, පරිනිබ්බුතස්සොඝතිණ්ණස්ස තාදිනො;

රතනුච්චයං හෙමජාලෙන ඡන්නං, වන්දිත්වා ථූපස්මිං මනං පසාදයිං.

“I, having worshipped the pile of jewels covered with a golden net—the stūpa of the Teacher Sumedha, the Victor, who had attained final Nibbāna, crossed the flood, the Such-a-one—gladdened my mind at that stūpa.

1205.

1205.

‘‘න මාසි දානං න ච මත්ථි දාතුං, පරෙ ච ඛො තත්ථ සමාදපෙසිං;

පූජෙථ නං පූජනීයස්ස ධාතුං, එවං කිර සග්ගමිතො ගමිස්සථ.

“I had no gift to give, nor did I have anything to give, yet I encouraged others there, saying: ‘Honor the relic of the One Worthy of Honor—thus, it is said, you will go to heaven from here.’

1206.

1206.

‘‘තදෙව කම්මං කුසලං කතං මයා,සුඛඤ්ච දිබ්බං අනුභොමි අත්තනා;

මොදාමහං තිදසගණස්ස මජ්ඣෙ,න තස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයම්පි අජ්ඣග’’න්ති. – කථෙසි;

“That very wholesome deed was done by me, and I myself experience divine happiness. I rejoice in the midst of the assembly of the Tāvatiṃsa gods, and I have not reached the exhaustion of that merit.” Thus he spoke.

ඉතො කිර තිංසකප්පසහස්සෙ සුමෙධො නාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සදෙවකං ලොකං එකොභාසං කත්වා කතබුද්ධකිච්චො පරිනිබ්බුතො, මනුස්සෙහි ච භගවතො ධාතුං ගහෙත්වා රතනචෙතියෙ කතෙ අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්ථු සාසනෙ පබ්බජිත්වා සත්ත වස්සානි බ්‍රහ්මචරියං [Pg.301] චරිත්වා අනවට්ඨිතචිත්තතාය කුක්කුච්චකො හුත්වා උප්පබ්බජි. උප්පබ්බජිතො ච සංවෙගබහුලතාය ධම්මච්ඡන්දවන්තතාය ච චෙතියඞ්ගණෙ සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදීනි කරොන්තො නිච්චසීලඋපොසථසීලානි රක්ඛන්තො ධම්මං සුණන්තො අඤ්ඤෙ ච පුඤ්ඤකිරියාය සමාදපෙන්තො විචරි. සො ආයුපරියොසානෙ කාලකතො තාවතිංසෙසු නිබ්බත්ති. සො පුඤ්ඤකම්මස්ස උළාරභාවෙන මහෙසක්ඛො මහානුභාවො සක්කාදීහි දෙවතාහි සක්කතපූජිතො හුත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො අපරාපරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති, ‘‘අනෙකවණ්ණො’’ති නං දෙවතා සඤ්ජානිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අථ නං අනෙකවණ්ණො දෙවපුත්තො…පෙ… න තස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයම්පි අජ්ඣගන්ති කථෙසී’’ති.

It is said that thirty thousand aeons ago, a Perfectly Self-Enlightened One named Sumedha arose in the world. Having illuminated the world together with its devas in a single radiance and completed the Buddha’s duties, he attained final Nibbāna. People took the relics of the Blessed One and built a jeweled stupa. A certain man, having gone forth into the Teacher’s dispensation, practiced the holy life for seven years, but due to an unsettled mind, he became remorseful and disrobed. After disrobing, filled with a sense of spiritual urgency and a strong desire for the Dhamma, he swept the courtyard of the stupa, attended to its requisites, maintained the regular precepts and Uposatha precepts, listened to the Dhamma, and encouraged others to perform wholesome deeds. At the end of his life, he passed away and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Due to the greatness of his wholesome deeds, he became powerful and influential, honored and revered by devas such as Sakka. Having lived there for the duration of his life, and after passing away from there, he wandered among devas and humans. In this Buddha-era, through the remaining result of that same kamma, he was reborn in the Tāvatiṃsa realm. The devas recognized him as ‘Anekavaṇṇa.’ Regarding this, it was said: ‘Then the deva-son Anekavaṇṇa… (and so on)… the exhaustion of that merit I have not yet reached.’ Thus he spoke.

1199. තත්ථ අනෙකවණ්ණන්ති නීලපීතාදිවසෙන විවිධවණ්ණතාය අනන්තරවිමානාදීනං විවිධසණ්ඨානතාය ච නානාවිධවණ්ණං. දරසොකනාසනන්ති සීතලභාවෙන දරථපරිළාහානං විනොදනතො මනුඤ්ඤතාය දස්සනීයතාය ච සොකස්ස අනොකාසතො දරසොකනාසනං. අනෙකචිත්තන්ති නානාවිධචිත්තරූපං. සුනිම්මිතො භූතපතීවාති තාවතිංසකායිකොපි උළාරදිබ්බභොගතාය සුනිම්මිතදෙවරාජා විය මොදසි තුස්සසි අභිරමසි.

1199. Therein, ‘Anekavaṇṇa’ means of various hues—blue, yellow, and so on—due to the diversity of colors and the various forms of the surrounding celestial mansions. ‘Darasokanāsana’ means dispelling distress and fever with its coolness, and removing sorrow due to its pleasing and delightful appearance. ‘Anekacitta’ means of many kinds of designs. ‘Sunimmito bhūtapatīva’ means, though belonging to the Tāvatiṃsa realm, due to the splendor of divine enjoyments, you rejoice, delight, and take pleasure like the well-created king of devas.

1200. සමස්සමොති සමො එව හුත්වා සමො, නිබ්බරියායෙන සදිසො තෙ තුය්හං නත්ථි, කුතො පන කෙන කාරණෙන උත්තරි අධිකො කො නාම සියා. කෙන පන සමතා උත්තරිතරතා චාති ආහ ‘‘යසෙන පුඤ්ඤෙන ච ඉද්ධියා චා’’ති. තත්ථ යසෙනාති පරිවාරෙන. ඉද්ධියාති ආනුභාවෙන. යසෙනාති වා ඉස්සරියෙන, ඉද්ධියාති දෙවිද්ධියා. යසෙනාති වා විභවසම්පත්තියා, ඉද්ධියාති යථිච්ඡි තස්ස කාමගුණස්ස ඉජ්ඣනෙන. යසෙනාති වා කිත්තිඝොසෙන, ඉද්ධියාති සමිද්ධියා. පුඤ්ඤෙනාති තත්ථ තත්ථ වුත්තාවසිට්ඨපුඤ්ඤඵලෙන, පුඤ්ඤකම්මෙනෙව වා.

1200. ‘Samassamo’ means being equal, thus equal; there is none truly like you. How then, for what reason, could anyone be superior? By what are you equal and surpassed by none? He says: “by glory, merit, and power.” Herein, ‘by glory’ means by retinue. ‘By power’ means by influence. Or, ‘by glory’ means by sovereignty, ‘by power’ by divine power. Or, ‘by glory’ means by wealth and prosperity, ‘by power’ by the fulfillment of desired sense pleasures as wished. Or, ‘by glory’ means by fame and renown, ‘by power’ by success. ‘By merit’ means by the remaining fruits of wholesome deeds mentioned in various places, or simply by wholesome actions.

‘‘සබ්බෙ ච දෙවා’’ති සාමඤ්ඤතො ගහිතමත්ථං ‘‘තිදසගණා’’ති ඉමිනා විසෙසෙත්වා වුත්තං. එකච්චස්ස පච්චෙකං නිපච්චකාරං කරොන්තාපි පමුදිතා න කරොන්ති[Pg.302], න එවමෙතස්ස. එතස්ස පන පමුදිතාපි කරොන්තියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘සමෙච්චා’’ති වුත්තං. තං තන්ති තං ත්වං. සසිංව දෙවාති යථා නාම සුක්කපක්ඛපාටිපදියං දිස්සමානං සසිං චන්දං මනුස්සා දෙවා ච ආදරජාතා නමස්සන්ති, එවං තං සබ්බෙපි තිදසගණා නමස්සන්තීති අත්ථො.

“All the devas”—this general meaning is specified further by “the host of Tāvatiṃsa gods.” Some may offer homage individually with special effort, but they do not do so rejoicingly; this is not so for this one. To show that for him they do so rejoicingly, it is said, “having assembled.” ‘Taṃ tanti’ means ‘that one, you.’ ‘Sasiṃva devā’ means: just as humans and devas, with admiration, pay homage to the moon appearing on the first day of the waxing fortnight, so too do all the hosts of Tāvatiṃsa pay homage to you—this is the meaning.

1203. භදන්තෙති ථෙරං ගාරවබහුමානෙන සමුදාචරති. අහුවාසින්ති අහොසිං. පුබ්බෙති පුරිමජාතියං. සුමෙධනාමස්ස ජිනස්ස සාවකොති සුමෙධොති එවං පාකටනාමස්ස සම්මාසම්බුද්දස්ස සාසනෙ පබ්බජිතභාවෙන සාවකො. පුථූජ්ජනොති අනරියො. තත්ථාපි සච්චානං අනුබොධමත්තස්සාපි අභාවෙන අනනුබොධො. සො සත්ත වස්සානි පරිබ්බජිස්සහන්ති සො අහං සත්ත සංවච්ඡරානි පබ්බජ්ජාගුණමත්තෙන විචරිං, උත්තරිමනුස්සධම්මං නාධිගච්ඡින්ති අධිප්පායො.

1203. ‘Bhadante’ means he addresses the Elder with great respect and esteem. ‘Ahuvāsiṃ’ means ‘I was.’ ‘Pubbe’ means in a previous birth. ‘A disciple of the Victor named Sumedha’ means a disciple by virtue of having gone forth into the dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One whose name was well-known as Sumedha. ‘Puthujjano’ means a worldling. Even there, due to the absence of even a mere awakening to the truths, there was no awakening. ‘So sattavassāni paribbajissaṃ’ means: I wandered for seven years merely with the virtue of renunciation, without attaining any superior human state—this is the intention.

1204. රතනුච්චයන්ති මණිකනකාදිරතනෙහි උච්චිතං උස්සිතරතනචෙතියං. හෙමජාලෙන ඡන්නන්ති සමන්තතො උපරි ච කඤ්චනජාලෙන පටිච්ඡාදිතං. වන්දිත්වාති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන තත්ථ තත්ථ පණාමං කත්වා. ථූපස්මිං මනං පසාදයින්ති ‘‘සබ්බඤ්ඤුගුණාධිට්ඨානාය වත ධාතුයා අයං ථූපො’’ති ථූපස්මිං චිත්තං පසාදෙසිං.

1204. ‘Ratanuccaya’ means a jeweled stupa piled up with gems, gold, and other jewels, a stupa raised high with jewels. ‘Covered with a golden net’ means covered all around and above with a golden net. ‘Having worshipped’ means having bowed in various places with the five-point prostration. ‘I gladdened my mind at the stupa’ means: thinking, “Indeed, this stupa is for the relics that are the basis of the Omniscient One’s qualities,” I gladdened my mind at the stupa.

1205. න මාසි දානන්ති මෙ මයා කතං දානං නාසි නාහොසි. කස්මා පන? න ච මෙත්ථි දාතුන්ති මෙ මම පරිග්ගහභූතං දානං දාතුං න අත්ථි, න කිඤ්චි දෙය්‍යවත්ථු විජ්ජති, පරෙ ච ඛො සත්තෙ තත්ථ දානෙ සමාදපෙසිං. ‘‘පරෙසඤ්ච තත්ථ සමාදපෙසි’’න්ති ච පඨන්ති, තත්ථ පරෙසන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං දට්ඨබ්බං. පූජෙථ නන්තිආදි සමාදපනාකාරදස්සනං, තං ධාතුන්ති යොජනා. එවං කිරාති කිර-සද්දො අනුස්සවත්ථො.

1205. ‘Na māsi dānaṃ’ means no gift was given by me. Why so? ‘Na ca metthi dātuṃ’ means there was no gift belonging to me to give, no object of offering existed. Yet, I encouraged other beings in that giving. The reading ‘Paresañca tattha samādapesi’ is also found; therein, ‘paresaṃ’ should be understood as a genitive case in the sense of relation. ‘Pūjetha naṃ’ and so on, shows the manner of encouragement; this should be connected with ‘that relic.’ ‘Evaṃ kira’ means the word ‘kira’ indicates tradition.

1206. න තස්ස පුඤ්ඤස්ස ඛයම්පි අජ්ඣගන්ති තස්ස තදා සුමෙධං භගවන්තං උද්දිස්ස කතස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස පරික්ඛයං නාධිගච්ඡිං, තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසං පච්චනුභොමීති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ න වුත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති දට්ඨබ්බං.

1206. ‘Na tassa puññassa khayampi ajjhagaṃ’ means I did not reach the exhaustion of that wholesome deed done in dedication to the Blessed One Sumedha at that time; it shows that I experience the remaining result of that very action. Whatever is not stated here should be regarded as easily understood from the method explained previously.

අනෙකවණ්ණවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Mansion of Various Hues is concluded.

9. මට්ඨකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා

9. The Commentary on Maṭṭhakuṇḍalī’s Mansion

අලඞ්කතො [Pg.303] මට්ඨකුණ්ඩලීති මට්ඨකුණ්ඩලීවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන සාවත්ථිවාසී එකො බ්‍රාහ්මණො අද්ධො මහද්ධනො මහාභොගො අස්සද්ධො අප්පසන්නො මිච්ඡාදිට්ඨිකො කස්සචි කිඤ්චි න දෙති, අදානතො එව ‘‘අදින්නපුබ්බකො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. සො මිච්ඡාදිට්ඨිභාවෙන ච ලුද්ධභාවෙන ච තථාගතං වා තථාගතසාවකං වා දට්ඨුම්පි න ඉච්ඡති. මට්ඨකුණ්ඩලං නාම අත්තනො පුත්තඤ්ච සික්ඛාපෙසි ‘‘තාත, තයා සමණො ගොතමො තස්ස සාවකා ච න උපසඞ්කමිතබ්බා න දට්ඨබ්බා’’ති. සොපි තථා අකාසි. අථස්ස පුත්තො ගිලානො අහොසි, බ්‍රාහ්මණො ධනක්ඛයභයෙන භෙසජ්ජං න කාරෙසි, රොගෙ පන වඩ්ඪිතෙව වෙජ්ජෙ පක්කොසිත්වා දස්සෙසි. වෙජ්ජා තස්ස සරීරං ඔලොකෙත්වා ‘‘අතෙකිච්ඡො’’ති තං ඤත්වා අපක්කමිංසු. බ්‍රාහ්මණො ‘‘පුත්තෙ අබ්භන්තරෙ මතෙ නීහරණං දුක්ඛ’’න්ති පුත්තං බහිද්වාරකොට්ඨකෙ නිපජ්ජාපෙසි.

“Adorned, with polished earrings”—this is the Maṭṭhakuṇḍalī Vimāna. What is its origin? The Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta's Grove. At that time, a certain brahmin residing in Sāvatthī was rich, very wealthy, possessing great resources, faithless, without confidence, holding wrong views. He gave nothing to anyone, hence he was known as "the one who had never given before." Due to his wrong views and stinginess, he did not even wish to see the Tathāgata or a disciple of the Tathāgata. He even instructed his own son, named Maṭṭhakuṇḍala: "My dear, you must not approach or see the ascetic Gotama or his disciples." And he did so. Then his son fell ill. Fearing the loss of wealth, the brahmin did not arrange for medicine. But when the illness worsened, he summoned physicians and showed him to them. The physicians, having examined his body and knowing him to be incurable, departed. The brahmin, thinking, "It is difficult to carry out a son who has died inside," had his son laid down outside in the portico.

භගවා රත්තියා පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස මට්ඨකුණ්ඩලීමාණවං ඛීණායුකං තදහෙව චවනධම්මං, නිරයසංවත්තනිකඤ්චස්ස කම්මං කතොකාසං. ‘‘සචෙ පනාහං තත්ථ ගමිස්සාමි, සො මයි චිත්තං පසාදෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පිතරං ආළාහනෙ රොදමානං උපගන්ත්වා සංවෙජෙස්සති, එවං සො ච තස්ස පිතා ච මම සන්තිකං ආගමිස්සති, මහාජනකායො සන්නිපතිස්සති තත්ථ මයා ධම්මෙ දෙසිතෙ මහාධම්මාභිසමයො භවිස්සතී’’ති එවං පන ඤත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො මට්ඨකුණ්ඩලීමාණවස්ස පිතු ගෙහසමීපෙ ඨත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙසි. තා දිස්වා මාණවො ‘‘කිමෙත’’න්ති ඉතො චිතො ච විලොකෙන්තො අද්දස භගවන්තං දන්තං ගුත්තං සන්තින්ද්‍රියං ද්වත්තිංසාය මහාපුරිසලක්ඛණෙහි අසීතියා අනුබ්‍යඤ්ජනෙහි බ්‍යාමප්පභාය කෙතුමාලාය ච විජ්ජොතමානං අනුපමාය බුද්ධසිරියා අචින්තෙය්‍යෙන බුද්ධානුභාවෙන විරොචමානං. දිස්වා තස්ස එතදහොසි ‘‘බුද්ධො නු ඛො භගවා ඉධානුප්පත්තො, යස්සායං රූපසම්පදා අත්තනො තෙජසා සූරියම්පි අභිභවති, කන්තභාවෙන චන්දිමං, උපසන්තභාවෙන [Pg.304] සබ්බෙපි සමණබ්‍රාහ්මණෙ, උපසමෙන නාම එත්ථෙව භවිතබ්බං, අයමෙව ච මඤ්ඤෙ ඉමස්මිං ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො, මමෙව ච අනුකම්පාය ඉධානුප්පත්තො’’ති බුද්ධාරම්මණාය පීතියා නිරන්තරං ඵුටසරීරො අනප්පකං පීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො පසන්නචිත්තො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ නිපජ්ජි. තං දිස්වා භගවා ‘‘අලං ඉමස්ස එත්තකෙන සග්ගූපපත්තියා’’ති පක්කාමි.

The Blessed One, at the time of dawn, having arisen from the attainment of great compassion, surveyed the world and saw the young man Maṭṭhakuṇḍalī, whose life was exhausted, destined to pass away that very day, and whose kamma leading to hell had found its opportunity. “If I go there, he will gain confidence in me, be reborn in the heavenly world, and then approach his father weeping at the charnel ground, inspiring him with a sense of spiritual urgency. Thus, both he and his father will come to me, a great assembly will gather, and when I teach the Dhamma there, a great realization of the Dhamma will occur.” Knowing this, in the morning, having dressed and taken his bowl and robe, he entered Sāvatthī for alms with a large Saṅgha of bhikkhus. Standing near the house of Maṭṭhakuṇḍalī’s father, he emitted the six-colored Buddha-rays. Seeing them, the young man wondered, “What is this?” Looking around, he saw the Blessed One—tamed, guarded, with tranquil senses, radiant with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics, with a fathom-long halo and a crest of light, shining with incomparable Buddha-splendor, resplendent with inconceivable Buddha-power. Seeing him, this thought arose in him: “Has the Blessed One, the Buddha, arrived here? His accomplishment of form is such that it surpasses even the sun with its radiance, the moon in loveliness, and all ascetics and brahmins in tranquility. Indeed, peace must be found right here. I believe he is the foremost person in this world, and he has come here out of compassion for me.” With his body continuously suffused with joy that had the Buddha as its object, experiencing abundant rapture and happiness, with a serene mind, he raised his joined palms in reverence and lay down. Seeing this, the Blessed One thought, “This much is sufficient for his rebirth in heaven,” and departed.

සොපි තං පීතිසොමනස්සං අවිජහන්තොව කාලං කත්වා තාවතිංසෙසු ද්වාදසයොජනිකෙ විමානෙ නිබ්බත්ති. පිතා පනස්ස සරීරසක්කාරං කරිත්වා දුතියදිවසෙ පච්චූසවෙලායං ආළාහනං ගන්ත්වා ‘‘හා හා මට්ඨකුණ්ඩලි, හා හා මට්ඨකුණ්ඩලී’’ති පරිදෙවමානො ආළාහනං අනුපරික්කමන්තො රොදති. දෙවපුත්තො අත්තනො විභවසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කුතො නු ඛො අහං ඉධාගතො කිඤ්ච කම්මං කත්වා’’ති උපධාරෙන්තො අත්තනො පුරිමත්තභාවං ඤත්වා තත්ථ ච මරණකාලෙ භගවති පවත්තිතං චිත්තප්පසාදං මනොහරං අඤ්ජලිකරණමත්තං දිස්වා ‘‘අහො මහානුභාවා බුද්ධා භගවන්තො’’ති සාතිසයං තථාගතෙ සඤ්ජාතප්පසාදබහුමානො ‘‘අදින්නපුබ්බකබ්‍රාහ්මණො නු ඛො කිං කරොතී’’ති උපධාරෙන්තො ආළාහනෙ රොදමානං දිස්වා ‘‘අයං මය්හං පුබ්බෙ භෙසජ්ජමත්තම්පි අකත්වා ඉදානි නිරත්ථකං ආළාහනෙ රොදති, හන්ද නං සංවෙජෙත්වා කුසලෙ පතිට්ඨාපෙස්සාමී’’ති දෙවලොකතො ආගන්ත්වා මට්ඨකුණ්ඩලීරූපෙන රොදමානො ‘‘හා හා චන්ද, හා හා සූරියා’’ති බාහා පග්ගය්හ කන්දන්තො පිතු සමීපෙ අට්ඨාසි. අථ නං බ්‍රාහ්මණො ‘‘අයං මට්ඨකුණ්ඩලී ආගතො’’ති චින්තෙත්වා ගාථාය අජ්ඣභාසි –

He, without abandoning that joy and gladness, passed away and was reborn in a twelve-yojana mansion in the Tāvatiṃsa heaven. His father, having performed the funeral rites for his body, went to the charnel ground at dawn on the second day and, lamenting, “Alas, Maṭṭhakuṇḍali, alas, Maṭṭhakuṇḍali!” wept as he wandered around the charnel ground. The young deva, observing his own glorious prosperity, reflected, “From where have I come here, and what deed did I do?” Recalling his previous existence, and seeing the serene mind and the mere lovely gesture of joining his palms that he had directed toward the Blessed One at the moment of death, he thought, “Ah, the Buddhas, the Blessed Ones, are indeed of great power!” Filled with exceeding faith and reverence for the Tathāgata, he wondered, “What is that brahmin, the one who never gave before, doing?” Seeing him weeping in the charnel ground, he thought, “He did not even give me medicine before, and now he weeps uselessly in the charnel ground. Come, let me stir him and establish him in wholesome deeds.” Descending from the deva-world in the form of Maṭṭhakuṇḍali, he stood near his father, weeping, stretching out his arms, and crying, “Alas, O moon! Alas, O sun!” Then the brahmin, thinking, “Maṭṭhakuṇḍali has come,” addressed him with a verse:

1207.

1207.

‘‘අලඞ්කතො මට්ඨකුණ්ඩලී, මාලධාරී හරිචන්දනුස්සදො;

බාහා පග්ගය්හ කන්දසි, වනමජ්ඣෙ කිං දුක්ඛිතො තුව’’න්ති.

“Adorned, with polished earrings, wearing a garland, anointed with red sandalwood; with arms outstretched you weep—why are you sorrowful in the midst of the forest?”

තත්ථ අලඞ්කතොති විභූසිතො. මට්ඨකුණ්ඩලීති සරීරප්පදෙසස්ස අඝංසනත්ථං මාලාලතාදයො අදස්සෙත්වා මට්ඨාකාරෙනෙව කතකුණ්ඩලො. අථ වා මට්ඨකුණ්ඩලීති විසුද්ධකුණ්ඩලො, තාපෙත්වා ජාතිහිඞ්ගුලිකාය මජ්ජිත්වා ධොවිත්වා සූකරලොමෙන මජ්ජිතකුණ්ඩලොති අත්ථො[Pg.305]. මාලධාරීති මාලං ධාරෙන්තො, පිළන්ධිතමාලොති අත්ථො. හරිචන්දනුස්සදොති රත්තචන්දනෙන සබ්බසො අනුලිත්තගත්තො. කින්ති පුච්ඡාවචනං. දුක්ඛිතොති දුක්ඛප්පත්තො. කිංදුක්ඛිතොති වා එකමෙව පදං, කෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතොති අත්ථො.

Therein, 'alaṅkato' means adorned. 'Maṭṭhakuṇḍalī' means having earrings made in a polished manner, without displaying garlands, vines, and so on, so as not to rub against the body. Alternatively, 'maṭṭhakuṇḍalī' means having pure earrings; that is, earrings polished by heating, burnished with genuine vermilion, washed, and polished with a boar's bristle. 'Māladhārī' means wearing a garland; that is, adorned with a garland. 'Haricandanussado' means having a body entirely anointed with red sandalwood. 'Kiṃ' is an interrogative word. 'Dukkhito' means afflicted with suffering. Or, 'kiṃdukkhito' is a single compound, meaning 'afflicted with what suffering?'

අථ නං දෙවපුත්තො ආහ –

Then the young deva said to him:

1208.

1208.

‘‘සොවණ්ණමයො පභස්සරො, උප්පන්නො රථපඤ්ජරො මම;

තස්ස චක්කයුගං න වින්දාමි, තෙන දුක්ඛෙන ජහාමි ජීවිත’’න්ති.

“Golden and radiant, a chariot frame has arisen for me; but I find no pair of wheels for it, and for that reason of sorrow I give up my life.”

අථ නං බ්‍රාහ්මණො ආහ –

Then the Brahmin said to him:

1209.

1209.

‘‘සොවණ්ණමයං මණිමයං, ලොහිතකමයං අථ රූපියමයං;

ආචික්ඛ මෙ භද්දමාණව, චක්කයුගං පටිපාදයාමි තෙ’’ති.

“Made of gold, made of gems, made of ruby, or made of silver; tell me, good youth, and I will provide you a pair of wheels.”

තං සුත්වා මාණවො ‘‘අයං පුත්තස්ස භෙසජ්ජං අකත්වා පුත්තපතිරූපකං මං දිස්වා රොදන්තො ‘සුවණ්ණාදිමයං රථචක්කං කරොමී’ති වදති, හොතු නිග්ගණ්හිස්සාමි න’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘කීව මහන්තං මෙ චක්කයුගං කරිස්සසී’’ති වත්වා ‘‘යාව මහන්තං ආකඞ්ඛසී’’ති වුත්තෙ ‘‘චන්දිමසූරියෙහි මෙ අත්ථො, තෙ මෙ දෙහී’’ති යාචන්තො –

Hearing this, the young man thought, “This man, who did not prepare medicine for his son, weeps upon seeing me, who resembles his son, and says, ‘I will make a chariot wheel of gold and so forth.’ Very well, I will rebuke him.” So he said, “How large a pair of wheels will you make for me?” When told, “As large as you wish,” he requested, “I need the sun and moon; give them to me.”

1210.

1210.

‘‘සො මාණවො තස්ස පාවදි, චන්දසූරියා උභයෙත්ථ දිස්සරෙ;

සොවණ්ණමයො රථො මම, තෙන චක්කයුගෙන සොභතී’’ති.

That young man said to him, “Both the sun and moon are seen here. My golden chariot shines with that pair of wheels.”

අථ නං බ්‍රාහ්මණො ආහ –

Then the brahmin said to him:

1211.

1211.

‘‘බාලො ඛො ත්වං අසි මාණව, යො ත්වං පත්ථයසෙ අපත්ථියං;

මඤ්ඤාමි තුවං මරිස්සසි, න හි ත්වං ලච්ඡසි චන්දසූරියෙ’’ති.

“You are indeed a fool, young man, who desires the unattainable. I think you will die, for you will not obtain the sun and moon.”

අථ [Pg.306] නං මාණවො ‘‘කිං පන පඤ්ඤායමානස්සත්ථාය රොදන්තො බාලො හොති, උදාහු අපඤ්ඤායමානස්සා’’ති වත්වා –

Then the young man said to him, “Now, is one who weeps for something perceptible foolish, or for something imperceptible?”

1212.

1212.

‘‘ගමනාගමනම්පි දිස්සති, වණ්ණධාතු උභයත්ථ වීථියා;

පෙතො කාලකතො න දිස්සති, කො නිධ කන්දතං බාල්‍යතරො’’ති.

“Coming and going are seen, the element of appearance is seen in both on their path; the departed one who has passed away is not seen. Who here among those who lament is the more foolish?”

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘යුත්තං එස වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා –

Hearing that, the brahmin reflected, “This one speaks rightly”—

1213.

1213.

‘‘සච්චං ඛො වදෙසි මාණව, අහමෙව කන්දතං බාල්‍යතරො;

චන්දං විය දාරකො රුදං, පෙතං කාලකතාභිපත්ථයි’’න්ති. –

“Truly you speak, O young man. I am indeed the more foolish among those who lament. Like a child crying for the moon, I longed for the departed one who has passed away.”

වත්වා තස්ස කථාය නිස්සොකො හුත්වා මාණවස්ස ථුතිං කරොන්තො ඉමා ගාථා අභාසි –

Having spoken thus, and becoming free from sorrow by his words, he uttered these verses in praise of the young man:

1214.

1214.

‘‘ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චං, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දරං.

“Indeed, I was burning, like a fire sprinkled with ghee; as if sprinkling with water, you have extinguished all my anguish.”

1215.

1215.

‘‘අබ්බහී වත මෙ සල්ලං, සොකං හදයනිස්සිතං;

යො මෙ සොකපරෙතස්ස, පුත්තසොකං අපානුදි.

“Indeed, you have drawn out the dart from me—the sorrow lodged in my heart; you who have dispelled the grief for my son, for me who was overcome by sorrow.”

1216.

1216.

‘‘ස්වාහං අබ්බූළ්හසල්ලොස්මි, සීතිභූතොස්මි නිබ්බුතො;

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණවා’’ති.

“I, with dart drawn out, have become cool, am extinguished. I do not grieve, nor do I weep, having heard you, O young man.”

1208-10. තත්ථ රථපඤ්ජරොති රථූපත්ථං. න වින්දාමීති න ලභාමි. භද්දමාණවාති ආලපනං. පටිපාදයාමීති සම්පාදෙත්වා දදාමි, මා චක්කයුගාභාවෙන ජීවිතං ජහීති අධිප්පායො. උභයෙත්ථ දිස්සරෙති උභොපි එත්ථ චන්දසූරියා ආකාසෙ දිස්සන්ති. ය-කාරො පදසන්ධිකරො, උභයෙ එත්ථාති වා පදවිභාගො.

Therein, ‘rathapañjaro’ means the frame of the chariot. ‘Na vindāmi’ means ‘I do not obtain.’ ‘Bhaddamāṇava’ is a term of address. ‘Paṭipādayāmi’ means ‘having prepared, I give’; the intention is, ‘Do not give up your life for lack of a pair of wheels.’ ‘Ubhayettha dissare’ means ‘both the sun and moon are seen here in the sky.’ The letter ‘ya’ is for euphonic conjunction, or the word division is ‘ubhaye ettha’.

1212. ගමනාගමනන්ති දිවසෙ දිවසෙ ඔගමනුග්ගමනවසෙන චන්දසූරියානං ගමනං ආගමනඤ්ච දිස්සති. ‘‘ගමනොගමන’’න්තිපි පාළි, උග්ගමනං ඔගමනඤ්චාති [Pg.307] අත්ථො. වණ්ණධාතූති සීතිභාවවිසිට්ඨා කන්තභාවභාසුරා, උණ්හභාවවිසිට්ඨා තික්ඛභාවභාසුරා ච වණ්ණනිභා. උභයත්ථාති චන්දෙ සූරියෙ චාති ද්වීසුපි වණ්ණධාතු දිස්සතීති යොජෙතබ්බං. වීථියාති පවත්තනවීථියං ආකාසෙ, නාගවීථියාදිවීථියං වා. ‘‘උභයෙත්ථා’’තිපි පාඨො, උභයෙ එත්ථාති පදවිසන්ධි. බාල්‍යතරොති බාලතරො අතිසයෙන බාලො.

1212. ‘Gamanāgamanaṃ’ means that the going and coming of the moon and sun, by way of their setting and rising, are seen day by day. ‘Gamanogamana’ is also a reading, meaning ‘rising and setting.’ ‘Vaṇṇadhātu’ means the radiance of appearance distinguished by the state of coolness and shining with pleasantness, and distinguished by the state of heat and shining with sharpness. ‘Ubhayattha’ should be construed to mean that the element of appearance is seen in both, that is, in the moon and the sun. ‘Vīthiyā’ means on the path of proceeding in the sky, or on a path such as the Nāga-path. ‘Ubhayetthā’ is also a reading; the words are separated as ‘ubhaye ettha’ (in both here). ‘Bālyataro’ means ‘more foolish,’ exceedingly foolish.

1213. ඉමං පන කථං සුත්වා ‘‘අලබ්භනීයවත්ථුං වතාහං පත්ථෙත්වා කෙවලං සොකග්ගිනා ඩය්හාමි, කිං මෙ නිරත්ථකෙන අනයබ්‍යසනෙනා’’ති පටිසඞ්ඛානෙ අට්ඨාසි. අථ දෙවපුත්තො මට්ඨකුණ්ඩලීරූපං පටිසංහරිත්වා අත්තනො දිබ්බරූපෙනෙව අට්ඨාසි. බ්‍රාහ්මණො පන තං අනොලොකෙත්වා මාණවවොහාරෙනෙව වොහරන්තො ‘‘සච්චං ඛො වදෙසි මාණවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චන්දං විය දාරකො රුදන්ති චන්දං අභිපත්ථයං රුදන්තො දාරකො වියාති අත්ථො. කාලකතාභිපත්ථයින්ති කාලකතං අභිපත්ථයිං. ‘‘අභිපත්ථය’’න්තිපි පාඨො.

1213. Having heard this discourse, he stood in contemplation, thinking: ‘Indeed, I have longed for an unattainable thing and am merely burning with the fire of grief. What use is this fruitless misfortune and ruin to me?’ Then the devaputta, withdrawing the form of Maṭṭhakuṇḍalī, stood in his own divine form. The brahmin, however, without looking at him, continued to address him in the manner of a youth, saying, ‘Truly, young man, you speak rightly,’ and so on. Here, ‘like a child crying for the moon’ means like a child crying, longing for the moon. ‘Longing for the dead’ means ‘I longed for the deceased.’ ‘Abhipatthaya’ is also a reading.

1214-5. ආදිත්තන්ති සොකග්ගිනා ආදිත්තං. නිබ්බාපයෙ දරන්ති නිබ්බාපයි දරථං සොකපරිළාහං. අබ්බහීති උද්ධරි.

‘Ādittaṃ’ means burning with the fire of sorrow. ‘Nibbāpaye daraṃ’ means ‘he extinguished the burning heat of sorrow.’ ‘Abbahī’ means ‘he pulled out.’

අථ බ්‍රාහ්මණො සොකං විනොදෙත්වා අත්තනො උපදෙසදායකං දිබ්බරූපෙන ඨිතං දිස්වා ‘‘කො නාම ත්ව’’න්ති පුච්ඡන්තො –

Then the brahmin, having dispelled his sorrow, seeing his advisor standing in divine form, asked, ‘Who are you?’

1217.

1217.

‘‘දෙවතා නුසි ගන්ධබ්බො, අදු සක්කො පුරින්දදො;

කො වා ත්වං කස්ස වා පුත්තො, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති. –

“Are you a deva, or a gandhabba, or Sakka, the destroyer of fortresses? Who are you? Whose son are you? How may we know you?”

ආහ. සොපි තස්ස –

He said. And he also said to him:

1218.

1218.

‘‘යඤ්ච කන්දසි යඤ්ච රොදසි, පුත්තං ආළාහනෙ සයං දහිත්වා;

ස්වාහං කුසලං කරිත්වා කම්මං, තිදසානං සහබ්‍යතං ගතො’’ති. –

“For whom you lament and for whom you weep, having yourself burned your son on the pyre; I, having performed a wholesome deed, have gone to the company of the Tidasā gods.”

අත්තානං [Pg.308] කථෙසි. තත්ථ යඤ්ච කන්දසි යඤ්ච රොදසීති යං තව පුත්තං මට්ඨකුණ්ඩලිං උද්දිස්ස රොදසි, අස්සූනි මුඤ්චසි.

He declared himself. Here, ‘for whom you lament and for whom you weep’ means that you weep and shed tears on account of your son Maṭṭhakuṇḍalī.

අථ නං බ්‍රාහ්මණො ආහ –

Then the brahmin said to him:

1219.

1219.

‘‘අප්පං වා බහුං වා නාද්දසාම, දානං දදන්තස්ස සකෙ අගාරෙ;

උපොසථකම්මං වා තාදිසං, කෙන කම්මෙන ගතොසි දෙවලොක’’න්ති.

“Little or much, we did not see you giving alms in your own home, nor such an Uposatha observance. By what deed have you gone to the deva world?”

තත්ථ ‘‘උපොසථකම්මං වා තාදිසං නාද්දසාමා’’ති යොජනා.

Here, the connection is: “nor such an Uposatha observance did we see.”

අථ නං මාණවො ආහ –

Then the youth said to him:

1220.

1220.

‘‘ආබාධිකොහං දුක්ඛිතො ගිලානො, ආතුරරූපොම්හි සකෙ නිවෙසනෙ;

බුද්ධං විගතරජං විතිණ්ණකඞ්ඛං, අද්දක්ඛිං සුගතං අනොමපඤ්ඤං.

“I was afflicted, suffering, ill, and tormented in my own dwelling; I saw the Buddha, rid of defilement, having overcome doubt, the Sugata of sublime wisdom.”

1221.

1221.

‘‘ස්වාහං මුදිතමනො පසන්නචිත්තො, අඤ්ජලිං අකරිං තථාගතස්ස;

තාහං කුසලං කරිත්වාන කම්මං, තිදසානං සහබ්‍යතං ගතො’’ති.

“With a gladdened mind and a confident heart, I paid homage to the Tathāgata with joined hands. Having performed that wholesome deed, I went to the fellowship of the Tidasā gods.”

1220-21. තත්ථ ආබාධිකොති ආබාධසමඞ්ගී. දුක්ඛිතොති තෙනෙව ආබාධිකභාවෙන ජාතදුක්ඛො. ගිලානොති ගිලායමානොති අත්ථො. ආතුරරූපොති දුක්ඛවෙදනාභිතුන්නකායො. විගතරජන්ති විගතරාගාදිරජං. විතිණ්ණකඞ්ඛන්ති සබ්බසො සංසයානං සමුච්ඡින්නත්තා තිණ්ණවිචිකිච්ඡං. අනොමපඤ්ඤන්ති පරිපුණ්ණපඤ්ඤං, සබ්බඤ්ඤුන්ති අත්ථො. අකරින්ති අකාසිං. තාහන්ති තං අහං.

1220-21. Herein, ‘ābādhiko’ means possessing illness. ‘Dukkhito’ means experiencing suffering that has arisen from that very state of affliction. ‘Gilāno’ means ‘ailing.’ ‘Āturarūpo’ means a body overwhelmed by painful feeling. ‘Vigatarajaṃ’ means free from the defilement of lust and so forth. ‘Vitiṇṇakaṅkhaṃ’ means having crossed beyond doubt, because all uncertainties have been utterly cut off. ‘Anomapaññaṃ’ means of complete wisdom, that is, the All-Knowing One. ‘Akariṃ’ means ‘I did.’ ‘Tāhaṃ’ is a compound of ‘taṃ ahaṃ’ (that I).

එවං තස්මිං කථෙන්තෙයෙව බ්‍රාහ්මණස්ස සකලසරීරං පීතියා පරිපූරි. සො තං පීතිං පවෙදෙන්තො –

As he was speaking thus, the brahmin’s entire body became filled with rapture. Expressing that rapture, he said:

1222.

1222.

‘‘අච්ඡරියං [Pg.309] වත අබ්භුතං වත,අඤ්ජලිකම්මස්ස අයමීදිසො විපාකො;

අහම්පි මුදිතමනො පසන්නචිත්තො,අජ්ජෙව බුද්ධං සරණං වජාමී’’ති. – ආහ;

‘Marvelous indeed, wonderful indeed! Such is the result of the act of reverential salutation! I too, with a gladdened mind and a confident heart, will go for refuge to the Buddha this very day,’ he said.

තත්ථ අනභිණ්හප්පවත්තිතාය අච්ඡරං පහරිතුං යොග්ගන්ති අච්ඡරියං, අභූතපුබ්බතාය අබ්භුතං. උභයෙනපි විම්හයාවහතංයෙව දස්සෙත්වා ‘‘අහම්පි මුදිතමනො පසන්නචිත්තො, අජ්ජෙව බුද්ධං සරණං වජාමී’’ති ආහ.

Herein, ‘acchariyaṃ’ (marvelous) is that which is worthy of a snap of the fingers due to its not occurring constantly; ‘abbhutaṃ’ (wonderful) is that which has not happened before. Having shown both as bringing about amazement, he said: ‘I too, with a gladdened mind and a confident heart, will go for refuge to the Buddha this very day.’

අථ නං දෙවපුත්තො සරණගමනෙ සීලසමාදානෙ ච නියොජෙන්තො –

Then the devaputta, wishing to engage him in taking refuge and undertaking the moral precepts, said:

1223.

1223.

‘‘අජ්ජෙව බුද්ධං සරණං වජාහි, ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච පසන්නචිත්තො;

තථෙව සික්ඛාය පදානි පඤ්ච, අඛණ්ඩඵුල්ලානි සමාදියස්සු.

‘Go for refuge to the Buddha this very day, and with a confident heart to the Dhamma and the Saṅgha. Likewise, undertake the five precepts of training, unbroken and unblemished.’

1224.

1224.

‘‘පාණාතිපාතා විරමස්සු ඛිප්පං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයස්සු;

අමජ්ජපො මා ච මුසා භණාහි, සකෙන දාරෙන ච හොහි තුට්ඨො’’ති. –

‘Quickly abstain from the destruction of life; avoid taking what is not given in the world; be not one who drinks intoxicants, and do not speak falsely; and be content with your own spouse.’

ගාථාද්වයමාහ.

He spoke two stanzas.

1223. තත්ථ තථෙවාති යථා පසන්නචිත්තො ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති බුද්ධං සරණං වජෙසි, තථෙව ‘‘ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති පසන්නචිත්තො ධම්මඤ්ච සඞ්ඝඤ්ච සරණං වජාහි. යථා වා පසන්නචිත්තො රතනත්තයං සරණං වජෙසි, තථෙව ‘‘අයං එකංසතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායඤ්ච හිතසුඛාවහො’’ති පසන්නචිත්තො සික්ඛාය අධිසීලසික්ඛාය පදානි කොට්ඨාසභූතානි අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛාය වා උපායභූතානි පඤ්චසීලානි අවිකොපනතො ච අසංකිලිස්සනතො ච අඛණ්ඩඵුල්ලානි සමාදියස්සු, සමාදාය වත්තස්සූති අත්ථො.

1223. Herein, 'tatheva' means: just as you, with a devout mind, went for refuge to the Buddha, thinking, 'The Blessed One is a Perfectly Enlightened One,' in that same way, with a devout mind, go for refuge to the Dhamma and the Saṅgha, thinking, 'The Dhamma is well-proclaimed; the Saṅgha is of good practice.' Or, just as you, with a devout mind, went for refuge to the Triple Gem, in that same way, with a devout mind, thinking, 'This certainly brings welfare and happiness in the present existence and in the future,' undertake the five precepts—which are the constituent parts of the training in higher virtue, or the means for the training in higher mind and higher wisdom—unbroken and unblemished, due to being unviolated and undefiled; that is, having undertaken them, you should practice them. This is the meaning.

එවං දෙවපුත්තෙන සරණගමනෙ සීලසමාදානෙ ච නියොජිතො බ්‍රාහ්මණො තස්ස වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡන්තො –

Thus, the brahmin, having been urged by the devaputta in the going for refuge and in the undertaking of the precepts, accepting his words with reverence—

1225.

1225.

‘‘අත්ථකාමොසි [Pg.310] මෙ යක්ඛ, හිතකාමොසි දෙවතෙ;

කරොමි තුය්හං වචනං, ත්වංසි ආචරියො මමා’’ති. –

‘O yakkha, you wish for my benefit; O devatā, you desire my good. I will do as you say; you are my teacher.’

ගාථං වත්වා තත්ථ පතිට්ඨහන්තො –

Having spoken the verse, and wishing to be established in that teaching—

1226.

1226.

‘‘උපෙමි සරණං බුද්ධං, ධම්මඤ්චාපි අනුත්තරං;

සඞ්ඝඤ්ච නරදෙවස්ස, ගච්ඡාමි සරණං අහං.

‘I go for refuge to the Buddha, and to the unsurpassed Dhamma; and to the Saṅgha of the god among men, I go for refuge.

1227.

1227.

‘‘පාණාතිපාතා විරමාමි ඛිප්පං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයාමි;

අමජ්ජපො නො ච මුසා භණාමි, සකෙන දාරෙන ච හොමි තුට්ඨො’’ති. –

‘I quickly refrain from the destruction of life; I avoid taking what is not given in the world; I am not one who drinks intoxicants, nor do I speak falsely; and I am content with my own spouse.’

ගාථාද්වයමාහ. තම්පි සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

He spoke two stanzas. That too is indeed easy to understand.

තතො දෙවපුත්තො ‘‘කතං මයා බ්‍රාහ්මණස්ස කත්තබ්බයුත්තකං, ඉදානි සයමෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිස්සතී’’ති තත්ථෙව අන්තරධායි. බ්‍රාහ්මණොපි ඛො භගවති සඤ්ජාතපසාදබහුමානො දෙවතාය ච චොදියමානො ‘‘සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිස්සාමී’’ති විහාරාභිමුඛො ගච්ඡති. තං දිස්වා මහාජනො ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො එත්තකං කාලං තථාගතං අනුපසඞ්කමිත්වා අජ්ජ පුත්තසොකෙන උපසඞ්කමති, කීදිසී නු ඛො ධම්මදෙසනා භවිස්සතී’’ති තං අනුබන්ධි.

Then the devaputta, thinking, ‘I have done what was fit to be done for the brahmin; now he himself will approach the Blessed One,’ disappeared right there. The brahmin, in turn, in whom faith and great respect for the Blessed One had arisen, and being urged by the devatā, thinking, ‘I will approach the ascetic Gotama,’ went facing the monastery. Seeing him, the great multitude thought, ‘This brahmin, who has not approached the Tathāgata for so long, is now approaching because of grief for his son. Of what kind, indeed, will the Dhamma discourse be?’ and they followed him.

බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එවමාහ ‘‘සක්කා නු ඛො භො ගොතම කිඤ්චි දානං අදත්වා සීලං වා අරක්ඛිත්වා කෙවලං තුම්හෙසු පසාදමත්තෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තිතු’’න්ති. ‘‘නනු, බ්‍රාහ්මණ, අජ්ජ පච්චූසවෙලායං මට්ඨකුණ්ඩලිනා දෙවපුත්තෙන අත්තනො දෙවලොකූපපත්තිකාරණං තුය්හං කථික’’න්ති භගවා අවොච. තස්මිං ඛණෙ මට්ඨකුණ්ඩලීදෙවපුත්තො සහ විමානෙන ආගන්ත්වා දිස්සමානරූපො විමානතො ඔරුය්හ භගවන්තං අභිවාදෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ භගවා තස්සං පරිසති තෙන දෙවපුත්තෙන කතසුචරිතං කථෙත්වා පරිසාය චිත්තකල්ලතං ඤත්වා සාමුක්කංසිකං ධම්මදෙසනං අකාසි. දෙසනාපරියොසානෙ දෙවපුත්තො ච බ්‍රාහ්මණො ච සන්නිපතිතපරිසා චාති චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසීති.

The brahmin approached the Blessed One, exchanged courteous greetings, and said, ‘Venerable Gotama, is it possible to be reborn in the heavens merely by having faith in you, without giving any alms or keeping moral precepts?’ The Blessed One said, ‘Brahmin, did not the devaputta Maṭṭhakuṇḍalī tell you at dawn today the reason for his arising in the deva world?’ At that moment, the devaputta Maṭṭhakuṇḍalī arrived with his celestial mansion, appearing in visible form. Descending from the mansion, he paid homage to the Blessed One, raised his hands in reverence, and stood to one side. Then the Blessed One, knowing the readiness of the minds of the assembly, recounted to them the good deed done by that devaputta and gave an elevating Dhamma discourse. At the end of the discourse, the devaputta, the brahmin, and the assembled gathering—eighty-four thousand beings—attained the comprehension of the Dhamma. Thus is the story of Maṭṭhakuṇḍalī.

මට්ඨකුණ්ඩලීවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Maṭṭhakuṇḍalī Mansion is concluded.

10. සෙරීසකවිමානවණ්ණනා

10. The Exposition of the Serīsaka Mansion

සුණොථ [Pg.311] යක්ඛස්ස ච වාණිජාන චාති සෙරීසකවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවති පරිනිබ්බුතෙ ආයස්මා කුමාරකස්සපො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං සෙතබ්‍යනගරං සම්පත්තො. තත්ථ පායාසිරාජඤ්ඤං අත්තනො සන්තිකං උපගතං විපරීතග්ගාහතො විවෙචෙත්වා සම්මාදස්සනෙ පතිට්ඨාපෙසි. සො තතො පට්ඨාය පුඤ්ඤපසුතො හුත්වා සමණබ්‍රාහ්මණානං දානං දෙන්තො තත්ථ අකතපරිචයතාය අසක්කච්චං දානං දත්වා අපරභාගෙ කාලං කත්වා චාතුමහාරාජිකභවනෙ සුඤ්ඤෙ සෙරීසකෙ විමානෙ නිබ්බත්ති.

The Serīsaka Mansion is introduced by the verse beginning, 'Listen, of the yakkha and the merchants.' What is its origin? After the Blessed One had attained final Nibbāna, the Venerable Kumāra Kassapa arrived at the city of Setabyā with five hundred bhikkhus. There, having dissuaded the chieftain Pāyāsi, who had approached him, from his adherence to wrong views, he established him in right view. From then on, intent on merit, he gave alms to ascetics and brahmins, but because he was unpracticed in it, he gave the alms disrespectfully. In a later part of his life, after he passed away, he was reborn in the empty Serīsaka mansion in the realm of the Four Great Kings.

අතීතෙ කිර කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ එකො ඛීණාසවත්ථෙරො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා බහිගාමෙ දෙවසිකං එකස්මිං පදෙසෙ භත්තකිච්චං අකාසි. තං දිස්වා එකො ගොපාලකො ‘‘අය්‍යො සූරියාතපෙන කිලමතී’’ති පසන්නචිත්තො චතූහි සිරීසථම්භෙහි සාඛාමණ්ඩපං කත්වා අදාසි, මණ්ඩපස්ස සමීපෙ සිරීසරුක්ඛං රොපෙසීති ච වදන්ති. සො කාලං කත්වා තෙනෙව පුඤ්ඤකම්මෙන චාතුමහාරාජිකෙසු නිබ්බත්ති, තස්ස පුරිමකම්මස්ස සූචකං විමානද්වාරෙ සිරීසවනං නිබ්බත්ති වණ්ණගන්ධසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි සබ්බකාලං උපසොභමානං, තෙන තං විමානං ‘‘සෙරීසක’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සො ච දෙවපුත්තො එකං බුද්ධන්තරං දෙවෙසු චෙව මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ යසත්ථෙරස්ස චතූසු විමලාදීසු ගිහිසහායෙසු ගවම්පති නාම හුත්වා භගවතො ධම්මදෙසනාය අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො පුබ්බාචිණ්ණවසෙන තං සුඤ්ඤවිමානං දිස්වා අභිණ්හං දිවාවිහාරං ගච්ඡති.

It is said that in the past, during the time of the Blessed One Kassapa, an elder who was an Arahant, after going for alms in a certain village, would daily perform the task of taking his meal in a certain place outside the village. Seeing him, a cowherd with a devoted mind thought, 'The noble one is weary from the sun's heat,' and he made and gave him a pavilion of branches with four sirīsa posts. They also say that he planted a sirīsa tree near the pavilion. When he passed away, by that very meritorious deed he was reborn among the Cātumahārājika devas. As an indicator of his former kamma, a sirīsa grove arose at the gate of his mansion, always resplendent with flowers endowed with color and fragrance. For that reason, that mansion became known as 'Serīsaka.' And that devaputta, transmigrating among devas and humans for one Buddha-interval, in this Buddha-era became one named Gavampati among the four lay companions of the Elder Yasa—Vimala and the others. Through the Blessed One's teaching of the Dhamma, he was established in Arahantship. By the power of past habit, seeing that empty mansion, he frequently went there for his day's abiding.

සො අපරභාගෙ පායාසිදෙවපුත්තං තත්ථ දිස්වා ‘‘කොසි ත්වං, ආවුසො’’ති පුච්ඡිත්වා තෙන ‘‘අහං, භන්තෙ, පායාසිරාජඤ්ඤො ඉධූපපන්නො’’ති වුත්තෙ ‘‘නනු ත්වං මිච්ඡාදිට්ඨිකො විපරීතදස්සනො කථමිධූපපන්නො’’ති ආහ. අථ නං පායාසිදෙවපුත්තො ‘‘අය්‍යෙනම්හි කුමාරකස්සපත්ථෙරෙන මිච්ඡාදස්සනතො විවෙචිතො, පුඤ්ඤකිරියානං අසක්කච්චකාරිතාය පන සුඤ්ඤෙ විමානෙ නිබ්බත්තො. සාධු, භන්තෙ, මනුස්සලොකං ගතකාලෙ මම පරිජනස්ස ආරොචෙථ [Pg.312] ‘පායාසිරාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා සුඤ්ඤං සෙරීසකවිමානං උපපන්නො, තුම්හෙ පන සක්කච්චං පුඤ්ඤානි කත්වා තත්‍රූපපත්තියා චිත්තං පණිදහථා’’ති. ථෙරො තස්සානුකම්පාය තථා අකාසි. තෙපි ථෙරස්ස වචනං සුත්වා තථා චිත්තං පණිධාය පුඤ්ඤානි කත්වා සෙරීසකෙ විමානෙ නිබ්බත්තිංසු. සෙරීසකදෙවපුත්තං පන වෙස්සවණමහාරාජා මරුභූමියං ඡායූදකරහිතෙ මග්ගෙ මග්ගපටිපන්නානං මනුස්සානං අමනුස්සපරිපන්ථ මොචනත්ථං මග්ගරක්ඛකං ඨපෙසි.

On a later occasion, seeing the devaputta Pāyāsi there, he asked, 'Who are you, friend?' When he replied, 'Venerable sir, I, the chieftain Pāyāsi, have been reborn here,' the elder said, 'Were you not one of wrong view, of perverse vision? How have you been reborn here?' Then the devaputta Pāyāsi said: 'I was freed from wrong view by the noble Elder Kumārakassapa. However, because of performing meritorious deeds disrespectfully, I have been reborn in an empty mansion. Good, venerable sir, when you go to the human world, please inform my retinue: “The chieftain Pāyāsi, having given alms disrespectfully, has been reborn in the empty Serīsaka mansion. You, however, should perform meritorious deeds respectfully and set your mind on rebirth there.”' Out of compassion for him, the elder did so. They too, having heard the elder's word, set their minds accordingly, performed meritorious deeds, and were reborn in the Serīsaka mansion. The great king Vessavaṇa, however, appointed the Serīsaka devaputta as a guardian of the road in a desert region devoid of shade and water, for the purpose of freeing human travelers on the path from the danger of non-humans.

අථ අපරෙන සමයෙන අඞ්ගමගධවාසිනො වාණිජා සකටසහස්සං භණ්ඩස්ස පූරෙත්වා සින්ධුසොවීරදෙසං ගච්ඡන්තා මරුකන්තාරෙ දිවා උණ්හභයෙන මග්ගං අප්පටිපජ්ජිත්වා රත්තිං නක්ඛත්තසඤ්ඤාය මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. තෙ මග්ගමූළ්හා හුත්වා අඤ්ඤං දිසං අගමංසු. තෙසං අන්තරෙ එකො උපාසකො අහොසි සද්ධො පසන්නො සීලසම්පන්නො අරහත්තප්පත්තියා උපනිස්සයසම්පන්නො මාතාපිතූනං උපට්ඨානත්ථං වණිජ්ජාය ගතො. තං අනුග්ගණ්හන්තො සෙරීසකදෙවපුත්තො සහ විමානෙන අත්තානං දස්සෙසි. දස්සෙත්වා ච පන ‘‘කස්මා තුම්හෙ ඉමං ඡායූදකරහිතං වාලුකාකන්තාරං පටිපන්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ චස්ස තත්ථ අත්තනො ආගතප්පකාරං කථෙසුං, තදත්ථදීපනා දෙවපුත්තස්ස වාණිජානඤ්ච වචනපටිවචනගාථා හොන්ති. ආදිතො පන ද්වෙ ගාථා තාසං සම්බන්ධදස්සනත්ථං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි ඨපිතා –

Then on another occasion, merchants from Aṅga and Magadha, having filled a thousand carts with goods, set out for the country of Sindhu-Sovīra. In the desert, not taking to the road by day for fear of the heat, they traveled at night by the sign of the constellations. Having lost their way, they went in another direction. Among them was a lay follower who was faithful, confident, accomplished in virtue, endowed with the supporting condition for attaining Arahantship, and who had gone into trade to support his parents. The Serīsaka devaputta, wishing to help him, revealed himself together with his mansion. Having revealed himself, he asked, 'Why have you entered this sandy desert devoid of shade and water?' They then told him the manner of their arrival there. To clarify that meaning, there are verses of speech and reply between the devaputta and the merchants. At the beginning, however, two verses were placed by the compilers of the Dhamma to show their connection:

1228.

1228.

‘‘සුණොථ යක්ඛස්ස ච වාණිජාන ච, සමාගමො යත්ථ තදා අහොසි;

යථා කථං ඉතරිතරෙන චාපි, සුභාසිතං තඤ්ච සුණාථ සබ්බෙ.

Listen, all of you, to the meeting that then took place between the yakkha and the merchants, and how they conversed with one another; listen to that well-spoken discourse.

1229.

1229.

‘‘යො සො අහු රාජා පායාසි නාම, භුම්මානං සහබ්‍යගතො යසස්සී;

සො මොදමානොව සකෙ විමානෙ, අමානුසො මානුසෙ අජ්ඣභාසී’’ති.

That king who was named Pāyāsi, illustrious, gone to the companionship of the earth-deities; he, rejoicing in his own mansion, a nonhuman, addressed humans.

1228-9. තත්ථ සුණොථාති සවනාණත්තිකවචනං. යං මයං ඉදානි භණාම, තං සුණොථාති. යක්ඛස්සාති දෙවස්ස. දෙවො හි මනුස්සානං එකච්චානං [Pg.313] දෙවානඤ්ච පූජනීයභාවතො ‘‘යක්ඛො’’ති වුච්චති. අපිච සක්කොපි චත්තාරො මහාරාජානොපි වෙස්සවණපාරිසජ්ජාපි පුරිසොපි ‘‘යක්ඛො’’ති වුච්චති. තථා හි ‘‘අතිබාළ්හං ඛො අයං යක්ඛො පමත්තො විහරති, යංනූනාහං ඉමං යක්ඛං සංවෙජෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.393) සක්කො ‘‘යක්ඛො’’ති වුත්තො. ‘‘චත්තාරො යක්ඛා ඛග්ගහත්ථා’’තිආදීසු මහාරාජානො. ‘‘සන්ති හි, භන්තෙ, උළාරා යක්ඛා භගවතො අප්පසන්නා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.276) වෙස්සවණපාරිසජ්ජා. ‘‘එත්තාවතා යක්ඛස්ස සුද්ධී’’තිආදීසු (සු. නි. 482) පුරිසො. ඉධ පන වෙස්සවණපාරිසජ්ජො අධිප්පෙතො. වාණිජාන චාති ගාථාබන්ධසුඛත්ථං අනුනාසිකලොපං කත්වා වුත්තං. සමාගමොති සමොධානං. යත්ථාති යස්මිං වණ්ණුපථෙ. තදාති තස්මිං මග්ගමූළ්හා හුත්වා ගමනකාලෙ. ඉතරිතරෙන චාපීති ඉතරීතරඤ්චාපි, ඉදං යථාති ඉමිනා යොජෙතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – සෙරීසකදෙවපුත්තස්ස වාණිජානඤ්ච තදා යත්ථ සමාගමො අහොසි, තං සුණොථ, යථා වාපි තෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤං සුභාසිතං සුලපිතං කථං පවත්තිතං, තඤ්ච සබ්බෙ ඔහිතචිත්තා සුණාථාති. භුම්මානන්ති භුම්මදෙවානං.

In that verse, 'Listen' is a word of command to hear. The meaning is: 'What we shall now speak, listen to that.' 'Of the yakkha' means 'of the deva.' For a deva is called a 'yakkha' because of being worthy of worship by humans and by certain devas. Furthermore, Sakka, the Four Great Kings, the attendants of Vessavaṇa, and a man are also called 'yakkhas.' Indeed, in such passages as, 'This yakkha lives far too heedlessly; it would be good if I were to arouse a sense of urgency in this yakkha,' Sakka is called a 'yakkha.' In 'Four yakkhas with swords in hand,' the Great Kings are meant. In 'There are, venerable sir, eminent yakkhas who are not confident in the Blessed One,' the attendants of Vessavaṇa are meant. In 'To that extent is a yakkha’s purity,' a man is meant. Here, however, an attendant of Vessavaṇa is intended. 'And of the merchants' is said with the elision of the nasal for the sake of metrical facility in composing the verse. 'Meeting' means a coming together. 'Where' means on which sandy track. 'Then' means at that time of journeying, having become lost on the path. 'And with one another' means reciprocally; this should be connected with 'how.' This is the meaning here: When and where the meeting between the Serīsaka devaputta and the merchants occurred, listen to that; and in what manner well-spoken, well-uttered conversation was engaged in by them with one another, listen to that also, all of you, with attentive minds. 'Of the earth-deities' means of the earth-devas.

ඉදානි යක්ඛස්ස පුච්ඡාගාථායො හොන්ති –

Now come the yakkha's verses of questioning:

1230.

1230.

‘‘වඞ්කෙ අරඤ්ඤෙ අමනුස්සට්ඨානෙ, කන්තාරෙ අප්පොදකෙ අප්පභක්ඛෙ;

සුදුග්ගමෙ වණ්ණුපථස්ස මජ්ඣෙ, වඞ්කංභයා නට්ඨමනා මනුස්සා.

“In a treacherous wilderness, a non-human haunt, a wasteland with little water and little food; in the middle of a very difficult sandy track, O humans, with minds bewildered from fear of the treachery.

1231.

1231.

‘‘නයිධ ඵලා මූලමයා ච සන්ති, උපාදානං නත්ථි කුතොධ භක්ඛො;

අඤ්ඤත්‍ර පංසූහි ච වාලුකාහි ච, තත්තාහි උණ්හාහි ච දාරුණාහි ච.

“Here there are no fruits nor edible roots; there is no fuel, so whence could there be food? There is nothing here but dust and sand, scorched, hot, and fierce.

1232.

1232.

‘‘උජ්ජඞ්ගලං තත්තමිවං කපාලං, අනායසං පරලොකෙන තුල්‍යං;

ලුද්දානමාවාසමිදං පුරාණං, භූමිප්පදෙසො අභිසත්තරූපො.

A barren plain like a heated potsherd, comfortless, comparable to hell. This is an ancient abode of cruel beings, a stretch of ground as if accursed.

1233.

1233.

‘‘අථ [Pg.314] තුම්හෙ කෙන වණ්ණෙන, කිමාසමානා ඉමං පදෙසඤ්හි;

අනුපවිට්ඨා සහසා සමෙච්ච, ලොභා භයා අථ වා සම්පමූළ්හා’’ති.

For what reason, then, and hoping for what, have you all rashly entered this region together? Is it from greed, or from fear, or are you utterly bewildered?”

1230. තත්ථ වඞ්කෙති සංසයට්ඨානෙ. යත්ථ පවිට්ඨානං ‘‘ජීවිස්සාම නු ඛො, මරිස්සාම නු ඛො’’ති ජීවිතෙ සංසයො හොති, තාදිසෙ අරඤ්ඤෙ. අමනුස්සට්ඨානෙති අමනුස්සානං පිසාචාදීනං සඤ්චරණට්ඨානෙ, මනුස්සානං වා අගොචරට්ඨානෙ. කන්තාරෙති නිරුදකෙ ඉරිණෙ, කං තාරෙන්ති නයන්ති එත්ථාති හි කන්තාරො, උදකං ගහෙත්වා තරිතබ්බට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘අප්පොදකෙ’’ති. අප්ප-සද්දො හෙත්ථ අභාවත්ථො ‘‘අප්පිච්ඡො අප්පනිග්ඝොසො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.23; චූළව. 456) විය. වණ්ණුපථස්ස මජ්ඣෙති වාලුකාකන්තාරමජ්ඣෙති අත්ථො. වඞ්කංභයාති වඞ්කෙහි භීතා. වඞ්කෙහි භයං එතෙසන්ති ‘‘වඞ්කභයා’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාසුඛත්ථං සානුනාසිකං කත්වා ‘‘වඞ්කංභයා’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච වාලුකාකන්තාරපවෙසනතො පුබ්බෙ තෙසං උප්පන්නභයං සන්ධාය වුත්තං. නට්ඨමනාති මග්ගසතිවිප්පවාසෙන නට්ඨමානසා, මග්ගමූළ්හාති අත්ථො. මනුස්සාති තෙසං ආලපනං.

1230. Herein, `vaṅke` means in a place of uncertainty; a wilderness where, for those who have entered, there is doubt about their life: 'Will we live, or will we die?' `Amanussaṭṭhāne` means a place where non-humans such as pisācas roam, or alternatively, a place that is not a resort for humans. `Kantāre` means a waterless tract; for it is called a `kantāra` because one must cross it carrying water (`kaṃ`). Therefore, he says, `appodake` (waterless). Herein, the word `appa` has the sense of absence, as in such phrases as `appiccho appanigghoso`. `Vaṇṇupathassa majjhe` means in the middle of a sandy wasteland. `Vaṅkaṃbhayā` means afraid of dangers. When `vaṅkabhayā` (they for whom there is fear of dangers) should be said, for metrical facility it is said with a nasal as `vaṅkaṃbhayā`. And this was said with reference to the fear that arose in them before they entered the sandy wasteland. `Naṭṭhamanā` means with minds lost due to being separated from the path; the meaning is 'confused about the path.' `Manussā` is their term of address.

1231. ඉධාති ඉමස්මිං මරුකන්තාරෙ. ඵලාති අම්බජම්බුතාලනාළිකෙරාදිඵලානි න සන්තීති යොජනා. මූලමයා චාති මූලානියෙව මූලමයා, වල්ලිකන්දාදීනි සන්ධාය වදති. උපාදානං නත්ථීති කිඤ්චාපි කිඤ්චි භක්ඛං නත්ථි, උපාදානං වා ඉන්ධනං, අග්ගිස්ස ඉන්ධනමත්තම්පි නත්ථි, කුතො කෙන කාරණෙන ඉධ මරුකන්තාරෙ භක්ඛො සියාති අත්ථො. යං පන අත්ථි තත්ථ, තං දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර පංසූහී’’තිආදි වුත්තං.

1231. `Idha` means in this desert wasteland. `Phalā`: the construction is that there are no fruits such as mangoes, rose-apples, palmyras, or coconuts. `Mūlamayā ca`: `mūlamayā` means roots themselves; this is said referring to tubers from creepers and so on. `Upādānaṃ natthi`: although there is no food whatsoever; or alternatively, `upādānaṃ` means fuel, and there is not even a bit of fuel for a fire. The meaning is: for what reason could there be food here in this desert wasteland? However, to show what does exist there, it was said, `aññatra paṃsūhi` (except for dust), and so on.

1232. උජ්ජඞ්ගලන්ති ජඞ්ගලං වුච්චති ලූඛධූසරො අනුදකො භූමිප්පදෙසො, තං පන ඨානං ජඞ්ගලතොපි උක්කංසෙන ජඞ්ගලන්ති ආහ ‘‘උජ්ජඞ්ගල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘තත්තමිවං කපාල’’න්ති, තත්තං අයොකපාලසදිසන්ති අත්ථො. ගාථාසුඛත්ථඤ්චෙත්ථ සානුනාසිකං කත්වා වුත්තං, තත්තමිවඉච්චෙව දට්ඨබ්බං. අනායසන්ති නත්ථි එත්ථ ආයො සුඛන්ති අනායං, තතො එව ජීවිතං සීයති [Pg.315] විනාසෙතීති අනායසං. අථ වා න ආයසන්ති අනායසං. පරලොකෙනාති නරකෙන තුල්‍යං. නරකඤ්හි සත්තානං එකන්තානත්ථතාය පරභූතො පටිසත්තුභූතො ලොකොති විසෙසතො ‘‘පරලොකො’’ති වුච්චති, සමන්තතො අයොමයත්තා ආයසඤ්ච, ඉදං පන තදභාවතො අනායසං, මහතො දුක්ඛස්ස උප්පත්තිට්ඨානතාය පරලොකසදිසන්ති දස්සෙති, ‘‘අනස්සය’’න්ති ච කෙචි පඨන්ති, සුඛස්ස අප්පතිට්ඨානභූතන්ති අත්ථො. ලුද්දානමාවාසමිදං පුරාණන්ති ඉදං ඨානං චිරකාලතො පට්ඨාය ලුද්දානං දාරුණානං පිසාචාදීනං ආවාසභූතං. අභිසත්තරූපොති ‘‘එවං ලූඛො ඝොරාකාරො හොතූ’’ති පොරාණෙහි ඉසීහි සපිතසදිසො, දින්නසපො වියාති අත්ථො.

1232. `Ujjaṅgalaṃ`: A rough region of land is called `jaṅgala`; it is a dusty, waterless region. But since that place is a wilderness to a supreme degree even compared to a wilderness, it is called `ujjaṅgala`. Therefore, it is said, `tattamivaṃ kapālaṃ` (like a heated pot), meaning it resembles a heated iron pot. And here, for the sake of metrical felicity in the verse, it is stated with a nasal; it should be understood simply as `tattamiva`. `Anāyasaṃ`: Here there is no comfort, hence it is `anāyaṃ`; for that very reason, it destroys life, hence it is `anāyasaṃ`. Alternatively, there is no iron, hence it is `anāyasaṃ`. `Paralokena` (with the other world) means comparable to hell. Indeed, hell, because it is entirely for the non-benefit of beings, a hostile and inimical world, is specifically called `paraloko` (the other world). And because it is made of iron all around, it is also `āyasa` (of iron). But this place, due to the absence of that, is `anāyasa` (not of iron). It shows that it is like the other world because it is a place for the arising of great suffering. Some also read `anassayaṃ`, meaning it is not a support for happiness. `Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ` (This is the ancient abode of the cruel) means that this place, since ancient times, has been the abode of cruel, fierce beings such as pisācas. `Abhisattarūpo` (of cursed appearance) means it is like one that has been cursed by the seers of old, thus: 'May it be so rough and of such a frightful appearance!'; that is, like one on whom a curse has been laid.

1233. කෙන වණ්ණෙනාති කෙන කාරණෙන. කිමාසමානාති කිං පච්චාසීසන්තා. හීති නිපාතමත්තං. ‘‘පදෙසම්පී’’ති ච පඨන්ති, ඉමම්පි නාම පදෙසන්ති අත්ථො. සහසා සමෙච්චාති සහසා ආදීනවානිසංසෙ අවිචාරෙත්වා සමවායෙන අනුපවිට්ඨා සප්පවිට්ඨා. ලොභා භයා අථ වා කෙනචි අනත්ථකාමෙන පලොභිතා ලොභතො කෙනචි අමනුස්සාදිනා පරිපාතිතා භයා වා. අථ වා සම්පමූළ්හාති මග්ගවිප්පනට්ඨා ඉමං පදෙසං අනුපවිට්ඨාති යොජනා.

1233. `Kena vaṇṇena` means for what reason. `Kimāsamānā` means desiring what. `Hi` is a mere particle. Some also read `padesampi`, meaning 'this very region.' `Sahasā samecca` means: Have you entered rashly, by a conjunction of causes, without considering the dangers and benefits? Have you entered through greed or through fear? Or else, having been lured through greed by someone who desires your non-benefit, or being pursued by some non-human being, have you entered through fear? Alternatively, `sampamūḷhā` means: having lost your way, have you entered this region? This is the construction.

ඉදානි වාණිජා ආහංසු –

Now the merchants said:

1234.

1234.

‘‘මගධෙසු අඞ්ගෙසු ච සත්ථවාහා, ආරොපයිත්වා පණියං පුථුත්තං;

තෙ යාමසෙ සින්ධුසොවීරභූමිං, ධනත්ථිකා උද්දයං පත්ථයානා.

“We caravan leaders from Magadha and Aṅga, having loaded up our various goods, are traveling to the land of Sindhu and Sovīra, desirous of wealth, seeking a profit.”

1235.

1235.

‘‘දිවා පිපාසංනධිවාසයන්තා, යොග්ගානුකම්පඤ්ච සමෙක්ඛමානා;

එතෙන වෙගෙන ආයාම සබ්බෙ, රත්තිං මග්ගං පටිපන්නා විකාලෙ.

“Unable to endure the thirst by day, and having regard for our draft animals, we all travel with this speed, having taken to the road at night, at an untimely hour.”

1236.

1236.

‘‘තෙ [Pg.316] දුප්පයාතා අපරද්ධමග්ගා, අන්ධාකුලා විප්පනට්ඨා අරඤ්ඤෙ;

සුදුග්ගමෙ වණ්ණුපථස්ස මජ්ඣෙ, දිසං න ජානාම පමූළ්හචිත්තා.

“Having traveled badly, we have missed the way; blinded and confused, we are lost in the wilderness. In the middle of this very difficult sandy track, with bewildered minds, we do not know the direction.”

1237.

1237.

‘‘ඉදඤ්ච දිස්වාන අදිට්ඨපුබ්බං, විමානසෙට්ඨඤ්ච තවඤ්ච යක්ඛ;

තතුත්තරිං ජීවිතමාසමානා, දිස්වා පතීතා සුමනා උදග්ගා’’ති.

“Having seen this never-before-seen thing—this excellent mansion and you, O yakkha—and now hoping for life beyond what we expected, upon seeing you we are delighted, glad, and elated.”

1234. තත්ථ මගධෙසු අඞ්ගෙසු ච සත්ථවාහාති මගධරට්ඨෙ ච අඞ්ගරට්ඨෙ ච ජාතා සංවඩ්ඪා තංනිවාසිනො සත්ථෙ සත්ථස්ස ච වාහනකා සත්ථකා චෙව සත්ථසාමිකා ච. පණියන්ති භණ්ඩං. තෙති තෙ මයං. යාමසෙති ගච්ඡාම. සින්ධුසොවීරභූමින්ති සින්ධුදෙසං සොවීරදෙසඤ්ච. උද්දයන්ති ආනිසංසං අතිරෙකලාභං.

1234. Herein, `magadhesu aṅgesu ca satthavāhā` (caravan leaders from Magadha and Aṅga) means caravan drivers and caravan owners who were born, raised, and dwell in the country of Magadha and the country of Aṅga. `Paṇiyaṃ` (goods) means merchandise. `Te` (we) means we. `Yāmase` (are traveling) means we go. `Sindhusovīrabhūmiṃ` (the land of Sindhu and Sovīra) means the country of Sindhu and the country of Sovīra. `Uddayaṃ` (a profit) means an advantage, an extra gain.

1235. අනධිවාසයන්තාති අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තා. යොග්ගානුකම්පන්ති ගොණාදීනං සත්තානං අනුග්ගහං. එතෙන වෙගෙනාති ඉමිනා ජවෙන, යෙන තව දස්සනතො පුබ්බෙ ආයාම ආගතම්හ. රත්තිං මග්ගං පටිපන්නාති රත්තියං මග්ගං පටිපන්නා. විකාලෙති අකාලෙ අවෙලායං.

1235. `Anadhivāsayantā` (unable to endure) means being unable to bear it. `Yoggānukampaṃ` (having regard for our draft animals) means concern for beings such as oxen. `Etena vegena` (with this speed) means with this swiftness, by which we came before seeing you. `Rattiṃ maggaṃ paṭipannā` (having taken to the road at night) means having set out on the road in the night. `Vikāle` (at an untimely hour) means at the wrong time, at an unseasonable hour.

1236. දුප්පයාතාති දුට්ඨු පයාතා අපථෙ ගතා, තතො එව අපරද්ධමග්ගා. අන්ධාකුලාති අන්ධා විය ආකුලා, මග්ගජානනසමත්ථස්ස පඤ්ඤාචක්ඛුනො අභාවෙන අන්ධා, තතො එව ආකුලා, විප්පනට්ඨා ච මග්ගසම්මූළ්හතාය. දිසන්ති ගන්තබ්බදිසං, යස්සං දිසායං සින්ධුසොවීරදෙසො, තං දිසං. පමූළ්හචිත්තාති දිසාසංසයසුමූළ්හචිත්තා.

1236. 'Having traveled badly' (duppayātā) means having traveled wrongly, having gone on a wrong path; for that reason they have 'missed the way' (aparaddhamaggā). 'Blinded and confused' (andhākulā) means confused as if blind; they are blind due to the absence of the eye of wisdom that is capable of knowing the path, and for that reason they are confused and 'lost' (vippanaṭṭhā) due to their bewilderment about the path. 'The direction' (disaṃ) means the direction to be traveled, the direction in which the country of Sindhu and Sovīra lies. 'With bewildered minds' (pamūḷhacittā) means with minds utterly bewildered by doubt regarding the direction.

1237. තවඤ්චාති තුවඤ්ච. යක්ඛාති ආලපනං. තතුත්තරිං ජීවිතමාසමානාති යො ‘‘ඉතො පරං අම්හාකං ජීවිතං නත්ථී’’ති ජීවිතසංසයො උප්පන්නො, ඉදානි තතො උත්තරිම්පි ජීවිතං ආසීසන්තා. දිස්වාති දස්සනහෙතු. පතීතාති පහට්ඨා. සුමනාති සොමනස්සප්පත්තා. උදග්ගාති උදග්ගාය පීතියා උදග්ගචිත්තා.

1237. 'And you' (tavañca) means you too. 'O yakkha' (yakkha) is a vocative. 'Hoping for life beyond that' (tatuttariṃ jīvitamāsamānā) means: when the doubt about their survival arose, thinking, 'Beyond this point there is no life for us,' they are now hoping for life even beyond that. 'Upon seeing' (disvā) is in a causal sense: because of seeing. 'Delighted' (patītā) means overjoyed. 'Glad' (sumanā) means having attained gladness. 'Elated' (udaggā) means with minds uplifted by uplifting joy.

එවං [Pg.317] වාණිජෙහි අත්තනො පවත්තියා පකාසිතාය පුන දෙවපුත්තො ද්වීහි ගාථාහි පුච්ඡි –

When the merchants had thus explained their situation, the devaputta again asked with two stanzas:

1238.

1238.

‘‘පාරං සමුද්දස්ස ඉමඤ්ච වණ්ණුං, වෙත්තාචරං සඞ්කුපථඤ්ච මග්ගං;

නදියො පන පබ්බතානඤ්ච දුග්ගා, පුථුද්දිසා ගච්ඡථ භොගහෙතු.

“The far shore of the ocean and this sandy desert, the path of canes and the path of stakes, and difficult rivers and mountains—you travel to various regions for the sake of wealth.

1239.

1239.

‘‘පක්ඛන්දියාන විජිතං පරෙසං, වෙරජ්ජකෙ මානුසෙ පෙක්ඛමානා;

යං වො සුතං වා අථ වාපි දිට්ඨං, අච්ඡෙරකං තං වො සුණොම තාතා’’ති.

“Having entered the conquered territory of others, observing the people in those foreign lands, whatever marvel has been heard or seen by you, let us hear that from you, dear sirs.”

තස්සත්ථො – පාරං සමුද්දස්සාති සමුද්දස්ස පරතීරං, ඉමඤ්ච ඊදිසං, වණ්ණුං වණ්ණුපථං වෙත්තලතා බන්ධිත්වා ආචරිතබ්බතො වෙත්තාචරං මග්ගං, සඞ්කුකෙ ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා ගන්තබ්බතො සඞ්කුපථං මග්ගං, නදියො පන චන්දභාගාදිකා, පබ්බතානඤ්ච විසමප්පදෙසාති එවං දුග්ගා පුථුද්දිසා භොගනිමිත්තං ගච්ඡථ, එවං ගච්ඡන්තා ච පක්ඛන්දියාන පක්ඛන්දිත්වා අනුපවිසිත්වා, පරෙසං රාජූනං විජිතං තත්ථ වෙරජ්ජකෙ විදෙසවාසිකෙ මනුස්සෙ පෙක්ඛමානා ගච්ඡථ, එවංභූතෙහි වො තුම්හෙහි යං සුතං වා අථ වා දිට්ඨං වා අච්ඡෙරකං අච්ඡරියං, තං වො සන්තිකෙ තාතා වාණිජා සුණොමාති අත්තනො විමානස්ස අච්ඡරියභාවං තෙහි කථාපෙතුකාමො පුච්ඡති.

Its meaning is as follows: ‘The far shore of the ocean’ means the ocean’s other shore. ‘And this’ means this sort of ‘sandy desert,’ a sandy track. ‘The path of canes’ is a path to be traversed by tying cane creepers. ‘The path of stakes’ is a path to be traveled by driving in stakes and posts. ‘And rivers’ are rivers such as the Candabhāgā, and ‘of mountains’ refers to their uneven regions. Thus, ‘you travel to difficult, various regions for the sake of wealth.’ And while traveling thus, ‘having entered’ means having plunged in and penetrated ‘the territory of others,’ that is, of other kings. There, ‘observing the people in those foreign lands,’ that is, people dwelling in foreign countries, you travel. ‘Whatever marvel,’ that is, wonder, ‘has been heard or seen by you’—by you who are such as this—‘let us hear that from you, dear sirs’ (tātā, addressing the merchants). He asks this, desiring to have them speak about the wondrous nature of his own mansion.

එවං දෙවපුත්තෙන පුට්ඨා වාණිජා ආහංසු –

Thus questioned by the devaputta, the merchants said:

1240.

1240.

‘‘ඉතොපි අච්ඡෙරතරං කුමාර, න නො සුතං වා අථ වාපි දිට්ඨං;

අතීතමානුසකමෙව සබ්බං, දිස්වා න තප්පාම අනොමවණ්ණං.

“O prince, we have neither heard nor seen anything more marvelous than this. All this completely transcends the human realm. Seeing you of faultless beauty, we cannot get our fill.

1241.

1241.

‘‘වෙහායසං පොක්ඛරඤ්ඤො සවන්ති, පහූතමල්‍යා බහුපුණ්ඩරීකා;

දුමා චිමෙ නිච්චඵලූපපන්නා, අතීව ගන්ධා සුරභිං පවායන්ති.

“Lotus ponds flow in the sky, with abundant garlands and many white lotuses. And these trees are ever endowed with fruit; exceedingly fragrant, they waft a sweet scent.

1242.

1242.

‘‘වෙළූරියථම්භා [Pg.318] සතමුස්සිතාසෙ, සිලාපවාළස්ස ච ආයතංසා;

මසාරගල්ලා සහලොහිතඞ්ගා, ථම්භා ඉමෙ ජොතිරසාමයාසෙ.

“There are pillars of beryl a hundred high, with long sections of crystal and coral. There are pillars of cat’s eye along with rubies; these pillars are made of radiant gems.

1243.

1243.

‘‘සහස්සථම්භං අතුලානුභාවං, තෙසූපරි සාධුමිදං විමානං;

රතනන්තරං කඤ්චනවෙදිමිස්සං, තපනීයපට්ටෙහි ච සාධුඡන්නං.

“A thousand-pillared mansion of incomparable power, and upon those is this fine celestial palace, with panels of gems, interspersed with golden railings, and well-roofed with plates of refined gold.”

1244.

1244.

‘‘ජම්බොනදුත්තත්තමිදං සුමට්ඨො, පාසාදසොපානඵලූපපන්නො;

දළ්හො ච වග්ගු ච සුසඞ්ගතො ච, අතීව නිජ්ඣානඛමො මනුඤ්ඤො.

“This mansion is of refined Jambu-river gold, well-polished, endowed with palaces, stairways, and planks. It is firm, lovely, and well-constructed, exceedingly pleasant to gaze upon, and delightful.

1245.

1245.

‘‘රතනන්තරස්මිං බහුඅන්නපානං, පරිවාරිතො අච්ඡරාසඞ්ගණෙන;

මුරජආලම්බරතූරියඝුට්ඨො, අභිවන්දිතොසි ථුතිවන්දනාය.

“In its jeweled interior is abundant food and drink. You are surrounded by a troop of celestial nymphs. It resounds with the sound of tabors, cymbals, and musical instruments. You are honored with praise and veneration.

1246.

1246.

‘‘සො මොදසි නාරිගණප්පබොධනො, විමානපාසාදවරෙ මනොරමෙ;

අචින්තියො සබ්බගුණූපපන්නො, රාජා යථා වෙස්සවණො නළින්‍යා.

“You rejoice, delighting your bevy of women, in this best of mansions, this delightful palace. Inconceivable, endowed with all good qualities, you are like King Vessavaṇa in his Nalinī park.

1247.

1247.

‘‘දෙවො නු ආසි උදවාසි යක්ඛො,උදාහු දෙවින්දො මනුස්සභූතො;

පුච්ඡන්ති තං වාණිජා සත්ථවාහා,ආචික්ඛ කො නාම තුවංසි යක්ඛො’’ති.

“Are you a deva, or are you a yakkha? Or are you the lord of devas in human form? The merchants, the caravan leaders, ask you: Declare, O yakkha, what is your name?”

1240-2. තත්ථ [Pg.319] කුමාරාති පඨමවයෙ ඨිතත්තා දෙවපුත්තං ආලපති. සබ්බන්ති දෙවපුත්තං තස්ස විමානපටිබද්ධඤ්ච සන්ධාය වදති. පොක්ඛරඤ්ඤොති පොක්ඛරණියො. සතමුස්සිතාසෙති සතරතනුබ්බෙධා. සිලාපවාළස්සාති සිලාය පවාළස්ස ච, සිලාමයා පවාළමයාති අත්ථො. ආයතංසාති දීඝංසා. අථ වා ආයතා හුත්වා අට්ඨසොළසද්වත්තිංසාදිඅංසවන්තො.

Herein, by 'kumāra', he addresses the devaputta because he is established in the first stage of life. By 'sabbaṃ', he speaks with reference to the devaputta and that which is connected with his mansion. 'Pokkharañño' means lotus pools. 'Satamussitāse' means a hundred cubits in height. 'Silāpavāḷassa' means 'of crystal and of coral'; the meaning is 'made of crystal and made of coral'. 'Āyataṃsā' means with long parts. Or alternatively, having become long, they have sections of eight, sixteen, thirty-two, and so on.

1242. තෙසූපරීති තෙසං ථම්භානං උපරි. සාධුමිදන්ති සුන්දරං ඉදං තව විමානං. රතනන්තරන්ති රතනන්තරවන්තං, භිත්තිථම්භසොපානාදීසු නානාවිධෙහි අඤ්ඤෙහි රතනෙහි යුත්තං. කඤ්චනවෙදිමිස්සන්ති සුවණ්ණමයාය වෙදිකාය සහිතං පරික්ඛිත්තං. තපනීයපට්ටෙහි ච සාධුඡන්නන්ති තපනීයමයෙහි අනෙකරතනමයෙහි ච ඡදනෙහි තත්ථ තත්ථ සුට්ඨු ඡාදිතං.

1242. 'Tesūpari' means upon those pillars. 'Sādhumidaṃ' means: this mansion of yours is lovely. 'Ratanantaraṃ' means endowed with various gems; that is, endowed with various other gems in the walls, pillars, stairways, and so on. 'Kañcanavedimissaṃ' means accompanied by and enclosed with a golden railing. 'Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ' means well-covered here and there with roofing made of refined gold and of many kinds of gems.

1244. ජම්බොනදුත්තත්තමිදන්ති ඉදං තව විමානං යෙභුය්‍යෙන උත්තත්තජම්බුනදභාසුරං. සුමට්ඨො පාසාදසොපානඵලූපපන්නොති තස්ස ච සො සො පදෙසො සුමට්ඨො සුට්ඨු මජ්ජිතො, තෙහි තෙහි අනන්තරපාසාදෙහි සොපානවිසෙසෙහි රමණීයෙහි ඵලකෙහි ච යුත්තො. දළ්හොති ථිරො. වග්ගූති අභිරූපො සමුග්ගතො. සුසඞ්ගතොති සුට්ඨු සඞ්ගතාවයවො අඤ්ඤමඤ්ඤානුරූපපාසාදාවයවො. අතීව නිජ්ඣානඛමොති පභස්සරභාවෙපි අතිවිය ඔලොකනක්ඛමො. මනුඤ්ඤොති මනොරමො.

1244. 'This is of refined Jambu-river gold' (jambonaduttattamidaṃ) means this mansion of yours is for the most part radiant with the luster of refined Jambu-river gold. 'Well-polished, endowed with palace stairways and planks' (sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti) means: each and every region of it is 'well-polished' (sumaṭṭho), that is, thoroughly burnished; and it is endowed with those various adjacent palaces, special stairways, and lovely planks. 'Firm' (daḷho) means stable. 'Lovely' (vaggu) means beautiful, eminent. 'Well-constructed' (susaṅgato) means with well-fitted parts, with the parts of the palace mutually compatible. 'Exceedingly pleasant to gaze upon' (atīva nijjhānakhamo) means that even though it is radiant, it is exceedingly pleasant to look at. 'Delightful' (manuñño) means charming to the mind.

1245. රතනන්තරස්මින්ති රතනමයෙ, රතනභූතෙ වා සාරභූතෙ විමානස්ස අබ්භන්තරෙ. බහුඅන්නපානන්ති පෙසලං පහූතං අන්නඤ්ච පානඤ්ච විජ්ජති, උපලබ්භතීති අධිප්පායො. මුරජආලම්බරතූරියඝුට්ඨොති මුදිඞ්ගානං ආලම්බරානං අවසිට්ඨතූරියානඤ්ච සද්දෙහි නිච්චඝොසිතො. අභිවන්දිතොසීති නමස්සිතො, ථොමිතො වා අසි. තෙනාහ ‘‘ථූතිවන්දනායා’’ති.

1245. 'Ratanantarasmim' means inside the celestial mansion, which is made of jewels, is jewel-like, or is of great essence. 'Bahuannapānam' means excellent and abundant food and drink exist, or are available—this is the intended meaning. 'Murajaālambaratūriyaghuṭṭho' means constantly resounding with the sounds of kettle-drums, tabors, and other musical instruments. 'Abhivanditosi' means you are revered or praised. Hence it is said, 'for praise and veneration.'

1246. අචින්තියොති අචින්තෙය්‍යානුභාවො. නළින්‍යාති එවංනාමකෙ කීළනට්ඨානෙ යථා වෙස්සවණො මහාරාජා, එවං ත්වං මොදසීති යොජනා.

1246. 'Acintiyo' means one of unthinkable power. 'Naḷinyā' refers to a pleasure ground of that name. The construction is: 'Just as the great king Vessavaṇa delights there, so you rejoice.'

1247. ආසීති [Pg.320] අසි භවසි. දෙවින්දොති සක්කො දෙවරාජා. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු භූතො මනුස්සජාතිකො. යක්ඛොති දෙවාදිභාවං පුච්ඡිත්වාපි යක්ඛභාවං ආසඞ්කන්තා වදන්ති.

1247. 'Āsi' means 'you are.' 'Devinda' means Sakka, king of the devas. 'Manussabhūto' means one who was among humans, of human birth. 'Yakkha': even after inquiring about his state as a deva or other being, they speak while suspecting he is a yakkha.

ඉදානි සො දෙවපුත්තො අත්තානං ජානාපෙන්තො –

Now that devaputta, wishing to make himself known, said:

1248.

1248.

‘‘සෙරීසකො නාම අහම්හි යක්ඛො, කන්තාරියො වණ්ණුපථම්හි ගුත්තො;

ඉමං පදෙසං අභිපාලයාමි, වචනකරො වෙස්සවණස්ස රඤ්ඤො’’ති. –

"I am a yakkha named Serīsaka, a guardian on the trade route through the wilderness. I protect this region, doing the bidding of King Vessavaṇa."

ආහ. තත්ථ අහම්හී යක්ඛොති අහං යක්ඛො අම්හි. කන්තාරියොති ආරක්ඛණත්ථං කන්තාරෙ නියුත්තො. ගුත්තොති ගොපකො. තෙනාහ ‘‘අභිපාලයාමී’’ති.

He said. Therein, 'ahamhi yakkho' means 'I am a yakkha.' 'Kantāriyo' means one appointed in the wilderness for the purpose of protection. 'Gutto' means a guardian. Hence he says, 'I protect.'

ඉදානි වාණිජා තස්ස කම්මාදීනි පුච්ඡන්තා ආහංසු –

Now the merchants, wishing to ask about his deeds and so on, said:

1249.

1249.

‘‘අධිච්චලද්ධං පරිණාමජං තෙ, සයංකතං උදාහු දෙවෙහි දින්නං;

පුච්ඡන්ති තං වාණිජා සත්ථවාහා, කථං තයා ලද්ධමිදං මනුඤ්ඤ’’න්ති.

"Was this obtained by chance, did it arise from transformation, was it self-made, or was it given by the devas? The merchants and caravan leaders ask you: 'How was this delightful thing obtained by you?'"

තත්ථ අධිච්චලද්ධන්ති අධිච්චසමුප්පත්තිකං, යදිච්ඡකං ලද්ධන්ති අත්ථො. පරිණාමජං තෙති නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතං, කාලපරිණතං වා. සයංකතන්ති තයා සයමෙව කතං, දෙවිද්ධියා තයා සයමෙව නිබ්බත්තිතන්ති අත්ථො. උදාහු දෙවෙහි දින්නන්ති තයා ආරාධිතෙහි දෙවෙහි පසාදවසෙන නිස්සට්ඨං.

Therein, 'adhiccaladdhaṃ' means arisen spontaneously, that is, obtained by chance. 'Pariṇāmajaṃ' means transformed by the nature of destiny, or transformed by time. 'Sayaṃkataṃ' means made by yourself, that is, brought into being by yourself through divine power. 'Or given by the devas' means granted out of confidence by devas whom you have propitiated.

ඉදානි දෙවපුත්තො චතුරොපි පකාරෙ පටික්ඛිපිත්වා පුඤ්ඤමෙව අපදිසන්තො –

Now the devaputta, having rejected all four alternatives and pointing to merit alone, said:

1250.

1250.

‘‘නාධිච්චලද්ධං න පරිණාමජං මෙ, න සයංකතං න හි දෙවෙහි දින්නං;

සකෙහි කම්මෙහි අපාපකෙහි, පුඤ්ඤෙහි මෙ ලද්ධමිදං මනුඤ්ඤ’’න්ති. –

"This was not obtained by me by chance, nor did it arise from transformation; it was not self-made, nor was it given by the devas. By my own blameless deeds, by my merits, this delightful thing was obtained by me."

ගාථමාහ.

He spoke the verse.

තං [Pg.321] සුත්වා වාණිජා පුන ‘‘නාධිච්චලද්ධ’’න්ති ගාථායං පුඤ්ඤාධිකමෙව තෙ චතුරො පකාරෙ ආරොපෙත්වා පුඤ්ඤස්ස ච සරූපං පුච්ඡිංසු –

Having heard that, the merchants, in regard to the verse beginning 'Not obtained by chance,' again, having established the pre-eminence of merit over those four alternatives, asked about the nature of that merit:

1251.

1251.

‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං, කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

පුච්ඡන්ති තං වාණිජා සත්ථවාහා, කථං තයා ලද්ධමිදං විමාන’’න්ති.

“What was your observance, what your holy life? Of what well-practiced conduct is this the result? The merchants and caravan leaders ask you: ‘How was this celestial mansion obtained by you?’”

තත්ථ වතන්ති වතසමාදානං. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨචරියං.

Therein, 'observance' means the undertaking of an observance. 'Holy life' means excellent conduct.

පුන දෙවපුත්තො තෙ පටික්ඛිපිත්වා අත්තානං යථූපචිතං පුඤ්ඤඤ්ච දස්සෙන්තො –

Again the devaputta, rejecting those suggestions and showing both himself and the merit as it was accumulated, said:

1252.

1252.

‘‘මමං පායාසීති අහු සමඤ්ඤා, රජ්ජං යදා කාරයිං කොසලානං;

නත්ථිකදිට්ඨි කදරියො පාපධම්මො, උච්ඡෙදවාදී ච තදා අහොසිං.

"I had the designation 'Pāyāsi' when I administered the kingdom of the Kosalans. I then held a nihilistic view, was a miser of evil character, and was an annihilationist."

1253.

1253.

‘‘සමණො ච ඛො ආසි කුමාරකස්සපො, බහුස්සුතො චිත්තකථී උළාරො;

සො මෙ තදා ධම්මකථං අභාසි, දිට්ඨිවිසූකානි විනොදයී මෙ.

“And there was the ascetic Kumārakassapa, very learned, an eloquent speaker, sublime. He then gave me a talk on the Dhamma and dispelled my contortions of view.”

1254.

1254.

‘‘තාහං තස්ස ධම්මකථං සුණිත්වා, උපාසකත්තං පටිවෙදයිස්සං;

පාණාතිපාතා විරතො අහොසිං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයිස්සං;

අමජ්ජපො නො ච මුසා අභාණිං, සකෙන දාරෙන ච අහොසිං තුට්ඨො.

“Having heard his Dhamma talk, I declared myself a lay follower. I abstained from the destruction of life; I avoided taking what is not given in the world; I was not a drinker of intoxicants and did not speak falsely; and I was content with my own wife.”

1255.

1255.

‘‘තං [Pg.322] මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං, තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

තෙහෙව කම්මෙහි අපාපකෙහි, පුඤ්ඤෙහි මෙ ලද්ධමිදං විමාන’’න්ති. –

“That was my observance, that my holy life; of that well-practiced conduct this is the result. By those very blameless, meritorious deeds, this celestial mansion was obtained by me.”

ආහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

He said. That is easily understood.

අථ වාණිජා දෙවපුත්තං විමානඤ්චස්ස පච්චක්ඛතො දිස්වා කම්මඵලං සද්දහිත්වා අත්තනො කම්මඵලෙ සද්ධං පවෙදෙන්තා –

Then the merchants, having seen the devaputta and his celestial mansion with their own eyes and having gained faith in the fruit of kamma, wishing to declare their own faith in the fruit of kamma, said:

1256.

1256.

‘‘සච්චං කිරාහංසු නරා සපඤ්ඤා, අනඤ්ඤථා වචනං පණ්ඩිතානං;

යහිං යහිං ගච්ඡති පුඤ්ඤකම්මො, තහිං තහිං මොදති කාමකාමී.

“Truly, it is said, wise people have spoken, the word of the pandits is not otherwise: Wherever a person of meritorious kamma goes, there they rejoice, delighting in sensual pleasures.”

1257.

1257.

‘‘යහිං යහිං සොකපරිද්දවො ච, වධො ච බන්ධො ච පරික්කිලෙසො;

තහිං තහිං ගච්ඡති පාපකම්මො, න මුච්චති දුග්ගතියා කදාචී’’ති. –

“Wherever there is sorrow and lamentation, slaughter, bondage, and affliction, there a person of evil kamma goes; they are never freed from a bad destination.”

ගාථාද්වයං අවොචුං. තත්ථ සොකපරිද්දවොති සොකො ච පරිදෙවො ච. පරික්කිලෙසොති වුත්තා අනත්ථුප්පත්ති.

They spoke two verses. Therein, ‘sorrow and lamentation’ means sorrow and lamentation. ‘Affliction’ means the aforementioned arising of harm.

එවං තෙසු කථෙන්තෙසුයෙව විමානද්වාරෙ සිරීසරුක්ඛතො පරිපාකෙන මුත්තබන්ධනා පරිපක්කා සිපාටිකා පති, තෙන දෙවපුත්තො සපරිජනො දොමනස්සප්පත්තො අහොසි. තං දිස්වා වාණිජා –

Just as they were speaking thus, a fully ripe pod from a sirīsa tree at the gate of the celestial mansion, released from its stalk through ripeness, fell. Because of this, the devaputta and his retinue became distressed. Seeing this, the merchants said:

1258.

1258.

‘‘සම්මූළ්හරූපොව ජනො අහොසි, අස්මිං මුහුත්තෙ කලලීකතොව;

ජනස්සිමස්ස තුය්හඤ්ච කුමාර, අප්පච්චයො කෙන නු ඛො අහොසී’’ති. –

“The folk here became as if utterly bewildered, in this moment as if turned to mud. For these folk and for you, O prince, by what, pray, has this displeasure arisen?”

ගාථමාහංසු. තත්ථ සම්මූළ්හරූපොවාති සොකවසෙන සබ්බසො මූළ්හසභාවො විය. ජනොති දෙවජනො. අස්මිං මුහුත්තෙති ඉමස්මිං මුහුත්තමත්තෙ[Pg.323]. කලලීකතොති කලලං විය කතො, කලලනිස්සිතඋදකීභූතො විය ආවිලොති අධිප්පායො. ජනස්සිමස්ස තුය්හඤ්චාති ඉමස්ස තව පරිජනස්ස තුය්හඤ්ච. අප්පච්චයොති දොමනස්සං.

They spoke the verse. Therein, ‘as if utterly bewildered’ means like one whose nature is completely deluded on account of grief. ‘Folk’ means the host of devas. ‘In this moment’ means in this very moment. ‘As if turned to mud’ means made like mud; the meaning is ‘turbid,’ like water mixed with mud. ‘For these folk and for you’ means ‘for this retinue of yours and for you.’ ‘Displeasure’ means distress.

තං සුත්වා දෙවපුත්තො –

Hearing that, the devaputta said:

1259.

1259.

‘‘ඉමෙ ච සිරීසවනා තාතා, දිබ්බා ගන්ධා සුරභී සම්පවන්ති;

තෙ සම්පවායන්ති ඉමං විමානං, දිවා ච රත්තො ච තමං නිහන්ත්වා.

“These sirīsa groves, dear sirs, waft divine, fragrant, sweet scents. They pervade this celestial mansion, dispelling the darkness day and night.”

1260.

1260.

‘‘ඉමෙසඤ්ච ඛො වස්සසතච්චයෙන, සිපාටිකා ඵලති එකමෙකා;

මානුස්සකං වස්සසතං අතීතං, යදග්ගෙ කායම්හි ඉධූපපන්නො.

“And of these trees, at the passing of a hundred years, a single pod falls. A hundred human years have passed since I was reborn here in this body.”

1261.

1261.

‘‘දිස්වානහං වස්සසතානි පඤ්ච,අස්මිං විමානෙ ඨත්වාන තාතා;

ආයුක්ඛයා පුඤ්ඤක්ඛයා චවිස්සං,තෙනෙව සොකෙන පමුච්ඡිතොස්මී’’ති. – ආහ;

“Seeing, dear sirs, that after dwelling in this mansion for five hundred years I will pass away through the exhaustion of my lifespan and the exhaustion of my merit, for that very reason I am overcome with sorrow,” he said.

1256. තත්ථ සිරීසවනාති සිරීසවිපිනතො. තාතාති වාණිජෙ ආලපති. ඉමෙ තුම්හාකං මය්හඤ්ච පච්චක්ඛභූතා දිබ්බා ගන්ධා සුරභී අතිවිය සුගන්ධායෙව සමන්තතො පවන්ති පවායන්ති. තෙ දිබ්බා ගන්ධා එවං වායන්තා ඉමං විමානං සම්පවායන්ති සම්මදෙව ගන්ධං ගාහාපෙන්ති, න කෙවලං සම්පවායනමෙව, අථ ඛො අත්තනො පභාය තමම්පි නිහන්ති. තෙනාහ ‘‘දිවා ච රත්තො ච තමං නිහන්ත්වා’’ති.

1256. Therein, 'sirīsavanā' means from the sirīsa forest. 'Tātā' is an address to the merchants. These divine, sweet, and extremely fragrant scents, directly perceptible to you and to me, waft and blow all around. Those divine scents, blowing thus, pervade this celestial mansion, causing it to be thoroughly scented. Not only do they pervade it, but they also dispel the darkness with their own radiance. Hence he says, 'dispelling the darkness day and night.'

1260-61. ඉමෙසන්ති සිරීසානං. සිපාටිකාති ඵලකුට්ඨිලිකා. ඵලතීති පච්චිත්වා වණ්ටතො මුච්චති, පුටභෙදං වා පත්වා සිස්සති. මානුස්සකං වස්සසතං අතීතන්ති යස්මා වස්සසතස්ස අච්චයෙන ඉමස්ස සිරීසස්ස සිපාටිකා ඵලති, අයඤ්ච ඵලිතා, තස්මා මය්හං මානුස්සකං වස්සසතං අතීතං. යදග්ගෙ යතො පට්ඨාය, කායම්හි ඉධ ඉමස්මිං දෙවනිකායෙ උපපන්නො [Pg.324] නිබ්බත්තො. මය්හඤ්ච දෙවගණනාය පඤ්ච වස්සසතානි ආයු, තස්මා ඛීයති මෙ ආයූති සොකවසෙන සම්පමූළ්හොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘දිස්වානහං වස්සසතානි පඤ්ච…පෙ… තෙනෙව සොකෙන පමුච්ඡිතොස්මී’’ති.

'Imesaṃ' means of the sirīsa trees. 'Sipāṭikā' means a fruit pod. 'Phalati' means it ripens and is released from its stalk, or it falls after the pod splits. 'A hundred human years have passed': since the pod of this sirīsa tree ripens at the passing of a hundred years, and this one has ripened, therefore a hundred human years have passed for me. 'Yadagge' means 'from when.' 'Kāyamhi idha upapanno' means reborn, arisen here in this host of devas. And my lifespan by the reckoning of the devas is five hundred years; therefore he shows that he is utterly bewildered on account of sorrow with the thought, 'My lifespan is wasting away.' Hence he says: 'Seeing that I, for five hundred years...pe... for that reason I am overcome with sorrow.'

අථ නං වාණිජා සමස්සාසෙන්තො –

Then the merchants, wishing to comfort him—

1262.

1262.

‘‘කථං නු සොචෙය්‍ය තථාවිධො සො, ලද්ධා විමානං අතුලං චිරාය;

යෙ චාපි ඛො ඉත්තරමුපපන්නා, තෙ නූන සොචෙය්‍යුං පරිත්තපුඤ්ඤා’’ති. –

"How, pray, could such a one as he grieve, having obtained for a long time an incomparable celestial mansion? Those who are reborn for but a short while, those of little merit—they surely should grieve."

ආහංසු. තත්ථ යාදිසෙහි අප්පායුකෙහි මරණං පටිච්ච සොචිතබ්බං සියා, තාදිසො පන එවං දිබ්බානුභාවසම්පන්නො නවුතිවස්සසතසහස්සායුකො කථං නු සොචෙය්‍ය, න සොචිතබ්බමෙවාති අධිප්පායො.

They said. Therein, this is the meaning: While for some who are short-lived it would be appropriate to grieve on account of death, how, pray, could one such as you—who are endowed with such divine power and majesty and have a lifespan of nine million years—grieve? It is not to be grieved at all.

දෙවපුත්තො තත්තකෙනෙව සමස්සාසෙත්වා තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡන්තො තෙසඤ්ච උපදෙසං දෙන්තො –

The devaputta, having been comforted by just that much, accepting their words and wishing to give them instruction—

1263.

1263.

‘‘අනුච්ඡවිං ඔවදියඤ්ච මෙතං, යං මං තුම්හෙ පෙය්‍යවාචං වදෙථ;

තුම්හෙ ච ඛො තාතා මයානුගුත්තා, යෙහිච්ඡකං තෙන පලෙථ සොත්ථි’’න්ති. –

"This advice of yours to me is fitting, that you speak such endearing words to me. And you, dear sirs, have been protected by me; go safely wherever you wish."

ගාථමාහ. තත්ථ අනුච්ඡවින්ති අනුච්ඡවිකං, තුම්හාකමෙව තං යුත්තරූපං. ඔවදියඤ්ච මෙතන්ති මෙ මය්හං තුම්හෙහි ඔවදියං ඔවාදවසෙන වත්තබ්බමෙතං. යං යස්මා, මං මය්හං, තුම්හෙ ‘‘කථං නු සොචෙය්‍ය’’න්තිආදිනා පෙය්‍යවාචං පියවචනං වදෙථ. යං වා පෙය්‍යවාචාය වදනං කථනං, තං තුම්හාකමෙව අනුච්ඡවිකන්ති යොජනා. අථ වා යං යස්මා තුම්හෙ පෙය්‍යවාචං වදෙථ, තස්මා අනුච්ඡවිකං ඔවදියඤ්ච ඔවදිතබ්බං ඔවාදානුරූපං කාතබ්බඤ්ච මෙ මයා කතං, කිං පන තන්ති ආහ ‘‘තුම්හෙ ච ඛො තාතා’’තිආදි. තත්ථ මයානුගුත්තාති ඉමස්මිං අමනුස්සපරිග්ගහෙ මරුකන්තාරෙ යාව කන්තාරාතික්කමා මයා අනුගුත්තා රක්ඛිතා, යෙනිච්ඡකං යථාරුචිතෙන, සොත්ථිං ඛෙමෙන, පලෙථ ගච්ඡථාති අත්ථො.

He spoke the verse. Therein, `anucchaviṃ` means appropriate; that is suitable for you. `Ovadiyañca metaṃ` means: this is a word to be said by you to me by way of instruction. This is because (`yaṃ` meaning `yasmā`) you speak endearing, pleasant words to me, beginning with 'How, pray, could he grieve?'. Or, the speaking of endearing speech is appropriate for you alone; this is the construction. Alternatively, because you speak endearing speech, therefore what is appropriate and what should be advised—the deed that should be done in accordance with the advice—has been done by me. When asked, 'But what is that deed?' he said, 'And you, dear sirs,' and so on. Therein, `mayānuguttā` means: in this desert wilderness seized by non-human beings, until the crossing of the wilderness, you have been guarded and protected by me; by that protection, go safely and securely as you wish. This is the meaning.

අථ වාණිජා කතඤ්ඤුභාවං පකාසෙන්තා –

Then the merchants, wishing to make manifest their gratitude—

1264.

1264.

‘‘ගන්ත්වා [Pg.325] මයං සින්ධුසොවීරභූමිං, ධනත්ථිකා උද්දයං පත්ථයානා;

යථාපයොගා පරිපුණ්ණචාගා, කාහාම සෙරීසමහං උළාරන්ති. –

"Having gone to the land of Sindhu and Sovīra, seeking wealth, desiring prosperity; with effort according to our promise and with complete generosity, we will hold a grand Serīsa festival."

ගාථමාහංසු. තත්ථ යථාපයොගාති ඉදානි කතපටිඤ්ඤානුරූපපයොගා. පරිපුණ්ණචාගාති සමත්තචාගා, උළාරස්ස මහස්ස පරියත්තපරිච්චාගා. මහන්ති උස්සවපූජං.

They spoke the verse. Therein, `yathāpayogā` means: now, having effort in accordance with the promise made. `Paripuṇṇacāgā` means: having complete generosity; having the giving one is capable of for the grand festival. `Mahaṃ` means: a festival-offering.

පුන දෙවපුත්තො මහකරණං පටික්ඛිපන්තො කත්තබ්බෙසු ච තෙ නියොජෙන්තො –

Again, the devaputta, wishing to reject the great festival and to enjoin them in what should be done—

1265.

1265.

‘‘මා චෙව සෙරීසමහං අකත්ථ, සබ්බඤ්ච වො භවිස්සති යං වදෙථ;

පාපානි කම්මානි විවජ්ජයාථ, ධම්මානුයොගඤ්ච අධිට්ඨහාථා’’ති. –

"Do not indeed hold a Serīsa festival, and all that you say will come to be for you. Avoid evil deeds, and be firmly resolved in the practice of the Dhamma."

ගාථමාහ. තත්ථ යං වදෙථාති යං තුම්හෙ ඛෙමෙන සින්ධුසොවීරදෙසපත්තිං තත්ථ ච විපුලං උද්දයං ලාභං පච්චාසීසන්තා ‘‘ගන්ත්වා මය’’න්තිආදීනි වදථ. සබ්බං තං වො තුම්හාකං තථෙව භවිස්සති, තත්ථ නික්කඞ්ඛා හොථ, තුම්හෙ පන ඉතො පට්ඨාය පාපානි කම්මානි පාණාතිපාතාදීනි විවජ්ජයාථ පරිවජ්ජෙථ. ධම්මානුයොගන්ති දානාදිකුසලධම්මස්ස අනුයුඤ්ජනං. අධිට්ඨහාථාති අනුසික්ඛථ ඉදං සෙරීසකමහන්ති දස්සෙති.

He spoke the verse. Therein, `yaṃ vadetha` means: whatever words you speak, such as 'We will go,' desiring to reach the land of Sindhu and Sovīra with safety, and there to find abundant profit and gain—all that will be for you just as you desire. Be without doubt in that. But you, from now on, should avoid and shun evil deeds such as the destruction of life. `Dhammānuyogaṃ` means the repeated practice of wholesome Dhamma such as giving. `Adhiṭṭhahātha` means you should practice repeatedly. It shows that this is the worship of Serīsaka.

යං පන උපාසකං අනුග්ගණ්හන්තො තෙසං රක්ඛාවරණං කාතුකාමො අහොසි, තස්ස ගුණං කිත්තෙත්වා තං තෙසං උද්දිසන්තො ඉමා ගාථායො ආහ –

Then, wishing to favor that lay follower, being desirous of providing protection and safety for them, extolling his virtues and pointing him out to them, he spoke these verses:

1266.

1266.

‘‘උපාසකො අත්ථි ඉමම්හි සඞ්ඝෙ, බහුස්සුතො සීලවතූපපන්නො;

සද්ධො ච චාගී ච සුපෙසලො ච, විචක්ඛණො සන්තුසිතො මුතීමා.

“There is a lay follower in this company, learned, endowed with virtue, faithful, generous, kind, discerning, content, and wise.

1267.

1267.

‘‘සඤ්ජානමානො [Pg.326] න මුසා භණෙය්‍ය, පරූපඝාතාය න චෙතයෙය්‍ය;

වෙභූතිකං පෙසුණං නො කරෙය්‍ය, සණ්හඤ්ච වාචං සඛිලං භණෙය්‍ය.

“Knowing, he should not speak falsely, nor intend harm to others. He should not engage in divisive speech or slander, but speak gentle and amiable words.

1268.

1268.

‘‘සගාරවො සප්පතිස්සො විනීතො, අපාපකො අධිසීලෙ විසුද්ධො;

සො මාතරං පිතරඤ්චාපි ජන්තු, ධම්මෙන පොසෙති අරියවුත්ති.

“Respectful, reverential, disciplined, free from evil, pure in higher virtue, that being righteously supports his mother and father, living nobly.

1269.

1269.

‘‘මඤ්ඤෙ සො මාතාපිතූනං කාරණා, භොගානි පරියෙසති න අත්තහෙතු;

මාතාපිතූනඤ්ච යො අච්චයෙන, නෙක්ඛම්මපොණො චරිස්සති බ්‍රහ්මචරියං.

“I think he seeks wealth for the sake of his parents, not for himself; and after the passing of his parents, he will be inclined to renunciation and live the holy life.

1270.

1270.

‘‘උජූ අවඞ්කො අසඨො අමායො, න ලෙසකප්පෙන ච වොහරෙය්‍ය;

සො තාදිසො සුකතකම්මකාරී, ධම්මෙ ඨිතො කින්ති ලභෙථ දුක්ඛං.

“Upright, not crooked, honest, without deception, nor would he deal with hidden motives. Such a doer of good deeds, established in Dhamma—how could he encounter suffering?

1271.

1271.

‘‘තංකාරණා පාතුකතොම්හි අත්තනා, තස්මා ධම්මං පස්සථ වාණිජාසෙ;

අඤ්ඤත්‍ර තෙනිහ භස්මී භවෙථ, අන්ධාකුලා විප්පනට්ඨා අරඤ්ඤෙ;

තං ඛිප්පමානෙන ලහුං පරෙන, සුඛො හවෙ සප්පුරිසෙන සඞ්ගමො’’ති.

“For that reason, I have appeared of my own accord. Therefore, O merchants, see the Dhamma! Otherwise, here you would become ashes, blind, confused, and lost in the wilderness. Therefore, approach him quickly and swiftly; happy indeed is association with a good person.”

1266. තත්ථ සඞ්ඝෙති සත්තසමූහෙ. විචක්ඛණොති තත්ථ තත්ථ කත්තබ්බතාය කුසලො. සන්තුසිතොති සන්තුට්ඨො. මුතීමාති කම්මස්සකතඤාණාදිනා ඉධලොකපරලොකහිතානං මුනනතො මුතිමා.

1266. Here, `saṅghe` means a group of beings. `Vicakkhaṇo`: skilled in what should be done in each case. `Santusito`: satisfied. `Mutīmā`: possessing wisdom due to understanding the benefits for this world and the next, by means of knowledge of kamma as one's own, etc.

1267. සඤ්ජානමානො න මුසා භණෙය්‍යාති සම්පජානමුසා න භාසෙය්‍ය. වෙභූතිකන්ති සහිතානං විනාභාවකරණතො ‘‘වෙභූතික’’න්ති ලද්ධනාමං පිසුණං, නො කරෙය්‍ය න වදෙය්‍ය.

1267. `Sañjānamāno na musā bhaṇeyya`: knowing, one should not speak falsely; that is, one should not utter a falsehood with clear awareness. `Vebhūtika`: one should not engage in slander, which is called 'vebhūtika' because it causes division among those who are united; one should not utter it.

1268. සප්පතිස්සොති [Pg.327] පතිස්සයො ගරුට්ඨානියෙසු නිවාතවුත්තිකත්තා සොරච්චං, සහ පතිස්සෙනාති සප්පතිස්සො. අධිසීලෙති උපාසකෙන රක්ඛිතබ්බඅධිසීලසික්ඛාය. අරියවුත්තීති පරිසුද්ධවුත්ති.

1268. `Sappatisso`: one who is respectful, due to living with humility in matters worthy of respect, and being gentle; thus, one who is accompanied by respect. `Adhisīle`: in the higher moral training that should be observed and guarded by a lay follower. `Ariyavutti`: pure conduct.

1269. නෙක්ඛම්මපොණොති නිබ්බානනින්නො. චරිස්සති බ්‍රහ්මචරියන්ති පබ්බජ්ජං සාසනබ්‍රහ්මචරියං චරිස්සති.

1269. `Nekkhammapoṇo`: inclined towards renunciation, tending towards Nibbāna. `Carissati brahmacariyaṃ`: he will practice the holy life of the teaching, the life of going forth.

1270. ලෙසකප්පෙනාති කප්පියලෙසෙන. න ච වොහරෙය්‍යාති මායාසාඨෙය්‍යවසෙන වචනං න නිච්ඡාරෙය්‍ය. ධම්මෙ ඨිතො කින්ති ලභෙථ දුක්ඛන්ති එවං වුත්තනයෙන ධම්මෙ ඨිතො ධම්මචාරී සමචාරී කින්ති කෙන පකාරෙන දුක්ඛං ලභෙථ පාපුණෙය්‍ය.

1270. `Lesakappena`: by way of artifice. `Na ca vohareyya`: one should not utter words deceitfully or fraudulently. `Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ`: one established in the Dhamma, how could one attain suffering? That is, one established in the Dhamma in this way, practicing the Dhamma and behaving equitably, how could one attain or reach suffering?

1271. තංකාරණාති තන්නිමිත්තං තස්ස උපාසකස්ස හෙතු. පාතුකතොම්හි අත්තනාති සයමෙව තුම්හාකං අහං පාතුරහොසිං. ‘‘අත්තාන’’න්තිපි පාඨො, මම අත්තානං තුම්හාකං පාත්වාකාසින්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා අහං ධම්මං අපචායමානො තං රක්ඛන්තො තුම්හෙපි රක්ඛාමි, තස්මා ධම්මං පස්සථ ධම්මමෙව චරිතබ්බං කත්වා ඔලොකෙථ. අඤ්ඤත්‍ර තෙනිහ භස්මී භවෙථාති තෙන උපාසකෙන විනා චෙ ආගතා, ඉමස්මිං මරුකන්තාරෙ අනාථා අප්පටිසරණා භස්මභාවං ගච්ඡෙය්‍යාථ. ඛිප්පමානෙනාති එවං ඛිප්පන්තෙන වම්භන්තෙන පීළන්තෙන. ලහුන්ති සුකරං. පරෙනාති අධිකං, අඤ්ඤෙන වා. තස්මා සුඛො හවෙ සප්පුරිසෙන සඞ්ගමොති. සො හි ඛන්තිසොරච්චෙ නිවිට්ඨො කෙනචි කිඤ්චි වුත්තොපි න පටිප්ඵරතීති අධිප්පායො.

1271. `Taṃkāraṇā`: on account of that cause, for the sake of that lay follower. `Pātukatomhi attanā`: I myself appeared to you. There is also the reading 'attānaṃ,' the meaning of which is: I made myself appear to you. `Tasmā`: because I, honoring the Dhamma and protecting that Dhamma, also protect you, therefore see the Dhamma; having made the Dhamma alone that which is to be practiced, you should look. `Aññatra teniha bhasmī bhavetha`: without that lay follower, if you had come here, in this desert wilderness, helpless and without refuge, you would have been reduced to ashes. `Khippamānena`: thus by one who is casting down, scorning, and oppressing. `Lahuṃ`: easy. `Parena`: exceedingly, or by another. `Tasmā sukho have sappurisena saṅgamo`: Therefore, association with a good person is indeed happiness. The intention is this: he, being established in patience and gentleness, does not retaliate even when something is said by someone.

එවං සාමඤ්ඤතො කිත්තිතං සරූපතො ඤාතුකාමා වාණිජා –

The merchants, desiring to know specifically about him who was thus praised in a general way—

1272.

1272.

‘‘කිං නාම සො කිඤ්ච කරොති කම්මං,කිං නාමධෙය්‍යං කිං පන තස්ස ගොත්තං;

මයම්පි නං දට්ඨුකාමම්හ යක්ඛ, යස්සානුකම්පාය ඉධාගතොසි;

ලාභා හි තස්ස යස්ස තුවං පිහෙසී’’ති. –

"What is his name? What action does he perform? What is his given name? What, then, is his clan? We also wish to see him, O yakkha, out of compassion for whom you have come here. Truly, it is a gain for him whom you cherish."

ගාථමාහංසු. තත්ථ කිං නාම සොති නාමතො සො ජන්තු සත්තො කො නාම. කිඤ්ච කරොති කම්මන්ති කසිවණිජ්ජාදීසු කීදිසං කම්මං කරොති. කිං [Pg.328] නාමධෙය්‍යන්ති මාතාපිතූහි කතං පන ‘‘තිස්සො ඵුස්සො’’තිආදීසු තස්ස කිං නාමධෙය්‍යං, ‘‘භග්ගවො භාරද්වාජො’’තිආදීසු කිං වා තස්ස ගොත්තං. යස්ස තුවං පිහෙසීති යං තුවං පියායසි.

They spoke the verse. Therein, `kiṃ nāma so` means: by what name is that being, that creature known? `Kiñca karoti kammaṃ` means: among occupations such as farming and trading, what kind of work does he do? `Kiṃ nāmadheyyaṃ` means: among names such as 'Tissa' or 'Phussa', what name was given to him by his parents? And among clans such as 'Bhaggava' or 'Bhāradvāja', what is his clan? `Yassa tuvaṃ pihesī` means: whom you cherish.

ඉදානි දෙවපුත්තො තං නාමගොත්තාදිවසෙන දස්සෙන්තො –

Now the devaputta, indicating him by way of name, clan, and so on—

1273.

1273.

‘‘යො කප්පකො සම්භවනාමධෙය්‍යො,උපාසකො කොච්ඡඵලූපජීවී;

ජානාථ නං තුම්හාකං පෙසියො සො,මා ඛො නං හීළිත්ථ සුපෙසලො සො’’ති. –

"He who is the barber named Sambhava, a lay follower subsisting on the barber's craft and its fruit; know him, he is your attendant. Do not despise him, for he is very amiable."

ආහ. තත්ථ කප්පකොති න්හාපිතො. සම්භවනාමධෙය්‍යොති සම්භවොති එවංනාමො. කොච්ඡඵලූපජීවීති කොච්ඡඤ්ච ඵලඤ්ච උපනිස්සාය ජීවනකො. තත්ථ කොච්ඡං නාම ආළකාදිසණ්ඨාපනත්ථං කෙසාදීනං උල්ලිඛනසාධනං. පෙසියො පෙසනකාරකො වෙය්‍යාවච්චකරො.

He spoke. Therein, `kappako` means a barber. `Sambhavanāmadheyyo` means: having the name Sambhava. `Kocchaphalūpajīvī` means: one who makes a living depending on the barber's craft and its fruit. Therein, the so-called `kocchaṃ` is the barber's craft which accomplishes the shaving of hair and so on for the purpose of well-arranging long hair and so on. `Pesiyo` means: one who carries out what is ordered, one who performs services.

ඉදානි වාණිජා තං සඤ්ජානිත්වා ආහංසු –

Now the merchants, recognizing him, said—

1274.

1274.

‘‘ජානාමසෙ යං ත්වං පවදෙසි යක්ඛ, න ඛො නං ජානාම ස එදිසොති;

මයම්පි නං පූජයිස්සාම යක්ඛ, සුත්වාන තුය්හං වචනං උළාර’’න්ති.

"We know him of whom you speak, O yakkha, but indeed we did not know him to be such. We too shall honor him, O yakkha, having heard your excellent words."

තත්ථ ජානාමසෙති යං ත්වං වදෙසි, තං මයං සරූපතො ජානාම. එදිසොති ගුණතො පන යථා තයා කිත්තිතං, එවං එදිසොති තං න ඛො ජානාම, යථා තං අවිද්දසුනොති අධිප්පායො.

Therein, `jānāmase` means: him of whom you speak, we know in his true form. `Ediso` means: but as for his qualities, in the way that he was praised by you, we did not know him to be such. The intention is: just as an ignorant person would not know.

ඉදානි දෙවපුත්තො තෙ අත්තනො විමානං ආරොපෙත්වා අනුසාසනත්ථං –

Now the devaputta, having caused them to ascend into his own celestial mansion for the purpose of instruction—

1275.

1275.

‘‘යෙ කෙචි ඉමස්මිං සත්ථෙ මනුස්සා, දහරා මහන්තා අථවාපි මජ්ඣිමා;

සබ්බෙව තෙ ආලම්බන්තු විමානං, පස්සන්තු පුඤ්ඤානං ඵලං කදරියා’’ති. –

"Whatever humans are in this caravan—young, old, or middle-aged—let them all ascend this celestial mansion. O stingy ones, behold the fruit of meritorious deeds!"

ගාථමාහ[Pg.329]. තත්ථ මහන්තාති වුඩ්ඪා. ආලම්බන්තූති ආරොහන්තු. කදරියාති මච්ඡරිනො අදානසීලා.

He spoke the verse. Therein, `mahantā` means the elderly. `Ālambantū` means they should ascend. `Kadariyā` means the miserly, those who are not in the habit of giving.

ඉදානි පරියොසානෙ ඡ ගාථා ධම්මසඞ්ගාහකෙහි වුත්තා –

Now, at the conclusion, six verses were spoken by the compilers of the Dhamma.

1276.

1276.

‘‘තෙ තත්ථ සබ්බෙව අහං පුරෙති, තං කප්පකං තත්ථ පුරක්ඛත්වා;

සබ්බෙව තෙ ආලම්බිංසු විමානං, මසක්කසාරං විය වාසවස්ස.

All of them there, each saying 'I first!', having placed that barber there at the forefront, all of them ascended the celestial mansion, like the Masakkasāra abode of Vāsava.

1277.

1277.

‘‘තෙ තත්ථ සබ්බෙව අහං පුරෙති, උපාසකත්තං පටිවෙදයිංසු;

පාණාතිපාතා විරතා අහෙසුං, ලොකෙ අදින්නං පරිවජ්ජයිංසු;

අමජ්ජපා නො ච මුසා භණිංසු, සකෙන දාරෙන ච අහෙසුං තුට්ඨා.

All of them there, each saying 'I first!', declared themselves to be lay followers. They became abstinent from the destruction of life; they avoided taking what was not given in the world. They were not drinkers of intoxicants, nor did they speak falsehood, and they were content with their own wives.

1278.

1278.

‘‘තෙ තත්ථ සබ්බෙව අහං පුරෙති, උපාසකත්තං පටිවෙදයිත්වා;

පක්කාමි සත්ථො අනුමොදමානො, යක්ඛිද්ධියා අනුමතො පුනප්පුනං.

All of them there, each saying 'I first!', having declared themselves to be lay followers, the caravan departed, rejoicing, being repeatedly approved by the yakkha's spiritual power.

1279.

1279.

‘‘ගන්ත්වාන තෙ සින්ධුසොවීරභූමිං, ධනත්ථිකා උද්දයං පත්ථයානා;

යථාපයොගා පරිපුණ්ණලාභා, පච්චාගමුං පාටලිපුත්තමක්ඛතං.

Having gone to the land of Sindhu and Sovīra, seeking wealth and desiring prosperity, with their gains complete according to their efforts, they returned to Pāṭaliputta unharmed.

1280.

1280.

‘‘ගන්ත්වාන තෙ සඞ්ඝරං සොත්ථිවන්තො, පුත්තෙහි දාරෙහි සමඞ්ගිභූතා;

ආනන්දී විත්තා සුමනා පතීතා, අකංසු සෙරීසමහං උළාරං;

සෙරීසකං තෙ පරිවෙණං මාපයිංසු.

Having gone safely to their own homes, united with their children and wives, joyful, glad, cheerful, and delighted, they held a grand Serīsa festival. They caused the Serīsaka monastic dwelling to be built.

1281.

1281.

‘‘එතාදිසා [Pg.330] සප්පුරිසාන සෙවනා, මහත්ථිකා ධම්මගුණාන සෙවනා;

එකස්ස අත්ථාය උපාසකස්ස, සබ්බෙව සත්තා සුඛිතා අහෙසු’’න්ති.

Such is association with good persons; of great benefit is association with the qualities of the Dhamma. For the sake of one lay follower, all beings became happy.

1276. තත්ථ අහං පුරෙති අහං පුරිමං අහං පුරිමන්ති අහමහංකරාති අත්ථො. ‘‘තෙ තත්ථ සබ්බෙවා’’ති වත්වා පුන ‘‘සබ්බෙව තෙ’’ති වචනං ‘‘සබ්බෙව තෙ යථා විමානස්ස ආරුහනෙ උස්සුක්කජාතා අහෙසුං, තථා සබ්බෙව තං ආරුහිංසු, න කස්සචි ආරුහනෙ අන්තරායො අහොසී’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. මසක්කසාරං විය වාසවස්සාති ‘‘මසක්කසාර’’න්ති ච තාවතිංසභවනං වුච්චති, සබ්බං වා දෙවභවනං, ඉධ පන සක්කභවනං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘මසක්කසාරං විය වාසවස්සා’’ති.

1276. Therein, ahaṃ pure means 'I first, I first,' the meaning of which is the making of 'I, I.' Having said te tattha sabbeva ('all of them there'), the phrase sabbeva te ('all of them indeed') is stated again to show that: 'Just as all of them were eager to ascend the celestial mansion, so too did they all ascend it; for no one was there any obstacle in ascending.' As for masakkasāraṃ viya vāsavassa: masakkasāra is said of the Tāvatiṃsa abode, or of any deva abode, but here it should be understood as Sakka's abode. Therefore, it says, masakkasāraṃ viya vāsavassa.

1277-8. අථ තෙ වාණිජා විමානං පස්සිත්වා පසන්නචිත්තා තස්ස දෙවපුත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාය තස්ස ආනුභාවෙන සොත්ථිනා ඉච්ඡිතං දෙසං අගමංසු. තෙන වුත්තං ‘‘තෙ තත්ථ සබ්බෙවා’’තිආදි. තත්ථ අනුමතො පක්කාමි සත්ථො යක්ඛිද්ධියා පුනප්පුනං අනුමොදමානොති යොජනා. කෙන පන අනුමතොති? යක්ඛෙනාති පාකටොයමත්ථො.

Then those merchants, seeing the celestial mansion, with joyful minds, stood firm in the devaputta’s instruction, were established in the refuges and the precepts. By his power, they safely reached their desired destination. Therefore, it is said, “all of them there,” etc. Here, the construction is: “the caravan departed with permission, repeatedly rejoicing in the yakkha’s power.” But by whose permission? By the yakkha’s—this meaning is clear.

1279. යථාපයොගාති යථාඅජ්ඣාසයං කතපයොගා. පරිපුණ්ණලාභාති සමිද්ධලාභා. අක්ඛතන්ති අනුපද්දුතං පාටලිපුත්තං. අක්ඛතන්ති වා අනාබාධං අනුප්පීළං, අනන්තරායෙනාති අත්ථො.

1279. “According to their effort” means having made effort according to their intention. “Fully successful” means prosperous gain. “Akkhata” means undisturbed Pāṭaliputta. Alternatively, “Akkhata” means without sickness, without oppression, meaning without obstacles.

1280. සඞ්ඝරන්ති සකං ගෙහං. සොත්ථිවන්තොති සොත්ථිභාවෙන යුත්තා ඛෙමිනො. ආනන්දීතිආදීහි චතූහි පදෙහි සොමනස්සිතභාවමෙව වදති. සෙරීසකං තෙ පරිවෙණං මාපයිංසූති කතඤ්ඤුතාය ඨත්වා පටිස්සවමොචනත්ථඤ්ච දෙවපුත්තස්ස නාමෙන සෙරීසකං නාම පරිච්ඡෙදවසෙන වෙණියතො පෙක්ඛිතබ්බතො පරිවෙණං පාසාදකූටාගාරරත්තිට්ඨානාදිසම්පන්නං පාකාරපරික්ඛිත්තං ද්වාරකොට්ඨකයුත්තං ආවාසං අකංසු.

1280. “Saṅgharanti” means to their own house. “Sotthivanto” means endowed with a state of well-being, secure. With the four terms beginning with “Ānandī,” he speaks only of their state of gladness. “Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu” means: standing in gratitude and also to be released from their promise, they made a dwelling place in the name of the deva's son, a residence named Serīsaka, which was a pariveṇa (an enclosure demarcated by sections and to be viewed in succession), complete with mansions, pinnacled chambers, places for the night, and so on, surrounded by a wall, and endowed with gate-chambers.

1281. එතාදිසාති [Pg.331] එදිසී, එවං අනත්ථපටිබාහිනී අත්ථසාධිකා ච. මහත්ථිකාති මහාපයොජනා මහානිසංසා. ධම්මගුණානන්ති අවිපරීතගුණානං. එකස්ස සත්තස්ස හිතත්ථං සබ්බෙව සත්තා සබ්බෙ එව තෙ සත්ථපරියාපන්නා සත්තා, සුඛිතා සුඛප්පත්තා ඛෙමප්පත්තා අහෙසුං.

1281. “Etādisā” means of this kind—thus warding off what is unbeneficial and accomplishing what is beneficial. “Mahatthikā” means of great purpose and of great reward. “Dhammaguṇānaṃ” means of the qualities that are not contrary. For the welfare of one being, all beings—indeed, all those beings included in the caravan—became happy, attained happiness, and attained safety.

සම්භවො පන උපාසකො පායාසිස්ස දෙවපුත්තස්ස තෙසඤ්ච වාණිජානං වචනපටිවචනවසෙන පවත්තං ගාථාබන්ධං සුතනියාමෙනෙව උග්ගහෙත්වා ථෙරානං ආරොචෙසි. පායාසිදෙවපුත්තො ආයස්මතො සම්භවත්ථෙරස්ස කථෙසීති අපරෙ. තං යසත්ථෙරප්පමුඛා මහාථෙරා දුතියසඞ්ගීතියං සඞ්ගහං ආරොපෙසුං. සම්භවො පන උපාසකො මාතාපිතූනං අච්චයෙන පබ්බජිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

Now, the lay follower Sambhava, having learned by heart simply by hearing them the verses composed through the dialogue between the deva's son Pāyāsi and those merchants, reported them to the elders. Some say the deva's son Pāyāsi related them to the Venerable Sambhava Thera. The great elders, headed by the Venerable Yasa Thera, included that in the Second Council. Now, the lay follower Sambhava, after the death of his parents, went forth and was established in arahantship.

සෙරීසකවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Serīsaka Mansion is concluded.

11. සුනික්ඛිත්තවිමානවණ්ණනා

11. The Commentary on the Well-Placed Mansion

උච්චමිදං මණිථූණං විමානන්ති සුනික්ඛිත්තවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන සමයෙන ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙවචාරිකං චරන්තො තාවතිංසභවනං උපගතො. තස්මිඤ්ච ඛණෙ අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො අත්තනො විමානද්වාරෙ ඨිතො ආයස්මන්තං මහාමොග්ගල්ලානං දිස්වා සඤ්ජාතගාරවබහුමානො උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨාසි.

The story of the mansion beginning with 'High is this jewel-pillared mansion' is the story of the Well-Placed Mansion. What is its origin? The Blessed One was dwelling in Sāvatthī at the Jeta Grove. At that time, the Venerable Mahāmoggallāna, in the manner already described, while touring the deva realm, arrived at the Tāvatiṃsa celestial abode. And at that moment, a certain deva-son, standing at the door of his own mansion, upon seeing the Venerable Mahāmoggallāna, with reverence and great esteem having arisen, approached, paid homage with the five-point prostration, raised his joined palms in salutation, and stood.

සො කිර අතීතෙ කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ තස්ස සරීරධාතුයො පක්ඛිපිත්වා යොජනිකෙ කනකථූපෙ ච කතෙ චතස්සො පරිසා කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා ගන්ධපුප්ඵධූපාදීහි චෙතියෙ පූජං කරොන්ති, තත්ථ අඤ්ඤතරො උපාසකො අඤ්ඤෙසු පුප්ඵපූජං කත්වා ගතෙසු තෙහි පූජිතට්ඨානෙ දුන්නික්ඛිත්තානි පුප්ඵානි දිස්වා තත්ථෙව තානි සම්මදෙව ඨපෙන්තො සන්නිවෙසවසෙන දස්සනීයං පාසාදිකං විභත්තිවිසෙසයුත්තං පුප්ඵපූජං අකාසි. කත්වා ච පන එතං ආරම්මණං ගණ්හන්තො සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා පසන්නචිත්තො තං පුඤ්ඤං හදයෙ ඨපෙසි.

It is said that in the past, when Kassapa, the Perfectly Enlightened Buddha, had attained Parinibbāna, and his bodily relics had been enshrined in a golden stūpa one yojana in measure, the four assemblies would approach from time to time and make offerings at the cetiya with perfumes, flowers, incense, and so on. There, a certain lay follower, when others had made their flower offerings and departed, saw flowers that had been badly placed at the site of worship. Right there, while placing them well, by way of arrangement he made a flower offering that was lovely to see, inspiring confidence, and endowed with special distinction. And having done so, taking this as his object, he repeatedly recollected the virtues of the Teacher, and with a serene mind, he established that merit in his heart.

සො [Pg.332] අපරභාගෙ කාලං කත්වා තස්සෙව කම්මස්ස ආනුභාවෙන තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති, මහානුභාවො මහා චස්ස පරිවාරො අහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තස්මිඤ්ච ඛණෙ අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො…පෙ… අට්ඨාසී’’ති. අථ නං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො යථාලද්ධසම්පත්තිකිත්තනමුඛෙන කතසුචරිතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි පුච්ඡි –

In a later time, having passed away, by the power of that very kamma he was reborn in the Tāvatiṃsa celestial abode in a golden mansion twelve yojanas in measure. He was of great power and had a great retinue. It was with reference to this that it was said: 'And at that moment, a certain deva-son... he stood.' Then the Venerable Mahāmoggallāna, by first proclaiming the fortune he had obtained, asked him with these verses about the good kamma that had been performed:

1282.

1282.

‘‘උච්චමිදං මණිථූණං විමානං, සමන්තතො ද්වාදසයොජනානි;

කූටාගාරා සත්තසතා උළාරා, වෙළුරියථම්භා රුචකත්ථතා සුභා.

“High is this jewel-pillared mansion, twelve yojanas all around; with seven hundred lofty pinnacled chambers, its beryl pillars are spread with gold, beautiful.”

1283.

1283.

‘‘තත්ථච්ඡසි පිවසි ඛාදසි ච, දිබ්බා ච වීණා පවදන්ති වග්ගුං;

දිබ්බා රසා කාමගුණෙත්ථ පඤ්ච, නාරියො ච නච්චන්ති සුවණ්ණඡන්නා.

“There you dwell, drink, and eat, while divine lutes play sweetly; here are the five strands of sensual pleasure, divine flavors, and women dance, adorned in gold.”

1284.

1284.

‘‘කෙන තෙතාදිසො වණ්ණො, කෙන තෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච තෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By what is your complexion such? By what do you prosper here? And for you arise those enjoyments, whatever are dear to the mind.”

1285.

1285.

‘‘පුච්ඡාමි තං දෙව මහානුභාව, මනුස්සභූතො කිමකාසි පුඤ්ඤං;

කෙනාසි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච තෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I ask you, O deva of great power, what merit did you do when you were human? By what are you of such blazing power, and your complexion shines in all directions?”

සොපි තස්ස අත්තනො කතකම්මං ඉමාහි ගාථාහි කථෙසි. තං දස්සෙන්තා සඞ්ගීතිකාරා ආහංසු –

That devaputta, having been asked thus, related to him his own performed kamma with these verses. To show this, the compilers of the council said:

1286.

1286.

‘‘සො දෙවපුත්තො අත්තමනො, මොග්ගල්ලානෙන පුච්ඡිතො;

පඤ්හං පුට්ඨො වියාකාසි, යස්ස කම්මස්සිදං ඵලං’’.

“That devaputta, pleased, questioned by Moggallāna, having been asked the question, explained of which kamma this is the fruit.”

1287.

1287.

‘‘දුන්නික්ඛිත්තං මාලං සුනික්ඛිපිත්වා, පතිට්ඨපෙත්වා සුගතස්ස ථූපෙ;

මහිද්ධිකො චම්හි මහානුභාවො, දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතො.

“Having well placed a poorly placed garland, having established it on the stūpa of the Sugata, I am of great psychic power, of great might, endowed with divine sensual pleasures.”

1288.

1288.

‘‘තෙන [Pg.333] මෙතාදිසො වණ්ණො, තෙන මෙ ඉධ මිජ්ඣති;

උප්පජ්ජන්ති ච මෙ භොගා, යෙ කෙචි මනසො පියා.

“By that, my complexion is such; by that, I prosper here; and for me arise enjoyments, whatever are dear to the mind.”

1289.

1289.

‘‘අක්ඛාමි තෙ භික්ඛු මහානුභාව, මනුස්සභූතො යමහං අකාසිං;

තෙනම්හි එවං ජලිතානුභාවො, වණ්ණො ච මෙ සබ්බදිසා පභාසතී’’ති.

“I shall declare to you, O bhikkhu of great power, what I did when I was human. By that I am of such blazing power, and my complexion shines in all directions.”

1287. තත්ථ දුන්නික්ඛිත්තං මාලන්ති චෙතියෙ පූජාකරණට්ඨානෙ නිරන්තරට්ඨපනාදිනා රචනාවිසෙසෙන අට්ඨපෙත්වා යථානික්ඛිත්තතාය න සුට්ඨු නික්ඛිත්තං, වාතෙන වා පහරිත්වා දුන්නික්ඛිත්තං පුප්ඵං. සුනික්ඛිපිත්වාති සුට්ඨු නික්ඛිපිත්වා රචනාවිසෙසෙන දස්සනීයං පාසාදිකං කත්වා නික්ඛිපිය. පතිට්ඨපෙත්වාති විභත්තිවිසෙසාදිවසෙන පුප්ඵං පතිට්ඨාපෙත්වා. තං වා පුප්ඵං නික්ඛිපන්තො සත්ථු චෙතියං උද්දිස්ස මම සන්තානෙ කුසලධම්මං පතිට්ඨාපෙත්වාති එවං එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

1287. Herein, `dunnikkhittaṃ mālaṃ` means: at a cetiya, in a place for making offerings, a flower that was not well placed, having been set down without a special arrangement such as continuous placement, etc.; or a flower poorly placed from being struck by the wind. `Sunikkhipitvā` means: having placed it well, having made it beautiful and pleasing with a special arrangement. `Patiṭṭhapetvā` means: having established the flower by means of special divisions and so on. Or, when placing that flower, dedicating it to the Teacher’s cetiya, the meaning here should be understood thus: ‘I establish wholesome states in my mental continuum.’ The rest is by the method already stated.

එවං දෙවපුත්තෙන අත්තනො සුචරිතකම්මෙ පකාසිතෙ ථෙරො තස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා ආගන්ත්වා භගවතො තමත්ථං නිවෙදෙසි. භගවා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා සම්පත්තමහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනා මහාජනස්ස සාත්ථිකා අහොසීති.

Thus, when the divine being had proclaimed his own good deeds, the Elder taught him the Dhamma and, upon returning, reported that matter to the Blessed One. The Blessed One, using that incident as the occasion, taught the Dhamma to the assembled multitude. The teaching was beneficial to the great assembly.

සුනික්ඛිත්තවිමානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Sunikkhitta Vimāna is concluded.

ඉති පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය විමානවත්ථුස්මිං

Thus, in the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya, in the section on the Vimānavatthu:

එකාදසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස සත්තමස්ස

Of the seventh, which is adorned with eleven stories,

සුනික්ඛිත්තවග්ගස්ස අත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the meaning of the Sunikkhitta Chapter is concluded.

නිට්ඨිතා ච පුරිසවිමානවණ්ණනා.

And the commentary on the Mansions of Men is concluded.

නිගමනකථා

The Concluding Discourse

එත්තාවතා [Pg.334] ච –

And with this much:

දෙවතානං විමානාදි-සම්පත්තිං තස්ස කාරණං;

පකාසයන්තී සත්තානං, සබ්බලොකහිතාවහා.

That teaching which, bringing welfare to all the world, reveals to beings the prosperity of celestial beings, such as their mansions, and its cause;

අප්පකානම්පි කාරානං, යා විභාවෙති දෙසනා;

උළාරඵලතං චිත්ත-ඛෙත්තසම්පත්තියොගතො.

That teaching which makes clear the great fruitfulness even of small deeds, due to the connection with the perfection of the mind and the field of merit;

යං කථාවත්ථුකුසලා, සුපරිඤ්ඤාතවත්ථුකා;

විමානවත්ථුඉච්චෙව, සඞ්ගායිංසු මහෙසයො.

Which the great seers, skilled in the subject matter of discourse and having thoroughly understood the basis of kamma, compiled in the Khuddaka Nikāya under the very name 'Vimānavatthu'.

තස්ස අත්ථං පකාසෙතුං, පොරාණට්ඨකථානයං;

සන්නිස්සාය සමාරද්ධා, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.

To explain its meaning, this commentary on the meaning has been undertaken by me, relying on the method of the ancient commentaries.

යා තත්ථ පරමත්ථානං, තත්ථ තත්ථ යථාරහං;

පකාසනා පරමත්ථ-දීපනී නාම නාමතො.

Because it is an illumination of the ultimate meanings, in each and every case as is appropriate, it is named the 'Paramatthadīpanī'.

සම්පත්තා පරිනිට්ඨානං, අනාකුලවිනිච්ඡයා;

සා සත්තරසමත්තාය, පාළියා භාණවාරතො.

That commentary, with its unconfused analyses, has reached its final conclusion for the Pāli text, amounting to seventeen recitation sections.

ඉති තං සඞ්ඛරොන්තෙන, යං තං අධිගතං මයා;

පුඤ්ඤං තස්සානුභාවෙන, ලොකනාථස්ස සාසනං.

Whatever merit has been attained by me in thus composing this treatise—

ඔගාහෙත්වා විසුද්ධාය, සීලාදිපටිපත්තියා;

සබ්බෙපි දෙහිනො හොන්තු, විමුත්තිරසභාගිනො.

by the power of that merit, having plunged into the Dispensation of the Protector of the World through the pure practice of virtue and so forth, may all beings become partakers of the taste of liberation.

චිරං තිට්ඨතු ලොකස්මිං, සම්මාසම්බුද්ධසාසනං;

තස්මිං සගාරවා නිච්චං, හොන්තු සබ්බෙපි පාණිනො.

Long may the Dispensation of the Perfectly Self-Enlightened One endure in the world; may all living beings always be respectful towards it.

සම්මා [Pg.335] වස්සතු කාලෙන, දෙවොපි ජගතීපති;

සද්ධම්මනිරතො ලොකං, ධම්මෙනෙව පසාසතූති.

May the deva rain rightly in due season; may the lord of the world, delighting in the good Dhamma, rule the world righteously.

ඉති බදරතිත්ථවිහාරවාසිනා ආචරියධම්මපාලෙන

Thus, by the teacher Dhammapāla, resident of the Badaratittha Monastery,

කතාය

composed,

පරමත්ථදීපනියා ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

the Paramatthadīpanī, the commentary on the Khuddaka Nikāya,

විමානවත්ථුඅත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the commentary on the meaning of the Vimānavatthu is concluded.

විමානවත්ථු-අට්ඨකථා සමත්තා.

The Vimānavatthu Commentary is concluded.