Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Khuddakanikāye

Tiểu Bộ Kinh

Vimānavatthu-aṭṭhakathā

Chú giải Chuyện Thiên Cung

Ganthārambhakathā

Lời Nói Đầu

Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;

Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.

Con xin đảnh lễ Đấng Lãnh Đạo, bậc Đại Bi, đã vượt qua bờ kia của biển pháp cần biết, bậc có giáo pháp với phương pháp tế nhị, sâu sắc, và kỳ diệu.

Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;

Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.

Con xin đảnh lễ Pháp tối thượng, được Đức Chánh Đẳng Chánh Giác tôn kính, nhờ Pháp ấy mà chúng sanh, sau khi thành tựu minh và hạnh, đã thoát khỏi thế gian.

Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;

Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

Con xin đảnh lễ Tăng đoàn Thánh chúng, bậc đã thành tựu các đức hạnh như giới, đã an trú trong các đạo và quả, là ruộng phước vô song.

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

Do năng lực của phước báu phát sanh từ việc đảnh lễ Tam Bảo như vậy, nguyện cho con, sau khi mọi chướng ngại đã được tiêu trừ khắp nơi,

Devatāhi kataṃ puññaṃ, yaṃ yaṃ purimajātisu;

Tassa tassa vimānādi-phalasampattibhedato.

Về phước nghiệp mà các vị chư thiên đã tạo trong các kiếp quá khứ, và về sự sai khác trong việc thành tựu quả báo như là thiên cung v.v... của mỗi phước nghiệp ấy.

Pucchāvasena yā tāsaṃ, vissajjanavasena ca;

Pavattā desanā kamma-phalapaccakkhakārinī.

Giáo pháp nào đã được tiến hành qua cách thức hỏi và cách thức trả lời của các vị ấy, giáo pháp làm cho quả của nghiệp được thấy rõ,

Vimānavatthu icceva, nāmena vasino pure;

Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo.

Giáo pháp ấy, mà các bậc Đại sĩ, các bậc tự chủ, trong thời quá khứ đã kết tập trong Tiểu Bộ Kinh với tên gọi là Chuyện Thiên Cung.

Tassāhamavalambitvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Tattha tattha nidānāni, vibhāvento visesato.

Con, nương theo phương pháp của Chú giải xưa về giáo pháp ấy, sẽ đặc biệt giải thích rõ ràng các câu chuyện nhân duyên ở mỗi nơi.

Suvisuddhaṃ [Pg.2] asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

Rất trong sạch, không pha tạp, có sự quyết đoán về ý nghĩa tế nhị, và không trái ngược với giáo lý của các bậc trú tại Đại Tự (Mahāvihāra).

Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ;

Sakkaccaṃ bhāsato taṃ me, nisāmayatha sādhavoti.

Tùy theo khả năng, con sẽ thực hiện bài luận giải ý nghĩa tốt đẹp này. Hỡi các bậc thiện trí, xin hãy kính cẩn lắng nghe lời con nói.

Tattha vimānānīti visiṭṭhamānāni devatānaṃ kīḷānivāsaṭṭhānāni. Tāni hi tāsaṃ sucaritakammānubhāvanibbattāni yojanikadviyojanikādipamāṇavisesayuttatāya, nānāratanasamujjalāni vicittavaṇṇasaṇṭhānāni sobhātisayayogena visesato mānanīyatāya ca ‘‘vimānānī’’ti vuccanti. Vimānānaṃ vatthu kāraṇaṃ etissāti vimānavatthu, ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’ntiādinayappavattā desanā. Nidassanamattañcetaṃ tāsaṃ devatānaṃ rūpabhogaparivārādisampattiyo taṃnibbattakakammañca nissāya imissā desanāya pavattattā. Vipākamukhena vā kammantaramānassa kāraṇabhāvato vimānavatthūti veditabbaṃ.

Ở đây, ‘vimānāni’ (các thiên cung) là những nơi ở để vui chơi của chư thiên, được trân trọng một cách đặc biệt. Thật vậy, chúng được gọi là ‘vimāna’ (thiên cung) vì chúng được tạo ra bởi năng lực của nghiệp thiện hạnh của các vị chư thiên ấy, vì chúng có những kích thước đặc biệt như một do-tuần, hai do-tuần v.v..., vì chúng lấp lánh với nhiều loại bảo vật, có màu sắc và hình dạng đa dạng, vì chúng có vẻ đẹp tuyệt vời, và đặc biệt là vì chúng đáng được trân trọng. ‘Vimānavatthu’ (Chuyện Thiên Cung) là vì giáo pháp này có câu chuyện (vatthu) hoặc nguyên nhân (kāraṇa) về các thiên cung, là giáo pháp được tiến hành theo cách thức như ‘Ghế ngồi của bạn bằng vàng...’. Và đây chỉ là sự chỉ dẫn, vì giáo pháp này được tiến hành dựa vào sự thành tựu về sắc đẹp, tài sản, đoàn tùy tùng v.v... của các vị chư thiên ấy và nghiệp đã tạo ra chúng. Hoặc nên hiểu là ‘Vimānavatthu’ vì nó là nguyên nhân để biết được nghiệp quá khứ qua con đường quả báo.

Tayidaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā ca bhāsitanti? Vuccate – idañhi vimānavatthu duvidhena pavattaṃ – pucchāvasena vissajjanavasena ca. Tattha vissajjanagāthā tāhi tāhi devatāhi bhāsitā, pucchāgāthā pana kāci bhagavatā bhāsitā, kāci sakkādīhi, kāci sāvakehi therehi. Tatthāpi yebhuyyena yo so kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhassa bhagavato aggasāvakabhāvāya puññañāṇasambhāre sambharanto anukkamena sāvakapāramiyo pūretvā, chaḷabhiññācatupaṭisambhidādiguṇavisesaparivārassa, sakalassa sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto dutiye aggasāvakaṭṭhāne ṭhito iddhimantesu ca bhagavatā etadagge ṭhapito āyasmā mahāmoggallāno, tena bhāsitā.

Kinh này do ai thuyết, thuyết ở đâu, thuyết khi nào, và vì sao thuyết? Xin thưa: Kinh Chuyện Thiên Cung này được tiến hành theo hai cách: qua cách hỏi và qua cách trả lời. Trong đó, các kệ trả lời do chính các vị chư thiên ấy nói, còn các kệ hỏi thì một số do Đức Thế Tôn nói, một số do Đế Thích v.v... nói, một số do các vị trưởng lão đệ tử nói. Trong số đó, phần lớn là do Tôn giả Đại Mục-kiền-liên nói, ngài là người trong một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn đại kiếp đã tích lũy các tư lương phước và trí để trở thành vị Thượng thủ Thinh văn của Đức Phật Thế Tôn, đã tuần tự viên mãn các ba-la-mật của thinh văn, đã đạt đến đỉnh cao của toàn bộ trí tuệ ba-la-mật của thinh văn, là người được bao quanh bởi các phẩm chất đặc biệt như sáu thắng trí và bốn vô ngại giải, đã an trú ở vị trí Thượng thủ Thinh văn thứ hai, và đã được Đức Thế Tôn đặt vào vị trí hàng đầu trong số những người có thần thông.

Bhāsantena ca paṭhamaṃ tāva lokahitāya devacārikaṃ carantena devaloke devatānaṃ pucchāvasena puna tato manussalokaṃ āgantvā manussānaṃ puññaphalassa paccakkhakaraṇatthaṃ pucchaṃ vissajjanañca ekajjhaṃ [Pg.3] katvā bhagavato pavedetvā bhikkhūnaṃ bhāsitā, sakkena pucchāvasena, devatāhi tassa vissajjanavasena bhāsitāpi mahāmoggallānattherassa bhāsitā eva. Evaṃ bhagavatā therehi ca devatāhi ca pucchāvasena, devatāhi tassā vissajjanavasena ca tattha tattha bhāsitā pacchā dhammavinayaṃ saṅgāyantehi dhammasaṅgāhakehi ekato katvā ‘‘vimānavatthu’’icceva saṅgahaṃ āropitā. Ayaṃ tāvettha ‘‘kena bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ saṅkhepato sādhāraṇato ca vissajjanā.

Và khi ngài thuyết, trước hết, trong khi du hành đến cõi trời vì lợi ích cho thế gian, ngài đã thuyết qua cách hỏi các vị chư thiên ở cõi trời. Sau đó, khi trở về cõi người, để làm cho quả của phước báu được hiển hiện cho loài người, ngài đã gộp cả câu hỏi và câu trả lời lại, trình lên Đức Thế Tôn, rồi thuyết cho các vị tỳ-khưu. Những câu do Đế Thích hỏi và do các vị chư thiên trả lời ngài cũng được xem là do Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên thuyết lại. Như vậy, những câu được Đức Thế Tôn, các vị trưởng lão, và các vị chư thiên nói qua cách hỏi, và những câu được các vị chư thiên trả lời ở các nơi, về sau đã được các vị kết tập Pháp và Luật gộp lại và đưa vào bộ sưu tập với tên gọi là ‘Chuyện Thiên Cung’. Đây trước hết là câu trả lời một cách tóm tắt và tổng quát cho các câu hỏi như ‘Do ai thuyết?’.

Vitthārato pana ‘‘kena bhāsita’’nti padassa anomadassissa bhagavato pādamūle katapaṇidhānato paṭṭhāya mahātherassa āgamanīyapaṭipadā kathetabbā, sā pana āgamaṭṭhakathāsu tattha tattha vitthāritāti tattha āgatanayeneva veditabbā. Asādhāraṇato ‘‘kattha bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ vissajjanā tassa tassa vimānassa atthavaṇṇanānayeneva āgamissati.

Tuy nhiên, để trả lời chi tiết cho câu hỏi ‘Do ai thuyết?’, cần phải kể lại con đường thực hành của vị Đại Trưởng lão, bắt đầu từ khi ngài phát nguyện dưới chân Đức Thế Tôn Anomadassī. Nhưng con đường thực hành ấy đã được trình bày chi tiết ở nhiều nơi trong các bộ Chú giải Kinh điển, vì vậy nên được hiểu theo cách đã được trình bày ở đó. Câu trả lời riêng cho các câu hỏi như ‘Thuyết ở đâu?’ v.v... sẽ được trình bày trong phần giải thích ý nghĩa của mỗi thiên cung tương ứng.

Apare pana bhaṇanti – ekadivasaṃ āyasmato mahāmoggallānassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘etarahi kho manussā asatipi vatthusampattiyā khettasampattiyā attano ca cittapasādasampattiyā tāni tāni puññāni katvā devaloke nibbattā uḷārasampattiṃ paccanubhonti, yaṃnūnāhaṃ devacārikaṃ caranto tā devatā kāyasakkhiṃ katvā tāhi yathūpacitaṃ puññaṃ yathādhigatañca puññaphalaṃ kathāpetvā tamatthaṃ bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me satthā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya manussānaṃ kammaphalaṃ paccakkhato dassento appakānampi kārānaṃ āyatanagatāya saddhāya vasena uḷāraphalataṃ vibhāvento taṃ taṃ vimānavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā mahatiṃ dhammadesanaṃ pavattessati, sā hoti bahujanassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. So āsanā vuṭṭhahitvā rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā aparaṃ rattadupaṭṭaṃ ekaṃsaṃ katvā samantato jātihiṅgulikadhārā vijjulatā viya sañjhāpabhānurañjito viya ca jaṅgamo añjanagirisikharo, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno attano adhippāyaṃ ārocetvā bhagavatā anuññāto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ [Pg.4] samāpajjitvā, tato vuṭṭhāya iddhibalena taṅkhaṇaññeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha tattha tāhi tāhi devatāhi yathūpacitaṃ puññakammaṃ pucchi, tassa tā kathesuṃ. Tato manussalokaṃ āgantvā taṃ sabbaṃ tattha pavattitaniyāmeneva bhagavato ārocesi, taṃ samanuñño satthā ahosi. Iccetaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesīti.

Lại nữa, các vị khác nói rằng: Một hôm, trong khi Tôn giả Mahāmoggallāna đang ở nơi thanh vắng, độc cư, một tư duy như vầy đã khởi lên trong tâm ngài: ‘Hiện nay, loài người dù không có vật thí đầy đủ, nhưng nhờ ruộng phước đầy đủ và nhờ tâm tín thành đầy đủ của mình, đã làm các phước thiện ấy, sau khi sanh về cõi trời, họ đang hưởng thụ tài sản to lớn. Chắc chắn ta, trong khi du hành đến cõi trời, sau khi lấy các vị chư thiên ấy làm nhân chứng, khiến họ kể lại phước thiện đã được tích lũy và quả phước đã được thành tựu, ta sẽ trình bày sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Như vậy, bậc Đạo Sư của ta, giống như làm cho mặt trăng tròn mọc lên giữa bầu trời, trong khi chỉ rõ quả của nghiệp cho loài người một cách trực tiếp, trong khi giải thích quả báo to lớn của những việc làm dù nhỏ bé nhờ vào đức tin đã được thiết lập, sau khi lấy từng câu chuyện thiên cung ấy làm nhân duyên, ngài sẽ thuyết một bài pháp lớn. Bài pháp ấy sẽ vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư thiên và nhân loại.’ Ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đắp y hai lớp màu đỏ, khoác một tấm y hai lớp màu đỏ khác lên một bên vai, xung quanh như dòng chu sa, như tia chớp, như được nhuộm bởi ánh sáng hoàng hôn, và như đỉnh núi bằng chì di động, ngài đi đến gần Đức Thế Tôn, sau khi đảnh lễ, ngồi xuống một bên, trình bày ý định của mình, được Đức Thế Tôn cho phép, ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi, đảnh lễ Đức Thế Tôn, đi nhiễu quanh bên phải, nhập vào thiền thứ tư là nền tảng của thần thông, sau khi xuất khỏi thiền ấy, bằng năng lực thần thông, ngay lập tức ngài đi đến cõi trời Ba Mươi Ba, ở đó ngài đã hỏi các vị chư thiên về các phước nghiệp đã được tích lũy. Các vị ấy đã kể lại cho ngài. Sau đó, ngài trở về cõi người, trình bày tất cả sự việc ấy lên Đức Thế Tôn theo đúng như đã diễn ra ở đó. Bậc Đạo Sư đã hoan hỷ với điều đó. Như vậy, sau khi lấy đó làm nhân duyên, ngài đã thuyết pháp một cách rộng rãi cho hội chúng đã có mặt.

Taṃ panetaṃ vimānavatthu vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāsaṅgahaṃ.

Và bộ Chuyện Thiên Cung này, trong ba tạng là Tạng Luật, Tạng Kinh, và Tạng Vi Diệu Pháp, được bao gồm trong Tạng Kinh. Trong năm bộ Nikāya là Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ, và Tiểu Bộ, nó được bao gồm trong Tiểu Bộ. Trong chín chi phần giáo pháp là Kinh, Phúng Tụng, Ký Thuyết, Kệ, Cảm Hứng Ngữ, Như Thị Thuyết, Bổn Sanh, Vị Tằng Hữu Pháp, và Phương Quảng, nó được xếp vào phần Kệ.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

‘Tám mươi hai ngàn (pháp uẩn) tôi đã học từ Đức Phật, hai ngàn từ chư vị Tỳ khưu; Tám mươi bốn ngàn pháp uẩn này, là những pháp lưu chuyển nơi tôi.’

Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Vaggato pīṭhavaggo cittalatāvaggo pāricchattakavaggo mañjiṭṭhakavaggo mahārathavaggo pāyāsivaggo sunikkhittavaggoti satta vaggā. Vatthuto paṭhame vagge sattarasa vatthūni, dutiye ekādasa, tatiye dasa, catutthe dvādasa, pañcame catuddasa, chaṭṭhe dasa, sattame ekādasāti antaravimānānaṃ aggahaṇe pañcāsīti, gahaṇe pana tevīsasataṃ vatthūni, gāthāto pana diyaḍḍhasahassagāthā. Tassa vaggesu pīṭhavaggo ādi, vatthūsu sovaṇṇapīṭhavatthu ādi, tassāpi ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’nti gāthā ādi.

Như vậy, trong tám mươi bốn ngàn pháp uẩn đã được vị Trưởng lão giữ kho tàng Pháp thừa nhận, đây là sự tập hợp của một số pháp uẩn. Về phẩm, có bảy phẩm là Phẩm Cái Ghế, Phẩm Rừng Cittalatā, Phẩm Cây Pāricchattaka, Phẩm Cây Mañjiṭṭhaka, Phẩm Cỗ Xe Lớn, Phẩm Pāyāsi, và Phẩm Sắp Đặt Khéo. Về câu chuyện, trong phẩm đầu tiên có mười bảy câu chuyện, phẩm thứ hai có mười một, phẩm thứ ba có mười, phẩm thứ tư có mười hai, phẩm thứ năm có mười bốn, phẩm thứ sáu có mười, phẩm thứ bảy có mười một. Như vậy, nếu không tính các thiên cung phụ, có tám mươi lăm câu chuyện; còn nếu tính cả, có một trăm hai mươi ba câu chuyện. Về kệ, có một ngàn năm trăm kệ. Trong các phẩm của bộ này, Phẩm Cái Ghế là phẩm đầu tiên. Trong các câu chuyện, câu chuyện về thiên cung ghế vàng là câu chuyện đầu tiên. Và trong câu chuyện ấy, câu kệ ‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ’ là câu kệ đầu tiên.

1. Itthivimānaṃ

1. Thiên Cung Nữ Giới

1. Pīṭhavaggo

1. Phẩm Cái Ghế

1. Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā

1. Giải Thích Về Thiên Cung Cái Ghế Thứ Nhất

Tattha [Pg.5] paṭhamavatthussa ayaṃ aṭṭhuppatti – bhagavati sāvatthiyaṃ viharante jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme raññā pasenadinā kosalena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ asadisadāne pavattite tadanurūpena anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā tayo divase, tathā visākhāya mahāupāsikāya mahādāne dinne asadisadānassa pavatti sakalajambudīpe pākaṭā ahosi. Atha mahājano tattha tattha kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘kiṃ nu kho evaṃ uḷāravibhavapariccāgeneva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, udāhu attano vibhavānurūpapariccāgenāpī’’ti. Bhikkhū taṃ kathaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, deyyadhammasampattiyāva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, atha kho cittapasādasampattiyā ca khettasampattiyā ca, tasmā kuṇḍakamuṭṭhimattampi pilotikāmattampi tiṇapaṇṇasanthāramattampi pūtimuttaharītakamattampi vippasannena cetasā dakkhiṇeyyapuggale patiṭṭhāpitaṃ, tampi mahapphalataraṃ bhavissati mahājutikaṃ mahāvipphāra’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ sakkena devānamindena –

Trong đó, đây là nhân duyên của câu chuyện thứ nhất: Khi Đức Thế Tôn đang trú tại Sāvatthī, trong vườn Jetavana, tu viện của ông Anāthapiṇḍika, vua Pasenadi của xứ Kosala đã tổ chức một cuộc bố thí vô song trong bảy ngày cho Tăng đoàn do Đức Phật dẫn đầu. Tương tự, đại trưởng giả Anāthapiṇḍika cũng đã cúng dường trong ba ngày, và nữ đại thí chủ Visākhā cũng đã thực hiện một cuộc đại bố thí. Sự kiện về cuộc bố thí vô song này đã trở nên nổi tiếng khắp toàn cõi Jambudīpa. Bấy giờ, dân chúng ở khắp nơi đã khởi lên cuộc bàn luận: ‘Liệu việc bố thí chỉ có quả lớn hơn khi từ bỏ tài sản to lớn như vậy, hay cũng có thể có quả lớn hơn khi bố thí tùy theo khả năng của mình?’ Chư Tỳ khưu nghe được cuộc bàn luận đó, đã trình lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn dạy: ‘Này các Tỳ khưu, việc bố thí không phải chỉ có quả lớn hơn nhờ vào sự đầy đủ của vật thí, mà còn nhờ vào sự đầy đủ của tâm tín thành và sự đầy đủ của ruộng phước. Do đó, dù chỉ một nắm tấm, một mảnh vải cũ, một tấm lót bằng cỏ lá, hay một ít thuốc làm từ quả harītaka ngâm trong nước tiểu bò, nếu được đặt vào một bậc đáng cúng dường với tâm trong sạch, thì việc đó cũng sẽ có quả lớn hơn, có ánh sáng rực rỡ, có sự lan tỏa rộng lớn.’ Thật vậy, điều này đã được Sakka, vua của chư thiên, nói rằng:

‘‘Natthi citte pasannamhi, appikā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake’’ti. (vi. va. 804);

‘Khi tâm đã trong sạch, không có sự cúng dường nào gọi là nhỏ bé, (khi dâng) lên đấng Như Lai, bậc Chánh Đẳng Giác, hay lên vị Thanh văn của ngài.’

Sā panesā kathā sakalajambudīpe vitthārikā ahosi. Manussā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ yathāvibhavaṃ dānāni denti, gehaṅgaṇe pānīyaṃ upaṭṭhapenti, dvārakoṭṭhakesu āsanāni ṭhapenti. Tena ca samayena aññataro piṇḍapātacāriko thero pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno piṇḍāya caranto upakaṭṭhe kāle aññataraṃ gehaṃ sampāpuṇi. Tatthekā kuladhītā saddhā pasannā theraṃ [Pg.6] passitvā sañjātagāravabahumānā uḷārapītisomanassaṃ uppādetvā gehaṃ pavesetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā attano pīṭhaṃ paññāpetvā tassa upari pītakaṃ maṭṭhavatthaṃ attharitvā adāsi. Atha there tattha nisinne ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti pasannacittā yathāvibhavaṃ āhārena parivisi, bījaniñca gahetvā bīji. So thero katabhattakicco āsanadānabhojanadānādipaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā pakkāmi. Sā itthī taṃ attano dānaṃ tañca dhammakathaṃ paccavekkhantī pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhasarīrā hutvā taṃ pīṭhampi therassa adāsi.

Câu chuyện ấy được lan truyền khắp toàn cõi Diêm-phù-đề. Dân chúng tùy theo khả năng của mình mà dâng cúng các vật thực đến các vị sa-môn, bà-la-môn, người nghèo khổ, khách lữ hành, và người hành khất; họ đặt sẵn nước uống ở sân nhà, và sắp đặt chỗ ngồi ở các cổng ra vào. Vào lúc ấy, có một vị trưởng lão đang đi khất thực, với oai nghi tề chỉnh, đi tới, đi lui, nhìn thẳng, nhìn nghiêng, co tay, duỗi tay, mắt nhìn xuống, đầy đủ oai nghi, trong khi đi khất thực, vào lúc gần trưa, đã đến một ngôi nhà nọ. Tại đó, có một người thiếu nữ con nhà gia thế, có đức tin, lòng trong sạch, khi thấy vị trưởng lão, sanh tâm kính trọng và quý mến, phát sanh niềm hoan hỷ và vui mừng to lớn, đã mời ngài vào nhà, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, rồi dọn dẹp chỗ ngồi của mình, trải một tấm vải mịn màu vàng lên trên và dâng cúng. Sau đó, khi vị trưởng lão đã an tọa, với tâm hoan hỷ, cô nghĩ rằng: ‘Thật là một ruộng phước tối thượng đã đến với ta,’ rồi tùy theo khả năng mà dâng cúng vật thực. Cô cũng lấy quạt và quạt cho ngài. Vị trưởng lão ấy, sau khi đã thọ thực xong, đã thuyết một bài pháp liên quan đến việc bố thí chỗ ngồi, bố thí vật thực, v.v., rồi ra đi. Người phụ nữ ấy, khi suy xét lại việc bố thí của mình và bài pháp thoại kia, toàn thân tràn ngập niềm hoan hỷ không gián đoạn, đã cúng dường luôn cả chiếc ghế ấy cho vị trưởng lão.

Tato aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Accharāsahassaṃ cassā parivāro ahosi, pīṭhadānānubhāvena cassā yojaniko kanakapallaṅko nibbatti ākāsacārī sīghajavo upari kūṭāgārasaṇṭhāno, tena taṃ ‘‘pīṭhavimāna’’nti vuccati. Tañhi suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ attharitvā dinnattā kammasarikkhataṃ vibhāventaṃ suvaṇṇamayaṃ ahosi, pītivegassa balavabhāvena sīghajavaṃ, dakkhiṇeyyassa cittarucivasena dinnattā yathārucigāmī, pasādasampattiyā uḷāratāya sabbasova pāsādikaṃ sobhātisayayuttañca ahosi.

Sau đó, vào một thời gian sau, bị một căn bệnh nào đó, cô qua đời và tái sanh tại cõi trời Ba Mươi Ba, trong một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần. Một ngàn tiên nữ trở thành đoàn tùy tùng của nàng. Do oai lực của việc cúng dường chiếc ghế, một chiếc ngai vàng rộng một do-tuần đã hiện ra cho nàng, có thể di chuyển trên không, tốc độ nhanh chóng, và có hình dạng như một tòa lầu có đỉnh nhọn ở trên; do đó, nó được gọi là ‘Thiên cung Ghế ngồi’. Vì (chiếc ghế) đã được cúng dường sau khi trải một tấm vải màu vàng, nên thiên cung ấy, để thể hiện sự tương xứng với nghiệp đã tạo, đã được làm bằng vàng. Do sức mạnh của niềm hoan hỷ, nó di chuyển nhanh chóng. Do được cúng dường theo ý muốn của bậc đáng cúng dường, nó đi đến bất cứ nơi nào mong muốn. Do sự viên mãn của đức tin và sự cao quý của nó, thiên cung ấy hoàn toàn đáng ngưỡng mộ và có vẻ đẹp tuyệt vời.

Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ nandanavanaṃ gacchantīsu sā devatā dibbavatthanivatthā dibbābharaṇavibhūsitā accharāsahassaparivārā sakabhavanā nikkhamitvā taṃ pīṭhavimānaṃ abhiruyha mahatiyā deviddhiyā mahantena sirisobhaggena samantato cando viya sūriyo viya ca obhāsentī uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato tassā devatāya avidūre attānaṃ dassesi. Atha sā devatā taṃ disvā samuppannabalavapasādagāravā sahasā pallaṅkato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhāsi. Thero kiñcāpi tāya aññehi ca sattehi yathūpacitaṃ kusalākusalaṃ attano yathākammūpagañāṇānubhāvena hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ [Pg.7] viya paññābalabhedena paccakkhato passati, tathāpi yasmā devatānaṃ upapattisamanantarameva ‘‘kuto nu kho ahaṃ cavitvā idhūpapannā, kiṃ nu kho kusalakammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhāmī’’ti atītabhavaṃ yathūpacitañca kammaṃ uddissa yebhuyyena dhammatāsiddhā upadhāraṇā, tassā ca yāthāvato ñāṇaṃ uppajjati, tasmā tāya devatāya katakammaṃ kathāpetvā sadevakassa lokassa kammaphalaṃ paccakkhaṃ kātukāmo –

Vào một ngày lễ hội, khi các vị trời, mỗi vị với oai lực thần thông của mình, đang đi đến vườn Nandana để du ngoạn, vị thiên nữ ấy, mình mặc thiên y, trang sức bằng đồ trang sức của chư thiên, với một ngàn tiên nữ hầu cận, đã rời khỏi cung điện của mình, ngự lên thiên cung Ghế ngồi ấy, với thần lực vĩ đại, với vẻ huy hoàng và lộng lẫy to lớn, tỏa sáng khắp bốn phương như mặt trăng, như mặt trời, đi đến khu vườn. Và vào lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã nói ở trước, đang du hành đến cõi trời, đã đến cõi trời Ba Mươi Ba và hiện thân ở nơi không xa vị thiên nữ ấy. Bấy giờ, vị thiên nữ ấy, khi thấy ngài, với lòng tin và sự kính trọng mãnh liệt phát sanh, đã vội vàng bước xuống khỏi ngai vàng, đến gần vị trưởng lão, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, rồi chắp tay, sáng rực với ánh sáng từ mười đầu móng tay, đứng lại và tỏ lòng tôn kính. Vị trưởng lão, mặc dù với năng lực của trí tuệ biết được nghiệp quả của chúng sanh, ngài thấy rõ nghiệp thiện và bất thiện mà vị thiên nữ ấy và các chúng sanh khác đã tích lũy, rõ như quả amla đặt trong lòng bàn tay, nhờ vào sức mạnh trí tuệ đặc biệt của mình; tuy nhiên, vì đối với chư thiên, ngay sau khi tái sanh, sự suy xét: ‘Ta từ đâu mệnh chung và sanh về đây? Do làm nghiệp lành gì mà ta được hưởng sự giàu sang này?’ về kiếp quá khứ và nghiệp đã tích lũy, phần lớn là do tự nhiên mà thành, và trí tuệ biết đúng như thật về điều đó cũng phát sanh; do đó, ngài muốn làm cho quả của nghiệp trở nên hiển nhiên đối với thế gian cùng với chư thiên, bằng cách để cho vị thiên nữ ấy tự kể về nghiệp đã làm của mình –

1.

1.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

Chiếc ghế của nàng bằng vàng, thật cao quý, nhanh như ý, đi đến bất cứ nơi nào mong muốn. Nàng được trang điểm, đeo vòng hoa, mặc y phục đẹp, nàng tỏa sáng như tia chớp trên đỉnh mây.

2.

2.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Do đâu mà nàng có dung sắc như vậy? Do đâu mà nàng thành công ở đây? Và do đâu tài sản, bất cứ những gì làm vui lòng ý, lại sanh khởi cho nàng?

3.

3.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. āha –

Hỡi thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi nàng: Khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu mà nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương? – ngài hỏi.

4.

4.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã trả lời câu hỏi được hỏi, rằng đây là quả của nghiệp nào.

5.

5.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

Khi con là người giữa cõi nhân gian, con đã cúng dường chỗ ngồi cho khách đến; con đã đảnh lễ, đã chắp tay, và đã bố thí tùy theo khả năng của mình.

6.

6.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do đó mà con có dung sắc như vậy, do đó mà con thành công ở đây; và do đó tài sản, bất cứ những gì làm vui lòng ý, lại sanh khởi cho con.

7.

7.

‘‘Akkhāmi [Pg.8] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Thưa Tỳ-khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài phước mà con đã làm khi còn là người: Do đó mà con có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.

1. Tattha pīṭhanti yaṃkiñci tādisaṃ dārukkhandhampi āpaṇampi balikaraṇapīṭhampi vettāsanampi masārakādivisesanāmaṃ dārumayādiāsanampi vuccati. Tathā hi ‘‘pādapīṭhaṃ pādakathalika’’nti (mahāva. 209; cūḷava. 75) ettha pādaṭhapanayoggaṃ pīṭhādikaṃ dārukkhandhaṃ vuccati, ‘‘pīṭhasappī’’ti (mi. pa. 5.3.1) ettha hatthena gahaṇayoggaṃ. ‘‘Pīṭhikā’’ti pana ekaccesu janapadesu desavohārena āpaṇaṃ. ‘‘Bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā’’ti ettha devatānaṃ balikaraṇaṭṭhānabhūtaṃ pīṭhaṃ. ‘‘Bhaddapīṭha’’nti ettha vettalatādīhi upari vītaṃ āsanaṃ, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bhaddapīṭhaṃ upānayī’’ti. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ. Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā’’ti (pāci. 522) ca ādīsu masārakādibhedaṃ dārumayādiāsanaṃ. Idha pana pallaṅkākārasaṇṭhitaṃ devatāya puññānubhāvābhinibbattaṃ yojanikaṃ kanakavimānaṃ veditabbaṃ.

1. Ở đây, pīṭha (cái ghế) được gọi là bất cứ vật gì tương tự như một khúc gỗ, một gian hàng, một cái ghế để cúng dường, một cái ghế mây, một chỗ ngồi làm bằng gỗ v.v... có tên đặc biệt là masāraka v.v... Thật vậy, trong câu “pādapīṭhaṃ pādakathalikaṃ” (cái ghế để chân, cái bệ để chân), nó được gọi là một khúc gỗ, ghế, v.v... thích hợp để đặt chân; trong câu “pīṭhasappī”, nó là một cái ghế nhỏ thích hợp để cầm bằng tay. Còn “pīṭhikā” (cái ghế nhỏ) thì ở một số địa phương, theo cách nói của địa phương, có nghĩa là gian hàng. Trong câu “bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā”, pīṭha là cái ghế làm nơi cúng dường cho các vị trời. Trong câu “bhaddapīṭha” (ghế tốt), đó là chỗ ngồi được đan phía trên bằng mây, dây leo, v.v...; liên quan đến điều này, có câu nói “bhaddapīṭhaṃ upānayī” (người ấy mang đến một cái ghế tốt). Và trong các câu như “supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ” (giường và ghế được sắp đặt tươm tất) và “mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā” (bởi người cho làm giường hoặc ghế), đó là chỗ ngồi làm bằng gỗ, v.v..., có nhiều loại khác nhau như masāraka. Nhưng ở đây, nó nên được hiểu là một thiên cung bằng vàng, rộng một do tuần, được tạo ra bởi năng lực phước báu của vị thiên nữ, có hình dạng như một cái ngai.

Teti te-saddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11, 226) ta-saddassa vasena paccattabahuvacane āgato. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama (dī. ni. 3.278; su. ni. 549). Namo te buddha vīratthū’’ti (saṃ. ni. 1.90) ca ādīsu tumha-saddassa vasena sampadāne, tuyhanti attho. ‘‘Kiṃ te diṭṭhaṃ kinti te sutaṃ. Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti (ma. ni. 2.400; su. ni. 551) ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu (vi. va. 1251; jā. 1.10.92) sāmiatthe. Idhāpi sāmiatthe daṭṭhabbo. Tavāti hi attho.

Te: Từ te, trong các câu như “na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana” (họ không biết hạnh phúc, những người không thấy được vườn Nandana), xuất hiện ở chủ cách số nhiều, do từ ta. Trong các câu như “namo te purisājañña, namo te purisuttama” (kính lễ ngài, bậc lãnh đạo, kính lễ ngài, bậc tối thượng) và “namo te buddha vīratthū” (kính lễ ngài, bậc giác ngộ, bậc anh hùng), nó xuất hiện ở chỉ định cách, do từ tumha, có nghĩa là tuyhaṃ (cho ngài). Trong các câu như “kiṃ te diṭṭhaṃ kinti te sutaṃ” (bạn đã thấy gì, bạn đã nghe gì?), “upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā” (bạn đã vượt qua các phiền não, bạn đã phá hủy các lậu hoặc), nó xuất hiện ở công cụ cách. Trong các câu như “kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ” (hạnh nguyện của bạn là gì, phạm hạnh của bạn là gì?), nó có nghĩa sở hữu cách. Ở đây cũng vậy, nó nên được hiểu theo nghĩa sở hữu cách. Vì nó có nghĩa là tava (của bạn).

Sovaṇṇamayanti [Pg.9] ettha suvaṇṇa-saddo ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate’’ti (ma. ni. 1.148) ca ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti (khu. pā. 8.11) ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu (jā. 1.1.77) garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu (dī. ni. 3.200) jātarūpe. Idhāpi jātarūpe eva daṭṭhabbo. Tañhi buddhānaṃ samānavaṇṇatāya sobhano vaṇṇo etassāti suvaṇṇanti vuccati. Suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ yathā ‘‘vekataṃ vesama’’nti ca. Maya-saddo ca ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho’’tiādīsu (su. ni. 599; ma. ni. 2.455) asmadatthe āgato. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu (dī. ni. 1.39; 3.38) nibbattiatthe, bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayāti vuttā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sāmaṃ cikkhallaṃ madditvā sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu (pārā. 84) vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) padapūraṇamatte. Idhāpi vikāratthe, padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇamayanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe maya-saddo daṭṭhabbo, ‘‘nibbattiatthe’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte maya-saddo daṭṭhabbo.

Sovaṇṇamayaṃ: Ở đây, từ suvaṇṇa trong các câu như “suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate” (trong những người có nước da đẹp và xấu, trong những người có thiện thú và ác thú) và “suvaṇṇatā susaratā” (có nước da đẹp, có giọng nói hay) xuất hiện với nghĩa là sự hoàn hảo của nước da. Trong các câu như “kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti” (những con chim suvaṇṇā bao quanh con quạ), nó có nghĩa là chim garuḷa. Trong các câu như “suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco” (có màu vàng, da như vàng), nó có nghĩa là vàng. Ở đây cũng vậy, nó nên được hiểu là vàng. Vì nó có màu sắc giống như của các vị Phật, nên nó được gọi là suvaṇṇa, nghĩa là ‘có màu đẹp’. Suvaṇṇa cũng chính là sovaṇṇa, giống như “vekataṃ vesamaṃ”. Và từ maya, trong các câu như “anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho” (cả hai chúng tôi đều là người tam minh, được thừa nhận và công nhận), xuất hiện với nghĩa của từ asma (chúng tôi). Trong câu “mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā”, nó có nghĩa là sự định danh. Trong các câu như “manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā” (do tâm tạo, nuôi sống bằng hỷ, tự tỏa sáng), nó có nghĩa là ‘được tạo ra’; chúng được gọi là manomayā vì chúng được tạo ra chỉ bằng tâm, không cần nhân duyên bên ngoài. Trong các câu như “yaṃnūnāhaṃ sāmaṃ cikkhallaṃ madditvā sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyyaṃ” (ta nên tự mình trộn bùn và làm một cái am hoàn toàn bằng đất sét), nó có nghĩa là ‘sự biến đổi’. Trong các câu như “dānamayaṃ sīlamayaṃ” (thuộc về bố thí, thuộc về giới), nó chỉ là một từ đệm. Ở đây cũng vậy, nó nên được hiểu theo nghĩa ‘sự biến đổi’ hoặc chỉ là một từ đệm. Khi sovaṇṇamayaṃ có nghĩa là ‘được làm bằng vàng’, thì từ maya nên được hiểu theo nghĩa ‘sự biến đổi’, tức là sovaṇṇamayaṃ là sự biến đổi của vàng; cũng có thể nói là theo nghĩa ‘được tạo ra’. Còn khi sovaṇṇamayaṃ chỉ đơn thuần có nghĩa là sovaṇṇaṃ (bằng vàng), thì từ maya nên được hiểu chỉ là một từ đệm.

Uḷāranti paṇītampi seṭṭhampi mahantampi. Uḷāra-saddo hi ‘‘pubbenāparaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.376) paṇīte āgato. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Uḷārabhogā uḷārayasā oḷārika’’nti ca ādīsu (dha. sa. 894, 896; ma. ni. 1.244) mahante. Tampi ca vimānaṃ manuññabhāvena upabhuñjantānaṃ atittikaraṇatthena paṇītaṃ, samantapāsādikatādinā pasaṃsitatāya seṭṭhaṃ, pamāṇamahantatāya ca mahagghatāya ca mahantaṃ, tīhipi atthehi uḷāramevāti vuttaṃ uḷāranti.

Uḷāraṃ: có nghĩa là cao quý, ưu việt, và to lớn. Thật vậy, từ uḷāra trong các câu như “pubbenāparaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchatī” (đạt được sự khác biệt cao quý hơn từ cái trước đến cái sau) xuất hiện với nghĩa là cao quý. Trong các câu như “uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī” (quả thật, ngài Vacchāyana đã tán thán Sa-môn Gotama bằng lời tán thán ưu việt), nó có nghĩa là ưu việt. Và trong các câu như “uḷārabhogā uḷārayasā oḷārikaṃ” (có tài sản lớn, có danh tiếng lớn, thô), nó có nghĩa là to lớn. Thiên cung ấy cũng vậy, nó cao quý vì sự khả ái và vì không bao giờ làm cho những người hưởng thụ nó cảm thấy nhàm chán; nó ưu việt vì được tán thán do vẻ đẹp lộng lẫy khắp nơi; và nó to lớn vì kích thước vĩ đại và giá trị cao. Vì nó là uḷāra theo cả ba nghĩa, nên được gọi là uḷāraṃ.

Manojavanti [Pg.10] ettha manoti cittaṃ. Yadipi mano-saddo sabbesampi kusalākusalābyākatacittānaṃ sādhāraṇavācī, ‘‘manojava’’nti pana vuttattā yattha katthaci ārammaṇe pavattanakassa kiriyamayacittassa vasena veditabbaṃ. Tasmā manaso viya javo etassāti manojavaṃ yathā oṭṭhamukhoti, ativiya sīghagamananti attho. Mano hi lahuparivattitāya atidūrepi visaye khaṇeneva nipatati, tenāha bhagavā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48) ‘‘dūraṅgamaṃ ekacara’’nti (dha. pa. 37) ca. Gacchatīti tassā devatāya vasanavimānato uyyānaṃ uddissa ākāsena gacchati.

Manojavaṃ: Ở đây, mano là tâm. Mặc dù từ mano là một thuật ngữ chung cho tất cả các tâm thiện, bất thiện và vô ký, nhưng vì được nói là “manojavaṃ” (nhanh như ý), nên nó phải được hiểu theo nghĩa của tâm hành động, khởi lên đối với bất kỳ đối tượng nào. Do đó, manojavaṃ có nghĩa là ‘nó có tốc độ như tâm’, giống như oṭṭhamukho (mặt lạc đà); nghĩa là, nó di chuyển cực kỳ nhanh. Thật vậy, tâm, do sự thay đổi nhanh chóng của nó, có thể hướng đến một đối tượng dù ở rất xa chỉ trong một khoảnh khắc. Do đó, Đức Phật đã nói: “Này các Tỳ khưu, Ta không thấy một pháp nào khác thay đổi nhanh như vậy, này các Tỳ khưu, đó là tâm” và “đi xa, đi một mình”. Gacchati (nó đi) có nghĩa là nó đi qua không trung từ thiên cung của vị thiên nữ ấy đến công viên.

Yenakāmanti ettha kāma-saddo ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta’’ntiādīsu (su. ni. 50; theragā. 787) manāpiye rūpādivisaye āgato. ‘‘Chando kāmo rāgo kāmo’’tiādīsu (vibha. 564; mahāni. 1; cūḷani. 8 ajitamāṇavapucchāniddesa) chandarāge. ‘‘Kilesakāmo kāmupādāna’’ntiādīsu (dha. sa. 1219; mahāni. 2) sabbasmiṃ lobhe. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyyā’’tiādīsu (pārā. 291) gāmadhamme. ‘‘Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.325; mahāva. 466) hitacchande. ‘‘Attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’’tiādīsu (dī. ni. 1.221; ma. ni. 1.426) seribhāve. Idhāpi seribhāve eva daṭṭhabbo, tasmā yenakāmanti yathāruci, devatāya icchānurūpanti attho.

Trong câu `Yenakāmaṃ`, từ `kāma` trong các đoạn như “kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta”nti (Dục lạc thật đa dạng, ngọt ngào, và làm say đắm lòng người, chúng khuấy đảo tâm trí bằng nhiều hình thức khác nhau) (Tạp 50; Trưởng Lão Kệ 787) có nghĩa là đối tượng khả ái như sắc, v.v. Trong các đoạn như “Chando kāmo rāgo kāmo”ti (Phân Tích 564; Đại Diễn Giải 1; Tiểu Diễn Giải 8, Ajitamāṇavapucchāniddesa) có nghĩa là ý muốn và tham ái. Trong các đoạn như “Kilesakāmo kāmupādāna”nti (Pháp Tụ 1219; Đại Diễn Giải 2) có nghĩa là tất cả lòng tham. Trong các đoạn như “Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyyā”ti (Luật Tạng, Pārā. 291) có nghĩa là hành vi thấp hèn (dâm dục). Trong các đoạn như “Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharantī”ti (Trung Bộ 1.325; Đại Phẩm 466) có nghĩa là mong muốn lợi ích. Trong các đoạn như “Attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo”ti (Trường Bộ 1.221; Trung Bộ 1.426) có nghĩa là sự tự do. Ở đây cũng vậy, nên hiểu là theo nghĩa tự do. Do đó, `yenakāmaṃ` có nghĩa là 'theo ý thích', 'phù hợp với mong muốn của vị thiên nữ'.

Alaṅkateti alaṅkatagatte, nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavijjotitehi hatthūpagapādūpagādibhedehi saṭṭhisakaṭabhāraparimāṇehi dibbālaṅkārehi vibhūsitasarīreti attho. Sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Malyadhareti kapparukkhapāricchattakasantānakalatādisambhavehi, suvisuddhacāmīkaravividharatanamayapattakiñjakkhakesarehi, samantato vijjotamānavipphurantakiraṇanikararucirehi dibbakusumehi sumaṇḍitakesahatthāditāya mālābhārinī. Suvattheti kappalatānibbattānaṃ, nānāvirāgavaṇṇavisesānaṃ suparisuddhabhāsurappabhānaṃ nivāsanuttariyapaṭicchadādīnaṃ dibbavatthānaṃ vasena [Pg.11] sundaravatthe. Obhāsasīti vijjotasi. Vijjurivāti vijjulatā viya. Abbhakūṭanti valāhakasikhare. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Obhāsasīti vā antogadhahetuatthavacanaṃ, obhāsesīti attho. Imasmiṃ pakkhe ‘‘abbhakūṭa’’nti upayogatthe eva upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

`Alaṅkate` có nghĩa là có thân được trang hoàng; nghĩa là, có thân được trang điểm lộng lẫy bằng các trang sức cõi trời, nặng sáu mươi xe, gồm các loại như vòng tay, vòng chân, v.v., chiếu sáng rực rỡ với những tia sáng đa dạng và lấp lánh với nhiều loại bảo châu. Và đây là hô cách số ít. `Malyadhare` có nghĩa là người mang vòng hoa, vì có tóc, tay, v.v., được trang điểm đẹp đẽ bằng những bông hoa cõi trời, mọc từ cây như ý, cây san hô, dây leo santānaka, v.v., với những cánh hoa, nhị hoa, và nhụy hoa làm bằng vàng ròng tinh khiết và nhiều loại bảo châu, rực rỡ với những chùm tia sáng lấp lánh tỏa ra xung quanh. `Suvatthe` có nghĩa là có y phục đẹp, nhờ vào các y phục cõi trời như nội y, thượng y, khăn choàng, v.v., được làm từ dây leo như ý, có nhiều màu sắc đa dạng và ánh sáng rực rỡ tinh khiết. `Obhāsasi` có nghĩa là ngươi tỏa sáng. `Vijjuriva` có nghĩa là như một tia chớp. `Abbhakūṭaṃ` có nghĩa là trên đỉnh mây. Đây là cách dùng chỉ nơi chốn (dù ở đối cách). Hoặc `obhāsasi` là một từ có ý nghĩa sai khiến ngầm, nghĩa là `obhāsesi` (ngươi làm cho tỏa sáng). Trong trường hợp này, `abbhakūṭaṃ` nên được hiểu là đối cách (upayogavacanaṃ) theo nghĩa đối tượng.

Ayañhettha attho – yathā nāma sañjhāpabhānurañjitaṃ rattavalāhakasikharaṃ pakatiyāpi obhāsamānaṃ samantato vijjotamānā vijjulatā niccharantī visesato obhāseti, evamevaṃ suparisuddhatapanīyamayaṃ nānāratanasamujjalaṃ pakatipabhassaraṃ imaṃ vimānaṃ tvaṃ sabbālaṅkārehi vibhūsitā sabbaso vijjotayantīhi attano sarīrappabhāhi vatthābharaṇobhāsehi ca visesato obhāsesīti.

Đây là ý nghĩa ở đây: Giống như một tia chớp lóe lên và tỏa sáng xung quanh, làm cho đỉnh mây đỏ, vốn đã rực rỡ tự nhiên và được nhuộm bởi ánh hoàng hôn, càng thêm sáng chói một cách đặc biệt; cũng vậy, ngươi, được trang hoàng với tất cả các trang sức, làm cho thiên cung này—vốn làm bằng vàng ròng tinh khiết, lấp lánh với nhiều loại bảo châu, và tự nhiên đã rạng ngời—càng thêm sáng chói một cách đặc biệt với ánh quang từ thân thể và sự rực rỡ của y phục và trang sức của chính ngươi, vốn đang tỏa sáng khắp mọi nơi.

Ettha hi ‘‘pīṭha’’nti nidassetabbavacanametaṃ, ‘‘abbhakūṭa’’nti nidassanavacanaṃ. Tathā ‘‘te’’ti nidassetabbavacanaṃ. Tañhi ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā sāmivacanena vuttampi ‘‘alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasī’’ti imāni padāni apekkhitvā paccattavasena pariṇamati, tasmā ‘‘tva’’nti vuttaṃ hoti. ‘‘Vijjurivā’’ti nidassanavacanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti idaṃ dvinnampi upameyyupamānānaṃ sambandhadassanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti hi idaṃ ‘‘tva’’nti padaṃ apekkhitvā majjhimapurisavasena vuttaṃ, ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā paṭhamapurisavasena pariṇamati. Ca-saddo cettha luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Gacchati yenakāmaṃ obhāsasī’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsitaṃ abbhakūṭaṃ viyā’’ti paccattavasena cetaṃ upayogavacanaṃ pariṇamati. Tathā ‘‘pīṭha’’nti visesitabbavacanametaṃ, ‘‘te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’ntiādi tassa visesanaṃ.

Ở đây, `pīṭhaṃ` (cái ngai) là từ được chỉ đến (đối tượng được so sánh), còn `abbhakūṭaṃ` (đỉnh mây) là từ dùng để chỉ (đối tượng so sánh). Tương tự, `te` (của ngươi) là từ được chỉ đến. Từ này, mặc dù được nói ở sở hữu cách liên quan đến `pīṭhaṃ`, nhưng lại biến đổi thành chủ cách khi liên quan đến các từ `alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasi`. Do đó, nó có nghĩa là `tvaṃ` (ngươi). `Vijjurivā` (như tia chớp) là từ dùng để chỉ. `Obhāsasi` (ngươi tỏa sáng) cho thấy mối liên hệ của cả hai, đối tượng được so sánh và đối tượng so sánh. Thật vậy, `obhāsasi` được dùng ở ngôi thứ hai liên quan đến `tvaṃ`, nhưng nó biến đổi thành ngôi thứ ba khi liên quan đến `pīṭhaṃ`. Và ở đây, nên hiểu rằng liên từ `ca` đã bị lược bỏ. Nên hiểu là: “(Cái ngai) đi đến bất cứ đâu ngươi muốn và tỏa sáng”, và “như đỉnh mây được tia chớp chiếu sáng”. Và từ ở đối cách này (`abbhakūṭaṃ`) biến đổi thành chủ cách. Tương tự, `pīṭhaṃ` là từ được bổ nghĩa, và các từ như `te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ` (của ngươi, bằng vàng, cao quý) là những tính từ bổ nghĩa cho nó.

Nanu ca ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvā suvaṇṇassa aggalohatāya seṭṭhabhāvato dibbassa ca idhādhippetattā ‘‘uḷāra’’nti na vattabbanti? Na, kiñci visesasabbhāvato. Yatheva hi manussaparibhogasuvaṇṇavikatito rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ suvisuddhaṃ, tato ākaruppannaṃ, tato yaṃkiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ dibbasuvaṇṇepi cāmīkaraṃ, cāmīkarato sātakumbhaṃ, sātakumbhato jambunadaṃ, jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ. Tañhi sabbaseṭṭhaṃ. Tenāha sakko devānamindo –

Chẳng phải sau khi nói `sovaṇṇamayaṃ` (làm bằng vàng), thì không nên nói `uḷāraṃ` (cao quý) sao, vì vàng vốn là kim loại quý nhất, và ở đây lại muốn nói đến vàng cõi trời? Không phải vậy, vì có sự tồn tại của một số khác biệt. Giống như trong các loại vàng mà con người sử dụng, vàng `rasaviddha` (vàng luyện) thì cao quý và tinh khiết hơn vàng chế tác, vàng `ākaruppanna` (vàng mỏ) lại cao quý hơn thế, và bất kỳ loại vàng cõi trời nào cũng cao quý hơn thế. Tương tự, trong các loại vàng cõi trời, vàng `cāmīkara` cao quý hơn, vàng `sātakumbha` cao quý hơn vàng `cāmīkara`, vàng `jambunada` cao quý hơn vàng `sātakumbha`, và vàng `siṅgī` cao quý hơn vàng `jambunada`. Vàng `siṅgī` ấy là loại cao quý nhất trong tất cả. Vì thế, Sakka, vua của chư thiên, đã nói:

‘‘Mutto [Pg.12] muttehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58);

“Tự mình đã giải thoát, cùng với những vị đã giải thoát, là các đạo sĩ bện tóc xưa kia; hoàn toàn giải thoát, cùng với những vị đã hoàn toàn giải thoát; Ngài có màu da như vàng siṅgī, Đức Thế Tôn đã đi vào thành Rājagaha.” (Đại Phẩm 58);

Tasmā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvāpi ‘‘uḷāra’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘uḷāra’’nti idaṃ na tassa seṭṭhapaṇītabhāvameva sandhāya vuttaṃ, atha kho mahantabhāvampīti vuttovāyamattho. Ettha ca ‘‘pīṭha’’ntiādi phalassa kammasarikkhatādassanaṃ. Tatthāpi ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa vimānassa vatthusampadaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā sobhātisayasampadaṃ, ‘‘manojava’’nti iminā gamanasampadaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā sīghajavatāya pīṭhasampattibhāvasampadaṃ dasseti.

Do đó, ngay cả sau khi nói `sovaṇṇamayaṃ`, từ `uḷāraṃ` vẫn được nói. Hoặc là, `uḷāraṃ` được nói không chỉ để chỉ sự cao quý và tinh tế của nó, mà còn để chỉ sự to lớn của nó. Ý nghĩa này đã được trình bày. Và ở đây, các từ như `pīṭhaṃ` cho thấy sự tương xứng giữa quả và nghiệp. Trong đó, với từ `sovaṇṇamayaṃ`, ngài chỉ ra sự hoàn hảo về vật chất của thiên cung ấy; với từ `uḷāraṃ`, ngài chỉ ra sự hoàn hảo về vẻ đẹp vượt trội; với từ `manojavaṃ`, ngài chỉ ra sự hoàn hảo về sự di chuyển. Với câu `gacchati yenakāmaṃ`, ngài chỉ ra sự hoàn hảo về trạng thái phẩm chất của chiếc ngai nhờ vào tốc độ nhanh chóng của nó.

Atha vā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa paṇītabhāvaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā vepullamahattaṃ. ‘‘Manojava’’nti iminā ānubhāvamahattaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā vihārasukhattaṃ dasseti. ‘‘Sovaṇṇamaya’’nti vā iminā tassa abhirūpataṃ vaṇṇapokkharatañca dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā dassanīyataṃ pāsādikatañca dasseti, ‘‘manojava’’nti iminā sīghasampadaṃ, ‘‘gacchati yenakāma’’nti iminā katthaci appaṭihatacārataṃ dasseti.

Hoặc giả, bằng từ ngữ “làm bằng vàng” này, ngài chỉ ra tính chất cao quý của lâu đài ấy; bằng từ ngữ “to lớn” này, (ngài chỉ ra) sự rộng lớn và vĩ đại. Bằng từ ngữ “nhanh như ý” này, (ngài chỉ ra) sự vĩ đại về oai lực. Bằng từ ngữ “đi đến bất cứ nơi nào mong muốn” này, ngài chỉ ra sự an lạc trong việc trú ngụ. Hoặc giả, bằng từ ngữ “làm bằng vàng” này, ngài chỉ ra vẻ đẹp hình thể và sự hoàn hảo về màu sắc của lâu đài ấy; bằng từ ngữ “to lớn” này, ngài chỉ ra vẻ đáng chiêm ngưỡng và vẻ khả ái; bằng từ ngữ “nhanh như ý” này, (ngài chỉ ra) sự thành tựu về tốc độ; bằng từ ngữ “đi đến bất cứ nơi nào mong muốn” này, ngài chỉ ra sự di chuyển không bị cản trở ở bất cứ đâu.

Atha vā taṃ vimānaṃ yassa puññakammassa nissandaphalaṃ, tassa alobhanissandatāya sovaṇṇamayaṃ, adosanissandatāya uḷāraṃ, amohanissandatāya manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ. Tathā tassa kammassa saddhānissandabhāvena sovaṇṇamayaṃ, paññānissandabhāvena uḷāraṃ, vīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhinissandabhāvena gacchati yenakāmaṃ. Saddhāsamādhinissandabhāvena vā sovaṇṇamayaṃ, samādhipaññānissandabhāvena uḷāraṃ, samādhivīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhisatinissandabhāvena gacchati yenakāmanti veditabbaṃ.

Hoặc giả, lâu đài ấy là quả báo tương tục của nghiệp phước nào, thì do sự tương tục của vô tham của nghiệp ấy mà nó làm bằng vàng, do sự tương tục của vô sân mà nó to lớn, do sự tương tục của vô si mà nó nhanh như ý, đi đến bất cứ nơi nào mong muốn. Tương tự, do là sự tương tục của tín của nghiệp ấy mà nó làm bằng vàng, do là sự tương tục của tuệ mà nó to lớn, do là sự tương tục của tấn mà nó nhanh như ý, do là sự tương tục của định mà nó đi đến bất cứ nơi nào mong muốn. Hoặc do là sự tương tục của tín và định mà nó làm bằng vàng, do là sự tương tục của định và tuệ mà nó to lớn, do là sự tương tục của định và tấn mà nó nhanh như ý, do là sự tương tục của định và niệm mà nó đi đến bất cứ nơi nào mong muốn, cần được hiểu như vậy.

Tattha [Pg.13] yathā ‘‘pīṭha’’ntiādi vimānasampattidassanavasena tassā devatāya puññaphalavibhavasampattikittanaṃ, evaṃ ‘‘alaṅkate’’tiādi attabhāvasampattidassanavasena puññaphalavibhavasampattikittanaṃ. Yathā hi susikkhitasippācariyaviracitopi rattasuvaṇṇālaṅkāro vividharaṃsijālasamujjalamaṇiratanakhacito eva sobhati, na kevalo, evaṃ sabbaṅgasampanno caturassasobhanopi attabhāvo sumaṇḍitapasādhitova sobhati, na kevalo. Tenassā ‘‘alaṅkate’’tiādinā āharimaṃ sobhāvisesaṃ dasseti, ‘‘obhāsasī’’ti iminā anāharimaṃ. Tathā purimena vattamānapaccayanimittaṃ sobhātisayaṃ dasseti, pacchimena atītapaccayanimittaṃ. Purimena vā tassā upabhogavatthusampadaṃ dasseti, pacchimena upabhuñjanakavatthusampadaṃ.

Ở đây, cũng như câu bắt đầu bằng “pīṭhaṃ” là sự tán thán sự sung mãn về tài sản, là quả phước của vị thiên nữ ấy, qua việc chỉ ra sự sung mãn của lâu đài; cũng vậy, câu bắt đầu bằng “alaṅkate” là sự tán thán sự sung mãn về tài sản, là quả phước, qua việc chỉ ra sự sung mãn của tự thân. Ví như một món trang sức bằng vàng ròng, dù được chế tác bởi một nghệ nhân tài giỏi, chỉ tỏa sáng khi được khảm những viên ngọc quý lấp lánh với những mạng lưới tia sáng đa dạng, chứ không phải chỉ riêng nó; cũng vậy, một tự thân dù đầy đủ tất cả các chi phần, xinh đẹp cân đối, cũng chỉ tỏa sáng khi được trang điểm và tô điểm kỹ lưỡng, chứ không phải chỉ riêng nó. Do đó, bằng câu bắt đầu bằng “alaṅkate”, ngài chỉ ra vẻ đẹp đặc biệt có được do trang sức; bằng từ “obhāsasi” này, (ngài chỉ ra vẻ đẹp đặc biệt) không do trang sức. Tương tự, bằng từ trước, ngài chỉ ra vẻ đẹp vượt trội có nhân duyên từ hiện tại; bằng từ sau, (ngài chỉ ra) vẻ đẹp đặc biệt có nhân duyên từ quá khứ. Hoặc, bằng từ trước, ngài chỉ ra sự sung mãn về vật dụng của vị ấy; bằng từ sau, (ngài chỉ ra) sự sung mãn về vật thể hưởng dụng.

Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ vimānaṃ yuttavāhaṃ, udāhu ayuttavāha’’nti? Yadipi devaloke rathavimānāni yuttavāhānipi honti ‘‘sahassayuttaṃ ājaññaratha’’nti (saṃ. ni. 1.264) ādivacanato, te pana devaputtā eva kiccakaraṇakāle vāharūpena attānaṃ dassenti yathā erāvaṇo devaputto kīḷanakāle hatthirūpena. Idaṃ pana aññañca edisaṃ ayuttavāhaṃ daṭṭhabbaṃ.

Ở đây, có người hỏi: “Vậy lâu đài ấy có được kéo bởi ngựa hay không?” Mặc dù ở cõi trời, các lâu đài xe cũng có được kéo bởi ngựa, do có lời dạy bắt đầu bằng “chiếc xe ngựa thuần chủng được thắng một ngàn con” (Tương Ưng Bộ I, 264), nhưng những con ngựa ấy chính là các vị thiên tử, vào lúc cần làm việc, họ tự hiện ra dưới hình dạng ngựa, giống như thiên tử Eravana vào lúc vui chơi tự hiện ra dưới hình dạng voi. Tuy nhiên, lâu đài này và những lâu đài khác tương tự cần được xem là không được kéo bởi ngựa.

Yadi evaṃ kiṃ tassa vimānassa abbhantarā vāyodhātu gamane visesapaccayo, udāhu bāhirāti? Abbhantarāti gahetabbaṃ. Yathā hi candavimānasūriyavimānādīnaṃ desantaragamane tadupajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammanibbattaṃ ativiya sīghajavaṃ mahantaṃ vāyumaṇḍalaṃ tāni pelentaṃ pavatteti, na evaṃ taṃ peletvā pavattentī bāhirā vāyodhātu atthi. Yathā ca pana cakkaratanaṃ antosamuṭṭhitāya vāyodhātuyā vasena pavattati. Na hi tassa candavimānādīnaṃ viya bāhirā vāyodhātu peletvā pavattikā atthi rañño cakkavattissa cittavasena ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’ntiādivacanasamananantarameva pavattanato, evaṃ tassā devatāya cittavasena attasannissitāya vāyodhātuyā gacchatīti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘manojavaṃ gacchati yenakāma’’nti.

Nếu vậy, trong sự di chuyển của lâu đài ấy, phong đại bên trong là duyên đặc biệt, hay là phong đại bên ngoài? Cần hiểu rằng đó là (phong đại) bên trong. Ví như trong sự di chuyển đến các vùng khác của lâu đài mặt trăng, mặt trời v.v..., một luồng gió lớn, cực kỳ nhanh, được tạo ra bởi cộng nghiệp của các chúng sinh sống ở đó, thúc đẩy và làm chúng di chuyển; nhưng không có phong đại bên ngoài nào thúc đẩy và làm cho lâu đài này di chuyển như vậy. Và ví như bánh xe báu chuyển động nhờ sức mạnh của phong đại phát sinh từ bên trong. Thật vậy, nó không có phong đại bên ngoài thúc đẩy và làm nó chuyển động như lâu đài mặt trăng v.v..., vì nó chuyển động ngay sau khi lời nói “Mong rằng bánh xe báu hãy tiến lên” v.v... được thốt ra, theo ý muốn của vị vua chuyển luân; cũng vậy, cần hiểu rằng lâu đài ấy đi theo ý muốn của vị thiên nữ ấy, nhờ vào phong đại nương tựa nơi tự thân. Do đó, đã được nói rằng: “nhanh như ý, đi đến bất cứ nơi nào mong muốn”.

2. Evaṃ [Pg.14] paṭhamagāthāya tassā devatāya puññaphalasampattiṃ kittetvā idāni tassā kāraṇabhūtaṃ puññasampadaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādi gāthādvayaṃ vuttaṃ. Tattha kenāti kiṃ-saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati, kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu (pārā. 424) garahaṇe āgato. ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.244; saṃ. ni. 3.59) aniyame. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu (su. ni. 183; saṃ. ni. 1.73) pucchāyaṃ. Idhāpi pucchāyameva daṭṭhabbo. ‘‘Kenā’’ti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, kena hetunāti attho. Teti tava. Etādisoti ediso, etarahi yathādissamānoti attho. Vaṇṇoti vaṇṇa-saddo ‘‘kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇe āgato. ‘‘Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) thutiyaṃ. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’tiādīsu (dī. ni. 3.115; ma. ni. 2.379-380) jātiyaṃ. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chavivaṇṇe. Idhāpi chavivaṇṇe eva daṭṭhabbo. Ayañhettha attho – kena kīdisena puññavisesena hetubhūtena devate, tava etādiso evaṃvidho dvādasayojanāni pharaṇakappabho sarīravaṇṇo jātoti?

2. Như vậy, sau khi tán dương sự thành tựu về quả phước của vị thiên nữ ấy bằng bài kệ đầu tiên, bây giờ để làm sáng tỏ sự thành tựu về phước đức là nguyên nhân của sự thành tựu về quả phước ấy, hai bài kệ bắt đầu bằng 'kena tetādiso vaṇṇo' đã được nói đến. Ở đây, trong từ 'kena', từ 'kiṃ' trong các câu như 'kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati, kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā' (pārā. 424) được dùng với nghĩa khiển trách. Trong các câu như 'Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ' (ma. ni. 1.244; saṃ. ni. 3.59) với nghĩa không xác định. Trong các câu như 'Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ' (su. ni. 183; saṃ. ni. 1.73) với nghĩa câu hỏi. Ở đây cũng nên hiểu là với nghĩa câu hỏi. Và 'kena' là cách công cụ (karaṇavacanaṃ) với nghĩa nguyên nhân (hetu), có nghĩa là 'do nguyên nhân nào?'. 'Te' là 'tava' (của ngươi). 'Etādiso' là 'ediso' (như thế này), có nghĩa là 'như đang được thấy hiện nay'. Trong từ 'vaṇṇo', từ 'vaṇṇa' trong các câu như 'kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā' (ma. ni. 2.77) được dùng với nghĩa phẩm chất (guṇa). Trong các câu như 'Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati' (dī. ni. 1.4) với nghĩa tán dương (thuti). Trong các câu như 'Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī' (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) với nghĩa nguyên nhân (kāraṇa). Trong các câu như 'Tayo pattassa vaṇṇā' (pārā. 602) với nghĩa kích thước (pamāṇa). Trong các câu như 'Cattārome, bho gotama, vaṇṇā' (dī. ni. 3.115; ma. ni. 2.379-380) với nghĩa giai cấp (jāti). Trong các câu như 'Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā' với nghĩa hình dáng (saṇṭhāna). Trong các câu như 'Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā' (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) với nghĩa màu da (chavivaṇṇa). Ở đây cũng nên hiểu là với nghĩa màu da. Và đây là ý nghĩa ở đây: Hỡi thiên nữ, do loại phước đức đặc biệt nào làm nguyên nhân mà sắc thân của ngươi, có ánh sáng rực rỡ lan tỏa mười hai do-tuần, có hình thể như thế này, có loại như thế này, đã được sanh ra?

Kena te idha mijjhatīti kena puññātisayena te idha imasmiṃ ṭhāne idāni tayi labbhamānaṃ uḷāraṃ sucaritaphalaṃ ijjhati nipphajjati. Uppajjantīti nibbattanti, avicchedavasena uparūpari vattantīti attho. Bhogāti paribhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmā vatthābharaṇādivittūpakaraṇavisesā. Yeti sāmaññena aniyamaniddeso, kecīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamaniddeso, ubhayenāpi paṇītapaṇītatarādibhede tattha labbhamāne tādise bhoge anavasesato byāpetvā saṅgaṇhāti. Anavasesabyāpako hi ayaṃ niddeso yathā ‘‘ye [Pg.15] keci saṅkhārā’’ti. Manaso piyāti manasā piyāyitabbā, manāpiyāti attho.

Câu 'Kena te idha mijjhati' có nghĩa là: Do phước nghiệp thù thắng nào mà quả của thiện hạnh cao thượng, đang được ngươi thọ nhận ở nơi này, vào lúc này, được thành tựu, được hoàn mãn? 'Uppajjanti' có nghĩa là 'nibbattanti' (phát sanh), nghĩa là chúng tiếp diễn lớp lớp, không gián đoạn. 'Bhogā' là những loại vật dụng đặc biệt như y phục, trang sức, v.v., được gọi là 'bhogā' vì có nghĩa là được hưởng dụng. 'Ye' là sự chỉ định không xác định một cách tổng quát. 'Keci' là sự chỉ định không xác định sau khi đã xem xét sự khác biệt về loại. Cả hai từ này bao gồm và thâu nhiếp một cách không sót lại các tài sản như vậy, được thọ nhận ở nơi ấy, với các cấp độ khác nhau như cao quý, cao quý hơn, v.v. Thật vậy, sự chỉ định này bao trùm không sót lại, ví như 'ye keci saṅkhārā' (tất cả các pháp hữu vi). 'Manaso piyā' có nghĩa là 'manasā piyāyitabbā' (đáng được yêu mến bởi ý), nghĩa là 'manāpiyā' (làm hài lòng tâm ý).

Ettha ca ‘‘etādiso vaṇṇo’’ti iminā heṭṭhā vuttavisesā tassā devatāya attabhāvapariyāpannā vaṇṇasampadā dassitā. ‘‘Bhogā’’ti iminā upabhogaparibhogavatthubhūtā dibbarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbabhedā kāmaguṇasampadā. ‘‘Manaso piyā’’ti iminā tesaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhakantamanāpatā. ‘‘Idha mijjhatī’’ti iminā pana dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyasampadā dassitā. ‘‘Ye keci manaso piyā’’ti iminā yāni ‘‘so aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) sutte āgatāni dasa ṭhānāni. Tesaṃ idha anavasesato saṅgaho dassitoti veditabbo.

Và ở đây, bằng câu 'etādiso vaṇṇo', sự thành tựu về sắc đẹp thuộc về tự thân của vị thiên nữ ấy, với những đặc điểm đã được nói ở trên, được chỉ ra. Bằng từ 'bhogā', sự thành tựu về các dục trưởng dưỡng (kāmaguṇa) là đối tượng của sự hưởng thụ và tiêu dùng, bao gồm các loại như sắc, thanh, hương, vị, xúc của cõi trời, được chỉ ra. Bằng câu 'manaso piyā', tính chất đáng mong cầu, đáng yêu, đáng hài lòng của các đối tượng như sắc, v.v., được chỉ ra. Còn bằng câu 'idha mijjhati', sự thành tựu về tuổi thọ, sắc đẹp, danh tiếng, lạc và quyền uy của cõi trời được chỉ ra. Nên hiểu rằng, bằng cách này, sự bao gồm không sót lại của mười phương diện được đề cập trong kinh: 'Vị ấy vượt trội các vị trời khác về mười phương diện: về tuổi thọ cõi trời, về sắc đẹp cõi trời, về lạc cõi trời, về danh tiếng cõi trời, về quyền uy cõi trời, về các sắc cõi trời, về các tiếng cõi trời, về các hương cõi trời, về các vị cõi trời, về các xúc cõi trời' (saṃ. ni. 4.341), đã được chỉ ra ở đây.

3. Pucchāmīti pañhaṃ karomi, ñātumicchāmīti attho. Kāmañcetaṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati. Kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā’’ti ca kiṃ-saddaggahaṇeneva atthantarassa asambhavato pucchāvasena gāthāttayaṃ vuttanti viññāyati. Pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ pana ‘‘pucchāmī’’ti vuttaṃ. Ayañhi pucchā adiṭṭhajotanā tāva na hoti edisassa atthassa mahātherassa adiṭṭhabhāvābhāvato, vimaticchedanāpi na hoti sabbaso samugghātitasaṃsayattā, anumatipucchāpi na hoti ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājaññā’’tiādīsu (dī. ni. 2.413) viya anumatigahaṇākārena appavattattā, kathetukamyatāpucchāpi na hoti tassā devatāya kathetukamyatāvasena therena apucchitattā. Visesena pana diṭṭhasaṃsandanāti veditabbā. Svāyamattho heṭṭhā aṭṭhuppattikathāyaṃ ‘‘thero kiñcāpī’’tiādinā vibhāvito eva. Tanti tvaṃ. Tayidaṃ pubbāparāpekkhaṃ, pubbāpekkhatāya upayogekavacanaṃ, parāpekkhatāya pana paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

3. 'Pucchāmi' có nghĩa là 'ta hỏi', 'ta muốn biết'. Mặc dù có thể hiểu rằng ba bài kệ được nói theo cách hỏi, vì không thể có ý nghĩa nào khác chỉ bằng việc dùng từ 'kiṃ' trong các câu 'kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati. Kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā'. Tuy nhiên, từ 'pucchāmi' được nói ra để cho biết tính chất đặc biệt của câu hỏi. Thật vậy, câu hỏi này trước hết không phải là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy (adiṭṭhajotanā), vì đối với vị Đại Trưởng lão, không có chuyện không thấy ý nghĩa như vậy; cũng không phải là câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ (vimaticchedanā), vì ngài đã nhổ bật hoàn toàn mọi nghi ngờ; cũng không phải là câu hỏi tìm sự đồng thuận (anumatipucchā), vì nó không diễn ra theo cách tìm kiếm sự đồng thuận như trong các câu 'taṃ kiṃ maññasi rājaññā' (dī. ni. 2.413); cũng không phải là câu hỏi do muốn người khác nói (kathetukamyatāpucchā), vì Trưởng lão không hỏi theo cách muốn vị thiên nữ ấy trả lời. Mà đặc biệt, nên hiểu đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy (diṭṭhasaṃsandanā). Ý nghĩa này đã được làm sáng tỏ ở phần trên, trong câu chuyện về nguyên nhân (aṭṭhuppattikathā), bằng câu bắt đầu bằng 'thero kiñcāpi'. 'Taṃ' là 'ngươi'. Từ 'taṃ' này liên quan đến cả trước và sau. Do liên quan đến (động từ) phía trước ('pucchāmi'), nó nên được hiểu là đối cách số ít (upayogekavacanaṃ). Còn do liên quan đến (động từ) phía sau ('akāsi'), nó nên được hiểu là chủ cách số ít (paccattekavacanaṃ).

Devīti ettha deva-saddo ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusavatīrājadhānipamukhāni, ettha, deva, chandaṃ karohi jīvite [Pg.16] apekkha’’nti ca ādīsu (dī. ni. 2.266) sammutidevavasena āgato, ‘‘tassa devātidevassa, sāsanaṃ sabbadassino’’tiādīsu visuddhidevavasena. Visuddhidevānañhi bhagavato atidevabhāve vutte itaresaṃ vutto eva hotīti. ‘‘Cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’tiādīsu (dī. ni. 3.337) upapattidevavasena. Idhāpi upapattidevavaseneva veditabbo. Padatthato pana – dibbati attano puññiddhiyā kīḷati laḷati pañcahi kāmaguṇehi ramati, atha vā heṭṭhā vuttanayena jotati obhāsati, ākāsena vimānena ca gacchatīti devī. ‘‘Tvaṃ devī’’ti sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Mahānubhāveti uḷārappabhāve, so panassānubhāvo heṭṭhā dvīhi gāthāhi dassitoyeva.

Ở đây, trong từ "Devī", từ "deva" trong các đoạn như "Này đức vua (deva), tám mươi bốn ngàn thành phố này của ngài, với kinh thành Kusavatī là chính, này đức vua, hãy khởi lên ước muốn, hãy luyến tiếc mạng sống" (Trường Bộ Kinh 2.266) được dùng theo nghĩa "chư thiên do quy ước" (sammutideva). Trong các đoạn như "giáo pháp của vị ấy, vị thiên-trung-thiên (devātideva), vị thấy tất cả", từ này được dùng theo nghĩa "chư thiên do thanh tịnh" (visuddhideva). Vì rằng, khi trạng thái siêu việt (atideva) của Đức Thế Tôn trong số các vị trời thanh tịnh được nói đến, thì trạng thái trời thanh tịnh của các vị khác cũng đã được nói đến. Trong các đoạn như "Chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương sống lâu, có sắc đẹp, nhiều an lạc" (Trường Bộ Kinh 3.337), từ này được dùng theo nghĩa "chư thiên do hóa sanh" (upapattideva). Ở đây cũng vậy, nên hiểu theo nghĩa "chư thiên do hóa sanh". Còn về nghĩa của từ – vị ấy "tỏa sáng" (dibbati) bằng oai lực phước báu của mình, "vui chơi" (kīḷati), "đùa giỡn" (laḷati), "thích thú" (ramati) với năm dục lạc; hoặc, theo cách đã nói ở dưới, vị ấy "chiếu sáng" (jotati), "rực rỡ" (obhāsati), và "đi" (gacchati) trên không trung bằng thiên cung, nên gọi là "devī". Cụm từ "Tvaṃ devī" (Này thiên nữ) là ở hô cách, số ít. "Mahānubhāve" (có đại oai lực) nghĩa là có oai lực cao cả (uḷārappabhāve), và oai lực ấy của vị thiên nữ đã được chỉ ra ở dưới bằng hai câu kệ.

Manussabhūtāti ettha manassa ussannatāya manussā, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –

Ở đây, trong từ "Manussabhūtā", "người" (manussā) là do tâm (manas) ưu việt (ussannatā); họ có tâm được vun bồi (upacitamānasā), có tâm với các phẩm chất cao thượng (ukkaṭṭhaguṇacittā) nhờ các phẩm chất như có niệm, dũng cảm, và thích hợp với phạm hạnh. Vậy họ là ai? Là những chúng sanh đặc biệt cư ngụ ở cõi Diêm-phù-đề (Jambudīpa). Vì thế, Đức Thế Tôn đã nói –

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā, satimanto, idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).

"Này các Tỳ khưu, do ba phương diện, loài người ở Diêm-phù-đề (Jambudīpa) vượt trội hơn loài người ở Bắc-câu-lô-châu (Uttarakuru) và chư thiên ở cõi trời Ba mươi ba (Tāvatiṃsa). Do ba phương diện nào? Họ dũng cảm, có niệm, và ở đây có đời sống phạm hạnh" (Tăng Chi Bộ Kinh 9.21).

Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā ettheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’tveva paññāyiṃsūti eke.

Thật vậy, các vị Phật Thế Tôn, các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, các vị Đại Thinh văn, các vị Chuyển luân vương, và các chúng sanh có đại oai lực khác đều sanh ra ở đây. Một số vị cho rằng, do có hình sắc v.v... tương tự với họ, nên những người ở các đại châu khác cùng với những người ở các tiểu châu cũng được biết đến là "người".

Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā ‘‘manussā’’ti vuccantīti.

Các vị khác lại nói: "Người" (manussā) là do tâm (manas) đi kèm với tham v.v... và vô tham v.v... được ưu việt (ussannatā). Vì rằng, ở những chúng sanh thuộc loài người, đặc biệt tham v.v... và vô tham v.v... rất mạnh mẽ (ussannā). Do tham v.v... mạnh mẽ, họ hoàn thiện con đường đến cõi khổ (apāyamagga); do vô tham v.v... mạnh mẽ, họ hoàn thiện con đường đến cõi vui (sugatimagga) và con đường dẫn đến Niết-bàn (nibbānagāmimagga). Do đó, vì tâm đi kèm với tham v.v... và vô tham v.v... được ưu việt, nên những chúng sanh đặc biệt ở bốn đại châu cùng với những người ở các tiểu châu được gọi là "người".

Lokiyā [Pg.17] pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati. Paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā’’ti vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti. Manussesu bhūtā jātā, manussabhāvaṃ vā pattāti manussabhūtā.

Còn các học giả thế gian nói rằng "người" (manussā) là do là con cháu (apaccabhāvena) của Manu. Manu là người ở kiếp đầu tiên, là người khởi đầu cho quy ước của thế gian, người phân định điều lợi và không lợi, ở địa vị như cha của các chúng sanh; vị ấy trong giáo pháp được gọi là "Mahāsammata" (Đại Đồng Ý). Các chúng sanh sống theo lời giáo huấn và chỉ dạy của vị ấy, một cách trực tiếp hay gián tiếp, được gọi là "người" vì họ giống như con cái. Chính vì thế, họ được gọi là "māṇavā" và "manujā". "Manussabhūtā" có nghĩa là đã sanh ra, đã hiện hữu (bhūtā jātā) trong loài người, hoặc đã đạt được (pattā) thân người.

Kimakāsi puññanti kiṃ dānasīlādippabhedesu kīdisaṃ pujjabhāvaphalanibbattanato, yattha sayaṃ uppannaṃ, taṃ santānaṃ punāti visodhetīti ca ‘‘puñña’’nti laddhanāmaṃ sucaritaṃ kusalakammaṃ akāsi, upacini nibbattesīti attho. Jalitānubhāvāti sabbaso vijjotamānapuññiddhikā.

"Kimakāsi puññaṃ" (đã làm phước gì?) có nghĩa là: đã làm (akāsi), đã tích lũy (upacini), đã tạo ra (nibbattesi) thiện hạnh (sucaritaṃ), thiện nghiệp (kusalakammaṃ) nào trong các loại như bố thí, trì giới v.v...? Thiện nghiệp này được đặt tên là "phước" (puñña) vì nó tạo ra quả là trạng thái đáng được cúng dường (pujjabhāva), và vì nó thanh lọc (punāti), làm trong sạch (visodheti) dòng tâm thức (santāna) nơi nó sanh khởi. "Jalitānubhāvā" (oai lực rực rỡ) có nghĩa là có oai lực phước báu chiếu sáng khắp nơi (sabbaso vijjotamānapuññiddhikā).

Kasmā panettha ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti vuttaṃ, kiṃ aññāsu gatīsu puññakiriyā natthīti? No natthi. Yasmā nirayepi nāma kāmāvacarakusalacittapavatti kadāci labbhateva, kimaṅgaṃ panaññattha, nanu avocumhā ‘‘diṭṭhasaṃsandanā pucchā’’ti. Tasmā mahāthero manussattabhāve ṭhatvā puññakammaṃ katvā uppannaṃ taṃ disvā bhūtatthavasena pucchanto ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti avoca.

Tại sao ở đây lại nói "manussabhūtā kimakāsi puññaṃ" (khi là người, đã làm phước gì?)? Phải chăng ở các cõi khác không có việc làm phước? Không phải là không có. Vì ngay cả trong địa ngục, đôi khi sự khởi lên của tâm thiện Dục giới vẫn có thể có được, huống chi là ở nơi khác. Chẳng phải chúng tôi đã nói rằng đây là "câu hỏi để đối chiếu với điều đã thấy" (diṭṭhasaṃsandanā pucchā) sao? Do đó, vị Đại Trưởng lão, khi thấy vị thiên nữ ấy đã sanh lên do làm phước nghiệp khi còn ở trong thân người, đã hỏi theo sự thật (bhūtatthavasena) và nói rằng: "Khi là người, đã làm phước gì?".

Atha vā aññāsu gatīsu ekantasukhatāya ekantadukkhatāya dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa sudullabhabhāvato. Kadāci uppajjamānopi yathāvuttakāraṇena uḷāro vipulo na ca hoti, manussagatiyaṃ pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti. Dukkhūpanissayā hi saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato na aggimhi tāpanaṃ udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya visesapaccayo, tāpetvā pana pamāṇayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā ca puññakiriyāya [Pg.18] na visesapaccayo hoti. Sati pana dukkhasantāpane pamāṇayogato sukhūpabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā uppajjati, uppajjamānā ca mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhachedanasamatthā ca hoti, tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

Hoặc là, ở các cõi khác, do hoàn toàn an lạc, hoặc hoàn toàn đau khổ, hoặc có quá nhiều đau khổ, nên cơ hội để làm phước không dễ có được, vì sự hội đủ các duyên như được thân cận bậc chân nhân rất khó có được. Dù đôi khi (việc làm phước) có sanh khởi, nhưng vì lý do đã nói, nó không cao thượng và rộng lớn. Còn ở cõi người, do có nhiều an lạc, cơ hội làm phước dễ có được, vì sự hội đủ các duyên như được thân cận bậc chân nhân phần lớn là dễ có được. Và nỗi khổ nào sanh khởi ở đó, nỗi khổ ấy cũng đặc biệt là duyên y chỉ (upanissaya) cho việc làm phước. Vì rằng, tín (saddhā) có khổ làm duyên y chỉ. Ví như khi rèn một lưỡi dao bằng búa sắt, việc chỉ nung nó trong lửa hoặc chỉ nhúng nó vào nước không phải là duyên đặc biệt để nó có khả năng cắt bén; nhưng sau khi nung, việc nhúng vào nước một cách vừa phải lại là duyên đặc biệt cho khả năng ấy. Cũng vậy, việc một chúng sanh hoàn toàn đau khổ, có nhiều đau khổ, hoặc hoàn toàn an lạc không phải là duyên đặc biệt cho việc làm phước. Nhưng khi có sự nung nấu của khổ và sự tăng trưởng của lạc một cách vừa phải, việc làm phước có được duyên y chỉ và sanh khởi; và khi sanh khởi, nó có oai lực lớn (mahājutikā), có ảnh hưởng rộng (mahāvipphārā), và có khả năng đoạn trừ các pháp đối nghịch. Do đó, thân người là duyên đặc biệt cho việc làm phước. Vì thế, đã nói rằng: "Khi là người, đã làm phước gì?". Phần còn lại thì dễ hiểu.

4. Evaṃ pana therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sā devatā attamanā’’ti gāthā vuttā. Kena panāyaṃ gāthā vuttā? Dhammasaṅgāhakehi. Tattha sāti yā pubbe ‘‘pucchāmi taṃ devi mahānubhāve’’ti vuttā, sā. Devatāti devaputtopi brahmāpi devadhītāpi vuccati. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1; khu. pā. 5.1) hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto devoyeva devatāti katvā. Tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmavimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

4. Vả lại, vị thiên nữ ấy, được trưởng lão hỏi như vậy, đã giải đáp câu hỏi. Để trình bày ý nghĩa ấy, câu kệ “vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ” đã được nói lên. Lại nữa, câu kệ này do ai nói? Do các vị kết tập tạng điển. Ở đây, “vị ấy” là vị đã được nói đến trước đây: “Thưa thiên nữ đại thần lực, tôi xin hỏi ngài.” Về từ “devatā,” cả thiên tử, phạm thiên, và thiên nữ đều được gọi như vậy. Thật vậy, trong các đoạn như “Khi ấy, một vị thiên tử nào đó, vào lúc đêm đã mãn, với dung sắc thù thắng,” thiên tử được gọi là “devatā,” do được hiểu là “chính thiên nhân là devatā.” Tương tự, trong các đoạn như “Bảy trăm vị thiên nhân cao quý ấy, từ cõi Phạm thiên hiện ra,” các vị Phạm thiên (được gọi là devatā).

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti. (vi. va. 75) –

“Này thiên nữ, ngài đứng đó với dung sắc thù thắng, chiếu sáng khắp mọi phương trời, như sao mai Osadhī.”

Ādīsu devadhītā. Idhāpi devadhītā eva daṭṭhabbā. Attamanāti tuṭṭhamanā pītisomanassehi gahitamanā. Pītisomanassasahagatañhi cittaṃ domanassassa anokāsato tehi taṃ sakaṃ katvā gahitaṃ viya hoti. Attamanāti vā sakamanā. Anavajjapītisomanassasampayuttañhi cittaṃ sampati āyatiñca taṃsamaṅgino hitasukhāvahato ‘‘saka’’nti vattabbataṃ labhati, na itaraṃ.

Trong các đoạn trên, (devatā có nghĩa là) thiên nữ. Ở đây cũng nên hiểu là thiên nữ. “Với tâm hoan hỷ” (attamanā) nghĩa là với tâm hài lòng, tâm được thọ nhận bởi hỷ và hoan hỷ. Thật vậy, tâm tương ưng với hỷ và hoan hỷ, vì không có chỗ cho sầu muộn, nên dường như đã bị chúng chiếm lấy làm của riêng. Hoặc “attamanā” có nghĩa là tâm của chính mình. Thật vậy, tâm tương ưng với hỷ và hoan hỷ vô tội, vì mang lại lợi ích và hạnh phúc cho người có được nó cả trong hiện tại và tương lai, nên được gọi là “của mình,” chứ không phải loại tâm khác.

Moggallānenāti moggallānagottassa brāhmaṇamahāsālassa puttabhāvato so mahāthero gottavasena ‘‘moggallāno’’ti paññāto, tena moggallānena. Pucchitāti diṭṭhasaṃsandanavasena pucchitā, attamanā sā devatā pañhaṃ byākāsīti yojanā. Attamanatā cassā ‘‘tampi nāma parittakampi kammaṃ evaṃ mahatiyā dibbasampattiyā kāraṇaṃ ahosī’’ti pubbepi sā attano puññaphalaṃ paṭicca antarantarā somanassaṃ paṭisaṃvedeti, idāni pana ‘‘aññatarassa therassa katopi nāma kāro evaṃ uḷāraphalo, ayaṃ pana buddhānaṃ aggasāvako uḷāraguṇo mahānubhāvo[Pg.19], imampi passituṃ nipaccakārañca kātuṃ labhāmi, mama puññaphalapaṭisaṃyuttameva ca pucchaṃ karotī’’ti dvīhi kāraṇehi uppannā. Evaṃ sañjātabalavapītisomanassā sā therassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā pañhaṃ puṭṭhā byākāsi.

“Bởi ngài Moggallāna” (moggallānenāti): Vị đại trưởng lão ấy được biết đến với tên “Moggallāna” theo dòng họ, vì ngài là con trai của một vị Bà-la-môn đại phú thuộc dòng họ Moggallāna. “Được hỏi” (pucchitā): được hỏi với mục đích đối chiếu những gì đã thấy. Cú pháp ở đây là: vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ, đã giải đáp câu hỏi. Sự hoan hỷ của vị ấy phát sinh từ hai nguyên nhân: thứ nhất, ngay cả trước đây, vị ấy thỉnh thoảng vẫn cảm nhận được sự hoan hỷ khi suy xét về quả phước của mình, rằng: “Ồ, một hành động dù nhỏ nhoi như vậy lại có thể là nguyên nhân cho tài sản thiên giới to lớn đến thế!”; và thứ hai, bây giờ lại có thêm lý do: “Sự cúng dường dâng lên một vị trưởng lão nào đó lại có kết quả to lớn như vậy! Vị này lại là Thượng thủ Thanh văn của các vị Phật, có phẩm hạnh cao quý, có đại thần lực. Ta lại có cơ hội được gặp ngài và đảnh lễ. Và ngài lại hỏi một câu hỏi liên quan đến chính quả phước của ta.” Do đó, với hỷ và hoan hỷ mãnh liệt phát sinh như vậy, vị ấy đã cúi đầu chấp nhận lời của trưởng lão và giải đáp câu hỏi đã được đặt ra.

Pañhanti ñātuṃ icchitaṃ taṃ atthaṃ viyākāsi kathesi vissajjesi. Kathaṃ pana byākāsi? Puṭṭhāti puṭṭhākārato, pucchitākārenevāti attho. Ettha hi ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vacanaṃ visesatthaniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Siddhe hi sati ārambho visesatthañāpakova hoti. Ko paneso visesattho? Byākaraṇassa pucchānurūpatā. Yañhi kammaphalaṃ dassetvā tassa kāraṇabhūtaṃ kammaṃ pucchitaṃ, tadubhayassa aññamaññānurūpabhāvavibhāvanā. Yena ca ākārena pucchā pavattā atthato ca byañjanato ca, tadākārassa byākaraṇassa pucchānurūpatā, tathā ceva vissajjanaṃ pavattaṃ. Iti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vuttaṃ.

“Câu hỏi” (pañhaṃ): Vị ấy đã giải thích, đã trình bày, đã giải đáp ý nghĩa mà ngài muốn biết. Nhưng vị ấy đã giải đáp như thế nào? “Được hỏi” (puṭṭhā): theo cách thức được hỏi; nghĩa là, đúng theo cách thức đã được hỏi. Ở đây, cần hiểu rằng sau khi đã nói “được hỏi” (pucchitā), việc nói lại “được hỏi” (puṭṭhā) là để xác định một ý nghĩa đặc biệt. Thật vậy, khi một điều đã được xác lập, việc bắt đầu lại chỉ nhằm mục đích chỉ ra một ý nghĩa đặc biệt. Ý nghĩa đặc biệt đó là gì? Đó là sự tương ứng của câu trả lời với câu hỏi. Tức là, sau khi đã chỉ ra quả của nghiệp, nghiệp là nguyên nhân của quả đó đã được hỏi đến, thì việc làm rõ sự tương ứng lẫn nhau của cả hai (nghiệp và quả). Và câu trả lời có sự tương ứng với câu hỏi theo cách thức mà câu hỏi đã được đặt ra, cả về ý nghĩa lẫn văn tự; và câu trả lời đã diễn ra đúng như vậy. Do đó, để chỉ ra ý nghĩa đặc biệt này, sau khi đã nói “pucchitā,” lại nói thêm “puṭṭhā.”

‘‘Pucchitā’’ti vā tāya devatāya visesanamukhena puṭṭhabhāvassa pañhabyākaraṇassa ca kāraṇakittanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādinā therena pucchīyatīti pucchā, tāya devatāya katakammaṃ, tassā pucchāya kāritā ācikkhitā vāti sā devatā ‘‘pucchitā’’ti vuttā. Yasmā pucchitā pucchiyamānassa kammassa kāritā, tasmā pañhaṃ puṭṭhā. Yasmā ca pucchitā pucchiyamānassa kammassa ācikkhanasabhāvā, tasmā pañhaṃ byākāsīti. Yassa kammassidaṃ phalanti idaṃ ‘‘pañha’’nti vuttassa atthassa sarūpadassanaṃ. Ayaṃ cettha attho – idaṃ pucchantassa pucchiyamānāya ca paccakkhabhūtaṃ anantaraṃ vuttappakāraṃ puññaphalaṃ, yassa kammassa taṃ ñātuṃ icchitattā pañhanti vuttaṃ puññakammaṃ byākāsīti.

Hoặc, từ “được hỏi” (pucchitā) được dùng như một tính từ cho vị thiên nữ ấy, để nêu lên lý do cho việc được hỏi và việc giải đáp câu hỏi. Điều này có nghĩa là: vì vị ấy được trưởng lão hỏi bằng câu “Do đâu mà ngài có dung sắc như vậy?,” nên đó là một “câu hỏi” (pucchā). Nghiệp do vị thiên nữ ấy đã làm được câu hỏi đó gợi lên hoặc giải thích, do đó vị thiên nữ ấy được gọi là “người được hỏi” (pucchitā). Bởi vì người được hỏi (pucchitā) là người đã thực hiện nghiệp đang được hỏi đến, cho nên vị ấy đã “được hỏi” (puṭṭhā) câu hỏi (pañhaṃ). Và bởi vì người được hỏi (pucchitā) có khả năng giải thích nghiệp đang được hỏi đến, cho nên vị ấy đã “giải đáp” (byākāsi) câu hỏi (pañhaṃ). Cụm từ “đây là quả của nghiệp nào” là sự trình bày cụ thể về ý nghĩa của từ được gọi là “câu hỏi” (pañhaṃ). Và đây là ý nghĩa trong trường hợp này: quả phước này, vốn hiển nhiên trước mắt người hỏi và người được hỏi, và có những đặc điểm đã được nói đến ngay trước đó, là quả của nghiệp nào – vị ấy đã giải đáp về nghiệp phước thiện đó, vốn được gọi là “câu hỏi” (pañhaṃ) do có sự mong muốn được biết.

5. Ahaṃ manussesūtiādi pañhassa byākaraṇākāro. Tattha ahanti devatā attānaṃ niddisati. ‘‘Manussesū’’ti vatvā puna ‘‘manussabhūtā’’ti vacanaṃ tadā attani manussaguṇānaṃ vijjamānatādassanatthaṃ. Yo hi manussajātikova samāno pāṇātipātādiṃ akattabbaṃ katvā daṇḍāraho tattha tattha rājādito hatthacchedādikammakāraṇaṃ pāpuṇanto [Pg.20] mahādukkhaṃ anubhavati, ayaṃ manussanerayiko nāma. Aparo manussajātikova samāno pubbekatakammunā ghāsacchādanampi na labhati, khuppipāsābhibhūto dukkhabahulo katthaci patiṭṭhaṃ alabhamāno vicarati, ayaṃ manussapeto nāma. Aparo manussajātikova samāno parādhīnavutti paresaṃ bhāraṃ vahanto bhinnamariyādo vā anācāraṃ ācaritvā parehi santajjito maraṇabhayabhīto gahananissito dukkhabahulo vicarati hitāhitaṃ ajānanto niddājighacchādukkhavinodanādiparo, ayaṃ manussatiracchāno nāma. Yo pana attano hitāhitaṃ jānanto kammaphalaṃ saddahanto hirottappasampanno dayāpanno sabbasattesu saṃvegabahulo akusalakammapathe parivajjento kusalakammapathe samācaranto puññakiriyavatthūni paripūreti, ayaṃ manussadhamme patiṭṭhito paramatthato manusso nāma. Ayampi tādisā ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti. Manusse sattanikāye manussabhāvaṃ pattā manussadhammañca appahāya ṭhitāti attho.

5. “Ahaṃ manussesūtiādi” (Ta là người trong loài người, v.v...) là cách thức trả lời câu hỏi. Ở đây, “ahaṃ” (ta) là thiên nữ chỉ về chính mình. Sau khi nói “manussesū” (trong loài người), lại nói “manussabhūtā” (là người) là nhằm mục đích cho thấy sự hiện hữu các phẩm chất của con người nơi bản thân vào lúc ấy. Thật vậy, người nào sanh làm người, nhưng lại làm những điều không nên làm như sát sanh, v.v..., đáng bị trừng phạt, phải chịu sự trừng phạt như bị chặt tay, v.v... từ các vị vua ở nơi này nơi kia, và phải chịu đựng khổ đau to lớn, người ấy được gọi là người địa ngục (manussanerayiko). Một người khác, sanh làm người, nhưng do nghiệp đã tạo trong quá khứ nên không có được cả thức ăn và y phục, bị đói khát hành hạ, nhiều khổ đau, đi lang thang không tìm được nơi nương tựa, người ấy được gọi là người ngạ quỷ (manussapeto). Một người khác, sanh làm người, sống phụ thuộc vào người khác, gánh vác gánh nặng cho người khác, hoặc là người phá vỡ giới hạn, sau khi thực hành tà hạnh, bị người khác đe dọa, sợ hãi cái chết, nương náu trong rừng rậm, nhiều khổ đau, đi lang thang không biết điều lợi điều hại, chỉ chuyên tâm xua tan buồn ngủ, đói khát và khổ đau, người ấy được gọi là người bàng sanh (manussatiracchāno). Còn người nào biết điều lợi điều hại cho mình, tin tưởng vào nghiệp và quả của nghiệp, có tàm có quý, có lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sanh, nhiều xúc động, tránh xa các ác nghiệp đạo, thực hành các thiện nghiệp đạo, viên mãn các phước sự, người này được thiết lập trong pháp của con người, theo nghĩa chân đế được gọi là người (manusso). Vị thiên nữ này cũng đã từng như vậy. Do đó, có lời nói “manussesu manussabhūtā” (là người trong loài người). Nghĩa là: đã đạt được thân người trong chúng sanh loài người, và đã an trú không từ bỏ pháp của con người.

Abbhāgatānanti abhiāgatānaṃ, sampattaāgantukānanti attho. Duvidhā hi āgantukā atithi abbhāgatoti. Tesu kataparicayo āgantuko atithi, akataparicayo abbhāgato. Kataparicayo akataparicayopi vā puretaraṃ āgato atithi, bhojanavelāyaṃ upaṭṭhito sampati āgato abbhāgato. Nimantito vā bhattena atithi, animantito abbhāgato. Ayaṃ pana akataparicayo animantito sampati āgato ca, taṃ sandhāyāha ‘‘abbhāgatāna’’nti, garukārena panettha bahuvacanaṃ vuttaṃ. Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ. Yaṃkiñci nisīdanayoggaṃ, idha pana pīṭhaṃ adhippetaṃ, tassa ca appakattā anuḷārattā ca ‘‘āsanaka’’nti āha. Adāsinti ‘‘idamassa therassa dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissati mahānisaṃsa’’nti sañjātasomanassā kammaṃ kammaphalañca saddahitvā tassa therassa paribhogatthāya adāsiṃ, nirapekkhapariccāgavasena pariccajinti attho.

“Abbhāgatānaṃ” có nghĩa là “đến những vị đã đến”, nghĩa là đến những vị khách Tăng đã đến. Thật vậy, khách (āgantukā) có hai loại: atithi và abbhāgata. Trong đó, vị khách đã quen biết (kataparicayo) là atithi; vị khách chưa quen biết (akataparicayo) là abbhāgata. Hoặc, người đã quen biết hay chưa quen biết nhưng đến trước giờ ăn là atithi; người có mặt vào giờ ăn, đến ngay lúc đó là abbhāgata. Hoặc, người được mời dùng bữa là atithi; người không được mời là abbhāgata. Vị thiên nữ này, vì ám chỉ đến những vị khách chưa quen biết, không được mời và đến ngay lúc đó, nên đã nói “abbhāgatānaṃ”; ở đây, số nhiều được dùng để biểu thị sự tôn kính. “Āsanaṃ” (chỗ ngồi) là nơi người ta ngồi. Bất cứ vật gì thích hợp để ngồi. Nhưng ở đây, nó có nghĩa là cái ghế đẩu (pīṭhaṃ). Và vì nó nhỏ và không lớn, nên bà nói là “āsanakaṃ” (cái ghế nhỏ). “Adāsiṃ” (tôi đã cúng dường) có nghĩa là: với tâm hoan hỷ sanh khởi rằng “Vật này được dâng cúng đến vị trưởng lão sẽ mang lại quả lớn, lợi ích lớn cho ta”, và với lòng tin vào nghiệp và quả của nghiệp, tôi đã cúng dường cho vị trưởng lão ấy sử dụng; nghĩa là tôi đã từ bỏ theo cách xả thí không luyến tiếc.

Abhivādayinti abhivādanamakāsiṃ, pañcapatiṭṭhitena dakkhiṇeyyapuggale vandinti anto. Vandamānā hi taṃ tāyeva vandanakiriyāya vandiyamānaṃ ‘‘sukhinī hohi, arogā hohī’’tiādinā āsivādaṃ atthato vadāpesi [Pg.21] nāma. Añjalikaṃ akāsinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggaṇhantī guṇavisiṭṭhānaṃ apacāyanaṃ akāsinti attho. Yathānubhāvanti yathābalaṃ, tadā mama vijjamānavibhavānurūpanti attho. Adāsi dānanti annapānādideyyadhammapariccāgena dakkhiṇeyyaṃ bhojentī dānamayaṃ puññaṃ pasaviṃ.

“Abhivādayiṃ” (tôi đã đảnh lễ) có nghĩa là tôi đã thực hiện sự đảnh lễ; tôi đã đảnh lễ bậc đáng cúng dường bằng thể năm vóc sát đất (pañcapatiṭṭhitena). Thật vậy, khi đảnh lễ, chính bằng hành động đảnh lễ ấy, bà đã làm cho vị được đảnh lễ nói lên lời chúc phúc, về mặt ý nghĩa, như là: “Mong cô được an lạc, mong cô được vô bệnh”, v.v... “Añjalikaṃ akāsiṃ” (tôi đã chắp tay) có nghĩa là: trong khi đưa hai tay chắp lại, sáng ngời với ánh sáng tỏa ra từ mười đầu móng tay, lên trên đầu, tôi đã thể hiện sự tôn kính đối với những bậc có đức hạnh đặc biệt. “Yathānubhāvaṃ” (tùy theo khả năng) có nghĩa là tùy theo sức lực; nghĩa là, tương xứng với tài sản mà tôi có được vào lúc đó. “Adāsi dānaṃ” (tôi đã bố thí) có nghĩa là: bằng việc xả thí các vật dụng nên cúng dường như đồ ăn thức uống, v.v..., và dâng cúng bữa ăn đến bậc đáng cúng dường, tôi đã tạo ra phước báu thuộc về sự bố thí.

Ettha ca ‘‘aha’’nti idaṃ kammassa phalassa ca ekasantatipatitatādassanena sambandhabhāvadassanaṃ, ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti idaṃ tassā puññakiriyāya adhiṭṭhānabhūtasantānavisesadassanaṃ, ‘‘abbhāgatāna’’nti idaṃ cittasampattidassanañceva khettasampattidassanañca dānassa viya paṭiggahaṇassa ca kiñci anapekkhitvā pavattitabhāvadīpanato. ‘‘Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dāna’’nti idaṃ bhogasāradānadassanaṃ, ‘‘abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsi’’nti idaṃ kāyasāradānadassanaṃ.

Và ở đây, từ “ahaṃ” (ta) cho thấy sự liên quan (giữa các kiếp) bằng cách chỉ ra rằng nghiệp và quả của nghiệp cùng nằm trong một dòng tương tục duy nhất. Cụm từ “manussesu manussabhūtā” (là người trong loài người) cho thấy dòng tương tục đặc biệt đã làm nền tảng cho hành động phước thiện ấy. Cụm từ “abbhāgatānaṃ” (đến các vị khách) cho thấy cả sự viên mãn của tâm (cittasampatti) và sự viên mãn của phước điền (khettasampatti), bởi vì nó cho thấy rằng (hành động) đã được tiến hành mà không trông đợi bất cứ điều gì về phía vật thí cũng như người nhận thí. Cụm từ “Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dānaṃ” (tôi đã cúng dường ghế ngồi và đã bố thí tùy theo khả năng) cho thấy sự bố thí tinh túy của tài sản. Cụm từ “abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ” (tôi đã đảnh lễ, tôi đã chắp tay) cho thấy sự bố thí tinh túy của thân.

6. Tenāti tena yathāvuttena puññena hetubhūtena. Meti ayaṃ me-saddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.65; ma. ni. 1.281; saṃ. ni. 1.172) karaṇe āgato, mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.182; a. ni. 4.257) sampadāne, mayhanti attho. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu (ma. ni. 1.206; saṃ. ni. 4.14; a. ni. 3.104) sāmiatthe āgato, idhāpi sāmiatthe eva, mamāti attho. Svāyaṃ me-saddo tena me puññenāti ca me etādisoti ca ubhayattha sambandhitabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

6. “Tena” (do đó) có nghĩa là: do phước nghiệp đã nói ở trên, vốn là nguyên nhân. “Me” (của tôi): từ “me” này, trong các đoạn kinh như “kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ” (pháp này đã được ta chứng ngộ một cách khó khăn, thôi đừng nên công bố), v.v..., được dùng theo nghĩa công cụ cách (karaṇe), có nghĩa là “mayā” (bởi tôi). Trong các đoạn kinh như “sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū” (lành thay, bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy thuyết pháp vắn tắt cho con), v.v..., nó được dùng theo nghĩa chỉ định cách (sampadāne), có nghĩa là “mayhaṃ” (cho tôi). Trong các đoạn kinh như “pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato” (này các Tỳ khưu, trước khi giác ngộ, khi còn là Bồ-tát chưa giác ngộ, ta đã...), v.v..., nó được dùng theo nghĩa sở hữu cách (sāmiatthe), và ở đây cũng vậy, nó mang nghĩa sở hữu cách, có nghĩa là “mama” (của tôi). Từ “me” này nên được liên kết ở cả hai nơi: “tena me puññena” (do phước nghiệp ấy của tôi) và “me etādiso” (sắc tướng này của tôi là như vậy). Phần còn lại thì theo như cách đã được giải thích.

Evaṃ tāya devatāya pañhe byākate āyasmā mahāmoggallāno vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā saparivārāya tassā devatāya sātthikā ahosi. Thero tato manussalokaṃ āgantvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Gāthā eva pana saṅgahaṃ āruḷhāti.

Khi câu hỏi được vị thiên nữ ấy trả lời như vậy, Tôn giả Mahāmoggallāna đã thuyết giảng giáo pháp một cách chi tiết. Bài pháp ấy đã mang lại lợi ích cho vị thiên nữ ấy cùng với đoàn tùy tùng. Vị Trưởng lão từ đó trở về cõi người và đã trình bày toàn bộ sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, lấy sự việc ấy làm duyên khởi (aṭṭhuppatti), đã thuyết pháp cho hội chúng đã vân tập. Tuy nhiên, chỉ có các câu kệ là được đưa vào kỳ kết tập.

Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Ghế Ngồi thứ nhất đã kết thúc.

2. Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā

2. Phần giải thích về Thiên cung Ghế Ngồi thứ hai.

Pīṭhaṃ [Pg.22] te veḷuriyamayanti dutiyapīṭhavimānaṃ. Tassa aṭṭhuppatti ca atthavaṇṇanā ca paṭhame vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – sāvatthivāsinī kira ekā itthī attano gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ ekaṃ theraṃ passitvā pasannacittā tassa āsanaṃ dentī attano pīṭhaṃ upari nīlavatthena attharitvā adāsi. Tena tassā devaloke nibbattāya veḷuriyamayaṃ pallaṅkavimānaṃ nibbattaṃ. Tena vuttaṃ –

Thiên cung chuyện về chiếc ghế báu thứ nhì (được bắt đầu) bằng câu: Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ. Sự phát sanh và sự giải thích ý nghĩa của thiên cung chuyện ấy nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày ở (thiên cung chuyện) thứ nhất. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt: Tương truyền, có một người phụ nữ ở tại Sāvatthī, sau khi nhìn thấy một vị trưởng lão đã đi vào nhà của mình để khất thực, tâm sanh hoan hỷ, trong khi dâng cúng chỗ ngồi cho vị ấy, đã trải tấm vải màu xanh dương lên trên chiếc ghế nhỏ của mình rồi dâng cúng. Do (phước báo) ấy, khi vị nữ nhân ấy tái sanh ở cõi trời, thiên cung có giường nằm được làm bằng ngọc lưu ly đã hiện khởi. Do vậy, điều ấy đã được nói đến.

8.

8.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

“Chiếc ghế báu của ngài được làm bằng ngọc lưu ly, thật là cao quý, di chuyển nhanh như ý, đi đến bất cứ nơi đâu mong muốn. Này thiên nữ đã được trang điểm, mang vòng hoa, vận y phục đẹp, ngài tỏa sáng như tia chớp ở trên đỉnh mây.”

9.

9.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nhân gì ngài có được dung sắc như thế? Do nhân gì (mọi việc) ở đây của ngài được thành tựu? Và các tài sản nào khả ái đối với tâm ý, (tất cả) đều sanh khởi cho ngài.”

10.

10.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi ngài, khi là người ở cõi người, ngài đã làm phước nghiệp gì? Do nhân gì ngài có oai lực rực rỡ như thế, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

11.

11.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, tâm trí vui mừng, được ngài Moggallāna hỏi, khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng: ‘Đây là quả của nghiệp ấy.’”

12.

12.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, tôi đã dâng cúng chỗ ngồi cho các vị khách. Tôi đã đảnh lễ, đã chắp tay, và đã dâng cúng vật thí theo khả năng của mình.”

13.

13.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nhân ấy, tôi có được dung sắc như thế. Do nhân ấy, (mọi việc) ở đây của tôi được thành tựu. Và các tài sản nào khả ái đối với tâm ý, (tất cả) đều sanh khởi cho tôi.”

14.

14.

‘‘Akkhāmi [Pg.23] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa Tỳ khưu có đại oai lực, tôi sẽ trình bày cho ngài, khi là người ở cõi người, tôi đã làm phước nghiệp gì. Do nhân ấy, tôi có oai lực rực rỡ như thế, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

8. Tattha veḷuriyamayanti veḷuriyamaṇimayaṃ. Veḷuriyamaṇi nāma viḷūrapabbatassa viḷūragāmassa ca avidūre uppajjanakamaṇi. Tassa kira viḷūragāmaṭṭhāne ākaro, viḷūrassa pana avidūre bhavattā veḷuriyanteva paññāyittha. Taṃsadisavaṇṇanibhatāya devalokepissa tatheva nāmaṃ jātaṃ yathā taṃ manussaloke laddhanāmavaseneva devaloke devaputtānaṃ. Taṃ pana mayūragīvavaṇṇaṃ vā hoti, vāyasapattavaṇṇaṃ vā, siniddhaveṇupattavaṇṇaṃ vā. Idha pana mayūragīvavaṇṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamapīṭhavimāne vuttasadisamevāti.

8. Ở đó, (cụm từ) veḷuriyamayaṃ có nghĩa là được làm bằng ngọc lưu ly. Ngọc được gọi là lưu ly là loại ngọc được phát sanh ở nơi không xa núi Viḷūra và làng Viḷūra. Tương truyền, mỏ của loại ngọc ấy ở tại địa điểm của làng Viḷūra, tuy nhiên do ở không xa (làng) Viḷūra nên đã được biết đến là veḷuriya. Do có màu sắc tương tự như thế nên ở cõi trời, tên gọi của nó cũng sanh khởi y như vậy, giống như trường hợp tên gọi của các vị thiên tử ở cõi trời (được đặt) theo tên gọi đã nhận được ở cõi người. Hơn nữa, loại ngọc ấy có màu sắc giống như cổ con công, hoặc có màu sắc giống như cánh con quạ, hoặc có màu sắc giống như lá tre xanh mướt. Tuy nhiên, ở đây nên được hiểu là có màu sắc giống như cổ con công. Tất cả phần còn lại thì tương tự như đã được trình bày ở thiên cung chuyện về chiếc ghế báu thứ nhất.

Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích thiên cung chuyện về chiếc ghế báu thứ nhì đã kết thúc.

3. Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā

3. Phần giải thích thiên cung chuyện về chiếc ghế báu thứ ba

Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayanti tatiyapīṭhavimānaṃ. Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ. Aññataro kira khīṇāsavatthero rājagahe piṇḍāya caritvā bhattaṃ gahetvā upakaṭṭhe kāle bhattakiccaṃ kātukāmo ekaṃ vivaṭadvāragehaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ pana gehe gehasāminī itthī saddhā pasannā therassa ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘etha, bhante, idha nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti attano bhaddapīṭhaṃ paññāpetvā upari pītavatthaṃ attharitvā nirapekkhapariccāgavasena adāsi, ‘‘idaṃ me puññaṃ āyatiṃ sovaṇṇapīṭhapaṭilābhāya hotū’’ti patthanañca paṭṭhapesi. Atha there tattha nisīditvā bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā uṭṭhāya gacchante ‘‘bhante, idamāsanaṃ tumhākaṃyeva pariccattaṃ, mayhaṃ anuggahatthaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero tassā anukampāya taṃ pīṭhaṃ sampaṭicchitvā saṅghassa dāpesi. Sā aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.24] nibbattītiādi sabbaṃ paṭhamavimānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tena vuttaṃ –

Thiên cung chuyện về chiếc ghế báu thứ ba (được bắt đầu) bằng câu: Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ. Câu chuyện của thiên cung chuyện ấy đã phát sanh ở thành Rājagaha. Tương truyền, có một vị trưởng lão lậu tận, sau khi đi khất thực ở thành Rājagaha và đã nhận được vật thực, vào lúc gần đến giờ (ngọ), với mong muốn thọ thực, đã đi đến một ngôi nhà có cửa đang mở. Trong ngôi nhà ấy, người phụ nữ chủ nhà có đức tin, tâm trong sạch, sau khi nhận thấy dáng vẻ của vị trưởng lão, đã nói rằng: “Kính bạch ngài, xin mời ngài đến, sau khi ngồi ở đây, xin ngài hãy thọ thực,” rồi đã dọn dẹp chiếc ghế tốt đẹp của mình, trải tấm vải màu vàng lên trên, và đã dâng cúng với tâm từ bỏ không luyến tiếc, cũng đã phát nguyện rằng: “Mong rằng phước nghiệp này của con sẽ là duyên để thành tựu chiếc ghế báu bằng vàng trong tương lai.” Sau đó, khi vị trưởng lão đã ngồi ở đấy, đã thọ thực, đã rửa bát, đã đứng dậy, và đang bước đi, (người phụ nữ ấy) đã thưa rằng: “Kính bạch ngài, chỗ ngồi này đã được dâng đến cho chính ngài, vì sự tế độ cho con, xin ngài hãy sử dụng.” Vị trưởng lão, do lòng bi mẫn đối với người phụ nữ ấy, đã nhận lấy chiếc ghế ấy và đã cho dâng cúng đến Tăng chúng. Về sau, người phụ nữ ấy bị một chứng bệnh nào đó hành hạ, sau khi mệnh chung, đã tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, v.v... tất cả (phần còn lại) nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày ở phần giải thích thiên cung chuyện thứ nhất. Do vậy, điều ấy đã được nói đến.

15.

15.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe,obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

“Chiếc ghế báu của ngài được làm bằng vàng, thật là cao quý, di chuyển nhanh như ý, đi đến bất cứ nơi đâu mong muốn. Này thiên nữ đã được trang điểm, mang vòng hoa, vận y phục đẹp, ngài tỏa sáng như tia chớp ở trên đỉnh mây.”

16.

16.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nhân gì ngài có được dung sắc như thế? Do nhân gì (mọi việc) ở đây của ngài được thành tựu? Và các tài sản nào khả ái đối với tâm ý, (tất cả) đều sanh khởi cho ngài.”

17.

17.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi ngài, khi là người ở cõi người, ngài đã làm phước nghiệp gì? Do nhân gì ngài có oai lực rực rỡ như thế, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

18.

18.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, tâm trí vui mừng, được ngài Moggallāna hỏi, khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng: ‘Đây là quả của nghiệp ấy.’”

19.

19.

‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

“Đây là quả của nghiệp nhỏ nhoi của tôi, do nhân ấy tôi có oai lực rực rỡ như thế. Khi là người ở giữa loài người, trong kiếp sống trước đây, ở cõi người.”

20.

20.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“Tôi đã nhìn thấy vị Tỳ khưu không còn bụi bẩn, có tâm trong sáng, không vẩn đục. Với tâm hoan hỷ, tôi đã dâng cúng chiếc ghế đến vị ấy bằng chính đôi tay của mình.”

21.

21.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjantī ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nhân ấy, tôi có được dung sắc như thế. Do nhân ấy, (mọi việc) ở đây của tôi được thành tựu. Và các tài sản nào khả ái đối với tâm ý, (tất cả) đều sanh khởi cho tôi.”

22.

22.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa Tỳ khưu có đại oai lực, tôi sẽ trình bày cho ngài, khi là người ở cõi người, tôi đã làm phước nghiệp gì. Do nhân ấy, tôi có oai lực rực rỡ như thế, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

19. Yañca [Pg.25] pana pañcamagāthāyaṃ purimāya jātiyā manussaloketiādi, ettha jāti-saddo attheva saṅkhatalakkhaṇe ‘‘jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’tiādīsu (dhātu. 71). Atthi nikāye ‘‘nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’tiādīsu (a. ni. 3.71). Atthi paṭisandhiyaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’tiādīsu (mahāva. 124). Atthi kule ‘‘akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’tiādīsu (dī. ni. 1.303). Atthi pasutiyaṃ ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’tiādīsu (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207). Atthi bhave ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (dī. ni. 1.244; ma. ni. 1.53). Idhāpi bhave eva daṭṭhabbo. Tasmā purimāya jātiyā purimasmiṃ bhave anantarātīte purime attabhāveti attho. Bhummatthe hidaṃ karaṇavacanaṃ. Manussaloketi manussalokabhave, rājagahaṃ sandhāya vadati. Okāsaloko hi idha adhippeto, sattaloko pana ‘‘manussesū’’ti iminā vuttoyeva.

19. Và trong câu kệ thứ năm, bắt đầu bằng ‘purimāya jātiyā manussaloke,’ ở đây, từ ‘jāti’ có nghĩa là đặc tính hữu vi, như trong câu ‘jāti được bao gồm trong hai uẩn,’ v.v. (Dhātuk. 71). Nó có nghĩa là bộ phái, như trong câu ‘nhóm Sa-môn tên là Nigaṇṭha,’ v.v. (A. Ni. 3.71). Nó có nghĩa là sự tái sanh, như trong câu ‘khi tâm đầu tiên khởi sanh trong bụng mẹ, thức đầu tiên xuất hiện, kể từ đó là sự sanh của người ấy,’ v.v. (Mahāvagga 124). Nó có nghĩa là dòng dõi, như trong câu ‘không bị chê bai, không bị khinh miệt vì dòng dõi,’ v.v. (Dī. Ni. 1.303). Nó có nghĩa là sự sinh đẻ, như trong câu ‘này Ānanda, vị Bồ-tát vừa mới đản sanh,’ v.v. (Dī. Ni. 2.31; Ma. Ni. 3.207). Nó có nghĩa là kiếp sống, như trong câu ‘một kiếp sống, hai kiếp sống,’ v.v. (Dī. Ni. 1.244; Ma. Ni. 1.53). Ở đây, cũng nên hiểu là kiếp sống. Do đó, ‘purimāya jātiyā’ có nghĩa là ‘trong kiếp sống trước,’ ‘trong thân phận trước đây vừa mới trôi qua.’ Ở đây, biến cách công cụ này có nghĩa là biến cách vị trí. ‘Manussaloke’ có nghĩa là ‘trong kiếp sống ở cõi người,’ ngụ ý nói đến thành Rājagaha. Vì ở đây, ý muốn nói đến thế giới không gian, còn thế giới chúng sanh thì đã được nói đến qua từ ‘manussesū’ rồi.

20. Addasanti addakkhiṃ. Virajanti vigatarāgādirajattā virajaṃ. Bhikkhunti bhinnakilesattā bhikkhuṃ, sabbaso kilesakālussiyābhāvena vippasannacittatāya vippasannaṃ, anāvilasaṅkappatāya anāvilaṃ. Purimaṃ purimañcettha padaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacanaṃ, vigatarāgādirajattā bhinnakilesatāya bhikkhuṃ, bhinnakilesattā kilesakālussiyābhāvena vippasannaṃ, vippasannamanattā anāvilanti. Pacchimaṃ pacchimaṃ vā padaṃ purimassa purimassa kāraṇavacanaṃ, virajaṃ bhikkhuguṇayogato. Bhinnakileso hi bhikkhu. Bhikkhuṃ vippasannabhāvato. Kilesakālussiyābhāvena vippasannamānaso hi bhikkhu. Vippasannaṃ anāvilasaṅkappabhāvatoti. Rāgarajābhāvena vā ‘‘viraja’’nti vuttaṃ, dosakālussiyābhāvena ‘‘vippasanna’’nti, mohabyākulābhāvena ‘‘anāvila’’nti. Evaṃbhūto paramatthato bhikkhu nāma hotīti ‘‘bhikkhu’’nti vuttaṃ. Adāsahanti adāsiṃ ahaṃ. Pīṭhanti tadā mama santike vijjamānaṃ bhaddapīṭhaṃ. Pasannāti kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannacittā. Sehi pāṇibhīti aññaṃ anāṇāpetvā attano hatthehi upanīya pīṭhaṃ paññāpetvā adāsinti attho.

20. ‘Addasaṃ’ có nghĩa là ‘addakkhiṃ’ (tôi đã thấy). ‘Virajaṃ’ có nghĩa là không còn bụi bặm, vì đã thoát khỏi bụi bặm của tham ái v.v. ‘Bhikkhuṃ’ có nghĩa là vị Tỳ-khưu, vì đã phá tan các phiền não; ‘vippasannaṃ’ có nghĩa là trong sạch, vì có tâm trong sạch do hoàn toàn không có sự vẩn đục của phiền não; ‘anāvilaṃ’ có nghĩa là không khuấy động, vì có những tư duy không bị khuấy động. Ở đây, mỗi từ phía trước là nguyên nhân cho mỗi từ phía sau: vì đã thoát khỏi bụi bặm của tham ái v.v. nên đã phá tan các phiền não mà thành vị Tỳ-khưu; vì đã phá tan các phiền não nên có tâm trong sạch do không có sự vẩn đục của phiền não; vì có tâm trong sạch nên không bị khuấy động. Hoặc mỗi từ phía sau là nguyên nhân cho mỗi từ phía trước: ‘virajaṃ’ là do thành tựu các đức hạnh của vị Tỳ-khưu. Vị Tỳ-khưu là người đã phá tan các phiền não. ‘Bhikkhuṃ’ là do trạng thái trong sạch. Vị Tỳ-khưu là người có tâm trong sạch do không có sự vẩn đục của phiền não. ‘Vippasannaṃ’ là do trạng thái có những tư duy không bị khuấy động. Hoặc, được gọi là ‘virajaṃ’ do không có bụi bặm của tham; được gọi là ‘vippasannaṃ’ do không có sự vẩn đục của sân; được gọi là ‘anāvilaṃ’ do không có sự rối loạn của si. Người như vậy, theo nghĩa tối hậu, được gọi là Tỳ-khưu, nên nói là ‘bhikkhuṃ.’ ‘Adāsahaṃ’ có nghĩa là ‘adāsiṃ ahaṃ’ (tôi đã cúng dường). ‘Pīṭhaṃ’ có nghĩa là chiếc ghế tốt mà tôi có lúc bấy giờ. ‘Pasannā’ có nghĩa là có tâm trong sạch do có niềm tin vào quả của nghiệp và niềm tin vào Tam Bảo. ‘Sehi pāṇibhi’ có nghĩa là không sai bảo người khác, mà tự tay mình mang đến, sắp đặt chỗ ngồi rồi cúng dường.

Ettha ca ‘‘virajaṃ bhikkhuṃ vippasannamanāvila’’nti iminā khettasampattiṃ dasseti, ‘‘pasannā’’ti iminā cittasampattiṃ, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā payogasampattiṃ. Tathā [Pg.26] ‘‘pasannā’’ti iminā sakkaccadānaṃ anupahaccadānanti ca ime dve dānaguṇā dassitā, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā sahatthena dānaṃ anupaviddhadānanti ime dve dānaguṇā dassitā, pītavatthassa attharaṇena nisīdanakālaññutāya cittiṃ katvā dānaṃ kālena dānanti ime dve dānaguṇā dassitāti veditabbā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Và ở đây, qua cụm từ ‘virajaṃ bhikkhuṃ vippasannamanāvilaṃ,’ tác giả cho thấy sự thành tựu về phước điền; qua từ ‘pasannā,’ cho thấy sự thành tựu về tâm; qua cụm từ ‘sehi pāṇibhī,’ cho thấy sự thành tựu về nỗ lực. Tương tự, qua từ ‘pasannā,’ hai phẩm chất của sự bố thí được chỉ ra là: bố thí một cách cung kính và bố thí không làm tổn hại; qua cụm từ ‘sehi pāṇibhī,’ hai phẩm chất của sự bố thí được chỉ ra là: tự tay bố thí và bố thí không vứt bỏ; qua việc trải tấm vải vàng, thể hiện sự tôn trọng và biết thời điểm thích hợp để ngồi, hai phẩm chất của sự bố thí được chỉ ra là: bố thí với lòng tôn kính và bố thí đúng thời, cần phải được hiểu như vậy. Phần còn lại thì giống như cách đã được giải thích ở trước.

Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Thiên cung Cái Ghế Thứ Ba đã hoàn tất.

4. Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā

4. Chú giải Thiên cung Cái Ghế Thứ Tư

Pīṭhaṃ te veḷuriyamayanti catutthapīṭhavimānaṃ. Imassāpi vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ, taṃ dutiyavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Nīlavatthena hi attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Sesaṃ paṭhamavimāne vuttasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

Thiên cung bắt đầu bằng câu ‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ’ là thiên cung Cái Ghế thứ tư. Câu chuyện của thiên cung này cũng phát sanh ở thành Rājagaha, và nên được hiểu theo cách đã được kể trong thiên cung thứ hai. Vì đã trải tấm vải màu xanh dương rồi cúng dường chiếc ghế, nên đối với vị thiên nữ này, một thiên cung làm bằng ngọc lưu ly đã hiện ra. Phần còn lại tương tự như đã được nói trong thiên cung thứ nhất. Do đó, có lời nói rằng:

23.

23.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

“Chiếc ghế của ngài làm bằng ngọc lưu ly, thật cao quý, đi đến bất cứ nơi nào mong muốn, nhanh như ý nghĩ; được trang hoàng, mang vòng hoa, y phục lộng lẫy, ngài tỏa sáng như tia chớp trên đỉnh mây.”

24.

24.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nhân gì mà ngài có dung sắc như vậy, do nhân gì mà ngài được thành tựu ở đây? Và các tài sản làm hài lòng tâm ý, bất cứ thứ gì, đều sanh khởi cho ngài.”

25.

25.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa thiên nữ có đại thần lực, tôi xin hỏi ngài, khi còn là người, ngài đã làm phước gì? Do đâu mà ngài có uy lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

26.

26.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, khi được ngài Moggallāna hỏi, đã trả lời câu hỏi được đặt ra, rằng đây là kết quả của nghiệp nào.”

27.

27.

‘‘Appassa [Pg.27] kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

“Đây là quả của một việc làm nhỏ của tôi, nhờ đó mà tôi có uy lực rực rỡ như vậy. Tôi, khi còn là người giữa loài người, trong một kiếp trước ở cõi người.”

28.

28.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“Tôi đã thấy một vị Tỳ-khưu không còn bụi trần, tâm trong sạch không vẩn đục. Với tâm trong sạch, tôi đã tự tay cúng dường một chiếc ghế đến vị ấy.”

29.

29.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Nhờ đó mà tôi có dung sắc như vậy, nhờ đó mà tôi được thành tựu ở đây. Và các tài sản làm hài lòng tâm ý, bất cứ thứ gì, đều sanh khởi cho tôi.”

30.

30.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thưa Tỳ-khưu có đại thần lực, tôi sẽ kể cho ngài nghe về phước báu tôi đã làm khi còn là người. Nhờ đó mà tôi có uy lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

Etthāpi hi nīlavatthena attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Tenevettha ‘‘pīṭhaṃ te veḷuriyamaya’’nti ādito āgataṃ. Sesaṃ tatiyasadisamevāti tattha vuttanayeneva attho veditabbo.

Ở đây cũng vậy, vì đã trải tấm vải màu xanh dương rồi cúng dường chiếc ghế, nên đối với vị thiên nữ này, một thiên cung làm bằng ngọc lưu ly đã hiện ra. Chính vì lý do đó mà ở đây, câu kệ bắt đầu bằng ‘pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ’ đã được nêu lên từ đầu. Phần còn lại thì hoàn toàn tương tự như thiên cung thứ ba, do đó, ý nghĩa nên được hiểu theo cách đã được giải thích ở đó.

Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Thiên cung Cái Ghế Thứ Tư đã hoàn tất.

5. Kuñjaravimānavaṇṇanā

5. Chú giải Thiên cung Con Voi

Kuñjaro te varārohoti kuñjaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Athekadivasaṃ rājagahanagare nakkhattaṃ ghositaṃ. Nāgarā vīthiyo sodhetvā vālukaṃ okiritvā lājapañcamakāni pupphāni vippakiriṃsu, gehadvāre gehadvāre kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapesuṃ, yathāvibhavaṃ nānāvirāgavaṇṇavicittā dhajapaṭākādayo [Pg.28] ussāpesuṃ, sabbo jano attano attano vibhavānurūpaṃ sumaṇḍitapasādhito nakkhattakīḷaṃ kīḷi, sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ ahosi. Atha bimbisāramahārājā pubbacārittavasena mahājanassa cittānurakkhaṇatthañca attano rājabhavanato nikkhamitvā mahantena parivārena mahatā rājānubhāvena uḷārena sirisobhaggena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti.

“Kuñjaro te varāroho” là thiên cung Kuñjara (Thiên cung Voi). Do đâu có sự phát sinh ấy? Đức Thế Tôn trú ở Rājagaha, tại Veḷuvana, nơi nuôi dưỡng các con sóc. Bấy giờ, vào một ngày nọ, một lễ hội được loan báo ở thành Rājagaha. Dân chúng trong thành dọn dẹp các đường phố, rải cát, và tung vãi các loại hoa cùng với cốm là thứ năm. Ở mỗi cửa nhà, họ đặt các cây chuối và các bình nước đầy. Tùy theo khả năng, họ dựng lên các cờ, biểu ngữ, v.v... có nhiều màu sắc đa dạng và đẹp đẽ. Tất cả mọi người, ăn mặc trang điểm lộng lẫy tùy theo tài sản của mình, vui chơi trong lễ hội. Toàn thể thành phố được trang hoàng chuẩn bị như một thành phố của chư thiên. Bấy giờ, đại vương Bimbisāra, do tập quán từ trước và để bảo vệ tâm của đại chúng, đã đi ra khỏi hoàng cung của mình, với đoàn tùy tùng đông đảo, với đại vương uy, với vẻ huy hoàng và lộng lẫy cao quý, đi nhiễu quanh thành phố.

Tena ca samayena rājagahavāsinī ekā kuladhītā rañño taṃ vibhavasampattiṃ sirisobhaggaṃ rājānubhāvañca passitvā acchariyabbhutacittajātā ‘‘ayaṃ deviddhisadisā vibhavasampatti kīdisena nu kho kammunā labbhatī’’ti paṇḍitasammate pucchi. Te tassā kathesuṃ ‘‘bhadde, puññakammaṃ nāma cintāmaṇisadisaṃ kapparukkhasadisaṃ, khettasampattiyā cittasampattiyā ca sati yaṃ yaṃ patthetvā karoti, taṃ taṃ nipphādetiyeva. Apica āsanadānena uccākulīnatā hoti, annadānena balasampattipaṭilābho, vatthadānena vaṇṇasampattipaṭilābho, yānadānena sukhavisesapaṭilābho, dīpadānena cakkhusampattipaṭilābho, āvāsadānena sabbasampattipaṭilābho hotī’’ti. Sā taṃ sutvā ‘‘devasampatti ito uḷārā hoti maññe’’ti tattha cittaṃ ṭhapetvā puññakiriyāya ativiya ussāhajātā ahosi.

Và vào lúc ấy, một thiện nữ, cư dân của thành Rājagaha, sau khi nhìn thấy sự sung túc, vẻ huy hoàng và uy quyền của đức vua, tâm sanh khởi sự kinh ngạc và kỳ diệu, đã hỏi những người được xem là bậc hiền trí rằng: “Sự sung túc này, giống như thần lực của chư thiên, có thể đạt được do nghiệp như thế nào nhỉ?” Họ nói với nàng rằng: “Này hiền nữ, việc phước thiện được gọi là giống như ngọc như ý, giống như cây ước nguyện. Khi có sự viên mãn của phước điền và sự viên mãn của tâm, người ấy mong cầu điều gì và thực hiện, thì điều ấy chắc chắn sẽ thành tựu. Hơn nữa, do sự bố thí chỗ ngồi, người ấy được sanh vào dòng dõi cao quý; do sự bố thí vật thực, người ấy đạt được sự sung túc về sức mạnh; do sự bố thí y phục, người ấy đạt được sự sung túc về dung sắc; do sự bố thí phương tiện đi lại, người ấy đạt được sự an lạc đặc biệt; do sự bố thí đèn đuốc, người ấy đạt được sự sung túc về nhãn quan; do sự bố thí trú xứ, người ấy đạt được tất cả sự sung túc.” Nàng sau khi nghe điều ấy, nghĩ rằng: “Ta cho rằng sự sung túc của chư thiên còn cao quý hơn thế này,” rồi đặt tâm vào đó, trở nên vô cùng nhiệt thành trong việc làm phước.

Mātāpitaro cassā ahataṃ vatthayugaṃ navapīṭhaṃ ekaṃ padumakalāpaṃ sappimadhusakkharā taṇḍulakhīrāni ca paribhogatthāya pesesuṃ. Sā tāni disvā ‘‘ahañca dānaṃ dātukāmā, ayañca me deyyadhammo laddho’’ti tuṭṭhamānasā dutiyadivase dānaṃ sajjentī appodakamadhupāyāsaṃ sampādetvā, tassa parivārabhāvena aññampi bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā dānagge gandhaparibhaṇḍaṃ katvā vikasitapadumapattakiñjakkhakesaropasobhitesu padumesu āsanaṃ paññāpetvā, ahatena setavatthena attharitvā āsanassa catunnaṃ pādānaṃ upari cattāri padumāni mālāguḷañca ṭhapetvā, āsanassa upari vitānaṃ bandhitvā mālādāmaolambakadāmāni olambitvā, āsanassa samantato bhūmiṃ sakesarehi padumapattehi sabbasantharaṃ [Pg.29] santharitvā ‘‘dakkhiṇeyye āgate pūjessāmī’’ti pupphapūritaṃ caṅkoṭakaṃ ekamante ṭhapesi.

Cha mẹ của nàng đã gửi cho nàng một cặp vải mới, một chiếc ghế mới, một bó hoa sen, cùng với bơ, mật ong, đường, gạo và sữa để dùng. Nàng sau khi thấy những thứ ấy, với tâm hoan hỷ nghĩ rằng: “Ta cũng muốn bố thí, và vật phẩm cúng dường này ta đã nhận được.” Vào ngày thứ hai, trong khi chuẩn bị vật cúng dường, nàng đã làm món cháo sữa đặc có mật ong, và để làm vật phụ tùng, nàng cũng chuẩn bị nhiều vật thực khác, cả loại cứng và loại mềm. Nàng đã xông hương nơi bố thí, rồi soạn một chỗ ngồi trên những đóa hoa sen được trang hoàng bởi những cánh hoa, nhị và tua hoa sen đang nở rộ. Nàng trải một tấm vải trắng mới lên đó, đặt bốn đóa hoa sen và một vòng hoa lên trên bốn chân của chỗ ngồi, giăng một tấm lọng ở phía trên chỗ ngồi và treo xuống những tràng hoa. Nàng trải khắp mặt đất xung quanh chỗ ngồi bằng những cánh hoa sen cùng với nhị của chúng, và nghĩ rằng: “Khi bậc đáng cúng dường đến, ta sẽ cúng dường,” rồi đặt một cái giỏ đầy hoa sang một bên.

Athevaṃ katadānūpakaraṇasaṃvidhānā sīsaṃnhātā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā velaṃ sallakkhetvā ekaṃ dāsiṃ āṇāpesi ‘‘gaccha je, amhākaṃ tādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyesāhī’’ti. Tena ca samayena āyasmā sāriputto sahassathavikaṃ nikkhipanto viya rājagahe piṇḍāya caranto antaravīthiṃ paṭipanno hoti. Atha sā dāsī theraṃ vanditvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ me dethā’’ti. ‘‘Ekissā upāsikāya anuggahatthaṃ ito ethā’’ti ca āha. Thero tassā pattaṃ adāsi. Sā theraṃ gehaṃ pavesesi. Atha sā itthī therassa paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ dassetvā ‘‘nisīdatha, bhante, idamāsanaṃ paññatta’’nti vatvā there tattha nisinne sakesarehi padumapattehi theraṃ pūjayamānā āsanassa samantato okiritvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sappimadhusakkharāsammissena appodakamadhupāyāsena parivisi. Parivisantī ca ‘‘imassa me puññassānubhāvena dibbagajakūṭāgārapallaṅkasobhitā dibbasampattiyo hontu, sabbāsu pavattīsu padumā nāma mā vigatā hontū’’ti patthanaṃ akāsi. Puna there katabhattakicce pattaṃ dhovitvā sappimadhusakkharāhi pūretvā pallaṅke atthataṃ sāṭakaṃ cumbaṭakaṃ katvā therassa hatthe ṭhapetvā there ca anumodanaṃ katvā pakkamante dve purise āṇāpesi ‘‘therassa hatthe pattaṃ imañca pallaṅkaṃ vihāraṃ netvā therassa niyyātetvā āgacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu.

Bấy giờ, sau khi đã chuẩn bị các vật dụng cúng dường như vậy, nàng gội đầu, mặc y phục sạch sẽ, khoác thượng y tinh tươm, nhận thấy đã đến giờ, liền ra lệnh cho một người tớ gái: “Này cô, hãy đi tìm một bậc đáng cúng dường như thế cho chúng ta.” Và vào lúc ấy, Tôn giả Sāriputta, giống như đang ký thác một túi tiền một ngàn đồng, đang đi khất thực ở Rājagaha và đã bước vào một con đường nhỏ. Bấy giờ, người tớ gái ấy đảnh lễ Trưởng lão và thưa: “Bạch ngài, xin ngài hãy trao bình bát của ngài cho con.” Và cô cũng thưa rằng: “Vì lòng bi mẫn đối với một nữ cận sự, xin ngài hãy đến đây.” Trưởng lão đã trao bình bát cho cô. Cô đã dẫn Trưởng lão vào nhà. Bấy giờ, người phụ nữ ấy ra đón Trưởng lão, chỉ chỗ ngồi và thưa: “Bạch ngài, xin ngài hãy an tọa, chỗ ngồi này đã được dọn sẵn.” Khi Trưởng lão đã an tọa ở đó, trong khi cúng dường Trưởng lão bằng những cánh hoa sen cùng với nhị của chúng, nàng rải chúng xung quanh chỗ ngồi, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, rồi dâng cúng món cháo sữa đặc có pha bơ, mật ong và đường. Trong khi dâng cúng, nàng đã phát nguyện rằng: “Nhờ oai lực của phước báu này của con, nguyện cho con có được những tài sản chư thiên được trang hoàng bởi voi thần, lâu đài có đỉnh nhọn và ngai vàng. Trong tất cả các kiếp sống, nguyện cho hoa sen không bao giờ vắng bóng.” Một lần nữa, khi Trưởng lão đã dùng bữa xong, nàng rửa bình bát, đổ đầy bơ, mật ong và đường, rồi lấy tấm vải trải trên ghế làm thành một cái đệm lót đầu, đặt vào tay Trưởng lão. Và khi Trưởng lão, sau khi đã thuyết pháp tùy hỷ, đang rời đi, nàng ra lệnh cho hai người đàn ông: “Hãy mang bình bát trong tay Trưởng lão và chiếc ngai này đến tu viện, giao lại cho Trưởng lão, rồi hãy trở về.” Họ đã làm như vậy.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane yojanasatubbedhe kanakavimāne nibbatti accharāsahassaparivārā. Patthanāvasena cassā pañcayojanubbedho padumamālālaṅkato samantato padumapattakiñjakkhakesaropasobhito manuññadassano sukhasamphasso vividharatanaraṃsijālasamujjalahemābharaṇavibhūsito gajavaro nibbatti. Tassūpari yathāvuttasobhātisayayutto yojaniko kanakapallaṅko nibbatti. Sā dibbasampattiṃ anubhavantī antarantarā taṃ kuñjaravimānassa upari ratanavicittaṃ pallaṅkaṃ abhiruyha mahatā devatānubhāvena nandanavanaṃ gacchati. Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ [Pg.30] nandanavanaṃ gacchantīsūtiādinā sabbaṃ paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanāyaṃ āgatasadisaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana thero –

Về sau, người phụ nữ ấy mệnh chung, được sanh ra ở cõi trời Tāvatiṃsa, trong một lâu đài bằng vàng cao một trăm do-tuần, có một ngàn thiên nữ làm tùy tùng. Và do năng lực của lời nguyện cầu, một con voi quý đã hiện ra cho vị ấy, cao năm do-tuần, được trang hoàng với vòng hoa sen, được tô điểm bốn phía bởi cánh hoa, nhị hoa, và phấn hoa sen, có dáng vẻ khả ái, có sự xúc chạm êm ái, được trang hoàng lộng lẫy bởi các trang sức bằng vàng chiếu sáng với mạng lưới các tia sáng của nhiều loại bảo vật khác nhau. Ở trên con voi ấy, một chiếc ngai vàng rộng một do-tuần, hợp thành với vẻ đẹp đặc biệt như đã được nói, đã hiện ra. Vị ấy, trong khi hưởng thụ tài sản chư thiên, thỉnh thoảng leo lên chiếc ngai được trang hoàng bằng các loại bảo vật ở trên lâu đài voi ấy, rồi đi đến vườn Nandanavana với oai lực chư thiên vĩ đại. Rồi vào một ngày lễ hội, khi các vị trời đang đi đến vườn Nandanavana để du hí trong vườn bằng oai lực chư thiên của riêng mình, v.v... tất cả đều tương tự như đã được trình bày trong phần giải thích về thiên cung Pīṭhavimāna thứ nhất. Do đó, nên được hiểu theo phương pháp đã được nói ở đó. Còn ở đây, vị trưởng lão –

31.

31.

‘‘Kuñjaro te varāroho, nānāratanakappano;

Ruciro thāmavā javasampanno, ākāsamhi samīhati.

Con voi của nàng là vật cưỡi tuyệt vời, được trang bị bằng nhiều loại bảo vật; dáng vẻ khả ái, có sức mạnh, đầy đủ tốc lực, di chuyển trên hư không.

32.

32.

‘‘Padumi padmapattakkhi, padmuppalajutindharo;

Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo, soṇṇapokkharamāladhā.

Này nàng Padumī có đôi mắt như cánh hoa sen, con voi mang vẻ rực rỡ của hoa sen và hoa súng; thân mình được bao phủ bởi phấn hoa sen, mang vòng hoa sen vàng.

33.

33.

‘‘Padumānusaṭaṃ maggaṃ, padmapattavibhūsitaṃ;

Ṭhitaṃ vaggu manugghātī, mitaṃ gacchati vāraṇo.

Con voi đi một cách đoan trang, không gây chấn động, bước đi có chừng mực trên con đường được rải đầy hoa sen, được trang hoàng bởi những cánh hoa sen.

34.

34.

‘‘Tassa pakkamamānassa, soṇṇakaṃsā ratissarā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

Khi con voi ấy di chuyển, những chiếc chuông vàng phát ra âm thanh du dương; tiếng vang của chúng được nghe thấy, giống như (tiếng của) dàn nhạc ngũ âm.

35.

35.

‘‘Tassa nāgassa khandhamhi, sucivatthā alaṅkatā;

Mahantaṃ accharāsaṅghaṃ, vaṇṇena atirocasi.

(Nàng) y phục thanh khiết, trang sức lộng lẫy, ở trên lưng của con voi ấy; nàng tỏa sáng vượt trội hơn cả đoàn thiên nữ đông đảo về sắc đẹp.

36.

36.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti. – āha;

“Đây là quả của sự bố thí của nàng, hay là của sự giữ giới? Hay là của hành động chắp tay? Khi được hỏi, xin hãy nói cho tôi biết điều đó.” – (vị trưởng lão) đã nói;

31. Tattha kuñjaro te varārohoti kuñje giritaṭe ramati abhiramati, tattha vā ravati koñcanādaṃ nadanto vicarati. Kuṃ vā pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro, giricarādibhedo manussaloke hatthī, ayaṃ pana kīḷanakāle kuñjarasadisatāya evaṃ vutto. Āruyhatīti āroho, ārohanīyoti attho. Varo aggo seṭṭho ārohoti [Pg.31] varāroho, uttamayānanti vuttaṃ hoti. Nānāratanakappanoti nānāvidhāni ratanāni etesanti nānāratanā, kumbhālaṅkārādihatthālaṅkārā. Tehi vihito kappanno sannāho yassa so nānāratanakappano. Ruciṃ abhiratiṃ detīti ruciro, manuññoti attho. Thāmavāti thiro, balavāti attho. Javasampannoti sampannajavo, sīghajavoti vuttaṃ hoti. Ākāsamhi samīhatīti ākāse antalikkhe sammā īhati, āruḷhānaṃ khobhaṃ akaronto carati gacchatīti attho.

31. Trong các câu kệ ấy, (cụm từ) ‘kuñjaro te varāroho’ (con voi của nàng là vật cưỡi tuyệt vời) (được giải thích như sau): Nó vui thích, nó hoan hỷ trong bụi rậm, ở sườn núi (kuñje giritaṭe ramati abhiramati), hoặc nó đi lang thang, kêu lên tiếng kêu của chim koñca (sếu), nên được gọi là ‘kuñjaro’. Hoặc ‘kuṃ’ là đất, nó làm cho đất già yếu đi do sự va chạm của nó, nên được gọi là ‘kuñjaro’. Con voi ở thế gian loài người có các loại như voi đi trên núi, v.v... Còn con voi này được gọi như vậy là do có hình dáng tương tự như con voi (thật) vào lúc vui chơi. ‘Āroho’ là (vật) được leo lên, nghĩa là đáng để leo lên. ‘Varāroho’ là vật cưỡi tuyệt vời, ưu việt, cao quý; được nói là cỗ xe tối thượng. ‘Nānāratanakappano’ (được trang bị bằng nhiều loại bảo vật) (được giải thích như sau): ‘Nānāratanā’ là (các vật) có nhiều loại bảo vật khác nhau, (chẳng hạn như) các đồ trang sức cho voi như đồ trang sức trên đầu, v.v... ‘Nānāratanakappano’ là con voi có bộ yên cương, áo giáp được làm bằng những thứ ấy. ‘Ruciro’ là (vật) mang lại sự thích thú, sự hoan hỷ, nghĩa là khả ái. ‘Thāmavā’ nghĩa là vững chắc, mạnh mẽ. ‘Javasampanno’ là có tốc lực hoàn hảo, được nói là có tốc lực nhanh chóng. ‘Ākāsamhi samīhati’ (di chuyển trên hư không) nghĩa là nó di chuyển, nó đi một cách đúng đắn trên không trung, trên hư không, không gây ra sự chấn động cho những người ngồi trên.

32. Padumīti padumasamānavaṇṇatāya ‘‘paduma’’nti laddhanāmena kumbhavaṇṇena samannāgatattā padumī. Padmapattakkhīti kamaladalasadisanayane, ālapanametaṃ tassā devatāya. Padmuppalajutindharoti dibbapadumuppalamālālaṅkatasarīratāya tahaṃ tahaṃ vipphurantaṃ vijjotamānaṃ padumuppalajutiṃ dhāretīti padumuppalajutindharo. Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti padumapattakiñjakkhakesarehi samantato okiṇṇagatto. Soṇṇapokkharamāladhāti hemamayakamalamālābhārī.

32. ‘Padumī’ (có nghĩa là) do có màu sắc của đầu giống với màu sắc của hoa sen, nên (con voi) có tên gọi là ‘paduma’, do đó nó là ‘padumī’. ‘Padmapattakkhī’ (có đôi mắt như cánh hoa sen) là (hỡi nàng) có đôi mắt giống như cánh hoa sen; đây là hô cách từ dành cho vị thiên nữ ấy. ‘Padmuppalajutindharo’ (mang vẻ rực rỡ của hoa sen và hoa súng) là do thân mình được trang hoàng bằng vòng hoa sen và hoa súng cõi trời, nên nó mang vẻ rực rỡ của hoa sen và hoa súng đang chiếu sáng, lấp lánh đây đó, do đó nó là ‘padumuppalajutindharo’. ‘Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo’ (thân mình được bao phủ bởi phấn hoa sen) là có thân mình được rắc khắp nơi bằng cánh hoa, nhị hoa, và phấn hoa sen. ‘Soṇṇapokkharamāladhā’ (mang vòng hoa sen vàng) là mang vòng hoa sen làm bằng vàng.

33. Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti hatthino padanikkhepe padanikkhepe tassa pādaṃ sandhārentehi mahantehi padumehi anusaṭaṃ vippakiṇṇaṃ, nānāvirāgavaṇṇehi tesaṃyeva ca pattehi ito cito ca paribbhamantehi visesato maṇḍitatāya vibhūsitaṃ maggaṃ gacchatīti yojanā. Ṭhitanti idaṃ maggavisesanaṃ, padumapattavibhūsitaṃ hutvā ṭhitaṃ magganti attho. Vaggūti cāru, kiriyāvisesanañcetaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Anugghātīti na ugghāti, attano upari nisinnānaṃ īsakampi khobhaṃ akarontoti attho. Mitanti nimmitaṃ, nikkhepapadaṃ vītikkamanti attho. Ayañhettha attho ‘‘vaggu cāru padanikkhepaṃ katvā gacchatī’’ti. Mitanti vā parimitaṃ pamāṇayuttaṃ, nātisīghaṃ, nātisaṇikanti vuttaṃ hoti. Vāraṇoti hatthī. So hi paccatthikavāraṇato gamanaparikkilesavāraṇato ca ‘‘vāraṇo’’ti vuccati.

33. Cụm từ ‘padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitaṃ’ (trên con đường được rải đầy hoa sen, được trang hoàng bởi những cánh hoa sen) (được giải thích như sau): (Con voi) đi trên con đường được rải đầy, được vương vãi bởi những bông hoa sen lớn đỡ lấy chân của con voi ấy ở mỗi bước chân; và được trang hoàng, được tô điểm một cách đặc biệt bởi những cánh hoa của chính những bông hoa sen ấy, có nhiều màu sắc đa dạng, bay lượn đây đó. Đây là cách kết nối (câu). Từ ‘ṭhitaṃ’ này là tính từ của ‘maggaṃ’, nghĩa là (đi) trên con đường đã được an lập, đã được trang hoàng bởi những cánh hoa sen. ‘Vaggū’ là một cách đoan trang; đây là trạng từ chỉ cách thức, mẫu tự ‘ma’ dùng để nối âm. ‘Anugghātī’ là không gây chấn động, nghĩa là không gây ra một chút chấn động nào cho những người ngồi trên mình. ‘Mitaṃ’ là được đo lường, nghĩa là vượt qua bước chân đã đặt xuống. Đây là ý nghĩa ở đây: ‘nó đi, đặt bước chân một cách đoan trang, duyên dáng.’ Hoặc ‘mitaṃ’ là có chừng mực, hợp với tiêu chuẩn; được nói là không quá nhanh, không quá chậm. ‘Vāraṇo’ là con voi. Nó được gọi là ‘vāraṇo’ vì nó ngăn chặn kẻ thù và ngăn chặn sự mệt mỏi của cuộc hành trình.

34. Tassa [Pg.32] pakkamamānassa, soṇṇasaṃkā ratissarāti tassa yathāvuttassa kuñjarassa gacchantassa soṇṇakaṃsā suvaṇṇamayā ghaṇṭā ratissarā ramaṇīyasaddā manuññanigghosā olambantīti adhippāyo. Tassa hi kuñjarassa ubhosu passesu mahākolambappamāṇā maṇimuttādikhacitā hemamayā anekasatā mahantiyo ghaṇṭā tahaṃ tahaṃ olambamānā pacalanti, yato chekena gandhabbakena payuttavāditato ativiya manoharasaddo niccharati. Tenāha ‘‘tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā’’ti. Tassattho – yathā nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susiranti evaṃ pañcaṅgike tūriye kusalehi vādiyamāne ṭhānuppattiyā mandatāravibhāgaṃ dassentena gāyantena samīrito vāditasaro vaggu rajanīyo nigghoso suyyati, evaṃ tesaṃ sovaṇṇakaṃsānaṃ tapanīyaghaṇṭānaṃ nigghoso suyyatīti.

34. Cụm từ ‘tassa pakkamamānassa, soṇṇakaṃsā ratissarā’ (khi con voi ấy di chuyển, những chiếc chuông vàng phát ra âm thanh du dương) (có nghĩa là): Khi con voi như đã nói ở trên đang di chuyển, những chiếc chuông vàng, những chiếc chuông làm bằng vàng, có âm thanh du dương, có tiếng vang dễ chịu, đang treo lủng lẳng. Đây là chủ ý. Thật vậy, ở hai bên sườn của con voi ấy, hàng trăm chiếc chuông lớn làm bằng vàng, có kích thước bằng một cái bình lớn, được nạm ngọc, trai, v.v..., treo lủng lẳng đây đó và rung lên. Từ đó, âm thanh rất du dương phát ra, (hay hơn) cả tiếng nhạc cụ được chơi bởi một nhạc công tài ba. Do đó, ngài đã nói: ‘tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā’ (tiếng vang của chúng được nghe thấy, giống như dàn nhạc ngũ âm). Ý nghĩa của câu đó là: Ví như tiếng vang du dương, đáng say mê, được gọi là âm thanh của nhạc cụ, được tạo ra bởi người ca hát, thể hiện sự phân biệt giữa âm trầm và âm bổng một cách tức thời, khi dàn nhạc ngũ âm – tức là ātata (trống một mặt), vitata (trống hai mặt), ātatavitata (trống bịt da toàn bộ), ghana (nhạc cụ đặc), và susira (nhạc cụ có lỗ) – được chơi bởi những người tài ba, được nghe thấy; cũng vậy, tiếng vang của những chiếc chuông vàng, những chiếc chuông bằng vàng ròng ấy, được nghe thấy.

35. Nāgassāti hatthināgassa. Mahantanti sampattimahattenāpi saṅkhyāmahattenāpi mahantaṃ. Accharāsaṅghanti devakaññāsamūhaṃ. Vaṇṇenāti rūpena.

35. Nāgassāti là của voi chúa. Mahantanti là to lớn, cả về sự vĩ đại của tài sản và cả về sự đông đảo của số lượng. Accharāsaṅghanti là đoàn thiên nữ. Vaṇṇenāti là về sắc đẹp.

36. Dānassāti dānamayapuññassa. Sīlassāti kāyikasaṃvarādisaṃvarasīlassa. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena abhivādanādiṃ avuttaṃ cārittasīlaṃ saṅgaṇhāti.

36. Dānassāti là của phước thiện thành tựu do bố thí. Sīlassāti là của giới thu thúc thân v.v... Từ vā có nghĩa là lựa chọn điều không được nói đến. Do đó, nó bao gồm cả Cārittasīla (giới hạnh) không được nói đến như sự đảnh lễ v.v...

Evaṃ therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi, tamatthaṃ dassetuṃ –

Được vị trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy đã giải đáp câu hỏi. Để trình bày ý nghĩa ấy –

37.

37.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được hỏi, (rằng) đây là quả của nghiệp nào.”

Ayaṃ gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā, tassā attho heṭṭhā vutto eva.

Kệ này được các vị kết tập tạng pháp nói, ý nghĩa của nó đã được nói ở dưới.

38.

38.

‘‘Disvāna guṇasampannaṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ sataṃ;

Adāsiṃ pupphābhikiṇṇaṃ, āsanaṃ dussasanthataṃ.

“Sau khi thấy bậc đầy đủ đức hạnh, bậc thiền định, ưa thích thiền định, bậc chân nhân, con đã cúng dường chỗ ngồi rải đầy hoa, được trải bằng vải.

39.

39.

‘‘Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ, āsanassa samantato;

Abbhokirissaṃ pattehi, pasannā sehi pāṇibhi.

“Con đã (lấy) một nửa vòng hoa sen, với tâm trong sạch, bằng chính đôi tay của mình, rải những cánh hoa xung quanh chỗ ngồi.

40.

40.

‘‘Tassa kammakusalassa, idaṃ me īdisaṃ phalaṃ;

Sakkāro garukāro ca, devānaṃ apacitā ahaṃ.

“Của nghiệp thiện ấy, đây là quả như thế này của con: con được sự tôn trọng và kính trọng, được các chư thiên tôn kính.

41.

41.

‘‘Yo [Pg.33] ve sammāvimuttānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ;

Pasanno āsanaṃ dajjā, evaṃ nande yathā ahaṃ.

“Vị nào với tâm trong sạch cúng dường chỗ ngồi cho các bậc đã chân chánh giải thoát, các bậc tịch tịnh, các bậc phạm hạnh, vị ấy sẽ hoan hỷ như con vậy.

42.

42.

‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā;

Āsanaṃ dātabbaṃ hoti, sarīrantimadhārina’’nti. – devatāya vuttagāthā;

“Do vậy, người mong cầu lợi ích cho mình, mong muốn sự vĩ đại, nên cúng dường chỗ ngồi cho các bậc mang thân cuối cùng.” – (Đây là) những kệ được vị thiên nữ nói.

38. Tattha guṇasampannanti sabbehi sāvakaguṇehi samannāgataṃ, tehi vā paripuṇṇaṃ. Etena sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiṃ dasseti. Jhāyinti ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhenāpi jhānena jhāyanasīlaṃ, tena vā jhāpetabbaṃ sabbasaṃkilesapakkhaṃ jhāpetvā ṭhitaṃ. Tato eva jhāne ratanti jhānarataṃ. Satanti samānaṃ, santaṃ vā, sappurisanti attho. Pupphābhikiṇṇanti pupphehi abhikiṇṇaṃ, kamaladalehi abhippakiṇṇanti attho. Dussasanthatanti vatthena upari atthataṃ.

38. Trong đó, guṇasampannanti là người đã thành tựu tất cả các đức hạnh của bậc thinh văn, hay là người đã viên mãn các đức hạnh ấy. Bằng từ này, nó chỉ ra sự đạt đến đỉnh cao của trí tuệ ba-la-mật của bậc thinh văn. Jhāyinti là người có thói quen thiền định bằng cả hai loại thiền, tức là thiền quán chiếu đối tượng và thiền quán chiếu tướng; hoặc là người đã đứng vững sau khi đã thiêu đốt tất cả các pháp thuộc phần phiền não cần được thiêu đốt bằng thiền ấy. Do đó, người ưa thích trong thiền định được gọi là jhānarataṃ. Satanti có nghĩa là người hiện hữu, hoặc người tịch tịnh, bậc chân nhân. Pupphābhikiṇṇanti có nghĩa là được rải đầy hoa, được rải khắp bằng những cánh sen. Dussasanthatanti là được trải bằng vải ở trên.

39. Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti upaḍḍhaṃ padumapupphaṃ ahaṃ. Āsanassa samantatoti therena nisinnassa āsanassa samantā bhūmiyaṃ. Abbhokirissanti abhiokiriṃ abhippakiriṃ. Kathaṃ? Pattehīti, tassa upaḍḍhapadumassa visuṃ visuṃ katehi pattehi pupphavassābhivassanakaniyāmena okirinti attho.

39. Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti là con (đã lấy) một nửa bông hoa sen. Āsanassa samantatoti là ở trên mặt đất, xung quanh chỗ ngồi của vị trưởng lão đang ngồi. Abbhokirissanti là tôi đã rải, đã tung ra. Như thế nào? Pattehīti, có nghĩa là: đã rải bằng những cánh hoa của nửa bông sen ấy được tách ra riêng rẽ, theo cách thức của một trận mưa hoa.

40. Idaṃ me īdisaṃ phalanti iminā ‘‘kuñjaro te varāroho’’tiādinā therena gahitaṃ aggahitañca āyuyasasukharūpādibhedaṃ attano dibbasampattiṃ ekato dassetvā punapi therena aggahitameva attano ānubhāvasampattiṃ dassetuṃ ‘‘sakkāro garukāro’’tiādimāha. Tena ‘‘na kevalaṃ bhante tumhehi yathāvuttameva idha mayhaṃ puññaphalaṃ, apica kho idaṃ dibbaṃ ādhipateyyampī’’ti dasseti. Tattha sakkāroti ādarakiriyā, devehi attano sakkātabbatāti attho. Tathā garukāroti garukātabbatā. Devānanti devehi. Apacitāti pūjitā.

40. Bằng câu idaṃ me īdisaṃ phalaṃ, sau khi đã trình bày chung về tài sản cõi trời của mình, bao gồm các loại như tuổi thọ, danh tiếng, hạnh phúc, sắc đẹp v.v... đã được vị trưởng lão đề cập và chưa đề cập đến qua câu bắt đầu bằng ‘kuñjaro te varāroho’, vị ấy lại nói câu bắt đầu bằng ‘sakkāro garukāro’ để trình bày về sự thành tựu oai lực của mình mà vị trưởng lão chưa đề cập đến. Bằng câu đó, vị ấy trình bày rằng: ‘Bạch ngài, quả phước của con ở đây không chỉ như những gì ngài đã nói, mà còn có cả quyền lực cõi trời này nữa.’ Trong đó, sakkāroti là hành động tôn trọng, có nghĩa là việc mình được các chư thiên tôn trọng. Tương tự, garukāroti là việc được kính trọng. Devānanti là bởi các chư thiên. Apacitāti là được cúng dường.

41. Sammāvimuttānanti suṭṭhu vimuttānaṃ sabbasaṃkilesappahāyīnaṃ. Santānanti santakāyavacīmanokammānaṃ sādhūnaṃ. Maggabrahmacariyassa ca sāsanabrahmacariyassa ca ciṇṇattā brahmacārinaṃ. Pasanno āsanaṃ dajjāti [Pg.34] kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannamānaso hutvā yadi āsanamattampi dadeyya. Evaṃ nande yathā ahanti yathā ahaṃ tena āsanadānena etarahi nandāmi modāmi, evameva aññopi nandeyya modeyya.

41. Sammāvimuttānanti là của các bậc đã giải thoát tốt đẹp, đã đoạn trừ tất cả phiền não. Santānanti là của các bậc thiện nhân có thân, khẩu, ý nghiệp tịch tịnh. Do đã thực hành Thánh đạo phạm hạnh và Giáo pháp phạm hạnh nên gọi là brahmacārinaṃ. Pasanno āsanaṃ dajjāti là nếu người nào, với tâm trong sạch do có niềm tin vào quả của nghiệp và niềm tin vào Tam Bảo, cúng dường dù chỉ là một chỗ ngồi. Evaṃ nande yathā ahanti là cũng như con bây giờ đang hoan hỷ, vui mừng nhờ việc cúng dường chỗ ngồi ấy, người khác cũng sẽ hoan hỷ, vui mừng như vậy.

42. Tasmāti tena kāraṇena. Hi-saddo nipātamattaṃ. Attakāmenāti attano hitakāmena. Yo hi attano hitāvahaṃ kammaṃ karoti, na ahitāvahaṃ, so attakāmo. Mahattanti vipākamahattaṃ. Sarīrantimadhārinanti antimaṃ dehaṃ dhārentānaṃ, khīṇāsavānanti attho. Ayañhettha attho – yasmā arahataṃ āsanadānena ahaṃ evaṃ dibbasampattiyā modāmi, tasmā aññenāpi attano abhivuddhiṃ patthayamānena antimasamussaye ṭhitānaṃ āsanaṃ dātabbaṃ, natthi tādisaṃ puññanti dasseti. Tesaṃ vuttasadisamevāti.

42. Tasmāti là do nguyên nhân đó. Từ hi chỉ là một tiểu từ. Attakāmenāti là bởi người mong cầu lợi ích cho mình. Thật vậy, người nào làm nghiệp mang lại lợi ích cho mình, không làm nghiệp không mang lại lợi ích, người đó là người mong cầu lợi ích cho mình. Mahattanti là sự vĩ đại của quả. Sarīrantimadhārinanti có nghĩa là của các bậc mang thân cuối cùng, tức là các bậc lậu tận. Đây là ý nghĩa ở đây: vì rằng do việc cúng dường chỗ ngồi cho các bậc A-la-hán mà con được vui mừng với tài sản cõi trời như thế này, do đó, người khác mong cầu sự tăng trưởng cho mình cũng nên cúng dường chỗ ngồi cho các bậc đã đứng vững trong thân cuối cùng; nó chỉ ra rằng không có phước báu nào như vậy. Phần còn lại tương tự như đã nói.

Kuñjaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Voi đã kết thúc.

6. Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā

6. Phần giải thích về Thiên cung Thuyền thứ nhất

Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti nāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante soḷasamattā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vasitvā vutthavassā ‘‘bhagavantaṃ passissāma, dhammañca suṇissāmā’’ti sāvatthiṃ uddissa gimhasamaye addhānamaggaṃ paṭipannā, antarāmagge ca nirudako kantāro, te ca tattha ghammābhitattā kilantā tasitā pānīyaṃ alabhamānā aññatarassa gāmassa avidūrena gacchanti. Tattha aññatarā itthī udakabhājanaṃ gahetvā udakatthāya udapānābhimukhī gacchati. Atha te bhikkhū taṃ disvā ‘‘yatthāyaṃ itthī gacchati, tattha gate pānīyaṃ laddhuṃ sakkā’’ti pipāsāparetā taṃdisābhimukhā gantvā udapānaṃ disvā tassā avidūre aṭṭhaṃsu. Sā itthī tato udakaṃ gahetvā nivattitukāmā te bhikkhū disvā ‘‘ime ayyā udakena atthikā pipāsitā’’ti ñatvā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā udakena nimantesi. Te pattathavikato parissāvanaṃ nīharitvā parissāvetvā yāvadatthaṃ pānīyaṃ pivitvā hatthapāde sītale katvā tassā itthiyā pānīyadāne anumodanaṃ vatvā agamaṃsu.

Câu chuyện về thiên cung chiếc thuyền (nāvāvimāna) bắt đầu bằng (cụm từ) “Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ.” Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Khi đức Thế Tôn đang an trú tại Sāvatthī, có mười sáu vị tỳ khưu, sau khi đã an cư mùa mưa tại một ngôi chùa làng nọ, sau khi mãn hạ, với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ đảnh lễ đức Thế Tôn và sẽ lắng nghe Chánh pháp,” đã nhắm hướng Sāvatthī và lên đường dài trong mùa nóng. Và trên đường đi có một vùng hoang địa không có nước. Và tại nơi ấy, các vị ấy bị cái nóng hành hạ, mệt mỏi, khát nước, không tìm được nước uống, đang đi không xa một ngôi làng nọ. Tại đó, có một người phụ nữ nọ, tay xách bình nước, đi về hướng một cái giếng để lấy nước. Bấy giờ, các vị tỳ khưu ấy nhìn thấy người phụ nữ ấy, và với ý nghĩ: “Nơi nào người phụ nữ này đi đến, khi đến đó có thể sẽ tìm được nước uống,” bị cơn khát chế ngự, đã đi về hướng ấy, nhìn thấy cái giếng, và đã đứng lại ở một nơi không xa người phụ nữ ấy. Người phụ nữ ấy, sau khi đã lấy nước từ giếng, đang muốn quay về, nhìn thấy các vị tỳ khưu ấy, biết rằng: “Các vị tôn giả này đang khát và cần nước,” đã khởi lên lòng kính trọng và mời các vị dùng nước. Các vị tỳ khưu ấy lấy cái lọc nước từ trong túi đãy đựng bát, lọc nước, uống nước cho đến khi thỏa mãn, làm mát tay chân, và sau khi nói lời tùy hỷ về việc cúng dường nước uống của người phụ nữ ấy, đã ra đi.

Sā [Pg.35] taṃ puññaṃ hadaye ṭhapetvā antarantarā anussarantī aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassā puññānubhāvena kapparukkhopasobhitaṃ mahantaṃ vimānaṃ uppajji. Taṃ vimānaṃ parikkhipitvā muttajālarajatavibhūsitā viya sikatāvakiṇṇapaṇḍarapulinataṭā maṇikkhandhanimmalasalilavāhinī saritā. Tassā ubhosu tīresu uyyānavimānadvāre ca mahatī pokkharaṇī pañcavaṇṇapadumasaṇḍamaṇḍitā saha suvaṇṇanāvāya nibbatti. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī nāvāya kīḷantī laḷantī vicarati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ nāvāya kīḷantiṃ disvā tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

Vị ấy, sau khi ghi khắc công đức ấy vào trong tim, thỉnh thoảng lại tưởng nhớ đến, vào một thời gian sau, mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi). Do oai lực công đức của vị ấy, một thiên cung to lớn, được trang hoàng bởi các cây như ý, đã hiện khởi. Bao quanh thiên cung ấy là một dòng sông chảy với nước trong như khối pha lê, có bờ cát trắng trải dài như được trang hoàng bằng lưới ngọc trai và bạc. Và ở cổng thiên cung, một hồ sen lớn, được trang điểm bởi những cụm sen năm màu, đã hiện khởi cùng với một chiếc thuyền vàng. Vị ấy, trong khi hưởng thụ thiên sản ở đó, đi lại, vui chơi, đùa giỡn trên chiếc thuyền. Rồi một ngày nọ, Tôn giả Mahāmoggallāna, trong khi du hành đến cõi trời, nhìn thấy vị thiên nữ ấy đang vui chơi trên thuyền, muốn hỏi về nghiệp phước mà vị ấy đã làm, nên đã hỏi rằng –

43.

43.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

“Này nàng, nàng đang đứng trên chiếc thuyền có mái che bằng vàng; Nàng lội xuống hồ sen, và dùng tay ngắt đóa hoa sen.

44.

44.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu nàng có dung sắc như vậy, do đâu mà nàng thành tựu (mọi sự) ở đây? Và do đâu các tài sản làm vừa lòng ý, bất cứ thứ gì, lại sanh khởi cho nàng.

45.

45.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

“Thưa thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi nàng: Khi là người, nàng đã làm công đức gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?” – ngài đã nói;

Tato therena puṭṭhāya devatāya vissajjitākāraṃ dassetuṃ saṅgītikārehi –

Sau đó, để chỉ ra cách thức trả lời của vị thiên nữ đã được vị trưởng lão hỏi, các vị kết tập sư đã (nói lên) –

46.

46.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi; khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng: ‘Đây là kết quả của nghiệp ấy.’” –

Ayaṃ gāthā vuttā.

Bài kệ này đã được nói lên.

47.

47.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

“Trong tiền kiếp ở thế giới loài người, khi con là người giữa nhân loại; Thấy các vị tỳ khưu khát nước và mệt mỏi, con đã đứng dậy dâng nước uống.

48.

48.

‘‘Yo [Pg.36] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

“Người nào đứng dậy dâng nước uống cho những người mệt mỏi và khát nước; Người ấy sẽ có những dòng sông nước mát, với nhiều hoa và vô số sen trắng.

49.

49.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

“Những dòng sông nước mát, đáy trải cát, luôn chảy quanh người ấy; Cùng các cây xoài, sala, tilaka, jambu, uddālaka và pāṭali đang nở hoa.

50.

50.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

“Thiên cung tuyệt vời này, vô cùng lộng lẫy, được trang bị bởi những vùng đất như thế; Đây là quả báo của nghiệp ấy ở đây, những người làm phước sẽ nhận được (kết quả) như vậy.

51.

51.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đó con có dung sắc như vậy, do đó con thành tựu (mọi sự) ở đây; Và do đó các tài sản làm vừa lòng ý, bất cứ thứ gì, lại sanh khởi cho con.

52.

52.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Thưa tỳ khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài, công đức mà con đã làm khi còn là người; Do đó con có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.” –

Ayaṃ devatāya vissajjitākāro.

Đây là cách thức trả lời của vị thiên nữ.

43. Tattha suvaṇṇacchadananti vicittabhittiviracanehi rattasuvaṇṇamayehi ubhohi passehi paṭicchāditabbhantaratāya ceva nānāratanasamujjalitena kanakamayālaṅkārena upari chāditatāya ca suvaṇṇacchadanaṃ. Nāvanti potaṃ. So hi orato pāraṃ pavati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Nārīti tassā devadhītāya ālapanaṃ. Narati netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhatthena puri setīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena [Pg.37] ‘‘naro’’ti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati, pageva bhattubhūto. Narassa esāti nārī, ayañca samaññā manussitthīsu pavattā ruḷhivasena itarāsupi tathā vuccati. Ogāhasi pokkharaṇinti satipi rattuppalanīluppalādike bahuvidhe ratanamaye jalajakusume pokkharasaṅkhātānaṃ dibbapadumānaṃ tattha yebhuyyena atthitāya ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ dibbasaraṃ jalavihāraratiyā anupavisasi. Padmaṃ chindasi pāṇināti rajatamayanāḷaṃ padumarāgaratanamayapattasaṅghātaṃ kanakamayakaṇṇikākiñjakkhakesaraṃ dibbakamalaṃ līlāravindaṃ kattukāmatāya tava hatthena bhañjasi.

43. Trong đó, suvaṇṇacchadanaṃ (mái che bằng vàng) là vì bên trong được che phủ ở cả hai bên bởi những bức vách được trang trí tinh xảo làm bằng vàng ròng, và vì bên trên được che phủ bởi đồ trang sức bằng vàng lấp lánh với nhiều loại châu báu. Nāvaṃ (chiếc thuyền) có nghĩa là potaṃ (thuyền). Vì nó đi (pavati, gacchati) từ bờ bên này sang bờ bên kia, nên được gọi là pota. Và vì nó dẫn dắt (neti) chúng sanh, nên được gọi là nāvā. Nārī (này nàng) là lời gọi vị thiên nữ ấy. Narati, có nghĩa là neti (dẫn dắt), do đó là naro, tức là puriso (người nam). Giống như một chúng sanh có bản chất nguyên sơ, do ưu việt hơn các bản chất khác, nằm (seti) trong thành phố (puri), nên được gọi là “puriso,” cũng vậy, theo nghĩa dẫn dắt (nayana), được gọi là “naro.” Thật vậy, một người là con trai hay em trai cũng đứng ở vị trí của người cha đối với mẹ và các chị gái, huống chi là người chồng. Narassa esā (của người nam), do đó là nārī. Và danh xưng này được dùng cho phụ nữ loài người theo quy ước, và cũng được dùng cho các loài khác (không phải người) theo cách tương tự. Ogāhasi pokkharaṇiṃ (nàng lội xuống hồ sen) có nghĩa là: mặc dù có nhiều loại hoa dưới nước bằng châu báu như sen đỏ, sen xanh, v.v., nhưng vì ở đó có rất nhiều hoa sen trời được gọi là pokkhara, nên hồ trời này có tên là “pokkharaṇī,” nàng bước vào (anupavisasi) để vui thú trong nước. Padmaṃ chindasi pāṇinā (nàng dùng tay ngắt đóa hoa sen) có nghĩa là: nàng dùng tay (tava hatthena) bẻ gãy (bhañjasi) đóa sen trời có cuống bằng bạc, cụm lá bằng hồng ngọc, đài sen, nhị và nhụy bằng vàng, vì muốn dùng nó làm hoa sen để vui đùa.

47. Tasiteti pipāsite. Kilanteti tāya pipāsāya addhānaparissamena ca kilantakāye. Uṭṭhāyāti uṭṭhānavīriyaṃ katvā, ālasiyaṃ anāpajjitvāti attho.

47. Tasite có nghĩa là pipāsite (khát nước). Kilante có nghĩa là thân thể mệt mỏi (kilantakāye) do cơn khát ấy và do sự mệt nhọc của cuộc hành trình. Uṭṭhāya có nghĩa là đã nỗ lực đứng dậy (uṭṭhānavīriyaṃ katvā), không rơi vào sự lười biếng (ālasiyaṃ anāpajjitvā).

48. Yo vetiādinā yathā ahaṃ, evaṃ aññepi āyatanagatena udakadānapuññena etādisaṃ phalaṃ paṭilabhantīti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānavidhiṃ dassentī therena puṭṭhamatthaṃ sādhāraṇato vissajjeti. Tattha tassāti tanti ca yathāvuttapuññakārinaṃ paccāmasati.

48. Bằng câu kệ bắt đầu là Yo ve, (vị thiên nữ) đang chỉ ra phương pháp suy luận điều chưa thấy qua điều đã thấy rằng: “Giống như tôi, những người khác cũng nhờ phước báu cúng dường nước uống đến đúng nơi đúng lúc mà đạt được quả như vậy.” (Vị thiên nữ) giải đáp ý nghĩa đã được vị trưởng lão hỏi một cách tổng quát. Trong ấy, các từ tassa và taṃ đề cập đến những người làm phước như đã nói.

49. Anupariyantīti anurūpavasena parikkhipanti. Tassa vasanaṭṭhānaparikkhipanena sopi parikkhitto nāma hoti. Tilakāti bandhujīvakapupphasadisapupphā ekā rukkhajāti. Uddālakāti vātaghātakā, ye ‘‘rājarukkhā’’tipi vuccanti.

49. Anupariyanti nghĩa là chúng bao quanh một cách tương xứng. Do việc bao quanh nơi ở của người ấy, người ấy cũng được gọi là được bao quanh. Tilakā là một loài cây có hoa giống như hoa bandhujīvaka. Uddālakā là cây vātaghātakā, cũng được gọi là rājarukkhā.

50. Taṃbhūmibhāgehīti tādisehi bhūmibhāgehi, yathāvuttapokkharaṇīnadīuyyānavantehi bhūmipadesehīti attho. Upetarūpanti pāsaṃsiyabhāvena upetaṃ, tesaṃ pokkharaṇīādīnaṃ vasena ramaṇīyasannivesanti vuttaṃ hoti. Bhusa sobhamānanti bhusaṃ ativiya virocamānaṃ vimānaseṭṭhaṃ labhantīti yojanā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

50. Taṃbhūmibhāgehi nghĩa là với những vùng đất như thế, với những khu đất có đầy đủ hồ sen, sông ngòi, vườn tược như đã nói. Upetarūpaṃ có nghĩa là được trang bị một cách đáng tán thán, được nói là có sự sắp đặt khả ái nhờ vào các hồ sen ấy v.v... Bhusa sobhamānaṃ có cú pháp là: họ đạt được thiên cung tối thắng, vô cùng rực rỡ. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã nói.

Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Thuyền thứ nhất đã kết thúc.

7. Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā

7. Giải thích về Thiên cung Thuyền thứ hai

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.38] nāvanti dutiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante aññataro khīṇāsavatthero upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya gāmakāvāse vassaṃ upagantukāmo sāvatthito taṃ gāmaṃ uddissa pacchābhattaṃ addhānamaggapaṭipanno, maggaparissamena kilanto tasito antarāmagge aññataraṃ gāmaṃ sampatto, bahigāme tādisaṃ chāyūdakasampannaṭṭhānaṃ apassanto parissamena ca abhibhuyyamāno cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pavisitvā dhuragehasseva dvāre aṭṭhāsi. Tattha aññatarā itthī theraṃ passitvā ‘‘kuto, bhante, āgatatthā’’ti pucchitvā maggaparissamaṃ pipāsitabhāvañca ñatvā ‘‘etha, bhante’’ti gehaṃ pavesetvā ‘‘idha nisīdathā’’ti āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinne pādodakaṃ pādabbhañjanatelañca datvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Pariḷāhe vūpasante madhuraṃ sītalaṃ sugandhaṃ pānakaṃ yojetvā adāsi. Thero taṃ pivitvā paṭippassaddhakilamatho anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattīti sabbaṃ anantaravimānasadisanti veditabbaṃ. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tena vuttaṃ –

Thiên cung bắt đầu bằng câu Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ là Thiên cung Thuyền thứ hai. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Khi Đức Thế Tôn đang ngự tại Sāvatthī, có một vị trưởng lão A-la-hán, khi mùa an cư sắp đến, muốn vào an cư mùa mưa tại một ngôi chùa ở làng quê. Vị ấy khởi hành từ Sāvatthī hướng đến ngôi làng đó sau buổi thọ thực. Trên đường đi, ngài mệt mỏi và khát nước do cuộc hành trình dài, và đã đến một ngôi làng khác trên đường. Không tìm thấy nơi nào có bóng mát và nước ở ngoại ô làng, và bị sự mệt mỏi hành hạ, ngài khoác y, đi vào làng và đứng ở cửa của ngôi nhà đầu tiên. Ở đó, một người phụ nữ nhìn thấy vị trưởng lão, hỏi rằng: “Bạch ngài, ngài từ đâu đến?”, và khi biết được sự mệt mỏi của cuộc hành trình và cơn khát, cô đã nói: “Bạch ngài, xin mời vào” rồi dẫn ngài vào nhà, trải một chỗ ngồi và thưa: “Xin ngài ngồi đây.” Khi ngài đã ngồi, cô dâng nước rửa chân và dầu xoa chân, rồi lấy quạt lá cọ và quạt cho ngài. Khi cơn nóng bức đã dịu, cô pha một thức uống ngọt, mát và thơm rồi dâng lên. Vị trưởng lão sau khi uống, cơn mệt mỏi đã tan biến, đã thuyết một bài pháp tùy hỷ rồi ra đi. Về sau, người phụ nữ ấy mệnh chung và tái sanh trong cõi trời Ba Mươi Ba. Nên hiểu rằng tất cả đều tương tự như thiên cung liền trước. Trong các câu kệ cũng không có gì mới. Do đó, đã được nói rằng:

53.

53.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

“Này nàng tiên nữ, nàng đang đứng trên chiếc thuyền có mái che bằng vàng, lội xuống hồ sen và dùng tay ngắt những đóa sen.”

54.

54.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu mà nàng có được dung sắc như vậy? Do đâu mà nàng thành tựu được điều này ở đây? Và do đâu mà những tài sản, bất cứ thứ gì làm vui lòng, lại sanh khởi cho nàng?”

55.

55.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Hỡi thiên nữ có đại thần lực, tôi xin hỏi nàng, khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu mà nàng có được thần lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?”

56.

56.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được đặt ra, về quả của nghiệp nào đây.”

57.

57.

‘‘Ahaṃ [Pg.39] manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

“Khi còn là người giữa loài người, trong kiếp trước ở cõi người, con đã thấy một vị Tỳ-khưu khát nước và mệt mỏi, đã đứng dậy và dâng nước uống.”

58.

58.

‘‘Yo ve kilantassa pipāsitassa, ṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

“Người nào đứng dậy dâng nước uống cho người mệt mỏi, khát nước, người ấy sẽ có những dòng sông nước mát, với nhiều hoa và vô số hoa sen trắng.”

59.

59.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

“Những dòng sông nước mát, đáy trải cát, luôn chảy quanh nơi ấy. Cây xoài, cây sala, cây tilaka, cây jambu, cây uddālaka và cây pāṭali đều nở hoa.”

60.

60.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

“Thiên cung tối thắng, vô cùng rực rỡ, được trang bị bởi những vùng đất ấy. Đây là quả báo của nghiệp đó ở đây. Những người đã làm phước sẽ nhận được quả như vậy.”

61.

61.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đó mà con có được dung sắc như vậy, do đó mà con thành tựu được điều này ở đây. Và do đó mà những tài sản, bất cứ thứ gì làm vui lòng, lại sanh khởi cho con.”

62.

62.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Bạch ngài Tỳ-khưu có đại thần lực, con xin kể cho ngài nghe về phước nghiệp con đã làm khi còn là người. Do đó mà con có được thần lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.”

Atthavaṇṇanāsupi idha ekova theroti apubbaṃ natthi.

Trong phần giải thích ý nghĩa, ở đây chỉ có một vị trưởng lão, nên cũng không có gì mới.

Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Thuyền thứ hai đã kết thúc.

8. Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā

8. Giải thích về Thiên cung Thuyền thứ ba

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.40] nāvanti tatiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā janapadacārikaṃ caranto mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ kosalajanapade yena thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā ‘‘samaṇo kira gotamo amhākaṃ gāmakhettaṃ anuppatto’’ti. Atha thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā appasannā micchādiṭṭhikā maccherapakatā ‘‘sace samaṇo gotamo imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya, sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane patiṭṭhapeyya, tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā’’ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā nadītitthesu ṭhapitanāvāyo apanesuṃ, setusaṅkamanāni ca avalañje akaṃsu, tathā papāmaṇḍapādīni, ekaṃ udapānaṃ ṭhapetvā itarāni udapānāni tiṇādīhi pūretvā pidahiṃsu. Tena vuttaṃ udāne (udā. 69) ‘‘atha kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti.

Thiên cung bắt đầu bằng câu Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ là Thiên cung Thuyền thứ ba. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Khi Đức Thế Tôn đang du hành qua các xứ, cùng với đại chúng Tỳ-khưu Tăng, ngài đã đến một làng Bà-la-môn tên là Thūṇa trong xứ Kosala. Các Bà-la-môn và gia chủ ở Thūṇa nghe tin rằng: “Nghe nói Sa-môn Gotama đã đến địa phận làng của chúng ta.” Bấy giờ, các Bà-la-môn và gia chủ ở Thūṇa, vốn không có đức tin, theo tà kiến, và có bản chất keo kiệt, (nghĩ rằng): “Nếu Sa-môn Gotama vào làng này và ở lại hai ba ngày, ngài sẽ khiến tất cả dân chúng này tin theo lời dạy của ngài, và khi đó truyền thống Bà-la-môn sẽ không còn chỗ đứng.” Vì vậy, để ngăn cản Đức Thế Tôn ở lại đó, họ đã dời những chiếc thuyền được đặt ở các bến sông, làm cho các cây cầu không thể sử dụng được, và cũng làm như vậy với các quán nước, nhà vòm, v.v... Ngoại trừ một cái giếng, họ đã lấp đầy các giếng khác bằng cỏ, v.v... và che lấp chúng đi. Do đó, trong kinh Udāna (Udā. 69) đã nói rằng: “Bấy giờ, các Bà-la-môn và gia chủ ở Thūṇa đã lấp đầy giếng nước bằng cỏ và trấu cho đến miệng giếng, (với ý nghĩ): ‘Mong rằng các Sa-môn trọc đầu kia không uống được nước.’”

Bhagavā tesaṃ taṃ vippakāraṃ ñatvā te anukampanto saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsena nadiṃ atikkamitvā gantvā anukkamena thūṇaṃ brāhmaṇagāmaṃ patvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Tena ca samayena sambahulā udakahāriniyo bhagavato avidūrena atikkamanti. Tasmiñca gāme ‘‘sace samaṇo gotamo idhāgamissati, na tassa paccuggamanādikaṃ kātabbaṃ, gehaṃ āgatassa cassa sāvakānañca bhikkhāpi na dātabbā’’ti katikā katā hoti.

Đức Thế Tôn, biết được thái độ thù nghịch ấy của họ, vì lòng bi mẫn đối với họ, cùng với chư Tăng vượt qua sông bằng đường không, tuần tự đi đến làng Bà-la-môn tên là Thūṇa. Ngài rời khỏi con đường và ngự trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn tại gốc của một cây nọ. Và vào lúc ấy, nhiều người phụ nữ lấy nước đi ngang qua không xa chỗ Đức Thế Tôn. Và trong làng ấy, có một quy ước đã được lập ra rằng: “Nếu Sa-môn Gotama đến đây, không được làm những việc như đi ra đón rước vị ấy, và khi vị ấy cùng các đệ tử đến nhà, cũng không được cúng dường vật thực.”

Tattha aññatarassa brāhmaṇassa dāsī ghaṭena pānīyaṃ gahetvā gacchantī bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā bhikkhū ca maggaparissamena kilante tasite ñatvā pasannacittā pānīyaṃ dātukāmā hutvā ‘‘yadipi me gāmavāsino ‘samaṇassa gotamassa na kiñci dātabbaṃ, sāmīcikammampi na kātabba’nti katikaṃ katvā ṭhitā, evaṃ santepi yadi ahaṃ īdise puññakkhette dakkhiṇeyye labhitvā pānīyadānamattenāpi attano patiṭṭhaṃ na kareyyaṃ, kadāhaṃ ito dukkhajīvitato muccissāmi, kāmaṃ me [Pg.41] ayyako sabbepime gāmavāsino maṃ hanantu vā bandhantu vā, īdise puññakkhette pānīyadānaṃ dassāmi evā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā aññāhi udakahārinīhi vāriyamānāpi jīvite nirapekkhā sīsato pānīyaghaṭaṃ otāretvā ubhohi hatthehi pariggahetvā ekamante ṭhapetvā sañjātapītisomanassā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pānīyena nimantesi. Bhagavā tassā cittappasādaṃ oloketvā taṃ anuggaṇhanto pānīyaṃ parissāvetvā hatthapāde dhovitvā pānīyaṃ pivi, ghaṭe udakaṃ parikkhayaṃ na gacchati. Sā taṃ disvā puna pasannacittā ekassa bhikkhussa adāsi, tathā aparassa aparassāti sabbesampi adāsi, udakaṃ na khīyateva. Sā haṭṭhatuṭṭhā yathāpuṇṇena ghaṭena gehābhimukhī agamāsi. Tassā sāmiko brāhmaṇo pānīyassa dinnabhāvaṃ sutvā ‘‘imāya gāmavattaṃ bhinnaṃ, ahañca gārayho kato’’ti kodhena pajjalanto taṭataṭāyamāno taṃ bhūmiyaṃ pātetvā hatthehi ca pādehi ca pahari. Sā tena upakkamena jīvitakkhayaṃ patvā tāvatiṃsabhavane nibbati, vimānaṃ cassā paṭhamanāvāvimāne vuttasadisaṃ uppajji.

Tại đó, một người nữ tỳ của một Bà-la-môn nọ, đang đi lấy nước bằng ghè, thấy Đức Thế Tôn đang ngồi, có chư Tăng vây quanh, và biết rằng chư Tăng mệt mỏi và khát nước do đi đường, với tâm hoan hỷ, nàng muốn dâng nước uống. Nàng suy nghĩ: “Mặc dù dân làng đã lập quy ước rằng ‘Không được cúng dường bất cứ thứ gì cho Sa-môn Gotama, cũng không được làm việc cung kính’, dù vậy, nếu ta, khi đã gặp được bậc đáng cúng dường trong ruộng phước như thế này, mà không tạo cho mình một chỗ nương tựa dù chỉ bằng việc cúng dường nước uống, thì khi nào ta mới thoát khỏi cuộc sống khổ cực này? Mặc cho ông chủ và tất cả dân làng này có giết hay trói buộc ta, ta nhất định sẽ dâng nước uống trong ruộng phước như thế này.” Quyết định như vậy, dù bị những người phụ nữ lấy nước khác ngăn cản, nàng không màng đến mạng sống, hạ ghè nước từ trên đầu xuống, đặt sang một bên, sanh tâm hoan hỷ và vui mừng, đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ bằng năm điểm chạm đất, rồi thỉnh mời dùng nước uống. Đức Thế Tôn, thấy được tâm tín thành của nàng, vì muốn nâng đỡ nàng, đã lọc nước, rửa tay chân, rồi uống nước. Nước trong ghè không vơi đi. Nàng thấy vậy, tâm lại càng hoan hỷ, dâng cho một vị Tỳ-khưu, rồi cứ thế dâng cho vị khác, rồi vị khác nữa, cho đến tất cả các vị, mà nước vẫn không cạn. Nàng vô cùng hoan hỷ và vui mừng, với chiếc ghè vẫn đầy nước như cũ, đi về hướng nhà. Người chủ của nàng, một Bà-la-môn, nghe việc nàng đã dâng nước, bừng bừng nổi giận, nghĩ rằng: “Con tiện tỳ này đã phá vỡ quy ước của làng, và làm cho ta bị chê trách.” Ông ta nghiến răng ken két, xô nàng ngã xuống đất, rồi dùng tay và chân đánh đập. Do sự hành hung đó, nàng mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Đao Lợi, và thiên cung của nàng hiện ra giống như đã được mô tả trong câu chuyện Thiên Cung Thuyền thứ nhất.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, udapānato pānīyaṃ āharā’’ti. Thero ‘‘idāni, bhante, udapāno thūṇeyyakehi dūsito, na sakkā pānīyaṃ āharitu’’nti āha. Bhagavā dutiyampi tatiyampi āṇāpesi. Tatiyavāre thero bhagavato pattaṃ ādāya udapānābhimukho agamāsi. Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati, sabbaṃ tiṇabhusaṃ upalavitvā sayameva apagacchati. Tena sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena aññe jalāsaye pūretvā taṃ gāmaṃ parikkhipantena gāmappadeso ajjhottharīyati. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā brāhmaṇā acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ khamāpesuṃ, taṅkhaṇaññeva udakogho antaradhāyi. Te bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca nivāsaṭṭhānaṃ saṃvidhāya svātanāya nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā sabbe thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ payirupāsantā nisīdiṃsu.

Khi ấy, Đức Thế Tôn gọi Tôn giả Ānanda: “Này Ānanda, hãy đi lấy nước từ giếng về cho Như Lai.” Trưởng lão thưa: “Bạch Thế Tôn, bây giờ giếng nước đã bị dân làng Thūṇa làm ô uế, không thể lấy nước được.” Đức Thế Tôn ra lệnh lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Lần thứ ba, Trưởng lão cầm lấy bình bát của Đức Thế Tôn và đi về phía giếng nước. Khi Trưởng lão đến, nước trong giếng dâng đầy, trào lên và chảy ra bốn phía; tất cả cỏ rác nổi lên trên và tự động trôi đi. Dòng nước chảy đó cứ dâng lên cao mãi, làm đầy các hồ chứa nước khác, bao quanh ngôi làng và nhấn chìm khu vực làng. Thấy phép lạ đó, các Bà-la-môn sanh tâm kinh ngạc, chưa từng có, đã đến xin Đức Thế Tôn tha thứ. Ngay lúc đó, dòng nước lũ biến mất. Họ sắp xếp chỗ ở cho Đức Thế Tôn và chư Tăng, thỉnh mời cho ngày mai, và vào ngày thứ hai, họ chuẩn bị một buổi cúng dường lớn. Sau khi đã phục vụ chư Tăng với Đức Phật dẫn đầu bằng các món ăn cứng và mềm thượng vị, tất cả các Bà-la-môn và gia chủ làng Thūṇa, khi Đức Thế Tôn dùng bữa xong, tay đã rời khỏi bình bát, liền ngồi hầu cận Ngài.

Tena [Pg.42] ca samayena sā devatā attano sampattiṃ paccavekkhitvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī taṃ ‘‘pānīyadāna’’nti ñatvā pītisomanassajātā ‘‘handāhaṃ idāneva bhagavantaṃ vandissāmi, sammāpaṭipannesu katānaṃ appakānampi kārānaṃ uḷāraphalatañca manussaloke pākaṭaṃ karissāmī’’ti ussāhajātā accharāsahassaparivārā uyyānādisahitena vimānena saddhiṃyeva mahatiyā deviddhiyā mahantena devānubhāvena mahājanakāyassa passantasseva āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā tassā parisāya kammaphalaṃ paccakkhato vibhāvetukāmo –

Và vào lúc ấy, vị thiên nữ kia quán xét tài sản của mình, và khi tìm hiểu nguyên nhân, biết rằng đó là do việc cúng dường nước uống, nàng sanh tâm hoan hỷ và vui mừng. Nàng nghĩ: “Thôi, ngay bây giờ ta sẽ đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, và ta sẽ làm cho quả báo to lớn của những việc làm dù nhỏ mọn được thực hiện đối với các bậc chân chánh tu hành được hiển bày trong cõi người.” Với tâm hăng hái, nàng cùng với thiên cung có cả vườn ngự uyển, với thần lực và oai lực vĩ đại của chư thiên, đã đến trong khi đại chúng đang nhìn thấy. Nàng bước xuống từ thiên cung, đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ, chắp tay và đứng sang một bên. Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn làm sáng tỏ quả của nghiệp một cách trực tiếp cho hội chúng đó, đã hỏi nàng:

63.

63.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

“Hỡi nàng, nàng đứng trên chiếc thuyền, có mái che bằng vàng; Nàng lội xuống hồ sen, và dùng tay ngắt những đóa sen.

64.

64.

‘‘Kūṭāgārā nivesā te, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

“Những lâu đài có đỉnh nhọn là nơi ở của nàng, được phân chia thành từng phần cân đối; Chúng tỏa sáng rực rỡ, khắp cả bốn phương.

65.

65.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu nàng có dung sắc như vậy, do đâu nàng thành tựu được ở đây? Và do đâu các tài sản, bất cứ thứ gì làm vui lòng tâm ý, lại sanh khởi cho nàng?

66.

66.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ,Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Ta hỏi nàng, hỡi thiên nữ có oai lực lớn, khi là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu mà nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?” –

Catūhi gāthāhi pucchi.

(Ngài) đã hỏi bằng bốn bài kệ.

67.

67.

‘‘Sā devatā attamanā, sambuddheneva pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ, được chính Đức Chánh Đẳng Giác hỏi; Khi được hỏi câu hỏi, đã giải đáp, rằng đây là quả của nghiệp nào.” –

Saṅgītikārā āhaṃsu.

Các vị kết tập kinh điển đã nói.

68.

68.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

Khi còn là người giữa nhân loại, trong kiếp trước ở cõi người, con đã thấy các vị Tỳ khưu khát nước và mệt mỏi, con đã đứng dậy dâng nước cho các ngài uống.

69.

69.

‘‘Yo [Pg.43] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

Người nào đứng dậy dâng nước cho những người mệt mỏi và khát uống, người ấy sẽ có những dòng sông nước mát, với nhiều hoa và vô số hoa sen trắng.

70.

70.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

Các dòng sông nước mát, đáy trải cát, luôn chảy quanh người ấy. Các cây xoài, sala, tilaka, jambu, uddālaka và pāṭali đều nở hoa.

71.

71.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

Thiên cung tuyệt vời này, vô cùng lộng lẫy, được trang hoàng bởi những khu vườn như thế. Đây là quả báo của nghiệp ấy ở đây; những người làm phước sẽ nhận được quả báo như vậy.

72.

72.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

Những lầu gác, dinh thự của con, được phân chia cân đối theo từng phần, chiếu sáng rực rỡ, tỏa ánh quang minh khắp bốn phương.

73.

73.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Tappajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này; do nghiệp ấy, con thành tựu ở đây. Và các tài sản làm vui lòng tâm ý của con đều được sanh khởi.

74.

74.

‘‘Akkhāmi te buddha mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsati;

Etassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, atthāya buddho udakaṃ apāyī’’ti. –

Bạch Đức Phật, bậc đại oai lực, con xin trình bày với Ngài phước nghiệp con đã làm khi còn là người. Do nghiệp ấy, con có oai lực rực rỡ như thế này, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương. Đây là quả của nghiệp ấy của con: vì lợi ích (của con), Đức Phật đã uống nước.

Vissajjanagāthāyo.

Đây là những kệ頌 trả lời.

63. Tattha kiñcāpi sā devatā yadā bhagavā pucchi, tadā taṃ nāvaṃ āruyha na ṭhitā, na pokkharaṇiṃ ogāhati, nāpi padumaṃ chindati, kammānubhāvacoditā pana abhiṇhaṃ jalavihārapasutā tathā karotīti taṃ kiriyāvicchedaṃ dassanavasenevaṃ vuttaṃ. Ayañca attho na kevalamidheva, atha kho heṭṭhimesupi evameva daṭṭhabbo.

63. Ở đây, mặc dù khi Đức Thế Tôn hỏi, vị thiên nữ ấy không phải đang đứng trên thuyền, không lặn xuống hồ sen, cũng không hái hoa sen, nhưng do oai lực của nghiệp thúc đẩy, vị ấy thường xuyên vui thích trong việc du ngoạn dưới nước và đã làm như vậy. Do đó, điều này được nói ra nhằm mục đích chỉ ra sự liên tục của hành động đó. Và ý nghĩa này không chỉ nên được hiểu ở đây mà cũng nên được hiểu tương tự như vậy trong các câu chuyện thiên cung trước đó.

72. Kūṭāgārāti [Pg.44] suvaṇṇamayakaṇṇikābaddhagehavanto. Nivesāti nivesanāni, kaccharānīti attho. Tenāha ‘‘vibhattā bhāgaso mitā’’ti. Tāni hi catusālabhūtāni aññamaññassa paṭibimbabhūtāni viya paṭivibhattarūpāni samappamāṇatāya bhāgaso mitāni viya honti. Daddallamānāti ativiya vijjotamānā. Ābhantīti maṇiratanakanakaraṃsijālehi obhāsenti.

72. Kūṭāgārā (những lầu gác) có nghĩa là những ngôi nhà có đỉnh nóc bằng vàng. Nivesā (những nơi ở) có nghĩa là những dinh thự, những gian phòng. Do đó, có câu nói: "được phân chia cân đối theo từng phần". Thật vậy, những dinh thự ấy có bốn sảnh, hình dáng được phân chia riêng biệt như thể là hình ảnh phản chiếu của nhau, và do có kích thước bằng nhau nên chúng dường như được đo lường cân đối theo từng phần. Daddallamānā (rực rỡ) có nghĩa là tỏa sáng vô cùng. Ābhanti (chiếu sáng) có nghĩa là chúng soi sáng bằng những mạng lưới tia sáng từ ngọc, bảo châu, và vàng.

74. Mamāti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ, mama kammassa mama atthāyāti ayañhettha yojanā. Udakaṃ apāyīti yadetaṃ udakadānaṃ vuttaṃ, etassa puññakammassa idaṃ phalaṃ yāyaṃ dibbasampatti, yasmā mamatthāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā mayā dinnaṃ udakaṃ apāyīti. Sesaṃ vuttanayameva.

74. Từ mama này có liên quan đến cả trước và sau; ở đây, cách kết nối ý nghĩa là "của nghiệp của tôi, vì lợi ích của tôi". Về câu "đã uống nước", việc cúng dường nước đã được nói đến, và quả của phước nghiệp này chính là tài sản chư thiên này, bởi vì, vì lợi ích của tôi, Đức Phật, Đức Thế Tôn, bậc đáng được cúng dường tối thượng trong thế giới cùng với chư thiên, đã uống nước do tôi dâng cúng.

Evaṃ pasannamānasāya devatāya bhagavā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ karonto saccāni pakāsesi. Sā desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi.

Khi thuyết pháp theo cách đặc thù cho vị thiên nữ có tâm hoan hỷ như vậy, Đức Thế Tôn đã làm sáng tỏ Tứ Diệu Đế. Vào cuối bài pháp, vị thiên nữ ấy đã an trú trong quả Dự Lưu, và bài pháp cũng mang lại lợi ích cho hội chúng đã có mặt.

Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện Thiên Cung Con Thuyền thứ ba đã kết thúc.

9. Dīpavimānavaṇṇanā

9. Phần giải thích về Thiên Cung Ngọn Đèn

Abhikkantena vaṇṇenāti dīpavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante uposathadivase sambahulā upāsakā uposathikā hutvā purebhattaṃ yathāvibhavaṃ dānaṃ datvā kālasseva bhuñjitvā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā pacchābhattaṃ vihāraṃ gantvā manobhāvanīye bhikkhū payirupāsitvā sāyanhe dhammaṃ suṇanti. Vihāreyeva vasitukāmānaṃ tesaṃ dhammaṃ suṇantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato, andhakāro jāto. Tatthekā aññatarā itthī ‘‘idāni dīpālokaṃ kātuṃ yutta’’nti cintetvā attano gehato padīpeyyaṃ āharāpetvā padīpaṃ ujjāletvā dhammāsanassa purato ṭhapetvā dhammaṃ suṇi. Sā tena padīpadānena attamanā pītisomanassajātā hutvā vanditvā attano gehaṃ gatā. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.45] jotirasavimāne nibbatti. Sarīrasobhā panassā ativiya pabhassarā aññe deve abhibhavitvā dasa disā obhāsayamānā tiṭṭhati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ carantoti sabbaṃ heṭṭhā āgatanayeneva veditabbaṃ. Idha pana –

Câu chuyện Thiên Cung Ngọn Đèn bắt đầu bằng câu "Abhikkantena vaṇṇena". Nguồn gốc của câu chuyện này là gì? Khi Đức Thế Tôn đang ngự tại Sāvatthī, vào ngày trai giới, nhiều nam nữ cư sĩ sau khi thọ trì trai giới, vào buổi sáng đã cúng dường bố thí tùy theo khả năng, dùng bữa sớm, rồi mặc y phục sạch sẽ, khoác thượng y sạch sẽ, tay cầm hương hoa, vào buổi chiều đã đến tịnh xá. Sau khi hầu cận các vị Tỳ khưu có tâm tu tập, họ lắng nghe Pháp vào buổi tối. Trong khi họ đang nghe Pháp, với ý muốn ở lại tịnh xá, mặt trời đã lặn và bóng tối bao trùm. Tại đó, một người phụ nữ nghĩ rằng: "Bây giờ nên thắp đèn sáng lên", rồi cho người mang đồ dùng thắp đèn từ nhà mình đến, thắp một ngọn đèn và đặt trước pháp tòa, rồi lắng nghe Pháp. Với việc cúng dường ngọn đèn ấy, bà hoan hỷ, tâm sinh hỷ lạc, sau khi đảnh lễ đã trở về nhà. Về sau, khi mệnh chung, bà tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, trong một thiên cung rực rỡ ánh sáng. Vẻ đẹp thân thể của bà vô cùng rạng rỡ, vượt qua các vị trời khác, đứng đó soi sáng khắp mười phương. Rồi một ngày nọ, Tôn giả Mahāmoggallāna du hành đến cõi trời... tất cả nên được hiểu theo cách đã trình bày ở phần trước. Còn ở đây thì –

75.

75.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

Này thiên nữ, nàng đứng đó với dung sắc tuyệt vời, soi sáng khắp mọi phương, như sao Hôm.

76.

76.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Do đâu nàng có dung sắc như thế? Do đâu nàng thành tựu ở đây? Và các tài sản làm vui lòng tâm ý của nàng đều được sanh khởi?

77.

77.

‘‘Kena tvaṃ vimalobhāsā, atirocasi devatā;

Kena te sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

Này thiên nữ, do đâu nàng tỏa sáng rực rỡ, ánh quang trong sạch? Do đâu từ toàn thân nàng, ánh sáng chiếu rọi khắp mọi phương?

78.

78.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Ta hỏi nàng, hỡi thiên nữ đại oai lực, khi còn là người, nàng đã làm phước nghiệp gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như thế này, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?

Catūhi gāthāhi pucchi.

(Ngài) đã hỏi bằng bốn bài kệ.

79.

79.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên nữ ấy, tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được đặt ra, rằng đây là quả của nghiệp nào.

80.

80.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Tamandhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi adāsi dīpaṃ.

Khi còn là người giữa nhân loại, trong kiếp trước ở cõi người, trong đêm tối mịt mùng, vào lúc cần đèn, con đã cúng dường một ngọn đèn.

81.

81.

‘‘Yo andhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi dadāti dīpaṃ;

Uppajjati jotirasaṃ vimānaṃ, pahūtamalyaṃ bahupuṇḍarīkaṃ.

Người nào trong đêm tối mịt mùng, vào lúc cần đèn, cúng dường một ngọn đèn, người ấy sẽ sanh về thiên cung rực rỡ ánh sáng, với nhiều hoa và vô số hoa sen trắng.

82.

82.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này; do nghiệp ấy, con thành tựu ở đây. Và các tài sản làm vui lòng tâm ý của con đều được sanh khởi.

83.

83.

‘‘Tenāhaṃ [Pg.46] vimalobhāsā, atirocāmi devatā;

Tena me sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

Do nghiệp ấy, con tỏa sáng rực rỡ, ánh quang trong sạch, vượt hơn các thiên nữ khác. Do nghiệp ấy, từ toàn thân con, ánh sáng chiếu rọi khắp mọi phương.

84.

84.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Bạch Tỳ khưu, bậc đại oai lực, con xin trình bày với ngài phước nghiệp con đã làm khi còn là người. Do nghiệp ấy, con có oai lực rực rỡ như thế này, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.

Vissajjesi.

Vị thiên nữ ấy đã giải đáp.

75. Tattha abhikkantena vaṇṇenāti ettha abhikkanta-saddo ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo’’tiādīsu (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 383) khaye āgato. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’tiādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. Idhāpi abhirūpe eva daṭṭhabbo. Tasmā abhikkantenāti atikantena atimanāpena, abhirūpenāti attho. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena. Obhāsentī disā sabbāti sabbāpi dasa disā jotentī ekālokaṃ karontī. Kiṃ viyāti āha ‘‘osadhī viya tārakā’’ti. Ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikāti katvā ‘‘osadhī’’ti laddhanāmā tārakā yathā samantato ālokaṃ kurumānā tiṭṭhati, evameva tvaṃ sabbā disā obhāsayantī tiṭṭhasīti.

75. Ở đây, trong câu kệ ‘abhikkantena vaṇṇena,’ từ ‘abhikkanta’ trong các đoạn kinh như ‘Bạch ngài, đêm đã trôi qua, canh đầu đã mãn’ (abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo) được dùng với nghĩa là ‘đã trôi qua.’ Trong các đoạn kinh như ‘Vị này trong bốn hạng người này là thù thắng hơn và cao quý hơn’ (ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītatarocā), từ này được dùng với nghĩa là ‘tốt đẹp.’ Trong các đoạn kinh như ‘Thật vi diệu, bạch ngài! Thật vi diệu, bạch ngài!’ (abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante), từ này được dùng với nghĩa là ‘tán dương.’ Trong các đoạn kinh như ‘Với dung sắc thù thắng, nàng chiếu sáng khắp các phương’ (abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā), từ này được dùng với nghĩa là ‘xinh đẹp tuyệt vời.’ Ở đây, cũng nên được hiểu theo nghĩa là ‘xinh đẹp tuyệt vời.’ Do đó, ‘abhikkantena’ có nghĩa là ‘vô cùng thù thắng, vô cùng khả ái, vô cùng xinh đẹp.’ ‘Vaṇṇena’ là ‘dung sắc của làn da.’ ‘Obhāsentī disā sabbā’ là ‘làm cho tất cả mười phương được chiếu sáng, làm cho có cùng một ánh sáng.’ (Ngài hỏi) giống như cái gì? (Ngài) đáp: ‘osadhī viya tārakā’ (như sao Hôm). Do ngôi sao này, ánh sáng dồi dào được xác định, hoặc là ngôi sao có tên gọi là ‘osadhī’ do vì là vật cung cấp thêm sức mạnh cho các loại dược thảo. Giống như ngôi sao ấy đứng yên trong khi đang tạo ra ánh sáng khắp bốn phương, cũng giống như thế ấy, ngươi đứng yên trong khi đang làm cho tất cả các phương được chiếu sáng.

77. Sabbagattehīti sabbehi sarīrāvayavehi, sakalehi aṅgapaccaṅgehi obhāsatīti adhippāyo, hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sabbā obhāsate disāti sabbāpi dasadisā vijjotati. ‘‘Obhāsare’’tipi paṭhanti, tesaṃ sabbā disāti bahuvacanameva daṭṭhabbaṃ.

77. ‘Sabbagattehi’ là ‘do tất cả các bộ phận của thân thể, do tất cả các chi phần lớn nhỏ mà tỏa sáng,’ đây là ý muốn nói. Và từ này là cách công cụ (karaṇavacana) với ý nghĩa là nguyên nhân (hetu). ‘Sabbā obhāsate disā’ là ‘tất cả mười phương đều chiếu sáng.’ Cũng có cách đọc là ‘obhāsare.’ Theo quan điểm của các vị ấy, ‘sabbā disā’ ở đây nên được hiểu là số nhiều.

81. Padīpakālamhīti padīpakaraṇakāle, padīpujjalanayogge andhakāreti attho. Tenāha ‘‘yo andhakāramhi timīsikāya’’nti, bahale [Pg.47] mahandhakāreti attho. Dadāti dīpanti padīpaṃ ujjālento vā anujjālento vā padīpadānaṃ dadāti, padīpopakaraṇāni dakkhiṇeyye uddissa pariccajati. Upapajjati jotirasaṃ vimānanti paṭisandhiggahaṇavasena jotirasaṃ vimānaṃ upagacchatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

81. ‘Padīpakālamhi’ là ‘vào lúc nên thắp đèn,’ có nghĩa là ‘trong bóng tối thích hợp cho việc thắp đèn.’ Do đó, ngài đã nói ‘yo andhakāramhi timīsikāyaṃ,’ có nghĩa là ‘trong bóng tối dày đặc, trong bóng tối vĩ đại.’ ‘Dadāti dīpaṃ’ là ‘cúng dường đèn, dù là đèn đang cháy sáng hay không cháy sáng;’ vị ấy từ bỏ (cúng dường) các vật dụng của đèn hướng đến bậc đáng cúng dường. ‘Upapajjati jotirasaṃ vimānaṃ’ là ‘do năng lực của việc tái sanh, vị ấy đi đến thiên cung Jotirasa.’ Phần còn lại có phương pháp đã được nói đến.

Atha yathāpucchite atthe devatāya kathite thero tameva kathaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dānādikathāya tassā kallacittādibhāvaṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne saparivārā sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Thero tato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi, bhagavā tasmiṃ vatthusmiṃ sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā jātā, mahājano visesato dīpadāne sakkaccakārī ahosīti.

Sau đó, khi ý nghĩa đã được hỏi đã được vị thiên nữ trình bày, vị trưởng lão đã lấy chính câu chuyện ấy làm duyên khởi, sau khi biết được trạng thái tâm tánh hiền thiện của vị thiên nữ ấy qua bài pháp về bố thí v.v..., đã tuyên thuyết về các chân lý. Vào lúc cuối bài pháp về các chân lý, vị thiên nữ ấy cùng với quyến thuộc đã an trú ở quả Tu-đà-hoàn. Vị trưởng lão từ nơi ấy trở về đã trình bày sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã thuyết giảng pháp một cách rộng rãi cho hội chúng đã hiện diện trong câu chuyện ấy. Bài pháp ấy đã trở nên có lợi ích cho đại chúng, và đại chúng đã đặc biệt trở thành người thực hành một cách kính cẩn trong việc cúng dường đèn. Nên được hiểu như vậy.

Dīpavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về chuyện thiên cung Ngọn Đèn đã chấm dứt.

10. Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā

10. Phần giải về chuyện thiên cung Hạt Mè

Abhikkantena vaṇṇenāti tiladakkhiṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena rājagahe aññatarā itthī gabbhinī tile dhovitvā ātape sukkhāpeti telaṃ kātukāmā. Sā ca parikkhīṇāyukā taṃ divasameva cavanadhammā, nirayasaṃvattanikaṃ cassā kammaṃ okāsaṃ katvā ṭhitaṃ. Atha naṃ bhagavā paccūsavelāyaṃ lokaṃ volokento dibbacakkhunā disvā cintesi ‘‘ayaṃ itthī ajja kālaṃ katvā niraye nibbattissati, yaṃnūnāhaṃ tilabhikkhāpaṭiggahaṇena taṃ saggūpagaṃ kareyya’’nti. So sāvatthito taṅkhaṇeneva rājagahaṃ gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya caranto anupubbena tassā gehadvāraṃ pāpuṇi. Sā itthī bhagavantaṃ passitvā sañjātapītisomanassā sahasā uṭṭhahitvā katañjalī aññaṃ dātabbayuttakaṃ apassantī hatthapāde dhovitvā tile rāsiṃ katvā ubhohi hatthehi pariggahetvā añjalipūraṃ tilaṃ bhagavato patte ākiritvā bhagavantaṃ vandi. Taṃ bhagavā anukampamāno [Pg.48] ‘‘sukhinī hohī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tassā rattiyā paccūsasamaye kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne suttapabuddhā viya nibbatti.

Câu chuyện ‘abhikkantena vaṇṇena’ là chuyện thiên cung Hạt Mè. Duyên khởi của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika. Và vào lúc ấy, ở Rājagaha, có một người phụ nữ mang thai, muốn làm dầu mè, đã vo mè rồi phơi dưới nắng. Và người phụ nữ ấy đã cạn kiệt tuổi thọ, có pháp mệnh chung ngay trong ngày hôm ấy, và nghiệp đưa đến địa ngục của bà ta đã có cơ hội và đang chờ sẵn. Khi ấy, đức Thế Tôn vào lúc rạng đông, trong khi quán sát thế gian, đã nhìn thấy người phụ nữ ấy bằng thiên nhãn và đã suy nghĩ: ‘Người phụ nữ này hôm nay sau khi mệnh chung sẽ sanh vào địa ngục. Ta hãy làm cho bà ấy được sanh lên cõi trời bằng việc nhận món khất thực là hạt mè.’ Vị ấy từ Sāvatthī trong khoảnh khắc đã đi đến Rājagaha, vào buổi sáng, sau khi đắp y, mang y bát, trong khi đi khất thực ở Rājagaha, ngài đã tuần tự đi đến cửa nhà của bà ấy. Người phụ nữ ấy sau khi nhìn thấy đức Thế Tôn, với tâm hoan hỷ và vui mừng đã sanh khởi, đã vội vàng đứng dậy, chắp tay, không nhìn thấy vật gì khác thích hợp để cúng dường, đã rửa tay chân, gom mè lại thành đống, dùng cả hai tay bốc lên một vốc đầy mè, đã rắc vào bát của đức Thế Tôn và đã đảnh lễ đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, do lòng bi mẫn đối với bà ấy, đã nói: ‘Mong con được an lạc’ rồi đã ra đi. Bà ấy vào lúc rạng đông của đêm ấy, sau khi mệnh chung, đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa, trong một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần, giống như người vừa ngủ dậy.

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivutaṃ mahatiyā deviddhiyā virocamānamupagantvā –

Khi ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, trong khi du hành đến cõi chư thiên, đã đi đến gần vị thiên nữ ấy, người được bao quanh bởi một ngàn tiên nữ và đang tỏa sáng với thần lực vĩ đại của chư thiên, rồi hỏi rằng:

85.

85.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

‘Này thiên nữ, ngươi đứng đây với dung sắc thù thắng, chiếu sáng khắp các phương, như sao Hôm.’

86.

86.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

‘Do nhân gì ngươi có dung sắc như vậy? Do nhân gì sự thành tựu đến với ngươi ở đây? Và do nhân gì các tài sản, bất cứ thứ gì vừa ý, lại sanh khởi cho ngươi?’

87.

87.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

‘Này thiên nữ có đại thần lực, ta hỏi ngươi: Khi là người, ngươi đã làm phước gì? Do nhân gì ngươi có thần lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngươi chiếu sáng khắp các phương?’ – ngài đã hỏi.

88.

88.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên nữ ấy, tâm tư hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được hỏi, về quả của nghiệp nào đây.’

89.

89.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

‘Khi là người giữa loài người, trong kiếp trước ở cõi người.’

90.

90.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇaṃ;

Dakkhiṇeyyassa buddhassa, pasannā sehi pāṇibhi.

‘Con đã thấy đức Phật, bậc vô trần, tâm thanh tịnh không uế nhiễm. Con đã cúng dường một cách bất ngờ, món cúng dường là hạt mè một cách không chủ ý, đến đức Phật, bậc đáng cúng dường, với tâm hoan hỷ và bằng chính đôi tay của mình.’

91.

91.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

‘Do nhân ấy con có dung sắc như vậy, do nhân ấy sự thành tựu đến với con ở đây. Và do nhân ấy các tài sản, bất cứ thứ gì vừa ý, lại sanh khởi cho con.’

92.

92.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Thưa Tỳ khưu có đại thần lực, con xin trình bày với ngài về phước nghiệp mà con đã làm khi là người. Do nhân ấy con có thần lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con chiếu sáng khắp các phương.’

Sā vissajjesi.

Vị thiên nữ ấy đã giải đáp.

90. Tattha [Pg.49] āsajjāti ayaṃ āsajja-saddo ‘‘āsajja naṃ tathāgata’’ntiādīsu (cūḷava. 350) ghaṭṭena āgato. ‘‘Āsajja dānaṃ detī’’tiādīsu (dī. ni. 3.336; a. ni. 8.31) samāgame. Idhāpi samāgameyeva daṭṭhabbo. Tasmā āsajjāti samāgantvā, samavāyena sampatvāti attho. Tenāha ‘‘akāmā’’ti. Sā hi deyyadhammasaṃvidhānapubbakaṃ purimasiddhaṃ dānasaṅkappaṃ vinā sahasā sampatte bhagavati pavattitaṃ tiladānaṃ sandhāyāha ‘‘āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇa’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

90. Ở đây, āsajjāti: Từ ngữ āsajja này trong các đoạn như là: “āsajja naṃ tathāgata” (Cūḷava. 350) được dùng với ý nghĩa là sự va chạm. Trong các đoạn như là: “Āsajja dānaṃ detī” (dī. ni. 3.336; a. ni. 8.31) được dùng với ý nghĩa là sự gặp gỡ. Ở đây, cũng nên được hiểu là sự gặp gỡ. Do đó, āsajjāti có nghĩa là sau khi đã gặp gỡ, sau khi đã đến cùng với sự hội họp. Do vậy, ngài đã nói: “akāmā.” Vị ấy, không có sự sắp đặt vật thí và không có sự tác ý về việc cúng dường đã được chuẩn bị trước, đã nói về việc cúng dường mè đã được thực hiện khi đức Thế Tôn đột nhiên đến rằng: “āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇa.” Phần còn lại tương tự như đã được trình bày.

Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Mè đã chấm dứt.

11. Paṭhamapatibbatāvimānavaṇṇanā

11. Phần giải về thiên cung của người vợ tiết hạnh thứ nhất

Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsāti patibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tattha aññatarā itthī patibbatā ahosi bhattu anukūlavattinī khamā padakkhiṇaggāhinī, na kuddhāpi paṭippharati, apharusavācā saccavādinī saddhā pasannā yathāvibhavaṃ dānāni ca adāsi. Sā kenacideva rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Athāyasmā mahāmoggallāno purimanayeneva devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ mahatiṃ sampattiṃ anubhavantiṃ disvā tassā samīpamupagato. Sā accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā therassa pādesu sirasā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Theropi tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsāti là thiên cung của người vợ tiết hạnh. Duyên sự của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika. Ở đấy, có một người phụ nữ là người vợ tiết hạnh, sống thuận theo chồng, có sự kham nhẫn, tiếp nhận (lời nói) một cách trân trọng, dù có tức giận cũng không phản bác, không có lời nói thô ác, nói lời chân thật, có đức tin, trong sạch, và đã thực hiện các việc bố thí tùy theo tài sản. Vị ấy bị một bệnh nào đó tác động, sau khi mệnh chung đã sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba. Khi ấy, Đại đức Mahāmoggallāna, trong khi du hành đến cõi trời theo phương cách trước đây, sau khi thấy vị thiên nữ ấy đang thụ hưởng tài sản to lớn, đã đi đến gần vị ấy. Vị thiên nữ ấy, được vây quanh bởi một ngàn thiên nữ, có thân thể được trang hoàng với các vật trang sức nặng bằng sáu mươi cỗ xe, đã đảnh lễ dưới chân vị trưởng lão bằng đầu của mình rồi đứng một bên. Vị trưởng lão cũng hỏi về thiện nghiệp đã được thực hiện bởi vị ấy rằng:

93.

93.

‘‘Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā, vaggussarā kokilā sampatanti;

Pupphābhikiṇṇaṃ rammamidaṃ vimānaṃ, anekacittaṃ naranārisevitaṃ.

“Những con chim hạc, chim công, và thiên nga ở cõi trời, những con chim tu hú có tiếng hót du dương đang bay đến. Thiên cung này khả ái, được rải đầy hoa, đa dạng và kỳ diệu, được các thiên nam và thiên nữ viếng thăm.”

94.

94.

‘‘Tatthacchasi devi mahānubhāve, iddhī vikubbanti anekarūpā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

“Này thiên nữ có đại oai lực, ngài ngự ở đấy, biến hóa thần thông thành nhiều hình dạng. Và các thiên nữ này của ngài ở xung quanh đang nhảy múa, ca hát, và cùng nhau vui hưởng.”

95.

95.

‘‘Deviddhipattāsi [Pg.50] mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

“Này vị có đại oai lực, ngài đã đạt được thần thông của chư thiên. Khi là người, ngài đã làm phước gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?” – đã hỏi rằng:

96.

96.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, được ngài Moggallāna hỏi, với tâm ý hoan hỷ, sau khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng đây là quả của nghiệp nào.”

97.

97.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, patibbatānaññamanā ahosiṃ;

Mātāva puttaṃ anurakkhamānā, kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, tôi đã là người vợ tiết hạnh, không có tâm hướng đến người khác. Giống như mẹ bảo vệ con, dù tức giận, tôi cũng không nói lời thô ác.”

98.

98.

‘‘Sacce ṭhitā mosavajjaṃ pahāya, dāne ratā saṅgahitattabhāvā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“An trú trong sự thật, từ bỏ lỗi lầm của sự dối trá, tôi hoan hỷ trong việc bố thí, có bản chất hay giúp đỡ. Với tâm trong sạch, tôi đã cúng dường vật thực và đồ uống một cách kính cẩn và rộng lớn.”

99.

99.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nghiệp ấy, dung sắc của tôi được như thế này; do nghiệp ấy, tôi thành công ở đây. Và các tài sản nào khả ái đối với tâm ý đều sanh khởi cho tôi.”

100.

100.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Bạch ngài Tỳ khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài về phước mà con đã làm khi là người. Do nghiệp ấy, con có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.” –

Sā devatā vissajjesi.

Vị thiên nữ ấy đã giải đáp như vậy.

93. Tattha koñcāti koñcasakuṇā, ye ‘‘sārasā’’tipi vuccanti. Mayūrāti morā. Diviyāti dibbānubhāvā. Idañhi padaṃ ‘‘diviyā koñcā, diviyā mayūrā’’tiādinā catūhipi padehi yojetabbaṃ. Haṃsāti suvaṇṇahaṃsādihaṃsā. Vaggussarāti madhurassarā. Kokilāti kāḷakokilā ceva sukkakokilā ca. Sampatantīti devatāya abhiramaṇatthaṃ kīḷantā [Pg.51] laḷantā samantato patanti vicaranti. Koñcādirūpena hi devatāya ratijananatthaṃ parivārabhūtā devatā kīḷantā laḷantā ‘‘koñcā’’tiādinā vuttā. Pupphābhikiṇṇanti ganthitāganthitehi nānāvidharatanakusumehi okiṇṇaṃ. Rammanti ramaṇīyaṃ, manoramanti attho. Anekacittanti anekehi uyyānakapparukkhapokkharaṇiādīhi vimānesu ca anekehi bhittivisesādīhi cittaṃ. Naranārisevitanti parivārabhūtehi devaputtehi devadhītāhi ca upasevitaṃ.

93. Ở đây, koñcāti là những con chim hạc, chúng cũng được gọi là “sārasā.” Mayūrāti là những con chim công. Diviyāti là có oai lực của chư thiên. Từ này nên được kết hợp với cả bốn từ, như là: “diviyā koñcā, diviyā mayūrā.” Haṃsāti là những con thiên nga như thiên nga vàng. Vaggussarāti là có tiếng hót ngọt ngào. Kokilāti là chim tu hú đen và chim tu hú trắng. Sampatantīti là để làm cho vị thiên nữ vui thích, chúng bay lượn xung quanh, vui đùa và duyên dáng. Thật vậy, các vị chư thiên tùy tùng, để tạo ra sự thích thú cho vị thiên nữ, đã vui đùa và duyên dáng trong hình dạng của chim hạc, v.v., và được gọi là “koñcā,” v.v. Pupphābhikiṇṇanti là được rải đầy các loại hoa báu đã được kết và chưa được kết. Rammanti có nghĩa là khả ái, làm vui thích tâm ý. Anekacittanti là đa dạng và kỳ diệu với nhiều công viên, cây như ý, hồ sen, v.v., và trong các thiên cung, với nhiều loại tường đặc biệt, v.v. Naranārisevitanti là được các thiên tử và thiên nữ tùy tùng viếng thăm.

94. Iddhī vikubbanti anekarūpāti nānārūpānaṃ vidaṃsanena anekarūpā kammānubhāvasiddhā iddhī vikubbantī vikubbaniddhiyo valañjentī acchasīti yojanā.

94. Iddhī vikubbanti anekarūpāti: Cách cú pháp là: ngài ngự ở đấy (acchasi), sử dụng (valañjentī) các thần thông biến hóa (vikubbaniddhiyo), biến hóa (vikubbantī) thần thông (iddhī) đã thành tựu do oai lực của nghiệp (kammānubhāvasiddhā), có nhiều hình dạng (anekarūpā) bằng cách hiển thị các hình dạng khác nhau (nānārūpānaṃ vidaṃsanena).

97. Anaññamanāti patibbatā, patito aññasmiṃ mano etissāti aññamanā, na aññamanāti anaññamanā, mayhaṃ sāmikato aññasmiṃ purise pāpakaṃ cittaṃ na uppādesinti attho. Mātāva puttaṃ anurakkhamānāti yathā mātā puttaṃ, evaṃ mayhaṃ sāmikaṃ, sabbepi vā satte hitesitāya ahitāpanayanakāmatāya ca anuddayamānā. Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocanti parena kataṃ aphāsukaṃ paṭicca kuddhāpi samānā ahaṃ pharusavacanaṃ na kathesiṃ, aññadatthu piyavacanameva abhāsinti adhippāyo.

97. Anaññamanāti là người vợ tiết hạnh. Aññamanā là người có tâm ý hướng đến người khác ngoài chồng; na aññamanā là anaññamanā. Ý nghĩa là: “Tôi đã không khởi lên tâm ý xấu xa đối với người đàn ông khác ngoài chồng của tôi.” Mātāva puttaṃ anurakkhamānāti là giống như người mẹ đối với con trai, cũng vậy, tôi có lòng thương xót đối với chồng của tôi, hoặc đối với tất cả chúng sanh, do mong muốn lợi ích và do mong muốn loại trừ điều không lợi ích. Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocanti: Dù có tức giận do một việc không thoải mái được người khác thực hiện, tôi đã không nói lời thô ác; ngược lại, tôi chỉ nói lời khả ái. Đây là chủ ý.

98. Sacce ṭhitāti sacce patiṭṭhitā. Yasmā musāvādā veramaṇiyā sacce patiṭṭhitā nāma hoti, na kadāci saccavacanamattenāti āha – mosavajjaṃ pahāyāti musāvādaṃ pahāya. Dāne ratāti dāne abhiratā, yuttappayuttāti attho. Saṅgahitattabhāvāti saṅgahavatthūhi attānaṃ viya sabhāveneva paresaṃ saṅgaṇhanasīlā annañca pānañca kammaphalasaddhāya pasannacittā sakkaccaṃ cittīkārena adāsiṃ, aññañca vatthādidānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ adāsinti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

98. Sacce ṭhitāti là an trú trong sự thật. Bởi vì, do sự kiêng cữ nói dối, một người được gọi là an trú trong sự thật, chứ không phải chỉ do đôi khi nói lời thật, nên ngài đã nói: mosavajjaṃ pahāyāti, nghĩa là sau khi đã từ bỏ lời nói dối. Dāne ratāti là hoan hỷ trong việc bố thí, có nghĩa là chuyên tâm và siêng năng. Saṅgahitattabhāvāti là có bản chất hay giúp đỡ người khác bằng các vật nhiếp phục, giống như đối với chính mình, một cách tự nhiên. Cách cú pháp là: tôi đã cúng dường (adāsiṃ) vật thực và đồ uống (annañca pānañca) với tâm trong sạch (pasannacittā), với đức tin vào quả của nghiệp (kammaphalasaddhāya), một cách kính cẩn và trân trọng (sakkaccaṃ cittīkārena), và tôi đã cúng dường (adāsiṃ) các vật thí khác như y phục, v.v., (aññañca vatthādidānaṃ) một cách rộng lớn và cao thượng (vipulaṃ uḷāraṃ). Phần còn lại tương tự như đã được trình bày.

Patibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của người vợ tiết hạnh đã chấm dứt.

12. Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā

12. Phần giải về thiên cung của người vợ tiết hạnh thứ nhì

Veḷuriyathambhanti [Pg.52] dutiyapatibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā upāsikā patibbatā hutvā saddhā pasannā pañca sīlāni suvisuddhāni katvā rakkhi, yathāvibhavañca dānāni adāsi, sā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Veḷuriyathambhaṃ... là câu chuyện thiên cung Patibbatā thứ nhì. Sự tích phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Tương truyền, ở thành Sāvatthī, có một nữ cận sự có đức hạnh trinh tiết, có đức tin trong sạch, đã giữ gìn năm giới được trong sạch vẹn toàn, và đã thực hiện việc bố thí tùy theo khả năng. Vị ấy sau khi mệnh chung đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Phần còn lại giống như đã được trình bày ở trước.

101.

101.

‘‘Veḷuriyathambhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

Này thiên nữ có đại oai lực, ngài ngự trên thiên cung có nhiều họa tiết, có các cột trụ bằng ngọc lưu ly, xinh đẹp, và rực rỡ. Ở nơi ấy, ngài đang biến hóa các loại thần thông cao thấp khác nhau. Và các tiên nữ này của ngài ở xung quanh đang nhảy múa, ca hát, và cùng nhau vui đùa.

102.

102.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực. Khi là người, ngài đã làm phước gì? Do nhân gì ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của ngài tỏa sáng khắp mọi phương? – (Ngài Moggallāna) đã hỏi.

103.

103.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên nữ ấy, được ngài Moggallāna hỏi, lòng đầy hoan hỷ, đã giải đáp câu hỏi được nêu ra, về quả của nghiệp nào đây.

104.

104.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, upāsikā cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā viratā ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

Khi là người ở giữa loài người, con đã là nữ cận sự của bậc có Mắt (Trí tuệ). Con đã từ bỏ việc sát sanh, đã tránh xa việc lấy của không cho ở trên đời.

105.

105.

‘‘Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

Con không uống rượu, cũng không nói dối, con đã hài lòng với người chồng của mình. Với tâm trong sạch, con đã cúng dường vật thực và đồ uống một cách kính cẩn và rộng lớn.

106.

106.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nhân ấy, con có được sắc đẹp như thế này, do nhân ấy, con được thành tựu ở đây. Và các tài sản nào làm vui lòng, đều sanh khởi cho con.

107.

107.

‘‘Akkhāmi [Pg.53] te bhikkhu mahānubhāva,Manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – vissajjesi;

Thưa Tỳ khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài, khi là người con đã làm phước gì. Do nhân ấy, con có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của con tỏa sáng khắp mọi phương. – (Thiên nữ) đã giải đáp.

101. Tattha veḷuriyathambhanti veḷuriyamaṇimayathambhaṃ. Ruciranti ramaṇīyaṃ. Pabhassaranti ativiya bhāsuraṃ. Uccāvacāti uccā ca avacā ca, vividhāti attho.

101. Trong các câu kệ ấy, veḷuriyathambhaṃ nghĩa là cột trụ làm bằng ngọc lưu ly. Ruciraṃ nghĩa là khả ái. Pabhassaraṃ nghĩa là vô cùng sáng chói. Uccāvacā nghĩa là cao và thấp, tức là đa dạng.

104-5. Upāsikāti saraṇagamanena upāsikālakkhaṇe ṭhitā. Vuttañhi –

Upāsikā: (Nữ cận sự) là người đã an trú trong đặc tính của nữ cận sự bằng việc quy y Tam Bảo. Quả thật, điều này đã được nói đến –

‘‘Yato kho, mahānāma, ariyasāvako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, ariyasāvako upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

Này Mahānāma, khi nào vị Thánh đệ tử đã quy y Phật, đã quy y Pháp, đã quy y Tăng, này Mahānāma, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử trở thành một nam cận sự.

Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato. Evaṃ upāsikābhāvakittanena āsayasuddhiṃ dassetvā payogasuddhiṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhāti micchācārāveramaṇimāha. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva.

Cakkhumato: Của đức Thế Tôn, đức Phật, bậc có năm loại mắt (ngũ nhãn). Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự trong sạch về ý hướng qua việc tuyên bố tư cách nữ cận sự, để chỉ ra sự trong sạch về hành động, câu ‘pāṇātipātā viratā’ (đã từ bỏ việc sát sanh), v.v... đã được nói đến. Trong đó, câu ‘sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā’ (con đã hài lòng với người chồng của mình) nói lên sự từ bỏ tà hạnh trong các dục. Phần còn lại tương tự như đã được trình bày ở trước.

Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về câu chuyện thiên cung Patibbatā thứ nhì đã kết thúc.

13. Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā

13. Phần giải về câu chuyện thiên cung Suṇisā thứ nhất

Abhikkantena vaṇṇenāti suṇisāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ gehe ekā kulasuṇhā gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ khīṇāsavattheraṃ disvā sañjātapītisomanassā ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti attanā laddhaṃ pūvabhāgaṃ ādāya ādarena therassa upanesi, thero taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā gato. Sā aparabhāge kālaṃ [Pg.54] katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tena vuttaṃ –

Abhikkantena vaṇṇena... là câu chuyện thiên cung Suṇisā. Sự tích phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Ở thành Sāvatthī, trong một gia đình nọ, có một nàng dâu trong gia tộc, sau khi nhìn thấy một vị trưởng lão lậu tận hoặc đang đi vào nhà để khất thực, đã phát sanh hỷ lạc và nghĩ rằng: ‘Đây là phước điền tối thượng đã hiện đến cho ta.’ Cô ấy đã lấy phần bánh mà mình nhận được và kính cẩn dâng lên vị trưởng lão. Vị trưởng lão sau khi thọ nhận đã chú nguyện rồi ra đi. Về sau, người phụ nữ ấy mệnh chung và sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Tất cả phần còn lại tương tự như đã được trình bày ở trước. Do đó, điều này đã được nói đến –

108.

108.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

Này thiên nữ, ngài đang đứng đó với sắc đẹp tuyệt vời, tỏa sáng khắp mọi phương, giống như sao Hôm.

109.

109.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nhân gì ngài có sắc đẹp như vậy, do nhân gì ngài được thành tựu ở đây? Và các tài sản nào làm vui lòng, đều sanh khởi cho ngài.

110.

110.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Con xin hỏi ngài, thưa thiên nữ có đại oai lực, khi là người, ngài đã làm phước gì? Do nhân gì ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?

111.

111.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên nữ ấy, được ngài Moggallāna hỏi, lòng đầy hoan hỷ, đã giải đáp câu hỏi được nêu ra, về quả của nghiệp nào đây.

112.

112.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

Khi là người ở giữa loài người, con đã là con dâu trong nhà của cha chồng.

113.

113.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Bhāgaḍḍhabhāgaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

Con đã thấy một vị Tỳ khưu không còn bụi bẩn, tâm trong sạch không vẩn đục. Với lòng trong sạch, con đã dâng bánh đến vị ấy bằng chính đôi tay của mình. Sau khi đã cho đi một nửa phần, con đang hoan hỷ trong khu vườn Nandana.

114.

114.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nhân ấy, con có được sắc đẹp như thế này, do nhân ấy, con được thành tựu ở đây. Và các tài sản nào làm vui lòng, đều sanh khởi cho con.

115.

115.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Thưa Tỳ khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài, khi là người con đã làm phước gì. Do nhân ấy, con có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của con tỏa sáng khắp mọi phương.

112. Tattha suṇisāti puttassa bhariyā. Itthiyā hi sāmikassa pitā ‘‘sasuro’’ti vuccati, tassa ca sā ‘‘suṇisā’’ti. Taṃ sandhāya ‘‘suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe’’ti.

112. Trong đó, suṇisā là vợ của người con trai. Quả thật, cha của chồng một người phụ nữ được gọi là ‘sasura,’ và cô ấy là ‘suṇisā’ của ông ấy. Liên quan đến điều đó, câu ‘suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe’ (con đã là con dâu trong nhà của cha chồng) đã được nói đến.

113. Bhāgaḍḍhabhāganti [Pg.55] attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhabhāgaṃ. Modāmi nandane vaneti therena nandanavane diṭṭhatāya āha. Sesaṃ vuttanayameva.

113. Bhāgaḍḍhabhāgaṃ: Một nửa phần từ phần chia mà mình nhận được. Modāmi nandane vane: (Thiên nữ) đã nói như vậy vì đã được vị trưởng lão nhìn thấy ở khu vườn Nandana. Phần còn lại giống như đã được trình bày.

Suṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về câu chuyện thiên cung Suṇisā đã kết thúc.

14. Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā

14. Phần giải về câu chuyện thiên cung Suṇisā thứ nhì

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyasuṇisāvimānaṃ. Ettha pana apubbaṃ natthi, aṭṭhuppattiyaṃ kummāsadānameva viseso. Tena vuttaṃ –

Abhikkantena vaṇṇena... là câu chuyện thiên cung Suṇisā thứ nhì. Ở đây, không có gì mới, chỉ có sự khác biệt trong sự tích phát sanh là việc cúng dường bánh bột kê. Do đó, điều này đã được nói đến –

116.

116.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

Này thiên nữ, ngài đang đứng đó với sắc đẹp tuyệt vời, tỏa sáng khắp mọi phương, giống như sao Hôm.

117.

117.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Do nhân gì ngài có sắc đẹp như vậy, do nhân gì ngài được thành tựu ở đây? Và các tài sản nào làm vui lòng, đều sanh khởi cho ngài.

118.

118.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Hỡi thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi nàng: Khi là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?

119.

119.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích quả này là của nghiệp nào.

120.

120.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

Khi con là người giữa loài người, con là con dâu trong nhà của cha chồng.

121.

121.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

Con đã thấy một vị Tỳ khưu không còn bụi trần, với tâm trong sáng không vẩn đục. Với tâm tín thành, con đã dâng lên ngài một phần (thức ăn) bằng chính đôi tay của mình. Sau khi cúng dường vắt bánh lúa mạch, con hoan hỷ trong khu rừng Nandana.

122.

122.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do (nghiệp) ấy, con có dung sắc như thế này; do (nghiệp) ấy, con thành công ở đây. Và các tài sản nào làm vui lòng, đều sanh khởi cho con.

123.

123.

‘‘Akkhāmi [Pg.56] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Hỡi Tỳ khưu có đại oai lực, con xin trình bày với ngài phước mà con đã làm khi là người. Do (phước) ấy, con có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.

121. Tattha bhāganti kummāsakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘kummāsapiṇḍaṃ datvānā’’ti. Kummāsoti ca yavakummāso vutto. Sesaṃ vuttanayameva.

121. Ở đây, (từ) ‘bhāgaṃ’ là phần bánh lúa mạch. Do đó, ngài đã nói: ‘kummāsapiṇḍaṃ datvāna.’ Và ‘kummāso’ được gọi là bánh lúa mạch. Phần còn lại tương tự như đã giải thích.

Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung của người con dâu thứ hai đã kết thúc.

15. Uttarāvimānavaṇṇanā

15. Phần giải về Thiên cung của Uttarā.

Abhikkantena vaṇṇenāti uttarāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena puṇṇo nāma duggatapuriso rājagahaseṭṭhiṃ upanissāya jīvati, tassa bhariyā uttarā, uttarā ca nāma dhītāti dve eva gehamānusakā. Athekadivasaṃ rājagahe ‘‘mahājanena sattāhaṃ nakkhattaṃ kīḷitabba’’nti ghosanaṃ kariṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi pātova āgataṃ puṇṇaṃ ‘‘tāta, amhākaṃ parijano nakkhattaṃ kīḷitukāmo, tvaṃ kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, udāhu bhatiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, nakkhattaṃ nāma sadhanānaṃ hoti, mama pana gehe svātanāya yāgutaṇḍulānipi natthi, kiṃ me nakkhattena? Goṇe labhanto kasituṃ gamissāmī’ti. ‘‘Tena hi goṇe gaṇhassū’’ti. So balavagoṇe ca bhaddanaṅgalañca gahetvā ‘‘bhadde, nāgarā nakkhattaṃ kīḷanti, ahaṃ daliddatāya bhatiṃ kātuṃ gamissāmi, mayhampi tāva ajja diguṇaṃ nivāpaṃ pacitvā bhattaṃ āhareyyāsī’’ti bhariyaṃ vatvā khettaṃ agamāsi.

Thiên cung của Uttarā (bắt đầu bằng câu) ‘Abhikkantena vaṇṇena.’ Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú tại Rājagaha, trong Trúc Lâm, nơi nuôi dưỡng các con sóc. Và vào lúc ấy, có một người nghèo tên là Puṇṇa sống nương tựa vào vị trưởng giả ở Rājagaha. Vợ của ông ta là Uttarā, và con gái cũng tên là Uttarā, chỉ có hai người trong nhà. Rồi một ngày nọ, ở Rājagaha, người ta đã rao rằng: “Quần chúng sẽ vui chơi lễ hội trong bảy ngày.” Nghe vậy, vị trưởng giả vào sáng sớm đã nói với Puṇṇa vừa đến: “Này con, gia nhân của chúng ta muốn vui chơi lễ hội. Con muốn vui chơi lễ hội hay là đi làm thuê?” (Puṇṇa đáp:) “Thưa ngài, lễ hội là dành cho người có của. Còn trong nhà tôi, ngay cả gạo nấu cháo cho ngày mai cũng không có. Lễ hội thì có ích gì cho tôi? Nếu có được bò, tôi sẽ đi cày.” (Trưởng giả nói:) “Vậy thì hãy lấy bò đi.” Ông ta lấy những con bò khỏe và một cái cày tốt rồi nói với vợ: “Này em, dân trong thành đang vui chơi lễ hội. Vì nghèo khó, anh phải đi làm thuê. Hôm nay, em hãy nấu phần ăn gấp đôi cho anh rồi mang cơm ra nhé.” Nói với vợ như vậy xong, ông ta đã đi ra ruộng.

Sāriputtattheropi sattāhaṃ nirodhasamāpanno tato vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja mayā saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti olokento puṇṇaṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘saddho nu kho esa, sakkhissati [Pg.57] vā me saṅgahaṃ kātu’’nti olokento tassa saddhabhāvañca saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca tappaccayā ca tassa mahāsampattipaṭilābhaṃ ñatvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gantvā āvāṭatīre ekaṃ gumbaṃ olokento aṭṭhāsi. Puṇṇo theraṃ disvāva kasiṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā ‘‘dantakaṭṭhena attho bhavissatī’’ti dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ katvā adāsi. Athassa thero pattañca parissāvanañca nīharitvā adāsi. So ‘‘pānīyena attho bhavissatī’’ti taṃ ādāya pānīyaṃ parissāvetvā adāsi.

Trưởng lão Sāriputta, sau khi nhập diệt thọ tưởng định trong bảy ngày, khi xả định, ngài quán xét: “Hôm nay ta nên tế độ ai đây?” và thấy Puṇṇa xuất hiện trong lưới trí tuệ của mình. Ngài quán xét: “Người này có đức tin không? Có khả năng tế độ ta không?” và biết được rằng ông ta có đức tin, có khả năng tế độ, và do duyên ấy, ông ta sẽ đạt được tài sản lớn, bèn lấy y bát, đi đến nơi ông ta đang cày, và đứng nhìn một bụi cây bên bờ giếng. Puṇṇa vừa thấy trưởng lão liền ngưng việc cày, đảnh lễ trưởng lão theo thế năm chi chạm đất, đã làm một cây tăm xỉa răng hợp lệ và dâng lên. Bấy giờ, trưởng lão lấy bình bát và đồ lọc nước ra đưa cho ông ta. Ông ta nghĩ: “(Ngài) chắc có cần dùng nước uống,” bèn lấy chúng, lọc nước và dâng lên.

Thero cintesi ‘‘ayaṃ paresaṃ pacchimagehe vasati, sacassa gehadvāraṃ gamissāmi, imassa bhariyā maṃ daṭṭhuṃ na sakkhissati, yāvassa bhariyā bhattaṃ ādāya maggaṃ paṭipajjati, tāva idheva bhavissāmī’’ti. So tattheva thokaṃ vītināmetvā tassā maggāruḷhabhāvaṃ ñatvā antonagarābhimukho pāyāsi. Sā antarāmagge theraṃ disvā cintesi ‘‘appekadāhaṃ deyyadhamme sati ayyaṃ na passāmi, appekadā me ayyaṃ passantiyā deyyadhammo na hoti, ajja pana me ayyo ca diṭṭho, deyyadhammo cāyaṃ atthi, karissati nu kho me saṅgaha’’nti. Sā bhattabhājanaṃ otāretvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘bhante, idaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā dāsassa vo saṅgahaṃ karothā’’ti āha. Atha thero pattaṃ upanāmetvā tāya ekena hatthena bhājanaṃ dhāretvā ekena hatthena tato bhattaṃ dadamānāya upaḍḍhabhatte dinne ‘‘ala’’nti hatthena pattaṃ pidahi. Sā ‘‘bhante, ekova paṭivīso, na sakkā dvidhā kātuṃ, tumhākaṃ dāsassa idhalokasaṅgahaṃ akatvā paralokasaṅgahaṃ karotha, niravasesameva dātukāmāmhī’’ti vatvā sabbamevassa patte patiṭṭhāpetvā ‘‘tumhehi diṭṭhadhammassa bhāginī assa’’nti patthanaṃ akāsi. Thero ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ṭhitakova anumodanaṃ katvā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ akāsi. Sāpi paṭinivattitvā taṇḍule pariyesitvā bhattaṃ paci.

Trưởng lão suy nghĩ: “Người này sống ở phía sau nhà của người khác. Nếu ta đi đến cửa nhà của anh ta, vợ anh ta sẽ không thể thấy ta. Ta sẽ ở lại đây cho đến khi vợ anh ta mang cơm lên đường.” Ngài ở lại đó một lúc, và khi biết rằng bà ấy đã lên đường, ngài liền đi về hướng nội thành. Bà ấy thấy trưởng lão ở giữa đường và suy nghĩ: “Có khi con có vật để cúng dường nhưng lại không gặp được bậc thánh. Có khi con gặp được bậc thánh nhưng lại không có vật để cúng dường. Nhưng hôm nay, con vừa gặp được bậc thánh, lại vừa có vật cúng dường này. Không biết ngài có tế độ cho con không?” Bà ấy đặt giỏ cơm xuống, đảnh lễ trưởng lão theo thế năm chi chạm đất và thưa rằng: “Bạch ngài, xin ngài đừng nghĩ rằng vật này là thô sơ hay cao sang, xin hãy tế độ cho người tớ gái của ngài.” Bấy giờ, trưởng lão đưa bình bát ra. Khi bà ấy một tay giữ giỏ, một tay xúc cơm từ đó dâng lên, và khi đã dâng được nửa phần cơm, ngài dùng tay đậy bình bát lại và nói: “Đủ rồi.” Bà ấy thưa: “Bạch ngài, chỉ có một phần ăn, không thể chia làm hai được. Xin ngài đừng tế độ cho người tớ gái của ngài ở đời này mà hãy tế độ cho ở đời sau. Con muốn cúng dường tất cả không chừa lại.” Nói vậy xong, bà ấy đặt tất cả vào trong bình bát của ngài và phát nguyện: “Xin cho con được thông phần vào pháp mà ngài đã thấy.” Trưởng lão nói: “Mong được như vậy,” và trong khi vẫn đứng, ngài đã chú nguyện tùy hỷ, rồi ngồi xuống tại một nơi có nước tiện lợi và thọ thực. Bà ấy cũng quay về, tìm gạo và nấu cơm.

Puṇṇopi aḍḍhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ kasitvā jighacchaṃ sahituṃ asakkonto goṇe vissajjetvā ekaṃ rukkhachāyaṃ pavisitvā maggaṃ olokento nisīdi. Athassa bhariyā bhattamādāya gacchamānā taṃ disvāva ‘‘esa jighacchāpīḷito [Pg.58] maṃ olokento nisinno, sace maṃ ‘ativiya cirāyī’ti tajjetvā patodalaṭṭhiyā paharissati, mayā katakammaṃ niratthakaṃ bhavissati, paṭikaccevassa ārocessāmī’’ti cintetvā evamāha ‘‘sāmi, ajjekadivasaṃ cittaṃ pasādehi, mā mayā katakammaṃ niratthakaṃ kari, ahaṃ pātova te bhattaṃ āharantī antarāmagge dhammasenāpatiṃ disvā tava bhattaṃ tassa datvā puna gehaṃ gantvā bhattaṃ pacitvā āgatā, pasādehi, sāmi, citta’’nti. So ‘‘kiṃ vadesi, bhadde’’ti pucchitvā puna tamatthaṃ sutvā ‘‘bhadde, sādhu vata te kataṃ mama bhattaṃ ayyassa dadamānāya, mayāpissa ajja pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinna’’nti pasannamānaso taṃ vacanaṃ abhinanditvā ussūre laddhabhattatāya kilantakāyo tassā aṅke sīsaṃ katvā niddaṃ okkami.

Puṇṇa cày một mảnh đất rộng khoảng nửa karīsa, không thể chịu đựng được cơn đói, bèn tháo bò ra, đi vào dưới bóng một cây, ngồi nhìn ra đường. Khi ấy, vợ ông mang cơm đến, vừa thấy ông liền nghĩ: "Ông ấy đang bị đói hành hạ, ngồi nhìn ta. Nếu ông ấy mắng ta 'sao lâu thế' rồi dùng roi thúc bò đánh ta, thì việc thiện ta đã làm sẽ trở nên vô ích. Ta phải báo cho ông ấy biết trước." Nghĩ vậy, bà nói: "Thưa ông, hôm nay xin ông hãy hoan hỷ. Xin đừng làm cho việc thiện của tôi trở nên vô ích. Sáng nay, khi tôi mang cơm đến cho ông, giữa đường tôi gặp ngài Tướng quân Chánh pháp, tôi đã dâng phần cơm của ông cho ngài, rồi lại quay về nhà nấu cơm và mang đến đây. Xin ông hãy hoan hỷ, thưa ông." Ông ta hỏi: "Này bà, bà nói gì vậy?" Sau khi nghe lại câu chuyện, ông nói: "Này bà, bà làm rất tốt khi dâng phần cơm của tôi cho ngài. Sáng nay tôi cũng đã dâng tăm xỉa răng và nước rửa mặt cho ngài." Với tâm hoan hỷ, ông vui mừng trước lời nói đó, và vì đã ăn cơm vào lúc quá trưa nên thân thể mệt mỏi, ông gối đầu vào lòng vợ và ngủ thiếp đi.

Athassa pātova kasitaṭṭhānaṃ paṃsucuṇṇaṃ upādāya sabbaṃ rattasuvaṇṇaṃ hutvā kaṇikārapuppharāsi viya sobhamānaṃ aṭṭhāsi. So pabuddho oloketvā bhariyaṃ āha ‘‘bhadde, etaṃ mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ mama suvaṇṇaṃ hutvā paññāyati, kiṃ nu kho me atiussūre laddhabhattatāya akkhīni bhamantī’’ti. ‘‘Sāmi, mayhampi evameva paññāyatī’’ti. So uṭṭhāya tattha gantvā ekaṃ piṇḍaṃ gahetvā naṅgalasīse paharitvā suvaṇṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘aho ayyassa dhammasenāpatissa dinnadāne ajjeva vipāko dassito, na kho pana sakkā ettakaṃ dhanaṃ paṭicchādetvā paribhuñjitu’’nti bhariyāya ābhataṃ bhattapātiṃ suvaṇṇassa pūretvā rājakulaṃ gantvā raññā katokāso pavisitvā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘kiṃ tātā’’ti vutte ‘‘deva, ajja mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇarāsimeva hutvā ṭhitaṃ, suvaṇṇaṃ āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Puṇṇo nāmāha’’nti. ‘‘Kiṃ pana te ajja kata’’nti? ‘‘Dhammasenāpatissa me pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, bhariyāyapi me mayhaṃ āhaṭabhattaṃ tasseva dinna’’nti.

Khi ấy, vào buổi sáng, toàn bộ mảnh đất ông cày, từ lớp bụi đất, đều biến thành vàng ròng, lấp lánh như một đống hoa kaṇikāra. Khi tỉnh dậy, ông nhìn và nói với vợ: "Này bà, toàn bộ mảnh đất ta cày dường như đã biến thành vàng. Có phải vì ăn cơm quá trưa mà mắt ta hoa lên không?" "Thưa ông, tôi cũng thấy như vậy." Ông bèn đứng dậy, đi đến đó, lấy một cục đất, đập vào đầu lưỡi cày, và biết đó là vàng thật, ông thốt lên: "Ôi, quả báo của việc cúng dường lên ngài Tướng quân Chánh pháp đã hiển hiện ngay trong ngày hôm nay! Nhưng không thể nào che giấu và hưởng thụ một khối tài sản lớn như vậy được." Ông bèn đổ đầy vàng vào cái bát đựng cơm mà vợ ông mang đến, rồi đi đến hoàng cung. Được vua cho phép, ông vào yết kiến, đảnh lễ vua. Khi vua hỏi: "Này con, có chuyện gì vậy?", ông tâu: "Tâu Đại vương, hôm nay toàn bộ mảnh đất con cày đã biến thành một đống vàng. Xin Đại vương cho người đến mang vàng về." "Ngươi là ai?" "Con tên là Puṇṇa." "Hôm nay ngươi đã làm gì?" "Sáng nay con đã cúng dường tăm xỉa răng và nước rửa mặt cho ngài Tướng quân Chánh pháp, và vợ con cũng đã dâng phần cơm mang cho con lên chính ngài."

Taṃ sutvā rājā ‘‘ajjeva kira bho dhammasenāpatissa dinnadāne vipāko dassito’’ti vatvā ‘‘tāta, kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Bahūni sakaṭasahassāni pahiṇitvā suvaṇṇaṃ āharāpethā’’ti. Rājā sakaṭāni pahiṇi. Rājapurisesu ‘‘rañño santaka’’nti gaṇhantesu gahitaṃ gahitaṃ mattikāva hoti. Tehi [Pg.59] gantvā rañño ārocite ‘‘tātā, tumhehi kinti vatvā gahita’’nti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ santaka’’nti āhaṃsu. Tena hi, tātā, puna gacchatha, ‘‘puṇṇassa santaka’’nti vatvā gaṇhathāti. Te tathā kariṃsu gahitaṃ gahitaṃ suvaṇṇameva ahosi. Taṃ sabbaṃ āharitvā rājaṅgaṇe rāsiṃ akaṃsu, asītihatthubbedho rāsi ahosi. Rājā nāgare sannipātāpetvā āha ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ suvaṇṇa’’nti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhicchattaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘bahudhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti mahantena bhogena saddhiṃ tassa seṭṭhicchattaṃ adāsi.

Nghe vậy, vua nói: "Này các khanh, quả báo của việc cúng dường lên ngài Tướng quân Chánh pháp đã hiển hiện ngay trong ngày hôm nay!" rồi hỏi: "Này con, ta phải làm gì?" "Xin hãy cho gửi hàng ngàn cỗ xe đến để chở vàng về." Vua bèn cho gửi xe đi. Khi các quân lính của vua lấy vàng và nói: "Đây là tài sản của vua," thì cứ mỗi lần lấy, vàng lại biến thành đất. Họ trở về tâu lại với vua. Vua hỏi: "Này các con, các con đã nói gì khi lấy vàng?" Họ đáp: "Chúng con đã nói 'Đây là tài sản của ngài'." "Vậy thì, này các con, hãy đi lại lần nữa, và nói 'Đây là tài sản của Puṇṇa' rồi hãy lấy." Họ làm như vậy, và cứ mỗi lần lấy, vàng vẫn là vàng. Họ mang tất cả về, chất thành một đống ở sân vua, đống vàng cao tám mươi cubit. Vua cho triệu tập dân chúng trong thành lại và hỏi: "Trong thành này, có ai có nhiều vàng như vậy không?" "Tâu Đại vương, không có ạ." "Vậy nên ban cho người này cái gì?" "Tâu Đại vương, nên ban cho lọng của một trưởng giả." Vua nói: "Hãy để người này có tên là Trưởng giả Bahudhana (Nhiều Của Cải)," rồi ban cho ông lọng của trưởng giả cùng với tài sản kếch sù.

Atha naṃ so āha ‘‘mayaṃ, deva, ettakaṃ kālaṃ parakule vasimhā, vasanaṭṭhānaṃ no dethā’’ti. Tena hi passa, esa gumbo paññāyati, etaṃ harāpetvā gehaṃ kārehīti purāṇaseṭṭhissa gehaṭṭhānaṃ ācikkhi. So tasmiṃ ṭhāne katipāheneva gehaṃ kārāpetvā gehapavesanamaṅgalañca chattamaṅgalañca ekatova karonto sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Athassa satthā dānānumodanaṃ karonto anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Dhammakathāvasāne puṇṇaseṭṭhi ca bhariyā cassa dhītā ca uttarāti tayopi janā sotāpannā ahesuṃ.

Khi ấy, ông tâu với vua: "Tâu Đại vương, bấy lâu nay chúng con sống trong nhà người khác, xin Đại vương ban cho chúng con một nơi ở." "Vậy thì hãy nhìn xem, có một bụi cây kia. Hãy cho dọn dẹp nó đi và xây nhà ở đó," vua chỉ cho ông nền nhà của vị trưởng giả cũ. Ông cho xây một ngôi nhà ở nơi đó chỉ trong vài ngày, rồi tổ chức lễ tân gia và lễ nhận lọng cùng một lúc, cúng dường đến chư Tăng với Đức Phật là vị đứng đầu trong suốt bảy ngày. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong lúc thuyết pháp tùy hỷ sau buổi cúng dường, đã giảng cho ông một bài pháp tuần tự. Cuối bài pháp, trưởng giả Puṇṇa, vợ ông, và con gái ông tên là Uttarā, cả ba người đều chứng quả Tu-đà-hoàn.

Aparabhāge rājagahaseṭṭhi puṇṇaseṭṭhino dhītaraṃ attano puttassa vāresi. So ‘‘nāhaṃ dassāmī’’ti vutto ‘‘mā evaṃ karotu, ettakaṃ kālaṃ amhe nissāya vasanteneva te sampatti laddhā, detu me puttassa te dhītara’’nti āha. So ‘‘micchādiṭṭhikā tumhe, mama dhītā tīhi ratanehi vinā vasituṃ na sakkoti, nevassa dhītaraṃ dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bahū seṭṭhigahapatikādayo kulaputtā ‘‘mā tena saddhiṃ vissāsaṃ bhindi, dehissa dhītara’’nti yāciṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā āsāḷhipuṇṇamāya dhītaraṃ adāsi. Sā patikulaṃ gatakālato paṭṭhāya bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upasaṅkamituṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālattha, evaṃ aḍḍhatiyesu māsesu vītivattesu attano santike ṭhite paricārike pucchi ‘‘idāni kittakaṃ antovassaṃ avasiṭṭha’’nti? ‘‘Aḍḍhamāso, ayye’’ti. Sā mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pahiṇi ‘‘kasmā maṃ evarūpe bandhanāgāre pakkhipiṃsu, varaṃ tumhehi maṃ lakkhaṇāhataṃ katvā paresaṃ dāsiṃ sāvetuṃ, na evarūpassa micchādiṭṭhikassa kulassa dātuṃ, āgatakālato paṭṭhāya bhikkhudassanādīsu [Pg.60] ekampi puññaṃ kātuṃ na labhāmī’’ti. Athassā pitā ‘‘dukkhitā vata me dhītā’’ti anattamanataṃ pavedetvā pañcadasa kahāpaṇasahassāni pesesi, ‘‘imasmiṃ nagare sirimā nāma gaṇikā atthi, devasikaṃ sahassaṃ gaṇhāti, imehi kahāpaṇehi taṃ ānetvā sāmikassa niyyādetvā sayaṃ yathāruci puññāni karotū’’ti sāsanañca pahiṇi. Uttarā tathā katvā sāmikena sirimaṃ disvā ‘‘kimida’’nti vutte ‘‘sāmi, imaṃ aḍḍhamāsaṃ mama sahāyikā tumhe paricaratu, ahaṃ pana imaṃ aḍḍhamāsaṃ dānañceva dātukāmā dhammañca sotukāmā’’ti āha. So taṃ abhirūpaṃ itthiṃ disvā uppannasineho ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

Về sau, trưởng giả thành Rājagaha hỏi cưới con gái của trưởng giả Puṇṇa cho con trai của mình. Khi bị trưởng giả Puṇṇa từ chối: “Tôi sẽ không gả”, vị ấy nói: “Xin ông đừng làm vậy, bấy lâu nay ông sống nương tựa chúng tôi mà có được tài sản này, xin hãy gả con gái ông cho con trai tôi”. Vị ấy (Puṇṇa) nói: “Các ông là người có tà kiến, con gái tôi không thể sống mà thiếu Tam Bảo, vì vậy tôi sẽ không gả con gái cho con trai ông”. Bấy giờ, nhiều thiện nam tử là trưởng giả, gia chủ... đã thỉnh cầu vị ấy rằng: “Xin ông đừng phá vỡ mối thân tình với vị ấy, hãy gả con gái cho con trai ông ấy”. Vị ấy chấp nhận lời của họ, đã gả con gái vào ngày rằm tháng Āsāḷha. Nàng, kể từ khi về nhà chồng, đã không có cơ hội để đến gần Tỳ-khưu hay Tỳ-khưu-ni, để bố thí hay để nghe pháp. Như vậy, khi hai tháng rưỡi đã trôi qua, nàng hỏi những người hầu cận đang đứng gần mình: “Bây giờ, mùa an cư còn lại bao lâu nữa?”. “Thưa bà chủ, còn nửa tháng nữa”. Nàng gửi tin cho cha mẹ: “Tại sao cha mẹ lại ném con vào một nhà tù như thế này? Thà rằng cha mẹ đóng dấu con làm nô tỳ cho người khác còn hơn là gả cho một gia đình tà kiến như vậy. Kể từ khi đến đây, con không thể làm được một việc phước nào, như là thấy được chư Tỳ-khưu”. Bấy giờ, người cha của nàng, sau khi biết được sự không vui lòng của con gái, (nghĩ rằng) “Ôi, con gái ta thật đau khổ!”, đã gửi mười lăm ngàn đồng kahāpaṇa, và cũng gửi tin rằng: “Trong thành này có một kỹ nữ tên là Sirimā, mỗi ngày cô ta nhận một ngàn đồng. Con hãy dùng số tiền này mời cô ta về, giao phó cho chồng, rồi tự mình làm các việc phước theo ý thích”. Uttarā đã làm như vậy, khi người chồng thấy Sirimā và hỏi: “Việc này là sao?”, nàng nói: “Thưa chàng, trong nửa tháng này, xin hãy để bạn của em phục vụ chàng. Còn em, trong nửa tháng này, em muốn được bố thí và nghe pháp”. Vị ấy, khi thấy người phụ nữ xinh đẹp ấy, khởi lên lòng yêu mến, đã chấp nhận rằng: “Tốt lắm”.

Uttarāpi kho buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā ‘‘bhante, imaṃ aḍḍhamāsaṃ aññattha agantvā idheva bhikkhā gahetabbā’’ti satthu paṭiññaṃ gahetvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya yāva mahāpavāraṇā, tāva satthāraṃ upaṭṭhātuṃ dhammañca sotuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā ‘‘evaṃ yāguṃ pacatha, evaṃ bhattaṃ pacatha, evaṃ pūvaṃ pacathā’’ti mahānase sabbakiccāni saṃvidahantī vicarati. Athassā sāmiko ‘‘sve mahāpavāraṇā bhavissatī’’ti mahānasābhimukho vātapāne ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho karontī sā andhabālā vicaratī’’ti oloketvā taṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ tathā saṃvidahitvā vicaramānaṃ disvā ‘‘aho andhabālā evarūpe ṭhāne imaṃ sirisampattiṃ nānubhavati, ‘‘muṇḍakasamaṇe upaṭṭhahissāmī’ti tuṭṭhacittā vicaratī’’ti hasitvā apagañchi.

Nàng Uttarā cũng thỉnh mời Tăng chúng với đức Phật là vị đứng đầu, và sau khi nhận lời hứa của Bậc Đạo Sư rằng: “Bạch Thế Tôn, trong nửa tháng này, xin Ngài đừng đi nơi khác mà hãy nhận vật thực tại đây”, với tâm hoan hỷ (nghĩ rằng): “Bây giờ, kể từ hôm nay cho đến ngày đại lễ Pavāraṇā, ta sẽ có cơ hội để hầu hạ Bậc Đạo Sư và nghe pháp”, nàng đi lại trong nhà bếp, sắp đặt mọi công việc: “Hãy nấu cháo như thế này, hãy làm bánh như thế này”. Bấy giờ, người chồng của nàng (nghĩ rằng): “Ngày mai sẽ là ngày đại lễ Pavāraṇā”, đứng ở cửa sổ hướng về phía nhà bếp, nhìn xem (và nghĩ): “Con bé ngu ngốc đó đang làm gì mà đi tới đi lui vậy nhỉ?”, và thấy nàng đi lại, sắp đặt công việc trong tình trạng người ướt đẫm mồ hôi, phủ đầy tro, lấm lem than và bồ hóng, ông ta cười rồi bỏ đi, (nghĩ rằng): “Ôi, con bé ngu ngốc! Ở một nơi như thế này mà không hưởng thụ sự giàu sang phú quý này, lại đi tới đi lui với tâm hoan hỷ ‘Ta sẽ hầu hạ các sa-môn đầu trọc’.”

Tasmiṃ apagate tassa santike ṭhitā sirimā ‘‘kiṃ nu kho oloketvā esa hasatī’’ti teneva vātapānena olokentī uttaraṃ disvā ‘‘imaṃ oloketvā iminā hasitaṃ, addhā imassa etāya saddhiṃ santhavo atthī’’ti cintesi. Sā kira aḍḍhamāsaṃ tasmiṃ gehe bāhirakaitthī hutvā vasamānāpi taṃ sampattiṃ anubhavamānā attano bāhirakaitthibhāvaṃ ajānitvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti saññamakāsi. Sā uttarāya āghātaṃ bandhitvā ‘‘dukkhamassā uppādessāmī’’ti pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanaṭṭhāne pakkuthitaṃ sappiṃ kaṭacchunā ādāya uttarābhimukhaṃ [Pg.61] pāyāsi. Uttarā taṃ āgacchantiṃ disvā ‘‘mama sahāyikāya mayhaṃ upakāro kato, cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama pana sahāyikāya guṇova mahanto, ahampi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ labhiṃ, sace mama etissāya upari kodho atthi, idaṃ sappi maṃ dahatu, sace natthi, mā maṃ dahatū’’ti taṃ mettāya phari. Tāya tassā matthake āsiñcitampi pakkuthitasappi sītodakaṃ viya ahosi. Atha naṃ ‘‘idaṃ sītalaṃ bhavissatī’’ti puna kaṭacchukaṃ pūretvā ādāya āgacchantiṃ uttarāya dāsiyo disvā ‘‘are dubbinīte na tvaṃ amhākaṃ ayyāya upari pakkasappiṃ āsiñcituṃ anucchavikā’’ti santajjentiyo ito cito ca uṭṭhāya hatthehi ca pādehi ca pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ, uttarā vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. Atha sā upari ṭhatvā sabbā dāsiyo paṭibāhitvā ‘‘kissa te evarūpaṃ bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti sirimaṃ ovaditvā uṇhodakena nhāpetvā satapākatelena abbhañji.

Khi ông ta bỏ đi, Sirimā đang đứng gần đó, nhìn qua chính cửa sổ ấy (và nghĩ): “Ông này nhìn cái gì mà cười vậy nhỉ?”, rồi thấy Uttarā, nàng nghĩ: “Chắc chắn ông ta đã cười vì nhìn cô này, chắc chắn ông ta có tình ý với cô ta”. Nàng ta, dù sống trong nhà ấy nửa tháng với tư cách là một người phụ nữ bên ngoài, nhưng vì được hưởng thụ sự giàu sang đó, đã không biết thân phận người phụ nữ bên ngoài của mình và đã có ý nghĩ rằng: “Ta là bà chủ nhà”. Nàng ta ôm lòng oán hận với Uttarā, (nghĩ rằng) “Ta sẽ gây đau khổ cho nó”, nàng đi xuống từ lầu, vào nhà bếp, lấy một muỗng bơ lỏng đang sôi sùng sục ở chỗ làm bánh, nàng đi về phía Uttarā. Uttarā thấy nàng ta đang đi tới, (nàng nghĩ): “Người bạn của ta đã làm một ân huệ cho ta. Vũ trụ này quá chật hẹp, cõi trời Phạm thiên quá thấp kém, nhưng ân đức của bạn ta thật to lớn. Nhờ cô ấy mà ta được bố thí và nghe pháp. Nếu ta có lòng sân hận đối với cô ấy, mong rằng bơ này hãy làm ta phỏng. Nếu không có, mong rằng nó đừng làm ta phỏng”, và nàng rải tâm từ đến cô ta. Bơ lỏng đang sôi được cô ta dội lên đầu nàng đã trở thành như nước lạnh. Bấy giờ, (nghĩ rằng) “Chắc cái này lạnh rồi”, cô ta lại múc đầy một muỗng khác và đi tới. Các nữ tỳ của Uttarā thấy vậy, vừa la mắng: “Này con vô lại kia! Mày không xứng đáng để dội bơ sôi lên bà chủ của chúng tao”, vừa đứng dậy từ bên này bên kia, dùng tay và chân đánh đập, xô cô ta ngã xuống đất. Uttarā dù can ngăn cũng không thể ngăn được. Bấy giờ, nàng (Uttarā) đứng che phía trên, ngăn tất cả các nữ tỳ lại, khuyên răn Sirimā: “Tại sao cô lại làm một việc nặng nề như vậy?”, rồi tắm cho cô ta bằng nước ấm và xoa dầu được nấu trăm lần.

Tasmiṃ khaṇe sā attano bāhirakitthibhāvaṃ ñatvā cintesi ‘‘mayā bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ sāmikassa hasitamattakāraṇā imissā upari pakkasappiṃ āsiñcantiyā, ayaṃ ‘gaṇhatha na’nti dāsiyo na āṇāpetvā maṃ viheṭhanakālepi sabbā dāsiyo paṭibāhitvā mayhaṃ kattabbameva akāsi. Sacāhaṃ imaṃ na khamāpessāmi, muddhā me sattadhā phaleyyā’’ti tassā pādamūle nipajjitvā ‘‘ayye, khamāhi me dosa’’nti āha. ‘‘Ahaṃ sappitikā dhītā, pitari me khamāpite khamissāmī’’ti. ‘‘Hotu, ayye, pitarampi te puṇṇaseṭṭhiṃ khamāpessāmī’’ti. ‘‘Puṇṇo mama vaṭṭe janakapitā, vivaṭṭe janakapitari khamāpite pana ahaṃ khamissāmī’’ti. ‘‘Ko pana te vivaṭṭe janakapitā’’ti? ‘‘Sammāsambuddho’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena saddhiṃ vissāso natthi, ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Satthā sve bhikkhusaṅghaṃ ādāya idhāgamissati, tvaṃ yathāladdhaṃ sakkāraṃ gahetvā idheva āgantvā taṃ khamāpehī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti uṭṭhāya attano gehaṃ gantvā pañcasataparicārikitthiyo āṇāpetvā nānāvidhāni khādanīyabhojanīyāni ceva sūpeyyāni ca sampādetvā punadivase taṃ sakkāraṃ ādāya uttarāya gehaṃ āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa patte patiṭṭhāpetuṃ avisahantī aṭṭhāsi, taṃ sabbaṃ gahetvā uttarāva saṃvidahi.

Vào lúc ấy, nàng (Sirimā) biết được thân phận kỹ nữ bên ngoài của mình, liền suy nghĩ: “Ta đã làm một việc nặng nề. Chỉ vì nụ cười của ông chủ mà ta đã dội bơ nóng chảy lên người nàng này. Nàng này đã không ra lệnh cho các tỳ nữ ‘Hãy bắt nó lại’, ngay cả trong lúc có thể hành hạ ta, nàng đã ngăn cản tất cả các tỳ nữ và chỉ làm điều nên làm đối với ta. Nếu ta không xin nàng này tha thứ, đầu ta chắc sẽ vỡ ra bảy mảnh.” (Nghĩ) vậy rồi, nàng nằm rạp dưới chân của Uttarā và nói: “Thưa tiểu thư, xin hãy tha lỗi cho tôi.” (Uttarā đáp): “Tôi là người con gái có cha, khi cha tôi đã được xin tha thứ, tôi sẽ tha thứ.” (Sirimā nói): “Được thôi, thưa tiểu thư, tôi cũng sẽ xin trưởng giả Puṇṇa, cha của cô, tha thứ.” (Uttarā nói): “Ông Puṇṇa là người cha sinh thành của tôi trong vòng luân hồi, nhưng khi người cha sinh thành trong cõi giải thoát được xin tha thứ, tôi sẽ tha thứ.” (Sirimā hỏi): “Vậy ai là người cha sinh thành trong cõi giải thoát của cô?” (Uttarā đáp): “Đức Chánh Đẳng Giác.” (Sirimā nói): “Tôi không có sự thân quen với vị ấy, tôi phải làm sao đây?” (Uttarā nói): “Ngày mai, Bậc Đạo Sư sẽ cùng Tăng chúng đến đây. Cô hãy mang theo những vật cúng dường có được, đến chính nơi đây và xin Ngài tha thứ.” Nàng (Sirimā) nói: “Lành thay, thưa tiểu thư,” rồi đứng dậy, đi về nhà mình, ra lệnh cho năm trăm nữ tỳ chuẩn bị nhiều loại vật thực cứng, vật thực mềm và các món canh. Vào ngày hôm sau, nàng mang theo những vật cúng dường đó, đến nhà của Uttarā, rồi đứng lại, không dám đặt (vật thực) vào bát của Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu. Uttarā đã nhận lấy tất cả những thứ đó và tự mình sắp đặt.

Sirimāpi [Pg.62] satthu bhattakiccāvasāne saddhiṃ parivārena satthu pādamūle nipajji. Atha naṃ satthā pucchi ‘‘ko te aparādho’’ti. ‘‘Bhante mayā hiyyo idaṃ nāma kataṃ, atha me sahāyikā maṃ viheṭhayamānā dāsiyo nivāretvā mayhaṃ upakārameva akāsi. Sāhaṃ imissā guṇaṃ jānitvā imaṃ khamāpesiṃ, atha maṃ esā ‘tumhesu khamāpitesu khamissāmī’ti āhā’’ti. ‘‘Evaṃ kira uttare’’ti. ‘‘Āma, bhante, sīse me sahāyikāya pakkasappi āsitta’’nti. ‘‘Atha tayā kiṃ cintita’’nti? ‘‘Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama sahāyikāya guṇova mahanto, ahañhi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ alatthaṃ, sace me imissā upari kodho atthi, idaṃ maṃ dahatu, no ce, mā dahatū’’ti evaṃ cintetvā imaṃ mettāya phariṃ, bhanteti. Satthā ‘‘sādhu sādhu, uttare, evaṃ kodhaṃ jinituṃ vaṭṭati. Kodhano hi nāma akkodhena, akkosako anakkosantena, paribhāsako aparibhāsantena, thaddhamaccharī attano santakassa dānena, musāvādī saccavacanena jinitabbo’’ti imamatthaṃ dassento –

Sirimā, sau khi Bậc Đạo Sư dùng bữa xong, cùng với đoàn tùy tùng đảnh lễ dưới chân Bậc Đạo Sư. Khi ấy, Bậc Đạo Sư hỏi nàng: “Con có lỗi gì?” (Nàng thưa): “Bạch Thế Tôn, hôm qua con đã làm việc này. Rồi người bạn của con đã ngăn cản các tỳ nữ đang hành hạ con và chỉ làm ơn cho con. Con, biết được ân đức của nàng này, đã xin nàng tha thứ. Rồi nàng này nói với con: ‘Khi các Ngài được xin tha thứ, tôi sẽ tha thứ.’” (Đức Phật hỏi): “Có thật vậy không, này Uttarā?” (Nàng đáp): “Vâng, bạch Thế Tôn, người bạn của con đã dội bơ nóng chảy lên đầu con.” (Đức Phật hỏi): “Vậy con đã suy nghĩ gì?” (Nàng đáp): “Chuyển luân vương quá chật hẹp, cõi Phạm thiên quá thấp kém, ân đức của người bạn con mới thật là to lớn. Vì nhờ nàng này mà con đã có cơ hội bố thí và nghe Pháp. (Con đã nghĩ): ‘Nếu con có sân hận với nàng này, mong rằng (bơ nóng) này hãy đốt cháy con; nếu không, mong rằng nó đừng đốt cháy con.’ Bạch Thế Tôn, con đã suy nghĩ như vậy và rải tâm từ đến nàng ấy.” Bậc Đạo Sư nói: “Lành thay, lành thay, này Uttarā, nên chiến thắng sân hận như vậy.” Để chỉ dạy ý nghĩa này, (Ngài nói):

‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (dha. pa. 223) –

Hãy lấy không giận thắng người giận, lấy lành thắng kẻ không lành, lấy thí thắng người xan tham, lấy chân thật thắng người nói dối.

Imaṃ gāthaṃ vatvā gāthāpariyosāne catusaccakathaṃ abhāsi. Saccapariyosāne uttarā sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, sāmiko ca sasuro ca sassu ca sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu, sirimāpi pañcasataparivārā sotāpannā ahosi. Aparabhāge uttarā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto uttaraṃ devadhītaraṃ disvā –

Sau khi nói bài kệ này, vào cuối bài kệ, Ngài đã thuyết bài pháp về Tứ Diệu Đế. Vào cuối bài pháp về Chân lý, Uttarā chứng đắc quả vị Nhất Lai; người chồng, cha chồng và mẹ chồng đã chứng ngộ quả vị Nhập Lưu; Sirimā cùng với năm trăm tùy tùng cũng đã trở thành bậc Nhập Lưu. Về sau, Uttarā sau khi mệnh chung đã tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Khi ấy, Tôn giả Đại Mục Kiền Liên, theo cách đã được nói ở trước, trong khi du hành đến cõi trời, thấy thiên nữ Uttarā –

124.

124.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

Hỡi thiên nữ, nàng đứng kia với dung sắc tuyệt vời, tỏa sáng khắp mọi phương, như sao Hôm rực rỡ.

125.

125.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

Do đâu nàng có dung sắc như vậy? Do đâu nàng thành tựu ở đây? Và do đâu tài sản phát sanh cho nàng, những gì khả ái trong tâm?

126.

126.

‘‘Pucchāmi [Pg.63] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – paṭipucchi;

Hỡi thiên nữ đại thần lực, tôi xin hỏi nàng: Khi là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu nàng có uy lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?” – (Tôn giả) đã hỏi lại;

127.

127.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, khi được hỏi câu hỏi, đã giải đáp rằng quả này là do nghiệp nào.

128.

128.

‘‘Issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyā;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe niccahamappamattā.

Ganh tị, bỏn xẻn và tranh hơn, đã không có nơi tôi khi sống tại gia; tôi không sân hận, thuận theo ý chồng, và luôn không dể duôi trong ngày Bố-tát.

129.

129.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám của mỗi nửa tháng, cùng với những ngày đặc biệt của nửa tháng, (tôi đã thọ trì Bát quan trai giới) được hợp thành đầy đủ bởi tám chi phần.

130.

130.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

Tôi đã thọ trì ngày Bố-tát, luôn được thu thúc trong các giới; có sự tự chế và chia sẻ, (nhờ vậy) tôi được ở trong thiên cung này.

131.

131.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

Tôi đã từ bỏ sát sanh, chế ngự nói dối; xa lánh trộm cắp và tà hạnh, và việc uống các chất say.

132.

132.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

Tôi hoan hỷ trong năm học giới, thông hiểu các Thánh đế; là nữ cận sự của bậc có Mắt, Gotama, đấng lừng danh.

133.

133.

‘‘Sāhaṃ sakena sīlena, yasasā ca yasassinī;

Anubhomi sakaṃ puññaṃ, sukhitā camhināmayā.

Tôi, người có danh tiếng nhờ giới đức và danh thơm của mình, đang hưởng thụ phước báu của mình, được an lạc và không bệnh tật.

134.

134.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

Do đó tôi có dung sắc như vậy, do đó tôi thành tựu ở đây; và do đó tài sản phát sanh cho tôi, những gì khả ái trong tâm.

135.

135.

‘‘Akkhāmi [Pg.64] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Thưa Tỳ kheo đại thần lực, tôi xin nói cho ngài biết, việc tôi đã làm khi còn là người; do đó tôi có uy lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

Devatāpissa vissajjesi.

Thiên nữ cũng đã trả lời vị ấy.

126. Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘uttarā nāma bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya, taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

126. Bạch ngài, và cũng qua lời của con, xin ngài hãy dùng đầu đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch Thế Tôn, nữ cận sự tên là Uttarā xin dùng đầu đảnh lễ dưới chân Ngài.’ Bạch ngài, điều này thật không có gì đáng ngạc nhiên, là việc Đức Thế Tôn có thể thọ ký cho con về một quả vị Sa-môn nào đó, (nhưng) Đức Thế Tôn đã thọ ký (cho con) quả vị Nhất Lai.

128. Tattha issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyāti yā ca agāramajjhe vasantīnaṃ aññāsaṃ itthīnaṃ sampattiādivisayā parasampattiusūyanalakkhaṇā issā, yañca tāvakālikādivasenāpi kiñci yācantānaṃ adātukāmatāya attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, yo ca kulapadesādinā parehi yugaggāhalakkhaṇo paḷāso uppajjati, so tividhopi pāpadhammo gehe ṭhitāya mayhaṃ satipi paccayasamavāye nāhosi na uppajji. Akkodhanāti khantimettānuddayasampannatāya akujjhanasabhāvā. Bhattu vasānuvattinīti pubbuṭṭhānapacchānipātanādinā sāmikassa anukūlabhāvena vase vattanasīlā, manāpacārinīti attho. Uposathe niccahamappamattāti ahaṃ uposathasīlarakkhaṇe niccaṃ appamattā appamādavihārinī.

128. Trong ấy, câu ‘Tật đố và xan tham, cùng với thói cạnh tranh, đã không có nơi con khi sống tại gia đình’ có nghĩa là: Lòng tật đố, có đặc tính là ganh tỵ với tài sản của người khác, đối với tài sản v.v... của những người phụ nữ khác sống trong nhà; và lòng xan tham, có đặc tính là che giấu tài sản của mình do không muốn cho những người đến xin một vật gì, dù chỉ là tạm thời v.v...; và thói cạnh tranh, có đặc tính là tranh hơn với người khác về dòng dõi, xứ sở v.v... phát sanh. Ba loại ác pháp ấy đã không có, đã không phát sanh nơi con là người ở tại gia, dù có sự hội đủ các duyên. ‘Không phẫn nộ’ có nghĩa là có bản tánh không tức giận do được trang bị với nhẫn nại, từ ái, và bi mẫn. ‘Thuận theo ý chồng’ có nghĩa là có thói quen sống thuận theo sự kiểm soát của người chồng một cách phù hợp, bằng cách thức dậy trước, đi ngủ sau v.v...; nghĩa là người có hành vi vừa lòng. ‘Con luôn không dể duôi trong ngày Bố-tát’ có nghĩa là con luôn không dể duôi, là người sống không dể duôi trong việc giữ gìn giới Bố-tát.

129. Tameva uposathe appamādaṃ dassentī yesu divasesu taṃ rakkhitabbaṃ, yādisaṃ yathā ca rakkhitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cātuddasi’’ntiādimāha. Tattha cātuddasiṃ pañcadasinti pakkhassāti sambandho, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yā ca pakkhassa aṭṭhamīti ettha cāti vacanaseso. Pāṭihāriyapakkhañcāti paṭiharaṇakapakkhañca, cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato cāti pavesananikkhamanavasena uposathasīlassa paṭiharitabbaṃ pakkhañca, terasī pāṭipadā sattamī navamī [Pg.65] cāti attho. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti pāṇātipātāveramaṇīādīhi aṭṭhahaṅgehi eva suṭṭhu samāgataṃ samannāgataṃ.

129. Để trình bày chính sự không dể duôi trong ngày Bố-tát ấy, để trình bày rằng giới ấy cần được giữ gìn vào những ngày nào, cần được giữ gìn như thế nào và loại nào, bà đã nói ‘ngày mười bốn’ v.v... Trong đó, ‘ngày mười bốn, ngày rằm’ có liên hệ với ‘của nửa tháng’. Và đây là cách dụng trong ý nghĩa liên tục. Trong câu ‘và ngày mùng tám của nửa tháng’, từ ‘và’ (ca) là phần còn lại của câu nói (cần được hiểu ngầm). Và ‘nửa tháng đặc biệt’ (pāṭihāriyapakkha) có nghĩa là nửa tháng chuẩn bị (paṭiharaṇakapakkha); và là nửa tháng mà giới Bố-tát cần được thực hành theo cách đi vào và đi ra, tức là từ đầu và đến cuối của các ngày mười bốn, rằm, và mùng tám; nghĩa là ngày mười ba, ngày mồng một, ngày mồng bảy, và ngày mồng chín. ‘Thành tựu tốt đẹp tám chi phần’ có nghĩa là đã thành tựu, đã trang bị tốt đẹp chính bởi tám chi phần bắt đầu với sự kiêng tránh sát sanh.

130. Upavasissanti upavasiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Keci pana ‘‘upavasiṃ’’icceva paṭhanti. Sadāti sappaṭihārikesu sabbesu uposathadivasesu. Sīlesūti uposathasīlesu sādhetabbesu. Nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Saṃvutāti kāyavācācittehi saṃvutā. Sadāti vā sabbakālaṃ. Sīlesūti niccasīlesu. Saṃvutāti kāyavācāhi saṃvutā.

130. ‘Upavasissanti’ (con sẽ thọ trì) có nghĩa là ‘upavasiṃ’ (con đã thọ trì). Vì đây là cách dùng thì tương lai trong ý nghĩa quá khứ. Tuy nhiên, một số vị đọc là ‘upavasiṃ’. ‘Luôn luôn’ có nghĩa là trong tất cả các ngày Bố-tát, kể cả những ngày đặc biệt. ‘Trong các giới’ có nghĩa là trong các giới Bố-tát cần được thực hiện. Vì đây là cách sở tại trong ý nghĩa ‘cần được hoàn thành’. ‘Được thu thúc’ có nghĩa là được thu thúc trong thân, khẩu, và ý. Hoặc, ‘luôn luôn’ có nghĩa là mọi lúc. ‘Trong các giới’ có nghĩa là trong các giới thường xuyên (ngũ giới). ‘Được thu thúc’ có nghĩa là được thu thúc trong thân và khẩu.

131. Idāni taṃ niccasīlaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇassa atipāto pāṇavadho pāṇaghāto pāṇātipāto, atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārapavattā vadhakacetanā. Tato pāṇātipātā. Viratāti oratā, nivattāti attho.

131. Bây giờ, để trình bày về giới thường xuyên ấy, câu ‘kiêng tránh sát sanh’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, ‘pāṇa’ (sanh mạng) theo quy ước là chúng sanh, theo chân đế là mạng quyền. Sự hủy diệt sanh mạng (pāṇassa atipāto), sự giết hại sanh mạng (pāṇavadho), sự tàn sát sanh mạng (pāṇaghāto) là ‘pāṇātipāto’ (sát sanh). Về mặt ý nghĩa, đó là tư tâm giết hại, diễn ra qua một trong hai cửa thân hoặc khẩu, là tác nhân phát sanh sự cố gắng cắt đứt mạng quyền của một chúng sanh, khi có nhận thức đó là chúng sanh. ‘Viratā’ (kiêng tránh) từ việc sát sanh ấy. ‘Viratā’ có nghĩa là từ bỏ, lánh xa.

Musāvādāti musā nāma visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo vā kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena parassa visaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Atha vā musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpetukāmassa tathā viññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Tato musāvādā saññatā oratā, viratāti attho. Ca-saddo sampiṇḍanattho.

Về ‘nói dối’ (musāvāda): ‘Musā’ (sự dối trá) là sự nỗ lực bằng lời nói hoặc thân thể làm sai lệch sự thật, được dẫn đầu bởi ý định lừa dối. Tư tâm phát sanh nỗ lực bằng thân hoặc khẩu để lừa dối người khác, với chủ ý lừa dối, là ‘musāvādo’. Hoặc, ‘musā’ là sự việc không có thật, không chân thật; ‘vādo’ (lời nói) là tư tâm phát sanh sự trình bày như vậy của người muốn cho biết sự việc ấy là có thật, là chân thật. ‘Saññatā’ (thu thúc) khỏi lời nói dối ấy, có nghĩa là từ bỏ, kiêng tránh. Từ ‘ca’ (và) có ý nghĩa là gom lại.

Theyyāti theyyaṃ vuccati thenabhāvo, corikāya parassaharaṇanti attho. Atthato parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā theyyaṃ. Tato theyyā saññatā, ārakāti vā sambandho.

Về ‘trộm cắp’ (theyya): ‘Theyya’ được gọi là bản chất của kẻ trộm; nghĩa là lấy của người khác bằng cách trộm cắp. Về mặt ý nghĩa, ‘theyya’ là tư tâm trộm cắp, là tác nhân phát sanh sự cố gắng lấy vật sở hữu của người khác, khi có nhận thức đó là vật sở hữu của người khác. ‘Saññatā’ (thu thúc) khỏi việc trộm cắp ấy, hoặc có liên hệ với từ ‘ārakā’ (xa lánh).

Aticārāti aticca cāro aticāro, lokamariyādaṃ atikkamitvā agamanīyaṭṭhāne kāmavasena cāro micchācāroti attho. Agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā [Pg.66] sārakkhā saparidaṇḍāti dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhaṭacumbaṭā dāsī ca bhariyā kammakārī ca bhariyā dhajāhaṭā muhuttikāti dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ aññapurisā agamanīyaṭṭhānaṃ, idameva idha adhippetaṃ. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārapavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā aticāro. Tasmā aticārā.

Về ‘tà hạnh’ (aticāra): ‘Aticca cāro’ là ‘aticāro’; nghĩa là tà hạnh (micchācāro), là hành vi do ái dục thúc đẩy ở nơi không được phép đến, sau khi đã vượt qua quy ước của thế gian. Gọi là nơi không được phép đến – đối với nam giới là hai mươi loại phụ nữ: mười loại được bảo vệ (bởi mẹ, bởi cha, bởi cha mẹ, bởi anh, bởi chị, bởi bà con, bởi dòng họ, bởi Pháp, người có chồng, và người chịu hình phạt); và mười loại (vợ) (được mua bằng tiền, sống chung tự nguyện, sống chung vì tài sản, sống chung vì y phục, vợ ‘bình nước’, vợ ‘gỡ đệm đầu’, nữ tỳ cũng là vợ, người làm công cũng là vợ, vợ bị bắt trong chiến tranh, và vợ tạm thời). Còn đối với phụ nữ, những người đàn ông khác là nơi không được phép đến đối với mười hai loại: hai loại (được bảo vệ) là ‘có chồng’ và ‘chịu hình phạt’, và mười loại bắt đầu với ‘được mua bằng tiền’. Chính điều này được chủ ý ở đây. Tuy nhiên, về đặc tính, ‘aticāra’ là tư tâm vi phạm nơi không được phép đến, diễn ra qua cửa thân, với chủ ý thực hành điều sai trái. Do đó, (kiêng tránh) khỏi tà hạnh ấy.

Majjapānāti majjaṃ vuccatimadanīyaṭṭhena surā ca merayañca, pivanti tenāti pānaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ. Yāya dussīlyacetanāya majjasaṅkhātaṃ piṭṭhasurā, pūvasurā, odaniyasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcabhedaṃ suraṃ vā, pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañcabhedaṃ merayaṃ vā bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivati, sā cetanā majjapānaṃ. Tasmā majjapānā ārakā viratā.

Về ‘uống chất say’ (majjapāna): ‘Majja’ (chất say) được gọi như vậy vì có tính cách làm say, đó là ‘surā’ (rượu nấu) và ‘meraya’ (rượu ngâm). Người ta uống bằng thứ đó, nên gọi là ‘pāna’ (sự uống); sự uống chất say là ‘majjapāna’. Tư tâm xấu ác nào mà qua đó người ta uống, dù chỉ bằng đầu ngọn cỏ kusa, từ hạt giống trở đi, hoặc là năm loại ‘surā’ được gọi là ‘majja’ (rượu từ bột, rượu từ bánh, rượu từ cơm, rượu có men, rượu pha chế), hoặc là năm loại ‘meraya’ (rượu ngâm từ hoa, từ trái cây, từ mật ong, từ đường mật, rượu ngâm pha chế) – tư tâm ấy là ‘majjapāna’. Do đó, ‘ārakā viratā’ (xa lánh, kiêng tránh) khỏi việc uống chất say.

132. Evaṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādinā pahātabbadhammavasena vibhajitvā dassitaṃ niccasīlaṃ puna samādātabbatāvasena ekato katvā dassentī ‘‘pañcasikkhāpade ratā’’ti āha. Tattha sikkhāpadanti sikkhitabbapadaṃ, sikkhākoṭṭhāseti attho. Atha vā jhānādayo sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā, pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadaṃ, pañca sīlaṅgāni. Tasmiṃ pañcavidhe sikkhāpade ratā abhiratāti pañcasikkhāpade ratā. Ariyasaccāna kovidāti pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu ariyasaccesu kusalā nipuṇā, paṭividdhacatusaccāti attho. Gotamassāti bhagavantaṃ gottena kitteti. Yasassinoti kittimato, parivāravato vā.

132. Như vậy, thường giới đã được chỉ ra bằng cách phân chia theo phương diện các pháp cần được đoạn trừ, bắt đầu bằng câu "từ bỏ sát sanh", (vị ấy) lại chỉ ra bằng cách gộp chung lại theo phương diện các pháp cần được thọ trì nên đã nói rằng "hoan hỷ trong năm học giới". Ở đây, sikkhāpada (học giới) có nghĩa là nền tảng cần được học tập, là phần của sự học tập. Hoặc là, tất cả các thiện pháp như thiền định v.v... được gọi là sikkhā (sự học tập) vì chúng cần được học tập. Còn trong năm chi phần của giới, bất kỳ chi phần nào cũng là nền tảng (pada) cho những sự học tập ấy theo ý nghĩa là nơi nương tựa, do là nền tảng của các sự học tập nên được gọi là sikkhāpada (học giới), tức là năm chi phần của giới. Hoan hỷ, ưa thích trong năm loại học giới ấy, nên gọi là pañcasikkhāpade ratā (hoan hỷ trong năm học giới). (Câu) Ariyasaccāna kovidā (thông thạo các Thánh đế) có nghĩa là thiện xảo, tinh thông trong bốn Thánh đế được gọi là khổ, tập, diệt, đạo, theo phương diện liễu tri, đoạn trừ, chứng ngộ, và tu tập; có nghĩa là đã thâm nhập bốn chân lý. (Câu) Gotamassa (của đức Gotama) là tán dương Đức Thế Tôn bằng dòng họ. (Câu) Yasassino (có danh tiếng) có nghĩa là có danh thơm, hoặc có đoàn tùy tùng.

133. Sāhanti sā yathāvuttaguṇā ahaṃ. Sakena sīlenāti anussukitādinā attano sabhāvasīlena ca uposathasīlādisamādānasīlena ca kāraṇabhūtena. Tañhi sattānaṃ kammassakatāya hitasukhāvahatāya ca visesato ‘‘saka’’nti vuccati. Tenevāha –

133. (Câu) Sāhaṃ (chính tôi) có nghĩa là tôi, người có những phẩm hạnh đã được nói đến như trên. (Câu) Sakena sīlena (bởi giới của chính mình) có nghĩa là bởi giới tự nhiên của chính mình như là không ganh tỵ v.v... và bởi giới do thọ trì như giới Uposatha v.v... vốn là nguyên nhân. Thật vậy, điều ấy được gọi một cách đặc biệt là "của riêng mình" (saka) vì là nghiệp của riêng chúng sanh và vì mang lại lợi ích và hạnh phúc. Do đó, Ngài đã nói:

‘‘Tañhi [Pg.67] tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati;

Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī’’ti. (saṃ. ni. 1.115);

“Thật vậy, điều ấy là của riêng người ấy, người ấy mang theo điều ấy mà đi; điều ấy đi theo người ấy, như bóng không rời hình.” (saṃ. ni. 1.115);

Yasasā ca yasassinīti ‘‘uttarā upāsikā sīlācārasampannā anussukī amaccharī akkodhanā’’tiādinā ‘‘āgataphalā viññātasāsanā’’tiādinā ca yathābhūtaguṇādhigatena jalatale telena viya samantato patthaṭena kittisaddena yasassinī kittimatī, tena vā sīlaguṇena idha adhigatena yasaparivārena yasassinī sampannaparivārā. Anubhomi sakaṃ puññanti yathūpacitaṃ attano puññaṃ paccanubhomi. Yassa hi puññaphalaṃ anubhūyati, phalūpacārena taṃ puññampi anubhūyatīti vuccati. Atha vā puthujjanabhāvato sucaritaphalampi ‘‘puñña’’nti vuccati. Yathāha ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. Sukhitā camhināmayāti dibbasukhena ca phalasukhena ca sukhitā camhi bhavāmi, kāyikacetasikadukkhābhāvato anāmayā arogā.

(Câu) Yasasā ca yasassinī (và có danh tiếng bởi danh tiếng) có nghĩa là: có danh tiếng, nổi danh bởi tiếng tăm lan rộng khắp nơi như dầu trên mặt nước, tiếng tăm này có được từ những phẩm hạnh chân thật như "nữ cận sự Uttarā đầy đủ giới hạnh, không ganh tỵ, không bỏn xẻn, không sân hận" v.v... và "đã chứng đắc quả vị, đã liễu tri giáo pháp" v.v...; hoặc là, có đoàn tùy tùng đông đủ, có được đoàn tùy tùng danh tiếng ở đây nhờ vào phẩm hạnh của giới ấy. (Câu) Anubhomi sakaṃ puññaṃ (tôi hưởng phước của mình) có nghĩa là tôi đang hưởng phước của chính mình đã được tích lũy. Thật vậy, khi quả phước của ai đó được hưởng, theo cách nói ẩn dụ về quả, người ta nói rằng phước ấy cũng được hưởng. Hoặc là, do là phàm nhân, quả của thiện hạnh cũng được gọi là "phước". Như Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các thiện pháp, phước này tăng trưởng như vậy". (Câu) Sukhitā camhināmayā (tôi an lạc và vô bệnh) có nghĩa là: tôi được an lạc bởi thiên lạc và quả lạc, do không có khổ về thân và tâm nên vô bệnh, không bệnh tật.

136. Mama cāti ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘mama vacanena ca vandeyyāsi, na tava sabhāvenevā’’ti vandanaṃ samuccinoti. Anacchariyantiādinā attano ariyasāvikābhāvassa pākaṭabhāvaṃ dasseti. Taṃ bhagavātiādi saṅgītikāravacanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

136. Trong câu Mama ca (và của tôi), từ ca có nghĩa là tập hợp. Do đó, nó tập hợp sự đảnh lễ với ý nghĩa "ngươi hãy đảnh lễ bằng lời của ta, chứ không phải chỉ do tự nhiên của ngươi". Bằng câu bắt đầu với Anacchariyaṃ (không kỳ diệu), vị ấy chỉ ra sự hiển nhiên về thân phận thánh nữ đệ tử của mình. Câu bắt đầu với Taṃ bhagavā (Đức Thế Tôn ấy) là lời của các vị kết tập kinh điển. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Uttarāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung của Uttarā đã kết thúc.

16. Sirimāvimānavaṇṇanā

16. Phần giải thích về thiên cung của Sirimā

Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti sirimāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena heṭṭhā anantaravatthumhi vuttā sirimā gaṇikā sotāpattiphalassa adhigatattā vissajjitakiliṭṭhakammantā hutvā saṅghassa aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Ādito paṭṭhāya nibaddhaṃ aṭṭha bhikkhū gehaṃ āgacchanti. Sā ‘‘sappiṃ gaṇhatha khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā tesaṃ patte pūreti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, devasikaṃ soḷasakahāpaṇaparibbayena piṇḍapāto dīyati. Athekadivasaṃ eko bhikkhu tassā gehe [Pg.68] aṭṭhakabhattaṃ bhuñjitvā tiyojanamatthake ekaṃ vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ sāyaṃ therupaṭṭhāne nisinnaṃ pucchiṃsu, ‘‘āvuso, kahaṃ bhikkhaṃ gahetvā idhāgatosī’’ti? ‘‘Sirimāya aṭṭhakabhattaṃ me bhutta’’nti. ‘‘Taṃ manāpaṃ katvā deti, āvuso’’ti. ‘‘Na sakkā tassā bhattaṃ vaṇṇetuṃ, atipaṇītaṃ katvā deti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, tassā pana deyyadhammatopi dassanameva uttaritaraṃ’’. Sā hi itthī evarūpā ca evarūpā cāti tassā guṇe kathesi.

Thiên cung truyện của Sirimā (bắt đầu bằng câu): Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú tại tu viện Veḷuvana, nơi cho các con sóc ăn, ở thành Rājagaha. Và vào lúc ấy, kỹ nữ Sirimā, người đã được đề cập trong câu chuyện ngay trước đây, do đã chứng đắc quả Tu-đà-hoàn, đã từ bỏ nghề kỹ nữ ô uế và thiết lập tám phần vật thực theo thẻ cho chư Tăng. Kể từ lúc bắt đầu, thường xuyên có tám vị Tỳ khưu đến nhà. Nàng ấy nói những lời như: "Xin quý Ngài hãy nhận bơ", "Xin quý Ngài hãy nhận sữa", rồi làm đầy bát của các vị ấy. Phần vật thực mà một vị nhận được cũng đủ cho ba hoặc bốn vị. Mỗi ngày, vật thực khất thực được cúng dường với chi phí là mười sáu kahāpaṇa. Sau đó, vào một ngày nọ, một vị Tỳ khưu sau khi thọ thực phần vật thực theo thẻ tại nhà của nàng, đã đi đến một tu viện cách đó ba do tuần. Rồi vào buổi chiều, khi vị ấy đang ngồi ở nơi hầu hạ các trưởng lão, các vị khác hỏi rằng: "Này hiền hữu, hiền hữu đã nhận vật thực ở đâu rồi đến đây vậy?" (Vị ấy đáp:) "Tôi đã thọ thực phần vật thực theo thẻ của cô Sirimā." (Họ hỏi:) "Này hiền hữu, cô ấy có làm cho vật thực đó được ngon lành rồi mới cúng dường không?" "Không thể nào tán thán hết vật thực của cô ấy được. Cô ấy làm cho nó rất hảo hạng rồi mới cúng dường. Phần vật thực một vị nhận được cũng đủ cho ba hoặc bốn vị. Tuy nhiên, việc được nhìn thấy cô ấy còn thù thắng hơn cả vật phẩm cúng dường." "Thật vậy, người phụ nữ ấy có những phẩm hạnh như thế này, như thế này," (vị ấy) đã kể về những phẩm hạnh của nàng như vậy.

Atheko bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā adisvāpi savaneneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘mayā tattha gantvā taṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti attano vassaggaṃ kathetvā taṃ bhikkhuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā ‘‘sve, āvuso, tasmiṃ gehe tvaṃ saṅghatthero hutvā aṭṭhakabhattaṃ labhissasī’’ti sutvā taṅkhaṇaññeva pattacīvaramādāya pakkanto pātova aruṇe uggacchante salākaggaṃ pavisitvā ṭhito saṅghatthero hutvā tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ labhi. Yo pana so bhikkhu hiyyo bhuñjitvā pakkāmi, tassa gatavelāyamevassā sarīre rogo uppajji. Tasmā ābharaṇāni omuñcitvā nipajji. Athassā dāsiyo aṭṭhakabhattaṃ labhituṃ āgate bhikkhū disvā ārocesuṃ. Sā gantvā sahatthā patte gahetuṃ vā nisīdāpetuṃ vā asakkontī dāsiyo āṇāpesi ‘‘ammā patte gahetvā ayye nisīdāpetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya patte pūretvā dethā’’ti. Tā ‘‘sādhu, ayye’’ti bhikkhū pavesetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya bhattassa patte pūretvā tassā ārocayiṃsu. Sā ‘‘maṃ pariggahetvā netha, ayye vandissāmī’’ti vatvā tāhi pariggahetvā bhikkhūnaṃ santikaṃ nītā vedhamānena sarīrena bhikkhū vandi. So bhikkhu taṃ oloketvā cintesi ‘‘gilānāya tāva ayaṃ etissā rūpasobhā, arogakāle pana sabbābharaṇapaṭimaṇḍitāya imissā kīdisī rūpasampattī’’ti. Athassa anekavassakoṭisannicito kileso samudācari. So aññāṇī hutvā bhattaṃ bhuñjituṃ asakkonto pattaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pattaṃ pidhāya ekamante ṭhapetvā cīvarakaṇṇaṃ pattharitvā nipajji. Atha naṃ eko sahāyako bhikkhu yācantopi bhojetuṃ nāsakkhi, so chinnabhatto ahosi.

Bấy giờ, một vị tỳ-khưu nghe lời tán thán đức hạnh của nàng, dù chưa từng thấy, chỉ nghe thôi cũng đã phát sanh lòng ái luyến, (nghĩ rằng): “Ta nên đến đó để gặp nàng.” Vị ấy nói về hạ lạp của mình, hỏi vị tỳ-khưu kia về thứ tự trưởng lão, và khi nghe (vị kia nói): “Thưa hiền giả, ngày mai, tại nhà ấy, hiền giả sẽ là vị trưởng lão Tăng-già và sẽ nhận được phần vật thực cúng dường cho tám vị,” ngay lúc ấy, vị ấy mang y bát ra đi. Sáng sớm, khi rạng đông vừa ló dạng, vị ấy đi vào nhà phát thẻ và đứng chờ, rồi trở thành vị trưởng lão Tăng-già và đã nhận được phần vật thực cúng dường cho tám vị tại nhà của nàng. Còn vị tỳ-khưu mà hôm qua đã thọ thực rồi ra về, ngay lúc vị ấy ra về thì bệnh khởi lên trong thân của nàng (Sirimā). Do đó, nàng cởi bỏ trang sức và nằm xuống. Bấy giờ, các nữ tỳ của nàng thấy các vị tỳ-khưu đến để nhận phần vật thực cúng dường cho tám vị, liền báo tin. Nàng không thể tự mình đi đến, tự tay nhận bát hay mời ngồi, nên đã ra lệnh cho các nữ tỳ: “Này các con, hãy nhận bát, mời các ngài ngồi, dâng cháo, dâng vật thực cứng, và đến giờ thọ trai, hãy đổ đầy vật thực vào bát rồi dâng lên các ngài.” Họ (các nữ tỳ) đáp: “Thưa lệnh, thưa bà chủ,” rồi mời các vị tỳ-khưu vào nhà, dâng cháo, dâng vật thực cứng, đến giờ thọ trai, đổ đầy vật thực vào bát, rồi báo cho nàng biết. Nàng nói rằng: “Hãy dìu ta đến, ta sẽ đảnh lễ các ngài,” rồi được họ dìu đến gần các vị tỳ-khưu, với thân mình run rẩy, nàng đã đảnh lễ các vị tỳ-khưu. Vị tỳ-khưu ấy nhìn nàng và suy nghĩ: “Khi bệnh mà vẻ đẹp của nàng còn thế này, vậy lúc khỏe mạnh, được trang điểm với tất cả trang sức, thì sắc đẹp của nàng sẽ như thế nào?” Bấy giờ, phiền não đã được tích tụ qua nhiều triệu năm nơi vị ấy đã khởi lên. Vị ấy trở nên vô tri, không thể thọ thực, mang bát về tịnh xá, đậy bát lại, đặt ở một góc, trải góc y ra và nằm xuống. Bấy giờ, một vị tỳ-khưu bạn hữu dù có nài nỉ cũng không thể làm cho vị ấy thọ thực; vị ấy đã nhịn ăn.

Taṃ [Pg.69] divasameva sāyanhasamaye sirimā kālamakāsi. Rājā satthu sāsanaṃ pesesi ‘‘bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā kālamakāsī’’ti. Satthā taṃ sutvā rañño sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sirimāya sarīrajhāpanakiccaṃ natthi, āmakasusāne taṃ yathā kākādayo na khādanti, tathā nipajjāpetvā rakkhāpethā’’ti. Rājā tathā akāsi. Paṭipāṭiyā tayo divasā atikkantā, catutthe divase sarīraṃ uddhumāyi, navahi vaṇamukhehi puḷavakā pagghariṃsu, sakalasarīraṃ bhinnasālibhattacāṭi viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘ṭhapetvā geharakkhaṇakadārake sirimāya dassanatthaṃ anāgacchantānaṃ aṭṭha kahāpaṇā daṇḍo’’ti. Satthu santikañca pesesi ‘‘buddhappamukho kira saṅgho sirimāya dassanatthaṃ āgacchatū’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘sirimāya dassanatthaṃ gamissāmā’’ti.

Ngay trong ngày đó, vào buổi chiều, Sirimā đã qua đời. Đức vua gửi tin đến đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, Sirimā, em gái của Jīvaka, đã qua đời.” Đức Thế Tôn nghe vậy, đã gửi tin lại cho đức vua: “Không cần làm lễ hỏa táng cho Sirimā. Tại nghĩa địa, hãy đặt thi thể nàng xuống và canh giữ sao cho quạ và các loài khác không ăn thịt.” Đức vua đã làm như vậy. Lần lượt ba ngày trôi qua, vào ngày thứ tư, thi thể trương phình lên, giòi bọ tuôn ra từ chín lỗ, toàn thân trở nên như một nồi cơm nếp bị vỡ. Đức vua cho rao trống trong thành: “Ngoại trừ những đứa trẻ giữ nhà, ai không đến xem (thi thể) Sirimā sẽ bị phạt tám kahāpaṇa.” Và cũng gửi tin đến đức Thế Tôn: “Xin Tăng chúng, với đức Phật dẫn đầu, hãy đến xem (thi thể) Sirimā.” Đức Thế Tôn cho các vị tỳ-khưu biết: “Chúng ta sẽ đi xem (thi thể) Sirimā.”

Sopi daharabhikkhu cattāro divase kassaci vacanaṃ aggahetvā chinnabhattova nipajji. Patte bhattaṃ pūtikaṃ jātaṃ, patte malampi uṭṭhahi. Atha so sahāyakabhikkhunā upasaṅkamitvā ‘‘āvuso satthā sirimāya dassanatthaṃ gacchatī’’ti vuccamāno tathā chātajjhattopi ‘‘sirimā’’ti vuttapadeyeva sahasā uṭṭhahitvā ‘‘satthā sirimaṃ daṭṭhuṃ gacchati, tvampi gamissasī’’ti? ‘‘Āma gamissāmī’’ti bhattaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā bhikkhusaṅghena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto ekapasse aṭṭhāsi, bhikkhunisaṅghopi rājaparisāpi upāsakaparisāpi upāsikāparisāpi ekekapasse aṭṭhaṃsu.

Vị tỳ-khưu trẻ ấy cũng vậy, suốt bốn ngày không nghe lời của bất cứ ai, chỉ nằm đó nhịn ăn. Vật thực trong bát đã bị thiu, trong bát cũng đã nổi mốc. Bấy giờ, vị tỳ-khưu bạn hữu đến gần và nói: “Thưa hiền giả, đức Thế Tôn đang đi xem (thi thể) Sirimā.” Dù đang đói như vậy, ngay khi nghe từ “Sirimā” được nói ra, vị ấy liền vội vàng đứng dậy. (Vị bạn hỏi): “Đức Thế Tôn đi xem Sirimā, hiền giả cũng sẽ đi chứ?” (Vị ấy đáp): “Vâng, tôi sẽ đi,” rồi đổ bỏ vật thực, rửa bát, bỏ vào túi đựng, và đã đi cùng với chư Tăng. Đức Thế Tôn, được chư Tăng vây quanh, đứng ở một bên. Chư tỳ-khưu-ni, đoàn tùy tùng của vua, các nam cư sĩ, và các nữ cư sĩ cũng đứng ở mỗi bên.

Satthā rājānaṃ pucchi ‘‘kā esā, mahārājā’’ti? ‘‘Bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā nāmā’’ti. ‘‘Sirimā esā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi nagare bheriṃ carāpehi ‘‘sahassaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti. Rājā tathā kāresi, ekopi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā satthu ārocesi ‘‘na gaṇhanti bhante’’ti, tena hi mahārāja agghaṃ ohāpehīti. Rājā ‘‘pañcasatāni datvā gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā kañci gaṇhanakaṃ adisvā ‘‘aḍḍhateyyasatāni, dvesatāni, sataṃ, paññāsaṃ, pañcavīsati, vīsati kahāpaṇe, dasa kahāpaṇe, pañca kahāpaṇe, ekaṃ kahāpaṇaṃ, aḍḍhaṃ, pādaṃ, māsakaṃ, kākaṇikaṃ [Pg.70] datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘mudhāpi gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi, tathāpi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā ‘‘mudhāpi, bhante, gaṇhanto natthī’’ti āha. Satthā ‘‘passatha, bhikkhave, mahājanassa piyamātugāmaṃ, imasmiṃyeva nagare sahassaṃ datvā pubbe ekadivasaṃ labhiṃsu, idāni mudhāpi gaṇhanto natthi evarūpaṃ nāma rūpaṃ khayavayappattaṃ āharimehi alaṅkārehi vicittakataṃ navannaṃ vaṇṇamukhānaṃ vasena arubhūtaṃ tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ niccāturaṃ kevalaṃ bālamahājanena bahudhā saṅkappitatāya bahusaṅkappaṃ addhuvaṃ attabhāva’’nti dassento –

Đức Thế Tôn hỏi đức vua: “Tâu đại vương, đây là ai?” “Bạch đức Thế Tôn, đây là người tên Sirimā, em gái của Jīvaka.” “Đây là Sirimā ư?” “Vâng, bạch đức Thế Tôn.” “Vậy thì, hãy cho rao trống trong thành: ‘Ai trả một ngàn (kahāpaṇa) thì được lấy Sirimā.’” Đức vua đã cho làm như vậy, nhưng không một ai lên tiếng. Đức vua bạch với đức Thế Tôn: “Bạch đức Thế Tôn, không ai lấy.” “Vậy thì, tâu đại vương, hãy hạ giá xuống.” Đức vua cho rao trống: “Ai trả năm trăm thì được lấy,” nhưng không thấy ai nhận, rồi (tiếp tục hạ giá): “hai trăm rưỡi, hai trăm, một trăm, năm mươi, hai mươi lăm, hai mươi, mười, năm, một kahāpaṇa, nửa, một phần tư, một māsaka, một kākaṇika thì được lấy Sirimā,” rồi cho rao trống: “Cho không, ai muốn thì lấy.” Vậy mà cũng không một ai lên tiếng. Đức vua bạch: “Bạch đức Thế Tôn, cho không cũng không ai lấy.” Đức Thế Tôn (nói): “Này các tỳ-khưu, hãy nhìn người phụ nữ được nhiều người yêu mến. Ngay tại thành này, trước kia, người ta phải trả một ngàn (kahāpaṇa) để được (ở cùng) nàng một ngày, bây giờ cho không cũng không ai lấy. Sắc thân này là như vậy, phải chịu sự hủy hoại và tiêu vong, được làm cho lộng lẫy bởi những trang sức bên ngoài, là một khối ung nhọt do chín cửa (thải ra), được dựng lên bởi ba trăm khúc xương, luôn luôn bệnh hoạn, chỉ vì được kẻ phàm phu ngu muội suy tưởng nhiều cách mà nó trở thành đối tượng của nhiều suy tưởng, (thân này) là vô thường,” (Ngài) đã chỉ dạy...

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī’’ti. (theragā. 1160) –

“Hãy nhìn hình tượng được trang điểm lộng lẫy này, một thân đầy vết thương, được dựng lên, luôn đau ốm, được nhiều người suy tưởng đến, mà sự tồn tại bền vững của nó là không có.”

Gāthamāha. Desanāpariyosāne sirimāya paṭibaddhacitto bhikkhu vigatachandarāgo hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

Ngài đã nói lên kệ ngôn. Vào lúc cuối bài pháp, vị tỳ khưu có tâm quyến luyến nàng Sirimā đã trở thành người thoát khỏi tham ái, sau khi phát triển thiền minh sát đã đắc quả A-la-hán, và sự thấu triệt chơn pháp đã xảy ra đối với tám mươi bốn ngàn chúng sanh.

Tena ca samayena sirimā devakaññā attano vibhavasamiddhiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ olokentī purimattabhāve attano sarīrasamīpe bhikkhusaṅghaparivutaṃ bhagavantaṃ ṭhitaṃ mahājanakāyañca sannipatitaṃ disvā pañcahi devakaññāsatehi parivutā pañcahi rathasatehi dissamānakāyā āgantvā rathato otaritvā saparivārā bhagavantaṃ vanditvā katañjalī aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato avidūre ṭhito hoti. So bhagavantaṃ etadavoca ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā ekaṃ pañhaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Āyasmā vaṅgīso taṃ sirimaṃ devadhītaraṃ –

Và vào lúc ấy, thiên nữ Sirimā sau khi nhìn thấy sự thành tựu tài sản của mình, trong khi nhìn lại nơi mình đã từ đó đến, đã thấy đức Thế Tôn đang đứng gần thân thể của mình trong kiếp sống trước, được Tăng chúng vây quanh, và thấy đại chúng đang tụ hội. Được năm trăm thiên nữ vây quanh, với năm trăm cỗ xe, nàng hiện thân đến, xuống khỏi xe, cùng với đoàn tùy tùng đảnh lễ đức Thế Tôn, chắp tay rồi đứng lại. Và vào lúc ấy, trưởng lão Vaṅgīsa đang đứng không xa đức Thế Tôn. Vị ấy bạch với đức Thế Tôn rằng: “Bạch đức Thế Tôn, một câu hỏi khởi lên trong con để hỏi.” Đức Thế Tôn phán: “Này Vaṅgīsa, hãy để nó khởi lên cho ngươi.” Trưởng lão Vaṅgīsa, đối với thiên nữ Sirimā ấy –

137.

137.

‘‘Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā, adhomukhā aghasigamā balī javā;

Abhinimmitā pañcarathāsatā ca te, anventi taṃ sārathicoditā hayā.

“Những con ngựa được trang hoàng tuyệt hảo của ngài đã được thắng vào, đầu cúi xuống, đi trong hư không, mạnh mẽ, nhanh nhẹn; và năm trăm cỗ xe của ngài được hóa hiện, những con ngựa được người đánh xe thúc giục, đi theo ngài.

138.

138.

‘‘Sā [Pg.71] tiṭṭhasi rathavare alaṅkatā,Obhāsayaṃ jalamiva joti povako;

Pucchāmi taṃ varatanu anomadassane,Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’’ti. – paṭipucchi;

“Ngài đang đứng trên cỗ xe tuyệt hảo, được trang hoàng, tỏa sáng và rực rỡ như ngọn lửa. Tôi hỏi ngài, hỡi người có thân hình tuyệt mỹ, hỡi người có dung sắc không tỳ vết, từ cõi nào ngài đã đến gần bậc Vô Thượng?” – đã hỏi lại;

137. Tattha yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti paramaṃ ativiya visesato alaṅkatā, paramehi vā uttamehi dibbehi assālaṅkārehi alaṅkatā, paramā vā aggā seṭṭhā ājānīyā sabbālaṅkārehi alaṅkatā hayā assā te tava rathe yojitā, yuttā vā te rathassa ca anucchavikā, aññamaññaṃ vā sadisatāya yuttā saṃsaṭṭhāti attho. Ettha ca ‘‘paramaalaṅkatā’’ti purimasmiṃ pakkhe sandhiṃ akatvā dutiyasmiṃ pakkhe avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. Adhomukhāti heṭṭhāmukhā. Yadipi te tadā pakatiyāva ṭhitā, devalokato orohaṇavasena ‘‘adhomukhā’’ti vuttā. Aghasigamāti vehāsaṃgamā. Balīti balavanto. Javāti javanakā, balavanto ceva vegavanto cāti attho. Abhinimmitāti tava puññakammena nimmitā nibbattā. Sayaṃ nimmitameva vā sandhāya ‘‘abhinimmitā’’ti vuttaṃ nimmānaratibhāvato sirimāya devadhītāya. Pañcarathāsatāti gāthāsukhatthaṃ thakārassa dīghaṃ liṅgavipallāsañca katvā vuttaṃ, vibhattialopo vā daṭṭhabbo, pañca rathasatānīti attho. Anventi taṃ sārathicoditā hayāti sārathīhi coditā viya rathesu yuttā ime hayā bhadde, devate, taṃ anugacchanti. ‘‘Sārathiacoditā’’ti keci paṭhanti, sārathīhi acoditā eva anugacchantīti attho. ‘‘Sārathicoditā hayā’’ti ekaṃyeva vā padaṃ gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ, sārathicoditahayā pañca rathasatāti yojanā.

137. Ở đây, trong câu “yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā”, ý nghĩa là: những con ngựa (hayā assā) được trang hoàng (alaṅkatā) một cách tuyệt hảo (paramaṃ), hết sức (ativiya), đặc biệt (visesato); hoặc được trang hoàng (alaṅkatā) bằng những trang sức ngựa (assālaṅkārehi) của chư thiên (dibbehi), cao quý (paramehi), tối thượng (uttamehi); hoặc những con ngựa (hayā) cao quý (paramā), hàng đầu (aggā), ưu tú (seṭṭhā), thuần chủng (ājānīyā), được trang hoàng (alaṅkatā) bằng tất cả trang sức (sabbālaṅkārehi), đã được thắng vào (yojitā) cỗ xe (rathe) của ngài (te tava); hoặc là phù hợp (yuttā anucchavikā) với cỗ xe (rathassa) của ngài (te); hoặc là tương hợp (yuttā saṃsaṭṭhā) do sự tương đồng (sadisatāya) với nhau (aññamaññaṃ). Và ở đây, đối với “paramaalaṅkatā”, trong trường hợp đầu tiên, nên hiểu là không có sự nối âm (sandhiṃ akatvā); trong trường hợp thứ hai, nên hiểu là sự chỉ định không có biến cách (avibhattikaniddeso). “Adhomukhā” nghĩa là đầu cúi xuống (heṭṭhāmukhā). Mặc dù lúc ấy chúng đứng một cách tự nhiên, nhưng do việc đi xuống từ cõi trời nên được gọi là “adhomukhā”. “Aghasigamā” nghĩa là đi trong hư không (vehāsaṃgamā). “Balī” nghĩa là mạnh mẽ (balavanto). “Javā” nghĩa là nhanh nhẹn (javanakā), ý nghĩa là vừa mạnh mẽ (balavanto) vừa có tốc độ (vegavanto). “Abhinimmitā” nghĩa là được tạo ra (nimmitā), được sanh ra (nibbattā) bởi phước nghiệp của ngài. Hoặc, do nàng thiên nữ Sirimā ở cõi Hóa Lạc Thiên (Nimmānaratī), nên từ “abhinimmitā” được nói đến để chỉ chính sự hóa hiện của nàng. “Pañcarathāsatā” được nói như vậy để cho dễ đọc trong kệ ngôn, bằng cách làm cho trường âm của âm “tha” và thay đổi giống (liṅgavipallāsa) của từ; hoặc nên hiểu là sự không biến mất của biến cách (vibhattialopo), ý nghĩa là năm trăm cỗ xe (pañca rathasatāni). “Anventi taṃ sārathicoditā hayā” nghĩa là: hỡi hiền nữ, hỡi thiên nữ, những con ngựa này (ime hayā) được thắng vào (yuttā) các cỗ xe (rathesu) như thể được thúc giục (coditā viya) bởi những người đánh xe (sārathīhi), đi theo (anugacchanti) ngài (taṃ). Một số vị đọc là “sārathiacoditā”, ý nghĩa là chúng đi theo (anugacchanti) mà không cần người đánh xe thúc giục (sārathīhi acoditā eva). Hoặc, chính từ “sārathicoditā hayā” được nói bằng cách làm cho thành trường âm để dễ đọc trong kệ ngôn, cú pháp là: năm trăm cỗ xe có những con ngựa được người đánh xe thúc giục (sārathicoditahayā pañca rathasatā).

138. Sā tiṭṭhasīti sā tvaṃ tiṭṭhasi. Rathavareti rathuttame. Alaṅkatāti saṭṭhisakaṭabhārehi dibbālaṅkārehi alaṅkatasarīrā. Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvakoti obhāsentī jotiriva jalantī pāvako viya ca tiṭṭhasi, samantato obhāsentī jalantī tiṭṭhasīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jotī’’ti ca candimasūriyanakkhattatārakarūpānaṃ sādhāraṇanāmaṃ. Varatanūti uttamarūpadhare sabbaṅgasobhane. Tato eva anomadassane [Pg.72] alāmakadassane, dassanīye pāsādiketi attho. Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamīti kuto nāma devakāyato anuttaraṃ sammāsambuddhaṃ payirupāsanāya upagañchi upagatāsi.

138. “Sā tiṭṭhasi” nghĩa là ngài đang đứng (sā tvaṃ tiṭṭhasi). “Rathavare” nghĩa là trên cỗ xe tối thượng (rathuttame). “Alaṅkatā” nghĩa là có thân được trang hoàng (alaṅkatasarīrā) bằng những trang sức của chư thiên (dibbālaṅkārehi) nặng bằng sáu mươi cỗ xe (saṭṭhisakaṭabhārehi). “Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako” nghĩa là ngài đang đứng (tiṭṭhasi) tỏa sáng (obhāsentī) như một vì sao (jotiriva) và rực rỡ (jalantī) như một ngọn lửa (pāvako viya); có nghĩa là ngài đang đứng tỏa sáng và rực rỡ khắp xung quanh. Và “joti” là tên gọi chung cho mặt trăng, mặt trời, các vì sao và tinh tú. “Varatanū” nghĩa là hỡi người mang thân hình tối thượng (uttamarūpadhare), xinh đẹp trong mọi chi phần (sabbaṅgasobhane). Do đó, “anomadassane” có nghĩa là hỡi người có dung sắc không tỳ vết (alāmakadassane), đáng chiêm ngưỡng (dassanīye), khả ái (pāsādike). “Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī” nghĩa là từ cõi trời (devakāyato) nào (kuto nāma) mà ngài đã đến (upagañchi, upagatāsi) để hầu cận (payirupāsanāya) bậc Chánh Đẳng Giác (sammāsambuddhaṃ) vô thượng (anuttaraṃ).

Evaṃ therena pucchitā sā devatā attānaṃ āvikarontī –

Khi được trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy, muốn tự mình biểu lộ –

139.

139.

‘‘Kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ, nimmāya nimmāya ramanti devatā;

Tasmā kāyā accharā kāmavaṇṇinī, idhāgatā anadhivaraṃ namassitu’’nti. –

“Nơi các vị trời vui hưởng bằng cách tự hóa hiện rồi lại hóa hiện—cõi mà họ gọi là vô thượng của những vị đã đạt đến đỉnh cao của dục lạc; từ cõi ấy, một tiên nữ có sắc đẹp như ý, đã đến đây để đảnh lễ bậc Vô Thượng.” –

Gāthamāha.

đã nói lên kệ ngôn.

139. Tattha kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaranti kāmūpabhogehi aggabhāvaṃ pattānaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ yaṃ devakāyaṃ yasena bhogādivasena ca anuttaranti vadanti, tato kāyā. Nimmāya nimmāya ramanti devatāti nimmānaratidevatā attanā yathārucite kāme sayaṃ nimminitvā nimminitvā ramanti kīḷanti laḷantā abhiramanti. Tasmā kāyāti tasmā nimmānaratidevanikāyā. Kāmavaṇṇinīti kāmarūpadharā yathicchitarūpadhārinī. Idhāgatāti idha imasmiṃ manussaloke, imaṃ vā manussalokaṃ āgatā.

139. Ở đây, “kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ” nghĩa là: cõi trời (devakāyaṃ) của các vị trời ở cõi Tha Hóa Tự Tại (paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ), những vị đã đạt đến (pattānaṃ) trạng thái cao nhất (aggabhāvaṃ) thông qua các dục lạc (kāmūpabhogehi), cõi mà họ gọi là (vadanti) vô thượng (anuttaraṃ) về phương diện danh tiếng (yasena) và tài sản (bhogādivasena); từ cõi ấy (tato kāyā). “Nimmāya nimmāya ramanti devatā” nghĩa là: các vị trời ở cõi Hóa Lạc Thiên (nimmānaratidevatā) tự mình (attanā sayaṃ) hóa hiện rồi lại hóa hiện (nimminitvā nimminitvā) những dục lạc (kāme) theo ý muốn (yathārucite), rồi vui hưởng (ramanti), vui chơi (kīḷanti), và hoan hỷ (abhiramanti) trong sự duyên dáng (laḷantā). “Tasmā kāyā” nghĩa là từ cõi trời Hóa Lạc Thiên ấy (tasmā nimmānaratidevanikāyā). “Kāmavaṇṇinī” nghĩa là người có sắc đẹp như ý muốn (kāmarūpadharā), người có thể mang hình dáng theo ý muốn (yathicchitarūpadhārinī). “Idhāgatā” nghĩa là đã đến đây (āgatā), tại thế gian này (idha imasmiṃ manussaloke), hoặc đến thế gian này (imaṃ manussalokaṃ).

Evaṃ devatāya attano nimmānaratidevatābhāve kathite puna thero tassā purimabhavaṃ tattha katapuññakammaṃ laddhiñca kathāpetukāmo –

Khi vị thiên nữ đã nói như vậy về việc mình là một thiên nữ ở cõi Hóa Lạc Thiên, vị trưởng lão lại muốn để cho nàng nói về kiếp trước của nàng, về phước nghiệp đã làm ở đó, và về sở kiến của nàng –

140.

140.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarīdha, kenacchasi tvaṃ amitayasā sukhedhitā;

Iddhī ca te anadhivarā vihaṅgamā, vaṇṇo ca te dasa disā virocati.

“Trước đây, ở đây, ngài đã thực hành thiện hạnh gì, do đâu mà ngài có danh tiếng vô lượng và tăng trưởng trong hạnh phúc? Thần lực của ngài cũng vô song, đi trong hư không, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mười phương.

141.

141.

‘‘Devehi tvaṃ parivutā sakkatā casi,Kuto cutā sugatigatāsi devate;

Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ,Ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti. – dve gāthā abhāsi;

“Ngài được chư thiên vây quanh và tôn kính. Hỡi thiên nữ, ngài từ đâu mệnh chung mà được sanh về thiện thú? Ngài đã vâng lời và theo sự giáo huấn của ai? Xin hãy nói cho tôi biết, nếu ngài là một nữ thinh văn của đức Phật.” – đã nói hai câu kệ;

140. Tattha [Pg.73] ācarīti dīghaṃ katvā vuttaṃ, upacinīti attho. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā imasmiṃ devattabhāve. Kenacchasīti kena puññakammena assatthā acchasi. ‘‘Kenāsi tva’’nti keci paṭhanti. Amitayasāti na mitayasā anappakaparivārā. Sukhedhitāti sukhena vaḍḍhitā, suparibrūhitadibbasukhāti attho. Iddhīti dibbānubhāvo. Anadhivarāti adhikā visiṭṭhā aññā etissā natthīti anadhivarā, atiuttamāti attho. Vihaṅgamāti vehāsagāminī. Dasa disāti dasapi disā. Virocatīti obhāseti.

140. Trong đó, từ ‘ācarī’ được nói bằng cách kéo dài âm, có nghĩa là ‘upacini’ (đã tích lũy). ‘Idha’ chỉ là một tiểu từ, hoặc có nghĩa là ‘idha’ (ở đây), trong thân chư thiên này. ‘Kenacchasi’ có nghĩa là: Do nghiệp phước nào mà ngươi hiện hữu? Một số vị đọc là ‘Kenāsi tvaṃ’. ‘Amitayasā’ có nghĩa là có đoàn tùy tùng không thể đo lường, có đoàn tùy tùng đông đảo. ‘Sukhedhitā’ có nghĩa là được nuôi lớn trong an lạc, nghĩa là có được thiên lạc được vun bồi một cách trọn vẹn. ‘Iddhi’ là oai lực của chư thiên. ‘Anadhivarā’ có nghĩa là: không có ai khác hơn hẳn, ưu việt hơn vị này, nên gọi là ‘anadhivarā’, nghĩa là tối thượng. ‘Vihaṅgamā’ là đi được trên hư không. ‘Dasa disā’ là cả mười phương. ‘Virocati’ là chiếu sáng.

141. Parivutā sakkatā casīti samantato parivāritā sambhāvitā ca asi. Kuto cutā sugatigatāsīti pañcasu gatīsu kataragatito cutā hutvā sugatiṃ imaṃ devagatiṃ paṭisandhivasena upagatā asi. Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaninti kassa nu vā satthu sāsane pāvacane ovādānusāsanisampaṭicchanena tvaṃ vacanakarā asīti yojanā. Kassa vā tvaṃ satthu vacanakarā anusāsakassa anusiṭṭhiyaṃ patiṭṭhānenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ anuddesikavasena tassā laddhiṃ pucchitvā puna uddesikavasena ‘‘ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti pucchati. Tattha buddhasāvikāti sabbampi ñeyyadhammaṃ sayambhuñāṇena hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato buddhattā buddhassa bhagavato dhammassavanante jātāti buddhasāvikā.

141. ‘Parivutā sakkatā ca asi’ có nghĩa là: ngươi được vây quanh và được tôn trọng từ mọi phía. ‘Kuto cutā sugatigatāsi’ có nghĩa là: sau khi mệnh chung từ cõi nào trong năm cõi, ngươi đã đi đến thiện thú, tức cõi trời này, bằng cách tái sanh? ‘Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsanin’ có cách nối kết câu như sau: Ngươi đã trở thành người làm theo lời dạy trong giáo pháp, trong thánh giáo của vị đạo sư nào, do việc tiếp nhận lời giáo huấn và chỉ dạy? Hoặc ở đây, ý nghĩa nên được hiểu như vầy: Ngươi là người làm theo lời dạy của vị đạo sư nào, do đã an trú trong lời chỉ dạy của vị giáo huấn? Sau khi hỏi về sở kiến của vị ấy một cách không chỉ định như vậy, ngài lại hỏi một cách có chỉ định rằng: ‘Nếu ngươi là một nữ thinh văn của Đức Phật, hãy nói cho ta biết’. Trong đó, ‘buddhasāvikā’ (nữ thinh văn của Đức Phật) có nghĩa là: do Đức Phật, bậc Thế Tôn, đã giác ngộ một cách trực tiếp toàn bộ pháp cần biết bằng trí tuệ tự thân chứng ngộ, giống như quả amla trong lòng bàn tay, nên (vị này) được sanh ra (trong dòng Thánh) vào lúc cuối thời pháp của ngài, vì thế gọi là nữ thinh văn của Đức Phật.

Evaṃ therena pucchitamatthaṃ kathentī devatā imā gāthā abhāsi –

Vị thiên nữ, khi trình bày ý nghĩa đã được vị trưởng lão hỏi như vậy, đã nói lên những câu kệ này –

142.

142.

‘‘Nagantare nagaravare sumāpite, paricārikā rājavarassa sirimato;

Nacce gīte paramasusikkhitā ahuṃ, sirimāti maṃ rājagahe avediṃsu.

“Giữa những ngọn núi, trong thành phố tuyệt vời được khéo xây dựng, tôi là người hầu cận của đức vua cao quý, bậc phúc đức; tôi đã được huấn luyện rất thuần thục về vũ và nhạc, tại thành Rājagaha, họ biết tôi là Sirimā.”

143.

143.

‘‘Buddho ca me isinisabho vināyako, adesayī samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodha sassataṃ, maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivaṃ.

“Và Đức Phật, bậc Lãnh Đạo, bậc Tối Thắng giữa các ẩn sĩ, là thầy của tôi, Ngài đã thuyết giảng về sự tập khởi, khổ và vô thường; về pháp vô vi, sự diệt khổ, sự thường hằng, và con đường này, không cong vẹo, thẳng tắp, an lành.”

144.

144.

‘‘Sutvānahaṃ [Pg.74] amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsanaṃ;

Sīlesvahaṃ paramasusaṃvutā ahuṃ, dhamme ṭhitā naravarabuddhadesite.

“Sau khi nghe về trạng thái bất tử, pháp vô vi, giáo pháp của đấng Như Lai, bậc vô thượng; tôi đã trở nên vô cùng thu thúc trong các giới, an trú trong Pháp do Đức Phật, bậc Tối Thắng giữa loài người, thuyết giảng.”

145.

145.

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ;

Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ, sāyeva me paramaniyāmatā ahu.

“Sau khi biết được trạng thái ly trần, pháp vô vi, do đấng Như Lai, bậc vô thượng, thuyết giảng; ngay tại đó, tôi đã chứng đạt được chỉ và định, chính điều đó đã trở thành sự xác quyết tối thượng của tôi.”

146.

146.

‘‘Laddhānahaṃ amatavaraṃ visesanaṃ, ekaṃsikā abhisamaye visesiya;

Asaṃsayā bahujanapūjitā ahaṃ, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

“Sau khi đã đạt được sự chứng đắc thù thắng, pháp bất tử cao quý, tôi đã trở nên chắc chắn, đặc biệt trong sự thắng tri; không còn nghi ngờ, tôi được nhiều người kính trọng, và tôi đang tận hưởng niềm vui và sự hoan hỷ lớn lao.”

147.

147.

‘‘Evaṃ ahaṃ amatadasamhi devatā, tathāgatassanadhivarassa sāvikā;

Dhammaddasā paṭhamaphale patiṭṭhitā, sotāpannā na ca pana matthi duggati.

“Như vậy, tôi là vị thiên nữ đã thấy được pháp bất tử, là nữ thinh văn của đấng Như Lai, bậc vô thượng; đã thấy Pháp, an trú trong quả vị đầu tiên, là bậc Dự Lưu, và không còn phải đi đến ác thú nữa.”

148.

148.

‘‘Sā vandituṃ anadhivaraṃ upāgamiṃ, pāsādike kusalarate ca bhikkhavo;

Namassituṃ samaṇasamāgamaṃ sivaṃ, sagāravā sirimato dhammarājino.

“Tôi đã đến đây để đảnh lễ bậc vô thượng, và các vị tỳ khưu khả kính, những người vui thích trong thiện pháp; để kính lễ sự hội họp an lành của các vị sa môn, với lòng kính trọng đối với Đức Pháp Vương, bậc phúc đức.”

149.

149.

‘‘Disvā muniṃ muditamanamhi pīṇitā, tathāgataṃ naravaradammasārathiṃ;

Taṇhacchidaṃ kusalarataṃ vināyakaṃ, vandāmahaṃ paramahitānukampaka’’nti.

“Khi thấy bậc Mâu-ni, tâm tôi hoan hỷ và tràn đầy hân hoan, đấng Như Lai, bậc Ngự Trượng Phu điều phục chúng sanh; bậc đã đoạn tận ái dục, bậc Lãnh Đạo vui thích trong thiện pháp, tôi xin đảnh lễ Ngài, bậc bi mẫn vì lợi ích tối thượng.”

142. Tattha nagantareti isigilivepullavebhārapaṇḍavagijjhakūṭasaṅkhātānaṃ pañcannaṃ pabbatānaṃ antare vemajjhe, yato taṃ nagaraṃ ‘‘giribbaja’’nti vuccati[Pg.75]. Nagaravareti uttamanagare, rājagahaṃ sandhāyāha. Sumāpiteti mahāgovindapaṇḍitena vatthuvijjāvidhinā sammadeva nivesite. Paricārikāti saṃgītaparicariyāya upaṭṭhāyikā. Rājavarassāti bimbisāramahārājassa. Sirimatoti ettha ‘‘sirīti buddhipuññānaṃ adhivacana’’nti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññaṃ nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā etassa atthīti sirimā, tassa sirimato. Paramasusikkhitāti ativiya sammadeva ca sikkhitā. Ahunti ahosiṃ. Avediṃsūti aññāsuṃ.

142. Trong đó, ‘nagantare’ có nghĩa là ở giữa, ở trung tâm của năm ngọn núi được gọi là Isigili, Vepulla, Vebhāra, Paṇḍava, và Gijjhakūṭa; do đó thành phố ấy được gọi là ‘Giribbaja’. ‘Nagaravare’ có nghĩa là trong thành phố tối thượng; ngài nói điều này để ám chỉ thành Rājagaha. ‘Sumāpite’ có nghĩa là được thiết lập một cách tốt đẹp bởi nhà hiền triết Mahāgovinda theo phương pháp kiến trúc. ‘Paricārikā’ là người hầu cận bằng việc phục vụ âm nhạc. ‘Rājavarassa’ là của đức vua Bimbisāra. Về từ ‘sirimato’, có người nói rằng: ‘“sirī” là tên gọi của trí tuệ và phước báu’. Hoặc là, sự viên mãn về vẻ đẹp thân thể v.v... được sanh ra từ phước báu nương tựa vào người đã làm phước, hoặc được những người đã làm phước nương tựa, nên được gọi là ‘sirī’; sự viên mãn ấy có nơi vị vua này, nên gọi là ‘sirimā’; (câu kệ nói) ‘tassa sirimato’ (của vị ‘sirimā’ ấy). ‘Paramasusikkhitā’ là được huấn luyện rất tốt và hoàn hảo. ‘Ahuṃ’ là ‘ahosiṃ’ (tôi đã là). ‘Avediṃsu’ là ‘aññāsuṃ’ (họ đã biết).

143. Isinisabhoti gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho. Rathā so attano nisabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā kenaci parissayena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ bhagavā dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, tasmā nisabho viyāti nisabho. Sīlādīnaṃ dhammakkhandhānaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhavohāresu sekkhāsekkhaisīsu nisabho, isīnaṃ vā nisabho, isi ca so nisabho cāti vā isinisabho. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahitoti vā vināyako, sayambhūti attho.

143. Về từ ‘isinibhaso’: con bò đầu đàn của một trăm con bò là ‘usabha’, con bò đầu đàn của một ngàn con bò là ‘vasabha’; hoặc con bò đầu đàn của một trăm chuồng là ‘usabha’, con bò đầu đàn của một ngàn chuồng là ‘vasabha’; con bò đực ưu việt hơn tất cả các con bò khác, có thể chịu đựng mọi hiểm nguy, màu trắng, khả ái, có thể mang vật nặng, không run sợ ngay cả bởi hàng trăm tiếng sấm, được gọi là ‘nisabha’. Giống như con bò ‘nisabha’ ấy, được phú bẩm sức mạnh của bò ‘nisabha’, dùng bốn chân đạp lên mặt đất, đứng vững ở một vị trí không lay chuyển, không bị run sợ bởi bất kỳ hiểm nguy nào; cũng vậy, Đức Thế Tôn, được phú bẩm mười lực của Như Lai, dùng bốn chân là các pháp vô sở úy đạp lên mặt đất là tám chúng hội, đứng vững ở một vị trí không lay chuyển trong thế giới cùng với chư thiên, không bị run sợ bởi bất kỳ kẻ đối nghịch, kẻ thù nào; do đó, vì giống như con bò ‘nisabha’, Ngài được gọi là ‘Nisabha’. Do ý nghĩa tìm cầu các uẩn pháp như giới v.v..., Ngài là bậc ‘Nisabha’ (Tối Thắng) giữa các vị ‘isi’ (ẩn sĩ) hữu học và vô học, những người có danh xưng là ‘isi’; hoặc Ngài là bậc ‘Nisabha’ của các vị ‘isi’; hoặc Ngài vừa là ‘isi’ vừa là ‘Nisabha’, nên gọi là ‘Isinisabho’. Ngài giáo huấn chúng sanh cần được giáo huấn, nên gọi là ‘Vināyako’ (bậc Lãnh Đạo); hoặc Ngài không có người lãnh đạo, nên gọi là ‘Vināyako’; ý nghĩa là bậc Tự Giác Ngộ (‘Sayambhū’).

Adesayī samudayadukkhaniccatanti samudayasaccassa ca dukkhasaccassa ca aniccataṃ vayadhammataṃ abhāsi. Tena ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attano abhisamayañāṇassa pavattiākāraṃ dasseti. Samudayadukkhaniccatanti vā samudayasaccañca dukkhasaccañca aniccatañca. Tattha samudayasaccadukkhasaccaggahaṇena vipassanāya bhūmiṃ dasseti, aniccatāgahaṇena tassā pavattiākāraṃ dasseti. Saṅkhārānañhi aniccākāre vibhāvite dukkhākāro anattākāropi vibhāvitoyeva hoti taṃnibandhanattā [Pg.76] tesaṃ. Tenāha ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15). Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti kenaci paccayena na saṅkhatanti asaṅkhataṃ, sabbakālaṃ tathabhāvena sassataṃ, sakalavaṭṭadukkhanirodhabhāvato dukkhanirodhaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā. Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti antadvayaparivajjanena kuṭilabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ kāyavaṅkādīnañca pahānena akuṭilaṃ, tato eva añjasaṃ, asivabhāvakarānaṃ kāmarāgādīnaṃ samucchindanena sivaṃ nibbānaṃ. Magganti nibbānatthikehi maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti ‘‘maggo’’ti laddhanāmaṃ idaṃ tumhākañca mamañca paccakkhabhūtaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā.

Adesayī samudayadukkhaniccatanti có nghĩa là Ngài đã thuyết giảng về tính vô thường, bản chất hoại diệt của Tập đế và Khổ đế. Qua đó, Ngài chỉ ra phương thức vận hành trí tuệ chứng ngộ của mình rằng: ‘Bất cứ pháp nào có bản chất sanh khởi, tất cả pháp ấy đều có bản chất đoạn diệt.’ Hoặc ‘samudayadukkhaniccatanti’ có nghĩa là Tập đế, Khổ đế, và tính vô thường. Ở đây, qua việc đề cập đến Tập đế và Khổ đế, Ngài chỉ ra nền tảng của tuệ quán; qua việc đề cập đến tính vô thường, Ngài chỉ ra phương thức vận hành của tuệ quán ấy. Thật vậy, khi phương diện vô thường của các pháp hữu vi được làm cho rõ ràng, thì phương diện khổ và phương diện vô ngã cũng được làm cho rõ ràng, vì chúng có liên hệ với điều đó. Do đó, Ngài đã nói: ‘Cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì khổ, cái đó là vô ngã.’ ‘Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti,’ cách kết nối ý nghĩa là: (Ngài) đã thuyết giảng cho tôi về Thánh đế là pháp vô vi vì không được tạo tác bởi bất cứ duyên nào; là thường hằng vì trạng thái như vậy trong mọi lúc; là sự diệt khổ vì là sự chấm dứt của toàn bộ khổ luân hồi. ‘Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti,’ (con đường này, không cong vạy, thẳng tắp, an tịnh) là không cong vạy (akuṭila) do từ bỏ hai cực đoan, do đoạn trừ các pháp làm cho cong vạy như xảo trá v.v... và thân cong vẹo v.v...; chính vì thế nên là thẳng tắp (añjasa); là an tịnh (siva), là Niết-bàn, do đoạn tận các pháp làm cho không an tịnh như dục ái v.v... Cách kết nối ý nghĩa là: (Ngài) đã thuyết giảng cho tôi về Thánh đế này, được gọi là ‘đạo’ (magga) vì được những người mong cầu Niết-bàn tìm kiếm, hoặc vì đi đến trong khi diệt trừ phiền não, là điều hiển nhiên đối với các ngài và đối với tôi, được gọi là con đường đưa đến sự diệt khổ.

144. Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti ettha ayaṃ saṅkhepattho – tathā āgamanādiatthena tathāgatassa, sadevake loke aggabhāvato anadhivarassa, sammāsambuddhassa amatapadaṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ uddissa desitattā, amatassa vā nibbānassa paṭipajjanupāyattā kenacipi asaṅkharaṇīyattā ca amatapadaṃ asaṅkhataṃ sāsanaṃ saddhammaṃ ahaṃ sutvānāti. Sīlesvahanti sīlesu nipphādetabbesu ahaṃ. Paramasusaṃvutāti ativiya sammadeva saṃvutā. Ahunti ahosiṃ. Dhamme ṭhitāti paṭipattidhamme patiṭṭhitā.

144. Trong câu kệ ‘Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsanaṃ,’ đây là ý nghĩa tóm tắt: ‘Tôi đã nghe giáo pháp, diệu pháp là trạng thái bất tử, là pháp vô vi,’ của bậc Chánh Đẳng Giác, là bậc Như Lai vì ý nghĩa đã đến như vậy v.v..., là bậc Vô Thượng vì là bậc tối thắng trong thế gian cùng với chư thiên, (giáo pháp ấy) được thuyết giảng nhắm đến Niết-bàn, là trạng thái bất tử, là pháp vô vi; hoặc vì là phương tiện thực hành để đến Niết-bàn bất tử, và vì không thể được tạo tác bởi bất cứ điều gì. ‘Sīlesvahanti’ có nghĩa là ‘tôi, trong các giới cần được thành tựu.’ ‘Paramasusaṃvutāti’ có nghĩa là ‘được phòng hộ một cách hết sức khéo léo.’ ‘Ahunti’ có nghĩa là ‘tôi đã là.’ ‘Dhamme ṭhitāti’ có nghĩa là ‘an trú trong pháp hành.’

145. Ñatvānāti sacchikiriyābhisamayavasena jānitvā. Tatthevāti tasmiṃyeva khaṇe, tasmiṃyeva vā attabhāve. Samathasamādhimāphusinti paccanīkadhammānaṃ samucchedavasena samanato vūpasamanato paramatthasamathabhūtaṃ lokuttarasamādhiṃ āphusiṃ adhigacchiṃ. Yadipi yasmiṃ khaṇe nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, tasmiṃyeva khaṇe maggassa bhāvanābhisamayo, ārammaṇapaṭivedhaṃ pana bhāvanāpaṭivedhasseva purimasiddhikāraṇaṃ viya katvā dassetuṃ –

145. ‘Ñatvānāti’ có nghĩa là ‘biết được bằng sự chứng ngộ thông qua việc trực chứng.’ ‘Tatthevāti’ có nghĩa là ‘ngay trong khoảnh khắc ấy,’ hoặc ‘ngay trong kiếp sống ấy.’ ‘Samathasamādhimāphusinti’ có nghĩa là ‘tôi đã chạm đến, đã đạt được định siêu thế, là sự an tịnh tối thượng, do làm lắng dịu, làm an tịnh bằng cách đoạn tận các pháp đối nghịch.’ Mặc dù trong khoảnh khắc nào có sự chứng ngộ Diệt đế qua việc trực chứng, thì ngay trong khoảnh khắc ấy có sự chứng ngộ Đạo đế qua việc tu tập, tuy nhiên, để chỉ ra rằng sự thấu triệt đối tượng (Niết-bàn) giống như là nguyên nhân thành tựu trước của sự thấu triệt qua tu tập (Đạo đế) –

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ’’.

‘Sau khi biết được trạng thái ly trần, pháp vô vi, đã được thuyết giảng bởi bậc Như Lai, bậc Vô Thượng.’

Tatthevahaṃ ‘samathasamādhimāphusi’nti vuttaṃ yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421; saṃ. ni. 4.60). Ñatvānāti vā samānakālavasena vuttanti veditabbaṃ [Pg.77] yathā ‘‘nihantvāna tamaṃ sabbaṃ, ādicco nabhamuggato’’ti. Sāyevāti yā lokuttarasamādhiphusanā laddhā, sāyeva. Paramaniyāmatāti paramā uttamā magganiyāmatā.

Câu ‘Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusi’ (ngay tại đó tôi đã chạm đến định-tịnh) được nói (theo nghĩa tuần tự), giống như câu: ‘Do duyên con mắt và các sắc, nhãn thức sanh khởi.’ Hoặc nên hiểu rằng ‘ñatvānā’ được nói với ý nghĩa đồng thời, giống như câu: ‘Sau khi xua tan mọi bóng tối, mặt trời mọc lên trên bầu trời.’ ‘Sāyevāti’ có nghĩa là: sự chạm đến định siêu thế nào đã được đắc, chính là sự chạm đến ấy. ‘Paramaniyāmatāti’ có nghĩa là: là sự xác định của đạo, tối thượng, cao tột.

146. Visesananti puthujjanehi visesakaṃ visiṭṭhabhāvasādhakaṃ. Ekaṃsikāti ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ekaṃsagāhavatī ratanattaye nibbicikicchā. Abhisamaye visesiyāti saccapaṭivedhavasena visesaṃ patvā. ‘‘Visesinī’’tipi paṭhanti, abhisamayahetu visesavatīti attho. Asaṃsayāti soḷasavatthukāya aṭṭhavatthukāya ca vicikicchāya pahīnattā apagatasaṃsayā. ‘‘Asaṃsiyā’’ti keci paṭhanti. Bahujanapūjitāti sugatīhi parehi patthanīyaguṇāti attho. Khiḍḍāratinti khiḍḍābhūtaṃ ratiṃ, atha vā khiḍḍañca ratiñca khiḍḍāvihārañca ratisukhañca.

146. ‘Visesananti’ có nghĩa là ‘điều làm cho khác biệt với phàm phu, điều chứng tỏ trạng thái đặc biệt.’ ‘Ekaṃsikāti’ có nghĩa là ‘có sự chấp nhận một chiều, không còn hoài nghi nơi Tam Bảo rằng: “Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Giáo pháp đã được khéo thuyết, Tăng chúng là bậc diệu hạnh.”’ ‘Abhisamaye visesiyāti’ có nghĩa là ‘đã đạt đến sự đặc biệt bằng cách thấu triệt các chân lý.’ Cũng có người đọc là ‘visesinī,’ ý nghĩa là: ‘có sự đặc biệt do nhân là sự chứng ngộ.’ ‘Asaṃsayāti’ có nghĩa là ‘đã hết hoài nghi vì đã đoạn trừ hoài nghi có mười sáu đối tượng và tám đối tượng.’ Một số vị đọc là ‘asaṃsiyā.’ ‘Bahujanapūjitāti’ có nghĩa là: ‘có những phẩm chất đáng được người khác ở các cõi lành mong mỏi.’ ‘Khiḍḍāratinti’ có nghĩa là ‘sự thích thú đã trở thành trò vui,’ hoặc là ‘trò vui và sự thích thú, sự an trú trong trò vui và lạc thú.’

147. Amatadasamhīti amatadasā nibbānadassāvinī amhi. Dhammaddasāti catusaccadhammaṃ diṭṭhavatī. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ ādito pattā. Na ca pana matthi duggatīti na ca pana me atthi duggati avinipātadhammattā.

147. ‘Amatadasamhīti’ có nghĩa là ‘tôi là người có vị bất tử, người thấy được Niết-bàn.’ ‘Dhammaddasāti’ có nghĩa là ‘người đã thấy pháp Tứ đế.’ ‘Sotāpannāti’ có nghĩa là ‘người đã đạt đến dòng Thánh đạo từ ban đầu.’ ‘Na ca pana matthi duggatīti’ có nghĩa là ‘đối với tôi, không còn có đường ác nữa, vì có bản chất không bị rơi đọa.’

148. Pāsādiketi pasādāvahe. Kusalarateti kusale anavajjadhamme nibbāne rate. Bhikkhavoti bhikkhū namassituṃ upāgaminti yojanā. Samaṇasamāgamaṃ sivanti samaṇānaṃ samitapāpānaṃ buddhabuddhasāvakānaṃ sivañca dhammaṃ khemaṃ samāgamaṃ saṅgamaṃ payirupāsituṃ upāgaminti sambandho. Sirimato dhammarājinoti bhummatthe sāmivacanaṃ. Sirimati dhammarājinīti attho. Evameva ca keci paṭhanti.

148. ‘Pāsādiketi’ có nghĩa là ‘những vị mang lại sự trong sạch, tín tâm.’ ‘Kusalarateti’ có nghĩa là ‘những vị hoan hỷ trong pháp thiện, pháp vô tội, tức là Niết-bàn.’ ‘Bhikkhavoti,’ cách kết nối là: ‘tôi đã đến để đảnh lễ các vị Tỳ khưu.’ ‘Samaṇasamāgamaṃ sivanti,’ sự liên kết là: ‘tôi đã đến để gần gũi, hội họp, gặp gỡ các vị Sa-môn, những người đã làm lắng dịu các điều ác, là các vị Phật và các vị thinh văn của Phật, và (để nghe) pháp an tịnh, an ổn.’ ‘Sirimato dhammarājinoti’ là sở hữu cách dùng trong ý nghĩa của vị trí cách. Ý nghĩa là ‘nơi bậc Pháp Vương, đấng có oai đức.’ Và một số vị đọc đúng như vậy (là sirimati dhammarājini).

149. Muditamanamhīti moditamanā amhi. Pīṇitāti tuṭṭhā, pītirasavasena vā tittā. Naravaradammasārathinti naravaro ca so aggapuggalattā, dammānaṃ dametabbānaṃ veneyyānaṃ nibbānābhimukhaṃ sāraṇato dammasārathi cāti naravaradammasārathi, taṃ. Paramahitānukampakanti paramena uttamena hitena sabbasattānaṃ anukampakaṃ.

149. Muditamanamhīti là moditamanā amhi (tôi có tâm hoan hỷ). Pīṇitāti là tuṭṭhā (hài lòng), hoặc pītirasavasena vā tittā (thỏa mãn với vị của hỷ). Trong câu Naravaradammasārathinti, (vị ấy) là naravaro (bậc nhân kiệt) vì là bậc tối thượng (aggapuggalattā), và cũng là dammasārathi (người điều ngự) vì dẫn dắt (sāraṇato) chúng sanh cần được điều phục (dammānaṃ dametabbānaṃ veneyyānaṃ) hướng đến Nibbāna (nibbānābhimukhaṃ), do đó gọi là naravaradammasārathi (bậc nhân kiệt điều ngự); taṃ (vị ấy). Paramahitānukampakanti là paramena uttamena hitena sabbasattānaṃ anukampakaṃ (người có lòng thương tưởng đến tất cả chúng sanh bằng lợi ích tối thượng, cao cả).

Evaṃ [Pg.78] sirimā devadhītā attano laddhipavedanamukhena ratanattaye pasādaṃ pavedetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā padakkhiṇaṃ katvā devalokameva gatā. Bhagavā tameva otiṇṇavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahattaṃ pāpuṇi, sampattaparisāyapi sā dhammadesanā sātthikā jātāti.

Như vậy, thiên nữ Sirimā, qua việc trình bày sở kiến của mình, đã bày tỏ lòng tịnh tín nơi Tam Bảo, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và Tăng chúng, đi nhiễu quanh bên phải, và đã đi về cõi trời. Đức Thế Tôn lấy chính câu chuyện đã xảy ra đó làm nhân duyên và đã thuyết Pháp. Vào lúc cuối bài Pháp, vị tỳ khưu bất mãn đã chứng đắc A-la-hán quả, và bài Pháp ấy cũng đã trở nên hữu ích cho hội chúng đã đến.

Sirimāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung của Sirimā đã kết thúc.

17. Kesakārīvimānavaṇṇanā

17. Phần giải thích về thiên cung của Kesakārī

Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaranti kesakārīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te aññatarassa brāhmaṇassa gehadvārasamīpena gacchanti. Tasmiñca gehe brāhmaṇassa dhītā kesakārī nāma gehadvārasamīpe mātu sīsato ūkā gaṇhantī te bhikkhū gacchante disvā mātaraṃ āha ‘‘amma, ime pabbajitā paṭhamena yobbanena samannāgatā abhirūpā dassanīyā pāsādikā sukhumālā kenaci pārijuññena anabhibhūtā maññe, kasmā nu kho ime imasmiṃyeva vaye pabbajantī’’ti? Taṃ mātā āha ‘‘atthi, amma, sakyaputto sakyakulā pabbajito buddho loke uppanno, so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, tassa ime dhammaṃ sutvā pabbajantī’’ti.

“Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ” là (câu chuyện về) thiên cung của Kesakārī. Nhân duyên của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại Isipatana, Migadāya, gần Bārāṇasī. Vào lúc bấy giờ, nhiều vị tỳ khưu vào buổi sáng, sau khi đắp y, mang y bát, đã đi vào thành Bārāṇasī để khất thực. Các vị ấy đi ngang qua gần cửa nhà của một vị Bà-la-môn. Và trong nhà ấy, người con gái của vị Bà-la-môn tên là Kesakārī, đang ngồi bắt chấy trên đầu mẹ ở gần cửa nhà, thấy các vị tỳ khưu đang đi, liền nói với mẹ rằng: “Thưa mẹ, các vị xuất gia này đang trong tuổi thanh xuân đầu tiên, có dung sắc xinh đẹp, đáng nhìn, đáng mến, thanh tú, con nghĩ rằng chưa bị sự suy tàn nào xâm chiếm. Vì sao các vị này lại xuất gia ngay trong lứa tuổi này vậy?”. Người mẹ nói với cô rằng: “Này con, có vị Thích tử, xuất gia từ dòng dõi Thích Ca, là bậc Giác Ngộ đã xuất hiện trên đời. Vị ấy thuyết giảng giáo pháp toàn hảo ở phần đầu, toàn hảo ở phần giữa, toàn hảo ở phần cuối, có ý nghĩa, có văn cú, đầy đủ trọn vẹn; Ngài tuyên thuyết phạm hạnh thanh tịnh. Các vị này, sau khi nghe giáo pháp của Ngài, đã xuất gia.”

Tena ca samayena āgataphalo viññātasāsano aññataro upāsako tāya vīthiyā gacchanto taṃ kathaṃ sutvā tāsaṃ santikaṃ upasaṅkami. Atha naṃ brāhmaṇī āha ‘‘etarahi kho upāsaka bahū kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya sakyasamaye pabbajanti, te kiṃ nu kho atthavasaṃ sampassantā pabbajantī’’ti? Taṃ sutvā upāsako ‘‘kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ sampassantā’’ti vatvā attano ñāṇabalānurūpaṃ [Pg.79] tamatthaṃ vitthārato kathesi, tiṇṇañca ratanānaṃ guṇe pakāsesi, pañcannaṃ sīlānaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca guṇānisaṃsaṃ pavedesi. Atha brāhmaṇadhītā taṃ ‘‘kiṃ amhehipi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tayā vutte guṇānisaṃse adhigantuṃ sakkā’’ti pucchi. So ‘‘sabbasādhāraṇā ime dhammā bhagavatā bhāsitā, kasmā na sakkā’’ti vatvā tassā saraṇāni ca sīlāni ca adāsi. Sā gahitasaraṇā samādinnasīlā ca hutvā puna āha ‘‘kiṃ ito uttari aññampi karaṇīyaṃ atthī’’ti. So tassā viññubhāvaṃ sallakkhento ‘‘upanissayasampannā bhavissatī’’ti ñatvā sarīrasabhāvaṃ vibhāvento dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ kathetvā kāye virāgaṃ uppādetvā upari aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya saṃvejetvā vipassanāmaggaṃ ācikkhitvā gato. Sā tena vuttanayaṃ sabbaṃ manasi katvā paṭikūlamanasikāre samāhitacittā vipassanaṃ paṭṭhapetvā upanissayasampattiyā na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Athāparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti, satasahassañcassā accharāparivāro ahosi. Taṃ sakko devarājā disvā acchariyabbhutacittajāto pamuditahadayo –

Vào lúc ấy, một vị cận sự nam đã chứng quả, đã hiểu rõ giáo pháp, đang đi trên con đường đó, nghe được cuộc trò chuyện ấy, liền đi đến gần họ. Khi ấy, bà Bà-la-môn nói với vị ấy: “Thưa cận sự nam, hiện nay có nhiều thiện gia nam tử từ bỏ khối tài sản lớn, từ bỏ quyến thuộc đông đảo, xuất gia trong giáo pháp của dòng Thích Ca. Họ thấy được lợi ích gì mà xuất gia vậy?”. Nghe vậy, vị cận sự nam nói: “Vì thấy được sự nguy hại trong các dục và lợi ích trong sự xuất ly”, rồi tùy theo năng lực trí tuệ của mình mà trình bày rộng rãi ý nghĩa ấy, tuyên dương đức hạnh của Tam Bảo, và giảng giải về quả báu lợi ích trong hiện tại và tương lai của năm giới. Khi ấy, con gái của bà Bà-la-môn hỏi vị ấy: “Chúng con sau khi an trú trong các quy y và các giới, có thể chứng đắc được quả báu lợi ích mà ngài đã nói không?”. Vị ấy nói: “Các pháp này được Đức Thế Tôn thuyết giảng chung cho tất cả, tại sao lại không thể?”, rồi đã truyền tam quy và ngũ giới cho cô. Cô ấy sau khi đã thọ trì quy y và giới, lại hỏi: “Ngoài những điều này, còn có việc gì khác cao hơn cần phải làm không?”. Vị ấy nhận thấy sự thông minh của cô, biết rằng: “Cô này có đầy đủ duyên lành”, liền phân tích bản chất của thân, giảng về đề mục thiền ba mươi hai thể trược, làm phát sinh sự nhàm chán đối với thân, rồi ở trên nữa, đã khích lệ bằng bài pháp thoại liên quan đến vô thường v.v., chỉ dạy con đường tuệ quán, rồi ra đi. Cô ấy, sau khi tác ý tất cả những phương pháp được vị ấy chỉ dạy, với tâm định tĩnh trong sự tác ý về tính bất tịnh, đã thiết lập tuệ quán, và nhờ có duyên lành đầy đủ, không bao lâu đã an trú trong quả Dự lưu. Về sau, sau khi mệnh chung, cô đã tái sanh làm thị nữ của Sakka, vua của chư thiên, và có một trăm ngàn tiên nữ làm tùy tùng. Sakka, vua của chư thiên, thấy cô, tâm sanh khởi điều kỳ diệu, chưa từng có, lòng tràn đầy hoan hỷ –

150.

150.

‘‘Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, veḷuriyathambhaṃ satataṃ sunimmitaṃ;

Suvaṇṇarukkhehi samantamotthataṃ, ṭhānaṃ mamaṃ kammavipākasambhavaṃ.

“Thiên cung này khả ái, rực rỡ, có cột bằng ngọc lưu ly, luôn được khéo tạo dựng; được bao phủ khắp nơi bởi những cây bằng vàng, là nơi ở của ta, sanh khởi do quả của nghiệp.”

151.

151.

‘‘Tatrūpapannā purimaccharā imā, sataṃ sahassāni sakena kammunā;

Tuvaṃsi ajjhupagatā yasassinī, obhāsayaṃ tiṭṭhasi pubbadevatā.

“Các tiên nữ trước đây này, một trăm ngàn vị, đã sanh ở đây do nghiệp của mình; còn nàng, người có danh tiếng, nay đã đến, nàng đứng đó chiếu sáng, vượt hơn các thiên nữ trước.”

152.

152.

‘‘Sasī adhiggayha yathā virocati, nakkhattarājāriva tārakāgaṇaṃ;

Tatheva tvaṃ accharāsaṅgaṇaṃ imaṃ, daddallamānā yasasā virocasi.

“Như mặt trăng, vua của các vì sao, tỏa sáng lấn át cả đám sao; cũng vậy, nàng tỏa sáng rực rỡ với danh tiếng của mình, (lấn át) hội chúng tiên nữ này.”

153.

153.

‘‘Kuto [Pg.80] nu āgamma anomadassane, upapannā tvaṃ bhavanaṃ mamaṃ idaṃ;

Brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti. –

“Hỡi người có dung sắc không tồi, nàng từ đâu đến mà sanh vào cung điện này của ta? Giống như chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba cùng với vua trời Inda, tất cả chúng ta nhìn ngắm nàng mà không biết chán, như (nhìn ngắm) Phạm thiên.”

Catūhi gāthāhi tāya katakammaṃ pucchi.

(Vua trời Sakka) đã hỏi về nghiệp đã làm của vị ấy bằng bốn bài kệ.

150. Tattha idaṃ vimānanti yasmiṃ vimāne sā devatā uppannā, taṃ attano vimānaṃ sandhāyāha. Satatanti sabbakālaṃ ruciraṃ pabhassaranti yojanā. Satatanti vā sammātataṃ, ativiya vitthiṇṇanti attho. Samantamotthatanti samantato avatthataṃ chāditaṃ. Ṭhānanti vimānameva sandhāya vadati. Tañhi tiṭṭhanti ettha katapuññāti ṭhānanti vuccati. Kammavipākasambhavanti kammavipākabhāvena sambhūtaṃ, kammavipākena vā saha sambhūtaṃ. Mamanti idaṃ mama ṭhānaṃ mama kammavipākasambhavanti dvīhipi padehi yojetabbaṃ.

150. Ở đây, (cụm từ) `idaṃ vimānaṃ` (thiên cung này), vị ấy nói nhắm đến thiên cung của mình, nơi vị thiên nữ ấy đã sanh lên. (Cụm từ) `satataṃ` (luôn luôn) nên được liên kết với `ruciraṃ pabhassaraṃ` (rực rỡ, chói sáng). Hoặc `satataṃ` có nghĩa là `sammātataṃ` (trải rộng khắp), rất rộng lớn. `Samantamotthataṃ` (có nghĩa là) được bao phủ, che kín từ mọi phía. (Từ) `ṭhānaṃ` (nơi ở), vị ấy nói nhắm đến chính thiên cung. Thật vậy, nó được gọi là `ṭhānaṃ` vì những người đã tạo phước nghiệp trú ngụ ở đó. `Kammavipākasambhavaṃ` (có nghĩa là) được sanh ra do quả của nghiệp, hoặc sanh khởi cùng với quả của nghiệp. (Từ) `mamaṃ` nên được liên kết với cả hai cụm từ: `idaṃ mama ṭhānaṃ` (đây là nơi ở của tôi) và `mama kammavipākasambhavaṃ` (sanh ra từ quả nghiệp của tôi).

151. Tatrūpapannāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – tatra tasmiṃ yathāvutte vimāne upapannāti nibbattā pageva uppannattā pubbadevatā imā purimā accharāyo parimāṇato sataṃ sahassāni. Tuvaṃsīti tvaṃ asi sakena kammunā ajjhupagatā upapannā. Yasassinīti parivārasampannā, teneva sakena kammunā kammānubhāvena obhāsayantī virocamānā tiṭṭhasīti.

151. Đây là ý nghĩa tóm tắt của bài kệ (bắt đầu bằng) `tatrūpapannā`: `tatra upapannā` (sanh lên ở đó) có nghĩa là được sanh ra trong thiên cung đã được nói đến như trên. `pubbadevatā` (vị thiên nữ trước đây) (là) những tiên nữ đã sanh lên từ trước này, về số lượng là một trăm ngàn. `Tuvaṃsi` (có nghĩa là) `tvaṃ asi` (nàng là), đã đạt được, đã sanh lên do nghiệp của chính mình. `Yasassinī` (có danh tiếng) (có nghĩa là) có đoàn tùy tùng đông đảo. Nàng đứng đó, chiếu sáng, rực rỡ bởi chính nghiệp ấy, bởi uy lực của nghiệp.

152. Idāni tameva obhāsanaṃ upamāya vibhāvento ‘‘sasī’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā sasalañchanayogena ‘‘sasī’’ti, nakkhattehi adhikaguṇatāya ‘‘nakkhattarājā’’ti ca laddhanāmo cando sabbaṃ tārakāgaṇaṃ adhiggayha abhibhavitvā virocati virājati, tatheva tvaṃ imaṃ accharānaṃ devakaññānaṃ gaṇaṃ samūhaṃ attano yasasā daddallamānā ativiya vijjotamānā virocasīti. Ettha ca ‘‘imā’’ti ‘‘ima’’nti ca nipātamattaṃ. Keci pana ‘‘nakkhattarājāriva tārāgaṇaṃ tatheva tva’’nti paṭhanti.

152. Bây giờ, để làm sáng tỏ sự chiếu sáng ấy bằng một ví dụ, (ngài) đã nói bài kệ (bắt đầu bằng) `sasī`. Ý nghĩa của bài kệ ấy là: Giống như mặt trăng, được đặt tên là `sasī` (con thỏ) do có hình ảnh con thỏ, và là `nakkhattarājā` (vua của các vì sao) do có phẩm chất vượt trội hơn các vì sao, tỏa sáng và rực rỡ, vượt qua và lấn át tất cả các chòm sao, cũng vậy, nàng tỏa sáng, chiếu rọi rực rỡ, chói lọi với danh tiếng của mình, (vượt qua) nhóm, tập hợp các tiên nữ, các thiên nữ này. Ở đây, `imā` và `imaṃ` chỉ là các tiểu từ. Tuy nhiên, một số người đọc là `nakkhattarājāriva tārāgaṇaṃ tatheva tvaṃ`.

153. Idāni tassā devatāya purimabhavaṃ tattha katapuññañca pucchanto ‘‘kuto nu āgammā’’ti gāthamāha. Tattha kuto nu āgammāti kuto [Pg.81] nu bhavato kuto nu puññakammato kāraṇabhūtato idaṃ mama bhavanaṃ āgamma bhadde anomadassane sabbaṅgasobhane tvaṃ upapannā uppattigahaṇavasena upagatā. ‘‘Anomadassane’’ti vuttamevatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti āha. Tattha yathā brahmānaṃ sahampatiṃ sanaṅkumāraṃ vā upagataṃ saha indenāti sahindakā tāvatiṃsā devā passantā dassanena na tappanti, evaṃ tava dassanena mayaṃ sabbe devā na tappāmaseti attho.

153. Bây giờ, trong khi hỏi về kiếp trước của vị thiên nữ ấy và phước nghiệp đã được tạo ở đó, (ngài) đã nói bài kệ (bắt đầu bằng) `kuto nu āgammā`. Ở đây, `kuto nu āgammā` (đến từ đâu) (có nghĩa là) từ cảnh giới nào, từ phước nghiệp nào làm nguyên nhân mà nàng, hỡi người hiền thiện, người có dung sắc không tỳ vết, người xinh đẹp trong mọi chi phần, đã đến cung điện này của ta, đã sanh lên, đã đạt được sự tái sanh? Để làm sáng tỏ ý nghĩa đã được nói qua (từ) `anomadassane` bằng một ví dụ, (ngài) đã nói: “Giống như các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba cùng với Indra, tất cả chúng tôi không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy Phạm thiên.” Ở đây, ý nghĩa là: Giống như các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba cùng với Indra (`sahindakā`), khi nhìn thấy Phạm thiên Sahampati hoặc Sanakumāra đã đến, không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy, cũng vậy, tất cả chúng tôi, các vị trời, không bao giờ thỏa mãn với việc nhìn thấy nàng.

Evaṃ pana sakkena devānamindena pucchitā sā devatā tamatthaṃ pakāsentī –

Và như vậy, vị thiên nữ ấy, được hỏi bởi Sakka, vị vua của chư thiên, trong khi trình bày rõ ý nghĩa ấy (đã nói):

154.

154.

‘‘Yametaṃ sakka anupucchase mamaṃ, kuto cutā tvaṃ idha āgatāti;

Bārāṇasī nāma puratthi kāsinaṃ, tattha ahosiṃ pure kesakārikā.

“Hỡi Sakka, điều mà ngài hỏi tôi một cách thích hợp: ‘Nàng từ đâu mệnh chung mà đến đây?’ Có một thành phố tên là Bārāṇasī của xứ Kāsi. Ở đó, trước kia, tôi là một người làm tóc.

155.

155.

‘‘Buddhe ca dhamme ca pasannamānasā, saṅghe ca ekantagatā asaṃsayā;

Akhaṇḍasikkhāpadā āgatapphalā, sambodhidhamme niyatā anāmayā’’ti. –

“Với tâm tịnh tín nơi đức Phật và Chánh pháp, và một lòng quy hướng về Tăng đoàn, không còn nghi ngờ; với các học giới không bị khiếm khuyết, đã đạt được quả vị, chắc chắn trong các pháp giác ngộ, không còn bệnh tật.”

Gāthadvayamāha.

(Vị thiên nữ) đã nói hai bài kệ.

154-5. Tattha yametanti yaṃ etaṃ pañhanti attho. Anupucchaseti anukūlabhāvena pucchasi. Mamanti maṃ. Puratthīti puraṃ atthi. Kāsinanti kāsiraṭṭhassa. Kesakārikāti purimattabhāve attano nāmaṃ vadati. Buddhe ca dhamme cātiādinā attano puññaṃ vibhāveti.

154-5. Ở đây, (cụm từ) `yametaṃ` có nghĩa là “vấn đề này mà”. (Cụm từ) `anupucchase` (có nghĩa là) “ngài hỏi một cách thích hợp”. (Cụm từ) `mamaṃ` (có nghĩa là) “tôi”. (Cụm từ) `puratthi` (có nghĩa là) “có một thành phố”. (Cụm từ) `kāsinaṃ` (có nghĩa là) “của xứ Kāsi”. Bằng (từ) `kesakārikā`, (vị ấy) nói lên tên của mình trong kiếp trước. Bằng (cụm từ) bắt đầu với `buddhe ca dhamme ca`, (vị ấy) làm sáng tỏ phước nghiệp của mình.

Puna sakko tassā taṃ puññasampattiñca dibbasampattiñca anumodamāno –

Lại nữa, Sakka, trong khi tùy hỷ sự thành tựu phước nghiệp và sự thành tựu cảnh giới chư thiên của vị ấy, (đã nói):

156.

156.

‘‘Tantyābhinandāmase [Pg.82] svāgatañca te,Dhammena ca tvaṃ yasasā virocasi;

Buddhe ca dhamme ca pasannamānase,Saṅghe ca ekantagate asaṃsaye;

Akhaṇḍasikkhāpade āgatapphale,Sambodhidhamme niyate anāmaye’’ti. – āha;

đã nói: “Chúng tôi hoan hỷ điều ấy của nàng, và thiện lai thay nàng. Nàng tỏa sáng với Chánh pháp và danh tiếng. Với tâm tịnh tín nơi đức Phật và Chánh pháp, một lòng quy hướng về Tăng đoàn, không còn nghi ngờ; với các học giới không bị khiếm khuyết, đã đạt được quả vị, chắc chắn trong các pháp giác ngộ, không còn bệnh tật.”

156. Tattha tantyābhinandāmaseti taṃ te duvidhampi sampattiṃ abhinandāma anumodāma. Svāgatañca teti tuyhañca idhāgamanaṃ svāgataṃ, amhākaṃ pītisomanassasaṃvaddhanameva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

156. Ở đây, (cụm từ) `tantyābhinandāmase` (có nghĩa là) “chúng tôi hoan hỷ, chúng tôi tùy hỷ cả hai loại thành tựu ấy của nàng”. (Cụm từ) `svāgatañca te` (có nghĩa là) “việc nàng đến đây là thiện lai, chỉ làm tăng trưởng niềm hoan hỷ và hân hoan cho chúng tôi”. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói.

Taṃ pana pavattiṃ sakko devarājā āyasmato mahāmoggallānattherassa kathesi, thero bhagavato nivedesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā jātāti.

Và Thiên chủ Sakka đã kể lại câu chuyện ấy cho Trưởng lão Mahāmoggallāna, bậc đáng kính. Vị Trưởng lão đã trình lại lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, sau khi lấy câu chuyện ấy làm duyên khởi, đã thuyết Pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài Pháp ấy đã trở nên hữu ích cho thế gian cùng với chư thiên.

Kesakārīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Kesakārī đã kết thúc.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong bộ Paramatthadīpanī, Chú giải Tiểu Bộ Kinh, trong phần Chú giải Thiên Cung Sự,

Sattarasavatthupaṭimaṇḍitassa paṭhamassa pīṭhavaggassa

của phẩm thứ nhất, Pīṭhavagga, được trang hoàng bởi mười bảy câu chuyện,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

phần giải thích ý nghĩa đã kết thúc.

2. Cittalatāvaggo

2. Phẩm Cittalatā

1. Dāsivimānavaṇṇanā

1. Phần giải thích về Thiên cung của người nữ tỳ.

Dutiyavagge api sakkova devindoti dāsivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati jetavane viharante sāvatthivāsī aññataro upāsako sambahulehi upāsakehi saddhiṃ sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya ahaṃ, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā tadanucchavikaṃ [Pg.83] dhammakathaṃ kathetvā vissajjesi. So ‘‘mayā, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni paññattāni. Sve paṭṭhāya ayyā mama gehaṃ āgacchantū’’ti bhattuddesakassa ārocetvā attano gehaṃ gantvā dāsiyā tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tattha tayā niccakālaṃ appamattāya bhavitabba’’nti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Pakatiyāva sā saddhāsampannā puññakāmā sīlavatī, tasmā divase divase kālasseva uṭṭhāya paṇītaṃ annapānaṃ paṭiyādetvā bhikkhūnaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ suparibhaṇḍakaṃ katvā āsanāni paññāpetvā bhikkhū upagate tattha nisīdāpetvā vanditvā gandhapupphadhūpadīpehi pūjetvā sakkaccaṃ parivisati.

Trong phẩm thứ hai, thiên cung chuyện về nữ tỳ (bắt đầu bằng câu) Api sakkova devindo. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Khi đức Thế Tôn đang ngự tại Jetavana, một vị cận sự nam cư ngụ ở Sāvatthī cùng với nhiều vị cận sự nam khác vào buổi chiều đã đi đến tịnh xá, nghe Pháp. Khi hội chúng đã giải tán, vị ấy đến đảnh lễ đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch đức Thế Tôn, kể từ hôm nay, con xin cúng dường bốn phần vật thực thường xuyên đến chư Tăng.” Khi ấy, đức Thế Tôn đã thuyết một bài pháp thoại thích hợp cho vị ấy rồi cho lui về. Vị ấy đã trình báo với vị tri sự vật thực rằng: “Bạch ngài, con đã thiết lập bốn phần vật thực thường xuyên đến chư Tăng. Kể từ ngày mai, xin các ngài hãy đến nhà của con.” Sau đó, vị ấy đi về nhà của mình, kể lại sự việc ấy cho người nữ tỳ và nói rằng: “Về việc ấy, cô phải luôn luôn không dể duôi.” Nàng ấy đã vâng lời: “Lành thay.” Vốn dĩ, nàng ấy là người có đức tin, ưa thích phước thiện, và có giới hạnh. Do đó, mỗi ngày, nàng thức dậy từ sớm, chuẩn bị vật thực và đồ uống thượng vị, dọn dẹp chỗ ngồi cho các vị tỳ khưu thật sạch sẽ, tươm tất, sắp đặt chỗ ngồi, và khi các vị tỳ khưu đến, nàng mời các vị an tọa tại đó, đảnh lễ, cúng dường bằng hương, hoa, trầm, và đèn, rồi kính cẩn phục vụ.

Athekadivasaṃ bhikkhū katabhattakicce upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, ito jātiādidukkhato parimutti hotī’’ti. Bhikkhū tassā saraṇāni ca pañca sīlāni ca datvā kāyasabhāvaṃ pakāsetvā paṭikūlamanasikāre niyojesuṃ, apare aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesuṃ. Sā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantī antarantarā yoniso manasikarontī ekadivasaṃ dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ñāṇassa ca paripakkattā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño vallabhā paricārikā hutvā nibbatti. Sā saṭṭhitūriyasahassehi paricariyamānā accharāsatasahassaparivutā mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavantī pamudā modamānā saparivārā uyyānādīsu vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva disvā –

Rồi một hôm, khi các vị tỳ khưu đã dùng bữa xong, nàng đến gần, đảnh lễ và hỏi rằng: “Bạch các ngài, làm thế nào để có thể giải thoát khỏi khổ sanh v.v... này?” Các vị tỳ khưu đã trao cho nàng tam quy và ngũ giới, giải thích về bản chất của thân và hướng dẫn nàng trong việc tác ý về sự bất tịnh; các vị khác thì thuyết bài pháp thoại liên quan đến vô thường. Nàng đã giữ giới trong mười sáu năm, thỉnh thoảng tác ý như lý. Một hôm, có được cơ hội thích hợp để nghe pháp, và do trí tuệ đã chín muồi, nàng đã phát triển tuệ quán và chứng đắc quả Dự lưu. Về sau, sau khi mệnh chung, nàng đã tái sanh làm một thị nữ được yêu quý của vua trời Sakka. Nàng được phục vụ bởi sáu mươi ngàn nhạc cụ, được một trăm ngàn thiên nữ hầu cận, đang hưởng thụ tài sản chư thiên to lớn, hân hoan vui vẻ, cùng với đoàn tùy tùng dạo chơi trong các khu vườn v.v... Trưởng lão Mahāmoggallāna, sau khi thấy nàng theo cách đã được nói ở trước –

157.

157.

‘‘Api sakkova devindo, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“Phải chăng ngài như vua trời Sakka, trong vườn Cittalatā khả ái; đi dạo khắp nơi, được đoàn tiên nữ vây quanh; tỏa sáng khắp mọi phương, như sao Hôm vậy.

158.

158.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu mà ngài có dung sắc như vậy, do đâu mà ngài thành tựu ở đây; và do đâu các tài sản làm hài lòng tâm ý lại sanh khởi cho ngài.

159.

159.

‘‘Pucchāmi [Pg.84] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

“Thưa thiên nữ có đại oai lực, tôi xin hỏi ngài: Khi là người, ngài đã làm phước gì; do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?” – đã hỏi;

160.

160.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, tâm ý hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi; khi được hỏi câu hỏi, đã giải đáp rằng đây là quả của nghiệp nào.”

161.

161.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ahosiṃ parapessiyā kule.

“Khi là người giữa loài người, con là một nữ tỳ trong gia đình, phải vâng lời người khác.

162.

162.

‘‘Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino;

Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino.

“Là cận sự nữ của bậc có Mắt, Gotama lừng danh; con đã có sự xuất ly trong giáo pháp của bậc Như Lai ấy.

163.

163.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhanaṃ;

Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo.

“Thân này cứ mặc cho tan rã, nơi đây không có sự bền vững; con đường của năm học giới là con đường an lành, cao thượng.

164.

164.

‘‘Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā.

“Không chông gai, không rậm rạp, thẳng tắp, được bậc thiện trí tuyên thuyết; xin ngài hãy xem quả của sự xuất ly, mà người nữ này đã đạt được.

165.

165.

‘‘Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino;

Saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me.

“Con là người hầu cận của vua Sakka, bậc tự tại; sáu mươi ngàn nhạc cụ đánh thức con dậy.

166.

166.

‘‘Ālambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo;

Pokkharo ca suphasso ca, vīṇāmokkhā ca nāriyo.

“Ālamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī và Saṃsaya; Pokkhara và Suphassa, và các nàng tiên nữ Vīṇāmokkhā.

167.

167.

‘‘Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā;

Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkāti dāruṇī.

“Nandā và Sunandā, Soṇadinnā, Sucimhitā; Alambusā và Missakesī, và Puṇḍarīkā, Dāruṇī.

168.

168.

‘‘Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī;

Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā.

“Eṇīphassā và Suphassā, Subhaddā, Muduvādinī; những nàng này và các nàng tiên nữ ưu tú khác là những người đánh thức.

169.

169.

‘‘Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā;

Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase.

“Các thiên nữ ấy đúng thời đến gần và nói với con: ‘Nào, chúng ta hãy múa, hãy hát, nào, chúng ta hãy làm cho ngài vui thích.’

170.

170.

‘‘Nayidaṃ [Pg.85] akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ;

Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ.

“Điều này không dành cho những người không làm phước, mà chỉ dành cho những người đã làm phước; khu rừng lớn của chư thiên Ba Mươi, không sầu muộn, vui thú, khả ái.

171.

171.

‘‘Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca;

Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca.

“Hạnh phúc không có cho người không làm phước, ở đời này lẫn đời sau; và hạnh phúc có cho người đã làm phước, ở đời này và cả đời sau.

172.

172.

‘‘Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino’’ti. – devatā vissajjesi;

“Đối với những ai mong muốn được đồng hành cùng họ, nên làm nhiều điều thiện; vì những người đã làm phước, có được tài sản, sẽ hoan hỷ ở cõi trời.” – vị thiên nữ đã giải đáp;

157. Tattha api sakkova devindoti apisaddo sambhāvanāyaṃ, ivasaddo ikāralopaṃ katvā vutto upamāyaṃ, tasmā yathā nāma sakko devānamindoti attho. Sakkasamabhāvo tissā devatāya parivārasampattidassanatthaṃ vutto. Keci ‘‘apīti nipātamatta’’nti vadanti. Cittalatāvaneti cittāya nāma devadhītāya puññānubhāvena nibbatte, cittānaṃ vā vicittapupphaphalādivisesayuttānaṃ santānakavalliādīnaṃ tattha yebhuyyatāya cittalatāvananti laddhanāme devuyyāne.

157. Trong đó, trong câu api sakkova devindo, từ api có nghĩa là phỏng đoán, từ iva được nói với ý nghĩa so sánh, sau khi đã lược bỏ mẫu tự i; do đó, có nghĩa là: “giống như Sakka, vua của chư thiên.” Sự tương đồng với Sakka được nói đến để chỉ ra sự sung túc về đoàn tùy tùng của vị thiên nữ ấy. Một số vị nói rằng: “api chỉ là một tiểu từ.” Trong câu cittalatāvane có nghĩa là: trong khu vườn của chư thiên được đặt tên là Cittalatāvana, vì nó được tạo ra bởi oai lực phước báu của một thiên nữ tên là Cittā, hoặc là, do ở đó có rất nhiều loại dây leo Santānaka v.v... đa dạng, có những đặc điểm như hoa và quả muôn màu muôn vẻ.

161. Parapessiyāti paresaṃ kule tasmiṃ tasmiṃ kicce pesaniyā, paresaṃ veyyāvaccakārīti attho.

161. Parapessiyā có nghĩa là: người được sai khiến trong các công việc này kia ở gia đình của người khác, người làm công việc phục vụ cho người khác.

162. Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādinoti tassā dāsiyāpi samānāya pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato upāsikā hutvā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantiyā kammaṭṭhānañca manasi karontiyā manasikārānubhāvena me mayhaṃ uppajjamāne sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāte iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino satthu sāsane tappariyāpannoyeva saṃkilesapakkhato nikkamanena ‘‘nikkamo’’ti laddhanāmo sammāvāyāmo āsi ahosi uppajji.

162. "Sự xuất ly của tôi đã có, trong giáo pháp của bậc Tādī ấy" có nghĩa là: Dù là nữ tỳ ấy, sau khi đã trở thành nữ cận sự của đức Phật, đấng Thế Tôn, bậc có năm con mắt (trí tuệ), trong mười sáu năm đã giữ gìn giới luật và đã tác ý đề mục thiền định, do oai lực của sự tác ý, đối với tôi, Chánh Tinh Tấn, có được tên gọi là "sự xuất ly" do sự xuất ly khỏi phần phiền não, chỉ được bao gồm trong giáo pháp của bậc Đạo Sư Tādī, bậc đã thành tựu tướng trạng Tādi đối với các pháp khả ý v.v..., được gọi là ba mươi bảy phẩm trợ đạo, đã sanh khởi.

163-4. Tassa pana nikkamassa pubbabhāgassa pavattākāraṃ dassetuṃ ‘‘kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhananti vuttaṃ. Tassattho [Pg.86] – yadipi me ayaṃ kāyo bhijjatu vinassatu, tattha kiñcimattampi apekkhaṃ akarontī ettha etasmiṃ kammaṭṭhānānuyoge neva atthi, me vīriyassa saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇanti vīriyaṃ samuttejentī vipassanaṃ ussukkāpesinti.

163-4. Để chỉ ra phương cách thực hành của phần đầu của sự xuất ly ấy, đã được nói rằng: "Thân này cứ mặc cho tan rã, ở đây không có sự buông lơi." Ý nghĩa của câu ấy là: "Dù cho thân này của tôi có tan rã, có hoại diệt, không có một chút luyến tiếc nào về điều đó, ở đây, trong sự chuyên tâm vào đề mục thiền định này, không hề có sự buông lơi, sự nới lỏng tinh tấn của tôi," do khích lệ tinh tấn như vậy, vị ấy đã nỗ lực thực hành thiền minh sát.

Idāni tathā vipassanaṃ ussukkāpetvā paṭiladdhaguṇaṃ dassentī –

Bây giờ, sau khi đã nỗ lực thực hành thiền minh sát như vậy, vị thiên nữ muốn chỉ ra phẩm chất đã chứng đắc –

‘‘Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo;

Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā’’ti. – āha;

đã nói: "Con đường của năm học giới, là an lành, là tốt đẹp; không gai góc, không rậm rạp, thẳng tắp, được bậc thiện trí tuyên thuyết. Hãy xem quả của sự xuất ly, như người phụ nữ này đã đạt đến."

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yo niccasīlavasena samādinnānaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ sikkhākoṭṭhāsānaṃ upanissayabhāvena laddhattā tesaṃ paripūritattā ca sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ sambandhībhūto, yasmiṃ santāne uppanno, tassa sabbākārena sotthibhāvasampādanato sundaratthabhāvato ca sovatthiko sotthiko, saṃkilesadhammehi anupaddutattā khemappattihetutāya ca sivo, rāgakaṇṭakādīnaṃ abhāvena akaṇṭako, kilesadiṭṭhiduccaritagahanasamucchedanato agahano, sabbajimhavaṅkakuṭilabhāvāpagamahetutāya uju, buddhādīhi sappurisehi pakāsitattā sabbhi pavedito ariyamaggo, taṃ yathā yena upāyabhūtena itthikā dvaṅgulabahalabuddhikāpi samānā pāpuṇiṃ, tassa nikkamassa yathāvuttavīriyassa idaṃ phalaṃ passāti sakkaṃ ālapati.

Ở đây, đây là ý nghĩa tóm tắt: Thánh đạo nào, do được thành tựu nhờ có duyên y chỉ và do sự viên mãn của năm học giới, tức là các phần học giới, đã được thọ trì một cách thường xuyên, nên có liên quan đến năm học giới; khi sanh khởi trong dòng tâm thức của ai, thì mang lại sự an lành về mọi mặt cho người đó và do có ý nghĩa tốt đẹp nên là an lành, mang lại sự an lành; do không bị các pháp phiền não áp bức và là nhân để đạt đến sự an ổn nên là tốt đẹp; do không có gai góc tham ái v.v... nên là không gai góc; do đoạn trừ hoàn toàn bụi rậm phiền não, tà kiến, ác hạnh nên là không rậm rạp; do là nhân để loại bỏ tất cả các trạng thái cong vẹo, quanh co, gian trá nên là thẳng tắp; do được các bậc thiện trí như chư Phật v.v... tuyên thuyết nên là được bậc thiện trí tuyên thuyết; (vị ấy nói rằng:) "Người phụ nữ, dù có trí tuệ dày chỉ hai lóng tay, đã đạt đến Thánh đạo ấy bằng phương tiện nào, hãy xem đây là quả của sự xuất ly ấy, của sự tinh tấn đã được nói đến," do đó (vị ấy) gọi Sakka (Đế Thích).

165. Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattinoti sayaṃvasībhāvena vattanato, dvīsu devalokesu attano vasaṃ issariyaṃ vattetīti vā vasavattī, tassa vasavattino sakkassa devarañño āmantanikā ālāpasallāpayoggā, kīḷanakāle vā tena āmantetabbā amhi, nikkamassa vīriyassa phalaṃ passāti yojanā. Ātatavitatādibhedena pañca tūriyaṅgāni dvādasahi pāṇibhāgehi ekato pavajjamānāni saṭṭhi honti, tāni pana sahassamattāni payirupāsanavasena upaṭṭhitāni sandhāyāha ‘‘saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me’’ti. Tattha paṭibodhanti pītisomanassānaṃ pabodhanaṃ.

165. "Tôi là người được vua Sakka, đấng Vasavattī, gọi đến" có nghĩa là: Do tự mình làm chủ nên gọi là Vasavattī, hoặc do làm cho quyền lực, sự thống trị của mình diễn ra ở hai cõi trời; tôi là người thích hợp để trò chuyện, đàm đạo với vua trời Sakka, đấng Vasavattī ấy, hoặc là người được vị ấy gọi đến trong lúc vui chơi. "Hãy xem quả của sự xuất ly, của sự tinh tấn," đây là cách kết nối ý nghĩa. Năm loại nhạc cụ, với các loại như Ātata, Vitata v.v..., khi được tấu lên cùng lúc với mười hai phần tay, trở thành sáu mươi; đề cập đến số lượng hàng ngàn nhạc cụ ấy, được hầu cận để phục vụ, vị ấy đã nói: "Sáu mươi ngàn nhạc cụ làm cho tôi thức tỉnh." Ở đây, "làm cho thức tỉnh" là làm cho hỷ và ưu sanh khởi.

166-8. Ālambotiādi [Pg.87] tūriyavādakānaṃ devaputtānaṃ ekadesato nāmaggahaṇanti vadanti, tūriyānaṃ panetaṃ nāmaggahaṇaṃ. Vīṇāmokkhādikā devadhītā. Sucimhitāti suddhamihitā, nāmameva vā etaṃ. Muduvādinīti mudunāva vadatīti muduvādinī, mudukaṃ ativiya vādanasīlā, nāmameva vā. Seyyāseti seyyatarā. Accharānanti accharāsu saṅgīte pāsaṃsatarā. Pabodhikāti pabodhanakarā.

166-8. "Ālamba" v.v..., người ta nói rằng đó là việc nêu tên một phần của các vị thiên tử chơi nhạc, nhưng đây là tên của các nhạc cụ. Vīṇāmokkhā v.v... là các thiên nữ. "Sucimhitā" là người có nụ cười trong sáng, hoặc đó chỉ là một cái tên. "Muduvādinī" là người nói lời dịu dàng, hoặc người có thói quen chơi nhạc rất nhẹ nhàng, hoặc đó chỉ là một cái tên. "Seyyāse" là những người ưu tú hơn. "Accharānaṃ" là những người được tán dương hơn cả trong số các tiên nữ về âm nhạc. "Pabodhikā" là những người làm cho thức tỉnh.

169. Kālenāti yuttappattakālena. Abhibhāsantīti abhimukhā, abhiratā vā hutvā bhāsanti. Yathā ca bhāsanti, taṃ dassetuṃ ‘‘handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase’’ti vuttaṃ.

169. "Vào lúc" nghĩa là vào thời điểm thích hợp, đã đến. "Họ nói" nghĩa là họ nói trực diện, hoặc họ nói sau khi đã rất hoan hỷ. Để chỉ ra cách họ nói, đã được nói rằng: "Nào, chúng ta hãy múa, hãy hát, nào, chúng ta hãy làm cho ngài vui thích."

170. Idanti idaṃ mayā laddhaṭṭhānaṃ. Asokanti iṭṭhakantapiyamanāpānaṃyeva rūpādīnaṃ sambhavato visokaṃ. Tato eva sabbakālaṃ pamodasaṃvaddhanato nandanaṃ. Tidasānaṃ mahāvananti tāvatiṃsadevānaṃ mahantaṃ mahanīyañca uyyānaṃ.

170. "Nơi này" là nơi này do tôi đã đạt được. "Không sầu" là không có sầu muộn do sự hiện hữu của các sắc v.v... chỉ là những thứ khả ý, đáng yêu, đáng mến, đẹp lòng. Chính vì thế, do làm tăng trưởng niềm vui mọi lúc nên là "vườn hoan hỷ". "Khu rừng lớn của chư thiên Ba Mươi" là khu vườn lớn và đáng tôn kính của chư thiên cõi Ba Mươi Ba.

171. Evarūpā dibbasampatti nāma puññakammavasenevāti odissakanayena vatvā panu anodissakanayena dassentī ‘‘sukhaṃ akatapuññāna’’nti gāthamāha.

171. Sau khi nói theo cách chỉ định rằng: "Thiên sản như vậy chỉ có được do năng lực của nghiệp phước thiện," rồi lại chỉ ra theo cách không chỉ định, vị ấy đã nói lên câu kệ: "Hạnh phúc cho những người không tạo phước..."

172. Puna attanā laddhassa dibbaṭṭhānassa parehi sādhāraṇakāmatāvasena dhammaṃ kathentī ‘‘tesaṃ sahabyakāmāna’’nti osānagāthamāha. Tesanti tāvatiṃsadevānaṃ. Sahabyakāmānanti sahabhāvaṃ icchantehi, kattuatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā vīrassa bhāvo vīriyanti.

172. Lại nữa, do mong muốn chia sẻ nơi ở cõi trời mà mình đã đạt được với những người khác, khi thuyết pháp, vị ấy đã nói lên câu kệ cuối cùng: "Đối với những ai mong muốn được đồng hành..." "Của họ" là của chư thiên cõi Ba Mươi Ba. "Những người mong muốn được đồng hành" là những người mong muốn trạng thái cùng tồn tại; ở đây, đây là sở hữu cách trong ý nghĩa chủ cách. "Sahavo" là người cùng tồn tại, trạng thái của người đó là "sahabyaṃ" (sự đồng hành), giống như trạng thái của người dũng mãnh là "vīriya" (tinh tấn).

Evaṃ thero devatāya attano puññakamme āvikate tassā saparivārāya dhammaṃ desetvā devalokato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

Như vậy, khi vị thiên nữ đã trình bày nghiệp phước thiện của mình, vị Trưởng lão đã thuyết pháp cho vị ấy cùng với đoàn tùy tùng, sau khi từ cõi trời trở về, đã trình báo sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã lấy sự việc ấy làm duyên khởi, đã thuyết pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp ấy đã mang lại lợi ích cho thế gian cùng với chư thiên.

Dāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung của nữ tỳ đã kết thúc.

2. Lakhumāvimānavaṇṇanā

2. Phần giải thích về Thiên cung của Lakhumā.

Abhikkantena [Pg.88] vaṇṇenāti lakhumāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati bārāṇasiyaṃ viharante kevaṭṭadvāraṃ nāma bārāṇasinagarassa ekaṃ dvāraṃ, tassa avidūre niviṭṭhagāmopi ‘‘kevaṭṭadvāra’’ntveva paññāyittha. Tattha lakhumā nāma ekā itthī saddhā pasannā buddhisampannā tena dvārena pavisante bhikkhū disvā vanditvā attano gehaṃ netvā kaṭacchubhikkhaṃ datvā teneva paricayena saddhāya vaḍḍhamānāya āsanasālaṃ kāretvā tattha paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanaṃ upaneti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Yañca odanakummāsaḍākādi attano gehe vijjati, taṃ bhikkhūnaṃ deti. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya samāhitā hutvā vipassanākammaṭṭhānaṃ uggahetvā vipassanaṃ ussukkāpentī upanissayasampannatāya na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane mahati vimāne nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī pamodamānā vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchīti sabbaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

Thiên cung của nàng Lakhumā bắt đầu bằng (câu kệ) Abhikkantena vaṇṇena. Nguồn gốc của thiên cung ấy là gì? Khi đức Thế Tôn đang trú tại Bārāṇasī, có một cổng thành của thành phố Bārāṇasī tên là Kevaṭṭadvāra, và ngôi làng được thiết lập không xa cổng ấy cũng được biết đến với tên gọi là “Kevaṭṭadvāra”. Tại đó, có một người phụ nữ tên là Lakhumā, có đức tin, lòng trong sạch, và trí tuệ. Khi thấy các vị tỳ khưu đi vào qua cổng ấy, bà đã đảnh lễ, mời về nhà mình, dâng cúng một muỗng vật thực, và do sự quen thuộc ấy, với đức tin ngày càng tăng trưởng, bà đã cho xây dựng một trai đường. Tại đó, bà dọn chỗ ngồi cho các vị tỳ khưu đi vào, chuẩn bị nước uống và nước dùng. Bất cứ thứ gì như cơm, cháo lúa mạch, rau cải… có trong nhà mình, bà đều dâng cúng cho các vị tỳ khưu. Sau khi nghe pháp từ các vị tỳ khưu, bà an trú trong tam quy và các giới, có tâm định tĩnh, đã học đề mục thiền quán, và trong khi nỗ lực tu tập thiền quán, do có đầy đủ duyên lành, bà đã không bao lâu chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Về sau, bà mệnh chung và tái sanh trong một thiên cung to lớn ở cõi trời Ba Mươi Ba, và có một ngàn thiên nữ làm thị tùng. Tại đó, bà hưởng thụ thiên lạc, hoan hỷ đi lại. Trưởng lão Mahāmoggallāna, trong khi du hành đến cõi trời, đã hỏi bà bằng những câu kệ bắt đầu bằng “abhikkantena vaṇṇena”. Tất cả đều theo như đã được trình bày. Do đó, có lời nói rằng:

173.

173.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“Này thiên nữ, nàng đứng đó với dung sắc tuyệt vời, chiếu sáng khắp mọi phương, như sao mai rực rỡ.”

174.

174.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu nàng có dung sắc như vậy? Do đâu nàng thành tựu (mọi điều) ở đây? Và do đâu các tài sản, bất cứ thứ gì vừa ý, lại sanh khởi cho nàng?”

175.

175.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi hỏi nàng, hỡi thiên nữ có đại oai lực, khi là người nàng đã làm phước gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?”

176.

176.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được đặt ra, (về) nghiệp nào đã cho quả này.”

177.

177.

‘‘Kevaṭṭadvārā [Pg.89] nikkhamma, ahu mayhaṃ nivesanaṃ;

Tattha sañcaramānānaṃ, sāvakānaṃ mahesinaṃ.

“Đi ra từ cổng Kevaṭṭa, có ngôi nhà của con. Tại đó, đối với các vị đệ tử của bậc Đại Sĩ thường lui tới,”

178.

178.

‘‘Odanaṃ kummāsaṃ ḍākaṃ, loṇasovīrakañcahaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“Con đã dâng cúng cơm, cháo lúa mạch, rau cải, và nước chấm loṇasovīraka, với tâm trong sạch tịnh tín, đến các bậc ngay thẳng.”

179.

179.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám của mỗi nửa tháng, và vào những ngày Bố-tát đặc biệt, (con đã thọ trì Bát quan trai giới) được thực hành tốt đẹp,”

180.

180.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

“Con đã thọ trì ngày Bố-tát, luôn thu thúc trong các giới. Nhờ sự tự chế và san sẻ, con được ở trong thiên cung này.”

181.

181.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

“Con đã từ bỏ sát sanh, chế ngự lời nói dối, xa lánh trộm cắp, tà dâm, và uống rượu.”

182.

182.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“Con hoan hỷ trong năm học giới, thông suốt Tứ diệu đế, là nữ cận sự của đức Gotama, bậc có mắt, bậc có danh tiếng.”

183.

183.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đó, con có dung sắc như vậy… (vân vân)… và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.”

Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘lakhumā nāma, bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya. Taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

“Và bạch ngài, xin ngài hãy thay lời con, cúi đầu đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn rằng: ‘Bạch đức Thế Tôn, nữ cận sự tên Lakhumā cúi đầu đảnh lễ dưới chân Ngài.’ Bạch ngài, thật không có gì đáng ngạc nhiên nếu đức Thế Tôn thọ ký cho con về một quả vị Sa-môn nào đó. Đức Thế Tôn đã thọ ký cho (con) quả vị Nhất-lai.”

177. Tattha kevaṭṭadvārā nikkhammāti kevaṭṭadvārato nikkhamanaṭṭhāne.

177. Trong đó, (cụm từ) kevaṭṭadvārā nikkhamma có nghĩa là: tại nơi đi ra từ cổng Kevaṭṭa.

178. Ḍākanti taṇḍuleyyakādisākabyañjanaṃ. Loṇasovīrakanti dhaññarasādīhi bahūhi sambhārehi sampādetabbaṃ ekaṃ pānakaṃ. ‘‘Ācāmakañjikaloṇūdaka’’ntipi vadanti.

178. Ḍākaṃ có nghĩa là món rau hoặc cà-ri như là rau dền. Loṇasovīrakaṃ có nghĩa là một loại thức uống được pha chế với nhiều thành phần như nước cốt ngũ cốc. Người ta cũng gọi đó là “nước cơm, cháo loãng, và nước muối”.

Pucchāvissajjanāvasāne sā therassa dhammadesanāya sakadāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sesaṃ uttarāvidhāne vuttanayānusārena eva veditabbaṃ.

Vào cuối phần hỏi và đáp, vị thiên nữ ấy đã chứng đắc quả Nhất-lai nhờ bài pháp thoại của vị trưởng lão. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong thiên cung của Uttarā.

Lakhumāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của Lakhumā đến đây là kết thúc.

3. Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā

3. Phần giải về thiên cung của người nữ dâng cúng nước cơm

Piṇḍāya [Pg.90] te carantassāti ācāmadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe aññataraṃ kulaṃ ahivātarogena upaddutaṃ ahosi. Tattha sabbe janā matā ṭhapetvā ekaṃ itthiṃ. Sā gehaṃ gehagatañca sabbaṃ dhanadhaññaṃ chaḍḍetvā maraṇabhayabhītā bhittichiddena palātā anāthā hutvā paragehaṃ gantvā tassa piṭṭhipasse vasati. Tasmiṃ gehe manussā karuṇāyantā ukkhaliādīsu avasiṭṭhaṃ yāgubhattaācāmādiṃ tassā denti. Sā taṃ bhuñjitvā jīvikaṃ kappeti.

Thiên cung của người nữ dâng cúng nước cơm bắt đầu bằng (câu kệ) Piṇḍāya te carantassa. Nguồn gốc của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Rājagaha, trong khu rừng Veḷuvana, nơi cho các con sóc ăn. Vào lúc bấy giờ, tại Rājagaha, một gia đình nọ bị bệnh dịch tả hoành hành. Tại đó, tất cả mọi người đều chết, ngoại trừ một người phụ nữ. Sợ hãi trước cái chết, bà đã từ bỏ nhà cửa, những người trong nhà, và tất cả tài sản, ngũ cốc, rồi trốn thoát qua một lỗ hổng trên tường. Trở nên không nơi nương tựa, bà đi đến nhà người khác và sống ở phía sau nhà ấy. Trong nhà đó, những người chủ nhà vì lòng thương xót đã cho bà những thứ còn sót lại trong nồi, như cháo, cơm, nước cơm, v.v. Bà ăn những thứ đó và sinh sống.

Tena ca samayena āyasmā mahākassapo sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhito ‘‘kaṃ nu kho ahaṃ ajja āhārapaṭiggahaṇena anuggahessāmi, duggatito ca dukkhato ca mocessāmī’’ti cintento taṃ itthiṃ āsannamaraṇaṃ nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ katokāsaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayi gate attanā laddhaṃ ācāmaṃ dassati, teneva nimmānaratidevaloke uppajjissati, evaṃ nirayūpapattito mocetvā handāhaṃ imissā saggasampattiṃ nipphādessāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya tassā nivesanaṭṭhānābhimukho gacchati. Atha sakko devānamindo aññātakavesena anekarasaṃ anekasūpabyañjanaṃ dibbāhāraṃ upanesi. Taṃ ñatvā thero ‘‘kosiya, tvaṃ katakusalo, kasmā evaṃ karosi, mā duggatānaṃ kapaṇānaṃ sampattiṃ vilumpī’’ti paṭikkhipitvā tassā itthiyā purato aṭṭhāsi.

Và vào lúc ấy, trưởng lão Mahākassapa, sau khi nhập diệt tận định trong bảy ngày, đã xuất định và suy nghĩ rằng: “Hôm nay, ta sẽ tế độ ai bằng việc nhận vật thực, sẽ giải thoát ai khỏi ác thú và khổ đau?” Khi đang suy xét, ngài thấy người phụ nữ ấy sắp chết và nghiệp dẫn đến địa ngục của bà đã có cơ hội (trổ quả). (Ngài nghĩ): “Khi ta đến, người này sẽ dâng cúng phần nước cơm mà cô ấy nhận được. Chỉ nhờ việc ấy, cô ấy sẽ tái sanh ở cõi trời. Như vậy, sau khi giải thoát cô ấy khỏi cảnh sanh vào địa ngục, thôi thì ta hãy tạo ra tài sản cõi trời cho người này.” Nghĩ vậy, vào buổi sáng, ngài đắp y, mang bát, và đi về phía nơi ở của bà. Bấy giờ, Sakka, vua của các vị trời, trong một hình dạng không ai nhận ra, đã dâng cúng món ăn của chư thiên với nhiều hương vị và nhiều món canh. Nhận biết đó là Sakka, vị trưởng lão nói: “Này Kosiya, ông đã làm phước rồi. Tại sao ông lại làm như vậy? Đừng cướp đi tài sản của những người nghèo khổ, khốn cùng.” Sau khi từ chối, ngài đứng trước mặt người phụ nữ ấy.

Sā theraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahānubhāvo thero, imassa dātabbayuttakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā idha natthi, idañca kiliṭṭhabhājanagataṃ tiṇacuṇṇarajānukiṇṇaṃ aloṇaṃ sītalaṃ apparasaṃ ācāmakañjiyamattaṃ edisassa dātuṃ na ussahāmī’’ti cintetvā ‘‘aticchathā’’ti āha. Thero ekapadanikkhepamattaṃ apasakkitvā aṭṭhāsi. Gehavāsino manussā bhikkhaṃ upanesuṃ, thero na sampaṭicchati. Sā duggatitthī ‘‘mameva anuggahatthāya idhāgato, mama santakameva paṭiggahetukāmo’’ti ñatvā pasannamānasā ādarajātā taṃ ācāmaṃ therassa patte ākiri. Thero tassā pasādasaṃvaddhanatthaṃ [Pg.91] bhuñjanākāraṃ dassesi, manussā āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā taṃ ācāmaṃ bhuñjitvā pivitvā onītapattapāṇī anumodanaṃ katvā taṃ duggatitthiṃ ‘‘tvaṃ ito tatiye attabhāve mama mātā ahosī’’ti vatvā gato. Sā tena there atipasādañca uppādetvā tassā rattiyā paṭhamayāme kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Atha sakko devarājā tassā kālakatabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha nu kho uppannā’’ti āvajjento tāvatiṃsesu adisvā rattiyā majjhimayāme āyasmantaṃ mahākassapaṃ upasaṅkamitvā tassā nibbattaṭṭhānaṃ pucchanto –

Người phụ nữ ấy thấy vị trưởng lão, suy nghĩ rằng: “Vị trưởng lão này có đại oai lực, ở đây không có vật thực cứng hay vật thực mềm nào thích hợp để dâng cúng cho ngài. Chỉ có thứ nước cháo chua này, đựng trong vật chứa dơ bẩn, lẫn lộn với bụi cỏ và rác, không có muối, nguội lạnh, ít hương vị. Tôi không dám dâng cúng vật thực như thế này cho một vị như vậy,” rồi nói: “Xin ngài đi quá cho.” Vị trưởng lão lùi lại một bước chân rồi đứng lại. Những người gia chủ mang vật thực đến dâng, nhưng trưởng lão không nhận. Người phụ nữ nghèo khổ ấy biết rằng: “Ngài đến đây là để tế độ chính ta, ngài chỉ muốn nhận vật sở hữu của ta,” nên với tâm hoan hỷ, phát sinh lòng kính trọng, đã đổ nước cháo ấy vào trong bát của trưởng lão. Vị trưởng lão, để làm tăng trưởng tín tâm của bà, đã biểu lộ tướng trạng đang thọ dụng. Người ta trải chỗ ngồi. Vị trưởng lão ngồi xuống đó, thọ dụng và uống nước cháo ấy, sau khi tay đã rời khỏi bát, ngài làm phận sự tùy hỷ rồi nói với người phụ nữ nghèo khổ ấy rằng: “Cách đây ba kiếp, bà là mẹ của ta,” rồi ra đi. Nhờ lời nói ấy, bà phát sinh lòng tịnh tín vô cùng đối với trưởng lão, rồi vào canh đầu của đêm ấy, bà mệnh chung và tái sanh làm bạn đồng hành của chư thiên ở cõi Hóa Lạc Thiên. Khi ấy, thiên chủ Sakka biết được việc bà ấy đã mệnh chung, quán xét rằng: “Bà ấy đã tái sanh ở đâu nhỉ?” nhưng không thấy ở cõi trời Tāvatiṃsa, nên vào canh giữa của đêm, ngài đến gần Tôn giả Mahākassapa, hỏi về nơi tái sanh của bà ấy –

185.

185.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

“Khi ngài đi khất thực, đứng im lặng, có người phụ nữ nghèo khổ, cô độc, nương nhờ nhà người khác.

186.

186.

‘‘Yā te adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, kaṃ nu sā disataṃ gatā’’ti. –

“Người phụ nữ đã dâng nước cháo cho ngài, với tâm hoan hỷ bằng đôi tay của mình; người ấy, sau khi từ bỏ thân người, đã đi về phương nào?” –

Dve gāthā abhāsi.

(Vị ấy) đã nói hai câu kệ.

185. Tattha piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Tuṇhībhūtassa tiṭṭhatoti idaṃ piṇḍāya caraṇākāradassanaṃ, uddissa tiṭṭhatoti attho. Daliddāti duggatā. Kapaṇāti varākī. ‘‘Daliddā’’ti iminā tassā bhogapārijuññaṃ dasseti, ‘‘kapaṇā’’ti iminā ñātipārijuññaṃ. Parāgāraṃ apassitāti paragehaṃ nissitā, paresaṃ ghare bahipiṭṭhichadanaṃ nissāya vasantī.

185. Trong đó, piṇḍāya có nghĩa là vì mục đích vật thực khất thực. Cụm từ tuṇhībhūtassa tiṭṭhato này là sự trình bày về cách thức đi khất thực, có nghĩa là đứng với mục đích (nhận vật thực). Daliddā nghĩa là nghèo khổ. Kapaṇā nghĩa là cô độc. Bằng từ daliddā, (câu kệ) chỉ ra sự suy giảm về tài sản của bà ấy; bằng từ kapaṇā, (câu kệ) chỉ ra sự suy giảm về quyến thuộc. Parāgāraṃ apassitā có nghĩa là nương nhờ nhà người khác, tức là sống nương nhờ dưới mái hiên sau nhà của người khác.

186. Kaṃ nu sā disataṃ gatāti chasu kāmadevalokesu uppajjanavasena kaṃ nāma disaṃ gatā. Iti sakko ‘‘therena tathā katānuggahā uḷārāya dibbasampattiyā bhāginī, na ca dissatī’’ti heṭṭhā dvīsu devalokesu apassanto saṃsayāpanno pucchati.

186. Kaṃ nu sā disataṃ gatā có nghĩa là: do năng lực của sự tái sanh, đã đi về phương xứ nào trong sáu cõi trời Dục giới? Như vậy, Sakka, do không thấy (bà ấy) ở hai cõi trời bên dưới, đã sanh lòng nghi hoặc nên hỏi rằng: “Người phụ nữ được trưởng lão tế độ như vậy, là người có phần trong thiên sản thù thắng, nhưng lại không được thấy.”

Athassa thero –

Khi ấy, trưởng lão (đáp) với vị ấy rằng –

187.

187.

‘‘Piṇḍāya me carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

“Khi ta đi khất thực, đứng im lặng, có người phụ nữ nghèo khổ, cô độc, nương nhờ nhà người khác.

188.

188.

‘‘Yā [Pg.92] me adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, vippamuttā ito cutā.

“Người phụ nữ đã dâng nước cháo cho ta, với tâm hoan hỷ bằng đôi tay của mình; người ấy, sau khi từ bỏ thân người, đã được giải thoát, mệnh chung từ đây.

189.

189.

‘‘Nimmānaratino nāma, santi devā mahiddhikā;

Tattha sā sukhitā nārī, modatācāmadāyikā’’ti. –

“Có chư thiên tên là Nimmānaratī (Hóa Lạc Thiên), có đại thần lực; ở nơi ấy, người phụ nữ ấy được an lạc, người dâng nước cháo đang hoan hỷ.” –

Pucchitaniyāmeneva paṭivacanaṃ dento tassā nibbattaṭṭhānaṃ kathesi.

Trong khi trả lời theo đúng cách thức đã được hỏi, (trưởng lão) đã nói về nơi tái sanh của bà ấy.

188. Tattha vippamuttāti tato manussadobhaggiyato paramakāruññavuttito vippamuttā apagatā.

188. Trong đó, vippamuttā có nghĩa là đã được giải thoát, đã lìa khỏi sự bất hạnh của kiếp người ấy, khỏi cách sống vô cùng đáng thương ấy.

189. Modatācāmadāyikāti ācāmamattadāyikā, sāpi nāma pañcame kāmasagge dibbasampattiyā modati, passa tāva khettasampattiphalanti dasseti.

189. Modatācāmadāyikā (câu kệ) chỉ ra rằng: người thí chủ chỉ dâng nước cháo, ngay cả người phụ nữ ấy cũng đang hoan hỷ với thiên sản ở cõi trời Dục giới thứ năm. Hãy xem quả của sự thành tựu về phước điền!

Puna sakko tassā dānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā taṃ thomento –

Lại nữa, Sakka, sau khi nghe về việc sự bố thí của bà ấy có quả lớn và lợi ích lớn, trong khi tán thán sự bố thí ấy –

190.

190.

‘‘Aho dānaṃ varākiyā, kassape suppatiṭṭhitaṃ;

Parābhatena dānena, ijjhittha vata dakkhiṇā.

“Ôi, sự bố thí của người phụ nữ cô độc, đã được khéo đặt vào (ngài) Kassapa! Với vật thí được mang từ nơi khác đến, vật cúng dường quả đã được thành tựu.

191.

191.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

“Người phụ nữ nào làm hoàng hậu của vua Chuyển Luân, người đẹp toàn diện, không thua kém chồng; (sự thành tựu ấy) không bằng một phần mười sáu của sự bố thí nước cháo này.

192.

192.

‘‘Sutaṃ nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

“Một trăm ngàn đồng tiền vàng, một trăm cỗ xe ngựa la, một trăm ngàn thiếu nữ đeo bông tai ngọc; (tất cả những thứ ấy) không bằng một phần mười sáu của sự bố thí nước cháo này.

193.

193.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mitaṅgā, hemakappanavāsasā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgacchanti soḷasiṃ.

“Một trăm con voi từ núi Himavanta, ngà dài như càng xe, to lớn, có đai bụng bằng vàng, thân hình cân đối, được trang sức bằng vàng và vải mới; (tất cả những thứ ấy) không bằng một phần mười sáu của sự bố thí nước cháo này.

194.

194.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. – āha;

“Người nào thực hành quyền bá chủ trên cả bốn châu; (sự thành tựu ấy) không bằng một phần mười sáu của sự bố thí nước cháo này,” (Sakka) đã nói;

190. Tattha [Pg.93] ahoti acchariyatthe nipāto. Varākiyāti kapaṇiyā. Parābhatenāti parato ānītena, paresaṃ gharato ucchācariyāya laddhenāti attho. Dānenāti dātabbena ācāmamattena deyyadhammena. Ijjhittha vata dakkhiṇāti dakkhiṇā dānaṃ aho nipphajjittha, aho mahapphalā mahājutikā mahāvipphārā ahuvatthāti attho.

190. Trong đó, aho là một bất biến từ có nghĩa là kỳ diệu. Varākiyā nghĩa là của người phụ nữ cô độc. Parābhatena có nghĩa là được mang đến từ nơi khác, tức là có được bằng cách lượm lặt từ nhà của người khác. Dānena có nghĩa là bằng vật thí nên được cho, chỉ là nước cháo. Ijjhittha vata dakkhiṇā có nghĩa là: ôi, sự bố thí cúng dường đã được thành tựu, ôi, đã trở thành có quả lớn, có oai lực lớn, có sự lan tỏa lớn.

191. Idāni ‘‘itthiratanādīnipi tassa dānassa satabhāgampi sahassabhāgampi na upentī’’ti dassetuṃ ‘‘yā mahesittaṃ kāreyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbaṅgakalyāṇīti ‘‘nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇa’’nti evaṃ vuttehi sabbehi aṅgehi kāraṇehi, sabbehi vā aṅgapaccaṅgehi kalyāṇī sobhanā sundarā. Bhattu cānomadassikāti sāmikassa alāmakadassanā sātisayaṃ dassanīyā pāsādikā. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasinti etassa etāya dinnassa ācāmadānassa phalaṃ soḷasabhāgaṃ katvā tato ekaṃ bhāgaṃ puna soḷasabhāgaṃ katvā gahitabhāgasaṅkhātaṃ soḷasiṃ kalaṃ cakkavattirañño itthiratanabhāvopi nāgghati nānubhoti na pāpuṇāti. ‘‘Suvaṇṇassa pañcadasadharaṇaṃ nikkha’’nti vadanti, ‘‘satadharaṇa’’nti apare.

191. Bây giờ, để chỉ ra rằng: “Ngay cả ngọc nữ báu v.v... cũng không bằng một phần trăm, một phần ngàn của sự bố thí ấy,” nên câu kệ bắt đầu bằng “yā mahesittaṃ kāreyyā” đã được nói đến. Trong ấy, sabbaṅgakalyāṇī (toàn thân mỹ hảo) có nghĩa là mỹ hảo, xinh đẹp, duyên dáng về tất cả các tướng và các lý do đã được nói đến như sau: “Không quá cao, không quá thấp, không quá ốm, không quá mập, không quá đen, không quá trắng, đã vượt qua sắc đẹp của loài người, chưa đạt đến sắc đẹp của chư thiên,” hoặc là về tất cả các chi phần lớn nhỏ. Bhattu cānomadassikā (đối với chồng thì có dáng vẻ không tầm thường) có nghĩa là đối với người chồng, có dáng vẻ không tầm thường, đáng nhìn ngắm một cách đặc biệt, khả ái. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ (không đáng một phần mười sáu của sự bố thí nước cháo này) có nghĩa là: Ngay cả thân phận làm ngọc nữ báu của vua Chuyển Luân cũng không đáng giá, không sánh bằng, không đạt đến một phần mười sáu, tức là phần được tính bằng cách lấy quả của sự bố thí nước cháo đã được người phụ nữ ấy dâng cúng, chia làm mười sáu phần, rồi lấy một phần từ đó lại chia làm mười sáu phần nữa. Các vị nói rằng: “Mười lăm dharaṇa vàng là một nikkha,” còn các vị khác thì nói: “Một trăm dharaṇa.”

193. Hemavatāti himavati jātā, hemavatajātikā vā. Te hi mahantā thāmajavasampannā ca honti. Īsādantāti rathīsāsadisadantā, thokaṃyeva avanatadantāti attho. Tena visālakadāṭhībhāvaṃ nivāreti. Urūḷhavāti thāmajavaparakkamehi brūhanto, mahantaṃ yuddhakiccaṃ vahituṃ samatthāti attho. Suvaṇṇakacchāti hemamayagīveyyakapaṭimukkā. Kacchasīsena hi sabbaṃ hatthiyoggaṃ vadati. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitagajattharaṇakaṅkanādihatthālaṅkārasampannā.

193. Hemavatā (voi ở Tuyết Sơn) có nghĩa là được sinh ra ở Tuyết Sơn, hoặc là thuộc dòng dõi Tuyết Sơn. Quả vậy, chúng to lớn và có đầy đủ sức mạnh và tốc độ. Īsādantā (ngà cong như càng xe) có nghĩa là có ngà giống như càng xe, nghĩa là có ngà hơi cong xuống. Do đó, từ này ngăn chặn ý nghĩa có ngà choãi rộng ra. Urūḷhavā (mạnh mẽ) có nghĩa là có khả năng đảm đương nhiệm vụ chiến đấu to lớn, phát triển nhờ sức mạnh, tốc độ, và sự tinh tấn. Suvaṇṇakacchā (yên vàng) có nghĩa là được trang bị vòng cổ bằng vàng. Quả vậy, từ kacchā (yên) đứng đầu chỉ cho tất cả các bộ yên cương của voi. Hemakappanavāsasā (trang sức vàng) có nghĩa là được trang bị các đồ trang sức cho voi như tấm trải lưng, vòng đeo v.v... được nạm vàng.

194. Catunnamapi dīpānaṃ issaranti dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyaṃ. Tena sattaratanasamujjalaṃ sakalaṃ cakkavattisiriṃ vadati. Yaṃ panettha, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

194. Catunnamapi dīpānaṃ issaraṃ (vua của cả bốn châu) có nghĩa là quyền thống trị bốn đại châu như Diêm-phù-đề v.v... được bao quanh bởi hai ngàn tiểu châu. Do đó, từ này chỉ cho toàn bộ sự huy hoàng của vua Chuyển Luân, rực rỡ với bảy báu. Bất cứ điều gì không được nói ở đây, thì cũng theo phương pháp đã được nói ở dưới.

Idha [Pg.94] sakkena devarājena attanā ca vuttaṃ sabbaṃ āyasmā mahākassapatthero bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Ở đây, Trưởng lão Đại Ca-diếp đã trình lên Đức Thế Tôn tất cả những gì đã được vua trời Đế-thích và chính ngài nói đến. Đức Thế Tôn, sau khi lấy đó làm duyên khởi, đã thuyết giảng giáo pháp một cách chi tiết cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp thoại ấy đã mang lại lợi ích cho đông đảo quần chúng.

Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của thí chủ dâng nước cháo đã kết thúc.

4. Caṇḍālivimānavaṇṇanā

4. Phần giải về thiên cung của người phụ nữ Caṇḍāla

Caṇḍāli vanda pādānīti caṇḍālivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharanto paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā uṭṭhāya lokaṃ olokento addasa tasmiṃyeva nagare caṇḍālāvasathe vasantiṃ ekaṃ mahallikaṃ caṇḍāliṃ khīṇāyukaṃ, nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ upaṭṭhitaṃ. So mahākaruṇāya samussāhitamānaso ‘‘saggasaṃvattanikaṃ kammaṃ kāretvā tenassā nirayūpapattiṃ nisedhetvā sagge patiṭṭhāpessāmī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisati. Tena ca samayena sā caṇḍālī daṇḍaṃ olubbha nagarato nikkhamantī bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā abhimukhī hutvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi tassā gamanaṃ nivārento viya purato aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno satthu cittaṃ ñatvā tassā ca āyuparikkhayaṃ bhagavato vandanāya taṃ niyojento –

Thiên cung Caṇḍālī (bắt đầu bằng) “Caṇḍāli vanda pādāni.” Duyên khởi của thiên cung ấy là gì? Khi Đức Thế Tôn đang an trú tại thành Rājagaha, vào lúc rạng đông, sau khi nhập và xuất đại bi định, một thông lệ của chư Phật, Ngài quán sát thế gian và nhìn thấy một người phụ nữ Caṇḍāla già yếu, mạng sống sắp tận, đang sống trong một khu nhà của người Caṇḍāla ngay tại thành phố ấy, và nghiệp dẫn đến địa ngục của bà đang hiện khởi. Với tâm được thúc đẩy bởi lòng đại bi, Ngài suy nghĩ: “Ta sẽ khiến bà ấy tạo nghiệp dẫn đến cõi trời, và nhờ nghiệp ấy, Ta sẽ ngăn chặn sự tái sanh vào địa ngục của bà và giúp bà được an lập ở cõi trời.” Sau khi suy nghĩ như vậy, Ngài cùng với đại chúng Tỳ-khưu đi vào thành Rājagaha để khất thực. Và vào lúc ấy, người phụ nữ Caṇḍāla kia, chống gậy đi ra khỏi thành, nhìn thấy Đức Thế Tôn đang đi đến, liền quay mặt lại và đứng yên. Đức Thế Tôn cũng đứng lại ở phía trước, như thể đang ngăn cản bước đi của bà. Bấy giờ, Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, biết được tâm của Bậc Đạo Sư và sự tận cùng mạng sống của bà ấy, đã khuyến khích bà đảnh lễ Đức Thế Tôn –

195.

195.

‘‘Caṇḍāli vanda pādāni, gotamassa yasassino;

Tameva anukampāya, aṭṭhāsi isisattamo.

“Này người phụ nữ Caṇḍāla, hãy đảnh lễ đôi chân của Đức Gotama, bậc danh tiếng lẫy lừng; chính vì lòng bi mẫn đối với bà mà bậc Tiên nhân thứ bảy đã dừng lại.”

196.

196.

‘‘Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādini;

Khippaṃ pañjalikā vanda, parittaṃ tava jīvita’’nti. – gāthādvayamāha;

“Hãy làm cho tâm ý trong sạch đối với bậc A-la-hán, bậc như nhiên; hãy mau chắp tay đảnh lễ, vì mạng sống của bà còn rất ít.” – đã nói hai câu kệ.

195. Tattha caṇḍālīti jātiāgatena nāmena taṃ ālapati. Vandāti abhivādaya. Pādānīti sadevakassa lokassa saraṇāni caraṇāni[Pg.95]. Tameva anukampāyāti tameva anuggaṇhanatthaṃ, apāyūpapattito nisedhetvā sagge nibbattāpanatthanti adhippāyo. Aṭṭhāsīti nagarampi apavisitvā ṭhito. Isisattamoti lokiyasekkhāsekkhapaccekabuddhaisīhi uttamo ukkaṭṭhatamo, atha vā buddhaisīnaṃ vipassiādīnaṃ sattamoti isisattamo.

195. Trong đó, caṇḍālī: ngài gọi bà bằng cái tên theo dòng dõi. Vanda: hãy đảnh lễ. Pādāni: đôi chân là nơi nương tựa của thế gian cùng với chư thiên. Tameva anukampāya: ý nghĩa là để nâng đỡ chính bà, để ngăn chặn sự tái sanh vào cõi dữ và làm cho bà được sanh về cõi trời. Aṭṭhāsi: đã dừng lại mà chưa đi vào thành phố. Isisattamo: bậc tối thượng, bậc cao cả nhất so với các vị tiên nhân tại thế, hữu học, vô học, và Độc Giác Phật; hoặc là, ngài là vị thứ bảy trong số các vị Phật tiên nhân như Vipassī v.v..., nên gọi là isisattamo (bậc Tiên nhân thứ bảy).

196. Abhippasādehi mananti ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti tava cittaṃ pasādehi. Arahantamhi tādinīti ārakattā kilesānaṃ, tesaṃyeva arīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, paccayānaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā ca arahante, iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādimhi. Khippaṃ pañjalikā vandāti sīghaṃyeva paggahitaañjalikā hutvā vandassu. Kasmāti ce? Parittaṃ tava jīvitanti, idāneva bhijjanasabhāvattā parittaṃ atiittaraṃ.

196. Abhippasādehi manaṃ (hãy làm cho tâm ý trong sạch): hãy làm cho tâm của bà trong sạch rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác.” Arahantamhi tādini (đối với bậc A-la-hán, bậc như nhiên): đối với bậc A-la-hán, vì Ngài đã xa lìa các phiền não, đã tiêu diệt các kẻ thù ấy, đã phá hủy các căm xe của bánh xe luân hồi, xứng đáng thọ nhận các vật dụng, và không có nơi kín đáo để làm điều ác; và đối với bậc như nhiên, vì Ngài đã đạt đến trạng thái như nhiên trước các điều khả ý v.v... Khippaṃ pañjalikā vanda (hãy mau chắp tay đảnh lễ): hãy mau chóng chắp tay và đảnh lễ. Nếu hỏi: “Tại sao?” Parittaṃ tava jīvitaṃ (vì mạng sống của bà còn rất ít): vì mạng sống của bà có bản chất sẽ tan hoại ngay bây giờ, nên nó rất ít, vô cùng ngắn ngủi.

Iti thero gāthādvayena bhagavato guṇe pakittento attano ānubhāve ṭhatvā tassā ca khīṇāyukatāvibhāvanena saṃvejento satthu vandanāya niyojesi. Sā ca taṃ sutvā saṃvegajātā satthari pasannamānasāva hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ katvā namassamānā buddhagatāya pītiyā ekaggacittā hutvā aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘alamettakametissā saggūpapattiyā’’ti nagaraṃ pāvisi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha naṃ ekā bhantā gāvī taruṇavacchā tato eva abhidhāvantī siṅgena paharitvā jīvitā voropesi. Taṃ sabbaṃ dassetuṃ saṅgītikārā –

Như vậy, vị Trưởng lão, bằng hai câu kệ, vừa tán thán các ân đức của Đức Thế Tôn, vừa đứng vững trong oai lực của mình, vừa làm cho bà ấy xúc động bằng cách chỉ rõ mạng sống đã cạn kiệt, đã khuyến khích bà đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Và bà ấy, sau khi nghe lời ấy, sanh lòng xúc động, với tâm trong sạch đối với Bậc Đạo Sư, đã đảnh lễ bằng năm điểm chạm đất, chắp tay và cúi lạy, với tâm nhất điểm nhờ hỷ lạc hướng về Đức Phật, rồi đứng yên. Đức Thế Tôn nghĩ rằng: “Bấy nhiêu đây là đủ cho bà ấy được sanh về cõi trời,” rồi cùng với chúng Tỳ-khưu đi vào thành. Bấy giờ, một con bò cái có con non, từ chính nơi đó chạy đến, đã húc bà bằng sừng và cướp đi mạng sống. Để chỉ rõ tất cả điều đó, các vị kết tập sư đã đọc –

197.

197.

‘‘Coditā bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;

Caṇḍālī vandi pādāni, gotamassa yasassino.

“Bị bậc tự tu tập, bậc mang thân cuối cùng thôi thúc, người phụ nữ Caṇḍālī đã đảnh lễ đôi chân của đức Gotama, bậc có danh tiếng.

198.

198.

‘‘Tamenaṃ avadhī gāvī, caṇḍāliṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ;

Namassamānaṃ sambuddhaṃ, andhakāre pabhaṅkara’’nti. – gāthādvayamāhaṃsu;

Con bò đã húc chết người phụ nữ Caṇḍālī ấy, người đang đứng chắp tay đảnh lễ đức Chánh Đẳng Giác, bậc tạo ra ánh sáng trong bóng tối.” – (Các vị Trưởng lão) đã nói hai câu kệ.

198. Tattha pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhanti gatepi bhagavati buddhārammaṇāya pītiyā samāhitā hutvā sammukhā viya añjaliṃ paggayha namassamānaṃ [Pg.96] ṭhitaṃ. Andhakāreti avijjandhakārena sakalena kilesandhakārena ca andhakāre loke. Pabhaṅkaranti ñāṇobhāsakaraṃ.

198. Ở đây, (cụm từ) pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhaṃ có nghĩa là: Mặc dù đức Thế Tôn đã đi rồi, (cô ấy) đã trở nên định tĩnh với niềm hoan hỷ có đức Phật là đối tượng, đã chắp tay như thể (Ngài đang ở) trước mặt, và đã đứng đảnh lễ. Andhakāre có nghĩa là: Trong thế gian tối tăm bởi bóng tối của vô minh và bởi toàn bộ bóng tối của phiền não. Pabhaṅkaraṃ có nghĩa là: Bậc tạo ra ánh sáng trí tuệ.

Sā ca tato cutā tāvatiṃsesu nibbatti, accharānaṃ satasahassaṃ cassā parivāro ahosi. Tadaheva ca sā saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā vandi. Tamatthaṃ dassetuṃ –

Và sau khi mệnh chung từ nơi ấy, vị ấy đã sanh khởi ở cõi trời Tāvatiṃsa, và một trăm ngàn tiên nữ đã là đoàn tùy tùng của vị ấy. Và ngay trong ngày hôm ấy, vị thiên nữ ấy đã cùng với thiên cung đi đến, đã bước xuống từ thiên cung, đã đi đến gần và đã đảnh lễ ngài Đại đức Mahāmoggallāna. Để trình bày ý nghĩa ấy –

199.

199.

‘‘Khīṇāsavaṃ vigatarajaṃ anejaṃ, ekaṃ araññamhi raho nisinnaṃ;

Deviddhipattā upasaṅkamitvā, vandāmi taṃ vīra mahānubhāva’’nti. –

“Bậc đã đoạn tận các lậu hoặc, đã lìa các bụi bẩn, không còn dao động, đang ngồi một mình ở nơi kín đáo trong khu rừng; con, người đã đạt được thần lực của chư thiên, sau khi đến gần, xin đảnh lễ ngài, bậc anh hùng, bậc có đại oai lực.” –

Devatā āha. Taṃ thero pucchi –

Vị thiên nữ đã nói. Vị Trưởng lão đã hỏi vị ấy –

200.

200.

‘‘Suvaṇṇavaṇṇā jalitā mahāyasā, vimānamoruyha anekacittā;

Parivāritā accharāsaṅgaṇena, kā tvaṃ subhe devate vandase mama’’nti.

“Này thiên nữ xinh đẹp, người có màu da vàng ròng, đang tỏa sáng, có danh tiếng lớn, đã bước xuống từ thiên cung, có (thiên cung) được trang hoàng đa dạng, được đoàn tiên nữ vây quanh, cô là ai mà đảnh lễ tôi?”

200. Tattha jalitāti attano sarīrappabhāya vatthābharaṇādīnaṃ obhāsena ca jalantī jotentī. Mahāyasāti mahāparivārā. Vimānamoruyhāti vimānato oruyha. Anekacittāti anekavidhacittatāyuttā. Subheti subhaguṇe. Mamanti maṃ.

200. Ở đây, jalitā có nghĩa là: Đang cháy sáng, đang chiếu rọi bởi ánh sáng của thân thể mình và bởi ánh quang của y phục, đồ trang sức, v.v… Mahāyasā có nghĩa là: Có đoàn tùy tùng đông đảo. Vimānamoruyha có nghĩa là: Sau khi bước xuống từ thiên cung. Anekacittā có nghĩa là: Được trang hoàng với nhiều loại hình đa dạng. Subhe có nghĩa là: Này người có phẩm hạnh tốt đẹp. Mamaṃ có nghĩa là: Tôi.

Evaṃ therena pucchitā puna sā –

Được vị Trưởng lão hỏi như vậy, vị ấy lại –

201.

201.

‘‘Ahaṃ bhaddante caṇḍālī, tayā vīrena pesitā;

Vandiṃ arahato pāde, gotamassa yasassino.

“Bạch ngài, con là người phụ nữ Caṇḍālī, đã được ngài, bậc anh hùng, sai đi; con đã đảnh lễ đôi chân của bậc A-la-hán, của đức Gotama, bậc có danh tiếng.

202.

202.

‘‘Sāhaṃ vanditvā pādāni, cutā caṇḍālayoniyā;

Vimānaṃ sabbato bhaddaṃ, upapannamhi nandane.

Con, sau khi đã đảnh lễ đôi chân, đã mệnh chung từ thai mẹ Caṇḍālī; con đã sanh vào thiên cung tốt đẹp về mọi mặt ở vườn Nandana.

203.

203.

‘‘Accharānaṃ satasahassaṃ, purakkhatvāna tiṭṭhati;

Tāsāhaṃ pavarā seṭṭhā, vaṇṇena yasasāyunā.

Một trăm ngàn tiên nữ đứng hầu cận con; trong số họ, con là người ưu tú, là người tối thắng về dung sắc, danh tiếng, và tuổi thọ.

204.

204.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā[Pg.97], sampajānā paṭissatā;

Muniṃ kāruṇikaṃ loke, taṃ bhante vanditumāgatā’’ti. –

Con, người đã làm nhiều điều thiện, có tỉnh giác và chánh niệm, bạch ngài, đã đến để đảnh lễ bậc ẩn sĩ, bậc bi mẫn trong thế gian.” –

Catasso gāthāyo āha.

(Vị ấy) đã nói bốn câu kệ.

201-4. Tattha pesitāti ‘‘caṇḍāli, vanda pādānī’’tiādinā vandanāya uyyojitā. Yadipi taṃ vandanāmayaṃ puññaṃ pavattikkhaṇavasena parittaṃ, khettamahantatāya pana phalamahantatāya ca ativiya mahantamevāti āha ‘‘pahūtakatakalyāṇā’’ti. Tathā buddhārammaṇāya pītiyā pavattikkhaṇe paññāya satiyā ca visadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampajānā paṭissatā’’ti. Puna –

201-4. Ở đây, pesitā có nghĩa là: Được thôi thúc để đảnh lễ bằng (lời nói) bắt đầu là: “Này người phụ nữ Caṇḍālī, hãy đảnh lễ đôi chân.” Mặc dù phước báu bao gồm sự đảnh lễ ấy là nhỏ xét theo phương diện khoảnh khắc phát sanh, nhưng do sự vĩ đại của phước điền và do sự vĩ đại của quả báu, nó thực sự vô cùng to lớn; vì thế, (vị ấy) đã nói: “pahūtakatakalyāṇā.” Tương tự, nhắm đến sự trong sáng của trí tuệ và chánh niệm trong khoảnh khắc phát sanh của niềm hoan hỷ có đức Phật là đối tượng, (vị ấy) đã nói: “sampajānā paṭissatā.” Lại nữa –

205.

205.

‘‘Idaṃ vatvāna caṇḍālī, kataññū katavedinī;

Vanditvā arahato pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

“Sau khi nói điều này, người phụ nữ Caṇḍālī, người biết ơn và đền ơn, đã đảnh lễ đôi chân của bậc A-la-hán và đã biến mất ngay tại đó.” –

Gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

Câu kệ (này) đã được các vị kết tập kinh điển đặt vào.

205. Tattha caṇḍālīti caṇḍālībhūtapubbāti katvā vuttaṃ, devaloke ca idamāciṇṇaṃ, yaṃ manussaloke niruḷhasamaññāya vohāro. Sesaṃ vuttanayameva.

205. Ở đây, (từ) caṇḍālī được nói ra vì (vị ấy) trước đây đã là người phụ nữ Caṇḍālī. Và ở cõi trời, việc sử dụng danh xưng đã được xác lập ở cõi người là điều thông thường. Phần còn lại cũng theo cách đã được nói.

Āyasmā pana mahāmoggallāno imaṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Và ngài Đại đức Mahāmoggallāna đã trình báo sự việc này lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, sau khi lấy sự việc ấy làm nhân duyên khởi sanh, đã thuyết pháp cho hội chúng đã đến. Bài pháp ấy đã mang lại lợi ích cho đông đảo quần chúng.

Caṇḍālivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung của người phụ nữ Caṇḍālī đã kết thúc.

5. Bhadditthivimānavaṇṇanā

5. Phần giải về Thiên cung của người phụ nữ Bhaddā

Nīlā pītā ca kāḷā cāti bhadditthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena kimilanagare rohako nāma gahapatiputto ahosi saddho pasanno sīlācārasampanno. Tasmiṃyeva ca nagare tena samānamahābhoge kule ekā dārikā ahosi saddhā pasannā [Pg.98] pakatiyāpi bhaddatāya bhaddāti nāmena. Atha rohakassa mātāpitaro taṃ kumāriṃ vāretvā tādise kāle taṃ ānetvā āvāhavivāhaṃ akaṃsu. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasanti. Sā attano ācārasampattiyā ‘‘bhadditthī’’ti tasmiṃ nagare pākaṭā paññātā ahosi.

(Câu chuyện) Nīlā pītā ca kāḷā ca là Thiên cung của người phụ nữ Bhaddā. Nguồn gốc của nó là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana, trong tu viện của Anāthapiṇḍika. Và vào lúc ấy, ở thành Kimila, có một người con trai của gia chủ tên là Rohaka, có đức tin, có lòng tịnh tín, có giới hạnh và tư cách tốt đẹp. Và cũng trong thành ấy, trong một gia đình có tài sản lớn tương đương với người ấy, có một thiếu nữ có đức tin, có lòng tịnh tín, và do bản tánh tốt đẹp nên có tên là Bhaddā. Kế đó, cha mẹ của Rohaka, sau khi hỏi cưới thiếu nữ ấy, vào thời điểm thích hợp đã đưa cô ấy về và đã cử hành hôn lễ. Cả hai người họ sống hòa thuận. Do sự thành tựu về tư cách của mình, cô ấy đã trở nên nổi tiếng và được biết đến trong thành ấy với tên gọi là “Bhadditthi” (người phụ nữ Bhaddā).

Tena ca samayena dve aggasāvakā pañcasatapañcasatabhikkhuparivārā janapadacārikaṃ carantā kimilanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Rohako tesaṃ tattha gatabhāvaṃ ñatvā somanassajāto there upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase paṇītena khādanīyena bhojanīyena saparivāre te santappetvā saputtadāro tehi desitaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ovāde patiṭṭhahanto saraṇāni gaṇhi, pañca sīlāni samādiyi. Bhariyā panassa aṭṭhamīcātuddasīpannarasīpāṭihāriyapakkhesu uposathaṃ upavasi, visesato sīlācārasampannā ahosi devatāhi ca anukampitā. Tāya eva ca devatānukampāya attano upari patitaṃ micchāpavādaṃ niraṃkatvā suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosi.

Và vào lúc ấy, hai vị Thượng thủ Thinh văn, với đoàn tùy tùng mỗi vị năm trăm tỳ khưu, trong khi đang du hành qua các miền quê, đã đến thành Kimila. Rohaka, sau khi biết được sự kiện các vị ấy đã đến đó, đã sanh tâm hoan hỷ, đã đi đến gần các vị Trưởng lão, đã đảnh lễ, đã thỉnh mời cho ngày mai, và vào ngày thứ hai, sau khi đã làm cho các vị Trưởng lão cùng với đoàn tùy tùng được thỏa mãn với vật thực loại cứng và loại mềm cao cấp, đã cùng với vợ con lắng nghe bài pháp do các vị ấy thuyết giảng, và trong khi an trú vào lời giáo huấn của các vị ấy, đã quy y Tam bảo, đã thọ trì năm giới. Còn người vợ của ông, vào các ngày mùng tám, mười bốn, rằm, và các ngày Bố-tát đặc biệt, đã thực hành ngày Bố-tát, và đặc biệt đã trở nên người thành tựu giới hạnh và tư cách, và được chư thiên thương tưởng. Và chính nhờ lòng thương tưởng của chư thiên ấy, sau khi đã xóa bỏ lời vu khống sai trái giáng xuống mình, do có giới hạnh và tư cách vô cùng trong sạch, cô ấy đã trở nên người có danh tiếng lan rộng trong thế gian.

Sā hi sayaṃ kimilanagare ṭhitā attano sāmikassa vaṇijjāvasena takkasilāyaṃ vasantassa, ussavadivase sahāyehi ussāhitassa nakkhattakīḷācitte uppanne gharadevatāya attano dibbānubhāvena taṃ tattha netvā sāmikena saha yojitā teneva samāgamena patiṭṭhitagabbhā hutvā devatāya kimilanagaraṃ paṭinītā, anukkamena gabbhinibhāve pākaṭe jāte sassuādīhi ‘‘aticārinī’’ti āsaṅkitā, tāya eva devatāya attano ānubhāvena gaṅgāmahoghe kimilanagaraṃ ottharante viya upaṭṭhāpite attano patibbatābhāvasaṃsūcakena saccādhiṭṭhānapubbakena sapathena vātavegasamuṭṭhitavīcijālaṃ gaṅgāmahoghaṃ attano upari āpatitaṃ āyassañca nivattetvā, sāmikena samāgatāpi tena pubbe sassuādīhi viya āsaṅkitā takkasilāyaṃ tena dinnaṃ nāmamudditaṃ saññāṇañca appentī, taṃ āsaṅkaṃ niraṃkatvā bhattuno ñātijanassa [Pg.99] ca mahājanassa ca sambhāvanīyā jātā. Tena vuttaṃ ‘‘suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosī’’ti.

Thật vậy, chính nàng, trong khi đang ở tại thành Kimilā, còn chồng của nàng đang cư ngụ tại Takkasilā vì việc buôn bán, vào một ngày lễ hội, khi tâm ý muốn vui chơi lễ hội khởi lên do được bạn bè khuyến khích, đã được vị gia thần dùng thần lực của mình đưa đến nơi ấy và cho đoàn tụ với chồng. Chính nhờ sự gặp gỡ ấy, nàng đã thọ thai rồi được vị thần đưa trở về thành Kimilā. Tuần tự, khi việc mang thai trở nên rõ ràng, nàng bị mẹ chồng và những người khác nghi ngờ là 'kẻ ngoại tình'. Khi ấy, chính vị thần ấy đã dùng thần lực của mình tạo ra trận đại hồng thủy của sông Gaṅgā dường như nhấn chìm thành Kimilā. Bằng lời thề có sự chú nguyện chân thật làm khởi đầu, vốn chỉ rõ tình trạng貞 tiết của mình, nàng đã làm cho trận đại hồng thủy của sông Gaṅgā với những ngọn sóng dâng cao do sức gió đang ập xuống trên mình và cả sự ô danh được đẩy lui. Dù đã đoàn tụ với chồng, nàng vẫn bị người ấy nghi ngờ giống như mẹ chồng và những người khác trước đây. Nàng đã trình ra chiếc nhẫn có khắc tên và vật làm tin mà người ấy đã trao tại Takkasilā, xóa tan sự nghi ngờ ấy, và đã trở thành người được chồng, thân quyến và đại chúng kính trọng. Do đó, có lời nói rằng: 'Do có giới hạnh và tư cách hoàn toàn trong sạch, nàng đã trở thành người có danh tiếng vang lừng trên đời'.

Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppannā. Atha bhagavati sāvatthito tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinne, devaparisāya ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnāya bhadditthīpi upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā dasasahassilokadhātūsu sannipatitāya devabrahmaparisāya majjhe tāya devatāya katapuññakammaṃ pucchanto –

Vào một thời gian sau, nàng mệnh chung và sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Sau đó, khi Đức Thế Tôn từ Sāvatthī đi đến cõi trời Tāvatiṃsa và đang ngự trên tảng đá Paṇḍukambala dưới gốc cây Pāricchattaka, và khi hội chúng chư thiên đã đến gần, đảnh lễ Đức Thế Tôn và ngồi xuống một bên, thiên nữ Bhadditthī cũng đã đến gần, đảnh lễ và đứng một bên. Khi ấy, Đức Thế Tôn, ở giữa hội chúng chư thiên và phạm thiên đã tụ hội từ mười ngàn thế giới, trong khi hỏi về phước nghiệp đã làm của vị thiên nữ ấy, đã nói:

206.

206.

‘‘Nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā;

Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ, kiñjakkhaparivāritā.

“Màu xanh, màu vàng, và màu đen, màu đỏ sậm rồi màu đỏ tươi; được bao quanh bởi nhị hoa, của những màu sắc đa dạng.

207.

207.

‘‘Mandāravānaṃ pupphānaṃ, mālaṃ dhāresi muddhani;

Nayime aññesu kāyesa, rukkhā santi sumedhase.

“Nàng mang trên đầu vòng hoa Mandārava; hỡi người có trí tuệ tốt đẹp, những cây này không có ở các cõi khác.

208.

208.

‘‘Kena kāyaṃ upapannā, tāvatiṃsaṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – āha;

“Hỡi thiên nữ lừng danh, do (nghiệp) nào nàng sanh vào cõi Tāvatiṃsa này? Được hỏi, hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?” – Ngài đã nói;

206-7. Tattha nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitāti ettha ca-saddo vuttatthasamuccayo, so nīlā ca pītā cātiādinā paccekaṃ yojetabbo. Athāti aññatthe nipāto. Tena odātādike avuttavaṇṇe saṅgaṇhāti. Iti-saddo luttaniddiṭṭho veditabbo. Ca-saddo vā avuttatthasamuccayo. Athāti iti-saddatthe nipāto. Uccāvacānaṃ vaṇṇānanti ettha uccāvacānanti vibhattiyā alopo daṭṭhabbo, uccāvacavaṇṇānaṃ nānāvidhavaṇṇānanti attho. Vaṇṇānanti vā vaṇṇavantānaṃ. Kiñjakkhaparivāritāti kiñjakkhehi parivāritānaṃ. Sāmiatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nīlā ca pītā ca kāḷā ca mañjiṭṭhā ca lohitā ca atha aññe odātādayo cāti imesaṃ vasena uccāvacavaṇṇānaṃ tathābhūtehiyeva kiñjakkhehi kesarehi parivāritānaṃ vicittasaṇṭhānāditāya vā uccāvacānaṃ yathāvuttavaṇṇavantānaṃ mandāravarukkhasambhūtatāya mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ tehi kataṃ mālāguṇaṃ tvaṃ devate attano sīse dhāresi piḷandhasīti.

206-7. Trong các câu kệ ấy, ở câu 'nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā', từ 'ca' có nghĩa là tập hợp những điều đã được nói; nó nên được kết hợp riêng lẻ với mỗi từ, như 'nīlā ca', 'pītā ca', v.v. 'Atha' là một tiểu từ có nghĩa khác. Do đó, nó bao gồm các màu sắc chưa được nói đến như màu trắng, v.v. Từ 'iti' nên được hiểu là đã bị lược bỏ. Hoặc, từ 'ca' có nghĩa là tập hợp những điều chưa được nói. 'Atha' là một tiểu từ có nghĩa của từ 'iti'. Trong câu 'Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ', nên thấy rằng biến cách vị ngữ không bị lược bỏ trong 'uccāvacānaṃ'; có nghĩa là 'của những màu sắc đa dạng, nhiều loại'. Hoặc 'vaṇṇānaṃ' có nghĩa là 'của những vật có màu sắc'. 'Kiñjakkhaparivāritā' có nghĩa là 'của những vật được bao quanh bởi nhị hoa'. Đây là cách dùng sở hữu cách trong ý nghĩa của chủ cách. Điều này có nghĩa là: hỡi thiên nữ, nàng mang, nàng trang điểm trên đầu của mình vòng hoa, một tràng hoa được kết bằng những đóa hoa Mandārava, do được sinh ra từ cây Mandārava quý báu, có nhiều màu sắc đa dạng do những màu này: màu xanh, màu vàng, màu đen, màu đỏ sậm, màu đỏ tươi, và cả những màu khác như màu trắng, v.v., được bao quanh bởi chính những nhị hoa, phấn hoa như vậy, hoặc có hình dạng đa dạng, v.v., có những màu sắc đã được nói đến.

Yato [Pg.100] rukkhato tāni pupphāni, tesaṃ visesavaṇṇatāya anaññasādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’’ti vuttaṃ. Tattha imeti yathāvuttavaṇṇasaṇṭhānādiyuttā pupphavanto rukkhā na santīti yojanā. Kāyesūti devanikāyesu. Sumedhaseti sundarapaññe.

Để chỉ ra tính chất độc đáo do màu sắc đặc biệt của những đóa hoa sinh ra từ các cây ấy, câu 'những cây này không có ở các cõi khác, hỡi người có trí tuệ tốt đẹp' đã được nói. Ở đây, cách kết hợp là: 'những cây có hoa, có màu sắc và hình dạng, v.v. như đã nói, không có (ở các cõi khác)'. 'Kāyesu' có nghĩa là 'trong các cõi trời'. 'Sumedhase' có nghĩa là 'hỡi người có trí tuệ tốt đẹp'.

Tattha nīlāti indanīlamahānīlādimaṇiratanānaṃ vasena nīlobhāsā. Pītāti puppharāgakakketanapulakādimaṇiratanānañceva siṅgīsuvaṇṇassa ca vasena pītobhāsā. Kāḷāti asmakaupalakādimaṇiratanānaṃ vasena kaṇhobhāsā. Mañjiṭṭhāti jotirasagomuttakagomedakādimaṇiratanānaṃ vasena mañjiṭṭhobhāsā. Lohitāti padumarāgalohitaṅkapavāḷaratanādīnaṃ vasena lohitobhāsā. Keci pana nīlādipadāni ‘‘rukkhā’’ti iminā ‘‘nīlā rukkhā’’tiādinā yojetvā vadanti. Rukkhāpi hi nīlādivaṇṇehi pupphehi sañchannattā nīlādiyogato nīlādivohāraṃ labhantīti tehi ‘‘nīlā…pe… lohitā…pe… nayime aññesu kāyesu rukkhā santi sumedhaseti, yato tvaṃ uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ kiñjakkhaparivāritānaṃ mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhāresī’’ti yojanā kātabbā. Tattha yathādiṭṭhe vaṇṇavisesayutte pupphe kittetvā tesaṃ asādhāraṇabhāvadassanena rukkhānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ paṭhamanayo, rukkhānaṃ asādhāraṇabhāvadassanena pupphānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ dutiyanayo. Paṭhamanaye vaṇṇādayo sarūpena gahitā, dutiyanaye nissayamukhenāti ayametesaṃ viseso.

Ở đây, 'nīlā' (màu xanh) là có ánh sáng màu xanh do các loại bảo thạch như ngọc indanīla, mahānīla, v.v. 'Pītā' (màu vàng) là có ánh sáng màu vàng do các loại bảo thạch như ngọc puppharāga, kakketana, pulaka, v.v. và cả vàng siṅgī. 'Kāḷā' (màu đen) là có ánh sáng màu đen do các loại bảo thạch như asmakaupalaka, v.v. 'Mañjiṭṭhā' (màu đỏ sậm) là có ánh sáng màu đỏ sậm do các loại bảo thạch như jotirasa, gomuttaka, gomedaka, v.v. 'Lohitā' (màu đỏ tươi) là có ánh sáng màu đỏ tươi do các loại bảo thạch như padumarāga, lohitaṅka, san hô, v.v. Tuy nhiên, một số vị kết hợp các từ 'nīlā', v.v. với từ 'rukkhā' và nói là 'những cây màu xanh', v.v. Thật vậy, ngay cả những cái cây, do được bao phủ bởi những đóa hoa có màu xanh, v.v., cũng được gọi là 'màu xanh', v.v. do sự liên kết với màu xanh, v.v. Do đó, theo họ, nên kết hợp như sau: 'Những cây màu xanh... màu đỏ... những cây này không có ở các cõi khác, hỡi người có trí tuệ tốt đẹp, từ đó nàng mang vòng hoa Mandārava có nhiều màu sắc đa dạng, được bao quanh bởi nhị hoa'. Trong hai cách giải thích đó, cách thứ nhất là: sau khi tán thán những đóa hoa có màu sắc đặc biệt như đã thấy, chỉ ra tính chất riêng biệt của các cây bằng cách chỉ ra tính chất độc đáo của những đóa hoa ấy. Cách thứ hai là: chỉ ra tính chất riêng biệt của những đóa hoa bằng cách chỉ ra tính chất độc đáo của các cây. Trong cách thứ nhất, các màu sắc, v.v. được hiểu theo đúng bản chất của chúng; trong cách thứ hai, chúng được hiểu thông qua vật nương tựa. Đây là sự khác biệt giữa chúng.

208. Kenāti kena puññakammena, kāyaṃ tāvatiṃsanti yojanā. Pucchitācikkhāti pucchitā tvaṃ ācikkha kathehi.

208. 'Kena' có nghĩa là 'do phước nghiệp nào'; cách kết hợp là '(sanh vào) cõi Tāvatiṃsa này'. 'Pucchitācikkha' có nghĩa là 'được hỏi, nàng hãy nói, hãy kể'.

Evaṃ bhagavatā pucchitā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Được Đức Thế Tôn hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy đã giải đáp bằng những câu kệ này:

209.

209.

‘‘Bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

“Người ta biết con là Bhadditthikā, một nữ cận sự tại Kimilā, có đầy đủ đức tin và giới hạnh, luôn luôn hoan hỷ trong sự chia sẻ.

210.

210.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

‘Y phục và vật thực, trú xứ và đèn đuốc; tôi đã cúng dường đến những bậc ngay thẳng, với tâm ý trong sạch.

211.

211.

‘‘Cātuddasiṃ [Pg.101] pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

‘Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám của mỗi nửa tháng; và vào những ngày đặc biệt của kỳ Bố-tát, (tôi đã thọ trì Bố-tát) được thành tựu trọn vẹn với tám chi.

212.

212.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

‘Tôi đã thọ trì Bố-tát, luôn thu thúc trong các giới; nhờ sự tự chế và sự chia sẻ, tôi được ở trong thiên cung này.

213.

213.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

‘Tôi đã từ bỏ sát sanh, tự chế trong lời nói dối; xa lìa việc trộm cắp, tà hạnh, và uống rượu.

214.

214.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, appamādavihārinī;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

‘Tôi ưa thích trong năm học giới, thông suốt các Thánh đế; là nữ cận sự của bậc có Mắt, sống không buông lung; đã tạo nơi ở, đã làm các công đức, sau khi mệnh chung từ đó, tôi tự mình tỏa sáng, dạo chơi trong vườn Nandana.

215.

215.

‘‘Bhikkhū cāhaṃ paramahitānukampake, abhojayiṃ tapassiyugaṃ mahāmuniṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

‘Và tôi đã cúng dường vật thực đến các vị Tỳ-khưu, những vị có lòng bi mẫn vì lợi ích tối thượng, đến cặp đôi khổ hạnh, bậc Đại Mâu-ni; đã tạo nơi ở, đã làm các công đức, sau khi mệnh chung từ đó, tôi tự mình tỏa sáng, dạo chơi trong vườn Nandana.

216.

216.

‘‘Aṭṭhaṅgikaṃ aparimitaṃ sukhāvahaṃ, uposathaṃ satatamupāvasiṃ ahaṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandana’’nti.

‘Tôi đã thường xuyên thọ trì Bố-tát tám chi, mang lại hạnh phúc vô lượng; đã tạo nơi ở, đã làm các công đức, sau khi mệnh chung từ đó, tôi tự mình tỏa sáng, dạo chơi trong vườn Nandana.’

209-214. Tattha bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikāti ācārasampattiyā saccakiriyāya ubbattamānamahoghanivattanena akhaṇḍasīlāti sañjātanicchayā bhaddā sundarā ayaṃ itthī, tasmā ‘‘bhadditthikā upāsikā’’ti ca maṃ kimilanagaravāsino jāniṃsu. Saddhā sīlena sampannātiādi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

209-214. Ở đây, (câu) ‘bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā’ (dân chúng ở Kimilā đã biết đến tôi là nữ thiện nhân) có nghĩa là: Do sự thành tựu về hạnh kiểm, do hành động chân thật làm cho dòng nước lớn đang dâng lên phải rút lui, do là người có giới không bị sứt mẻ, nên họ đã có quyết định chắc chắn rằng: ‘Người phụ nữ này là bhaddā (thiện lành), là sundarā (tốt đẹp).’ Do đó, dân chúng ở thành Kimilā đã biết đến tôi là ‘nữ cận sự Bhadditthikā.’ Các câu bắt đầu bằng ‘Saddhā sīlena sampannā’ (thành tựu tín và giới) đã được giải thích theo phương pháp đã nêu ở dưới, nên ý nghĩa đã rõ ràng.

Apica ‘‘saddhā’’ti iminā saddhādhanaṃ, ‘‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’’ti iminā cāgadhanaṃ[Pg.102], ‘‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ…pe… pañcasikkhāpade ratā’’ti iminā sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanañca, ‘‘ariyasaccāna kovidā’’ti iminā sutadhanaṃ paññādhanañca dassitanti sā attano sattavidhaariyadhanapaṭilābhaṃ. ‘‘Upāsikā cakkhumato…pe… anuvicarāmi nandana’’nti iminā tassa diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ vibhāveti. Tattha katāvāsāti nipphāditasucaritāvāsā. Sucaritakammañhi tadatte āyatiñca sukhāvāsahetutāya ‘‘sukhavihārassa āvāso’’ti vuccati. Tenāha ‘‘katakusalā’’ti.

Lại nữa, qua từ ‘saddhā’ (có đức tin), tài sản đức tin được chỉ ra. Qua câu ‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’ (thích thú trong sự chia sẻ, đã cúng dường y phục, vật thực, trú xứ, và đèn đuốc đến những bậc ngay thẳng với tâm trong sạch), tài sản bố thí được chỉ ra. Qua câu ‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ… cho đến… pañcasikkhāpade ratā’ (thành tựu giới hạnh, vào ngày mười bốn, ngày rằm… cho đến… ưa thích trong năm học giới), tài sản giới, tài sản tàm, và tài sản quý được chỉ ra. Qua câu ‘ariyasaccāna kovidā’ (thông suốt các Thánh đế), tài sản văn và tài sản tuệ được chỉ ra. Như vậy, vị ấy đã chỉ ra sự chứng đắc bảy loại Thánh tài của mình. Qua câu ‘Upāsikā cakkhumato… cho đến… anuvicarāmi nandanaṃ’ (là nữ cận sự của bậc có Mắt… cho đến… tôi dạo chơi trong vườn Nandana), vị ấy làm sáng tỏ quả báo trong hiện tại và trong tương lai của các tài sản ấy. Ở đây, ‘katāvāsā’ có nghĩa là người đã tạo ra nơi ở là thiện hạnh. Thật vậy, thiện nghiệp được gọi là ‘nơi ở để an trú hạnh phúc’ vì là nhân cho sự an trú hạnh phúc trong hiện tại và trong tương lai. Do đó, ngài nói ‘katakusalā’ (người đã tạo các công đức).

215. Pubbe anāmasitakhettavisesaṃ attano dānamayaṃ puññaṃ vatvā idāni tassa āyatanagatataṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhū cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhikkhūti anavasesabhinnakilesatāya bhikkhū. Paramahitānukampaketi paramaṃ ativiya diṭṭhadhammikādinā hitena anuggāhake. Abhojayinti paṇītena bhojanena bhojesiṃ. Tapassiyuganti uttamena tapasā sabbakilesamalaṃ tāpetvā samucchinditvā ṭhitattā tapassibhūtaṃ yugaṃ. Mahāmuninti tato eva mahāisibhūtaṃ, mahato vā attano visayassa mahanteneva ñāṇena munanato paricchindanato mahāmuniṃ. Sabbametaṃ dve aggasāvake sandhāya vadati.

215. Trước đây, sau khi nói về phước báu bố thí của mình đối với ruộng phước không xác định, bây giờ để chỉ ra sự tăng trưởng của phước báu ấy, câu bắt đầu bằng ‘bhikkhū cā’ (và các vị Tỳ-khưu) đã được nói đến. Ở đây, ‘bhikkhū’ là Tỳ-khưu do đã phá tan các phiền não không còn dư sót. ‘Paramahitānukampake’ (những vị có lòng bi mẫn vì lợi ích tối thượng) có nghĩa là những vị gia hộ bằng lợi ích tối thượng, tức là lợi ích trong hiện tại và các lợi ích khác. ‘Abhojayiṃ’ (tôi đã cúng dường) có nghĩa là tôi đã cúng dường bằng vật thực hảo hạng. ‘Tapassiyugaṃ’ (cặp đôi khổ hạnh) có nghĩa là cặp đôi đã trở thành những người khổ hạnh do đã đốt cháy, đoạn trừ và đứng vững trước mọi cấu uế phiền não bằng khổ hạnh tối thượng. ‘Mahāmuniṃ’ (bậc Đại Mâu-ni) có nghĩa là do đó đã trở thành bậc Đại ẩn sĩ, hoặc là bậc Đại Mâu-ni do thấu triệt, phân định đối tượng vĩ đại của mình bằng trí tuệ vĩ đại. Tất cả những điều này được nói đến để ám chỉ hai vị Thượng thủ Thinh văn.

216. Aparimitaṃ sukhāvahanti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ti (ma. ni. 3.255) vacanato bhagavatopi vacanapathātītaparimāṇarahitasukhanibbattakaṃ attano vā ānubhāvena aparimitasukhāvahaṃ sukhassa āvahanakaṃ. Satatanti sabbakālaṃ. Taṃ taṃ uposatharakkhaṇadivasaṃ ahāpetvā, taṃ taṃ vā uposatharakkhaṇadivasaṃ akhaṇḍaṃ katvā paripuṇṇaṃ katvā satataṃ vā sabbakālaṃ sukhāvahanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

216. Cụm từ ‘Aparimitaṃ sukhāvahaṃ’ (mang lại hạnh phúc vô lượng) được nói mà không có sự lược bỏ âm mũi (anunāsika). Theo lời dạy của Đức Thế Tôn: ‘Này các Tỳ-khưu, không dễ gì dùng lời nói để diễn tả được các cõi trời an vui đến mức nào,’ (việc này) tạo ra hạnh phúc vượt ngoài con đường ngôn ngữ của Đức Thế Tôn, hoặc tạo ra lợi ích và hạnh phúc vô lượng. Hoặc, do oai lực của chính mình, (việc này) mang lại hạnh phúc vô lượng, là thứ mang đến hạnh phúc. ‘Satataṃ’ (thường xuyên) có nghĩa là mọi lúc, không bỏ sót ngày giữ Bố-tát nào, hoặc là thực hành vào mỗi ngày giữ Bố-tát một cách không gián đoạn, làm cho trọn vẹn. Hoặc, (việc này) thường xuyên, mọi lúc mang lại hạnh phúc. Đây là cách kết hợp (ý nghĩa). Phần còn lại theo phương pháp đã nói ở dưới.

Atha bhagavā mātudevaputtappamukhānaṃ dasasahassilokadhātuvāsīnaṃ devabrahmasaṅghānaṃ tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhadditthivimānaṃ bhikkhūnaṃ desesi. Sā desanā sampattaparisāya sātthikā ahosīti.

Sau đó, Đức Thế Tôn, sau khi thuyết giảng A-tỳ-đạt-ma Tạng trong ba tháng cho chúng hội chư thiên và Phạm thiên cư ngụ trong mười ngàn thế giới, với Mātudevaputta (Thiên tử Mẹ) làm vị đứng đầu, đã trở về cõi người và thuyết giảng câu chuyện Thiên cung Bhadditthi cho các vị Tỳ-khưu. Bài pháp thoại ấy đã mang lại lợi ích cho hội chúng có mặt.

Bhadditthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung của Bhadditthi đã kết thúc.

6. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā

6. Phần giải về Thiên cung của Soṇadinnā

Abhikkantena [Pg.103] vaṇṇenāti soṇadinnāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nāḷandāyaṃ soṇadinnā nāma ekā upāsikā saddhā pasannā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahantī suvisuddhaniccasīlā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathampi upavasati. Sā dhammasavanasappāyaṃ paṭilabhitvā upanissayasampannatāya catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhantī sotāpannā ahosi. Atha aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

Câu chuyện Thiên cung của Soṇadinnā bắt đầu bằng câu ‘Abhikkantena vaṇṇena’ (Với dung sắc thù thắng). Nguồn gốc của câu chuyện này là gì? Khi Đức Thế Tôn đang an trú tại tu viện Jetavana ở Sāvatthī. Vào thời ấy, tại Nāḷandā, có một nữ cận sự tên là Soṇadinnā, có đức tin, lòng tịnh tín, đã kính cẩn phục vụ các vị Tỳ-khưu bằng bốn món vật dụng, giữ gìn thường giới rất trong sạch và cũng thọ trì Bố-tát thành tựu tám chi. Vị ấy, sau khi có được cơ hội thích hợp để nghe pháp, do có duyên lành đầy đủ, đã tu tập đề mục nghiệp xứ về Tứ đế và trở thành bậc Dự lưu. Sau đó, bị một căn bệnh nào đó hành hạ, bà đã mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Ba mươi ba. Tôn giả Mahāmoggallāna đã hỏi vị thiên nữ ấy –

217.

217.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

‘Này thiên nữ, nàng đứng đó với dung sắc thù thắng, tỏa sáng khắp mọi phương, như sao Hôm vậy.

218.

218.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

‘Do đâu nàng có dung sắc như vậy? Do đâu nàng thành tựu được điều này ở đây? Và do đâu các tài sản làm hài lòng tâm ý lại sanh khởi cho nàng?

219.

219.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Tôi xin hỏi nàng, hỡi thiên nữ có đại oai lực, khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?’ –

Imāhi tīhi gāthāhi paṭipucchi.

đã hỏi lại bằng ba bài kệ này.

220.

220.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được đặt ra, về nghiệp nào đã cho quả này.’

221-226.

221-226.

‘‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu…pe… gotamassa yasassino.

‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu… (cho đến)… gotamassa yasassino.’

227.

227.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Tena metādiso vaṇṇo… (cho đến)… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’ti.

Devatā byākāsi. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Vị thiên nữ đã giải đáp. Tất cả điều ấy hoàn toàn theo phương pháp đã được trình bày ở phần trước.

Soṇadinnāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Soṇadinnā đã kết thúc.

7.Uposathāvimānavaṇṇanā

7. Phần giải thích về thiên cung Uposathā

Abhikkantena [Pg.104] vaṇṇenāti uposathāvimānaṃ. Idha aṭṭhuppattiyaṃ sākete uposathā nāma ekā upāsikāti ayameva viseso, sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

Câu chuyện bắt đầu bằng ‘Abhikkantena vaṇṇena’ là thiên cung Uposathā. Trong phần sự tích ở đây, chỉ có chi tiết này là khác biệt: ‘Tại Sāketa, có một nữ cận sự tên là Uposathā.’ Phần còn lại tương tự như câu chuyện thiên cung liền trước. Do đó, đã được nói rằng –

229-231.

229-231.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘Abhikkantena vaṇṇena… (cho đến)… Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’ti.

232.

232.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Sā devatā attamanā… (cho đến)… yassa kammassidaṃ phalaṃ’.

233-238.

233-238.

‘‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā…pe…Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā… (cho đến)… Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.’

239.

239.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Tena metādiso vaṇṇo… (cho đến)… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’ti.

Devatā byākāsi. Puna attano ekaṃ dosaṃ dassentī –

Vị thiên nữ đã giải đáp. Lại nữa, trong khi trình bày một lỗi lầm của mình, vị ấy đã nói –

241.

241.

‘‘Abhikkhaṇaṃ nandanaṃ sutvā, chando me udapajjatha;

Tattha cittaṃ paṇidhāya, upapannāmhi nandanaṃ.

‘Do thường xuyên nghe về vườn Nandana, ước muốn đã khởi lên trong tôi; hướng tâm đến nơi ấy, tôi đã được sanh vào vườn Nandana.’

242.

242.

‘‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Hīne cittaṃ paṇidhāya, sāmhi pacchānutāpinī’’ti. – dve gāthā abhāsi;

‘Tôi đã không làm theo lời dạy của Bậc Đạo Sư, Đức Phật, quyến thuộc của mặt trời; do đã hướng tâm đến điều thấp kém, nay tôi là người có sự hối hận về sau.’ – Vị ấy đã nói hai câu kệ.

233. Tattha uposathāti maṃ aññaṃsūti ‘‘uposathā’’ti iminā nāmena maṃ manussā jāniṃsu. Sāketāyanti sāketanagare.

233. Trong các câu kệ ấy, cụm từ ‘uposathāti maṃ aññaṃsu’ có nghĩa là: ‘Loài người đã biết tôi với tên gọi là Uposathā.’ Cụm từ ‘sāketāyaṃ’ có nghĩa là: ‘tại thành Sāketa.’

241. Abhikkhaṇanti abhiṇhaṃ. Nandanaṃ sutvāti ‘‘tāvatiṃsabhavane nandanavanaṃ nāma edisañca edisañcā’’ti tattha nānāvidhaṃ dibbasampattiṃ sutvā. Chandoti tannibbattakapuññakammassa kāraṇabhūto kusalacchando, tatrūpapattiyā patthanābhūto taṇhāchando vā. Udapajjathāti uppajjittha. Tatthāti tāvatiṃsabhavane, nandanāpadesenapi hi taṃ devalokaṃ vadati. Upapannāmhīti uppannā nibbattā amhi.

241. ‘Abhikkhaṇaṃ’ là thường xuyên. ‘Nandanaṃ sutvā’ là sau khi nghe về các loại tài sản chư thiên khác nhau ở nơi ấy rằng: ‘Ở cõi trời Tāvatiṃsa, có khu vườn tên là Nandana như thế này và như thế này.’ ‘Chando’ là thiện dục làm nhân cho phước nghiệp tạo ra điều ấy, hoặc là tham dục làm sự mong mỏi được sanh vào nơi ấy. ‘Udapajjatha’ là đã khởi lên. ‘Tattha’ là ở cõi trời Tāvatiṃsa; vì quả thực, cõi trời ấy cũng được nói đến qua sự chỉ định về vườn Nandana. ‘Upapannāmhi’ là tôi đã sanh, đã hiện hữu.

242. Nākāsiṃ [Pg.105] satthu vacananti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ vaṇṇemī’’tiādinā (a. ni. 1.320-321) satthārā vuttavacanaṃ na kariṃ, bhavesu chandarāgaṃ na pajahinti attho. Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoti sagottatāya vuttaṃ ‘‘buddhassādiccabandhuno’’ti. Atha vā ādiccassa bandhu ādiccabandhu, bhagavā. Taṃ paṭicca tassa ariyāya jātiyā jātattā ādicco vā bandhu etassa orasaputtabhāvatoti ādiccabandhu, bhagavā. Tathā hi vuttaṃ –

242. Cụm từ ‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ’ có nghĩa là: Tôi đã không làm theo lời dạy của Bậc Đạo Sư đã được nói ra bằng những câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta không tán thán sự hiện hữu dù chỉ là nhỏ nhoi,’ tôi đã không từ bỏ tham ái trong các cõi hữu. Mặt trời thuộc dòng họ Gotama, Đức Thế Tôn cũng thuộc dòng họ Gotama, do có cùng dòng họ nên được nói là ‘buddhassādiccabandhuno.’ Hoặc là, quyến thuộc của mặt trời là Ādiccabandhu, tức là Đức Thế Tôn. Do duyên nơi Ngài mà vị ấy (mặt trời) được sanh ra bởi sự sanh cao quý, hoặc mặt trời là quyến thuộc của Ngài do là người con sanh từ ngực, vì thế Ngài là Ādiccabandhu, tức là Đức Thế Tôn. Quả vậy, đã được nói rằng –

‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo;

Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

‘Vị nào là đấng tạo ra ánh sáng trong bóng tối mịt mù, là đấng chiếu diệu, có vầng hào quang, có uy lực rực rỡ; hỡi Rāhu, xin đừng nuốt chửng vị ấy đang đi giữa không trung. Hỡi Rāhu, hãy thả mặt trời, con của tôi ra.’ (saṃ. ni. 1.91);

Hīneti lāmake. Attano bhavābhiratiṃ sandhāya vadati. Sāmhīti sā amhi.

‘Hīne’ là thấp kém. Vị ấy nói nhắm đến sự ưa thích trong cõi hữu của mình. ‘Sāmhi’ là ‘sā amhi’ (tôi là người ấy).

Evaṃ tāya devatāya bhavābhiratinimitte uppannavippaṭisāre pavedite thero bhavassa paricchinnāyubhāvavibhāvanamukhena āyatiṃ manussattabhāve ṭhatvā vaṭṭadukkhassa samatikkamo kātuṃ sukaro, sabbaso khīṇāsavabhāvo nāma mahānisaṃsoti ca samassāsetuṃ –

Khi vị thiên nữ ấy đã trình bày như vậy về sự hối hận đã khởi lên do nhân là sự ưa thích trong cõi hữu, vị trưởng lão, để an ủi rằng: ‘Trong tương lai, khi đã được thân người, việc vượt qua khổ luân hồi là dễ làm, bằng cách làm rõ trạng thái tuổi thọ có giới hạn của cõi hữu; và trạng thái đoạn tận các lậu hoặc một cách hoàn toàn quả là có lợi ích lớn lao,’ đã nói –

243.

243.

‘‘Kīva ciraṃ vimānamhi, idha vacchasuposathe;

Devate pucchitācikkha, yadi jānāsi āyuno’’ti. –

‘Này Uposathā, ở tại thiên cung này, cô sẽ sống được bao lâu? Hỡi thiên nữ, khi được hỏi, xin hãy cho biết, nếu cô biết về tuổi thọ của mình.’ –

Gāthamāha. Puna sā –

(Vị trưởng lão) đã nói câu kệ. Lại nữa, vị ấy (thiên nữ) đã nói –

244.

244.

‘‘Saṭṭhi vassasahassāni, tisso ca vassakoṭiyo;

Idha ṭhatvā mahāmuni, ito cutā gamissāmi;

Manussānaṃ sahabyata’’nti. – āha;

‘Thưa bậc Đại-muni, sau khi sống ở đây sáu mươi ngàn năm và ba trăm triệu năm, từ đây mệnh chung, con sẽ đi đến trạng thái đồng bạn với loài người.’ – vị ấy đã nói.

Puna thero –

Lại nữa, vị trưởng lão –

245.

245.

‘‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi, sambuddhenāsi byākatā;

Sotāpannā visesayi, pahīnā tava duggatī’’ti. –

‘Này Uposathā, cô chớ có sợ hãi, cô đã được Đức Chánh Đẳng Giác thọ ký; là bậc Dự-lưu, cô đã đạt được sự đặc biệt, các đường ác của cô đã được đoạn trừ.’ –

Imāya gāthāya samuttejesi.

Vị trưởng lão đã khích lệ bằng câu kệ này.

243-4. Tattha [Pg.106] kīva ciranti kittakaṃ addhānaṃ. Idhāti imasmiṃ devaloke, idha vā vimānasmiṃ. Āyu noti āyu, noti nipātamattaṃ. Āyuno vā cirācirabhāvaṃ, atha vā yadi jānāsi āyunoti attho. Mahāmunīti theraṃ ālapati.

Trong câu kệ ấy, ‘kīva ciraṃ’ là khoảng thời gian bao lâu. ‘Idha’ là ở cõi trời này, hoặc ở tại thiên cung này. ‘Āyu no’ là ‘āyu’ (tuổi thọ), ‘no’ chỉ là một tiểu từ. Hoặc là, trạng thái dài hay ngắn của tuổi thọ, hoặc là có nghĩa: ‘nếu cô biết về tuổi thọ.’ ‘Mahāmuni’ là gọi vị trưởng lão.

245. Mā tvaṃ uposathe bhāyīti bhadde uposathe tvaṃ mā bhāyi. Kasmā? Yasmā sambuddhenāsi byākatā. Kinti? Sotāpannā visesayīti. Maggaphalasaññitaṃ visesaṃ yātā adhigatā, tasmā pahīnā tava sabbāpi duggatīti imampi visesaṃ yātāti visesayi. Sesaṃ vuttanayameva.

245. ‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi’ là: Này hiền nữ Uposathā, cô chớ có sợ hãi. Tại sao? Bởi vì cô đã được Đức Chánh Đẳng Giác thọ ký. Thọ ký thế nào? Là ‘Sotāpannā visesayi.’ Cô đã đạt đến, đã chứng ngộ sự đặc biệt được gọi là Đạo và Quả, do đó tất cả các đường ác của cô đã được đoạn trừ; cô đã đạt đến sự đặc biệt này, vì thế gọi là ‘visesayi.’ Phần còn lại hoàn toàn theo phương pháp đã được trình bày.

Uposathāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Uposathā đã kết thúc.

8-9. Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā

8-9. Chú giải thiên cung của Niddā và Suniddā

Aṭṭhamanavamavimānāni rājagahanidānāni. Aṭṭhuppattiyaṃ yathākkamaṃ ‘‘niddā nāma upāsikā…pe… gotamassa yasassino. Tena metādiso vaṇṇo…pe… suniddā nāma upāsikā’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tathā hi ekaccesu potthakesu pāḷi peyyālavasena ṭhapitāti. Tena vuttaṃ –

Các thiên cung thứ tám và thứ chín có khởi nguyên ở thành Rājagaha. Về sự phát sanh câu chuyện, theo thứ tự nên được nói rằng: “Nữ cận sự tên là Niddā… (v.v.)… của đức Gotama, bậc có danh tiếng. Do đó, dung sắc của tôi như thế này… (v.v.)… nữ cận sự tên là Suniddā.” Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói. Ngay cả trong các kệ ngôn cũng không có gì mới. Thật vậy, trong một số sách, bản Pāḷi được đặt dưới dạng tỉnh lược. Do đó, đã được nói rằng –

246.

246.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Với dung sắc thù thắng… (v.v.)… và dung sắc của ngài chiếu sáng khắp mọi phương.”

247.

247.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là quả của nghiệp nào.”

248.

248.

‘‘Niddāti mamaṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

“Họ biết tôi là Niddā, một nữ cận sự ở thành Rājagaha… (v.v.)… của đức Gotama, bậc có danh tiếng.

256.

256.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đó, dung sắc của tôi như thế này… (v.v.)… và dung sắc của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

258.

258.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Với dung sắc thù thắng… (v.v.)… chiếu sáng khắp mọi phương.”

261.

261.

‘‘Sā [Pg.107] devatā attamanā…pe….

“Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)….

262.

262.

‘‘Suniddāti maṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

“Họ biết tôi là Suniddā, một nữ cận sự ở thành Rājagaha… (v.v.)… của đức Gotama, bậc có danh tiếng.

268.

268.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đó, dung sắc của tôi như thế này… (v.v.)… và dung sắc của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về thiên cung của Niddā và Suniddā đã kết thúc.

10. Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

10. Chú giải thiên cung của vị nữ thí chủ dâng vật thực (thứ nhất)

Abhikkantena vaṇṇenāti bhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena uttaramadhurāyaṃ aññatarā itthī khīṇāyukā hoti apāye uppajjanārahā. Bhagavā paccūsavelāyaṃ mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ itthiṃ apāye uppajjanārahaṃ disvā mahākaruṇāya sañcoditamānaso taṃ sugatiyaṃ patiṭṭhāpetukāmo eko adutiyo madhuraṃ agamāsi. Gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya bahinagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tena samayena sā itthī gehe āhāraṃ sampādetvā ekamante paṭisāmetvā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gantvā nhāyitvā ghaṭena udakaṃ gahetvā attano gehaṃ gacchantī antarāmagge bhagavantaṃ passitvā ‘‘api, bhante, piṇḍo laddho’’ti vatvā ‘‘labhissāmī’’ti ca bhagavatā vutte aladdhabhāvaṃ ñatvā ghaṭaṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, piṇḍapātaṃ dassāmi, adhivāsethā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Sā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā paṭhamataraṃ gantvā sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā bhagavato pavesanaṃ udikkhamānā aṭṭhāsi. Bhagavā gehaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Atha sā bhagavantaṃ bhojesi. Bhagavā katabhattakicco onītapattapāṇī tassā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā anumodanaṃ sutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentī yāva cakkhupathasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahantī namassamānā aṭṭhāsi. Sā [Pg.108] katipayadivasātikkameneva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

(Câu chuyện về) thiên cung của vị nữ thí chủ dâng vật thực (bắt đầu bằng) ‘Abhikkantena vaṇṇena’. Sự phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc ấy, ở thành Uttaramadhurā, có một người phụ nữ kia mạng sống đã cạn kiệt, đáng phải sanh vào cõi dữ. Đức Thế Tôn, vào lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi đại bi định, trong khi quán sát thế gian, đã nhìn thấy người phụ nữ ấy đáng phải sanh vào cõi dữ, với tâm được lòng đại bi thôi thúc, mong muốn an lập bà vào thiện thú, đã một mình không có người thứ hai đi đến Madhurā. Sau khi đến nơi, vào buổi sáng, Ngài đắp y, mang y bát, và đi vào ngoại thành để khất thực. Vào lúc ấy, người phụ nữ kia sau khi chuẩn bị đồ ăn ở nhà, cất giữ ở một nơi, đã lấy ghè đi đến bến nước, tắm xong, lấy nước vào ghè, trong khi đang đi về nhà mình, đã nhìn thấy Đức Thế Tôn ở giữa đường và nói: “Bạch ngài, ngài đã nhận được vật thực chưa?” và khi Đức Thế Tôn nói: “Ta sẽ nhận được,” bà biết rằng Ngài chưa nhận được, bèn đặt ghè nước xuống, đi đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ và nói: “Bạch ngài, con sẽ dâng vật thực khất thực, xin ngài hãy nhận lời.” Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng sự im lặng. Bà ấy, biết được sự nhận lời của Đức Thế Tôn, đã đi trước, tại một nơi đã được tưới nước và quét dọn, đã trải chỗ ngồi và đứng chờ đợi sự đi vào của Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đi vào nhà và ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được trải sẵn. Sau đó, bà đã dâng vật thực lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, sau khi đã thọ thực xong, tay đã rời khỏi bát, đã thuyết pháp tùy hỷ cho bà rồi ra đi. Bà ấy, sau khi nghe pháp tùy hỷ, cảm nhận được hỷ và lạc không ít, đã đứng đảnh lễ, không rời bỏ niềm hỷ lạc với đức Phật là đối tượng, cho đến khi Ngài đi khuất tầm mắt. Bà ấy, chỉ sau vài ngày trôi qua, đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba, và một ngàn thiên nữ đã trở thành đoàn tùy tùng của vị ấy. Ngài trưởng lão Mahāmoggallāna đã (hỏi) vị ấy –

270.

270.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… osadhī viya tārakā.

“Với dung sắc thù thắng… (v.v.)… như sao Hôm.

271.

271.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi pucchi;

“Do đâu ngài có dung sắc như vậy… (v.v.)… và dung sắc của ngài chiếu sáng khắp mọi phương?” – đã hỏi bằng các kệ ngôn;

273.

273.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là quả của nghiệp nào.”

274.

274.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā,Purimāya jātiyā manussaloke.

“Khi là người giữa loài người, trong kiếp trước ở thế giới loài người.

275.

275.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhikkhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“Con đã thấy bậc Giác Ngộ không còn bụi bẩn, tâm trong sáng không vẩn đục; với tâm tín thành, con đã dâng vật thực đến vị ấy bằng chính đôi tay của mình.

276.

276.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do đó, dung sắc của tôi như thế này… (v.v.)… và dung sắc của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.” –

Devatā byākāsi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

Vị thiên nữ đã trả lời. Toàn bộ phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng vì đã theo phương pháp được nói ở trước.

Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về thiên cung của vị nữ thí chủ dâng vật thực (thứ nhất) đã kết thúc.

11. Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

11. Chú giải thiên cung của vị nữ thí chủ dâng vật thực (thứ hai)

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyabhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tattha aññatarā itthī saddhā pasannā aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano gehaṃ pavesetvā bhojanaṃ adāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

(Câu chuyện về) thiên cung thứ hai của vị nữ thí chủ dâng vật thực (bắt đầu bằng) ‘Abhikkantena vaṇṇena’. Sự phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú ở Rājagaha. Ở đó, một người phụ nữ kia có đức tin, có lòng trong sạch, khi thấy một vị trưởng lão lậu tận đang đi khất thực, đã mời ngài vào nhà mình và dâng cúng vật thực. Bà ấy, vào một thời gian sau, đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba. Phần còn lại tương tự như thiên cung ngay trước đó.

278.

278.

‘‘Abhikkantena [Pg.109] vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Với dung sắc thù thắng… (v.v.)… chiếu sáng khắp mọi phương.”

281.

281.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là quả của nghiệp nào.”

282.

282.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Khi là người giữa loài người… (v.v.)… và dung sắc của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải về thiên cung của vị nữ thí chủ dâng vật thực (thứ hai) đã kết thúc.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong bộ Paramatthadīpanī, là bộ chú giải Tiểu Bộ, trong phần Thiên Cung Sự,

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa dutiyassa cittalatāvaggassa

của phẩm thứ hai là Cittalatāvagga, được trang hoàng bởi mười một câu chuyện,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

phần chú giải ý nghĩa đã kết thúc.

3. Pāricchattakavaggo

3. Phẩm Pāricchattaka.

1. Uḷāravimānavaṇṇanā

1. Chú giải về Thiên cung Uḷāra (Huy hoàng).

Pāricchattakavagge uḷāro te yaso vaṇṇoti uḷāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena rājagahe āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhākakule ekā dārikā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā ahosi. Sā yaṃ tasmiṃ gehe purebhattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ uppajjati, tattha attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhaṃ deti, upaḍḍhaṃ attanā paribhuñjati, adatvā pana na bhuñjati, dakkhiṇeyye apassantīpi ṭhapetvā diṭṭhakāle deti, yācakānampi detiyeva. Athassā mātā ‘‘mama dhītā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā’’ti haṭṭhatuṭṭhā tassā diguṇaṃ bhāgaṃ deti. Dentī ca ekasmiṃ bhāge tāya saṃvibhāge kate puna aparaṃ deti, sā tatopi saṃvibhāgaṃ karotiyeva.

Trong phẩm Pāricchattaka, thiên cung Uḷāra (bắt đầu bằng) "Uḷāro te yaso vaṇṇo". Sự phát sanh của nó là gì? Đức Thế Tôn trú ở Rājagaha, tại Veluvana, nơi nuôi dưỡng các con sóc. Vào lúc ấy, ở Rājagaha, trong gia đình hộ độ của Trưởng lão Mahāmoggallāna, có một cô gái có tâm hướng về bố thí, ưa thích trong việc chia sẻ vật thí. Bất cứ vật thực cứng hay mềm nào phát sanh trong nhà ấy vào buổi sáng, từ phần mình nhận được, cô ấy cho đi một nửa, một nửa thì tự mình dùng, và không cho thì không ăn. Ngay cả khi không thấy bậc đáng cúng dường, cô cũng để dành lại và cho khi thấy; cô cũng cho cả những người ăn xin. Khi ấy, mẹ của cô, (nghĩ rằng) "Con gái ta có tâm hướng về bố thí, ưa thích trong việc chia sẻ vật thí," nên vui mừng hoan hỷ, cho cô ấy phần gấp đôi. Và khi cho, sau khi cô ấy đã chia sẻ từ một phần, bà lại cho một phần khác; cô ấy cũng lại thực hiện việc chia sẻ từ phần đó.

Evaṃ gacchante kāle taṃ vayappattaṃ mātāpitaro tasmiṃyeva nagare aññatarasmiṃ kule kumārassa adaṃsu. Taṃ pana kulaṃ micchādiṭṭhikaṃ hoti assaddhaṃ appasannaṃ. Athāyasmā mahāmoggallāno rājagahe sapadānaṃ [Pg.110] piṇḍāya caramāno tassā dārikāya sasurassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā sā dārikā pasannacittā ‘‘pavisatha bhante’’ti pavesetvā vanditvā sassuyā ṭhapitaṃ pūvaṃ taṃ apassantī ‘‘tassā kathetvā anumodāpessāmī’’ti vissāsena gahetvā therassa adāsi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Dārikā ‘‘tumhehi ṭhapitaṃ pūvaṃ mahāmoggallānattherassa adāsi’’nti sassuyā kathesi. Sā taṃ sutvā ‘‘kinnāmidaṃ pāgabbhiyaṃ, ayaṃ mama santakaṃ anāpucchitvāva samaṇassa adāsī’’ti taṃ kaṭataṭāyamānā kodhābhibhūtā yuttāyuttaṃ acintentī purato ṭhitaṃ musalakhaṇḍaṃ gahetvā aṃsakūṭe pahari. Sā sukhumālatāya parikkhīṇāyukatāya ca teneva pahārena balavadukkhābhibhūtā hutvā katipāheneva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā satipi aññasmiṃ sucaritakamme therassa katadānameva sātisayaṃ hutvā upaṭṭhāsi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

Khi thời gian trôi qua như vậy, cha mẹ đã gả cô gái ấy, khi đến tuổi trưởng thành, cho một chàng trai trong một gia đình nào đó ở chính thành phố ấy. Nhưng gia đình ấy lại có tà kiến, không có đức tin, không có lòng tịnh tín. Khi ấy, Trưởng lão Mahāmoggallāna, trong khi đi khất thực theo thứ tự các nhà ở Rājagaha, đã đứng ở cửa nhà của cha chồng cô gái ấy. Thấy ngài, cô gái ấy với tâm tịnh tín, (nói) "Kính bạch ngài, xin mời vào," rồi mời ngài vào và đảnh lễ. Trong lúc không thấy mẹ chồng, (nghĩ rằng) "Tôi sẽ nói với bà ấy sau và làm cho bà ấy hoan hỷ," với lòng tin tưởng, cô đã lấy chiếc bánh do mẹ chồng để dành và dâng lên Trưởng lão. Trưởng lão sau khi thuyết pháp tùy hỷ đã ra về. Cô gái nói với mẹ chồng: "Con đã dâng chiếc bánh mà mẹ để dành cho Trưởng lão Mahāmoggallāna." Bà ấy nghe vậy, nghiến răng kèn kẹt, bị sân hận chi phối, (nghĩ rằng): "Hành động táo tợn gì thế này? Cô này đã không hỏi ta mà lại cho của cải của ta cho một sa-môn." Không suy xét điều nên hay không nên, bà lấy khúc chày đứng ở phía trước đánh vào xương vai của cô. Cô ấy, do sự mỏng manh và do tuổi thọ đã cạn kiệt, bị đau đớn dữ dội xâm chiếm bởi chính cú đánh đó, chỉ sau vài ngày đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa. Mặc dù cô ấy có các thiện nghiệp khác, chính việc bố thí đã thực hiện cho Trưởng lão đã trở nên vượt trội và hiện khởi. Trưởng lão Mahāmoggallāna, sau khi đi đến đó theo cách đã được nói ở dưới –

286.

286.

‘‘Uḷāro te yaso vaṇṇo, sabbā obhāsate disā;

Nāriyo naccanti gāyanti, devaputtā alaṅkatā.

“Danh tiếng, sắc đẹp nàng huy hoàng, chiếu sáng khắp mọi phương trời; Các tiên nữ, thiên tử trang hoàng, đang múa hát ca vang.

287.

287.

‘‘Modenti parivārenti, tava pūjāya devate;

Sovaṇṇāni vimānāni, tavimāni sudassane.

“Họ hoan hỷ, vây quanh nàng, để cúng dường, hỡi thiên nữ; Này nàng xinh đẹp, những thiên cung bằng vàng này là của nàng.

288.

288.

‘‘Tuvaṃsi issarā tesaṃ, sabbakāmasamiddhinī;

Abhijātā mahantāsi, devakāye pamodasi;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Nàng là chủ của họ, thành tựu mọi dục lạc; Nàng cao quý, vĩ đại, hoan hỷ trong cõi trời. Hỡi thiên nữ, được hỏi, xin hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?” –

Tīhi gāthāhi pucchi.

(Ngài) đã hỏi bằng ba bài kệ.

286. Tattha yasoti parivāro. Vaṇṇoti vaṇṇanibhā sarīrobhāso. ‘‘Uḷāro’’ti pana visesetvā vuttattā tassā devatāya parivārasampatti ca vaṇṇasampatti ca vuttā hoti. Tāsu ‘‘uḷāro te vaṇṇo’’ti saṅkhepato vuttaṃ vaṇṇasampattiṃ visayavasena vitthārato dassetuṃ ‘‘sabbā obhāsate disā’’ti vatvā ‘‘uḷāro te yaso’’ti vuttaṃ parivārasampattiṃ vatthuvasena vitthārato dassetuṃ ‘‘nāriyo naccantī’’tiādi [Pg.111] vuttaṃ. Tattha sabbā obhāsate disāti sabbāsu disāsu vijjotate, sabbā vā disā obhāsayate, vijjotayatīti attho. ‘‘Obhāsate’’ti padassa ‘‘obhāsante’’ti keci vacanavipallāsena atthaṃ vadanti, tehi ‘‘vaṇṇenā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā. Vaṇṇenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ, vaṇṇena hetubhūtenāti attho. ‘‘Sabbā disā’’ti ca jātivasena disāsāmaññe apekkhite vacanavipallāsenapi payojanaṃ natthi. Nāriyoti etthāpi ‘‘alaṅkatā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Devaputtāti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena nāriyo devaputtā cāti samuccayo veditabbo.

286. Trong đó, yaso (danh tiếng) là đoàn tùy tùng. Vaṇṇo (sắc đẹp) là vẻ rực rỡ của màu da, ánh sáng của thân thể. Nhưng vì được nói một cách đặc biệt là "huy hoàng" (uḷāro), nên sự thành tựu về đoàn tùy tùng và sự thành tựu về sắc đẹp của vị thiên nữ ấy được nói đến. Trong hai điều đó, để chỉ rõ một cách chi tiết sự thành tựu về sắc đẹp đã được nói một cách tóm tắt qua câu "sắc đẹp của nàng huy hoàng" (uḷāro te vaṇṇo), theo phương diện đối tượng, nên đã nói "tỏa sáng khắp mọi phương trời" (sabbā obhāsate disā); và để chỉ rõ một cách chi tiết sự thành tựu về đoàn tùy tùng đã được nói qua câu "danh tiếng của nàng huy hoàng" (uḷāro te yaso), theo phương diện sự vật, nên đã nói "các tiên nữ đang múa hát" (nāriyo naccanti) v.v... Trong đó, "sabbā obhāsate disā" có nghĩa là tỏa sáng ở khắp mọi phương, hoặc làm cho mọi phương trời tỏa sáng, chiếu sáng. Một số vị giải thích nghĩa của từ "obhāsate" là "obhāsante" bằng cách thay đổi số (từ số ít sang số nhiều); các vị ấy phải biến đổi cách thành "vaṇṇena". Và "vaṇṇena" là công cụ cách trong ý nghĩa nguyên nhân, nghĩa là "do sắc đẹp là nguyên nhân". Và khi "sabbā disā" được xem xét theo nghĩa chung về các phương hướng theo loại, thì việc thay đổi số cũng không có ích lợi gì. Ở đây, trong từ "nāriyo", cũng phải đem từ "alaṅkatā" (được trang hoàng) đến để liên kết. Ở đây, trong từ "devaputtā", liên từ ca đã bị lược bỏ. Do đó, nên hiểu là sự kết hợp "các tiên nữ và các thiên tử".

287. Modentīti pamodayanti. Pūjāyāti pūjanatthaṃ pūjānimittaṃ vā, naccanti gāyantīti yojanā. Tavimānīti tava imāni.

287. Modenti (họ hoan hỷ) nghĩa là họ làm cho hoan hỷ. Pūjāya (để cúng dường) có nghĩa là vì mục đích cúng dường, hoặc do nhân cúng dường; cú pháp là (họ) múa hát. Tavimāni là tava imāni (những cái này của nàng).

288. Sabbakāmasamiddhinīti sabbehi pañcahi kāmaguṇehi, sabbehi vā tayā kāmitehi icchitehi vatthūhi samiddhā. Abhijātāti sujātā. Mahantāsīti mahatī mahānubhāvā asi. Devakāye pamodasīti imasmiṃ devanikāye dibbasampattihetukena paramena pamodanena pamodasi.

288. Sabbakāmasamiddhinī (thành tựu mọi dục lạc) nghĩa là thành tựu với tất cả năm loại dục trưởng dưỡng, hoặc thành tựu với tất cả những vật được nàng mong muốn, ước ao. Abhijātā (cao quý) nghĩa là sanh ra tốt đẹp. Mahantāsi (nàng vĩ đại) nghĩa là nàng vĩ đại, có đại oai lực. Devakāye pamodasi (hoan hỷ trong cõi trời) nghĩa là trong cõi chư thiên này, nàng hoan hỷ với sự hoan hỷ tối thượng có tài sản chư thiên làm nguyên nhân.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā tamatthaṃ vissajjesi –

Vị thiên nữ ấy, được Trưởng lão hỏi như vậy, đã giải đáp ý nghĩa ấy –

289.

289.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Dussīlakule suṇisā ahosiṃ, assaddhesu kadariyesu ahaṃ.

“Khi là người giữa loài người, trong kiếp trước ở cõi người; Con là dâu trong một gia đình không giới hạnh, không đức tin, và keo kiệt.

290.

290.

‘‘Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā;

Piṇḍāya caramānassa, apūvaṃ te adāsahaṃ.

“Con có đức tin, đầy đủ giới hạnh, luôn ưa thích chia sẻ; Con đã dâng một chiếc bánh cho ngài khi ngài đang đi khất thực.

291.

291.

‘‘Tadāhaṃ sassuyācikkhiṃ, ‘samaṇo āgato idha;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi’.

“Khi ấy con đã thưa với mẹ chồng: ‘Một vị sa-môn đã đến đây; Với tâm tịnh tín, bằng chính đôi tay, con đã dâng chiếc bánh cho vị ấy’.

292.

292.

‘‘Itissā sassu paribhāsi, avinītāsi tvaṃ vadhu;

Na maṃ sampucchituṃ icchi, ‘samaṇassa dadāmahaṃ’.

“Nghe vậy, mẹ chồng đã mắng nhiếc con: ‘Nàng dâu này thật vô giáo dục; Nó không thèm hỏi ta rằng: ‘Con sẽ dâng cho vị sa-môn’.

293.

293.

‘‘Tato [Pg.112] me sassu kupitā, pahāsi musalena maṃ;

Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ, nāsakkhiṃ jīvituṃ ciraṃ.

“Rồi mẹ chồng con nổi giận, đã đánh con bằng cái chày; Bà đã đánh con một đòn chí mạng, con đã không thể sống được lâu.

294.

294.

‘‘Ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ, upapannā sahabyataṃ.

“Con, sau khi thân hoại, được giải thoát, mệnh chung từ đó; Đã tái sanh làm bạn đồng hành của chư thiên Tāvatiṃsa.

295.

295.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘Do (việc làm) ấy, dung sắc của con được như thế này ... (v.v.) ... Và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.’

289. Tattha assaddhesūti ratanattayasaddhāya kammaphalasaddhāya ca abhāvena assaddhesu, thaddhamacchariyatāya kadariyesu sassuādīsu ahaṃ saddhā sīlena sampannā ahosinti yojanā.

289. Ở đây, câu assaddhesu có nghĩa là: Nơi những người không có đức tin, do không có niềm tin vào Tam Bảo và niềm tin vào nghiệp và quả của nghiệp; nơi những người keo kiệt, do có tính bỏn xẻn cứng rắn, tức là những người như mẹ chồng, v.v., (trong khi đó) tôi đã là người đầy đủ đức tin và giới hạnh. Đây là cách liên kết câu.

290-1. Apūvanti kapallapūvaṃ. Teti nipātamattaṃ. Sassuyā ācikkhiṃ gahitabhāvañāpanatthañca anumodanatthañcāti adhippāyo.

290-1. Apūvaṃ có nghĩa là bánh nướng trong chảo đất. Te chỉ là một tiểu từ. (Câu) Sassuyā ācikkhiṃ có ý nghĩa là: Tôi đã nói với mẹ chồng để cho bà biết rằng (bánh) đã được nhận và để cho bà hoan hỷ.

292. Itissāti ettha assāti nipātamattaṃ. Samaṇassa dadāmahanti ahaṃ samaṇassa apūvaṃ dadāmīti. Yasmā na maṃ sampucchituṃ icchi, tasmā tvaṃ vadhu avinītāsīti sassu paribhāsīti yojanā.

292. Trong câu itissā này, assā chỉ là một tiểu từ. Samaṇassa dadāmahaṃ có nghĩa là: ‘Tôi cúng dường bánh đến vị Sa-môn.’ (Và mẹ chồng đã mắng rằng:) ‘Vì ngươi đã không muốn hỏi ta, cho nên, này con dâu, ngươi thật vô giáo dục.’ Đây là cách liên kết câu.

293. Pahāsīti pahari. Kūṭaṅgacchi avadhi manti ettha kūṭanti aṃsakūṭaṃ vuttaṃ purimapadalopena, kūṭameva aṅganti kūṭaṅgaṃ, taṃ chindatīti kūṭaṅgacchi. Evaṃ kodhābhibhūtā hutvā maṃ avadhi, mama aṃsakūṭaṃ chindi, teneva upakkamena matattā maṃ māresīti attho. Tenāha ‘‘nāsakkhiṃ jīvituṃ cira’’nti.

293. Pahāsi có nghĩa là đã đánh. Trong câu Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ, kūṭaṃ được nói để chỉ aṃsakūṭaṃ (đầu xương vai) do sự lược bỏ từ đứng trước; kūṭaṃ (đầu xương) chính là aṅgaṃ (bộ phận), do đó gọi là kūṭaṅgaṃ; (cái) chặt đứt nó được gọi là kūṭaṅgacchi. Ý nghĩa là: Như vậy, bị sân hận chi phối, (bà) đã giết tôi, đã chặt đứt đầu xương vai của tôi; do đã chết bởi chính phương cách đó, (bà) đã giết tôi. Do đó, có câu nói: ‘nāsakkhiṃ jīvituṃ ciraṃ’ (tôi đã không thể sống lâu).

294. Vippamuttāti tato dukkhato suṭṭhu muttā. Sesaṃ vuttanayameva.

294. Vippamuttā có nghĩa là đã hoàn toàn giải thoát khỏi nỗi khổ đó. Phần còn lại giống như đã được giải thích.

Uḷāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Uḷāra kết thúc.

2. Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā

2. Phần giải thích về Thiên cung của người nữ cúng dường mía

Obhāsayitvā [Pg.113] pathaviṃ sadevakanti ucchudāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharatītiādi sabbaṃ anantaravimāne vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – idha ucchu dinnā, sassuyā ca pīṭhakena pahaṭā, taṅkhaṇaññeva matā tāvatiṃsesu uppannā, tassaṃyeva rattiyaṃ therassa upaṭṭhānaṃ āgatā, kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ cando viya sūriyo viya ca obhāsentī theraṃ vanditvā pañjalikā namassamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

(Câu chuyện bắt đầu bằng) Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ là chuyện Thiên cung của thí chủ cúng dường mía. Nguồn gốc của chuyện ấy là gì? ‘Đức Thế Tôn trú tại thành Rājagaha,’ v.v., tất cả đều giống như đã được kể trong câu chuyện thiên cung trước đó. Tuy nhiên, đây là điểm khác biệt: ở đây, mía đã được cúng dường, và (người nữ) đã bị mẹ chồng đánh bằng một cái ghế nhỏ, chết ngay lúc đó và sanh lên cõi trời Tāvatiṃsa. Ngay trong đêm đó, vị ấy đã đến hầu hạ Trưởng lão, làm tỏa sáng toàn bộ núi Gijjhakūṭa như mặt trăng và mặt trời, sau khi đảnh lễ Trưởng lão, chắp tay cung kính và đứng một bên. Khi ấy, Trưởng lão (đã hỏi vị ấy):

296.

296.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

‘Này thiên nữ, nàng chiếu sáng khắp cõi đất cùng với cõi trời, nàng tỏa sáng rực rỡ hơn cả mặt trăng và mặt trời. Với vẻ huy hoàng, dung sắc, danh tiếng, và oai lực, nàng như một vị Phạm thiên giữa các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba cùng với trời Đế Thích.

297.

297.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

‘Ta hỏi nàng, người trang điểm vòng hoa sen xanh, người đeo trang sức tai, người có làn da như vàng ròng; người được trang hoàng, mặc y phục tối thượng. Này thiên nữ xinh đẹp, nàng là ai mà đảnh lễ ta?

298.

298.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaṃyamaṃ, kenūpapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

‘Khi còn là người trong kiếp trước, tự mình nàng đã làm nghiệp gì? Bố thí đã được thực hành tốt đẹp hay là sự thu thúc trong giới hạnh? Do nghiệp gì mà nàng, người có danh tiếng, được sanh về cõi lành? Này thiên nữ, được hỏi xin hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?’ –

Imāhi gāthāhi pucchi.

(Trưởng lão) đã hỏi bằng những câu kệ này.

296-7. Tattha obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti candimasūriyarasmisammissehi sinerupassaviniggatehi pabhāvisarehi vijjotayamānatāya devena ākāsena sahāti sadevakaṃ upagatabhūmibhāgabhūtaṃ imaṃ pathaviṃ vijjotetvā, ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ katvāti attho. Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viyāti yojanā. Atirocasīti atikkamitvā rocasi. Taṃ pana atirocanaṃ kena kiṃ viya kena vāti āha [Pg.114] ‘‘siriyā’’tiādi. Tattha siriyāti sobhaggādisobhāvisesena. Tejasāti attano ānubhāvena. Āveḷinīti ratanamayapupphāveḷavatī.

296-7. Ở đây, obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ có nghĩa là: làm cho cõi đất này, vốn là một phần của mặt đất, được chiếu sáng, làm cho thành một luồng ánh sáng, một sự rực rỡ duy nhất; sadevakaṃ là cùng với bầu trời (devena ākāsena saha), do chiếu sáng với những luồng ánh sáng thuần khiết phát ra từ sườn núi Sineru, hòa lẫn với ánh sáng của mặt trăng và mặt trời. Cách liên kết câu là: Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viya (chiếu sáng cõi đất như mặt trăng và mặt trời). Atirocasi có nghĩa là tỏa sáng vượt trội. Sự tỏa sáng vượt trội đó là do đâu, như thế nào, bởi ai? (Để trả lời) ngài nói ‘siriyā’ v.v. Ở đây, siriyā có nghĩa là bởi vẻ đẹp đặc biệt của sự huy hoàng, v.v. Tejasā có nghĩa là bởi oai lực của chính mình. Āveḷinī có nghĩa là người có trang sức tai bằng hoa làm bằng bảo vật.

Evaṃ therena pucchitā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

Vị thiên nữ được Trưởng lão hỏi như vậy, đã trả lời bằng những câu kệ này:

299.

299.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

‘Bạch ngài, vừa mới đây ngài đã đi vào chính ngôi làng này, đến nhà của chúng con để khất thực. Khi ấy, với tâm trong sạch và niềm hoan hỷ vô lượng, con đã cúng dường ngài một khúc mía.

300.

300.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

‘Sau đó, mẹ chồng đã tra hỏi con: ‘Này con dâu, con đã vứt mía đi đâu?’ (Con thưa:) ‘Con không vứt bỏ, cũng không ăn. Con đã tự tay cúng dường đến vị Tỳ-khưu tịch tịnh.’

301.

301.

‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Pīṭhaṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

‘Đây là quyền của ta hay của ngươi?’ Mẹ chồng đã mắng nhiếc con như vậy. Bà lấy một cái ghế nhỏ và đánh con. Do đó, con mệnh chung và trở thành một thiên nữ.

302.

302.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘Chính thiện nghiệp ấy đã được con làm, và con đang tự mình hưởng thụ quả an lạc của nghiệp ấy. Con vui hưởng cùng với các chư thiên, con hoan hỷ với năm loại dục lạc.

303.

303.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

‘Chính thiện nghiệp ấy đã được con làm, và con đang tự mình hưởng thụ quả an lạc của nghiệp ấy. Được Thiên chủ bảo hộ, được các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba che chở, con được hưởng đầy đủ năm loại dục lạc.

304.

304.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

‘Quả phước như thế này không phải là nhỏ, sự cúng dường mía của con có quả báo lớn lao. Con vui hưởng cùng với các chư thiên, con hoan hỷ với năm loại dục lạc.

305.

305.

‘‘Etādisaṃ [Pg.115] puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

‘Quả phước như thế này không phải là nhỏ, sự cúng dường mía của con có ánh quang huy rực rỡ. Được Thiên chủ bảo hộ, được các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba che chở, (con vui hưởng) như vị trời Ngàn Mắt trong vườn Nandana.

306.

306.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

‘Bạch ngài, biết ngài là người có lòng bi mẫn, con đã đến gần, đảnh lễ và hỏi thăm. Khi ấy, với tâm trong sạch và niềm hoan hỷ vô lượng, con đã cúng dường ngài một khúc mía.’

299. Tattha idānīti anantarātītadivasattā āha, adhunāti attho. Imameva gāmanti imasmiṃyeva gāme, rājagahaṃ sandhāya vadati. Vuttañhi ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi ‘gāmo’ icceva vuccatī’’ti. Bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upāgamīti upagato ahosi. Atulāyāti anupamāya, appamāṇāya vā.

299. Ở đây, idāni được nói vì là ngày vừa mới trôi qua, có nghĩa là ‘bây giờ’. Imameva gāmaṃ có nghĩa là ‘trong chính ngôi làng này’, nói để chỉ thành Rājagaha. Vì đã được nói rằng: ‘Cả làng, thị trấn, và thành phố đều được gọi là gāma.’ Và đây là một cách dùng (biến cách thứ hai) với ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Upāgami có nghĩa là đã đến gần. Atulāya có nghĩa là không thể so sánh, hoặc là vô lượng.

300. Avākirīti apanesi chaḍḍesi, vināsesi vā. Santassāti sādhurūpassa santakilesassa parissamamappattassa vā.

300. Avākiri có nghĩa là: ngươi đã mang đi, đã vứt bỏ? Hoặc là đã làm hỏng? Santassa có nghĩa là: của người có bản chất tốt lành, của người có phiền não đã được lắng dịu, hoặc là của người đã đạt đến sự tịch tịnh khỏi sự thiêu đốt (của phiền não).

301. Tuyhaṃ nūti nu-saddo anattamanatāsūcane nipāto, so ‘‘mamā’’ti etthāpi ānetvā yojetabbo ‘‘mama nū’’ti. Idaṃ issariyanti gehe ādhipaccaṃ sandhāyāha. Tato cutāti tato manussalokato cutā. Yasmā ṭhitaṭṭhānato apagatāpi ‘‘cutā’’ti vuccati, tasmā cutiṃ visesetuṃ ‘‘kālakatā’’ti vuttaṃ. Kālakatāpi ca na yattha katthaci nibbattā, apica kho devattaṃ upagatāti dassentī āha ‘‘amhi devatā’’ti.

301. Trong câu: ‘Tuyhaṃ nūti,’ từ ‘nu-saddo’ là một tiểu từ (nipāto) dùng để chỉ sự không hài lòng (anattamanatāsūcane). Từ ấy (so) cũng nên được đem đến (ānetvā) và kết hợp (yojetabbo) với từ ‘mamā’ ở đây thành ‘mama nū.’ Câu: ‘Idaṃ issariyaṃ’ được nói ra (āha) với ý chỉ (sandhāya) quyền làm chủ (ādhipaccaṃ) trong nhà (gehe). Câu: ‘Tato cutā’ có nghĩa là mệnh chung (cutā) từ cõi người ấy (tato manussalokato). Bởi vì (yasmā) ngay cả người đã rời khỏi (apagatāpi) nơi đang đứng (ṭhitaṭṭhānato) cũng được gọi là ‘cutā,’ cho nên (tasmā) để làm rõ nghĩa của sự mệnh chung (cutiṃ visesetuṃ), từ ‘kālakatā’ (đã qua đời) được nói đến (vuttaṃ). Và (ca) sau khi qua đời (kālakatāpi), vị ấy không (na) tái sanh (nibbattā) ở một nơi nào đó bất kỳ (yattha katthaci), mà trái lại (apica kho) đã đạt đến (upagatā) thân chư thiên (devattaṃ). Để chỉ rõ điều này (dassentī), vị ấy đã nói (āha) rằng: ‘amhi devatā’ (tôi là một vị trời).

302. Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayāti tadeva ucchukhaṇḍadānamattaṃ kusalaṃ kammaṃ kataṃ mayā, aññaṃ na jānāmīti attho. Sukhañca kammanti sukhañca kammaphalaṃ. Kammaphalañhi idha ‘‘kamma’’nti vuttaṃ uttarapadalopena, kāraṇopacārena vā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu [Pg.116] evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati (dī. ni. 3.80). Anubhomi sakaṃ puñña’’nti (vi. va. 133) ca ādīsu viya. Kammanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, kammenāti attho. Kamme vā bhavaṃ kammaṃ yathā kammanti. Atha vā kāmetabbatāya kammaṃ. Tañhi sukharajanīyabhāvato kāmūpasaṃhitaṃ kāmetabbanti kamanīyaṃ. Attanāti attanā eva, sayaṃvasitāya seribhāvena sayamevāti attho. Paricārayāmahaṃ attānanti purimagāthāya ‘‘attanā’’ti vuttaṃ padaṃ vibhattivipariṇāmena ‘‘attāna’’nti yojetabbaṃ.

302. Câu: ‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā’ có nghĩa là: ‘Chính nghiệp thiện ấy (tadeva kusalaṃ kammaṃ) chỉ là việc cúng dường một đoạn mía (ucchukhaṇḍadānamattaṃ) đã được tôi (mayā) thực hiện (kataṃ), tôi không biết (na jānāmi) nghiệp nào khác (aññaṃ).’ Câu: ‘Sukhañca kammaṃ’ có nghĩa là ‘và quả của nghiệp (kammaphalaṃ) là sự an lạc (sukhañca).’ Quả của nghiệp (kammaphalañhi) ở đây (idha) được gọi là ‘nghiệp’ (kammaṃ) do sự lược bỏ từ phía sau (uttarapadalopena), hoặc do phép ẩn dụ dùng nhân (kāraṇopacārena) để chỉ quả, giống như trong các câu: ‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati’ (này các Tỳ khưu, do nhân thọ trì các pháp thiện, phước báu này được tăng trưởng như vậy) và ‘anubhomi sakaṃ puññaṃ’ (tôi thụ hưởng phước báu của chính mình), v.v. Hoặc (vā), ‘kammaṃ’ là một từ ở đối cách (upayogavacanaṃ) mang nghĩa của sử dụng cách (karaṇatthe), có nghĩa là ‘bởi nghiệp’ (kammena). Hoặc (vā), ‘kammaṃ’ là cái phát sinh (bhavaṃ) trong nghiệp (kamme), như trong từ ‘kammaṃ.’ Hoặc (athavā), nó là ‘kammaṃ’ vì đáng được mong muốn (kāmetabbatāya). Bởi vì (hi) sự an lạc ấy (taṃ sukha), do bản chất đáng ưa thích (rajanīyabhāvato) và liên quan đến dục lạc (kāmūpasaṃhitaṃ), nên đáng được mong muốn (kāmetabbaṃ), do đó gọi là ‘kamanīyaṃ.’ Từ ‘attanā’ có nghĩa là ‘bởi chính mình’ (attanā eva), tức là ‘bởi chính tôi’ (sayameva) do sự sống theo ý mình (sayaṃvasitāya), với sự tự chủ (seribhāvena). Trong câu kệ trước: ‘Paricārayāmahaṃ attānaṃ,’ từ được nói là ‘attanā’ nên được kết hợp (yojetabbo) thành ‘attānaṃ’ bằng cách thay đổi biến cách (vibhattivipariṇāmena).

303-5. Devindaguttāti devindena sakkena guttā, devindo viya vā guttā mahāparivāratāya. Samappitāti suṭṭhu appitā samannāgatā. Mahāvipākāti vipulaphalā. Mahājutikāti mahātejā, mahānubhāvāti attho.

303-5. ‘Devindaguttā’ có nghĩa là được vua chư thiên (devindena) Sakka (sakkena) bảo hộ (guttā), hoặc (vā) được bảo hộ (guttā) như vua chư thiên (devindo viya) vì có đoàn tùy tùng đông đảo (mahāparivāratāya). ‘Samappitā’ có nghĩa là được ban cho đầy đủ (suṭṭhu appitā), được trang bị (samannāgatā). ‘Mahāvipākā’ có nghĩa là có quả báo to lớn (vipulaphalā). ‘Mahājutikā’ có nghĩa là có oai lực lớn (mahātejā), có đại thần lực (mahānubhāvā).

306. Tuvanti taṃ. Anukampakanti kāruṇikaṃ. Vidunti sappaññaṃ, sāvakapāramiyā matthakaṃ pattanti attho. Upeccāti upagantvā. Vandinti pañcapatiṭṭhitena abhivādayiṃ. Kusalañca ārogya pucchisaṃ apucchiṃ, atulāya pītiyā idañca kusalaṃ anussarāmīti adhippāyo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

306. ‘Tuvaṃ’ có nghĩa là ngài (taṃ). ‘Anukampakaṃ’ có nghĩa là bậc có lòng bi mẫn (kāruṇikaṃ). ‘Viduṃ’ có nghĩa là bậc có trí tuệ (sappaññaṃ), nghĩa là bậc đã đạt đến (pattaṃ) đỉnh cao (matthakaṃ) của ba-la-mật hàng thanh văn (sāvakapāramiyā). ‘Upecca’ có nghĩa là đã đến gần (upagantvā). ‘Vandiṃ’ có nghĩa là con đã đảnh lễ (abhivādayiṃ) bằng cách lạy năm vóc sát đất (pañcapatiṭṭhitena). ‘Kusalañca ārogya pucchisaṃ’ có nghĩa là con đã hỏi thăm (apucchiṃ) về sự an khang và khỏe mạnh. Ý nghĩa (adhippāyo) là: ‘Con tưởng nhớ (anussarāmi) đến việc thiện này (idañca kusalaṃ) với niềm hoan hỷ (pītiyā) vô song (atulāya).’ Phần còn lại (sesaṃ) theo như phương pháp đã được trình bày ở dưới (heṭṭhā vuttanayameva).

Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên Cung của Nữ Thí Chủ Cúng Dường Mía đã kết thúc.

3. Pallaṅkavimānavaṇṇanā

3. Phần giải về Thiên Cung Giường Nằm.

Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitteti pallaṅkavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa dhītā kulapadesādinā sadisassa tattheva aññatarassa kulaputtassa dinnā, sā ca hoti akkodhanā sīlācārasampannā patidevatā samādinnapañcasīlā, uposathe sakkaccaṃ uposathasīlāni ca rakkhati. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

Câu chuyện về Thiên Cung Giường Nằm (pallaṅkavimānaṃ) bắt đầu bằng câu: ‘Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte.’ Nguồn gốc (uppatti) của câu chuyện ấy (tassa) là gì (kā)? Đức Thế Tôn (bhagavā) đang trú ngụ (viharati) tại Sāvatthī (sāvatthiyaṃ), trong tu viện Jetavana (jetavane). Vào lúc ấy (tena ca samayena), tại Sāvatthī (sāvatthiyaṃ), con gái (dhītā) của một nam cư sĩ (aññatarassa upāsakassa) đã được gả (dinnā) cho một thanh niên con nhà gia thế (aññatarassa kulaputtassa) cũng tại nơi ấy (tattheva), người tương xứng (sadisassa) về gia tộc, địa vị, v.v. (kulapadesādinā). Và người phụ nữ ấy (sā ca) không sân hận (akkodhanā), có đầy đủ giới hạnh và đức hạnh (sīlācārasampannā), xem chồng như một vị trời (patidevatā), đã thọ trì năm giới (samādinnapañcasīlā), và vào những ngày Bát quan trai (uposathe), cô cũng thành kính (sakkaccaṃ) giữ gìn các giới Bát quan trai (uposathasīlāni ca rakkhati). Về sau (aparabhāge), cô qua đời (kālaṃ katvā) và tái sanh (uppajji) ở cõi trời Ba Mươi Ba (tāvatiṃsesu). Tôn giả Mahāmoggallāna (āyasmā mahāmoggallānatthero) đã đi đến đó (gantvā) theo cách đã được trình bày ở dưới (heṭṭhā vuttanayeneva) và hỏi –

307.

307.

‘‘Pallaṅkaseṭṭhe [Pg.117] maṇisoṇṇacitte, pupphābhikiṇṇe sayane uḷāre;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā.

Trên chiếc giường cao quý, trang hoàng bằng ngọc và vàng, trên giường nằm tuyệt vời, rải đầy hoa; ở đó, này thiên nữ đại thần lực, nàng ngự trị, biến hóa các loại thần thông cao thấp khác nhau.

308.

308.

‘‘Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti;

Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Và các tiên nữ này của nàng ở xung quanh, đang múa hát và làm cho nàng vui thích. Này vị đại thần lực, nàng đã đạt được thần thông của chư thiên, khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu mà nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?

Gāthāhi pucchi.

(Ngài) đã hỏi bằng những câu kệ.

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị thiên nữ ấy đã giải đáp cho ngài bằng những câu kệ này –

309.

309.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, aḍḍhe kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

Khi còn là người giữa cõi người, con là con dâu trong một gia đình giàu có. Con không sân hận, luôn vâng lời chồng, và không dễ duôi trong những ngày Bát quan trai.

310.

310.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Divā ca ratto ca manāpacārinī, ahaṃ pure sīlavatī ahosiṃ.

Khi còn là người, dù còn trẻ, con không làm điều ác, với tâm trong sáng, con đã làm vui lòng chồng. Cả ngày lẫn đêm, con hành xử đáng mến, thuở xưa con là người có giới hạnh.

311.

311.

‘‘Pāṇātipātā viratā acorikā, saṃsuddhakāyā sucibrahmacārinī;

Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sikkhāpadesu paripūrakārinī.

Con từ bỏ sát sanh, không trộm cắp, thân nghiệp trong sạch, sống phạm hạnh thanh tịnh. Con không uống rượu và không nói dối, là người thực hành trọn vẹn các học giới.

312.

312.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, pasannamānasā ahaṃ.

Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám của mỗi nửa tháng, và cả kỳ phụ trội, với tâm ý trong sáng, con đã...

313.

313.

‘‘Aṭṭhaṅgupetaṃ [Pg.118] anudhammacārinī, uposathaṃ pītimanā upāvasiṃ;

Imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarehupetaṃ, samādiyitvā kusalaṃ sukhudrayaṃ;

Patimhi kalyāṇī vasānuvattinī, ahosiṃ pubbe sugatassa sāvikā.

...là người thực hành pháp tùy pháp, với tâm hoan hỷ, con đã thọ trì Bát quan trai giới. Sau khi đã thọ trì giới Bát quan trai cao quý này, gồm tám chi phần tốt đẹp, là nghiệp thiện mang lại an lạc, con đã là người vợ hiền, vâng lời chồng, và thuở xưa là một nữ đệ tử của bậc Thiện Thệ.

314.

314.

‘‘Etādisaṃ kusalaṃ jīvaloke, kammaṃ karitvāna visesabhāginī;

Kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, deviddhipattā sugatimhi āgatā.

Sau khi đã làm nghiệp thiện như vậy trong cõi đời, con đã được hưởng phần đặc biệt. Sau khi thân hoại mạng chung, trong đời sau, con đã đạt được thần thông của chư thiên và đã đến cõi lành.

315.

315.

‘‘Vimānapāsādavare manorame, parivāritā accharāsaṅgaṇena;

Sayaṃpabhā devagaṇā ramenti maṃ, dīghāyukiṃ devavimānamāgata’’nti.

Trong lâu đài thiên cung tuyệt vời, đẹp đẽ, được đoàn tiên nữ vây quanh, con tự tỏa hào quang, và các chúng chư thiên làm con vui thích, con là người sống lâu, đã đến thiên cung này.

307. Tattha pallaṅkaseṭṭheti pallaṅkavare uttamapallaṅke. Taṃyevassa seṭṭhataṃ dassetuṃ ‘‘maṇisoṇṇacitte’’ti vuttaṃ, vividharatanaraṃsijālasamujjalehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca vicitte ‘‘tatthā’’ti ‘‘sayane’’ti ca vutte sayitabbaṭṭhānabhūte pallaṅkaseṭṭhe.

307. Trong đó, ‘pallaṅkaseṭṭhe’ có nghĩa là trên chiếc giường cao quý (pallaṅkavare), chiếc giường tối thượng (uttamapallaṅke). Để chỉ rõ (dassetuṃ) sự cao quý của nó (taṃyevassa seṭṭhataṃ), câu ‘maṇisoṇṇacitte’ được nói đến, có nghĩa là được trang hoàng (vicitte) bằng cả ngọc (maṇīhi ceva) và vàng (suvaṇṇena ca), tỏa sáng rực rỡ (samujjalehi) với những mạng lưới ánh sáng (raṃsijāla) từ các loại bảo vật khác nhau (vividharatana). Khi nói ‘tattha’ và ‘sayane,’ ý chỉ trên chiếc giường cao quý (pallaṅkaseṭṭhe) là nơi để nằm (sayitabbaṭṭhānabhūte).

308. Teti tuyhaṃ samantato. ‘‘Pamodayantī’’ti padaṃ pana apekkhitvā ‘‘ta’’nti vibhatti vipariṇāmetabbā. Pamodayantīti vā pamodanaṃ karonti, pamodanaṃ tuyhaṃ uppādentīti attho.

308. ‘Te’ có nghĩa là của nàng (tuyhaṃ). ‘Samantato’ là xung quanh. Tuy nhiên, xét đến từ ‘pamodayanti,’ biến cách nên được đổi thành ‘taṃ.’ Hoặc, ‘pamodayanti’ có nghĩa là họ làm cho vui thích (pamodanaṃ karonti), nghĩa là họ tạo ra (uppādenti) sự vui thích (pamodanaṃ) cho nàng (tuyhaṃ).

310. Daharā apāpikāti daharāpi apāpikā. ‘‘Daharāsu pāpikā’’ti vā pāṭho, soyevattho. ‘‘Daharassāpāpikā’’tipi paṭhanti, daharassa sāmikassa apāpikā, sakkaccaṃ upaṭṭhānena anaticariyāya ca bhaddikāti attho. Tena vuttaṃ ‘‘pasannacittā’’tiādi. Abhirādhayinti ārādhesiṃ. Rattoti rattiyaṃ.

310. Daharā apāpikāti có nghĩa là daharāpi apāpikā (còn trẻ cũng không làm điều ác). Hoặc có dị bản là ‘‘Daharāsu pāpikā,’’ ý nghĩa cũng tương tự. Cũng có người đọc là ‘‘Daharassāpāpikā,’’ có nghĩa là: đối với người chồng trẻ, nàng không làm điều ác, là người hiền thục do đã tận tâm hầu hạ và không có sự vi phạm. Do đó, đã được nói là ‘‘pasannacittā’’ (với tâm trong sáng), v.v... Abhirādhayiṃ có nghĩa là ārādhesiṃ (tôi đã làm cho hài lòng). Ratto có nghĩa là rattiyaṃ (vào ban đêm).

311. Acorikāti coriyarahitā, adinnādānā paṭiviratāti attho. ‘‘Viratā ca coriyā’’tipi pāṭho, theyyato ca viratāti attho[Pg.119]. Saṃsuddhakāyāti parisuddhakāyakammantatāya sammadeva suddhakāyā, tato eva sucibrahmacārinī sāmikato aññattha abrahmacariyāsambhavato. Tathā hi vuttaṃ –

311. Acorikāti có nghĩa là coriyarahitā (không có sự trộm cắp), nghĩa là đã từ bỏ việc lấy của không cho. Cũng có dị bản là ‘‘Viratā ca coriyā,’’ có nghĩa là đã từ bỏ việc trộm cắp. Saṃsuddhakāyāti có nghĩa là sammadeva suddhakāyā (có thân nghiệp hoàn toàn trong sạch) do có sự mưu sinh bằng thân trong sạch. Do đó, nàng là người sucibrahmacārinī (sống phạm hạnh trong sạch) vì không thể có việc phi phạm hạnh ở nơi nào khác ngoài người chồng. Thật vậy, đã được nói rằng –

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhepi bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā ni miyyare’’ti. (jā. 1.10.97);

‘Chúng tôi không vi phạm đối với vợ của mình, và các người vợ cũng không vi phạm đối với chúng tôi. Ngoài các nàng ấy, chúng tôi sống đời phạm hạnh. Do đó, con cái của chúng tôi không chết yểu.’ (jā. 1.10.97);

Atha vā sucibrahmacārinīti sucino suddhassa brahmassa seṭṭhassa uposathasīlassa, maggabrahmacariyassa vā anurūpassa pubbabhāgabrahmacariyassa vasena sucibrahmacārinī.

Hoặc là, sucibrahmacārinī có nghĩa là: nàng là người sống phạm hạnh trong sạch theo ý nghĩa của phạm hạnh thuộc phần đầu tương ứng với phạm hạnh của đạo lộ, hoặc là giới Uposatha vốn cao thượng, trong sạch, thanh tịnh.

313. Anudhammacārinīti ariyānaṃ dhammassa anudhammaṃ caraṇasīlā. Imañca anantaraṃ vuttaṃ niddosatāya ariyaṃ, aṭṭhaṅgavarehi aṭṭhahi uttamaṅgehi ariyattā eva vā ariyaṭṭhaṅgavarehi upetaṃ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena ca kusalaṃ sukhavipākatāya sukhānisaṃsatāya ca sukhudrayaṃ upāvasinti yojanā.

313. Anudhammacārinīti có nghĩa là có thói quen thực hành pháp tùy thuận theo pháp của các bậc Thánh. Và nên được hiểu rằng: nàng đã thọ trì (upāvasin) pháp này, vốn được nói đến ngay sau đó, là pháp Thánh thiện do không có lỗi lầm, hoặc là pháp được hợp thành bởi tám chi phần cao quý, là tám chi phần tối thượng, do đó là pháp Thánh thiện, là pháp thiện lành theo ý nghĩa khỏe mạnh và không thể bị chê trách, là pháp đưa đến an lạc do có quả báu an lạc và lợi ích an lạc.

314. Visesabhāginīti visesassa dibbassa sampattibhavassa bhāginī. Sugatimhi āgatāti sugatiṃ āgatā upagatā, sugatimhi vā sugatiyaṃ dibbasampattiyaṃ āgatā. ‘‘Sugatiñhi āgatā’’tipi pāṭho. Tattha hīti nipātamattaṃ, hetuattho vā, yasmā sugatiṃ āgatā, tasmā visesabhāginīti yojanā.

314. Visesabhāginīti có nghĩa là người được chia phần trong sự thành tựu đặc biệt của cảnh giới chư thiên. Sugatimhi āgatāti có nghĩa là sugatiṃ āgatā upagatā (đã đến, đã đạt được cõi lành), hoặc là đã đến được sự thành tựu của chư thiên ở trong cõi lành. Cũng có dị bản là ‘‘Sugatiñhi āgatā.’’ Ở đây, hi chỉ là một trợ từ, hoặc có ý nghĩa là nguyên nhân. Nên được hiểu rằng: bởi vì đã đến được cõi lành, do đó là người được chia phần trong sự thành tựu đặc biệt.

315. Vimānapāsādavareti vimānesu uttamapāsāde, vimānasaṅkhāte vā aggapāsāde, vimāne vā vigatamāne appamāṇe mahante varapāsāde parivāritā accharāsaṅgaṇena sayaṃpabhā pamodāmi, ‘‘amhī’’ti vā padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dīghāyukinti heṭṭhimehi devehi dīghatarāyukatāya tatrūpapannehi anappāyukatāya ca dīghāyukiṃ maṃ yathāvuttaṃ devavimānamāgataṃ upagataṃ devagaṇā ramentīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

315. Vimānapāsādavareti có nghĩa là ở trong cung điện tối thượng giữa các lâu đài, hoặc là ở trong cung điện hàng đầu được gọi là lâu đài, hoặc là ở trong cung điện cao quý, to lớn, không thể đo lường, không có giới hạn. Được đoàn tiên nữ vây quanh, tự mình tỏa sáng, tôi hoan hỷ (pamodāmi), hoặc nên thêm vào từ ‘‘amhī’’ (tôi là) để hiểu. Dīghāyukiṃ có nghĩa là: do có tuổi thọ dài hơn các vị trời ở cõi dưới và do những người sanh về đó có tuổi thọ không ít. Nên được hiểu rằng: các chúng chư thiên làm cho tôi, người có tuổi thọ dài lâu, người đã đến, đã đạt được lâu đài chư thiên như đã nói, được vui thích. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Pallaṅkavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Pallaṅka chấm dứt.

4. Latāvimānavaṇṇanā

4. Phần giải về thiên cung Latā.

Latā [Pg.120] ca sajjā pavarā ca devatāti latāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthivāsino aññatarassa upāsakassa dhītā latā nāma paṇḍitā byattā medhāvinī patikulaṃ gatā bhattu sassusasurānañca manāpacārinī piyavādinī parijanassa saṅgahakusalā gehe kuṭumbabhārassa nittharaṇasamatthā akkodhanā sīlācārasampannā dānasaṃvibhāgaratā akhaṇḍapañcasīlā uposatharakkhaṇe ca appamattā ahosi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā vessavaṇassa mahārājassa dhītā hutvā nibbatti latātveva nāmena. Aññāpi tassā sajjā, pavarā, accimatī, sutāti catasso bhaginiyo ahesuṃ. Tā pañcapi sakkena devarājena ānetvā nāṭakitthibhāvena paricārikaṭṭhāne ṭhapitā. Latā panassa naccagītādīsu chekatāya iṭṭhatarā ahosi.

310. Thiên cung Latā (bắt đầu bằng câu kệ): “Latā ca sajjā pavarā ca devatā”. Sự phát sanh của thiên cung ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú ngụ ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc bấy giờ, con gái của một cận sự nam ở Sāvatthī, tên là Latā, là người có trí tuệ, thông minh, sáng suốt, sau khi về nhà chồng, đã có hạnh kiểm làm hài lòng chồng, mẹ chồng và cha chồng, có lời nói khả ái, khéo léo trong việc nhiếp phục người hầu cận, có khả năng gánh vác trọng trách gia đình trong nhà, không nóng giận, đầy đủ giới hạnh và phẩm hạnh, ưa thích bố thí và chia sẻ, có năm giới không bị sứt mẻ, và đã không dể duôi trong việc giữ gìn ngày Bát quan trai. Về sau, nàng mệnh chung, đã sanh làm con gái của đại vương Vessavaṇa, vẫn với tên là Latā. Nàng cũng có bốn người chị em khác là Sajjā, Pavarā, Accimatī, và Sutā. Cả năm vị ấy được Thiên chủ Sakka đưa về và được đặt vào vị trí thị nữ, làm vũ nữ. Riêng Latā, do sự khéo léo trong ca múa v.v..., đã trở nên được vị ấy vô cùng yêu mến.

Tāsaṃ ekato samāgantvā sukhanisajjāya nisinnānaṃ saṅgītanepuññaṃ paṭicca vivādo uppanno. Tā sabbāpi vessavaṇassa mahārājassa santikaṃ gantvā pucchiṃsu ‘‘tāta, katamā amhākaṃ naccādīsu kusalā’’ti? So evamāha ‘‘gacchatha dhītaro anotattadahatīre devasamāgame saṅgītaṃ pavattetha, tattha vo viseso pākaṭo bhavissatī’’ti. Tā tathā akaṃsu. Tattha devaputtā latāya naccamānāya attano sabhāvena ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu, sañjātapahāsā acchariyabbhutacittajātā nirantaraṃ sādhukāraṃ dentā ukkuṭṭhisadde celukkhepe ca pavattentā himavantaṃ kampayamānā viya mahantaṃ kolāhalamakaṃsu. Itarāsu pana naccantīsu sisirakāle kokilā viya tuṇhībhūtā nisīdiṃsu. Evaṃ tattha saṅgīte latāya viseso pākaṭo ahosi.

311. Khi các nàng ấy cùng nhau tụ họp và ngồi xuống một cách thoải mái, một cuộc tranh luận đã nảy sanh liên quan đến sự tài giỏi trong ca múa. Tất cả các nàng đã đi đến chỗ đại vương Vessavaṇa và hỏi: "Thưa cha, trong chúng con, ai là người tài giỏi trong ca múa v.v...?" Vị ấy nói như vầy: "Này các con gái, hãy đi đến bờ hồ Anotatta, trong buổi hội họp của chư thiên, hãy trình diễn ca múa. Ở đó, sự đặc biệt của các con sẽ được biểu lộ rõ ràng." Các nàng đã làm như vậy. Ở đó, khi Latā đang múa, các vị thiên tử đã không thể đứng yên theo bản tính tự nhiên của mình; họ trở nên vô cùng vui vẻ, tâm sanh khởi sự kỳ diệu, phi thường, không ngừng tán dương "lành thay", và phát ra những tiếng reo hò, tung vạt áo lên, đã tạo ra một tiếng huyên náo lớn lao như làm rung chuyển cả dãy Himavanta. Nhưng khi những vị khác múa, (các thiên tử) đã ngồi im lặng như những con chim cu vào mùa đông. Như vậy, trong buổi ca múa ở đó, sự đặc biệt của Latā đã được biểu lộ rõ ràng.

Atha tāsaṃ devadhītānaṃ sutāya devadhītāya etadahosi ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ayaṃ latā amhe abhibhuyya tiṭṭhati vaṇṇena ceva yasasā ca, yaṃnūnāhaṃ latāya katakammaṃ puccheyya’’nti. Sā taṃ pucchi. Itarāpi tassā etamatthaṃ vissajjesi. Tayidaṃ sabbaṃ vessavaṇamahārājā devacārikavasena upagatassa āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi. Thero tamatthaṃ pucchāya mūlakāraṇato paṭṭhāya bhagavato ārocento –

Bấy giờ, trong số các thiên nữ ấy, thiên nữ Sutā đã có suy nghĩ này: "Do đã làm nghiệp gì mà nàng Latā này lại vượt trội hơn chúng ta cả về sắc đẹp lẫn danh tiếng? Chắc chắn ta nên hỏi về nghiệp đã làm của Latā." Nàng đã hỏi vị ấy. Vị kia cũng đã giải đáp vấn đề ấy cho nàng. Toàn bộ câu chuyện ấy, đại vương Vessavaṇa đã trình bày lại cho Tôn giả Mahāmoggallāna, người đã đến do du hành trong cõi trời. Vị Trưởng lão, khi trình bày lại vấn đề ấy lên Đức Thế Tôn, bắt đầu từ nguyên nhân gốc rễ của câu hỏi –

316.

316.

‘‘Latā [Pg.121] ca sajjā pavarā ca devatā, accimatī rājavarassa sirīmato;

Sutā ca rañño vessavaṇassa dhītā, rājīmatī dhammaguṇehi sobhatha.

‘Này thiên nữ Latā, Sajjā, và Pavarā, này Acchimatī của đức vua quang vinh, này Sutā, con gái của vua Vessavaṇa, và này Rājīmatī, các vị tỏa sáng với các đức hạnh của Chánh pháp.’

317.

317.

‘‘Pañcettha nāriyo āgamaṃsu nhāyituṃ, sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ;

Tā tattha nhāyitvā rametvā devatā, naccitvā gāyitvā sutā lataṃ bravi.

‘Năm vị nữ nhân ở đây đã đến để tắm trong dòng sông an lành, có nước mát và hoa sen. Các vị thiên nữ ấy, sau khi tắm và vui đùa ở đó, sau khi nhảy múa và ca hát, nàng Sutā đã nói với nàng Latā.’

318.

318.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārini, āveḷini kañcanasannibhattace;

Timiratambakkhi nabheva sobhane, dīghāyukī kena kato yaso tava.

“Này nàng tiên đeo vòng hoa sen, trang sức bằng vàng, có làn da như vàng ròng; Này nàng có đôi mắt màu đồng đỏ như hoa timira, tỏa sáng như bầu trời, hỡi nàng tiên trường thọ, do đâu mà nàng có được danh tiếng như vậy?”

319.

319.

‘‘Kenāsi bhadde patino piyatarā, visiṭṭhakalyāṇitarassu rūpato;

Padakkhiṇā naccanagītavādite, ācikkha no tvaṃ naranāripucchitā’’ti. –

“Này hiền nữ, do đâu mà nàng được chồng yêu quý hơn, có sắc đẹp tuyệt vời và xuất sắc hơn? Nàng khéo léo trong múa, hát, và đàn; này nàng được chư thiên nam nữ hỏi đến, xin hãy nói cho chúng tôi biết.”

Sutāya pucchā.

Câu hỏi của (nàng tiên) Sutā.

320.

320.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, uḷārabhoge kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

“Khi là người giữa cõi người, tôi đã là dâu trong một gia đình giàu sang; tôi không tức giận, vâng lời chồng, và không lơ là trong những ngày Bát quan trai.”

321.

321.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Sadevaraṃ sassasuraṃ sadāsakaṃ, abhirādhayiṃ tamhi kato yaso mama.

“Khi là người, còn trẻ và không ác ý, với tâm hoan hỷ, tôi đã làm vui lòng chồng; tôi đã làm vui lòng cả em chồng, cha mẹ chồng, và các tôi tớ nam nữ. Do đó, danh tiếng của tôi được tạo nên.”

322.

322.

‘‘Sāhaṃ tena kusalena kammunā, catubbhi ṭhānehi visesamajjhagā;

Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

“Do nghiệp lành ấy, tôi đã đạt được sự đặc biệt ở bốn phương diện: tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, và sức mạnh. Tôi đang hưởng thụ những thú vui không nhỏ.”

323.

323.

‘‘Sutaṃ [Pg.122] nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā, yaṃ no apucchimha akittayī no;

Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā.

“Này các vị thiên nữ, có nghe chăng điều mà nàng Latā này nói, điều mà chúng ta đã hỏi và nàng đã kể cho chúng ta? Quả thật, đối với chúng ta, những người vợ của chồng mình, và những phụ nữ xuất sắc, cảnh giới của họ thật cao quý.”

324.

324.

‘‘Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā, patibbatā yattha bhavanti itthiyo;

Patīsu dhammaṃ pacaritvā sabbā, lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā.

“Tất cả chúng ta hãy thực hành chánh pháp đối với chồng, nơi mà những người phụ nữ là những người vợ chung thủy. Sau khi tất cả chúng ta đã thực hành chánh pháp đối với chồng, chúng ta sẽ đạt được những gì mà nàng Latā này nói.”

325.

325.

‘‘Sīho yathā pabbatasānugocaro, mahindharaṃ pabbatamāvasitvā;

Pasayha hantvā itare catuppade, khudde mige khādati maṃsabhojano.

“Ví như sư tử, có địa bàn kiếm ăn trên sườn núi, sau khi trú ngụ trên ngọn núi lớn, dùng sức mạnh giết chết các loài bốn chân khác, là loài ăn thịt, nó ăn thịt các con thú nhỏ.”

326.

326.

‘‘Tatheva saddhā idha ariyasāvikā, bhattāraṃ nissāya patiṃ anubbatā;

Kodhaṃ vadhitvā abhibhuyya maccharaṃ, saggamhi sā modati dhammacārinī’’ti. –

“Cũng vậy, nữ Thánh đệ tử có đức tin ở đời này, nương tựa vào chồng, vâng phục chồng; sau khi đã diệt trừ sân hận, khắc phục lòng keo kiệt, vị nữ nhân sống theo chánh pháp ấy hoan hỷ ở cõi trời.”

Latāya vissajjananti āha.

Ngài (Trưởng lão) nói: (Đây là) câu trả lời của nàng Latā.

316. Tattha latā ca sajjā pavarā accimatī sutāti tāsaṃ nāmaṃ. Ca-saddo samuccayattho. Rājavarassāti catunnaṃ mahārājānaṃ varassa seṭṭhassa devarājassa. Sakkassa paricārikāti adhippāyo. Raññoti mahārājassa. Tenāha ‘‘vessavaṇassa dhītā’’ti, idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ, vacanavipallāso vā, dhītaroti attho. Rājati vijjotatīti rājī, rājīti matā paññātā rājīmatī, idaṃ tāsaṃ sabbāsaṃ visesanaṃ. Nāmameva etaṃ ekissā devatāyāti keci, tesaṃ matena ‘‘pavarā’’ti sabbāsaṃ visesanameva. Dhammaguṇehīti dhammiyehi dhammato anapetehi guṇehi, yathābhuccaguṇehīti attho. Sobhathāti virocatha.

316. Ở đây, Latā, Sajjā, Pavarā, Accimatī, và Sutā là tên của họ. Từ 'ca' có nghĩa là liên hợp. 'Rājavarassa' có nghĩa là của vua chư thiên, bậc tối thắng, cao cả hơn Tứ Đại Thiên Vương. Ý nghĩa là những người hầu cận của vua Sakka. 'Rañño' có nghĩa là của vị đại vương. Do đó, ngài nói 'những người con gái của Vessavaṇa'; điều này nên được áp dụng cho từng vị, hoặc là sự đảo ngược về số, ý nghĩa là 'những người con gái'. 'Rājī' là vì tỏa sáng, chiếu rọi; 'Rājīmatī' là được biết đến, được công nhận là 'Rājī'; đây là tính từ cho tất cả họ. Một số vị cho rằng đây chỉ là tên của một vị thiên nữ; theo quan điểm của họ, 'pavarā' chỉ là tính từ cho tất cả. 'Dhammaguṇehi' có nghĩa là bằng những phẩm chất hợp pháp, không xa rời chánh pháp, tức là bằng những phẩm chất chân thật. 'Sobhatha' có nghĩa là các vị hãy tỏa sáng.

317. Pañcettha nāriyoti pañca yathāvuttanāmā devadhītaro ettha imasmiṃ himavantapadese. Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadinti anotattadahato nikkhantanadimukhaṃ sandhāya vadati. Naccitvā gāyitvāti pitu vessavaṇassa [Pg.123] āṇāya devasamāgame tāhi katassa naccagītassa vasena vuttaṃ. Sutā lataṃ bravīti sutā devadhītā lataṃ attano bhaginiṃ kathesi. ‘‘Sutā lataṃ bravu’’ntipi paṭhanti, sutā dhītaro vessavaṇassa mahārājassa lataṃ kathesunti attho.

317. ‘Pañcettha nāriyo’ có nghĩa là năm vị thiên nữ có tên như đã nói ở đây, tại vùng Hy Mã Lạp Sơn này. ‘Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ’ là ngài nói đến cửa sông chảy ra từ hồ Anotatta. ‘Naccitvā gāyitvā’ được nói đến là do việc múa hát được họ thực hiện trong buổi hội họp của chư thiên theo lệnh của vua cha Vessavaṇa. ‘Sutā lataṃ bravī’ có nghĩa là thiên nữ Sutā đã nói với chị mình là Latā. Người ta cũng đọc là ‘Sutā lataṃ bravuṃ’, ý nghĩa là: các người con gái của Đại vương Vessavaṇa đã nói với Latā.

318. Timiratambakkhīti niculakesarabhāsasadisehi tambarājīhi samannāgatakkhi. Nabheva sobhaneti nabhaṃ viya sobhamāne, saradasamaye abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ nabhaṃ viya suvisuddhaṅgapaccaṅgatāya virājamāneti attho. Atha vā nabhevāti nabhe eva, samuccayattho eva-saddo, ākāsaṭṭhavimānesu himavantayugandharādibhūmipaṭibaddhaṭṭhānesu cāti sabbattheva sobhamāneti attho. Kena katoti kena kīdisena puññena nibbattito. Yasoti parivārasampatti kittisaddo ca. Kittisaddaggahaṇena ca kittisaddahetubhūtā guṇā gayhanti.

318. ‘Timiratambakkhī’ có nghĩa là có đôi mắt với những vệt màu đỏ giống như màu của nhị hoa chiếc. ‘Nabheva sobhane’ có nghĩa là tỏa sáng như bầu trời; ý nghĩa là tỏa sáng rực rỡ do có các chi phần lớn nhỏ rất trong sạch, giống như bầu trời mùa thu không còn các cấu uế như mây, sương mù, v.v. Hoặc là, ‘nabheva’ có nghĩa là ‘ở trên trời’; từ ‘eva’ có nghĩa là liên hợp, ý nghĩa là tỏa sáng ở khắp mọi nơi, cả trong các lâu đài trên không và ở những nơi gắn liền với mặt đất như núi Hy Mã Lạp Sơn, Yugandhara, v.v. ‘Kena kato’ có nghĩa là do đâu, do loại phước báo nào đã tạo ra? ‘Yaso’ là sự đầy đủ về đoàn tùy tùng và tiếng tăm. Và qua việc bao gồm ‘tiếng tăm’, những phẩm chất là nguyên nhân của tiếng tăm cũng được bao gồm.

319. Patino piyatarāti sāmino piyatarā sāmivallabhā. Tenassā subhagataṃ dasseti. Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpatoti rūpasampattiyā visiṭṭhā uttamā kalyāṇitarā sundaratarā, assūti nipātamattaṃ. ‘‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’’ti ca paṭhanti. Padakkhiṇāti pakārehi, visesena vā dakkhiṇā kusalā. Naccanagītavāditeti ettha naccanāti vibhattilopo kato, nacce ca gīte ca vādite cāti attho. Naranāripucchitāti devaputtehi devadhītāhi ca ‘‘kahaṃ latā, kiṃ karoti latā’’ti rūpadassanatthañceva sippadassanatthañca pucchitā.

319. ‘Patino piyatarā’ có nghĩa là được chủ nhân yêu quý hơn, được chồng yêu mến. Qua đó, ngài thể hiện sự duyên dáng của nàng. ‘Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpato’ có nghĩa là do sự hoàn hảo về hình dáng mà đặc biệt, cao quý, tốt đẹp và duyên dáng hơn; ‘assu’ chỉ là một tiểu từ. Người ta cũng đọc là ‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’. ‘Padakkhiṇā’ có nghĩa là khéo léo bằng nhiều cách, hoặc đặc biệt khéo léo. Trong ‘Naccanagītavādite’, ở từ ‘naccana’, biến cách đã bị lược bỏ; ý nghĩa là ‘trong múa, và trong hát, và trong đàn’. ‘Naranāripucchitā’ có nghĩa là được các thiên tử và thiên nữ hỏi ‘Latā ở đâu? Latā đang làm gì?’ để được ngắm nhìn vẻ đẹp và xem tài nghệ.

321. Niccaṃ kāyena asaṃsaṭṭhatāya devo viya rameti, dutiyo varoti vā devaro, bhattu kaniṭṭhabhātā, saha devarenāti sadevaraṃ. Sassu ca sasuro ca sasurā, saha sasurehīti sassasuraṃ. Saha dāsehi dāsīhi cāti sadāsakaṃ patimābhirādhayinti sambandho. Tamhi katoti tamhi kule, kāle vā suṇisākāle kato yaso tannibbattakapuññassa nibbattanenāti adhippāyo. Mamāti idaṃ ‘‘kato’’ti padaṃ apekkhitvā ‘‘mayā’’ti pariṇāmetabbaṃ.

321. Do không có sự tiếp xúc thân thể thường xuyên nên làm cho vui thích như một vị trời, hoặc là người được mong muốn thứ hai, nên gọi là ‘devara’, tức là em trai của chồng; ‘sadevaraṃ’ là cùng với em chồng. Mẹ chồng và cha chồng là ‘sasurā’; ‘sassasuraṃ’ là cùng với cha mẹ chồng. ‘Sadāsakaṃ’ là cùng với các tôi tớ nam nữ; nên kết nối là ‘đã làm vui lòng chồng’. ‘Tamhi kato’ có nghĩa là: trong gia đình đó, hoặc vào thời điểm đó, thời làm dâu, danh tiếng đã được tạo ra bằng việc tạo ra phước báo có thể tạo ra (sự sung túc) đó; đây là ý nghĩa. Từ ‘mama’ này, dựa vào từ ‘kato’, nên được chuyển thành ‘mayā’.

322. Catubbhi [Pg.124] ṭhānehīti catūhi kāraṇehi, catūsu vā ṭhānesu nimittabhūtesu. Visesamajjhagāti aññāhi atisayaṃ adhigatā. Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañcāti ‘‘catūhi ṭhānehī’’ti vuttānaṃ sarūpato dassanaṃ. Āyuādayo eva hissā aññāhi visiṭṭhasabhāvatāya visesā tassā tathā sambhāvanāvasena gahetabbatāya hetubhāvato ‘‘ṭhāna’’nti ca vuttaṃ. Visesamajjhagā. Kīdisaṃ? Āyuñca vaṇṇañca sukhañca balañcāti yojanā.

322. Catubbhi ṭhānehīti (bởi bốn trạng thái) là bởi bốn nguyên nhân, hoặc trong bốn trạng thái là những nhân tố. Visesamajjhagāti (đã đạt được sự đặc biệt) là đã đạt được sự vượt trội hơn những vị khác. Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañcāti (tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, và sức mạnh) là sự trình bày về bản chất của những điều đã được nói là ‘catūhi ṭhānehī’ (bởi bốn trạng thái). Quả thật, tuổi thọ v.v... chính là những sự đặc biệt của vị nữ thiên ấy do bản chất ưu việt hơn những vị khác; tương tự như vậy, đối với vị ấy, do cần được hiểu theo nghĩa tán thán và do là nguyên nhân nên cũng được gọi là ‘ṭhāna’ (trạng thái). Visesamajjhagā (đã đạt được sự đặc biệt). (Sự đặc biệt) như thế nào? (Đã đạt được) tuổi thọ, sắc đẹp, an lạc, và sức mạnh. Đây là cách nối kết.

323. Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā amhākaṃ jeṭṭhabhaginī yaṃ bhāsati, taṃ tumhehi sutaṃ nu kiṃ asuta’’nti itarā tisso bhaginiyo pucchati. Yaṃ noti yaṃ amhākaṃ saṃsayitaṃ. Noti nipātamattaṃ, puna noti amhākaṃ, avadhāraṇe vā ‘‘na no samaṃ atthī’’tiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya, tena akittayiyeva, aviparītaṃ byākāsiyevāti attho. Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti anatthato pālanato patino sāmikā nā amhākaṃ nārīnaṃ itthīnaṃ visiṭṭhā gati ca tāsaṃ paṭisaraṇañca, tāsaṃ mātugāmānaṃ saraṇato pavarā uttamā devatā ca sammadeva ārādhitā sampati āyatiñca hitasukhāvahāti attho.

323. Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti (Có nghe chăng điều mà nàng Latā này nói): Nàng Latā này, người chị cả của chúng ta, điều mà nàng nói, các vị có nghe chăng, hay là không nghe? – (nói) như vậy, vị ấy hỏi ba người em còn lại. Yaṃ noti là điều mà chúng ta nghi ngờ. Noti chỉ là một tiểu từ; hoặc noti là của chúng ta; hoặc là tiểu từ chỉ sự nhấn mạnh, giống như trong câu ‘na no samaṃ atthī’ (không có ai bằng với chúng ta) v.v..., do đó, ý nghĩa là: (vị ấy) đã quả thật tuyên thuyết, đã quả thật giải thích một cách không sai lệch. Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti (Chồng quả là nơi nương tựa đặc biệt của chúng ta, những người phụ nữ, và là vị trời cao quý của họ): Do bảo vệ khỏi điều bất lợi nên được gọi là chồng (pati); đối với chúng ta là những người phụ nữ, (chồng) là nơi nương tựa đặc biệt và là nơi quy y của họ; đối với những người phụ nữ ấy, do là nơi nương tựa nên (chồng) là vị trời cao quý, tối thượng; khi được làm cho hài lòng một cách tốt đẹp, (chồng) mang lại lợi ích và an lạc trong hiện tại và tương lai. Đây là ý nghĩa.

324. Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbāti sabbāva mayaṃ patīsu attano sāmikesu pubbuṭṭhānādikaṃ caritabbadhammaṃ pacarāma. Yatthāti yaṃ nimittaṃ, yasmiṃ vā patīsu caritabbadhamme cariyamāne itthiyo patibbatā nāma bhavanti. Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā yaṃ sampattiṃ etarahi labhatīti bhāsati, taṃ sampattiṃ patīsu dhammaṃ pacaritvāti labhissāma.

324. Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbāti (Tất cả chúng ta hãy thực hành pháp đối với chồng): Tất cả chúng ta hãy thực hành pháp cần phải thực hành đối với chồng của mình, (pháp đó) là việc thức dậy trước v.v... Yatthāti (nơi mà) là do nhân duyên nào, hoặc khi pháp cần phải thực hành đối với chồng được thực hành, những người phụ nữ được gọi là người vợ tiết hạnh. Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti (Chúng ta sẽ đạt được điều mà nàng Latā này nói): Nàng Latā này nói rằng: “Tài sản nào mà (tôi) hiện nay đạt được,” chúng ta sẽ đạt được tài sản ấy do đã thực hành pháp đối với chồng.

325. Pabbatasānugocaroti pabbatavanasaṇḍacārī. Mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti mahiṃ dhāretīti mahindharanāmakaṃ pabbataṃ acalaṃ āvasitvā adhivasitvā, tattha vasantoti attho. ‘‘Āvasitvā’’ti hi padaṃ apekkhitvā bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pasayhāti abhibhavitvā. Khuddeti balavasenanihīne pamāṇato pana mahante hatthiādikepi mige so hantiyeva.

325. Pabbatasānugocaroti (có núi non làm nơi kiếm ăn) là người thường đi lại trong các lùm cây, rừng núi. Mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti (sau khi đã sống ở núi Mahindhara): Do nâng đỡ mặt đất (mahiṃ dhāreti) nên có tên là Mahindhara; sau khi đã sống, đã cư ngụ ở ngọn núi, ở nơi bất động có tên là Mahindhara, ý nghĩa là đang sống ở nơi ấy. Quả thật, từ này (pabbataṃ) là một đối cách được dùng theo nghĩa của vị trí cách, có liên hệ đến từ ‘āvasitvā’. Pasayhāti (sau khi chế ngự) là sau khi đã áp đảo. Khuddeti (những con thú nhỏ): (Nó) quả thật giết những con thú thấp kém hơn về sức mạnh, nhưng to lớn về kích thước, như voi v.v...

326. Tathevāti [Pg.125] gāthāya ayaṃ upamāsaṃsandanena saddhiṃ atthayojanā – yathā sīho attano nivāsagocaraṭṭhānabhūtaṃ pabbataṃ nissāya vasanto attano yathicchitamatthaṃ sādheti, evameva sā saddhā pasannā ariyasāvikā ghāsacchādanādīhi bharaṇato posanato bhattāraṃ patiṃ sāmikaṃ nissāya vasantī sabbatthāpi patianukūlatāsaṅkhātena vatena taṃ anubbatā parijanādīsu uppajjanakaṃ kodhaṃ vadhitvā pajahitvā pariggahavatthūsu uppajjanakaṃ maccheraṃ abhibhuyya abhibhavitvā anuppādetvā patibbatādhammassa ca upāsikādhammassa ca sammadeva caraṇato dhammacārinī sā saggamhi devaloke modati, pamodaṃ āpajjatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

326. Đối với câu kệ Tathevāti (Cũng vậy), đây là cách nối kết ý nghĩa cùng với sự so sánh: Giống như con sư tử, nương tựa vào ngọn núi là nơi ở và nơi kiếm ăn của mình, trong khi đang sống (ở đó), đã hoàn thành mục đích theo ý muốn của mình; cũng chính như vậy, người nữ Thánh đệ tử ấy có đức tin trong sạch, do việc cấp dưỡng và nuôi nấng bằng thức ăn, y phục v.v..., trong khi đang sống nương tựa vào người chồng, người chủ, ở mọi nơi, nàng có hạnh kiểm tùy thuận theo chồng với bổn phận được gọi là phù hợp, đã diệt trừ và từ bỏ cơn giận có thể phát sinh đối với đoàn tùy tùng v.v..., đã chế ngự, đã áp đảo và không để phát sinh lòng bỏn xẻn có thể khởi lên đối với các vật sở hữu, và do thực hành tốt đẹp cả pháp của người vợ tiết hạnh lẫn pháp của người nữ cận sự, nên nàng là người thực hành pháp. Người phụ nữ ấy hoan hỷ ở cõi trời, thế giới của chư thiên, đạt được sự vui mừng. Phần còn lại cũng theo cách đã được nói.

Latāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Latā đã kết thúc.

5. Guttilavimānavaṇṇanā

5. Phần giải về thiên cung Guttila

Sattatantiṃ sumadhuranti guttilavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati rājagahe viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu chattiṃsāya vimānesu chattiṃsa devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīhi tīhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā byākariṃsu. Atha thero tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘moggallāna, tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti vatvā therena yācito atītaṃ attano guttilācariyaṃ kathesi.

Sattatantiṃ sumadhuranti (Cây đàn bảy dây rất du dương) là thiên cung Guttila. Nguồn gốc của thiên cung ấy là gì? Khi Đức Thế Tôn đang trú ngụ ở thành Rājagaha, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã được nói ở trước, trong khi đang du hành đến cõi trời, đã đi đến cõi Tāvatiṃsa. Ở nơi ấy, sau khi thấy ba mươi sáu thiên cung đứng theo thứ tự và ba mươi sáu vị nữ thiên, mỗi vị có một ngàn thiên nữ làm tùy tùng, đang hưởng thụ tài sản cõi trời to lớn, ngài đã hỏi theo thứ tự bằng ba câu kệ bắt đầu bằng ‘abhikkantena vaṇṇenā’ về nghiệp mà họ đã làm trong quá khứ. Các vị nữ thiên ấy, ngay sau câu hỏi của ngài, cũng đã trả lời bắt đầu bằng ‘vatthuttamadāyikā nārī’. Sau đó, vị Trưởng lão, sau khi từ đó trở về cõi người, đã trình báo sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Sau khi nghe điều đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Moggallāna, các vị chư thiên ấy không phải chỉ được ngươi hỏi mà đã trả lời như vậy đâu. Mà thật ra, trong quá khứ, họ cũng đã được ta hỏi và cũng đã trả lời đúng như vậy.” Sau khi nói vậy, do được vị Trưởng lão thỉnh cầu, ngài đã kể lại câu chuyện quá khứ của mình khi là vị thầy Guttila.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbattitvā gandhabbasippe pariyodātasippatāya timbarunāradasadiso sabbadisāsu pākaṭo paññātā ācariyo ahosi nāmena [Pg.126] guttilo nāma. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Tassa sippanipphattiṃ sutvā ujjenivāsī musilo nāma gandhabbo upagantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kasmā āgatosī’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ uggaṇhitu’’nti āha. Guttilācariyo taṃ oloketvā lakkhaṇakusalatāya ‘‘ayaṃ puriso visamajjhāsayo kakkhaḷo pharuso akataññū bhavissati, na saṅgahetabbo’’ti sippuggahaṇatthaṃ okāsaṃ nākāsi. So tassa mātāpitaro payirupāsitvā tehi yācāpesi. Guttilācariyo mātāpitūhi nippīḷiyamāno ‘‘garuvacanaṃ alaṅghanīya’’nti tassa sippaṃ paṭṭhapetvā vigatamacchariyatāya kāruṇikatāya ca ācariyamuṭṭhiṃ akatvā anavasesato sippaṃ sikkhāpesi.

Trong quá khứ, ở thành Bārāṇasī, khi vua Brahmadatta đang trị vì, vị Bồ-tát đã tái sanh vào gia đình nhạc sĩ. Do có kỹ năng thuần thục trong nghệ thuật âm nhạc, ngài giống như Timbaru và Nārada, nổi tiếng và được biết đến khắp mọi phương, là một vị thầy tên là Guttila. Vị ấy đã nuôi dưỡng cha mẹ già và mù lòa. Nghe về sự thành tựu nghệ thuật của vị ấy, một nhạc sĩ tên là Musila, cư dân thành Ujjenī, đã đến gần, đảnh lễ vị ấy và đứng một bên. Khi được hỏi: “Vì sao ngươi đến đây?”, anh ta đã nói: “Để học nghệ thuật nơi ngài.” Vị thầy Guttila, sau khi nhìn anh ta, do sự khéo léo về tướng mạo, (nghĩ rằng): “Người này có tâm địa không ngay thẳng, cộc cằn, thô lỗ, và vô ơn, sẽ không nên được thu nhận,” đã không cho cơ hội để học nghệ thuật. Anh ta đã hầu hạ cha mẹ của vị thầy và nhờ họ thỉnh cầu. Vị thầy Guttila, bị cha mẹ thúc ép, (nghĩ rằng): “Lời nói của bậc đáng kính không thể vượt qua,” đã bắt đầu truyền dạy nghệ thuật cho anh ta. Và do không có lòng bỏn xẻn và do có lòng bi mẫn, không giữ lại “nắm tay của người thầy” (kiến thức riêng), ngài đã dạy nghệ thuật cho anh ta một cách không còn sót lại.

Sopi medhāvitāya pubbekataparicayatāya akusītatāya ca na cirasseva pariyodātasippo hutvā cintesi ‘‘ayaṃ bārāṇasī jambudīpe agganagaraṃ, yaṃnūnāhaṃ idha sarājikāya parisāya sippaṃ dasseyyaṃ, evāhaṃ ācariyatopi jambudīpe pākaṭo paññāto bhavissāmī’’ti. So ācariyassa ārocesi ‘‘ahaṃ rañño purato sippaṃ dassetukāmo, rājānaṃ maṃ dassethā’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ mama santike uggahitasippo patiṭṭhaṃ labhatū’’ti karuṇāyamāno taṃ rañño santikaṃ netvā ‘‘mahārāja imassa me antevāsikassa vīṇāya paguṇataṃ passathā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tassa vīṇāvādanaṃ sutvā parituṭṭho taṃ gantukāmaṃ nivāretvā ‘‘mameva santike vasa, ācariyassa dinnakoṭṭhāsato upaḍḍhaṃ dassāmī’’ti āha. Musilo ‘‘nāhaṃ ācariyato hāyāmi, samameva dethā’’ti vatvā raññā ‘‘mā evaṃ bhaṇi, ācariyo nāma mahanto, upaḍḍhameva tuyhaṃ dassāmī’’ti vutte ‘‘mama ca ācariyassa ca sippaṃ passathā’’ti vatvā rājagehato nikkhamitvā ‘‘ito sattame divase mama ca guttilācariyassa ca rājaṅgaṇe sippadassanaṃ bhavissati, taṃ passitukāmā passantū’’ti tattha tattha āhiṇḍanto ugghosesi.

Người nhạc sĩ Musila ấy, do thông minh, do đã thực hành từ trước, và do không lười biếng, chẳng bao lâu đã trở nên tinh thông nghề nghiệp và suy nghĩ rằng: “Thành Bārāṇasī này là đô thành bậc nhất ở Jambudīpa. Chắc chắn ta sẽ trình diễn tài nghệ của mình ở đây trước hội chúng cùng với đức vua. Như vậy, ta sẽ trở nên nổi tiếng và được biết đến ở Jambudīpa hơn cả thầy ta.” Anh ta thưa với thầy: “Con muốn trình diễn tài nghệ trước mặt đức vua, xin thầy hãy cho con yết kiến đức vua.” Bồ-tát, với lòng bi mẫn nghĩ rằng: “Người này đã học được nghề nơi ta, mong rằng anh ta có được chỗ đứng,” bèn dẫn anh ta đến trước đức vua và nói: “Tâu Đại vương, xin ngài hãy xem sự điêu luyện về đàn tỳ-bà của người đệ tử này của tôi.” Đức vua nhận lời: “Lành thay,” và sau khi nghe tiếng đàn của anh ta, ngài rất hài lòng, ngăn anh ta lại khi anh ta muốn ra đi và nói: “Hãy ở lại với ta, ta sẽ cho ngươi một nửa phần bổng lộc đã ban cho thầy ngươi.” Musila nói: “Con không thua kém thầy con, xin hãy ban cho con phần bằng nhau.” Khi đức vua nói: “Đừng nói vậy, bậc thầy quả là vĩ đại, ta sẽ chỉ cho ngươi một nửa,” anh ta đáp lại: “Vậy xin ngài hãy xem tài nghệ của con và của thầy con,” rồi đi ra khỏi hoàng cung, đi khắp nơi và loan báo: “Kể từ hôm nay, vào ngày thứ bảy, sẽ có cuộc biểu diễn tài nghệ giữa ta và thầy Guttila tại sân chầu, những ai muốn xem hãy đến xem.”

Mahāsatto taṃ sutvā ‘‘ayaṃ taruṇo thāmavā, ahaṃ pana jiṇṇo dubbalo, yadi pana me parājayo bhaveyya, mataṃ me jīvitā seyyaṃ, tasmā [Pg.127] araññaṃ pavisitvā ubbandhitvā marissāmī’’ti araññaṃ gato maraṇabhayatajjito paṭinivatti. Puna maritukāmo hutvā gantvā punapi maraṇabhayena paṭinivatti. Evaṃ gamanāgamanaṃ karontassa taṃ ṭhānaṃ vigatatiṇaṃ ahosi. Atha devarājā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā dissamānarūpo ākāse ṭhatvā evamāha ‘‘ācariya, kiṃ karosī’’ti. Mahāsatto –

Bồ-tát nghe vậy, nghĩ rằng: “Người này trẻ trung, khỏe mạnh, còn ta thì già yếu, sức lực suy kém. Nếu như ta bị thất bại, thà chết còn hơn sống. Vì vậy, ta sẽ vào rừng, treo cổ tự vẫn.” Ngài đi vào rừng, nhưng bị nỗi sợ chết đe dọa nên quay trở lại. Lại muốn chết, ngài lại đi, và lại vì sợ chết mà quay trở lại. Khi ngài cứ đi đi lại lại như vậy, nơi đó trở nên không còn cỏ. Bấy giờ, vua trời đến gần Bồ-tát, hiện hình đứng trên không trung và nói như vầy: “Thưa thầy, ngài đang làm gì vậy?” Bồ-tát –

327.

327.

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti. –

“Con đã dạy (nghệ thuật đàn) bảy dây, rất du dương, làm say đắm lòng người; Nó lại thách thức con giữa vũ đài, hỡi Kosiya, xin hãy là nơi nương tựa cho con.” –

Attano cittadukkhaṃ pavedesi.

(Ngài) đã trình bày nỗi khổ tâm của mình.

Tassattho – ahaṃ devarāja musilaṃ nāma antevāsikaṃ sattannaṃ tantīnaṃ atthitāya chajjādisattavidhasaradīpanato ca sattatantiṃ, taṃ visayaṃ katvā yathārahaṃ dvāvīsatiyā sutibhedānaṃ ahāpanato suṭṭhu madhuranti sumadhuraṃ, yathādhigatānaṃ samapaññāsāya mucchanānaṃ paribyattatāya sarassa ca vīṇāya ca aññamaññasaṃsandanena suṇantānaṃ ativiya manoramabhāvato rāmaṇeyyaṃ, saragatādivibhāgato chajjādicatubbidhaṃ gandhabbaṃ ahāpetvā gandhabbasippaṃ avācayinti vācesiṃ uggaṇhāpesiṃ sikkhāpesiṃ. So musilo antevāsī samāno maṃ attano ācariyaṃ raṅgamhi raṅgamaṇḍale avheti sārambhavasena attano visesaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭiyati, ‘‘ehi sippaṃ dassehī’’ti maṃ ācikkhi, tassa me tvaṃ kosiya devarāja saraṇaṃ avassayo hohīti.

Nghĩa của kệ ấy là: “Tâu Thiên vương, tôi đã dạy cho người đệ tử tên Musila nghệ thuật gandhabba (âm nhạc). (Nghệ thuật ấy) được gọi là ‘bảy dây’ (sattatanti) vì có bảy dây và vì nó thể hiện bảy loại âm thanh như chajja, v.v.; được gọi là ‘rất du dương’ (sumadhuraṃ) vì nó rất ngọt ngào do không làm mất đi hai mươi hai loại suti (vi âm) một cách thích hợp, lấy đó làm đối tượng; được gọi là ‘làm say đắm lòng người’ (rāmaṇeyyaṃ) vì nó vô cùng làm vui thích tâm trí người nghe do sự hòa quyện lẫn nhau giữa giọng hát và tiếng đàn, và do sự rõ ràng của năm mươi mốt murchanā (âm giai) đã đạt được; (tôi đã dạy) không làm thiếu sót nghệ thuật gandhabba có bốn loại như chajja, v.v., theo sự phân chia của saragata, v.v. ‘Avācayiṃ’ có nghĩa là ta đã dạy, đã khiến học, đã huấn luyện. Musila đó, dù là đệ tử, lại thách thức ta, thầy của nó, giữa vũ đài (raṅgamhi), tức là trong vòng tròn vũ đài (raṅgamaṇḍale). ‘Avheti’ có nghĩa là nó khiêu khích để thể hiện sự đặc biệt của mình với ý định tranh đua, nó nói với ta: ‘Hãy đến đây, hãy trình diễn tài nghệ.’ Đối với ta là người như vậy, xin ngài, hỡi Kosiya, Thiên vương, hãy là nơi nương tựa, là nơi trú ẩn.”

Taṃ sutvā sakko devarājā ‘‘mā bhāyi ācariya, ahaṃ te saraṇaṃ parāyaṇa’’nti dassento –

Nghe lời ấy, Sakka, vua trời, để chỉ rõ rằng: “Thưa thầy, đừng sợ. Tôi là nơi nương tựa, là nơi trú ẩn của ngài,” bèn nói –

328.

328.

‘‘Ahaṃ te saraṇaṃ homi, ahamācariyapūjako;

Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti. –

“Ta là nơi nương tựa của ngài, ta là người tôn kính các bậc thầy; Người đệ tử sẽ không thắng được ngài, thưa thầy, chính ngài sẽ chiến thắng người đệ tử.” –

Āha. Sakkassa kira devarañño purimattabhāve mahāsatto ācariyo ahosi. Tenāha ‘‘ahamācariyapūjako’’ti. Ahaṃ ācariyānaṃ pūjako, na musilo viya yugaggāhī, mādisesu antevāsikesu ṭhitesu tādisassa ācariyassa kathaṃ parājayo, tasmā na taṃ jayissati [Pg.128] sisso, aññadatthu sissaṃ musilaṃ ācariya tvameva jayissasi, so pana parājito vināsaṃ pāpuṇissatīti adhippāyo. Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ sattame divase sākacchāmaṇḍalaṃ āgamissāmi, tumhe vissatthā vādethā’’ti samassāsetvā gato.

(Ngài) đã nói. Nghe nói, trong một kiếp trước của Sakka, vua trời, Bồ-tát đã là thầy của ngài. Vì thế, ngài nói: “Ta là người tôn kính các bậc thầy.” Ý nghĩa là: “Ta là người tôn kính các bậc thầy, không phải là người tranh giành ngang hàng như Musila. Khi có những người đệ tử như ta, làm sao một bậc thầy như ngài lại có thể thất bại? Vì vậy, người đệ tử sẽ không thắng được ngài. Trái lại, thưa thầy, chính ngài sẽ chiến thắng người đệ tử Musila. Còn nó, sau khi bị đánh bại, sẽ đi đến chỗ diệt vong.” Và sau khi nói như vậy, ngài an ủi (Bồ-tát): “Vào ngày thứ bảy, ta sẽ đến nơi hội họp, ngài cứ tự nhiên mà gảy đàn,” rồi ra đi.

Sattame pana divase rājā saparivāro rājasabhāyaṃ nisīdi. Guttilācariyo ca musilo ca sippadassanatthaṃ sajjā hutvā upasaṅkamitvā rājānaṃ vanditvā attano attano laddhāsane nisīditvā vīṇā vādayiṃsu. Sakko āgantvā antalikkhe aṭṭhāsi. Taṃ mahāsattova passati, itare pana na passanti. Parisā dvinnampi vādane samacittā ahosi. Sakko guttilaṃ ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Chinnāyapi tantiyā vīṇā tatheva madhuranigghosā ahosi. Evaṃ ‘‘dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ, pañcamaṃ, chaṭṭhaṃ, sattamaṃ chindā’’ti āha, tāsu chinnāsupi vīṇā madhuranigghosāva ahosi. Taṃ disvā musilo parājitabhūtarūpo pattakkhandho ahosi, parisā haṭṭhatuṭṭhā celukkhepe karontī guttilassa sādhukāramadāsi. Rājā musilaṃ sabhāya nīharāpesi, mahājano leḍḍudaṇḍādīhi paharanto musilaṃ tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi.

Vào ngày thứ bảy, đức vua cùng tùy tùng ngự tại triều đình. Thầy Guttila và Musila, sau khi đã chuẩn bị để trình diễn tài nghệ, đến gần, đảnh lễ đức vua, ngồi vào chỗ đã được dành cho mỗi người, và gảy đàn. Sakka đến và đứng trên không trung. Chỉ có Bồ-tát thấy ngài, còn những người khác thì không. Hội chúng có tâm bình đẳng đối với tiếng đàn của cả hai. Sakka nói với Guttila: “Hãy cắt một dây đàn.” Dù dây đàn đã bị cắt, cây đàn vẫn có âm thanh du dương như trước. Tương tự, ngài nói: “Hãy cắt dây thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm, thứ sáu, thứ bảy.” Dù các dây đó đã bị cắt, cây đàn vẫn có âm thanh du dương. Thấy vậy, Musila trông như kẻ bại trận, gục đầu xuống. Hội chúng vui mừng hoan hỷ, tung vẫy y phục và tán dương Guttila. Đức vua ra lệnh đuổi Musila ra khỏi triều đình. Đám đông dùng gạch đá, gậy gộc đánh đập, khiến Musila chết ngay tại chỗ.

Sakko devānamindo mahāpurisena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā devalokameva gato. Taṃ devatā ‘‘mahārāja, kuhiṃ gatatthā’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘mahārāja, mayaṃ guttilācariyaṃ passissāma, sādhu no taṃ idhānetvā dassehī’’ti āhaṃsu. Sakko devānaṃ vacanaṃ sutvā mātaliṃ āṇāpesi ‘‘gaccha vejayantarathena amhākaṃ guttilācariyaṃ ānehi, devatā taṃ dassanakāmā’’ti, so tathā akāsi. Sakko mahāsattena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā evamāha ‘‘ācariya, vīṇaṃ vādaya, devatā sotukāmā’’ti. ‘‘Mayaṃ sippūpajīvino, vetanena vinā sippaṃ na dassemā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ pana vetanaṃ icchasī’’ti. ‘‘Nāññena me vetanena kiccaṃ atthi, imāsaṃ pana devatānaṃ attanā attanā pubbekatakusalakathanameva me vetanaṃ hotū’’ti āha. Tā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha mahāsatto pāṭekkaṃ tāhi tadā paṭiladdhasampattikittanamukhena tassā hetubhūtaṃ purimattabhāve kataṃ sucaritaṃ āyasmā mahāmoggallāno viya pucchanto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchi. Tāpi ‘‘vatthuttamadāyikā [Pg.129] nārī’’tiādinā yathā etarahi therassa, evameva tassa byākariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘moggallāna tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti.

Vua trời Sakka sau khi nói lời hoan hỷ với vị đại nhân, đã trở về thiên giới. Chư thiên hỏi ngài: “Tâu đại vương, ngài đã đi đâu vậy?” và sau khi nghe câu chuyện ấy, họ thưa rằng: “Tâu đại vương, chúng con muốn được gặp nhạc sư Guttila, xin ngài vui lòng đưa vị ấy đến đây cho chúng con xem.” Vua Sakka nghe lời của chư thiên, liền ra lệnh cho Mātali: “Hãy đi, dùng xe Vejayanta rước nhạc sư Guttila của chúng ta đến đây, chư thiên đang mong được gặp ngài.” Vị ấy đã làm theo như vậy. Vua Sakka sau khi nói lời hoan hỷ với vị Đại Sĩ, đã nói như vầy: “Thưa nhạc sư, xin hãy gảy đàn, chư thiên đang mong được nghe.” (Nhạc sư đáp:) “Chúng tôi sống bằng nghề, không có tiền công thì không trình diễn.” (Vua Sakka hỏi:) “Vậy ngài muốn tiền công như thế nào?” (Nhạc sư đáp:) “Tôi không cần tiền công nào khác, chỉ mong rằng việc các vị thiên nữ này tự mình kể lại các thiện nghiệp đã làm trong quá khứ sẽ là tiền công cho tôi.” Các vị ấy đã chấp thuận: “Lành thay.” Khi ấy, vị Đại Sĩ, nhân việc tán dương sự thành tựu mà các vị thiên nữ đã đạt được lúc bấy giờ, đã hỏi từng vị một về thiện hạnh đã làm trong tiền kiếp, là nhân của sự thành tựu ấy, giống như cách Tôn giả Mahāmoggallāna đã hỏi, bằng các câu kệ bắt đầu bằng “abhikkantena vaṇṇenā”. Các vị ấy cũng đã trả lời cho ngài bằng các câu bắt đầu bằng “vatthuttamadāyikā nārī”, y như cách đã trả lời cho vị Trưởng lão bây giờ. Do đó, đã được nói rằng: “Này Moggallāna, các vị thiên nữ ấy không chỉ được ngươi hỏi mà trả lời như vậy, mà thật ra, trong quá khứ, khi được ta hỏi, họ cũng đã trả lời y như vậy.”

Tā kira itthiyo kassapasammāsambuddhakāle manussattabhāve ṭhitā taṃ taṃ puññaṃ akaṃsu. Tattha ekā itthī vatthaṃ adāsi, ekā sumanamālaṃ, ekā gandhaṃ, ekā uḷārāni phalāni, ekā ucchurasaṃ, ekā bhagavato cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, ekā uposathaṃ upavasi, ekā upakaṭṭhāya velāya nāvāya bhuñjantassa bhikkhuno udakaṃ adāsi, ekā kodhanānaṃ sassusasurānaṃ akkodhanā upaṭṭhānaṃ akāsi, ekā dāsī hutvā atanditācārā ahosi, eko piṇḍacārikassa bhikkhuno khīrabhattaṃ adāsi, ekā phāṇitaṃ adāsi, ekā ucchukhaṇḍaṃ adāsi, ekā timbarusakaṃ adāsi, ekā kakkārikaṃ adāsi, ekā eḷālukaṃ adāsi, ekā valliphalaṃ adāsi, ekā phārusakaṃ adāsi, ekā aṅgārakapallaṃ adāsi, ekā sākamuṭṭhiṃ adāsi, ekā pupphakamuṭṭhiṃ adāsi, ekā mūlakalāpaṃ adāsi, ekā nimbamuṭṭhiṃ adāsi, ekā kañjikaṃ adāsi, ekā tilapiññākaṃ adāsi, ekā kāyabandhanaṃ adāsi, ekā aṃsabaddhakaṃ adāsi, ekā āyogapaṭṭaṃ adāsi, ekā vidhūpanaṃ, ekā tālavaṇṭaṃ, ekā morahatthaṃ, ekā chattaṃ, ekā upāhanaṃ, ekā pūvaṃ, ekā modakaṃ, ekā sakkhalikaṃ adāsi. Tā ekekā accharāsahassaparivārā pahatiyā deviddhiyā virājamānā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarājassa paricārikā hutvā nibbattā guttilācariyena pucchitā ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā attanā attanā katakusalaṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu.

Nghe nói, những người phụ nữ ấy, trong thời Đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa, khi đang ở trong thân người, đã làm các phước thiện ấy. Trong số đó, một người phụ nữ đã cúng dường y phục, một người cúng dường vòng hoa lài, một người cúng dường hương thơm, một người cúng dường các loại trái cây hảo hạng, một người cúng dường nước mía, một người đã cúng dường dấu năm ngón tay bằng hương thơm tại bảo tháp của Đức Thế Tôn, một người đã thọ trì Bát quan trai giới, một người đã cúng dường nước cho vị Tỳ-khưu đang dùng bữa trên thuyền khi gần đến giờ ngọ, một người đã không sân giận mà phụng dưỡng cha mẹ chồng hay nóng giận, một người làm nữ tỳ nhưng có hạnh kiểm siêng năng, không lười biếng, một người đã cúng dường cơm sữa cho vị Tỳ-khưu đi khất thực, một người cúng dường đường phèn, một người cúng dường khúc mía, một người cúng dường quả thị, một người cúng dường dưa chuột, một người cúng dường dưa gang, một người cúng dường quả bầu, một người cúng dường quả pharusaka, một người cúng dường chảo than, một người cúng dường một nắm rau, một người cúng dường một nắm hoa, một người cúng dường một bó củ sen, một người cúng dường một nắm lá neem, một người cúng dường nước cháo chua, một người cúng dường bánh mè, một người cúng dường dây thắt lưng, một người cúng dường dây đeo vai, một người cúng dường tấm vải buộc ngực, một người cúng dường quạt vuông, một người cúng dường quạt lá cọ, một người cúng dường quạt lông công, một người cúng dường lọng, một người cúng dường giày dép, một người cúng dường bánh, một người cúng dường bánh ngọt, một người cúng dường bánh đường. Mỗi một vị trong số họ, có một ngàn tiên nữ làm thị tùng, tỏa sáng với thần lực thiên giới hùng mạnh, đã sanh làm thị nữ của vua trời Sakka trong cõi trời Tāvatiṃsa. Khi được nhạc sư Guttila hỏi, họ đã lần lượt trình bày thiện nghiệp mà mỗi người đã làm, bằng các câu bắt đầu bằng “vatthuttamadāyikā nārī”.

329.

329.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“Hỡi thiên nữ, nàng đứng kia với dung sắc thù thắng, chiếu sáng khắp mọi phương, như sao Hôm rực rỡ.

330.

330.

‘‘Kena [Pg.130] tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu nàng có dung sắc như vậy? Do đâu nàng thành tựu ở đây? Và do đâu các tài sản làm vừa lòng ý nàng lại sanh khởi?

331.

331.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin hỏi nàng, hỡi thiên nữ có đại oai lực, khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của nàng chiếu sáng khắp mọi phương?”

332.

332.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên nữ ấy, lòng đầy hoan hỷ, khi được ngài Moggallāna hỏi, đã trả lời câu hỏi, rằng đây là quả của nghiệp nào.”

333.

333.

‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu;

Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ.

“Người nữ cúng dường y phục thượng hạng, trở nên cao quý giữa nam và nữ. Cũng vậy, người cúng dường vật đáng yêu, sau khi đến (cõi trời) sẽ đạt được cảnh giới thiên giới làm hài lòng tâm ý.

334.

334.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

“Hãy xem thiên cung của tôi, người đã làm phước như vậy. Tôi là tiên nữ có dung sắc theo ý muốn. Tôi là người đứng đầu của một ngàn tiên nữ. Hãy xem quả báo của các phước thiện.

335.

335.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đó tôi có dung sắc như vậy, do đó tôi thành tựu ở đây. Và do đó các tài sản làm vừa lòng ý tôi lại sanh khởi.

336.

336.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin thưa với ngài, hỡi Tỳ-khưu có đại oai lực, phước mà tôi đã làm khi còn là người. Do đó tôi có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

(Yathā ca ettha, evaṃ upari sabbavimānesu vitthāretabbaṃ.)

(Giống như ở đây, cũng vậy, nên được diễn giải rộng ra trong tất cả các thiên cung ở phần sau.)

341.

341.

‘‘Pupphuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

“Người nữ cúng dường hoa thượng hạng, trở nên cao quý giữa nam và nữ… v.v….

349.

349.

‘‘Gandhuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

“Người nữ cúng dường hương thượng hạng, trở nên cao quý giữa nam và nữ… v.v….

357.

357.

‘‘Phaluttamadāyikā nārī…pe….

“Người nữ cúng dường quả thượng hạng… v.v….

365.

365.

‘‘Rasuttamadāyikā nārī…pe….

“Người nữ cúng dường vị thượng hạng… v.v….

373.

373.

‘‘Gandhapañcaṅgulikaṃ [Pg.131] ahamadāsiṃ,kassapassa bhagavato thūpamhi…pe….

“Tôi đã cúng dường dấu năm ngón tay bằng hương thơm, tại bảo tháp của Đức Thế Tôn Kassapa… v.v….

381.

381.

‘‘Bhikkhū ca ahaṃ bhikkhuniyo ca, addasāsiṃ panthapaṭipanne;

Tesāhaṃ dhammaṃ sutvāna, ekūposathaṃ upavasissaṃ.

“Tôi đã thấy các Tỳ-khưu và Tỳ-khưu-ni đang đi trên đường. Sau khi nghe pháp từ các vị ấy, tôi đã thọ trì một ngày Bát quan trai giới.

382.

382.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ…pe….

“Hãy xem thiên cung của tôi, người đã làm phước như vậy… v.v….

389.

389.

‘‘Udake ṭhitā udakamadāsiṃ, bhikkhuno cittena vippasannena…pe….

“Đứng trong nước, tôi đã cúng dường nước cho vị Tỳ-khưu với tâm trong sạch, hoan hỷ… v.v….

397.

397.

‘‘Sassuñcāhaṃ sasurañca, caṇḍike kodhane ca pharuse ca;

Anusūyikā upaṭṭhāsiṃ, appamattā sakena sīlena…pe….

“Đối với mẹ chồng và cha chồng, những người hung dữ, hay nóng giận và thô lỗ, tôi đã không ganh tỵ mà phụng dưỡng, không lơ là với giới hạnh của mình… v.v….

405.

405.

‘‘Parakammakarī āsiṃ, atthenātanditā dāsī;

Akkodhanānatimāninī, saṃvibhāginī kakassa bhāgassa…pe….

“Tôi là người làm công cho người khác, một nữ tỳ siêng năng trong công việc. Không sân giận, không kiêu mạn, tôi có thói quen chia sẻ phần của mình… v.v….

413.

413.

‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Evaṃ karitvā kammaṃ, sugatiṃ upapajja modāmi…pe….

“Tôi đã cúng dường cơm sữa cho vị Tỳ-khưu đang đi khất thực. Sau khi làm nghiệp như vậy, tôi sanh về cõi lành và hoan hỷ… v.v….

421.

421.

‘‘Phāṇitaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường đường phèn... (v.v)...”

429.

429.

‘‘Ucchukhaṇḍikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường khúc mía... (v.v)...”

437.

437.

‘‘Timbarusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường quả thị... (v.v)...”

445.

445.

‘‘Kakkārikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường quả dưa chuột... (v.v)...”

453.

453.

‘‘Eḷālukaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường quả dưa gang... (v.v)...”

461.

461.

‘‘Valliphalaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường quả của dây leo... (v.v)...”

469.

469.

‘‘Phārusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường quả phārusaka... (v.v)...”

477.

477.

‘‘Hatthappatāpakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường chậu than sưởi tay... (v.v)...”

485.

485.

‘‘Sākamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường một nắm rau... (v.v)...”

493.

493.

‘‘Pupphakamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường một nắm hoa... (v.v)...”

501.

501.

‘‘Mūlakaṃ [Pg.132] ahamadāsiṃ…pe….

“Tôi đã cúng dường củ cải... (v.v)...”

509. ‘‘Nimbamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

509. “Tôi đã cúng dường một nắm lá sầu đâu... (v.v)...”

517. ‘‘Ambakañjikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

517. “Tôi đã cúng dường cháo chua... (v.v)...”

525. ‘‘Doṇinimmajjaniṃ ahamadāsiṃ…pe….

525. “Tôi đã cúng dường bánh mè có dầu... (v.v)...”

533. ‘‘Kāyabandhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

533. “Tôi đã cúng dường dây thắt lưng... (v.v)...”

541. ‘‘Aṃsabaddhakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

541. “Tôi đã cúng dường dây đeo vai... (v.v)...”

549. ‘‘Āyogapaṭṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

549. “Tôi đã cúng dường tấm vải buộc... (v.v)...”

557. ‘‘Vidhūpanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

557. “Tôi đã cúng dường chiếc quạt vuông... (v.v)...”

565. ‘‘Tālavaṇṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

565. “Tôi đã cúng dường chiếc quạt tròn bằng lá cọ... (v.v)...”

573. ‘‘Morahatthaṃ ahamadāsiṃ…pe….

573. “Tôi đã cúng dường chiếc quạt lông công... (v.v)...”

581. ‘‘Chattaṃ ahamadāsiṃ…pe….

581. “Tôi đã cúng dường chiếc lọng... (v.v)...”

589. ‘‘Upāhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

589. “Tôi đã cúng dường đôi dép... (v.v)...”

597. ‘‘Pūvaṃ ahamadāsiṃ…pe….

597. “Tôi đã cúng dường bánh ngọt... (v.v)...”

605. ‘‘Modakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

605. “Tôi đã cúng dường bánh viên... (v.v)...”

613. ‘‘Sakkhalikaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe….

613. “Tôi đã cúng dường bánh đường phèn, đến vị tỳ khưu đang đi khất thực... (v.v)...”

614.

614.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmiṃ;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

“Hãy xem thiên cung của tôi là người như thế, tôi là tiên nữ có sắc đẹp như ý. Trong một ngàn tiên nữ, tôi là người ưu tú nhất. Hãy xem quả báu của các phước thiện.”

615. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

615. “Do nhân ấy, tôi có được sắc đẹp như thế này... (v.v)... và sắc đẹp của tôi tỏa sáng khắp mọi phương hướng.”

Evaṃ mahāsatto tāhi devatāhi katasucarite byākate tuṭṭhamānaso sammodanaṃ karonto attano ca sucaritacaraṇe yuttapayuttataṃ vivaṭṭajjhāsayatañca pavedento āha –

Như vậy, khi các thiện hạnh đã làm được các vị thiên nữ ấy giải bày, vị Đại Sát-tỏa có tâm ý hoan hỷ, trong khi thực hiện việc tùy hỷ, đã nói lên, để tuyên bố về sự chuyên cần nỗ lực của chính mình trong việc thực hành thiện hạnh và về chí hướng thoát khỏi vòng luân hồi:

617.

617.

‘‘Svāgataṃ [Pg.133] vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ;

Yaṃ addasāmi devatāyo, accharā kāmavaṇṇiniyo.

“Thật là khéo đến thay cho tôi hôm nay, trời rạng tốt lành, thức dậy tốt lành; vì rằng tôi đã được thấy các vị thiên nữ, các tiên nữ có sắc đẹp như ý.”

618.

618.

‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saññamena damena ca;

Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti.

“Sau khi nghe được Pháp của các vị này, tôi sẽ làm nhiều điều thiện; bằng sự bố thí, sự hành xử bình đẳng, sự thu thúc, và sự chế ngự. Tôi sẽ đi đến nơi ấy, nơi mà sau khi đến sẽ không còn sầu muộn.”

333. Tattha vatthuttamadāyikāti vatthānaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ, vatthesu vā bahūsu uccinitvā gahitaṃ ukkaṃsagataṃ pavaraṃ koṭibhūtaṃ vatthaṃ vatthuttamaṃ, tassa dāyikā. ‘‘Pupphuttamadāyikā’’tiādīsupi eseva nayo. Piyarūpadāyikāti piyasabhāvassa piyajātikassa ca vatthuno dāyikā. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Dibbanti divi bhavattā dibbaṃ. Upeccāti upagantvā cetetvā, ‘‘edisaṃ labheyya’’nti pakappetvāti attho. Ṭhānanti vimānādikaṃ ṭhānaṃ, issariyaṃ vā. ‘‘Manāpā’’tipi pāṭho, aññesaṃ manavaḍḍhanakā hutvāti attho.

333. Trong ấy, câu `vatthuttamadāyikā` có nghĩa là người nữ thí chủ cúng dường y phục tối thượng, cao quý nhất; hoặc là y phục tối thượng là y phục được chọn lựa kỹ càng, ưu việt, cao quý, tột bậc trong số nhiều y phục; người nữ thí chủ cúng dường vật ấy. Trong các câu như `Pupphuttamadāyikā` cũng theo phương pháp này. `Piyarūpadāyikā` là người nữ thí chủ cúng dường vật có bản chất đáng yêu và thuộc loại đáng yêu. `Manāpaṃ` là làm tăng trưởng ý. `Dibbaṃ` là thuộc về cõi trời do sanh ở cõi trời. `Upeccā` là sau khi đến gần, sau khi suy xét, nghĩa là sau khi hoạch định rằng: "Mong rằng tôi sẽ được vật như thế này". `Ṭhānaṃ` là địa vị như thiên cung v.v... hoặc là quyền uy. Cũng có bản đọc là `Manāpā`, nghĩa là trở thành người làm tăng trưởng ý của người khác.

334. Passa puññānaṃ vipākanti vatthuttamadānassa nāma idamīdisaṃ phalaṃ passāti attanā laddhasampattiṃ sambhāventī vadati.

334. Câu `Passa puññānaṃ vipākaṃ` có nghĩa là: "Hãy xem quả báu như thế này của việc cúng dường y phục tối thượng", vị thiên nữ nói lên điều này trong khi chiêm nghiệm tài sản mà mình đã đạt được.

341. Pupphuttamadāyikāti ratanattayapūjāvasena pupphuttamadāyikā, tathā gandhuttamadāyikāti daṭṭhabbā. Tattha pupphuttamaṃ sumanapupphādi, gandhuttamaṃ candanagandhādi, phaluttamaṃ panasaphalādi, rasuttamaṃ gorasasappiādi veditabbaṃ.

341. `Pupphuttamadāyikā` là người nữ thí chủ cúng dường hoa tối thượng qua việc cúng dường Tam Bảo; tương tự, `gandhuttamadāyikā` cũng nên được hiểu như vậy. Trong ấy, hoa tối thượng cần được hiểu là hoa lài v.v...; hương tối thượng là hương chiên-đàn v.v...; quả tối thượng là quả mít v.v...; vị tối thượng là vị sữa bò, bơ lỏng v.v...

373. Gandhapañcaṅgulikanti gandhena pañcaṅgulikadānaṃ. Kassapassa bhagavato thūpamhīti kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe.

373. `Gandhapañcaṅgulikaṃ` là việc cúng dường dấu năm ngón tay bằng hương liệu. `Kassapassa bhagavato thūpamhi` là tại bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần của Đức Phật Chánh Đẳng Giác Ca-diếp.

381. Panthapaṭipanneti maggaṃ gacchante. Ekūposathanti ekadivasaṃ uposathavāsaṃ.

381. `Panthapaṭipanne` là những người đang đi trên đường. `Ekūposathaṃ` là việc giữ Bát quan trai trong một ngày.

389. Udakamadāsinti mukhavikkhālanatthaṃ pivanatthañca udakaṃ pānīyaṃ adāsiṃ.

389. `Udakamadāsiṃ` là tôi đã cúng dường nước uống để rửa mặt và để uống.

397. Caṇḍiketi caṇḍe. Anusūyikāti usūyā rahitā.

397. `Caṇḍike` là khi (chồng) hung dữ. `Anusūyikā` là không có lòng ganh tỵ.

405. Parakammakarīti paresaṃ veyyāvaccakārinī. Atthenāti atthakiccena. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassāti atthikānaṃ attanā paṭiladdhabhāgassa saṃvibhajanasīlā.

405. `Parakammakarī` là người làm công việc cho người khác. `Atthenā` là với công việc cần làm. `Saṃvibhāginī sakassa bhāgassa` là người có thói quen chia sớt phần mình đã nhận được cho những người có nhu cầu.

413. Khīrodananti [Pg.134] khīrasammissaṃ odanaṃ, khīrena saddhiṃ odanaṃ vā.

413. `Khīrodanaṃ` là cơm trộn với sữa, hoặc cơm cùng với sữa.

437. Timbarusakanti tiṇḍukaphalaṃ. Tipusasadisā ekā vallijāti timbarusaṃ, tassa phalaṃ timbarusakanti vadanti.

437. `Timbarusakaṃ` là quả thị. Người ta cũng nói rằng: một loại dây leo giống như dưa chuột được gọi là `timbarusaṃ`, quả của nó được gọi là `timbarusakaṃ`.

445. Kakkārikanti khuddakeḷālukaṃ, tipusanti ca vadanti.

445. `Kakkārikaṃ` là dưa gang nhỏ, và người ta cũng gọi là dưa chuột.

477. Hatthappatāpakanti mandāmukhiṃ.

477. `Hatthappatāpakaṃ` là lò sưởi tay.

517. Ambakañjikanti ambilakañjikaṃ.

517. `Ambakañjikaṃ` là nước cháo chua.

525. Doṇinimmajjaninti satelaṃ tilapiññākaṃ.

525. `Doṇinimmajjaniṃ` là bã mè có dầu.

557. Vidhūpananti caturassabījaniṃ.

557. `Vidhūpanaṃ` là quạt hình vuông.

565. Tālavaṇṭanti tālapattehi katamaṇḍalabījaniṃ.

565. `Tālavaṇṭaṃ` là quạt hình tròn làm bằng lá cọ.

573. Morahatthanti mayūrapiñche hi kataṃ makasabījaniṃ.

573. `Morahatthaṃ` là quạt đuổi muỗi làm bằng lông công.

617. Svāgataṃ vata meti mayhaṃ idhāgamanaṃ sobhanaṃ vata aho sundaraṃ. Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja mayhaṃ rattiyā suṭṭhu pabhātaṃ sammadeva vibhāyanaṃ jātaṃ, sayanato uṭṭhānampi suhuṭṭhitaṃ suṭṭhu uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇāti āha ‘‘yaṃ addasāmi devatāyo’’tiādi.

617. `Svāgataṃ vata me` có nghĩa là: Sự đến đây của tôi thật là tốt đẹp, ôi thật tuyệt vời. `Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ` có nghĩa là: Hôm nay, đêm của tôi đã rạng sáng một cách tốt đẹp, đã trở nên sáng tỏ một cách đúng đắn; và việc thức dậy từ giường ngủ cũng là một sự thức dậy tốt đẹp, đã thức dậy một cách tốt đẹp. Vì lý do gì? Vị ấy nói: `yaṃ addasāmi devatāyo` (vì tôi đã thấy các vị thiên nữ) v.v...

618. Dhammaṃ sutvāti kammaphalassa paccakkhakaraṇavasena tumhehi kataṃ kusalaṃ dhammaṃ sutvā. Kāhāmīti karissāmi. Samacariyāyāti kāyasamācārikassa sucaritassa caraṇena. Saññamenāti sīlasaṃvarena. Damenāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damena. Idāni tassa kusalassa attano lokassa ca vivaṭṭūpanissayataṃ dassetuṃ ‘‘svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti vuttaṃ.

618. `Dhammaṃ sutvā` là sau khi nghe pháp thiện mà các vị đã làm, qua việc thấy rõ quả của nghiệp. `Kāhāmi` là tôi sẽ làm. `Samacariyāya` là bằng sự thực hành thiện hạnh thuộc về sự thực hành tốt đẹp bằng thân. `Saññamena` là bằng sự thu thúc trong giới. `Damena` là bằng sự điều phục các căn có ý là thứ sáu. Bây giờ, để chỉ ra trạng thái là cận y duyên cho sự thoát khỏi vòng luân hồi của thiện pháp ấy đối với chính mình và thế gian, câu `svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare` đã được nói đến.

Evamayaṃ yadipi vatthuttamadāyikāvimānādivasena chattiṃsavimānasaṅgahā desanā āyasmato mahāmoggallānassa viya guttilācariyassāpi vibhāvanavasena pavattāti ‘‘guttilavimāna’’ntveva saṅgahaṃ āruḷhā, vimānāni pana itthipaṭibaddhānīti itthivimāneyeva saṅgahitāni. Tā pana itthiyo [Pg.135] kassapassa dasabalassa kāle yathāvuttadhammacaraṇe aparāparuppannacetanāvasena dutiyattabhāvato paṭṭhāya ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva saṃsarantiyo amhākampi bhagavato kāle tāvatiṃsabhavaneyeva nibbattā, āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā kammasarikkhatāya guttilācariyena pucchitakāle viya byākariṃsūti daṭṭhabbā.

Như vậy, bài pháp này là sự tập hợp ba mươi sáu thiên cung qua các thiên cung như Vatthuttamadāyikā v.v... Mặc dù bài pháp này đã diễn ra qua việc làm cho rõ ràng đối với đạo sư Guttila cũng như đối với Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, và đã được đưa vào kết tập với tên gọi là "Thiên cung Guttila", nhưng vì các thiên cung này liên quan đến các thiên nữ, nên chúng đã được kết tập chỉ trong phần Thiên cung của Nữ. Lại nữa, những người nữ ấy, trong thời của Đức Phật Ca-diếp, bậc Thập Lực, do năng lực của các tâm tư sanh khởi nối tiếp nhau trong việc thực hành pháp như đã nói, bắt đầu từ thân phận thứ hai, đã luân hồi chỉ trong cõi trời suốt một Phật-kỳ, và cũng trong thời của Đức Thế Tôn chúng ta, họ đã sanh ra chỉ trong cõi trời Ba mươi ba. Khi được Tôn giả Đại Mục-kiền-liên hỏi, do sự tương đồng về nghiệp, họ đã trả lời giống như trong lúc được đạo sư Guttila hỏi. Cần phải được hiểu như vậy.

Guttilavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Guttila đã kết thúc.

6. Daddallavimānavaṇṇanā

6. Phần giải thích về Thiên cung Daddalla

Daddallamānā vaṇṇenāti daddallavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nālakagāmake āyasmato revatattherassa upaṭṭhākassa aññatarassa kuṭumbikassa dve dhītaro ahesuṃ, ekā bhaddā nāma, itarā subhaddā nāma. Tāsu bhaddā patikulaṃ gatā saddhā pasannā buddhisampannā vañjhā ca ahosi. Sā sāmikaṃ āha ‘‘mama kaniṭṭhā subhaddā nāma atthi, taṃ ānehi, sacassā putto bhaveyya, so mamapi putto siyā, ayañca kulavaṃso na nasseyyā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

`Daddallamānā vaṇṇena` là Thiên cung Daddalla. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Đức Thế Tôn ngự tại tu viện Jetavana, ở thành Sāvatthī. Cũng vào lúc ấy, tại làng Nāḷaka, có một vị gia chủ là người hộ độ của Tôn giả Revata, ông có hai người con gái. Một người tên là Bhaddā, người kia tên là Subhaddā. Trong hai người, Bhaddā đã về nhà chồng, là người có đức tin, có lòng tịnh tín, có trí tuệ, và bị son sẻ. Bà ấy nói với chồng rằng: "Tôi có người em gái tên là Subhaddā, chàng hãy đưa em ấy về đây. Nếu em ấy có con trai, đứa bé ấy cũng sẽ là con của tôi, và dòng dõi này sẽ không bị hủy diệt." Người chồng ấy sau khi chấp nhận "Lành thay" đã làm như vậy.

Atha bhaddā subhaddaṃ ovadi ‘‘subhadde, dānasaṃvibhāgaratā dhammacariyāya appamattā hohi, evaṃ te diṭṭhadhammiko samparāyiko ca attho hatthagato eva hotī’’ti. Sā tassā ovāde ṭhatvā vuttanayena paṭipajjamānā ekadivasaṃ āyasmantaṃ revatattheraṃ attaṭṭhamaṃ nimantesi. Thero subhaddāya puññūpacayaṃ ākaṅkhanto saṅghuddesavasena satta bhikkhū gahetvā tassā gehaṃ agamāsi. Sā pasannacittā āyasmantaṃ revatattheraṃ te ca bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Bhaddā pana puggalesu dānāni datvā sakkassa devānamindassa paricārikā hutvā nibbatti.

Bấy giờ, bà Bhaddā đã khuyên dạy bà Subhaddā rằng: “Này Subhaddā, hãy hoan hỷ trong việc bố thí và san sẻ, hãy không dể duôi trong việc thực hành Chánh pháp. Làm như vậy, lợi ích trong hiện tại và lợi ích trong tương lai sẽ ở trong tầm tay của em.” Vị ấy, sau khi vâng giữ lời khuyên dạy của bà chị, đã thực hành theo phương cách đã được nói đến, vào một ngày nọ đã thỉnh mời ngài trưởng lão Revata cùng với bảy vị khác (ngài là vị thứ tám). Vị trưởng lão, do mong muốn sự tích lũy phước báu cho bà Subhaddā, đã dẫn theo bảy vị tỳ-khưu do sự chỉ định của Tăng chúng và đã đi đến nhà của bà ấy. Vị ấy, với tâm tín thành, đã tự tay làm cho ngài trưởng lão Revata và các vị tỳ-khưu ấy được thỏa mãn với các món vật thực loại cứng và loại mềm thượng hạng. Vị trưởng lão, sau khi thuyết pháp tùy hỷ, đã ra về. Về sau, vị ấy mệnh chung và được sanh làm bạn đồng hành của chư thiên ở cõi trời Hóa Lạc Thiên. Còn bà Bhaddā, do đã dâng cúng các vật thí đến các cá nhân, đã được tái sanh làm thị nữ của Sakka, vua của chư thiên.

Atha subhaddā attano sampattiṃ paccavekkhitvā ‘‘kena nu kho ahaṃ puññena idhūpapannā’’ti āvajjentī ‘‘bhaddāya ovāde ṭhatvā saṅghagatāya dakkhiṇāya [Pg.136] imaṃ sampattiṃ sampattā, bhaddā nu kho kahaṃ nibbattā’’ti olokentī taṃ sakkassa paricārikābhāvena nibbattaṃ disvā anukampamānā tassā vimānaṃ pāvisi. Atha naṃ bhaddā –

Bấy giờ, thiên nữ Subhaddā, sau khi quán xét tài sản của mình, trong khi suy tư rằng: “Do phước báu nào mà ta được sanh về nơi đây?” (đã biết rằng): “Do vâng giữ lời khuyên dạy của chị Bhaddā, do vật thí đã được dâng đến Tăng chúng mà ta đã đạt được tài sản này. Không biết chị Bhaddā đã được tái sanh ở đâu?” Trong khi tìm kiếm, vị ấy đã nhìn thấy bà chị được tái sanh làm thị nữ của Sakka, do lòng thương tưởng, đã đi vào thiên cung của bà chị. Bấy giờ, thiên nữ Bhaddā đã nói với vị ấy rằng:

619.

619.

‘‘Daddallamānā vaṇṇena, yasasā ca yasassinī;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocasi.

“Này vị có danh tiếng, nàng tỏa sáng rực rỡ với dung sắc và danh vọng. Nàng chói sáng hơn tất cả chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba về phương diện dung sắc.

620.

620.

‘‘Dassanaṃ nābhijānāmi, idaṃ paṭhamadassanaṃ;

Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mama’’nti. –

Ta chưa từng biết đến việc gặp gỡ (nàng), đây là lần gặp gỡ đầu tiên. Nàng từ hội chúng thiên nhân nào đến đây mà lại gọi tên của ta?”

Dvīhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassā –

đã hỏi bằng hai câu kệ. Vị kia cũng đáp lại với bà ấy rằng:

621.

621.

‘‘Ahaṃ bhadde subhaddāsiṃ, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca te āsiṃ, bhaginī ca kaniṭṭhikā.

“Này chị Bhaddā, em là Subhaddā đây, ở kiếp người trước đây, em đã là người vợ chung chồng và là người em gái của chị.

622.

622.

‘‘Sā ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Nimmānaratīnaṃ devānaṃ, upapannā sahabyata’’nti. – dvīhi gāthāhi byākāsi;

Em là người ấy, sau khi thân hoại mạng chung, đã được giải thoát, từ nơi ấy mệnh chung, đã được sanh làm bạn đồng hành của chư thiên ở cõi trời Hóa Lạc Thiên.” – (Subhaddā) đã giải đáp bằng hai câu kệ.

619-20. Tattha vaṇṇenāti vaṇṇādisampattiyā. Dassanaṃ nābhijānāmīti ito pubbe tava dassanaṃ nābhijānāmi, tvaṃ mayā na diṭṭhapubbāti attho. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamadassana’’nti. Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamanti kataradevanikāyato āgantvā ‘‘bhadde’’ti nāmena maṃ ālapasi.

619-20. Ở đó, (cụm từ) vaṇṇena có nghĩa là do sự thành tựu về dung sắc và các thứ tương tự. (Cụm từ) dassanaṃ nābhijānāmi có nghĩa là: Trước đây, ta không biết việc gặp gỡ nàng, nàng là người mà ta chưa từng gặp. Do đó, ngài nói: “đây là lần gặp gỡ đầu tiên.” (Cụm từ) kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamaṃ có nghĩa là: Nàng từ hội chúng thiên nhân nào đến đây mà lại gọi ta bằng tên “Bhaddā”?

621. Ahaṃ bhaddeti ettha bhaddeti ālapanaṃ. Subhaddāsinti ahaṃ subhaddā nāma tava bhaginī kaniṭṭhikā āsiṃ ahosiṃ, tattha pubbe mānusake bhave sahabhariyā samānabhariyā te tayā ekasseva bhariyā, tava patino eva bhariyā, āsinti attho. Puna bhaddā –

621. Trong câu ahaṃ bhadde, từ bhadde là hô cách. (Cụm từ) subhaddāsiṃ có nghĩa là: Ta là Subhaddā, đã là người em gái của chị. Ở đó, (cụm từ) pubbe mānusake bhave sahabhariyā có nghĩa là: Ở kiếp người trước đây, (em) là người vợ chung chồng, là người vợ cùng một người chồng với chị, là vợ của chính người chồng của chị. Bấy giờ, bà Bhaddā lại (hỏi):

623.

623.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā, te deve yanti pāṇino;

Yesaṃ tvaṃ kittayissasi, subhadde jātimattano.

“Này Subhaddā, chúng sanh đã làm nhiều điều thiện sẽ đi đến cõi trời của các vị thiên nhân ấy, nơi mà nàng sẽ kể lại sự sanh của mình.

624.

624.

‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā anusāsitā;

Kīdiseneva dānena, subbatena yasassinī.

Vậy thì, này vị có danh tiếng, do dung sắc nào, do sự chỉ dạy nào, do sự bố thí và giới hạnh tốt đẹp như thế nào.

625.

625.

‘‘Yasaṃ [Pg.137] etādisaṃ pattā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

Mà nàng đã đạt được danh tiếng như thế, đã chứng được sự đặc biệt to lớn? Này thiên nữ, khi được hỏi, hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp nào?”

Tīhi gāthāhi pucchi. Puna subhaddā –

đã hỏi bằng ba câu kệ. Lần nữa, Subhaddā (đáp):

626.

626.

‘‘Aṭṭheva piṇḍapātāni, yaṃ dānaṃ adadaṃ pure;

Dakkhiṇeyyassa saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

“Chỉ có tám phần vật thực khất thực, đó là vật thí mà trước đây em đã dâng cúng đến Tăng chúng là bậc đáng tiếp nhận, với lòng tín thành và bằng chính đôi tay của mình.

627.

627.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do (nghiệp) ấy mà dung sắc của em được như thế này... v.v... Và dung sắc của em tỏa sáng khắp mọi phương.”

Byākāsi.

đã giải đáp.

623. Tattha pahūtakatakalyāṇā te deve yantīti pahūtakatakalyāṇā mahāpuññā te nimmānaratino deve yanti uppajjanavasena gacchanti pāṇino sattā, yesaṃ nimmānaratīnaṃ devānaṃ antare tvaṃ attano jātiṃ kittayissasi kathesīti yojanā.

623. Ở đó, (cụm từ) pahūtakatakalyāṇā te deve yantīti có nghĩa là: Các chúng sanh đã làm nhiều điều thiện, có phước báu lớn lao, đi đến cõi trời của các vị thiên nhân Hóa Lạc Thiên ấy, tức là đi đến bằng cách sanh khởi. (Đây là) sự liên kết (ý nghĩa): Giữa các vị thiên nhân Hóa Lạc Thiên ấy, nàng sẽ kể lại, sẽ nói về sự sanh của mình.

624. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kīdisenevāti evasaddo samuccayattho, kīdisena cāti attho, ayameva vā pāṭho. Subbatenāti sundarena vatena, suvisuddhena sīlenāti attho.

624. (Cụm từ) kena vaṇṇenāti có nghĩa là do nguyên nhân nào. (Trong cụm từ) kīdisenevāti, từ eva có nghĩa là sự kết hợp, có nghĩa là “và do (việc làm) như thế nào.” Hoặc đây chỉ là một cách đọc khác. (Cụm từ) subbatenāti có nghĩa là do giới hạnh tốt đẹp, do giới luật trong sạch hoàn toàn.

626. Aṭṭheva piṇḍapātānīti aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dinnapiṇḍapāte sandhāya vadati. Adadanti adāsiṃ.

626. (Cụm từ) aṭṭheva piṇḍapātānīti được nói đến để chỉ về các phần vật thực khất thực đã được dâng cúng đến tám vị tỳ-khưu. (Từ) adadanti có nghĩa là adāsiṃ (tôi đã dâng cúng).

Evaṃ subhaddāya kathite puna bhaddā –

Khi Subhaddā đã nói như vậy, một lần nữa Bhaddā (hỏi):

629.

629.

‘‘Ahaṃ tayā bahutare bhikkhū, saññate brahmacārayo;

Tappesiṃ annapānena, pasannā sehi pāṇibhi.

“Chị đã làm cho nhiều vị tỳ-khưu hơn em, những vị tự chế và sống đời phạm hạnh, được thỏa mãn với đồ ăn thức uống, với lòng tín thành và bằng chính đôi tay của mình.

630.

630.

‘‘Tayā bahutaraṃ datvā, hīnakāyūpagā ahaṃ;

Kathaṃ tvaṃ appataraṃ datvā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Sau khi đã bố thí nhiều hơn em, chị lại sanh vào hội chúng thiên nhân thấp kém hơn. Tại sao em, sau khi bố thí ít hơn, lại chứng được sự đặc biệt to lớn? Này thiên nữ, khi được hỏi, hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp nào?”

Pucchi. Tattha tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Puna subhaddā –

đã hỏi. Ở đó, từ tayāti là công cụ cách mang ý nghĩa của xuất xứ cách (so sánh hơn). Lần nữa, Subhaddā (đáp):

631.

631.

‘‘Manobhāvanīyo [Pg.138] bhikkhu, sandiṭṭho me pure ahu;

Tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhamaṃ.

“Trước đây, có một vị tỳ-khưu làm phát triển tâm ý, là người mà em đã gặp gỡ. Em đã thỉnh mời vị ấy dùng vật thực, đó là ngài Revata, cùng với bảy vị khác (ngài là vị thứ tám).

632.

632.

‘‘So me atthapurekkhāro, anukampāya revato;

Saṅghe dehīti maṃvoca, tassāhaṃ vacanaṃ kariṃ.

“Ngài Revata ấy, người đặt lợi ích (của em) lên hàng đầu, do lòng thương tưởng, đã bảo em rằng: ‘Hãy dâng cúng đến Tăng chúng.’ Em đã làm theo lời dạy của ngài.

633.

633.

‘‘Sā dakkhiṇā saṅghagatā, appameyye patiṭṭhitā;

Puggalesu tayā dinnaṃ, na taṃ tava mahapphala’’nti. –

“Vật thí ấy đã được dâng đến Tăng chúng, đã được đặt vào (phước điền) vô lượng. (Vật thí) được chị dâng đến các cá nhân, việc ấy không mang lại quả lớn cho chị.”

Attanā katakammaṃ kathesi.

đã kể lại nghiệp mà mình đã làm.

631. Tattha manobhāvanīyoti manavaḍḍhanako uḷāraguṇatāya sambhāvanīyo. Sandiṭṭhoti nimantanavasena bodhito kathito. Tenāha ‘‘tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhama’’nti, taṃ manobhāvanīyaṃ ayyaṃ revataṃ attanaṭṭhamaṃ bhattena ahaṃ nimantesiṃ.

631. Ở đó, (từ) manobhāvanīyoti có nghĩa là người làm phát triển tâm ý, người đáng được tôn kính do có các đức hạnh cao cả. (Từ) sandiṭṭhoti có nghĩa là người đã được biết đến, đã được thưa chuyện qua việc thỉnh mời. Do đó, ngài nói: “tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhamaṃ,” (có nghĩa là): Tôi đã thỉnh mời bậc tôn quý Revata ấy, người làm phát triển tâm ý, cùng với bảy vị khác, dùng vật thực.

632-3. So me atthapurekkhāroti so ayyo revato dānassa mahapphalabhāvakaraṇena mama atthapurekkhāro hitesī. Saṅghe dehīti maṃvocāti ‘‘yadi tvaṃ subhadde aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dātukāmā, yasmā puggalagatāya dakkhiṇāya saṅghagatā eva dakkhiṇā mahapphalatarā, tasmā saṅghe dehi, saṅghaṃ uddissa dānaṃ dehī’’ti maṃ abhāsi. Tanti taṃ dānaṃ.

632-3. So me atthapurekkhāroti (Ngài là người mưu cầu lợi ích cho tôi) có nghĩa là: Vị trưởng lão Revata ấy, do vì đã làm cho sự cúng dường có được quả lớn, là người mưu cầu lợi ích cho tôi, là người mong muốn lợi ích. Saṅghe dehīti maṃvocāti (Ngài đã nói với tôi rằng 'Hãy cúng dường đến Tăng chúng') có nghĩa là: Ngài đã nói với tôi rằng: "Này Subhaddā, nếu cô muốn cúng dường đến tám vị tỳ-khưu, bởi vì sự cúng dường đến Tăng chúng có quả lớn hơn sự cúng dường đến cá nhân, vì vậy, hãy cúng dường đến Tăng chúng, hãy thực hiện sự cúng dường với tâm hướng đến Tăng chúng." Tanti (ấy) có nghĩa là sự cúng dường ấy.

Evaṃ subhaddāya vutte bhaddā tamatthaṃ sampaṭicchantī uttari ca tathā paṭipajjitukāmā –

Khi Subhaddā nói như vậy, Bhaddā muốn chấp nhận ý nghĩa ấy và hơn nữa muốn thực hành theo như vậy –

634.

634.

‘‘Idānevāhaṃ jānāmi, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ;

Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā;

Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti. –

– đã nói lên kệ ngôn: "Nay tôi đã biết, vật dâng cúng đến Tăng chúng có quả lớn; tôi ấy, sau khi trở lại thân người, sẽ là người rộng rãi, không còn keo kiệt, sẽ dâng cúng các vật thí đến Tăng chúng một cách không dể duôi, lặp đi lặp lại."

Gāthamāha. Subhaddā pana attano devalokameva gatā. Atha sakko devānamindo sabbe deve tāvatiṃse attano sarīrobhāsena abhibhuyya virocamānaṃ subhaddaṃ devadhītaraṃ disvā tañca tāsaṃ kathāsallāpaṃ sutvā tāvadeva ca subhaddāya antarahitāya taṃ ‘‘ayaṃ nāmā’’ti ajānanto –

Vị ấy đã nói lên kệ ngôn. Còn Subhaddā đã đi về cõi trời của mình. Khi ấy, Sakka, vua của chư thiên, đã nhìn thấy thiên nữ Subhaddā đang tỏa sáng, vượt trội hơn tất cả chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba bằng hào quang thân thể của mình, và đã nghe cuộc đàm luận của họ, và ngay khi Subhaddā biến mất, do không biết rằng "vị này tên là như vậy" –

635.

635.

‘‘Kā [Pg.139] esā devatā bhadde, tayā mantayate saha;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocatī’’ti. –

– "Này hiền nữ, vị thiên nữ kia là ai, đã trò chuyện cùng với cô và tỏa sáng vượt trội hơn tất cả chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba về sắc đẹp?"

Bhaddaṃ pucchi. Sāpissa –

(Sakka) đã hỏi Bhaddā. Vị ấy (Bhaddā) đối với vị ấy (Sakka) –

636.

636.

‘‘Manussabhūtā devinda, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca me āsi, bhaginī ca kaniṭṭhikā,Saṅghe dānāni datvāna, katapuññā virocatī’’ti. –

– đã trả lời: "Tâu Thiên chủ, trong kiếp người trước đây, vị ấy đã là người. Vị ấy là vợ lẽ và cũng là em gái của tôi. Sau khi đã dâng cúng các vật thí đến Tăng chúng, đã tạo phước, vị ấy đang tỏa sáng."

Kathesi. Atha sakko tassā saṅghagatāya dakkhiṇāya mahapphalabhāvaṃ dassento dhammaṃ kathesi. Tena vuttaṃ –

(Bhaddā) đã nói. Khi ấy, Sakka, trong khi chỉ ra quả lớn của sự cúng dường đến Tăng chúng của vị ấy, đã thuyết pháp. Do đó, đã được nói rằng –

637.

637.

‘‘Dhammena pubbe bhaginī, tayā bhadde virocati;

Yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇaṃ.

"Này hiền nữ Bhaddā, người em gái trước đây của cô đang tỏa sáng một cách hợp pháp, bởi vì cô ấy đã thiết lập sự cúng dường trong Tăng chúng không thể đo lường được.

638.

638.

‘‘Pucchito hi mayā buddho, gijjhakūṭamhi pabbate;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

"Quả thật, ta đã hỏi Đức Phật trên núi Gijjhakūṭa về quả của sự chia sẻ, nơi mà vật được cho có quả lớn.

639.

639.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

"(Ta đã hỏi) đối với những người cúng dường, những chúng sinh mong cầu phước báu, đang tạo phước báu liên quan đến sinh y, nơi mà vật được cho có quả lớn.

640.

640.

‘‘Taṃ me buddho viyākāsi, jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

"Đức Phật, đấng biết rõ quả của nghiệp, đã giải thích cho ta về quả của sự chia sẻ, nơi mà vật được cho có quả lớn.

641.

641.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

"Bốn vị đang thực hành (Đạo) và bốn vị đã an trú trong Quả, đây là Tăng chúng ngay thẳng, vững vàng trong trí tuệ và giới hạnh.

642.

642.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

"Đối với những người cúng dường, những chúng sinh mong cầu phước báu, đang tạo phước báu liên quan đến sinh y, vật được dâng cúng đến Tăng chúng có quả lớn.

643.

643.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

"Quả thật, Tăng chúng này rộng lớn, đã đạt đến sự vĩ đại; Tăng chúng này không thể đo lường được, như đại dương, như biển cả. Quả thật, các vị này là những đệ tử cao thượng của bậc Nhân Hùng, là những người tạo ra ánh sáng, tuyên thuyết Chánh pháp.

644.

644.

‘‘Tesaṃ [Pg.140] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

"Đối với những ai dâng cúng vật thí với tâm hướng đến Tăng chúng, sự cúng dường của họ là khéo cho, khéo tế tự, khéo cúng dường. Sự cúng dường ấy, hướng đến Tăng chúng, được thiết lập vững chắc, có quả lớn, được các bậc thấu rõ thế gian tán thán.

645.

645.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

"Những người đã đạt được trí tuệ, sau khi tùy niệm về sự tế tự như vậy, sống trong thế gian, sau khi đã nhiếp phục hoàn toàn cấu uế của sự keo kiệt, không bị chê trách, họ đi đến cảnh giới trời."

637. Tattha dhammenāti kāraṇena ñāyena vā. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Idāni taṃ ‘‘dhammenā’’ti vuttakāraṇaṃ dassetuṃ yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇa’’nti vuttaṃ. Appameyyeti guṇānubhāvassa attani katānaṃ kārānaṃ phalavisesassa ca vasena paminituṃ asakkuṇeyye.

637. Trong đó, dhammena có nghĩa là do nguyên nhân, hoặc theo lý. Bây giờ, để chỉ ra nguyên nhân đã được nói đến qua từ dhammena, đã được nói rằng: "bởi vì cô ấy đã thiết lập sự cúng dường trong Tăng chúng không thể đo lường được". Appameyye (không thể đo lường được) có nghĩa là không thể đo lường được về phương diện oai lực của các đức hạnh, và về phương diện quả đặc biệt của các hành động đã được thực hiện đối với Tăng chúng.

638-9. Ayañca attho bhagavato sammukhā ca suto, sammukhā ca paṭiggahitoti dassento ‘‘pucchito’’tiādimāha. Tattha yajamānānanti dadantānaṃ. Puññapekkhāna pāṇinanti anunāsikalopaṃ katvā niddeso, puññaphalaṃ ākaṅkhantānaṃ sattānaṃ. Opadhikanti upadhi nāma khandhā, upadhissa karaṇasīlaṃ, upadhipayojananti vā opadhikaṃ, attabhāvajanakaṃ paṭisandhipavattivipākadāyakaṃ.

638-9. Để chỉ ra rằng "ý nghĩa này đã được nghe từ trước mặt Đức Thế Tôn và đã được tiếp nhận từ trước mặt (Ngài)", (Sakka) đã nói câu bắt đầu bằng pucchito. Trong đó, yajamānānaṃ có nghĩa là dadantānaṃ (của những người cho). Puññapekkhāna pāṇinaṃ là cách chỉ định được thực hiện bằng cách lược bỏ âm mũi, có nghĩa là "của những chúng sinh mong muốn quả phước". Về opadhikaṃ: upadhi được gọi là các uẩn; do có thói quen tạo ra upadhi, hoặc có upadhi làm mục đích, nên gọi là opadhikaṃ; (phước) tạo ra tự thể, mang lại quả dị thục trong thời kỳ tái sanh và trong đời sống.

640. Jānaṃ kammaphalaṃ sakanti sattānaṃ sakaṃ sakaṃ yathāsakaṃ puññaṃ puññaphalañca hatthatale āmalakaṃ viya jānanto. Sakanti vā yakārassa kakāraṃ katvā vuttaṃ, sayaṃ attanāti attho.

640. Về câu jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ: (Đức Phật) biết rõ phước và quả phước của mỗi chúng sinh như quả amla trong lòng bàn tay. Hoặc từ sakaṃ được nói bằng cách đổi ya thành ka, có nghĩa là sayaṃ attanā (chính mình, tự mình).

641. Paṭipannāti paṭipajjamānā, maggaṭṭhāti attho. Ujubhūtoti ujupaṭipattiyā ujubhāvaṃ patto dakkhiṇeyyo jāto. Paññāsīlasamāhitoti paññāya sīlena ca samāhito, diṭṭhisīlasampanno ariyāya diṭṭhiyā ariyena sīlena ca samannāgato. Tenāpissa paramatthasaṅghabhāvameva vibhāveti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṅghaṭitattā hi saṅgho[Pg.141]. Atha vā samāhitaṃ samādhi, paññā sīlaṃ samāhitañca assa atthīti paññāsīlasamāhito. Tenassa sīlādidhammakkhandhattayasampannatāya aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ vibhāveti.

641. Paṭipannā có nghĩa là paṭipajjamānā (đang thực hành), tức là maggaṭṭhā (những vị trú trong Đạo). Ujubhūto có nghĩa là do thực hành ngay thẳng nên đã đạt đến trạng thái ngay thẳng, đã trở thành bậc đáng nhận cúng dường. Paññāsīlasamāhito có nghĩa là vững vàng trong trí tuệ và giới hạnh, tức là người thành tựu kiến và giới, người đầy đủ Thánh kiến và Thánh giới. Qua đó, làm sáng tỏ bản chất Tăng chúng tối thượng của Tăng đoàn ấy. Quả thật, do được hợp nhất bởi sự tương đồng về kiến và giới, nên gọi là Tăng chúng. Hoặc là, samāhitaṃ là định; Tăng chúng ấy có trí tuệ, giới và định, nên gọi là paññāsīlasamāhito. Qua đó, làm sáng tỏ bản chất là bậc đáng nhận cúng dường tối thượng của Tăng đoàn ấy do sự thành tựu ba pháp uẩn là giới, định, và tuệ.

643. Vipulo mahaggatoti guṇehi mahattaṃ gatoti mahaggato, tato eva attani katānaṃ kārānaṃ phalavepullahetutāya vipulo. Udadhīva sāgaroti yathā udakaṃ ettha dhīyatīti ‘‘udadhī’’ti laddhanāmo sāgaro, ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’’tiādinā udakato appameyyo, evamesa guṇatoti attho. Ete hīti hi-saddo avadhāraṇe nipāto, ete eva seṭṭhāti attho. Vuttañhetaṃ –

643. Về vipulo mahaggato: do đã đạt đến sự vĩ đại bởi các đức hạnh, nên gọi là mahaggato; chính vì vậy, do là nguyên nhân cho sự rộng lớn của quả của các hành động đã được thực hiện đối với Tăng chúng, nên gọi là vipulo. Về udadhīva sāgaro: giống như biển cả, được gọi là udadhi vì nước được chứa đựng ở đó, không thể đo lường được về mặt nước, theo câu "có bao nhiêu đấu nước", v.v.; cũng vậy, Tăng chúng này không thể đo lường được về mặt đức hạnh, đó là ý nghĩa. Về ete hi: tiểu từ hi có nghĩa nhấn mạnh, có nghĩa là "chính các vị này là cao thượng nhất". Điều này đã được nói đến –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34; 5.32).

"Này các tỳ-khưu, trong tất cả các Tăng chúng hay giáo phái nào hiện có, Tăng chúng đệ tử của Như Lai được gọi là tối thượng trong số đó."

Naravīrasāvakāti naresu vīriyasampannassa narassa sāvakā. Pabhaṅkarāti lokassa ñāṇālokakarā. Dhammamudīrayantīti dhammaṃ uddisanti. Kathaṃ? Dhammasāminā hi dhammapajjoto ariyasaṅghe ṭhapito.

Naravīrasāvakāti (các vị thinh văn của bậc Anh hùng giữa loài người) là các vị thinh văn của bậc Anh hùng giữa loài người, vị đã thành tựu tinh tấn giữa các loài người. Pabhaṅkarāti (những vị làm ra ánh sáng) là những vị làm ra ánh sáng trí tuệ cho thế gian. Dhammamudīrayantīti (các vị ấy nêu lên Chánh pháp) là các vị ấy nêu lên Chánh pháp. Bằng cách nào? Quả vậy, ngọn đèn Chánh pháp đã được bậc Chủ nhân của Pháp đặt để nơi Thánh chúng.

644. Ye saṅghamuddissa dadanti dānanti ye sattā ariyasaṅghaṃ uddissa sammutisaṅghe antamaso gotrabhupuggalesupi dānaṃ dadanti, taṃ dānaṃ saṃvibhāgavasena dinnampi sudinnaṃ, āhunapāhunavasena hutampi suhutaṃ, mahāyāgavasena yiṭṭhampi suyiṭṭhameva hoti. Kasmā? Yasmā sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā mahapphalā lokavidūna vaṇṇitāti, lokavidūhi sammāsambuddhehi ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ mahapphalataraṃ vadāmi (ma. ni. 3.380). Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukhaṃ (ma. ni. 2.400; su. ni. 574; mahāva. 300). Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997) ca ādinā mahapphalatā vaṇṇitā pasatthā thomitāti attho.

644. Ye saṅghamuddissa dadanti dānanti (những ai dâng cúng vật thí nhắm đến Tăng chúng) là những chúng sanh nào nhắm đến Thánh chúng mà dâng cúng vật thí cho Tăng chúng tục đế, cho đến cả các vị Gotrabhū, vật thí ấy dù được dâng cúng với ý nghĩa phân chia cũng là khéo dâng cúng, sự cúng dường với ý nghĩa là vật đáng được nghinh đón, vật dành cho khách quý cũng là khéo cúng dường, sự tế tự với ý nghĩa là đại tế lễ cũng chính là khéo tế tự. Vì sao? Bởi vì vật thí ấy đến Tăng chúng, được an lập trong Tăng chúng, có quả lớn. Lokavidūna vaṇṇitāti (được các bậc thấu rõ thế gian tán thán), nghĩa là việc có quả lớn đã được các bậc Chánh Đẳng Giác, những vị thấu rõ thế gian, tán thán, ca ngợi, tán dương bằng những lời dạy bắt đầu là: ‘Này Ānanda, Ta không hề nói rằng, bằng bất cứ phương diện nào, vật thí dâng cho cá nhân lại có quả lớn hơn vật thí dâng đến Tăng chúng.’ (Ma. ni. 3.380), ‘Đối với những người mong cầu phước báu đang tế tự, Tăng chúng quả là tối thượng.’ (Ma. ni. 2.400; Su. ni. 574; Mahāva. 300), và ‘Là ruộng phước vô thượng của thế gian.’ (Ma. ni. 1.74; Saṃ. ni. 5.997).

645. Īdisaṃ yaññamanussarantāti etādisaṃ saṅghaṃ uddissa attanā kataṃ dānaṃ anussarantā. Vedajātāti jātasomanassā. Vineyya maccheramalaṃ [Pg.142] samūlanti maccherameva cittassa malinabhāvakaraṇato maccheramalaṃ, atha vā maccherañca aññaṃ issālobhadosādimalañcāti maccheramalaṃ. Tañca avijjāvicikicchāvipallāsādīhi saha mūlehīti samūlaṃ vineyya vinayitvā vikkhambhetvā aninditvā saggamupenti ṭhānanti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

645. Īdisaṃ yaññamanussarantāti (thường tưởng nhớ đến sự tế tự như vậy) là thường tưởng nhớ đến vật thí do mình đã làm khi nhắm đến Tăng chúng như vậy. Vedajātāti (có hỷ sanh khởi) là có hỷ sanh khởi. Vineyya maccheramalaṃ samūlanti (sau khi nhiếp phục cấu uế của sự bỏn xẻn cùng với cội rễ): Chính sự bỏn xẻn, vì làm cho tâm trở nên ô uế, nên được gọi là cấu uế của sự bỏn xẻn; hoặc là, sự bỏn xẻn và các cấu uế khác như ganh tỵ, tham lam, sân hận v.v... được gọi là cấu uế của sự bỏn xẻn. Và điều ấy đi cùng với các cội rễ là vô minh, hoài nghi, tưởng điên đảo v.v... nên được gọi là có cội rễ. Cách kết nối câu là: sau khi đã nhiếp phục, đã chế ngự (cấu uế ấy), trở thành người không bị chê trách, họ đi đến cảnh giới chư thiên. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Imaṃ pana sabbaṃ pavattiṃ sakko devānamindo ‘‘daddallamānā vaṇṇenā’’tiādinā āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi, āyasmā mahāmoggallāno bhagavato ārocesi, bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosi.

Lại nữa, toàn bộ câu chuyện này đã được Sakka, vua của chư thiên, trình bày với trưởng lão Mahā Moggallāna bằng những lời bắt đầu là ‘daddallamānā vaṇṇenā’. Trưởng lão Mahā Moggallāna đã trình bạch lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn lấy câu chuyện ấy làm nhân duyên khởi sanh, đã thuyết pháp cho hội chúng đã đến. Bài pháp ấy đã có lợi ích cho đại chúng.

Daddallavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Daddalla đã kết thúc.

7. Pesavatīvimānavaṇṇanā

7. Phần giải về thiên cung Pesavatī

Phalikarajatahemajālachannanti pesavatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena magadhesu nālakagāme ekasmiṃ gahapatimahāsārakule pesavatī nāma kulasuṇhā ahosi. Sā kira kassapassa bhagavato yojanike kanakathūpe kayiramāne dārikā hutvā mātarā saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ ime, amma, karontī’’ti? ‘‘Cetiyaṃ kātuṃ suvaṇṇiṭṭhakā karontī’’ti. Taṃ sutvā dārikā pasannamānasā mātaraṃ āha – ‘‘amma, mama gīvāya idaṃ sovaṇṇamayaṃ khuddakapiḷandhanaṃ atthi, imāhaṃ cetiyatthāya demī’’ti. Mātā ‘‘sādhu dehī’’ti vatvā taṃ gīvato omuñcitvā suvaṇṇakārassa hatthe adāsi ‘‘idaṃ imāya dārikāya pariccajitaṃ, imampi pakkhipitvā iṭṭhakaṃ karohī’’ti. Suvaṇṇakāro tathā akāsi. Sā dārikā aparabhāge kālaṃ katvā teneva puññakammena devaloke nibbattitvā sugatiyaṃyeva aparāparaṃ saṃsarantī amhākaṃ bhagavato kāle nālakagāme nibbattā anukkamena dvādasavassikā jātā.

Phalikarajatahemajālachannanti (được bao phủ bởi mạng lưới bằng pha lê, bạc, và vàng) là thiên cung Pesavatī. Sự khởi sanh của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc bấy giờ, ở làng Nāḷaka trong xứ Magadha, trong một gia đình gia chủ đại phú, có một người con dâu tên là Pesavatī. Tương truyền rằng, vào thời đức Thế Tôn Kassapa, khi bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần đang được xây dựng, cô ấy là một bé gái, đã cùng với mẹ đi đến nơi xây bảo tháp và hỏi mẹ rằng: ‘Thưa mẹ, những người này đang làm gì vậy?’ (Mẹ đáp:) ‘Họ đang làm những viên gạch vàng để xây bảo tháp.’ Nghe lời ấy, cô bé gái với tâm hoan hỷ đã nói với mẹ rằng: ‘Thưa mẹ, trên cổ con có món trang sức nhỏ bằng vàng này, con xin cúng dường món này cho bảo tháp.’ Người mẹ nói: ‘Lành thay, con hãy cúng đi,’ rồi tháo món trang sức ấy từ cổ con gái và đưa vào tay người thợ vàng, nói rằng: ‘Món này đã được cô bé gái này từ bỏ, hãy cho cả món này vào và làm thành viên gạch.’ Người thợ vàng đã làm như vậy. Về sau, cô bé gái ấy sau khi mệnh chung, chính nhờ phước nghiệp ấy đã sanh vào cõi trời, và luân hồi liên tiếp chỉ trong các cõi lành. Vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, cô đã sanh ra ở làng Nāḷaka, và tuần tự trở thành cô gái mười hai tuổi.

Sā ekadivasaṃ mātarā pesitaṃ mūlaṃ gahetvā telatthāya aññataraṃ āpaṇaṃ agamāsi. Tasmiñca āpaṇe aññataro kuṭumbiyaputto pitarā [Pg.143] nidahitvā ṭhapitaṃ bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ muttāmaṇiratanāni ca gahetuṃ uddharanto āpaṇiko kammabalena kathalapāsāṇasakkhararūpena upaṭṭhahantāni disvā tato ekadesaṃ ‘‘puññavantānaṃ vasena hiraññasuvaṇṇādi bhavissatī’’ti vīmaṃsituṃ rāsiṃ katvā ṭhapesi. Atha naṃ sā dārikā disvā ‘‘kasmā āpaṇe ratanāni evaṃ ṭhapitāni, nanu nāma sammadeva paṭisāmetabbānī’’ti āha. Āpaṇiko taṃ sutvā ‘‘mahāpuññā ayaṃ dārikā, imissā vasena sabbamidaṃ hiraññādi eva hutvā amhākaṃ viniyogaṃ gamissati, saṅgaṇhissāmi na’’nti cintetvā tassā mātu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ dārikaṃ mayhaṃ puttassatthāya dehī’’ti vāretvā bahudhanaṃ datvā āvāhavivāhaṃ katvā taṃ attano gehaṃ ānesi. Athassā sīlācāraṃ ñatvā bhaṇḍāgāraṃ vivaritvā ‘‘kiṃ ettha passasī’’ti vatvā tāya ‘‘hiraññasuvaṇṇamaṇimeva rāsikataṃ passāmī’’ti vutte ‘‘etāni amhākaṃ kammabalena antaradhāyantāni tava puññavisesena puna visesāni jātāni, tasmā ito paṭṭhāya imasmiṃ gehe sabbaṃ tvaṃyeva vicārehi, tayā dinnameva mayaṃ paribhuñjissāmā’’ti vatvā tato pabhuti taṃ ‘‘pesavatī’’ti vohariṃsu.

Một ngày nọ, cô gái ấy được mẹ sai đi, cầm lấy tiền đi đến một cửa tiệm để mua dầu. Và trong cửa tiệm ấy, một người con trai của gia chủ, trong khi đang đào lên để lấy nhiều bạc, vàng, ngọc trai, ngọc báu và các loại bảo vật đã được cha chôn cất và giữ gìn, người chủ tiệm do nghiệp lực đã thấy chúng hiện ra dưới hình dạng mảnh sành, đá, sỏi. Ông ta bèn lấy một phần trong số đó chất thành đống để đó, nhằm thử nghiệm rằng: ‘Nhờ người có phước mà nó sẽ trở thành vàng bạc v.v...’ Rồi cô gái ấy thấy đống đó và nói: ‘Tại sao các bảo vật lại được để ở cửa tiệm như thế này? Chẳng phải nên cất giữ cho cẩn thận sao?’ Người chủ tiệm nghe lời ấy, bèn suy nghĩ: ‘Cô gái này có phước lớn, nhờ cô ấy mà tất cả những thứ này sẽ trở thành vàng bạc và chúng ta sẽ được sử dụng, ta sẽ cưới cô ấy (cho con trai).’ Ông ta đi đến chỗ mẹ của cô gái, hỏi cưới rằng: ‘Xin hãy gả cô gái này cho con trai tôi,’ rồi cho nhiều của cải, làm lễ cưới hỏi và đưa cô về nhà mình. Rồi sau khi biết được đức hạnh của cô, ông mở kho báu ra và nói: ‘Con thấy gì ở đây?’ Khi cô ấy nói: ‘Con chỉ thấy vàng, bạc, ngọc báu được chất thành đống,’ (ông nói:) ‘Những thứ này do nghiệp lực của chúng ta mà biến mất, nhưng nhờ phước báu đặc biệt của con mà chúng lại sanh khởi đặc biệt. Vì vậy, từ nay trở đi, trong nhà này, chính con hãy quản lý tất cả, chúng ta sẽ chỉ dùng những gì do con ban cho.’ Sau khi nói vậy, từ đó trở đi, họ gọi cô là ‘Pesavatī’.

Tena ca samayena āyasmā dhammasenāpati attano āyusaṅkhārānaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ mātuyā rūpasāribrāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ datvā parinibbāyissāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu āṇāya mahantaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā anekehi thutisahassehi bhagavantaṃ thometvā yāva dassanavisayātikkamā abhimukhova apakkamitvā puna vanditvā bhikkhusaṅghaparivuto vihārā nikkhamma bhikkhusaṅghassa ovādaṃ datvā āyasmantaṃ ānandaṃ samassāsetvā catassopi parisā nivattetvā anukkamena nālakagāmaṃ patvā mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā paccūsasamaye jātovarake parinibbāyi. Parinibbutassa cassa sarīrasakkārakaraṇavasena devā ceva manussā ca sattāhaṃ vītināmesuṃ, agarucandanādīhi hatthasatubbedhaṃ citakamakaṃsu.

Vào lúc ấy, Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp, sau khi biết được sự kiện toàn của các hành tuổi của mình, đã suy nghĩ rằng: “Ta sẽ trả ơn dưỡng dục cho mẹ ta là bà-la-môn Rūpasārī rồi sẽ nhập diệt.” Sau khi suy nghĩ như vậy, ngài đã đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, xin phép nhập diệt, thể hiện thần thông vĩ đại theo lệnh của Bậc Đạo Sư, tán thán Đức Thế Tôn bằng nhiều ngàn lời ca ngợi, rồi lui ra, mặt vẫn hướng về Ngài cho đến khi khuất tầm nhìn. Sau khi lui ra, ngài lại đảnh lễ, rồi được Tăng chúng vây quanh, đi ra khỏi tu viện, ban lời giáo huấn cho Tăng chúng, an ủi Trưởng lão Ānanda, cho bốn chúng quay về, tuần tự đi đến làng Nālaka, giúp mẹ an trú vào quả Tu-đà-hoàn, và nhập diệt vào lúc rạng đông trong căn phòng nơi ngài đã sinh ra. Do việc thực hiện lễ trà tỳ nhục thân của vị trưởng lão đã nhập diệt ấy, chư thiên và nhân loại đã trải qua bảy ngày. Họ đã dựng một giàn hỏa thiêu cao một trăm hắc-tay bằng trầm hương, chiên-đàn, v.v.

Pesavatīpi therassa parinibbānaṃ sutvā ‘‘gantā pūjessāmī’’ti suvaṇṇapupphehi gandhajātehi ca pūritāni caṅkoṭakāni gāhāpetvā gantukāmā [Pg.144] sasuraṃ āpucchitvā tena ‘‘tvaṃ garubhārā, tattha ca mahājanasammaddo, pupphagandhāni pesetvā idheva hohī’’ti vuttāpi saddhājātā ‘‘yadipi me tattha jīvitantarāyo siyā, gantāva pūjāsakkāraṃ karissāmī’’ti taṃ vacanaṃ aggahetvā saparivārā tattha gantvā gandhapupphādīhi pūjetvā katañjalī aṭṭhāsi. Tasmiñca samaye theraṃ pūjetuṃ āgatānaṃ rājaparisānaṃ hatthī matto hutvā taṃ padesaṃ upagañchi. Taṃ disvā maraṇabhayabhītesu manussesu palāyantesu janasammaddena patitaṃ pesavatiṃ mahājano akkamitvā māresi. Sā pūjāsakkāraṃ katvā theragatāya saddhāya sampannacittā eva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi.

Nàng Pesavatī cũng vậy, sau khi nghe tin Trưởng lão nhập diệt, đã nghĩ rằng: “Ta sẽ đến để cúng dường.” Nàng cho người mang những giỏ đầy hoa vàng và các loại hương liệu, và vì muốn đi, nàng đã xin phép cha chồng. Dù được ông ấy nói rằng: “Con đang mang thai nặng, và ở đó rất đông người. Hãy gửi hoa và hương đi rồi ở lại đây,” nhưng vì đức tin đã phát sinh, nàng nghĩ: “Dù cho tính mạng của con có gặp nguy hiểm ở đó, con cũng sẽ đến để cúng dường và tỏ lòng tôn kính.” Không nghe theo lời ấy, nàng cùng với đoàn tùy tùng đi đến đó, cúng dường bằng hương, hoa, v.v., rồi chắp tay đứng lại. Vào lúc ấy, một con voi của đoàn tùy tùng nhà vua đến để cúng dường Trưởng lão đã trở nên hung dữ và đi đến nơi đó. Thấy con voi đó, trong khi những người sợ hãi cái chết đang bỏ chạy, nàng Pesavatī bị ngã xuống do đám đông chen lấn và bị đám đông giẫm đạp đến chết. Nàng, sau khi đã cúng dường và tỏ lòng tôn kính, với tâm hoan hỷ do đức tin nơi Trưởng lão, đã mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Một ngàn thiên nữ đã trở thành đoàn tùy tùng của nàng.

Sā tāvadeva attano dibbasampattiṃ oloketvā ‘‘kīdisena nu kho puññena mayā esā laddhā’’ti, tassā hetuṃ upadhārentī theraṃ uddissa kataṃ pūjāsakkāraṃ disvā, ratanattaye abhippasannamānasā satthāraṃ vandituṃ accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā sumahatiyā deviddhiyā cando viya ca sūriyo viya ca dasa disā obhāsayamānā saha vimānena āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato samīpe nisinno bhagavantaṃ evamāha ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā imissā devatāya katakammaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha āyasmā vaṅgīso tāya devatāya katakammaṃ pucchitukāmo paṭhamaṃ tāvassā vimānaṃ saṃvaṇṇento āha –

Vị thiên nữ ấy ngay lập tức nhìn lại tài sản thiên giới của mình và suy xét: “Do phước báu nào mà ta đã đạt được điều này?” Trong khi quán xét nguyên nhân của nó, nàng đã thấy việc cúng dường và tỏ lòng tôn kính được thực hiện hướng đến Trưởng lão, và với tâm vô cùng hoan hỷ nơi Tam Bảo, nàng đã đến để đảnh lễ Bậc Đạo Sư. Được một ngàn thiên nữ vây quanh, với thân mình được trang hoàng bằng những đồ trang sức nặng bằng sáu mươi cỗ xe, với thần lực vĩ đại của chư thiên, chiếu sáng mười phương như mặt trăng và mặt trời, nàng đã đến cùng với thiên cung, bước xuống từ thiên cung, đảnh lễ Đức Thế Tôn, chắp tay và đứng lại. Vào lúc ấy, Trưởng lão Vaṅgīsa đang ngồi gần Đức Thế Tôn, đã bạch với Đức Thế Tôn như sau: “Bạch Đức Thế Tôn, con khởi ý muốn hỏi về nghiệp đã làm của vị thiên nữ này.” Đức Thế Tôn nói: “Này Vaṅgīsa, hãy để ý ấy khởi lên nơi ngươi.” Khi ấy, Trưởng lão Vaṅgīsa, vì muốn hỏi về nghiệp đã làm của vị thiên nữ ấy, trước tiên, trong khi tán thán thiên cung của nàng, đã nói:

646.

646.

‘‘Phalikarajatahemajālachannaṃ, vividhacitratalamaddasaṃ surammaṃ;

Byamhaṃ sunimmitaṃ toraṇūpapannaṃ, rucakupakiṇṇamidaṃ subhaṃ vimānaṃ.

“Tôi đã thấy thiên cung lộng lẫy này, được che phủ bởi lưới bằng pha lê, bạc và vàng, có sàn nhà đa dạng và lộng lẫy, rất đáng vui thích; tòa lâu đài được tạo tác khéo léo, có cổng chào, được rải đầy bụi vàng.”

647.

647.

‘‘Bhāti ca dasa disā nabheva suriyo, sarade tamonudo sahassaraṃsī;

Tathā tapati midaṃ tava vimānaṃ, jalamiva dhūmasikho nise nabhagge.

“Và thiên cung này của ngài tỏa sáng mười phương, như mặt trời trên bầu trời vào mùa thu, xua tan bóng tối, với ngàn tia sáng; thiên cung của ngài chiếu rọi như vậy, như ngọn lửa không khói vào ban đêm trên đỉnh trời.”

648.

648.

‘‘Musatīva [Pg.145] nayanaṃ sateratāva, ākāse ṭhapitamidaṃ manuññaṃ;

Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ, iddhaṃ indapuraṃ yathā tavedaṃ.

“Thiên cung đáng yêu này được đặt trên không trung, dường như làm lóa mắt, như một tia chớp. Thiên cung này của ngài thịnh vượng, vang dội tiếng đàn tỳ-bà, trống cơm, và chập chõa, giống như thành phố của trời Đế-thích.”

649.

649.

‘‘Padumakumuduppalakuvalayaṃ, yodhikabandhukanojakā ca santi;

Sālakusumitapupphitā asokā, vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ.

“Có những hoa sen hồng, sen trắng, sen xanh, và súng xanh; có những hoa nhài, hoa dâm bụt, và hoa mai. Thiên cung này được phục vụ bởi hương thơm từ những ngọn cây đa dạng, với những cây sa-la và vô ưu đang trổ hoa và nở rộ.”

650.

650.

‘‘Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā, kusakasuphullitalatāvalambinīhi;

Maṇijālasadisā yasassinī, rammā pokkharaṇī upaṭṭhitā te.

“Những hồ sen đáng yêu, lừng danh, giống như lưới ngọc, được trang bị những cây thông, cây trôm, và cây xoan, với những dây leo trĩu xuống nở đầy hoa, đã hiện ra cho ngài.”

651.

651.

‘‘Udakaruhā ca yetthi pupphajātā, thalajā ye ca santi rukkhajātā;

Mānusakāmānussakā ca dibbā, sabbe tuyhaṃ nivesanamhi jātā.

“Những loài hoa nào mọc trong nước, những loài cây nào mọc trên cạn; những loài thuộc về cõi người, phi nhân, và cõi trời, tất cả đều mọc trong nơi ở của ngài.”

652.

652.

‘‘Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapannā;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsiḷārapamhe’’ti.

“Đây là quả báo của sự tự chủ và chế ngự nào? Do nghiệp quả nào mà ngài được sanh về đây? Và ngài đã đạt được thiên cung này như thế nào, xin hãy nói cho chúng tôi biết điều đó theo thứ tự, hỡi người có trí tuệ cao quý.”

646. Tattha phalikarajatahemajālachannanti phalikamaṇīhi rajatahemajālehi ca chāditaṃ, phalikamaṇimayāhi bhittīhi rajatahemamayehi jālehi ca samantato heṭṭhā ca upari ca chāditaṃ, vividhavaṇṇānaṃ vicittasannivesānañca talānaṃ bhūmīnaṃ vasena vividhacitratalaṃ addasaṃ passiṃ. Surammanti suṭṭhu ramaṇīyaṃ. Viharitukāmā vasanti etthāti byamhaṃ, bhavanaṃ. Toraṇūpapannanti vividhamālākammādivicittena sattaratanamayena toraṇena upetaṃ. Toraṇanti vā dvārakoṭṭhakapāsādassa nāmaṃ, tena ca anekabhūmakena [Pg.146] vicittākārena taṃ vimānaṃ upetaṃ. Rucakupatiṇṇanti suvaṇṇavālikāhi okiṇṇaṅgaṇaṃ. Vālikasadisā hi suvaṇṇakhaṇḍā rucā nāma, rucameva rucakanti vuttaṃ. Subhanti sobhati, suṭṭhu bhātīti vā subhaṃ. Vimānanti visiṭṭhamānaṃ, pamāṇato mahantanti attho.

646. Trong đó, cụm từ “được che phủ bởi lưới bằng pha lê, bạc và vàng” có nghĩa là được che phủ bởi ngọc pha lê và lưới bằng bạc và vàng; được che phủ bốn phía, bên dưới và bên trên bởi những bức tường làm bằng ngọc pha lê và lưới làm bằng bạc và vàng. Do có những sàn nhà và nền đất với nhiều màu sắc và cách bố trí đa dạng, nên (câu) “có sàn nhà đa dạng và lộng lẫy, tôi đã thấy” (được nói). “Rất đáng vui thích” có nghĩa là vô cùng thú vị. “Tòa lâu đài” (byamhaṃ) là nơi mà những người muốn ở lại sẽ ở, tức là một nơi ở (bhavanaṃ). “Có cổng chào” có nghĩa là được trang bị một cổng chào làm bằng bảy loại báu vật, được trang trí lộng lẫy với các loại vòng hoa, v.v. Hoặc “toraṇa” là tên của một tòa tháp ở cổng; thiên cung ấy được trang bị tòa tháp nhiều tầng và có hình dáng lộng lẫy ấy. “Được rải đầy bụi vàng” có nghĩa là có sân được rải đầy cát vàng. Thật vậy, những mảnh vàng giống như cát được gọi là “rucā”; chính “rucā” được gọi là “rucaka”. “Lộng lẫy” (subhaṃ) có nghĩa là nó tỏa sáng (sobhati), hoặc nó chiếu rọi rực rỡ (suṭṭhu bhāti). “Thiên cung” (vimānaṃ) có nghĩa là có kích thước đặc biệt, tức là to lớn về mặt số đo.

647. Bhātīti jotati ujjalati. Nabheva suriyoti ākāse ādicco viya. Saradeti saradasamaye. Tamonudoti andhakāraviddhaṃsano. Tathā tapati midanti yathā saradakāle sahassaraṃsī sūriyo, tathā tapati dibbati idaṃ tava vimānaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Jalamiva dhūmasikhoti jalanto aggi viya. Aggi hi tassa aggato dhūmo paññāyatīti ‘‘dhūmasikho dhūmaketū’’ti ca vuccati. Niseti nisati, rattiyanti attho. Nabhaggeti nabhakoṭṭhāse, ākāsapadeseti vuttaṃ hoti. ‘‘Nagagge’’ti vā pāṭho, pabbatasikhareti attho. Idaṃ tava vimānanti yojanā.

647. Bhāti có nghĩa là: Tỏa sáng, chiếu sáng. Nabheva suriyo có nghĩa là: Như mặt trời trên bầu trời. Sarade có nghĩa là: Vào mùa thu. Tamonudo có nghĩa là: Xua tan bóng tối. Tathā tapati midaṃ có nghĩa là: Như mặt trời ngàn tia chiếu sáng vào mùa thu, cũng vậy, thiên cung này của ngài chiếu sáng rực rỡ. Âm ‘ma’ là để nối từ. Jalamiva dhūmasikho có nghĩa là: Như ngọn lửa đang cháy. Vì rằng khói được thấy từ ngọn của lửa, do đó lửa được gọi là ‘dhūmasikho’ (ngọn khói) và ‘dhūmaketū’ (cờ khói). Nise có nghĩa là: Vào ban đêm, vào ban đêm là nghĩa. Nabhagge có nghĩa là: Trong một phần của bầu trời, trong một vùng của không gian, được nói là như vậy. Hoặc có bản đọc là ‘nagagge’, nghĩa là: Trên đỉnh núi. Cách kết nối là: Thiên cung này của ngài.

648. Musatīva nayananti ativiya attano pabhassaratāya paṭihanantaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ adentaṃ olokentānaṃ cakkhuṃ musati viya. Tenāha ‘‘sateratāvā’’ti, vijjulatā viyāti attho. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhanti mahatīādivīṇānaṃ bheriādipaṭahānaṃ hatthatāḷakaṃsatāḷānañca saddehi ghositaṃ ekaninnādaṃ. Iddhanti devaputtehi devadhītāhi dibbasampattiyā ca samiddhaṃ. Indapuraṃ yathāti sudassananagaraṃ viya.

648. Musatīva nayanaṃ có nghĩa là: Do sự rực rỡ của chính nó, nó như làm mê hoặc mắt của những người đang nhìn, không cho phép thực hiện việc nhìn thấy, làm chói mắt. Do đó, ngài nói ‘sateratāvā’, nghĩa là: như một tia chớp. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ có nghĩa là: Vang dội, đồng thanh bởi âm thanh của các loại đàn tỳ bà như Mahatī, các loại trống như bheri, và tiếng vỗ tay, tiếng chũm chọe. Iddhaṃ có nghĩa là: Thịnh vượng với các chư thiên nam, chư thiên nữ và tài sản của chư thiên. Indapuraṃ yathā có nghĩa là: Như thành Sudassana.

649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca padumakumuduppalakuvalayanti ekattavasena vuttaṃ. Atthīti vacanaṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Tattha padumaggahaṇena puṇḍarīkampi gahitaṃ, kumudaggahaṇena setarattabhedāni sabbāni kumudāni, uppalaggahaṇena rattauppalaṃ sabbā vā uppalajāti, kuvalayaggahaṇena nīluppalameva gahitanti veditabbaṃ. Yodhikabandhukanojakā ca santīti ca-kāro nipātamattaṃ, yodhikabandhujīvakaanojakarukkhā ca santīti attho. Keci ‘‘anojakāpi santī’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘anojakāpīti vuttaṃ hotī’’ti atthaṃ vadanti. Sālakusumitapupphitā asokāti sālā kusumitā pupphitā asokāti yojetabbaṃ[Pg.147]. Vividhadumaggasugandhasevitamidanti nānāvidhānaṃ uttamarukkhānaṃ sobhanehi gandhehi sevitaṃ paribhāvitaṃ idaṃ te vimānanti attho.

649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca, (cụm từ) padumakumuduppalakuvalayaṃ được nói ở số ít để chỉ chung một nhóm. Từ ‘atthi’ nên được chuyển đổi và kết nối. Ở đây, việc đề cập đến paduma (sen hồng) cũng bao hàm cả puṇḍarīka (sen trắng). Việc đề cập đến kumuda (súng) bao hàm tất cả các loại hoa súng, có các loại màu trắng, đỏ. Việc đề cập đến uppala bao hàm sen đỏ hoặc tất cả các loài sen. Việc đề cập đến kuvalaya chỉ bao hàm sen xanh, nên được hiểu như vậy. Trong câu Yodhikabandhukanojakā ca santi, tiểu từ ‘ca’ chỉ là một tiểu từ. Nghĩa là: có các cây yodhikā, bandhujīvaka, và anojakā. Một số người đọc là ‘anojakāpi santi’ và giải thích nghĩa là ‘cũng có các hoa anojakā’. Trong câu Sālakusumitapupphitā asokā, cần kết nối là: có các cây sala đang trổ hoa, nở hoa và các cây asoka đang nở hoa. Vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ có nghĩa là: Thiên cung này của ngài được ướp, thấm đượm hương thơm tuyệt vời của nhiều loại cây quý khác nhau.

650. Saḷalalabujabhujakasaṃyuttāti tīre ṭhitehi saḷalehi labujehi bhujakarukkhehi ca sahitā. Bhujako nāma eko sugandharukkho devaloke ca gandhamādane ca atthi, aññattha natthīti vadanti. Kusakasuphullitalatāvalambinīhīti kusakehi tālanāḷikerādīhi tiṇajātīhi olambamānāhi santānakavalliādīhi suṭṭhu kusumitalatāhi ca saṃyuttāti yojanā. Maṇijālasadisāti maṇijālasadisajalā. ‘‘Maṇijalasadisā’’tipi pāḷi, maṇisadisajalāti attho. Yasassinīti devatāya ālapanaṃ. Upaṭṭhitā teti yathāvuttaguṇā ramaṇīyā pokkharaṇī tava vimānasamīpe ṭhitā.

650. Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā có nghĩa là: Cùng với các cây thông, cây mít rừng, và cây bhujaka mọc trên bờ. Bhujaka là tên một loại cây hương thơm có ở cõi trời và núi Gandhamādana, không có ở nơi khác, họ nói vậy. Kusakasuphullitalatāvalambinīhi có nghĩa là: Cách kết nối là: kết hợp với các loại cỏ như cỏ lau, các loại cây như thốt nốt, dừa, và các loại dây leo rủ xuống như santānaka đang nở hoa rực rỡ. Maṇijālasadisā có nghĩa là: Có nước giống như lưới ngọc. Cũng có bản đọc Pāli là ‘maṇijalasadisā’, nghĩa là: có nước giống như ngọc. Yasassinī là lời gọi vị thiên nữ. Upaṭṭhitā te có nghĩa là: Hồ sen đáng ưa thích với những phẩm chất đã được nói đến, nằm gần thiên cung của ngài.

651. Udakaruhāti yathāvutte padumādike sandhāya vadati. Yetthīti ye atthi. Thalajāti yodhikādikā. Ye ca santīti ye aññepi rukkhajātā pupphūpagā ca phalūpagā ca, tepi tava vimānasamīpe santiyeva.

651. Udakaruhā: (Ngài) nói đến các loài hoa sen v.v... đã được đề cập. Yetthi có nghĩa là: ye atthi (những gì có). Thalajā: các loài cây mọc trên cạn như yodhikā v.v... Ye ca santi có nghĩa là: Và những loài cây khác đang ra hoa và kết trái, chúng cũng ở gần thiên cung của ngài.

652. Kissa saṃyamadamassayaṃ vipākoti kāyasaṃyamādīsu kīdisassa saṃyamassa, indriyadamanādīsu kīdisassa damassa ayaṃ vipāko. Kenāsīti aññameva upapattinibbattakaṃ, aññaṃ upabhogasukhanibbattakaṃ hotīti ‘‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’’ti vatvā puna ‘‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimāna’’nti āha. Tattha kammaphalenāti kammaphalena vipaccituṃ āraddhenāti vacanaseso, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tadanupadaṃ avacāsīti taṃ kammaṃ mayā vuttapadassa anupadaṃ anurūpapadaṃ katvā katheyyāsi. Aḷārapamheti bahalasaṃhatapakhume, gopakhumeti adhippāyo.

652. Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko có nghĩa là: Đây là quả của sự tự chế nào trong số các sự tự chế về thân v.v..., của sự điều phục nào trong số các sự điều phục các giác quan v.v...? Kenāsi: Nghiệp tạo ra sự tái sanh là một, nghiệp tạo ra sự hưởng thụ lạc thú là một khác. Do đó, sau khi nói ‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’ (do quả nghiệp nào mà bà được sanh về đây?), ngài lại nói ‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ’ (và làm thế nào bà có được thiên cung này?). Ở đây, kammaphalena nên được hiểu phần còn thiếu là ‘do quả của nghiệp đã bắt đầu trổ quả’. Đây là cách dụng công cụ cách trong ý nghĩa chỉ đặc tính. Tadanupadaṃ avacāsi có nghĩa là: Bà hãy nói về nghiệp đó, làm cho lời nói của bà phù hợp, tương ứng với câu hỏi của tôi. Aḷārapamhe có nghĩa là: Hỡi người có lông mi dày và rậm, ý là có lông mi như của con bò con.

Atha devatā āha –

Khi ấy, vị thiên nữ nói rằng –

653.

653.

‘‘Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, koñcamayūracakora saṅghacaritaṃ;

Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ, dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ.

“Làm thế nào con có được thiên cung này, nơi các đàn chim hạc, công, và đa đa đi lại; Nơi các loài chim nước và thiên nga vua thường lui tới, vang tiếng hót của chim cốc, chim cuốc và chim tu hú.

654.

654.

‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhā[Pg.148], pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ;

Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, taṃ te pavedayāmi suṇohi bhante.

“Có nhiều loại cây hoa santānaka khác nhau, có các cây pāṭali, jambu, và asoka; Làm thế nào con có được thiên cung này, con sẽ trình bày với ngài, xin ngài lắng nghe, bạch Đại đức.

655.

655.

‘‘Magadhavarapuratthimena, nālakagāmo nāma atthi bhante;

Tattha ahosiṃ pure suṇisā, pesavatīti tattha jāniṃsu mamaṃ.

“Ở phía đông của thành phố tốt đẹp xứ Magadha, có một ngôi làng tên là Nālaka, bạch Đại đức; Trước đây con là con dâu ở đó, và ở đó họ biết con là người hầu hạ.

656.

656.

‘‘Sāhamapacitatthadhammakusalaṃ, devamanussapūjitaṃ mahantaṃ;

Upatissaṃ nibbutamappameyyaṃ, muditamanā kusumehi abbhukiriṃ.

“Con, với tâm hoan hỷ, đã rải hoa cúng dường ngài Upatissa, bậc đã tịch tịnh, không thể lường được, bậc vĩ đại được chư thiên và loài người tôn kính, bậc thiện xảo trong mục đích và giáo pháp.

657.

657.

‘‘Paramagatigatañca pūjayitvā, antimadehadharaṃ isiṃ uḷāraṃ;

Pahāya mānusakaṃ samussayaṃ, tidasagatā idha māvasāmi ṭhāna’’nti.

“Sau khi cúng dường bậc đã đạt đến cảnh giới tối thượng, vị ẩn sĩ cao quý mang thân cuối cùng; Con đã từ bỏ thân người, sanh về cõi trời Ba Mươi Ba và cư ngụ tại nơi này.”

653. Tattha koñcamayūracakorasaṅghacaritanti sārasasikhaṇḍikumbhakārakukkuṭagaṇehi tattha tattha vicaritaṃ. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti udake pilavitvā vicaraṇato ‘‘pilavā’’ti laddhanāmehi udakasakuṇehi haṃsarājehi ca tahiṃ tahiṃ vicaritaṃ. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti kāraṇḍavehi kādambehi kokilehi aññehi ca dijehi abhināditaṃ.

653. Ở đây, koñcamayūracakorasaṅghacaritaṃ có nghĩa là: Được các đàn chim sếu, công, gà gô, gà rừng đi lại đây đó. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ có nghĩa là: Được các loài chim nước có tên là ‘pilava’ vì chúng bơi lội và di chuyển trong nước, và các vua thiên nga thường lui tới đây đó. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ có nghĩa là: Vang dội tiếng hót của chim cốc, vịt trời, chim tu hú và các loài chim khác.

654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti nānāvidhasākhāpasākhavantā nānāpuppharukkhā nānāsantānakapuppharukkhā, tehi vividhaṃ cittākāraṃ vicittasannivesaṃ nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Vividha’’nti hi vattabbe ‘‘vividhā’’ti vuttaṃ. Santānakāti hi kāmavalliyo, nānāvidhapuppharukkhā ca vividhā ettha santi[Pg.149], tehi vā vividhanti nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavanta’’nti ca keci paṭhanti. Tehi ‘‘puppharukkhā santī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Puppharukkhā’’ti vā avibhattikaniddeso, puppharakkhanti vuttaṃ hoti.

654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti (có nghĩa là) các loại dây leo santānaka có nhiều loại cành nhánh và các loại cây hoa khác nhau là nānāsantānakapuppharukkhā, do những thứ ấy nên có hình tướng kỳ diệu, có sự sắp đặt lạ thường, (cho nên được gọi là) nānāsantānakapuppharukkhavividhā. Thật vậy, đáng lẽ phải nói là ‘vividhaṃ’ thì lại được nói là ‘vividhā’. Thật vậy, santānakā là các dây leo thỏa mãn ước nguyện. Và ở đây có nhiều loại cây hoa khác nhau, hoặc do những thứ ấy nên có sự đa dạng, (cho nên được gọi là) nānāsantānakapuppharukkhavividhā. Và một số vị đọc là: ‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ’. Đối với các vị ấy, nên đem từ ‘puppharukkhā santi’ đến để liên kết. Hoặc ‘puppharukkhā’ là sự trình bày không có biến cách, có nghĩa là đã được nói là ‘puppharukkhaṃ’.

655. Magadhavarapuratthimenāti magadhavare puratthimena, abhisambodhiṭṭhānatāya uttame magadharaṭṭhe puratthimadisāya. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti pubbe ahaṃ tasmiṃ nālakagāme ekasmiṃ gahapatikule suṇisā suṇhā ahosiṃ.

655. Magadhavarapuratthimenāti (có nghĩa là) ở phía đông của xứ Ma-kiệt-đà cao quý, hoặc là ở hướng đông trong xứ Ma-kiệt-đà tối thượng do là nơi chứng ngộ Chánh Đẳng Giác. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti (có nghĩa là) thuở trước, tôi đã là dâu (suṇisā, suṇhā) trong một gia đình gia chủ ở tại làng Nālaka ấy.

656. Sāti sayaṃ. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, bhagavā. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, dhammasenāpati, taṃ. Apacitaṃ vā apacayo, nibbānaṃ, tasmiṃ avasiṭṭhaatthadhamme ca kusalaṃ, apacite vā pūjanīye atthe dhamme nirodhe magge ca kusalaṃ. Mahantehi uḷārehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahantaṃ. Kusumehīti ratanamayehi itarehi ca kusumehi.

656. Sātisayaṃ (là) một cách vượt trội. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, (là) bậc Thiện Thệ. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, (là) vị Tướng quân Chánh pháp, (chỉ) vị ấy. Hoặc apacitaṃ, apacayo (là) sự đoạn tận, (tức là) Niết-bàn; và thiện xảo trong ý nghĩa và pháp còn lại ở nơi ấy. Hoặc thiện xảo trong ý nghĩa và pháp đáng được tôn kính, (tức là) trong Diệt đế và Đạo đế. Mahantaṃ (là) to lớn, do đã thành tựu các uẩn giới đức v.v... cao cả, rộng lớn. Kusumehīti (là) với các đóa hoa bằng bảo vật và với các đóa hoa khác.

657. Paramagatigatanti anupādisesanibbānaṃ pattaṃ. Samussayanti sarīraṃ. Tidasagatāti tidasabhavanaṃ gatā, tāvatiṃsaṃ devanikāyaṃ upapannā. Idhāti imasmiṃ devaloke. Āvasāmi ṭhānanti imaṃ vimānaṃ adhivasāmi. Sesaṃ vuttanayameva.

657. Paramagatigatanti (là) đã đạt đến Vô Dư Y Niết-bàn. Samussayanti (là) thân thể. Tidasagatāti (là) đã đi đến cảnh giới của chư vị Tam thập thiên, đã sanh vào cõi trời Đao-lợi. Idhāti (là) ở tại thế giới chư thiên này. Āvasāmi ṭhānanti (là) tôi trú ngụ ở lâu đài này. Phần còn lại thì theo phương pháp đã được nói.

Evaṃ āyasmatā vaṅgīsena devatāya ca kathitakathāmaggaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Như vậy, sau khi lấy câu chuyện đã được trình bày bởi trưởng lão Vaṅgīsa và vị thiên nữ làm duyên khởi, đức Thế Tôn đã thuyết giảng Chánh pháp một cách rộng rãi cho hội chúng đã hiện diện. Bài pháp thoại ấy đã đem lại lợi ích cho phần đông quần chúng.

Pesavatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của Pesavatī đã kết thúc.

8. Mallikāvimānavaṇṇanā

8. Phần giải về thiên cung của Mallikā

Pītavatthe [Pg.150] pītadhajeti mallikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Dhammacakkappavattanamādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsavelāyaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe devamanussehi tassa sarīrapūjāya kayiramānāya tadā kusinārāyaṃ vasamānā bandhulamallassa bhariyā mallarājaputtī mallikā nāma upāsikā saddhā pasannā visākhāya mahāupāsikāya pasādhanasadisaṃ attano mahālatāpasādhanaṃ gandhodakena dhovitvā dukūlacumbaṭakena majjitvā aññañca bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā bhagavato sarīraṃ pūjesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana mallikāvatthu dhammapadavaṇṇanāyaṃ āgatameva.

Pītavatthe pītadhajeti (là câu chuyện về) thiên cung của Mallikā. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Khi Phật sự đã được thực hiện, bắt đầu từ việc chuyển Pháp luân cho đến khi giáo hóa du sĩ Subhadda, vào lúc rạng đông ngày rằm tháng Vesākha, khi đức Thế Tôn, bậc Đạo sư của thế gian, đã nhập Vô Dư Y Niết-bàn giới ở giữa hai cây sāla song đôi trong rừng sāla của các vị vua Mallā tại Upavattana của xứ Kusinārā, trong khi chư thiên và nhân loại đang thực hiện việc cúng dường xá-lợi của ngài, vào lúc bấy giờ, nữ cận sự tên là Mallikā, con gái của vua Mallā, là vợ của Bandhula người Mallā, đang sống ở Kusinārā, có đức tin trong sạch, đã giặt sạch trang sức Mahālatā của mình, tương tự như trang sức của nữ đại cận sự Visākhā, bằng nước thơm, đã lau chùi bằng miếng vải dukūla, và đã cầm lấy nhiều hương liệu, vòng hoa v.v... khác nữa rồi cúng dường xá-lợi của đức Thế Tôn. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, câu chuyện về Mallikā đã được trình bày trong Chú giải Kinh Pháp Cú.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, tena pūjānubhāvena assā aññehi asādhāraṇā uḷārā dibbasampatti ahosi. Vatthālaṅkāravimānāni sattaratanasamujjalāni visesato siṅgīsuvaṇṇobhāsāni ativiya pabhassarāni sabbā disā āsiñcamānāva suvaṇṇarasadhārāpiñjarā karonti. Athāyasmā nārado devacārikaṃ caranto taṃ disvā upagañchi. Sā taṃ disvā vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. So taṃ –

Về sau, vị ấy mệnh chung và đã sanh vào cõi trời Đao-lợi. Do oai lực của sự cúng dường ấy, tài sản cõi trời cao quý, không chung với các vị khác, đã sanh lên cho vị ấy. Y phục, trang sức, và lâu đài rực rỡ với bảy loại bảo vật, đặc biệt có ánh sáng của vàng siṅgī, vô cùng rực rỡ, làm cho tất cả các phương hướng trở nên vàng óng như thể đang tuôn đổ những dòng vàng lỏng. Bấy giờ, trưởng lão Nārada trong khi đi du hành ở cõi trời, đã nhìn thấy vị ấy và đi đến gần. Vị ấy sau khi nhìn thấy ngài, đã đảnh lễ và đứng chắp tay. Vị ấy đã hỏi nàng rằng –

658.

658.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītantarāhi vaggūhi, apiḷandhāva sobhasi.

Này vị có y phục vàng, có lá cờ vàng, được trang sức bằng đồ trang hoàng màu vàng. Nàng tỏa sáng với những tấm choàng trên màu vàng tuyệt đẹp, dường như không cần trang sức.

659.

659.

‘‘Kā kambukāyūradhare, kañcanāveḷabhūsite;

Hemajālakasañchanne, nānāratanamālinī.

Này vị đeo vòng tay và vòng xuyến bằng vàng, được trang sức bằng khuyên tai vàng, được bao phủ bởi mạng lưới vàng, đeo vòng hoa bằng nhiều loại bảo vật, nàng là ai?

660.

660.

‘‘Sovaṇṇamayā lohitaṅgamayā ca, muttāmayā veḷuriyamayā ca;

Masāragallā sahalohitaṅgā, pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā.

(Những vòng hoa) được làm bằng vàng và bằng hồng ngọc, bằng ngọc trai và bằng ngọc lưu ly, (bằng ngọc) masāragalla cùng với hồng ngọc, được làm cho đa dạng bởi các loại ngọc giống như mắt chim bồ câu.

661.

661.

‘‘Koci [Pg.151] koci ettha mayūrasussaro, haṃsassarañño karavīkasussaro;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

Ở đây, một vài (vòng hoa) có âm thanh hay như tiếng công, một vài cái khác có tiếng như thiên nga, (lại có cái) có âm thanh hay như chim karavīka. Âm thanh tuyệt diệu của chúng được nghe thấy, giống như dàn nhạc ngũ âm đang được trình diễn.

662.

662.

‘‘Ratho ca te subho vaggu, nānāratanacittito;

Nānāvaṇṇāhi dhātūhi, suvibhattova sobhati.

‘Và cỗ xe của ngài thật đẹp đẽ, đáng yêu, được trang hoàng bằng nhiều loại bảo vật; được phân chia hợp lý với các thành phần nhiều màu sắc, nó thật rực rỡ.’

663.

663.

‘‘Tasmiṃ rathe kañcanabimbavaṇṇe, yā tvaṃ ṭhitā bhāsasimaṃ padesaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – pucchi;

‘Trong cỗ xe ấy, có màu sắc như pho tượng vàng, ngài đang đứng đó làm rực sáng cả vùng này. Thưa thiên nữ, khi được hỏi, xin hãy cho biết, đây là quả của nghiệp gì?’ – (ngài) đã hỏi.

658. Tattha pītavattheti parisuddhacāmīkarapabhassaratāya pītobhāsanivāsane. Pītadhajeti vimānadvāre rathe ca samussitahemamayavipulaketubhāvato pītobhāsadhaje. Pītālaṅkārabhūsiteti pītobhāsehi ābharaṇehi alaṅkate. Satipi alaṅkārānaṃ nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavicittabhāve tādisasucaritavisesanibbattatāya pana suparisuddhacāmīkaramarīcijālavijjotitattā visesato pītanibhāsāni tassā ābharaṇāni ahesuṃ. Pītantarāhīti pītavaṇṇehi uttariyehi. ‘‘Santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’ntiādīsu (pārā. 523-524) nivāsane antarasaddo āgato, idha pana ‘‘antarasāṭakā’’tiādīsu viya uttariye daṭṭhabbo. Antarā uttariyaṃ uttarāsaṅgo upasaṃbyānanti pariyāyasaddā ete. Vaggūhīti sobhanehi saṇhamaṭṭhehi. Apiḷandhāva sobhasīti tvaṃ imehi alaṅkārehi analaṅkatāpi attano rūpasampattiyāva sobhasi. Te pana alaṅkārā tava sarīraṃ patvā sobhanti, tasmā analaṅkatāpi tvaṃ alaṅkatasadisīti adhippāyo.

658. Trong ấy, (câu) pītavatthe (y phục vàng) có nghĩa là: có y phục (nội y) màu vàng óng ánh do sự chiếu sáng của vàng ròng thanh tịnh. (Câu) pītadhaje (cờ vàng) có nghĩa là: có lá cờ màu vàng óng ánh do trạng thái là lá cờ lớn làm bằng vàng được dựng lên ở cửa lâu đài và trên cỗ xe. (Câu) pītālaṅkārabhūsite (được trang sức bằng vật trang hoàng màu vàng) có nghĩa là: được trang hoàng bằng các đồ trang sức có màu vàng óng ánh. Mặc dù các đồ trang sức có trạng thái đa dạng với nhiều loại bảo vật khác nhau, rực rỡ với mạng lưới các tia sáng nhiều loại, nhưng do được tạo ra bởi thiện nghiệp đặc biệt như thế, và do được chiếu sáng bởi mạng lưới các tia sáng của vàng ròng rất thanh tịnh, nên các đồ trang sức của vị ấy đã có màu vàng óng ánh một cách đặc biệt. (Câu) pītantarāhi (với các y vai màu vàng) có nghĩa là: với các y vai có màu vàng. Trong các câu như: ‘‘Santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’ (vị tỳ-khưu ấy nên nhận y từ đó, tối đa là y nội và y vai), từ antara được dùng với nghĩa là y nội (nivāsana). Nhưng ở đây, nên hiểu (từ này) với nghĩa là y vai (uttariya), giống như trong các câu như ‘‘antarasāṭakā’’ (y vai). Antarā, uttariyaṃ, uttarāsaṅgo, upasaṃbyānaṃ – đây là những từ đồng nghĩa. (Câu) vaggūhi (đẹp đẽ) có nghĩa là: đẹp đẽ, mịn màng và bóng loáng. (Câu) apiḷandhāva sobhasi (dù không đeo, nàng vẫn tỏa sáng) có nghĩa là: Nàng, dù không được trang hoàng bằng những đồ trang sức này, vẫn tỏa sáng chỉ bằng vẻ đẹp của chính mình. Còn những đồ trang sức ấy, khi đến thân thể của nàng, chúng mới trở nên rực rỡ. Do đó, ý nghĩa là: "Dù không trang sức, nàng cũng giống như người đã trang sức."

659. Kā kambukāyūradhareti kā tvaṃ kataradevanikāyapariyāpannā suvaṇṇamayaparihārakadhare, suvaṇṇamayakeyūradhare vā. Kambuparihārakanti ca hatthālaṅkāraviseso vuccati, kāyūranti bhujālaṅkāraviseso. Atha vā kambūti suvaṇṇaṃ, tasmā kambukāyūradhare suvaṇṇamayabāhābharaṇadhareti [Pg.152] attho. Kañcanāveḷabhūsiteti kañcanamayāveḷapiḷandhanabhūsite. Hemajālakasañchanneti ratanaparisibbitena hemamayena jālakena chāditasarīre. Nānāratanamālinīti nakkhattamālāya viya kāḷapakkharattiyaṃ sīse paṭimukkāhi vividhāhi ratanāvalīhi nānāratanamālinī kā tvanti pucchati.

659. (Câu) kā kambukāyūradhare (Nàng là ai, người đeo vòng tay và vòng cánh tay bằng vàng?) có nghĩa là: Nàng là ai, thuộc về chúng thiên nào, người đeo vòng tay bằng vàng, hay người đeo vòng cánh tay bằng vàng? Kambuparihāraka được gọi là một loại trang sức tay đặc biệt, kāyūra là một loại trang sức cánh tay đặc biệt. Hoặc là, kambu có nghĩa là vàng, do đó kambukāyūradhare có nghĩa là người đeo trang sức cánh tay bằng vàng. (Câu) kañcanāveḷabhūsite (được trang sức bằng vòng hoa tai bằng vàng) có nghĩa là: được trang sức bằng vật trang sức là vòng hoa tai bằng vàng. (Câu) hemajālakasañchanne (được che phủ bởi mạng lưới vàng) có nghĩa là: có thân thể được che phủ bởi mạng lưới bằng vàng có đính các loại bảo vật. (Câu) nānāratanamālinī (người đeo tràng hoa nhiều bảo vật) có nghĩa là: (Ngài hỏi rằng:) "Nàng là ai, người đeo tràng hoa nhiều bảo vật với những chuỗi bảo vật đa dạng được cài trên đầu giống như tràng sao trong đêm tối?"

660. Sovaṇṇamayātiādi yāhi ratanamālāhi sā devatā nānāratanamālinīti vuttā, tāsaṃ dassanaṃ. Tattha sovaṇṇamayāti siṅgīsuvaṇṇamayā mālā. Lohitaṅgamayāti padumarāgādirattamaṇimayā. Masāragallāti masāragallamaṇimayā. Sahalohitaṅgāti lohitaṅgamaṇimayāhi saddhiṃ kabaramaṇimayā ceva lohitaṅgasaṅkhātarattamaṇimayā cāti attho. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatāti pārevatakkhisadisehi maṇīhi yathāvuttamaṇīhi ca saṅkhatacittabhāvā imā tava kesahatthe ratanamālāti adhippāyo.

660. (Câu kệ) bắt đầu bằng sovaṇṇamayā (làm bằng vàng) là sự trình bày về những tràng hoa bảo vật mà nhờ đó vị thiên nữ ấy được gọi là nānāratanamālinī (người đeo tràng hoa nhiều bảo vật). Trong ấy, sovaṇṇamayā có nghĩa là tràng hoa làm bằng vàng ròng. Lohitaṅgamayā có nghĩa là làm bằng các loại ngọc đỏ như hồng ngọc v.v... Masāragalla có nghĩa là làm bằng ngọc masāragalla. Sahalohitaṅga có nghĩa là làm bằng các loại ngọc nhiều màu cùng với các loại ngọc đỏ, và cũng làm bằng các loại ngọc đỏ được gọi là lohitaṅga. (Câu) pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā (được trang điểm bằng các loại ngọc mắt bồ câu) có ý nghĩa là: "Những tràng hoa bảo vật này trên búi tóc của nàng có trạng thái được trang điểm một cách đa dạng bởi các loại ngọc giống như mắt chim bồ câu và bởi các loại ngọc đã được nói đến."

661. Koci kocīti ekacco ekacco. Etthāti etesu mālādāmesu. Mayūrasussaroti mayūro viya sundaranādo. Haṃsassaraññoti haṃsassaro añño, haṃsasadisassaro aparo. Karavīkasussaroti karavīko viya sobhanassaro. Tesaṃ mālādāmānaṃ yathā mayūrassaro, haṃsassaro, karavīkassaro, evaṃ vaggurūpo madhurākāro saro suyyati. Kimiva? Pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. Yathā kusalena vādite pañcaṅgike tūriye, evaṃ tesaṃ saro suyyati, vaggurūpoti attho. Bhummatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ.

661. Koci koci có nghĩa là: mỗi một, từng cái một. Ettha có nghĩa là: trong những chuỗi hoa này. Mayūrasussaro có nghĩa là: có tiếng hay như chim công. Haṃsassarañño có nghĩa là: một cái khác có tiếng của chim hamsa, một cái khác nữa có tiếng giống chim hamsa. Karavīkasussaro có nghĩa là: có tiếng hay như chim karavīka. Âm thanh của những chuỗi hoa ấy được nghe thấy có hình thức đẹp đẽ, có dạng ngọt ngào, giống như tiếng chim công, tiếng chim hamsa, tiếng chim karavīka. Giống như cái gì? Giống như dàn nhạc ngũ âm được tấu lên. Giống như (âm thanh) trong dàn nhạc ngũ âm được người điêu luyện tấu lên, âm thanh của chúng được nghe thấy như vậy, có nghĩa là có hình thức đẹp đẽ. Thật vậy, đây là cách nói chỉ định cách trong ý nghĩa của sở thuộc cách.

662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhīti anekarūpāhi akkhacakkaīsādiavayavadhātūhi. Suvibhattova sobhatīti avayavānaṃ aññamaññaṃ yuttappamāṇatāya vibhattivibhāgasampattiyā ca suvibhattova hutvā virājati. Atha vā suvibhattovāti kevalaṃ kammanibbattopi susikkhitena sippācariyena vibhattova viracito viya sobhatīti attho.

662. (Câu) nānāvaṇṇāhi dhātūhi (với các bộ phận nhiều màu sắc) có nghĩa là: với các bộ phận có nhiều hình dạng như trục xe, bánh xe, càng xe, v.v... (Câu) suvibhattova sobhati (được phân chia khéo léo nên rực rỡ) có nghĩa là: do các bộ phận có kích thước phù hợp với nhau và do sự hoàn hảo trong việc phân chia các phần, nên nó trở nên được phân chia khéo léo và tỏa sáng. Hoặc là, suvibhattova có nghĩa là: dù chỉ được tạo ra bởi nghiệp, nó vẫn rực rỡ như thể được phân chia và chế tác bởi một nghệ nhân bậc thầy đã được đào tạo kỹ lưỡng.

663. Kañcanabimbavaṇṇeti sātisayaṃ pītobhāsatāya kañcanabimbakasadise tasmiṃ rathe. Kañcanabimbavaṇṇeti vā tassā devatāya ālapanaṃ[Pg.153], gandhodakena dhovitvā jātihiṅgulakarasena majjitvā dukūlacumbaṭakena majjitakañcanapaṭimāsadiseti attho. Bhāsasimaṃ padesanti imaṃ sakalampi bhūmipadesaṃ bhāsayasi vijjotayasi.

663. (Câu) kañcanabimbavaṇṇe (có màu sắc như hình tượng vàng) có nghĩa là: trên cỗ xe ấy, giống như hình tượng bằng vàng do có màu sắc vàng óng ánh một cách vượt trội. Hoặc là, kañcanabimbavaṇṇe là lời hô gọi vị thiên nữ ấy, có nghĩa là: "Hỡi người có màu sắc giống như pho tượng vàng đã được rửa bằng nước thơm, chà xát bằng nước chu sa nguyên chất, rồi lau bóng bằng miếng vải dukūla." (Câu) bhāsasi imaṃ padesaṃ (nàng làm sáng vùng này) có nghĩa là: nàng làm cho toàn bộ vùng đất này được chiếu sáng, rực rỡ.

Evaṃ therena pucchitā sāpi devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Được vị trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy cũng đã giải đáp bằng những câu kệ này:

664.

664.

‘‘Sovaṇṇajālaṃ maṇisoṇṇacittitaṃ, muttācitaṃ hemajālena channaṃ;

Parinibbute gotame appameyye, pasannacittā ahamābhiropayiṃ.

“Một mạng lưới bằng vàng, được trang điểm đa dạng bằng ngọc và vàng, được kết bằng ngọc trai, được che phủ bởi một mạng lưới vàng; khi đức Gotama, bậc vô lượng, đã nhập Niết-bàn, con với tâm tịnh tín đã dâng lên.”

665.

665.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

“Con, sau khi đã làm nghiệp thiện ấy, nghiệp được đức Phật tán thán, đã thoát khỏi sầu muộn, được an lạc, hoàn toàn hoan hỷ và không bệnh tật.”

664. Tattha sovaṇṇajālanti sarīrappamāṇena kataṃ suvaṇṇamayaṃ jālaṃ. Maṇisoṇṇacittitanti sīsādiṭṭhānesu sīsūpagagīvūpagādiābharaṇavasena nānāvidhehi maṇīhi ca suvaṇṇena ca cittitaṃ. Muttācitanti antarantarā ābaddhāhi muttāvalīhi ācitaṃ. Hemajālena channanti hemamayena pabhājālena channaṃ. Tañhi nānāvidhehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca cittitaṃ muttāvalīhi ācitampi suparisuddhassa rattasuvaṇṇasseva yebhuyyatāya divākarakiraṇasamphassato ativiya pabhassarena hemamayena pabhājālena sañchāditaṃ ekobhāsaṃ hutvā kañcanādāsaṃ viya tiṭṭhati. Parinibbuteti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute. Gotameti bhagavantaṃ gottena niddisati. Appameyyeti guṇānubhāvato paminituṃ asakkuṇeyye. Pasannacittāti kammaphalavisayāya buddhārammaṇāya ca saddhāya pasannamānasā. Abhiropayinti pūjāvasena sarīre ropesiṃ paṭimuñciṃ.

664. Trong các câu kệ ấy, `sovaṇṇajālaṃ` (tấm lưới vàng) có nghĩa là: tấm lưới bằng vàng được làm theo kích thước của thân thể. `Maṇisoṇṇacittitaṃ` (được trang trí bằng ngọc và vàng) có nghĩa là: được trang trí bằng nhiều loại ngọc và vàng, theo cách trang sức ở các nơi như đầu, cổ, v.v. `Muttācitaṃ` (được kết bằng ngọc trai) có nghĩa là: được kết bằng những chuỗi ngọc trai được xâu kết ở giữa. `Hemajālena channaṃ` (được bao phủ bởi lưới vàng) có nghĩa là: được bao phủ bởi một mạng lưới ánh sáng bằng vàng. Thật vậy, tấm lưới vàng ấy, dù được trang trí bằng nhiều loại ngọc và vàng, và được kết bằng những chuỗi ngọc trai, nhưng do phần lớn là vàng ròng rất tinh khiết, khi tiếp xúc với tia nắng mặt trời, nó được bao phủ bởi một mạng lưới ánh sáng bằng vàng cực kỳ rực rỡ, trở thành một khối ánh sáng duy nhất, đứng yên như một tấm gương vàng. `Parinibbute` (khi đã tịch diệt) có nghĩa là: khi đã tịch diệt bằng Vô dư y Niết-bàn giới. `Gotama` là: chỉ Đức Thế Tôn bằng dòng họ. `Appameyya` (không thể đo lường) có nghĩa là: không thể đo lường được do oai lực của các đức hạnh. `Pasannacittā` (với tâm hoan hỷ) có nghĩa là: có tâm hoan hỷ với đức tin có đối tượng là quả của nghiệp và có đối tượng là Đức Phật. `Abhiropayiṃ` (đã đặt lên) có nghĩa là: đã đặt lên, đã khoác lên thân thể với ý nghĩa cúng dường.

665. Tāhanti taṃ ahaṃ. Kusalanti kucchitasalanādiatthena kusalaṃ. Buddhavaṇṇitanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34) sammāsambuddhena pasatthaṃ. Apetasokāti sokahetūnaṃ bhogabyasanādīnaṃ abhāvena apagatasokā. Tena cittadukkhābhāvamāha. Sukhitāti [Pg.154] sañjātasukhā sukhappattā. Etena sarīradukkhābhāvaṃ vadati. Cittadukkhābhāvena cassā pamodāpatti, sarīradukkhābhāvena arogatā. Tenāha ‘‘sampamodāmanāmayā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Ayañca attho tadā attanā devatāya ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle āyasmatā nāradena dhammasaṅgāhakānaṃ ārocito, te ca taṃ tatheva saṅgahaṃ āropayiṃsūti.

665. `Tāhaṃ` là `taṃ ahaṃ`. `Kusalaṃ` (thiện) có nghĩa là: thiện do có ý nghĩa cắt đứt, v.v., những điều đáng chê trách. `Buddhavaṇṇitaṃ` (được Đức Phật tán thán) có nghĩa là: được Đức Chánh Đẳng Giác tán thán qua các đoạn kinh bắt đầu bằng "Này các Tỳ khưu, trong tất cả chúng sanh, không chân hoặc hai chân..." (Tương Ưng Bộ 5.139; Tăng Chi Bộ 4.34). `Apetasokā` (không sầu muộn) có nghĩa là: đã thoát khỏi sầu muộn do không có các nguyên nhân gây sầu muộn như sự mất mát tài sản, v.v. Bằng từ đó, ngài nói lên sự không có khổ tâm. `Sukhitā` (có hạnh phúc) có nghĩa là: đã có được hạnh phúc, đã đạt đến hạnh phúc. Bằng từ này, ngài nói lên sự không có khổ thân. Do không có khổ tâm nên vị ấy đạt được sự vui mừng; do không có khổ thân nên có sự không bệnh tật. Vì thế, ngài nói `sampamodāmanāmayā` (vui mừng và không bệnh tật). Phần còn lại cũng theo cách đã nói. Và ý nghĩa này, vào thời điểm kết tập, đã được Trưởng lão Nārada trình bày cho các vị kết tập kinh điển đúng theo cách đã được chính vị thiên nữ ấy thuật lại vào lúc đó, và các vị ấy cũng đã đưa nó vào bộ sưu tập đúng như vậy.

Mallikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Chú giải Thiên cung Mallikā đã kết thúc.

9. Visālakkhivimānavaṇṇanā

9. Chú giải Thiên cung Visālakkhī

Kā nāma tvaṃ visālakkhīti visālakkhivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavatā sarīradhātuyo gahetvā rājagahe thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī ekā mālākāradhītā sunandā nāma upāsikā ariyasāvikā sotāpannā pituṃ gehato pesitaṃ bahuṃ mālañca gandhañca pesetvā devasikaṃ cetiye pūjaṃ kāresi, uposathadivasesu pana sayameva gantvā pūjaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ sā sakkena devānamindena saha cittalatāvanaṃ pāvisi. Tattha ca aññāsaṃ devatānaṃ pabhā pupphādīnaṃ pabhāhi paṭihatā hutvā vicittavaṇṇā hoti, sunandāya pana pabhā tāhi anabhibhūtā sabhāveneva aṭṭhāsi. Taṃ disvā sakko devarājā tāya katasucaritaṃ ñātukāmo imāhi gāthāhi pucchi –

Thiên cung Visālakkhī bắt đầu bằng câu kệ `Kā nāma tvaṃ visālakkhī`. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Sau khi Đức Thế Tôn nhập diệt, vua Ajātasattu đã lấy các xá-lợi của Đức Thế Tôn mà mình nhận được, rồi xây dựng bảo tháp và tổ chức lễ cúng dường tại thành Rājagaha. Khi ấy, một nữ cư sĩ tên là Sunandā, con gái của một người làm vòng hoa, là một vị thánh đệ tử đã nhập lưu, sống tại thành Rājagaha, đã cho người mang nhiều hoa và hương liệu được gửi từ nhà cha mình đến để cúng dường hằng ngày tại bảo tháp. Vào những ngày trai giới, bà tự mình đi đến để cúng dường. Về sau, bà bị một căn bệnh nào đó hành hạ, qua đời và tái sanh làm thị nữ của vua trời Sakka. Rồi một hôm, vị thiên nữ ấy cùng với Sakka, vua của các vị trời, đi vào khu vườn Cittalatā. Tại đó, ánh sáng của các vị trời khác bị ánh sáng của hoa lá, v.v., lấn át nên trở nên đa dạng màu sắc; nhưng ánh sáng của Sunandā thì không bị chúng lấn át, vẫn giữ nguyên bản chất. Thấy vậy, vua trời Sakka, muốn biết về thiện nghiệp mà vị thiên nữ ấy đã làm, đã hỏi bằng những câu kệ này.

666.

666.

‘‘Kā nāma tvaṃ visālakkhi, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā.

“Này nàng có đôi mắt to, nàng tên là gì, trong khu vườn Cittalatā xinh đẹp; Nàng đi dạo khắp nơi, được đoàn tùy nữ vây quanh.”

667.

667.

‘‘Yadā devā tāvatiṃsā, pavisanti imaṃ vanaṃ;

Sayoggā sarathā sabbe, citrā honti idhāgatā.

“Khi các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba, đi vào khu vườn này; Tất cả họ, cùng với xe và ngựa, đều trở nên rực rỡ khi đến đây.”

668.

668.

‘‘Tuyhañca [Pg.155] idha pattāya, uyyāne vicarantiyā;

Kāye na dissatī cittaṃ, kena rūpaṃ tavedisaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“Còn nàng, khi đã đến đây, dạo chơi trong vườn; Thân nàng không thấy có sự đa dạng màu sắc, do đâu mà sắc của nàng lại như vậy? Hỡi thiên nữ, được hỏi xin hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?”

666. Tattha kā nāma tvanti purimattabhāve kā nāma kīdisī nāma tvaṃ, yattha katena sucaritena ayaṃ te īdisī ānubhāvasampatti ahosīti adhippāyo. Visālakkhīti vipulalocane.

666. Trong các câu kệ ấy, `kā nāma tvaṃ` (nàng tên là gì) có ý nghĩa là: trong kiếp trước, nàng tên là gì, có danh tánh như thế nào, do thiện nghiệp đã làm trong kiếp ấy mà nàng có được sự thành tựu oai lực như thế này. `Visālakkhī` (hỡi nàng có đôi mắt to) có nghĩa là: hỡi nàng có đôi mắt to rộng.

667. Yadāti yasmiṃ kāle. Imaṃ vananti imaṃ cittalatānāmakaṃ upavanaṃ. Citrā hontīti imasmiṃ cittalatāvane vicittapabhāsaṃsaggena attano sarīravatthālaṅkārādīnaṃ pakatiobhāsatopi visiṭṭhabhāvappattiyā vicitrākārā honti. Idhāgatāti idha āgatā sampattā, idha vā āgamanahetu.

667. `Yadā` (khi) có nghĩa là: vào lúc nào. `Imaṃ vanaṃ` (khu vườn này) có nghĩa là: khu vườn phụ này tên là Cittalatā. `Citrā honti` (trở nên rực rỡ) có nghĩa là: trong khu vườn Cittalatā này, do sự hòa trộn của các ánh sáng đa dạng, họ trở nên có hình tướng đa dạng do đạt đến trạng thái đặc biệt hơn cả ánh sáng tự nhiên của thân thể, y phục, trang sức, v.v., của chính họ. `Idhāgatā` (khi đến đây) có nghĩa là: đã đến, đã đạt đến nơi này; hoặc là: do nguyên nhân đến nơi này.

668. Idha pattāyāti imaṃ ṭhānaṃ sampattāya upagatāya. Kena rūpaṃ tavedisanti kena kāraṇena tava rūpaṃ sarīraṃ edisaṃ evarūpaṃ, cittalatāvanassa pabhaṃ abhibhavantaṃ tiṭṭhatīti adhippāyo.

668. `Idha pattāya` (khi đã đến đây) có nghĩa là: đã đạt đến, đã đi đến nơi này. `Kena rūpaṃ tavedisaṃ` (do đâu mà sắc của nàng lại như vậy) có ý nghĩa là: do nguyên nhân nào mà sắc, tức thân thể của nàng, lại có hình tướng như thế này, đứng vững lấn át cả ánh sáng của khu vườn Cittalatā?

Evaṃ sakkena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Được Sakka hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy đã giải đáp bằng những câu kệ này:

669.

669.

‘‘Yena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, taṃ suṇohi purindada.

“Thưa Thiên chủ, do nghiệp nào mà con có được sắc đẹp này, cảnh giới này; Thần thông và oai lực này, xin ngài Purindada hãy lắng nghe.”

670.

670.

‘‘Ahaṃ rājagahe ramme, sunandā nāmupāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

“Con là nữ cư sĩ tên Sunandā, ở thành Rājagaha xinh đẹp; Có đầy đủ đức tin và giới hạnh, luôn ưa thích sự chia sẻ.”

671.

671.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“Con đã cúng dường y phục, vật thực, chỗ ở và đèn đuốc; Đến những bậc chân chánh, với tâm trong sạch hoan hỷ.”

672.

672.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mồng tám của mỗi nửa tháng; Cả những ngày đặc biệt, con đều thọ trì đầy đủ tám giới.”

673.

673.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

“Con đã thực hành ngày trai giới, luôn thu thúc trong các giới; Nhờ sự tự chế và chia sẻ, con được ở trong thiên cung này.”

674.

674.

‘‘Pāṇātipātā [Pg.156] viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

“Con từ bỏ sát sanh, tự chế trong lời nói dối; Xa lìa trộm cắp, tà hạnh, và uống rượu.”

675.

675.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“Con ưa thích năm học giới, am tường các Thánh đế; Là nữ cư sĩ của bậc có mắt, Gotama lừng danh.”

676.

676.

‘‘Tassā me ñātikulā dāsī, sadā mālābhihārati;

Tāhaṃ bhagavato thūpe, sabbamevābhiropayiṃ.

“Một nữ tỳ từ gia đình họ hàng của con, thường mang hoa đến; Con đã dâng cúng tất cả lên bảo tháp của Đức Thế Tôn.”

677.

677.

‘‘Uposathe cahaṃ gantvā, mālāgandhavilepanaṃ;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

Và vào ngày trai giới, con đã đi đến, với tâm hoan hỷ, con đã dùng chính đôi tay của mình dâng cúng vòng hoa, hương liệu, và vật thoa lên bảo tháp.

678.

678.

‘‘Tena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ.

Này Thiên Đế, do nghiệp ấy, do việc con đã dâng cúng vòng hoa, (con có được) sắc đẹp này, cảnh giới này, và cả thần thông và oai lực này.

679.

679.

‘‘Yañca sīlavatī āsiṃ, na taṃ tāva vipaccati;

Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siya’’nti.

Và việc con đã là người có giới hạnh, việc ấy vẫn chưa trổ quả. Thưa Thiên Đế, con lại có ước nguyện rằng con có thể trở thành bậc Nhất Lai.

669. Tattha gatīti ayaṃ devagati, nibbatti vā. Iddhīti ayaṃ deviddhi, adhippāyasamijjhanaṃ vā. Ānubhāvoti pabhāvo. Purindadāti sakkaṃ ālapati. So hi pure dānaṃ adāsīti ‘‘purindado’’ti vuccati.

669. Ở đây, (từ) gatī (cảnh giới) là cảnh giới chư thiên này, hoặc là sự tái sanh. (Từ) iddhī (thần thông) là thần thông của chư thiên này, hoặc là sự thành tựu ý nguyện. (Từ) ānubhāvo (oai lực) là năng lực. Bằng từ Purindada, (thiên nữ) gọi Thiên chủ Sakka. Vị ấy quả thật, vì đã bố thí trước tiên (pure dānaṃ adāsi), nên được gọi là 'Purindada'.

676. Ñātikulāti pitu gehaṃ sandhāya vadati. Sadā mālābhihāratīti sadā sabbakālaṃ divase divase ñātikulato dāsiyā pupphaṃ mayhaṃ abhiharīyati. Sabbamevābhiropayinti mayhaṃ piḷandhanatthāya pitugehato āhaṭaṃ mālaṃ aññañca gandhādiṃ sabbameva attanā aparibhuñjitvā bhagavato thūpe pūjanavasena abhiropayiṃ pūjaṃ kāresiṃ.

676. (Từ) ñātikulā (từ nhà quyến thuộc) là nói đến nhà của cha mẹ. (Câu) sadā mālā abhiharati (hoa luôn được mang đến) có nghĩa là: luôn luôn, mọi lúc, mỗi ngày, hoa được mang đến cho tôi từ nhà quyến thuộc. (Câu) sabbamevābhiropayiṃ (tôi đã dâng cúng tất cả) có nghĩa là: vòng hoa được mang đến từ nhà cha mẹ để cho tôi trang điểm, và các thứ khác như hương liệu v.v..., tất cả những thứ ấy, tự mình không dùng đến, tôi đã dâng lên bảo tháp của Đức Thế Tôn với ý nghĩa cúng dường, (tức là) tôi đã thực hiện sự cúng dường.

677-8. Uposathe cahaṃ gantvāti uposathadivase ahameva thūpaṭṭhānaṃ gantvā. Yaṃ mālaṃ abhiropayinti yaṃ tadā bhagavato thūpe mālāgandhābhiropanaṃ kataṃ, tena kammenāti yojanā.

(Câu) Uposathe cahaṃ gantvā (Và vào ngày trai giới, con đã đi đến) có nghĩa là: vào ngày trai giới, chính tôi đã đi đến nơi bảo tháp. (Câu) Yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ (vòng hoa nào con đã dâng cúng) (nên được hiểu là): việc dâng cúng vòng hoa và hương liệu nào đã được thực hiện ở bảo tháp của Đức Thế Tôn khi ấy, (thì quả báo này là) tena kammena (do nghiệp ấy). Đây là cách liên kết (câu cú).

679. Na taṃ tāva vipaccatīti yaṃ sīlavatī āsiṃ, taṃ sīlarakkhaṇaṃ taṃ rakkhitaṃ sīlaṃ pūjāmayapuññassa balavabhāvena aladdhokāsaṃ na tāva vipaccati[Pg.157], na vipaccituṃ āraddhaṃ, aparasmiṃyeva attabhāve tassa vipākoti attho. Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ sakadāgāminī bhaveyya’’nti patthanā ca me devinda, ariyadhammavisayāva, na bhavavisesavisayā. Sā pana sappimaṇḍaṃ icchato dadhito pacitaṃ viya anipphādinīti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

679. (Câu) Na taṃ tāva vipaccati (việc ấy vẫn chưa trổ quả) có nghĩa là: việc tôi đã là người có giới hạnh, việc giữ giới ấy, giới đã được giữ gìn ấy, do sự mạnh mẽ của phước báu thành tựu do cúng dường, nên không có được cơ hội, vẫn chưa trổ quả, chưa bắt đầu trổ quả; quả của nó (sẽ có) chỉ trong một kiếp sống về sau. Đây là ý nghĩa. (Câu) Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyaṃ (Và thưa Thiên Đế, con lại có ước nguyện rằng con có thể trở thành bậc Nhất Lai) có nghĩa là: 'Thưa Thiên Đế, làm sao tôi có thể trở thành bậc Nhất Lai?' và ước nguyện của tôi chỉ có đối tượng là Thánh pháp, không có đối tượng là sự đặc biệt của cõi sống. Nhưng điều ấy, (kinh) cho thấy là chưa thành tựu, giống như (muốn có) bơ tinh khiết được nấu từ sữa chua. Phần còn lại như đã được nói.

Imaṃ pana atthaṃ sakko devānamindo attanā ca tāya devadhītāya ca vuttaniyāmeneva āyasmato vaṅgīsattherassa ārocesi. Āyasmā vaṅgīso saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ mahātherānaṃ ārocesi, te ca taṃ tatheva saṅgītiṃ āropayiṃsūti.

Lại nữa, ý nghĩa này, Thiên chủ Sakka đã trình bày cho Tôn giả Trưởng lão Vaṅgīsa theo đúng cách thức đã được nói bởi chính mình và bởi thiên nữ ấy. Tôn giả Vaṅgīsa, vào lúc kết tập, đã trình bày cho các vị Đại Trưởng lão kết tập Pháp, và các vị ấy đã đưa ý nghĩa đó vào cuộc kết tập đúng như vậy.

Visālakkhivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Visālakkhī đã kết thúc.

10. Pāricchattakavimānavaṇṇanā

10. Phần giải về Thiên cung Pāricchattaka

Pāricchattake koviḷāreti pāricchattakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī aññataro upāsako bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, svātanāya nimantetvā, attano gehadvāre mahantaṃ maṇḍapaṃ sajjetvā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā upari vitānaṃ bandhitvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā nānāvirāgavaṇṇāni vatthāni gandhadāmamālādāmāni ca olambetvā sittasammaṭṭhe padese āsanāni paññāpetvā bhagavato kālaṃ ārocesi. Atha bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya devavimānaṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ maṇḍapaṃ pavisitvā sahassaraṃsī viya aṇṇavakucchiṃ obhāsayamāno paññatte āsane nisīdi. Upāsako gandhapupphadhūmadīpehi bhagavantaṃ pūjesi.

(Câu chuyện bắt đầu bằng) Pāricchattake koviḷāre là (chuyện) Thiên cung Pāricchattaka. Sự phát sinh của chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc ấy, một nam cận sự sống ở Sāvatthī đã đi đến hầu Đức Thế Tôn, đã thỉnh mời Ngài cho (bữa ăn) ngày mai, rồi ở gần cửa nhà của mình, ông đã dựng một lễ đài lớn, bao quanh bằng một hàng rào vải, giăng một tấm trướng ở trên, dựng lên cờ, phướn, v.v..., và treo xuống những tấm vải có màu sắc đa dạng, đẹp mắt cùng những tràng hương, tràng hoa. Ở nơi đã được tưới nước và quét dọn, ông đã cho trải các chỗ ngồi rồi báo thời gian cho Đức Thế Tôn. Khi ấy, Đức Thế Tôn vào buổi sáng, đã đắp y, cầm lấy y bát, đi vào lễ đài được trang hoàng chuẩn bị như một thiên cung, và ngự trên chỗ ngồi đã được trải sẵn, tỏa sáng như mặt trời ngàn tia chiếu rọi lòng đại dương. Người nam cận sự đã cúng dường Đức Thế Tôn bằng hương, hoa, khói thơm, và đèn.

Tena ca samayena aññatarā kaṭṭhahārikā itthī andhavane supupphitaṃ asokarukkhaṃ disvā sapallavaṅkurāni piṇḍīkatāni bahūni asokapupphāni gahetvā āgacchantī, bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ disvā pasannacittā āsanassa samantato tehi pupphehi pupphasantharaṃ santharantī, bhagavato pūjaṃ katvā vanditvā [Pg.158] tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā namassamānā agamāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassaparivārā yebhuyyena nandanavane naccantī gāyantī pāricchattakamālā ganthentī pamodamānā kīḷantī sukhaṃ anubhavati. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā taṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

Và vào lúc ấy, một người phụ nữ kiếm củi, trong khi ở rừng Andhavana, thấy một cây a-soka nở hoa rực rỡ, đã lấy nhiều hoa a-soka được kết thành chùm cùng với lá non và chồi non, rồi trong khi đang đi đến, thấy Đức Thế Tôn đang ngự ở đó, với tâm hoan hỷ, bà đã rải một thảm hoa bằng những bông hoa ấy xung quanh chỗ ngồi của Ngài. Sau khi cúng dường Đức Thế Tôn, bà đã đảnh lễ, đi nhiễu bên phải ba lần, rồi vừa cúi lạy vừa ra đi. Người phụ nữ ấy, vào một thời gian sau, sau khi mệnh chung, đã tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, có một ngàn thiên nữ làm thị tùng. Phần lớn thời gian, vị ấy ở vườn Nandana, vừa múa, vừa hát, vừa kết vòng hoa pāricchattaka, vừa vui chơi hoan hỷ, hưởng thụ hạnh phúc. Khi ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã nói ở trước, trong khi đang du hành đến cõi trời, đã đi đến cõi Tāvatiṃsa, thấy vị thiên nữ ấy, và đã hỏi về nghiệp đã làm bởi vị ấy bằng những câu kệ này:

680.

680.

‘‘Pāricchattake koviḷāre, ramaṇīye manorame;

Dibbamālaṃ ganthamānā, gāyantī sampamodasi.

Giữa những cây san hô và cây pāricchattaka, khả ái và đẹp lòng, trong khi kết vòng hoa cõi trời, nàng vừa hát ca vừa vui mừng hớn hở.

681.

681.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

Khi nàng đang nhảy múa, từ tất cả các bộ phận lớn nhỏ của thân thể, những âm thanh cõi trời phát ra, nghe êm tai và đẹp lòng.

682.

682.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

Khi nàng đang nhảy múa, từ tất cả các bộ phận lớn nhỏ của thân thể, những hương thơm cõi trời tỏa ra, hương thơm thanh khiết và đẹp lòng.

683.

683.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

Khi thân thể nàng chuyển động, những đồ trang sức trên bím tóc, âm thanh của chúng được nghe thấy, giống như âm thanh của dàn nhạc năm loại.

684.

684.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

Những đồ trang sức trên tai bị gió lay động, rung rinh trong gió, âm thanh của chúng được nghe thấy, giống như âm thanh của dàn nhạc năm loại.

685.

685.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

Và vòng hoa trên đầu nàng, có hương thơm thanh khiết và đẹp lòng, hương thơm tỏa ra khắp mọi phương, giống như cây mañjūsaka.

686.

686.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

Nàng ngửi hương thơm thanh khiết ấy, nàng thấy sắc đẹp phi nhân. Này thiên nữ, được hỏi, hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?

680. Tattha pāricchattake koviḷāreti pāricchattakanāmake koviḷārapupphe ādāya dibbamālaṃ ganthamānāti yojanā. Yañhi lokiyā ‘‘pārijāta’’nti vadanti, taṃ māgadhabhāsāya ‘‘pāricchattaka’’nti vuccati. Koviḷāroti ca koviḷārajātiko, so ca manussalokepi devalokepi koviḷāro, tassāpi jātīti vadanti.

680. Ở đây, (câu) pāricchattake koviḷāre nên được liên kết (với câu sau) thành: lấy những bông hoa koviḷāra có tên là pāricchattaka, trong khi kết vòng hoa cõi trời. Quả thật, cái mà những người thế gian gọi là 'pārijāta', thì trong tiếng Māgadha được gọi là 'pāricchattaka'. Và (từ) koviḷāra là thuộc loài koviḷāra; và họ nói rằng cây ấy, cả ở cõi người và cõi trời, đều là koviḷāra, đó cũng là một loài của nó.

681. Tassā [Pg.159] pana devatāya naccanakāle aṅgabhāravasena sarīrato ca piḷandhanato ca ativiya madhuro saddo niccharati, gandho sadā sabbā disāpi pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘tassā te naccamānāyā’’tiādi. Tattha savanīyāti sotuṃ yuttā, savanassa vā hitā, kaṇṇasukhāti attho.

681. Lại nữa, trong lúc vị thiên nữ ấy nhảy múa, do sức nặng của các trang sức, từ thân thể và từ đồ trang sức, âm thanh rất ngọt ngào phát ra, hương thơm luôn lan tỏa khắp mọi phương hướng. Do đó, ngài đã nói câu bắt đầu bằng "tassā te naccamānāyā". Trong đó, `savanīyā` có nghĩa là thích hợp để nghe, hoặc là lợi ích cho tai, nghĩa là êm tai.

683. Vivattamānā kāyenāti tava kāyena sarīrena parivattamānena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Yā veṇīsu piḷandhanāti yāni te kesaveṇīsu piḷandhanāni, vibhattilopo cettha daṭṭhabbo, liṅgavipallāso vā.

683. `Vivattamānā kāyena` có nghĩa là: bởi thân thể của nàng đang xoay chuyển; và đây là cách dùng công cụ cách theo nghĩa chỉ trạng thái. `Yā veṇīsu piḷandhanā` có nghĩa là: những đồ trang sức nào của nàng ở trên bím tóc; ở đây nên được hiểu là có sự lược bỏ biến cách, hoặc là sự thay đổi về tánh.

684. Vaṭaṃsakāti ratanamayā kaṇṇikā vaṭaṃsakāti attho. Vātadhutāti mandena mālutena dhūpayamānā. Vātena sampakampitāti vātena samantato visesato kampitā calitā. Atha vā vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitāti avāteritāpi vāteritāpi ye te vaṭaṃsakā kampitā, tesaṃ suyyati nigghosoti atthayojanā.

684. `Vaṭaṃsakā` có nghĩa là những trang sức cài tóc có tai làm bằng châu báu. `Vātadhutā` có nghĩa là được làm lay động bởi làn gió nhẹ. `Vātena sampakampitā` có nghĩa là được làm rung động, lay chuyển một cách đặc biệt từ mọi phía bởi gió. Hoặc là, `vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā` có nghĩa là: những trang sức cài tóc ấy, dù không bị gió thổi cũng rung động như thể bị gió thổi, âm thanh của chúng được nghe thấy; đây là cách giải thích ý nghĩa.

685. Vāti gandho disā sabbāti tassā te sirasmiṃ dibbamālāya gandho vāyati sabbā disā. Yathā kiṃ? Rukkho mañjūsako yathāti, yathā nāma mañjūsako rukkho supupphito attano gandhena bahūni yojanāni pharamāno sabbā disā vāyati, evaṃ tava sirasmiṃ piḷandhanamālāya gandhoti attho. So kira rukkho gandhamādane paccekabuddhānaṃ uposathakaraṇamaṇḍalamāḷakamajjhe tiṭṭhati. Yattakāni devaloke ca manussaloke ca surabhikusumāni, tāni tassa sākhaggesu nibbattanti. Tena so ativiya sugandho hoti. Evaṃ tāya devatāya piḷandhanamālāya gandhoti. Tena vuttaṃ ‘‘rukkho mañjūsako yathā’’ti.

685. `Vāti gandho disā sabbā` có nghĩa là: hương thơm từ vòng hoa cõi trời trên đầu của nàng tỏa ra khắp mọi phương hướng. Giống như cái gì? Giống như cây mañjūsaka. Ví như cây mañjūsaka nở rộ, hương thơm của nó lan tỏa nhiều do tuần, tỏa ra khắp mọi phương hướng; cũng vậy, hương thơm từ vòng hoa trang sức trên đầu của nàng, đó là ý nghĩa. Tương truyền, cây ấy mọc ở giữa khuôn viên nơi các vị Phật Độc Giác hành lễ uposatha trên núi Gandhamādana. Bao nhiêu loài hoa thơm ở cõi trời và cõi người, tất cả đều trổ ra trên các ngọn cành của cây ấy. Do đó, cây ấy có hương thơm vô cùng ngào ngạt. Cũng vậy, hương thơm từ vòng hoa trang sức của vị thiên nữ ấy. Do đó, đã được nói rằng: "giống như cây mañjūsaka".

686. Yadipi tassa saggassa chaphassāyatanikabhāvato sabbānipi tattha ārammaṇāni piyarūpāniyeva, gandharūpānaṃ pana savisesānaṃ tassā devatāya lābhibhāvato ‘‘ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusa’’nti vuttaṃ.

686. Mặc dù do cõi trời ấy là nơi có sáu loại xúc, nên tất cả các đối tượng ở đó đều là những thứ khả ái, nhưng do vị thiên nữ ấy có được hương và sắc đặc biệt, nên đã được nói rằng: "Nàng ngửi hương thơm thanh khiết ấy, thấy sắc phi nhân".

Atha [Pg.160] devatā dvīhi gāthāhi byākāsi –

Bấy giờ, vị thiên nữ đã giải đáp bằng hai bài kệ –

687.

687.

‘‘Pabhassaraṃ accimantaṃ, vaṇṇagandhena saṃyutaṃ;

Asokapupphamālāhaṃ, buddhassa upanāmayiṃ.

"Con đã dâng lên Đức Phật vòng hoa a-soka, rực rỡ, sáng ngời, kết hợp cả sắc lẫn hương.

688.

688.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

"Con, sau khi đã làm nghiệp thiện ấy, được Đức Phật tán thán, đã không còn sầu muộn, được an lạc, hoàn toàn hoan hỷ và không bệnh tật."

687. Tattha sudhotapavāḷasaṅghātasannibhassa kiñjakkhakesarasamudāyena bhāṇuraṃsijālassa viya asokapupphuttamassa tadā upaṭṭhitataṃ sandhāyāha ‘‘pabhassaraṃ accimanta’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

687. Trong đó, nhắm đến sự xuất hiện vào lúc đó của đóa hoa a-soka tuyệt hảo, giống như một khối san hô được rửa sạch, với một cụm nhị hoa như một mạng lưới tia sáng mặt trời, vị thiên nữ đã nói "rực rỡ, sáng ngời". Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Athāyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attano sucaritakamme kathite saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato taṃ pavattiṃ kathesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Bấy giờ, khi vị thiên nữ ấy đã kể về thiện nghiệp của mình, Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã thuyết pháp cho vị ấy cùng với đoàn tùy tùng, sau đó từ đó trở về cõi người và trình bày sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn lấy câu chuyện đó làm duyên khởi, đã thuyết pháp cho đại chúng đã vân tập, và bài pháp thoại ấy đã mang lại lợi ích cho đại chúng.

Pāricchattakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Thiên cung Pāricchattaka đã hoàn tất.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong Chú giải Kinh Tiểu Bộ tên là Paramatthadīpanī, thuộc phần Chuyện Thiên Cung,

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa tatiyassa pāricchattakavaggassa

của Phẩm Pāricchattaka thứ ba, được trang hoàng bởi mười câu chuyện,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

phần giải thích ý nghĩa đã hoàn tất.

4. Mañjiṭṭhakavaggo

4. Phẩm Mañjiṭṭhaka

1. Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā

1. Giải thích Thiên cung Mañjiṭṭhaka

Mañjiṭṭhakavagge mañjiṭṭhake vimānasminti mañjiṭṭhakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tattha aññataro upāsako bhagavantaṃ nimantetvā anantaravimāne vuttanayeneva maṇḍapaṃ sajjetvā tattha nisinnaṃ satthāraṃ pūjetvā dānaṃ deti. Tena ca samayena aññatarā kuladāsī andhavane supupphitaṃ sālarukkhaṃ disvā tattha pupphāni gahetvā hīrehi [Pg.161] āvuṇitvā vaṭaṃsake katvā puna bahūni muttapupphāni aggapupphāni ca gahetvā nagaraṃ paviṭṭhā. Tasmiṃ maṇḍape yugandharapabbatakucchiṃ obhāsayamānaṃ bālasūriyaṃ viya chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjetvā nisinnaṃ, bhagavantaṃ disvā pasannacittā tehi pupphehi pūjentī vaṭaṃsakāni āsanassa samantato ṭhapetvā itarāni ca pupphāni okiritvā sakkaccaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā agamāsi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tattha tassā rattaphalikamayaṃ vimānaṃ, tassa ca purato suvaṇṇavālukāsanthatabhūmibhāgaṃ mahantaṃ sālavanaṃ pāturahosi. Sā yadā vimānato nikkhamitvā sālavanaṃ pavisati, tadā sālasākhā onamitvā tassā upari kusumāni okiranti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena upagantvā imāhi gāthāhi katakammaṃ pucchi –

Trong phẩm Mañjiṭṭhaka, (câu chuyện bắt đầu bằng) `mañjiṭṭhake vimānasmiṃ` là chuyện Thiên cung Mañjiṭṭhaka. Duyên khởi của chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại Jetavana, ở Sāvatthī. Tại đó, một nam cư sĩ đã thỉnh mời Đức Thế Tôn, rồi theo cách đã nói trong câu chuyện thiên cung trước, đã trang hoàng một giảng đường, cúng dường bậc Đạo Sư đang ngự trong đó, và thực hiện việc bố thí. Và vào lúc ấy, một nữ tỳ trong gia đình, thấy một cây sāla đang nở rộ trong rừng Andhavana, đã hái hoa ở đó, dùng sợi vỏ cây xâu lại làm thành những trang sức cài tóc, rồi lại lấy nhiều hoa rời và hoa ở ngọn cành, đi vào thành phố. Trong giảng đường ấy, nàng thấy Đức Thế Tôn đang ngự, phóng ra sáu màu quang minh của Phật, chiếu sáng như mặt trời mới mọc đang soi rọi sườn núi Yugandhara. Với tâm hoan hỷ, nàng cúng dường bằng những đóa hoa ấy, đặt các trang sức cài tóc xung quanh chỗ ngồi, và rải những đóa hoa khác, rồi thành kính đảnh lễ, đi nhiễu bên phải ba vòng và ra đi. Về sau, người phụ nữ ấy mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Tại đó, một thiên cung bằng pha lê đỏ, và phía trước thiên cung ấy là một vùng đất được trải bằng cát vàng, cùng một khu rừng sāla rộng lớn đã hiện ra cho nàng. Khi nàng từ thiên cung đi ra và bước vào rừng sāla, các cành cây sāla liền cúi xuống và rắc hoa lên trên nàng. Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên, theo cách đã nói ở trước, đã đến gần vị ấy và hỏi về nghiệp đã làm bằng những bài kệ này –

689.

689.

‘‘Mañjiṭṭhake vimānasmiṃ, soṇṇavālukasanthate;

Pañcaṅgikena tūriyena, ramasi suppavādite.

"Trong thiên cung màu đỏ thẫm, được trải bằng cát vàng, nàng vui hưởng với dàn nhạc năm loại được tấu lên một cách tuyệt hảo.

690.

690.

‘‘Tamhā vimānā oruyha, nimmitā ratanāmayā;

Ogāhasi sālavanaṃ, pupphitaṃ sabbakālikaṃ.

"Từ thiên cung ấy bước xuống, được tạo tác bằng châu báu, nàng đi vào rừng sāla, nở hoa quanh năm.

691.

691.

‘‘Yassa yasseva sālassa, mūle tiṭṭhasi devate;

So so muñcati pupphāni, onamitvā dumuttamo.

"Này thiên nữ, nàng đứng dưới gốc cây sāla nào, thì cây ấy, bậc vua của các loài cây, liền cúi xuống và trút hoa.

692.

692.

‘‘Vāteritaṃ sālavanaṃ, ādhutaṃ dijasevitaṃ;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

"Rừng sāla lay động trong gió, rung rinh nhẹ nhàng, là nơi các loài chim thường lui tới; hương thơm tỏa khắp mọi phương, giống như cây mañjūsaka.

693.

693.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

"Nàng ngửi hương thơm thanh khiết ấy, thấy sắc phi nhân; này thiên nữ, được hỏi xin hãy cho biết, đây là quả của nghiệp gì?"

689. Tattha mañjiṭṭhake vimānasminti rattaphalikamaye vimāne. Sinduvārakaṇavīramakulasadisavaṇṇañhi ‘‘mañjiṭṭhaka’’nti vuccati. Soṇṇavālukasanthateti samantato vippakiṇṇāhi suvaṇṇavālukāhi santhatabhūmibhāge. Ramasi suppavāditeti suṭṭhu pavāditena pañcaṅgikena tūriyena abhiramasi.

689. Trong các câu kệ ấy, mañjiṭṭhake vimānasmiṃ có nghĩa là: trong thiên cung được làm bằng pha lê màu đỏ. Thật vậy, màu sắc tương tự như nụ hoa sinduvāra và hoa kaṇavīra được gọi là ‘mañjiṭṭhaka’. Câu soṇṇavālukasanthate có nghĩa là: trên phần mặt đất được trải bằng cát vàng rải rác khắp nơi. Câu ramasi suppavādite có nghĩa là: ngươi vui hưởng với dàn nhạc ngũ âm được hòa tấu một cách khéo léo.

690. Nimittā [Pg.162] ratanāmayāti tava sucaritasippinā abhinimmitā ratanamayā vimānā. Ogāhasīti pavisasi. Sabbakālikanti sabbakāle sukhaṃ sabbautusappāyaṃ, sabbakāle pupphanakaṃ vā.

690. Câu nimittā ratanāmayā có nghĩa là: các thiên cung bằng châu báu được tạo ra bởi người thợ là thiện hạnh của ngươi. Câu ogāhasī có nghĩa là: ngươi bước vào. Câu sabbakālikaṃ có nghĩa là: dễ chịu trong mọi lúc, thích hợp với tất cả các mùa, hoặc là cây trổ hoa trong tất cả các mùa.

692. Vāteritanti yathā pupphāni okiranti, evaṃ vātena īritaṃ calitaṃ. Ādhutanti mandena mālutena saṇikasaṇikaṃ vidhūpayamānaṃ. Dijasevitanti mayūrakokilādisakuṇasaṅghehi upasevitaṃ.

692. Câu vāteritaṃ có nghĩa là: bị gió thổi làm cho lay động. Câu ādhutaṃ có nghĩa là: được làn gió nhẹ làm cho rung rinh nhè nhẹ. Câu dijasevitaṃ có nghĩa là: được các đàn chim như công, chim cu, v.v... lui tới.

Evaṃ therena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Khi được vị trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy đã giải đáp bằng những câu kệ này:

694.

694.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ayirakule ahuṃ;

Buddhaṃ nisinnaṃ disvāna, sālapupphehi okiriṃ.

“Khi còn là người ở giữa nhân gian, con là nữ tỳ trong gia đình chủ; khi nhìn thấy đức Phật đang ngồi, con đã rải những đóa hoa sāla.”

695.

695.

‘‘Vaṭaṃsakañca sukataṃ, sālapupphamayaṃ ahaṃ;

Buddhassa upanāmesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“Và con đã tự tay kết vòng hoa sāla được làm một cách khéo léo, với tâm tín thành, con đã dâng lên đức Phật.”

696.

696.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

“Sau khi đã thực hiện nghiệp lành ấy, là việc được đức Phật tán dương, con không còn sầu muộn, được an lạc, hoan hỷ và không bệnh tật.”

694-5. Tattha ayirakuleti ayyakule, sāmikageheti attho. Ahunti ahosiṃ. Okirinti pupphehi vippakiriṃ. Upanāmesinti pūjāvasena upanāmesiṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Trong các câu kệ ấy, ayirakule có nghĩa là: trong gia đình của người chủ, trong nhà của người chủ. Ahuṃ có nghĩa là: đã là. Okiriṃ có nghĩa là: đã rải hoa. Upanāmesiṃ có nghĩa là: đã dâng cúng dường. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày.

Athāyasmā mahāmoggallāno saparivārāya tassā devatāya dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

Khi ấy, trưởng lão Mahāmoggallāna sau khi thuyết giảng giáo pháp cho vị thiên nữ ấy cùng với đoàn tùy tùng, đã trở về cõi người và trình lại sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã nhân sự việc phát sinh ấy mà thuyết giảng giáo pháp cho đại chúng đã vân tập. Bài pháp thoại đã đem lại lợi ích cho thế gian cùng với chư thiên.

Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Mañjiṭṭhaka đã kết thúc.

2. Pabhassaravimānavaṇṇanā

2. Giải về thiên cung Pabhassara

Pabhassaravaravaṇṇanibheti [Pg.163] pabhassaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako mahāmoggallānatthere abhippasanno hoti. Tassekā dhītā saddhā pasannā, sāpi there garucittīkārabahulā hoti. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno rājagahe piṇḍāya caranto taṃ kulaṃ upasaṅkami. Sā theraṃ disvā somanassajātā āsanaṃ paññāpetvā there tattha nisinne sumanamālāya pūjetvā madhuraṃ guḷaphāṇitaṃ therassa patte ākiri, thero anumoditukāmo nisīdi. Sā gharāvāsassa bahukiccatāya anokāsataṃ pavedetvā ‘‘aññasmiṃ divase dhammaṃ sossāmī’’ti theraṃ vanditvā uyyojesi. Tadaheva ca sā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi pucchi –

Câu chuyện thiên cung Pabhassara bắt đầu bằng câu pabhassaravaravaṇṇanibhe. Sự phát sinh của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở thành Rājagaha. Và vào lúc bấy giờ, ở thành Rājagaha có một vị cận sự nam rất tín thành đối với trưởng lão Mahāmoggallāna. Vị ấy có một người con gái có đức tin, trong sạch. Nàng cũng rất mực tôn kính, quý trọng vị trưởng lão. Khi ấy, vào một ngày nọ, trưởng lão Mahāmoggallāna trong khi đi khất thực ở thành Rājagaha đã đi đến gia đình ấy. Nàng trông thấy vị trưởng lão, tâm sanh hoan hỷ, đã sửa soạn chỗ ngồi, và trong khi vị trưởng lão ngồi ở đấy, nàng đã cúng dường vòng hoa lài và đã đổ mật đường ngọt vào trong bát của vị trưởng lão. Vị trưởng lão muốn thuyết pháp tùy hỷ nên đã ngồi lại. Nàng đã trình bày về sự không có thời giờ do bận rộn nhiều công việc của đời sống gia đình, rồi nói rằng: “Vào ngày khác, con sẽ nghe Pháp,” sau đó đảnh lễ vị trưởng lão và tiễn ngài đi. Và ngay trong ngày hôm ấy, nàng đã mệnh chung và được tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa. Trưởng lão Mahāmoggallāna đã đi đến gặp vị ấy và đã hỏi bằng những câu kệ này:

697.

697.

‘‘Pabhassaravaravaṇṇanibhe, surattavatthavasane;

Mahiddhike candanaruciragatte,Kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

“Này vị có dung sắc trong sáng, tuyệt vời, và rực rỡ, này vị mặc y phục được nhuộm màu đỏ thắm, này vị có đại thần lực, này vị có thân thể xinh đẹp như gỗ đàn hương! Này thiên nữ xinh đẹp, ngươi là ai mà đảnh lễ ta?”

698.

698.

‘‘Pallaṅko ca te mahaggho, nānāratanacittito ruciro;

Yattha tvaṃ nisinnā virocasi, devarājāriva nandane vane.

“Và giường nằm của ngươi thật quý giá, đẹp đẽ, được trang hoàng bằng nhiều loại châu báu khác nhau. Ngươi ngồi ở đấy và tỏa sáng, giống như vị vua trời ở trong khu rừng Nandana.”

699.

699.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarī bhadde, kissa kammassa vipākaṃ;

Anubhosi devalokasmiṃ, devate pucchitācikkha;

Kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“Này hiền nữ, trước đây ngươi đã làm thiện hạnh gì? Ngươi hưởng quả báo của nghiệp nào ở tại thế giới chư thiên? Này thiên nữ, khi được hỏi, xin hãy nói rõ. Đây là quả của nghiệp gì?”

697. Tattha pabhassaravaravaṇṇanibheti nibhāti dibbatīti nibhā, vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā, ativiya obhāsanato pabhassarā chavidosābhāvena varā uttamā vaṇṇanibhā etissāti pabhassaravaravaṇṇanibhā. Āmantanavasena ‘‘pabhassaravaravaṇṇanibhe’’ti vuttaṃ. Surattavatthavasaneti suṭṭhu rattavatthanivatthe. Candanaruciragatteti candanānulittaṃ viya ruciragatte, gosītacandanena bahalatarānulittaṃ viya surattamanuññasarīrāvayaveti attho, candanānulepena vā ruciragatte.

697. Trong các câu kệ ấy, pabhassaravaravaṇṇanibhe: nibhā là do vì chiếu sáng, rực rỡ. Vaṇṇanibhā là sự chiếu sáng của dung sắc. Pabhassarā là do vì quá rực rỡ. Varā, uttamā là tuyệt vời, do vì không có tỳ vết ở làn da. Vị này có dung sắc chiếu sáng tuyệt vời và rực rỡ, do đó là pabhassaravaravaṇṇanibhā. Từ pabhassaravaravaṇṇanibhe đã được nói ở hô cách. Surattavatthavasane có nghĩa là: mặc y phục được nhuộm màu đỏ thắm. Candanaruciragatte có nghĩa là: có thân thể xinh đẹp giống như được thoa gỗ đàn hương; ý nói là có các phần thân thể đáng hài lòng, được nhuộm màu đỏ thắm giống như được thoa một lớp dày gỗ đàn hương gosīta; hoặc là có thân thể xinh đẹp do vì sự thoa gỗ đàn hương.

Evaṃ [Pg.164] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Khi được vị trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ đã giải đáp bằng những câu kệ này:

700.

700.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, mālaṃ phāṇitañca adadaṃ bhante;

Tassa kammassidaṃ vipākaṃ, anubhomi devalokasmiṃ.

“Bạch ngài, trong khi ngài đi khất thực, con đã dâng cúng vòng hoa và mật đường. Đây là quả báo của nghiệp ấy mà con đang thụ hưởng ở tại thế giới chư thiên.”

701.

701.

‘‘Hoti ca me anutāpo, aparaddhaṃ dukkhitañca me bhante;

Sāhaṃ dhammaṃ nāssosiṃ, sudesitaṃ dhammarājena.

“Bạch ngài, con có sự hối hận, con đã sai lầm và đau khổ. Con đã không lắng nghe giáo pháp đã được đức vua Pháp khéo giảng.”

702.

702.

‘‘Taṃ taṃ vadāmi bhaddante, yassa me anukampiyo koci;

Dhammesu taṃ samādapetha, sudesitaṃ dhammarājena.

“Bạch ngài đáng kính, con xin thưa với ngài điều này: Bất cứ người nào mà ngài có lòng thương tưởng, xin hãy khuyến khích người ấy trong giáo pháp đã được đức vua Pháp khéo giảng.”

703.

703.

‘‘Yesaṃ atthi saddhā buddhe, dhamme ca saṅgharatane;

Te maṃ ativirocanti, āyunā yasasā siriyā.

“Những ai có đức tin nơi đức Phật, nơi giáo pháp, và nơi bảo vật Tăng-già, các vị ấy vượt trội hơn con về tuổi thọ, danh tiếng, và vẻ huy hoàng.”

704.

704.

‘‘Patāpena vaṇṇena uttaritarā, aññe mahiddhikatarā mayā devā’’ti.

“Các vị trời khác có oai lực hơn, có dung sắc hơn, và có thần lực vĩ đại hơn con.”

700. Tattha mālanti sumanapupphaṃ. Phāṇitanti ucchurasaṃ gahetvā kataphāṇitaṃ.

700. Trong các câu kệ ấy, mālaṃ là hoa lài. Phāṇitaṃ là mật đường được làm bằng cách lấy nước mía.

701. Anutāpoti vippaṭisāro. Tassa kāraṇamāha ‘‘aparaddhaṃ dukkhatañca me bhante’’ti. Idāni taṃ sarūpato dasseti ‘‘sāhaṃ dhammaṃ nāssosi’’nti, sā ahaṃ tadā tava desetukāmassa dhammaṃ na suṇiṃ. Kīdisaṃ? Sudesitaṃ dhammarājenāti, sammāsambuddhena ādikalyāṇāditāya ekantaniyyānikatāya ca svākhātanti attho.

701. Anutāpo là sự hối hận. Vị này nói lên nguyên nhân của sự hối hận ấy bằng câu: aparaddhaṃ dukkhatañca me bhante. Bây giờ, vị này chỉ rõ bản chất của điều ấy bằng câu: sāhaṃ dhammaṃ nāssosiṃ, tức là: khi ấy, con đã không nghe pháp của ngài, là người muốn thuyết giảng. (Pháp) như thế nào? Sudesitaṃ dhammarājena, ý nói là: đã được đức Chánh Đẳng Giác khéo thuyết giảng do vì toàn thiện ở phần đầu v.v... và do vì nhất hướng đưa đến sự giải thoát.

702. Tanti tasmā dhammarājena sudesitattā asavanassa ca mādisānaṃ anutāpahetubhāvato. Tanti tuvaṃ, tuyhanti attho. Yassāti yo assa. Anukampiyoti anukampitabbo. Kocīti yo koci. Dhammesūti sīlādidhammesu. ‘‘Dhamme hī’’ti vā pāṭho, sāsanadhammeti attho. Hīti nipātamattaṃ, vacanavipallāso vā. Tanti anukampitabbapuggalaṃ. Sudesitanti suṭṭhu desitaṃ.

702. Tanti: Do bởi Pháp Vương đã khéo thuyết giảng như vậy, và do bởi việc không được nghe (pháp) là nhân sanh hối hận cho những người như chúng tôi. Tanti: (có nghĩa là) ngài, ý nghĩa là ‘của ngài’. Yassāti: yo assa (người nào có thể). Anukampiyoti: anukampitabbo (đáng được thương tưởng). Kocīti: yo koci (bất cứ ai). Dhammesūti: trong các pháp như là giới, v.v... Hoặc có bài đọc là ‘‘Dhamme hī’’, ý nghĩa là ‘trong giáo pháp’. Hī: chỉ là một bất biến từ, hoặc là sự thay đổi về số (từ số ít sang số nhiều). Tanti: người đáng được thương tưởng. Sudesitanti: suṭṭhu desitaṃ (được thuyết giảng khéo léo).

703-4. Te maṃ ativirocantīti te ratanattaye pasannā devaputtā maṃ atikkamitvā virocanti. Patāpenāti tejasā ānubhāvena. Aññeti [Pg.165] ye aññe. Mayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Vaṇṇena uttaritarā mahiddhikatarā ca devā, te ratanattaye abhippasannāyevāti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

703-4. Te maṃ ativirocantīti: Các vị thiên tử ấy, những người có tâm tịnh tín nơi Tam Bảo, đã vượt qua tôi và tỏa sáng rực rỡ. Patāpenāti: bằng uy lực, bằng oai lực. Aññeti: những vị khác. Mayāti: là cách dùng công cụ cách trong ý nghĩa xuất xứ cách. (Câu ấy) chỉ ra rằng: ‘Các vị chư thiên nào vượt trội hơn về sắc đẹp và có thần lực vĩ đại hơn tôi, chính các vị ấy lại càng có tâm tịnh tín đặc biệt nơi Tam Bảo’. Sesaṃ: phần còn lại, vuttanayameva: cũng theo cách đã được nói đến.

Pabhassaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Pabhassara đã kết thúc.

3. Nāgavimānavaṇṇanā

3. Phần giải về Thiên cung Nāga

Alaṅkatā maṇikañcanācitanti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasivāsinī ekā upāsikā saddhā pasannā sīlācārasampannā bhagavantaṃ uddissa vatthayugaṃ vāyāpetvā suparidhotaṃ kārāpetvā upasaṅkamitvā bhagavato pādamūle ṭhapetvā evamāha ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante bhagavā, imaṃ vatthayugaṃ anukampaṃ upādāya yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā tassā upanissayasampattiṃ disvā dhammaṃ desesi, sā desanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ agamāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppannā sakkassa devarājassa piyā ahosi vallabhā yasuttarā nāma nāmena. Tassā puññānubhāvena hemajālasañchanno kuñjaravaro nibbatti, tassa ca khandhe maṇimayo maṇḍapo, majjhe supaññattaratanapallaṅko nibbatti, dvīsu dantesu cassa kamalakuvalayujjalā ramaṇīyā dve pokkharaṇiyo pāturahesuṃ. Tattha padumakaṇṇikāsu ṭhitā devadhītā paggahitapañcaṅgikatūriyā naccanti ceva gāyanti ca.

Alaṅkatā maṇikañcanācitanti: (đây là) câu chuyện về thiên cung Nāga. Tassa kā uppatti: Nguyên nhân của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Bārāṇasī, tại Isipatana, trong vườn Lộc Uyển. Vào lúc ấy, có một nữ cận sự cư ngụ tại Bārāṇasī, có đức tin, tâm tịnh tín, đầy đủ giới hạnh và phẩm cách, đã cho dệt một cặp y để dâng lên Đức Thế Tôn. Sau khi cho giặt sạch sẽ, bà đến gần, đặt dưới chân Đức Thế Tôn và thưa rằng: ‘Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn vì lòng thương tưởng mà nhận lấy cặp y này của con, để cho con được lợi ích và an lạc lâu dài.’ Đức Thế Tôn đã nhận lấy cặp y ấy, và thấy được sự đầy đủ về duyên lành của bà, Ngài đã thuyết Pháp. Vào cuối buổi thuyết pháp, bà đã an trú trong quả vị Tu-đà-hoàn, đảnh lễ Đức Thế Tôn, đi nhiễu bên phải rồi trở về nhà. Không bao lâu sau, bà mệnh chung và được sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba, trở thành một vị thiên nữ được vua trời Sakka yêu mến và quý trọng, tên là Yasuttarā. Do oai lực phước báu của bà, một con voi chúa được bao phủ bởi lưới vàng đã hiện ra. Trên lưng voi có một ngôi đình đài bằng ngọc ma-ni, ở giữa có một bảo tọa bằng châu báu được sắp đặt khéo léo hiện ra. Trên hai ngà của voi, hai hồ sen xinh đẹp, rực rỡ với hoa sen và hoa súng, đã xuất hiện. Ở đó, các thiên nữ đứng trên đài sen, tay cầm bộ nhạc cụ năm loại, vừa múa vừa hát.

Satthā bārāṇasiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena sāvatthiṃ patvā tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha sā devatā attanā anubhuyyamānaṃ dibbasampattiṃ oloketvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī ‘‘satthu vatthayugadānakāraṇa’’nti ñatvā sañjātasomanassā bhagavati pasādabahumānā vanditukāmā abhikkantāya rattiyā hatthikkhandhavaragatā ākāsena āgantvā tato otaritvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

Đức Đạo Sư, sau khi trú ở Bārāṇasī tùy theo ý thích, đã du hành đến nơi có thành Sāvatthī. Lần lượt đến Sāvatthī, Đức Thế Tôn trú tại đó, ở Sāvatthī, trong vườn của ông Anāthapiṇḍika, tại Jetavana. Bấy giờ, vị thiên nữ ấy nhìn lại sự sung túc cõi trời mà mình đang hưởng, và khi suy xét về nguyên nhân của nó, bà biết rằng đó là nhờ vào việc cúng dường cặp y đến Đức Đạo Sư. Với tâm hoan hỷ và lòng kính trọng sâu sắc đối với Đức Thế Tôn, mong muốn được đảnh lễ, vào lúc đêm đã tàn, bà cưỡi trên lưng voi chúa, đi qua không trung mà đến. Sau khi xuống khỏi voi, bà đảnh lễ Đức Thế Tôn, chắp tay và đứng sang một bên. Tôn giả Vaṅgīsa, được sự cho phép của Đức Thế Tôn, đã hỏi bà bằng những câu kệ này –

705.

705.

‘‘Alaṅkatā [Pg.166] maṇikañcanācitaṃ, sovaṇṇajālacitaṃ mahantaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

‘Này vị thiên nữ trang hoàng lộng lẫy, nàng cưỡi trên voi chúa to lớn, được trang bị khéo léo, khảm ngọc và vàng, phủ lưới vàng ròng, đã đến đây, bay trên không trung, giữa bầu trời.’

706.

706.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pabhijjare, imā ca naccanti manoharāyo.

‘Trên hai ngà của voi chúa, có hai hồ sen được tạo ra, nước trong vắt, hoa nở rộ; và trong những đóa sen, các dàn nhạc cụ vang lên, cùng các nàng tiên nữ duyên dáng này đang nhảy múa.’

707.

707.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘Này vị có oai lực lớn, nàng đã đạt được thần thông của chư thiên. Khi còn là người, nàng đã làm phước gì? Do đâu mà nàng có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của nàng tỏa sáng khắp mọi phương?’

705. Tattha alaṅkatāti sabbābharaṇavibhūsitā. Maṇikañcanācitanti tehi dibbamānehi maṇisuvaṇṇehi ācitaṃ. Sovaṇṇajālacitanti hemajālasañchannaṃ. Mahantanti vipulaṃ. Sukappitanti gamanasannāhavasena suṭṭhu sannaddhaṃ. Vehāyasanti vehāyasabhūte hatthipiṭṭhe. Antalikkheti ākāse, ‘‘alaṅkatamaṇikañcanācita’’ntipi pāṭho. Ayañhettha saṅkhepattho – devate, tvaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkatā alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ, ativiya dibbamānehi maṇīhi kañcanehi ca alaṅkaraṇavasena khacitaṃ, hemajālehi kumbhālaṅkārādibhedehi hatthālaṅkārehi citaṃ āmuttaṃ mahantaṃ ativiya brahantaṃ uttamaṃ gajaṃ āruyha hatthipiṭṭhiyā nisinnā ākāseneva idha amhākaṃ santikaṃ āgatāti.

705. Trong đó, alaṅkatāti: được trang hoàng bằng mọi thứ trang sức. Maṇikañcanācitanti: được khảm bằng những viên ngọc và vàng rực rỡ của cõi trời. Sovaṇṇajālacitanti: được bao phủ bởi lưới vàng. Mahantanti: to lớn. Sukappitanti: được trang bị kỹ càng để sẵn sàng di chuyển. Vehāyasanti: trên lưng voi, ở trên không trung. Antalikkheti: trên bầu trời. Cũng có bài đọc là ‘‘alaṅkatamaṇikañcanācita’’. Đây là ý nghĩa tóm tắt: ‘Này thiên nữ, nàng, người được trang hoàng bằng mọi thứ trang sức, đã cưỡi trên một con voi chúa to lớn, vô cùng vĩ đại, được khảm bằng ngọc và vàng cực kỳ rực rỡ của cõi trời, được trang trí bằng các đồ trang sức cho voi như lưới vàng và đồ trang sức trên đầu, rồi ngồi trên lưng voi, đi qua không trung mà đến nơi chúng tôi.’

706. Nāgassa dantesu duvesu nimmitāti erāvaṇassa viya nāgarājassa imassa dvīsu dantesu dve pokkharaṇiyo sucaritasippinā suṭṭhu viracitā. Tūriyagaṇāti pañcaṅgikatūriyasamūhā. Pabhijjareti dvādasannaṃ layabhedānaṃ vasena pabhedaṃ gacchanti. ‘‘Pavajjare’’ti ca paṭhanti, pakārehi vādīyantīti attho.

706. Nāgassa dantesu duvesu nimmitāti: Giống như trên hai ngà của voi chúa Eravana, trên hai ngà của con voi này, hai hồ sen đã được người thợ thiện nghiệp tạo ra một cách khéo léo. Tūriyagaṇāti: các nhóm nhạc cụ năm loại. Pabhijjareti: chúng trở nên khác biệt theo mười hai loại nhịp điệu. Người ta cũng đọc là ‘‘Pavajjare’’, có nghĩa là chúng được chơi theo nhiều cách khác nhau.

Evaṃ [Pg.167] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

Được vị trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ đã trả lời bằng những câu kệ này –

708.

708.

‘‘Bārāṇasiyaṃ upasaṅkamitvā, buddhassahaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ;

Pādāni vanditvā chamā nisīdiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

‘Tại Bārāṇasī, con đã đến gần Đức Phật và dâng cúng một cặp y. Con đã đảnh lễ đôi chân Ngài và ngồi xuống đất; với lòng hoan hỷ, con đã chắp tay.’

709.

709.

‘‘Buddho ca me kañcanasannibhattaco, adesayi samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassataṃ, maggaṃ adesayi yato vijānisaṃ.

‘Và Đức Phật, với làn da tựa như vàng, đã giảng cho con về sự tập khởi, khổ đau, và vô thường. Ngài đã giảng về sự diệt khổ vô vi, vĩnh hằng, và con đường mà nhờ đó con đã liễu tri.’

710.

710.

‘‘Appāyukī kālakatā tato cutā, upapannā tidasagaṇaṃ yasassinī;

Sakkassahaṃ aññatarā pajāpati, yasuttarā nāma disāsu vissutā’’ti.

‘Với tuổi thọ ngắn ngủi, con đã mệnh chung, từ đó từ trần, và được sanh vào chúng chư thiên Ba Mươi Ba, đầy danh tiếng. Con là một trong những người vợ của Sakka, tên là Yasuttarā, nổi danh khắp các phương.’

708-9. Tattha chamāti bhūmiyaṃ. Bhummatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Vittāti tuṭṭhā. Yatoti yato satthu sāmukkaṃsikadhammadesanato. Vijānisanti cattāri ariyasaccāni paṭivijjhiṃ.

708-9. Trong đó, chamā có nghĩa là trên mặt đất. Vì đây là cách dùng đơn số trong ý nghĩa của vị trí cách. Vittā có nghĩa là hoan hỷ. Yato có nghĩa là bởi vì, từ bài thuyết pháp đặc thù của Bậc Đạo Sư. Vijānisanti có nghĩa là tôi đã thâm nhập Tứ Diệu Đế.

710. Appāyukīti ‘‘īdisaṃ nāma uḷāraṃ puññaṃ katvā na tayā etasmiṃ dukkhabahule manussattabhāve evaṃ ṭhātabba’’nti sañjātābhisandhinā viya parikkhayaṃ gatena kammunā appāyukā samānā. Aññatarā pajāpatīti soḷasasahassānaṃ mahesīnaṃ aññatarā. Disāsu vissutāti dvīsu devalokesu sabbadisāsu pākaṭā paññātā. Sesaṃ vuttanayameva.

710. Appāyukī có nghĩa là: Trở thành người có tuổi thọ ngắn ngủi do nghiệp đã đi đến sự tiêu hoại, dường như do sự thôi thúc đã được sanh khởi rằng: ‘Sau khi đã làm phước báu to lớn dường ấy, ngươi không nên tồn tại lâu dài như vậy trong kiếp người có nhiều đau khổ này.’ Aññatarā pajāpati có nghĩa là: một trong số mười sáu ngàn vị chánh hậu. Disāsu vissutā có nghĩa là: nổi tiếng, được biết đến ở khắp mọi phương hướng trong hai cõi trời. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chuyện thiên cung Nāga đã kết thúc.

4. Alomavimānavaṇṇanā

4. Phần giải thích về chuyện thiên cung Alomā

Abhikkantena [Pg.168] vaṇṇenāti alomavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye viharanto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Tatthekā alomā nāma duggatitthī bhagavantaṃ disvā pasannacittā aññaṃ dātabbaṃ apassantī ‘‘īdisampi bhagavato dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti cintetvā paribhinnavaṇṇaṃ aloṇaṃ sukkhakummāsaṃ upanesi, bhagavā paṭiggahesi. Sā taṃ dānaṃ ārammaṇaṃ katvā somanassaṃ pavedesi, sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

Abhikkantena vaṇṇena là chuyện thiên cung Alomā. Sự phát sanh của chuyện ấy là gì? Trong khi Đức Thế Tôn đang ngự tại Migadāya (Vườn Lộc Uyển), nơi các vị Phật Độc Giác đáp xuống, ở gần thành Bārāṇasī, vào buổi sáng, sau khi đắp y nội, mang y bát, Ngài đã đi vào thành Bārāṇasī để khất thực. Tại đó, có một người phụ nữ nghèo tên là Alomā, sau khi nhìn thấy Đức Thế Tôn, với tâm tịnh tín, không tìm thấy vật gì khác để dâng cúng, đã suy nghĩ rằng: ‘Dù vật dường ấy được dâng đến Đức Thế Tôn cũng sẽ có quả báu to lớn cho ta,’ rồi đã dâng cúng món bánh lúa mạch khô, có màu sắc xấu xí và không có muối. Đức Thế Tôn đã thọ nhận. Nàng lấy sự bố thí ấy làm đối tượng và đã tỏ lòng hoan hỷ. Về sau, sau khi mệnh chung, nàng đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Tôn giả Mahā Moggallāna –

711.

711.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Với dung sắc thù thắng… và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.’ –

Pucchi. Sāpi tassa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

đã hỏi. Vị thiên nữ ấy cũng đã trả lời ngài. Để chỉ ra câu trả lời ấy –

714.

714.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

‘Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ… đây là quả của nghiệp nào,’ đã được nói;

715.

715.

‘‘Ahañca bārāṇasiyaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ sukkhakummāsaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

‘Và tại thành Bārāṇasī, con đã dâng cúng bánh lúa mạch khô đến Đức Phật, bậc Thân Thuộc của mặt trời, với tâm tịnh tín, bằng chính đôi tay của mình.

716.

716.

‘‘Sukkhāya aloṇikāya ca, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā;

Alomaṃ sukhitaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati.

‘Hãy xem quả báu của vắt bánh lúa mạch khô và không muối. Thấy Alomā được an lạc, ai lại không làm phước?

717.

717.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘Do nghiệp ấy, dung sắc của con được như thế này… và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.’

716. Tattha alomaṃ sukhitaṃ disvāti alomampi nāma sukkhakummāsamattaṃ datvā evaṃ dibbasukhena sukhitaṃ disvā. Ko puññaṃ na karissatīti ko nāma attano hitasukhaṃ icchanto puññaṃ na karissatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

716. Trong đó, alomaṃ sukhitaṃ disvā có nghĩa là: thấy rằng ngay cả người tên Alomā, do đã dâng cúng chỉ một ít bánh lúa mạch khô, đã được an lạc với thiên lạc như vậy. Ko puññaṃ na karissati có nghĩa là: người nào mong muốn lợi ích và hạnh phúc cho bản thân lại không làm phước? Phần còn lại có ý nghĩa như đã được nói.

Alomavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về chuyện thiên cung Alomā đã kết thúc.

5. Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā

5. Phần giải thích về chuyện thiên cung của vị nữ thí chủ dâng cháo

Abhikkantena [Pg.169] vaṇṇenāti kañjikadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena ca samayena bhagavato kucchiyaṃ vātarogo uppajji. Bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘gaccha tvaṃ ānanda, piṇḍāya caritvā mayhaṃ bhesajjatthaṃ kañjikaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissuṇitvā mahārājadattiyaṃ pattaṃ gahetvā attano upaṭṭhākavejjassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā vejjassa bhariyā paccuggantvā vanditvā pattaṃ gahetvā theraṃ pucchi ‘‘kīdisena vo, bhante, bhesajjena attho’’ti. Sā kira buddhisampannā ‘‘bhesajjena payojane sati thero idhāgacchati, na bhikkhattha’’nti sallakkhesi. ‘‘Kañjikenā’’ti ca vutte ‘‘na yidaṃ bhesajjaṃ mayhaṃ ayyassa, tathā hesa bhagavato patto, handāhaṃ lokanāthassa anucchavikaṃ kañjikaṃ sampādemī’’ti somanassajātā sañjātabahumānā badarayūsena yāguṃ sampādetvā pattaṃ pūretvā tassa parivārabhāvena aññañca bhojanaṃ paṭiyādetvā pesesi. Taṃ paribhuttamattasseva bhagavato so ābādho vūpasami. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantī modati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivārena vicarantiṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

Abhikkantena vaṇṇena là chuyện thiên cung Kañjikadāyikā. Sự phát sanh của chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn đang ngự tại Andhakavinda. Và vào lúc ấy, một chứng bệnh gió đã phát sanh trong bụng của Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn gọi Tôn giả Ānanda: ‘Này Ānanda, con hãy đi, sau khi đi khất thực, hãy mang về cho Như Lai một ít cháo loãng để làm thuốc.’ ‘Vâng, bạch Thế Tôn,’ Tôn giả Ānanda vâng lời Đức Thế Tôn, lấy chiếc bát do Tứ Đại Thiên Vương dâng cúng, đã đứng ở cửa nhà của vị y sĩ phục vụ ngài. Nhìn thấy ngài, vợ của vị y sĩ đã đi ra đón, đảnh lễ, nhận lấy bát và hỏi vị trưởng lão: ‘Bạch ngài, ngài cần loại thuốc nào?’ Người phụ nữ ấy, được cho là người có trí tuệ, đã nhận ra rằng: ‘Khi cần thuốc, vị trưởng lão mới đến đây, chứ không phải để khất thực.’ Và khi được trả lời: ‘Cháo loãng,’ (nàng nghĩ) ‘Thuốc này không phải cho thầy của ta, thật vậy, đây là bát của Đức Thế Tôn. Nào! Bây giờ ta sẽ chuẩn bị món cháo loãng thích hợp cho bậc Lãnh đạo thế gian.’ Sanh tâm hoan hỷ và lòng kính trọng lớn lao, nàng đã chuẩn bị cháo với nước táo ta, đổ đầy bát, và chuẩn bị các món ăn khác làm vật đi kèm rồi gửi đi. Ngay khi Đức Thế Tôn dùng xong, chứng bệnh ấy đã thuyên giảm. Về sau, sau khi mệnh chung, người phụ nữ ấy đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa, hưởng thụ tài sản chư thiên to lớn và sống trong hoan hỷ. Khi ấy, Tôn giả Mahā Moggallāna, trong khi du hành đến cõi trời, nhìn thấy nàng đang đi lại với đoàn tùy tùng gồm một ngàn thiên nữ, đã hỏi về nghiệp nàng đã làm bằng những câu kệ này –

719.

719.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena …pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

đã hỏi bằng những câu kệ này: ‘Với dung sắc thù thắng … (v.v.) … và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.’ –

Sāpi byākāsi.

Nàng cũng đã trả lời.

721.

721.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ… đây là quả của nghiệp nào.’

723.

723.

‘‘Ahaṃ andhakavindamhi, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ kolasampākaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ.

‘Con, tại Andhakavinda, đã dâng cúng đến Đức Phật, bậc Thân Thuộc của mặt trời, món cháo loãng nấu với táo ta, được xông ướp với dầu.

724.

724.

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā.

‘Trộn lẫn với tiêu, tỏi, và cỏ thơm, con đã dâng cúng đến bậc ngay thẳng với tâm ý vô cùng tịnh tín.

725.

725.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

‘Dù cho có làm chánh hậu của một vị vua Chuyển Luân, một người phụ nữ toàn thiện toàn mỹ, được chồng yêu quý, (phước báu ấy) cũng không bằng một phần mười sáu của việc bố thí một phần cháo loãng này.

726.

726.

‘‘Sataṃ [Pg.170] nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

‘Một trăm đồng tiền vàng, một trăm con ngựa, một trăm cỗ xe do lừa la kéo, một trăm ngàn thiếu nữ đeo bông tai ngọc báu, (tất cả) cũng không bằng một phần mười sáu của việc bố thí một phần cháo loãng này.

727.

727.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā,Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

‘Một trăm con voi từ vùng Himavanta, có ngà to như đòn xe, thân hình vạm vỡ, những con voi được trang bị dây đai bằng vàng, với yên và vải phủ bằng vàng, (tất cả) cũng không bằng một phần mười sáu của việc bố thí một phần cháo loãng này.

728.

728.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti.

‘Dù cho có làm bá chủ của cả bốn châu, (phước báu ấy) cũng không bằng một phần mười sáu của việc bố thí một phần cháo loãng này.’

723-4. Tattha adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti badaramodakakasāve catuguṇodakasamodite pākena catutthabhāgāvasiṭṭhaṃ yāguṃ pacitvā taṃ tikaṭukaajamodahiṅgujīrakalasuṇādīhi kaṭukabhaṇḍehi abhisaṅkharitvā sudhūpitaṃ katvā lāmañjagandhaṃ gāhāpetvā pasannacittena bhagavato patte ākiritvā satthāraṃ uddisitvā adāsiṃ, therassa hatthe patiṭṭhapesinti dasseti. Tenāha –

723-4. Ở đây, (cụm từ) "adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti" (tôi đã cúng dường cháo chua được nấu với táo và xông hương dầu) trình bày ý nghĩa rằng: "Tôi đã nấu cháo với bột táo, đổ vào lượng nước gấp bốn lần, nấu cho đến khi còn lại một phần tư, rồi chế biến cháo chua ấy với các loại gia vị cay như ba thứ cay (tiêu, gừng, tiêu lốt), ajamoda (cần núi), hiṅgu (a ngùy), jīraka (thì là), lasuṇa (tỏi), v.v., làm cho được xông hương kỹ lưỡng, làm cho thấm mùi thì là (lāmañja), với tâm tịnh tín, tôi đã đổ vào bát của Đức Thế Tôn, hướng đến bậc Đạo Sư mà cúng dường, tôi đã đặt vào tay của trưởng lão (Ānanda)." Do đó, ngài đã nói:

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā’’ti.

“Với tiêu lốt và tỏi, được trộn lẫn với thì là (lāmañjaka); tôi đã cúng dường đến bậc ngay thẳng, với tâm ý vô cùng trong sạch.”

Sesaṃ vuttanayameva.

Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói đến.

Evaṃ āyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attanā samupacitasucaritakamme āvikate saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā catuparisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Như vậy, khi vị thiên nữ ấy đã trình bày về thiện nghiệp do chính mình đã tích lũy, Tôn giả Mahāmoggallāna đã thuyết pháp cho vị ấy cùng với đoàn tùy tùng, rồi trở về cõi người và trình báo sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã nhân sự việc ấy làm khởi điểm, thuyết pháp giữa bốn chúng hội. Bài pháp ấy đã đem lại lợi ích cho đại chúng.

Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của thí chủ cúng dường cháo chua đến đây là kết thúc.

6. Vihāravimānavaṇṇanā

6. Phần giải về Thiên cung Tịnh xá

Abhikkantena [Pg.171] vaṇṇenāti vihāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena visākhā mahāupāsikā aññatarasmiṃ ussavadivase uyyāne vicaraṇatthaṃ sahāyikāhi parijanena ca ussāhitā sunhātānulittā subhojanaṃ bhuñjitvā mahālatāpasādhanaṃ piḷandhitvā pañcamattehi sahāyikāsatehi parivāritā mahantena issariyena mahatā paricchedena gehato nikkhamma uyyānaṃ uddissa gacchantī cintesi ‘‘bāladārikāya viya kiṃ me moghakīḷitena, handāhaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ manobhāvanīye ca ayye vandissāmi, dhammañca sossāmī’’ti vihāraṃ gantvā ekamante ṭhatvā mahālatāpiḷandhanaṃ omuñcitvā taṃ dāsiyā hatthe datvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā bhagavā dhammaṃ desesi.

(Câu kệ bắt đầu bằng) "Abhikkantena vaṇṇena" là câu chuyện về Thiên cung Tịnh xá. Sự phát sinh của câu chuyện ấy như thế nào? Đức Thế Tôn đang trú tại Jetavana ở Sāvatthī. Vào lúc bấy giờ, nữ đại cận sự Visākhā, vào một ngày lễ hội nọ, được các bạn nữ và người hầu khuyến khích đi dạo trong vườn thượng uyển. Sau khi tắm gội sạch sẽ, thoa phấn thơm, dùng bữa ăn ngon, bà đeo trang sức Mahālatā, được năm trăm bạn nữ vây quanh, với sự giàu sang và đoàn tùy tùng đông đảo, bà đi ra khỏi nhà hướng đến vườn thượng uyển. Khi đang đi, bà suy nghĩ: "Ta có ích gì với trò vui chơi vô ích như một đứa trẻ con? Thôi, ta sẽ đi đến tịnh xá, đảnh lễ Đức Thế Tôn và các bậc tôn quý làm cho tâm ý phát triển, và nghe pháp." (Nghĩ vậy), bà đi đến tịnh xá, đứng ở một nơi thích hợp, cởi trang sức Mahālatā ra, trao vào tay người tớ gái, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn và ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn đã thuyết pháp cho bà.

Sā dhammaṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā manobhāvanīye ca bhikkhū vanditvā vihārato nikkhamitvā thokaṃ gantvā dāsiṃ āha ‘‘handa je ābharaṇaṃ piḷandhissāmī’’ti. Sā taṃ bhaṇḍikaṃ katvā bandhitvā vihāre ṭhapetvā tahaṃ tahaṃ vicaritvā gamanakāle vissaritvā gatattā ‘‘vissaritaṃ mayā, tiṭṭha ayye āharissāmī’’ti nivattitukāmā ahosi. Visākhā ‘‘sace je vihāre ṭhapetvā vissaritaṃ, tassa vihārasseva atthāya taṃ pariccajissāmī’’ti vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano adhippāyaṃ pavedentī ‘‘vihāraṃ, bhante, kāressāmi, adhivāsetu me bhagavā anukampaṃ upādāyā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

Bà nghe pháp xong, đảnh lễ Đức Thế Tôn, đi nhiễu quanh bên phải, đảnh lễ các vị Tỳ khưu đáng kính, rồi đi ra khỏi tịnh xá. Đi được một đoạn, bà bảo người tớ gái: "Này cô, hãy đưa trang sức đây, ta sẽ đeo vào." Người tớ gái ấy đã gói món trang sức đó lại, để ở tịnh xá, rồi đi lang thang đây đó, đến lúc ra về thì đã quên mất. Vì thế, cô ta muốn quay lại và nói: "Thưa bà, con đã quên mất rồi. Xin bà hãy đợi, con sẽ đi lấy lại." Bà Visākhā nói: "Này cô, nếu đã để quên ở tịnh xá, ta sẽ từ bỏ nó vì lợi ích của chính tịnh xá ấy." (Nói vậy), bà đi đến tịnh xá, đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ và trình bày ý định của mình: "Bạch Thế Tôn, con sẽ xây dựng một tịnh xá. Xin Đức Thế Tôn, vì lòng bi mẫn, hãy nhận lời." Đức Thế Tôn đã im lặng nhận lời.

Sā taṃ piḷandhanaṃ satasahassādhikanavakoṭiagghanakaṃ vissajjetvā āyasmatā mahāmoggallānena navakammādhiṭṭhāyakena suvibhattabhittithambhatulāgopānasikaṇṇikadvārabāhavātapāna sopānādigehāvayavaṃ manoharaṃ suvikappitakaṭṭhakammaramaṇīyaṃ suparikammakatasudhākammaṃ manuññaṃ suviracitamālākammalatākammādicittakammavicittaṃ supariniṭṭhitamaṇikuṭṭima sadisabhūmitalaṃ devavimānasadisaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni, uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatānīti gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ buddhassa bhagavato bhikkhusaṅghassa [Pg.172] ca vasanānucchavikaṃ mahantaṃ pāsādaṃ tassa parivārapāsādasahassañca tesaṃ parivārabhāvena kuṭimaṇḍapacaṅkamanādīni ca kārentī navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi. Pariniṭṭhite ca vihāre navaheva hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ kārentī pañcamattehi sahāyikāsatehi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhitvā tassa sampattiṃ disvā somanassajātā sahāyikā āha ‘‘imaṃ evarūpaṃ pāsādaṃ kārentiyā yaṃ mayā puññaṃ pasutaṃ, taṃ anumodatha, pattidānaṃ vo dammī’’ti. ‘‘Aho sādhu aho sādhū’’ti pasannacittā sabbāpi anumodiṃsu.

Bà đã từ bỏ món trang sức trị giá chín koṭi và một trăm ngàn, và với Tôn giả Mahāmoggallāna làm người giám sát công trình, bà đã cho xây dựng một ngôi giảng đường lớn, thích hợp cho Đức Phật, Thế Tôn, và Tăng chúng cư ngụ. Ngôi giảng đường này giống như một thiên cung, có các bộ phận được phân chia hợp lý như tường, cột, xà, rui, nóc, khung cửa, cửa sổ, cầu thang, v.v., làm say đắm lòng người; với công trình gỗ được chế tác tinh xảo, đẹp đẽ; với công trình vôi vữa được thực hiện hoàn hảo, dễ chịu; được trang trí lộng lẫy với các họa tiết đa dạng như vòng hoa, dây leo, v.v.; có sàn nhà giống như nền khảm ngọc đã được hoàn thiện kỹ lưỡng; được trang hoàng với một ngàn phòng, gồm năm trăm phòng ở tầng dưới và năm trăm phòng ở tầng trên. Bà cũng cho xây một ngàn giảng đường phụ xung quanh và các công trình phụ trợ như cốc, nhà tròn, đường kinh hành, v.v. Bà đã hoàn thành tịnh xá trong chín tháng. Khi tịnh xá hoàn thành, bà đã tổ chức lễ khánh thành tịnh xá với chi phí chín koṭi tiền vàng. Cùng với năm trăm bạn nữ, bà đi lên giảng đường, thấy được sự hoàn hảo của nó, lòng tràn đầy hỷ lạc, bà nói với các bạn: "Phước báu nào mà tôi đã tạo ra khi cho xây dựng ngôi giảng đường như thế này, các bạn hãy tùy hỷ. Tôi xin chia phước đến các bạn." Tất cả họ đều với tâm tịnh tín tùy hỷ: "Lành thay! Lành thay!"

Tattha aññatarā upāsikā visesato taṃ pattidānaṃ manasākāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā puññānubhāvena anekakūṭāgārapākārauyyānapokkharaṇiādipaṭimaṇḍitaṃ soḷasayojanāyāmavitthārabbedhaṃ attano pabhāya yojanasataṃ pharantaṃ ākāsacāriṃ mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi. Sā gacchantīpi accharāsahassaparivārā saha vimānena gacchati. Visākhā pana mahāupāsikā vipulapariccāgatāya saddhāsampattiyā ca nimmānaratīsu nibbattitvā sunimmitadevarājassa aggamahesibhāvaṃ sampāpuṇi. Athāyasmā anuruddho devacārikaṃ caranto taṃ visākhāya sahāyikaṃ tāvatiṃsabhavane uppannaṃ disvā –

Trong số đó, có một nữ cận sự đã đặc biệt tác ý đến phần phước được chia sẻ ấy. Không lâu sau, bà mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Do oai lực phước báu của bà, một thiên cung vĩ đại đã hiện ra, có thể di chuyển trên không trung, dài, rộng và cao mười sáu do tuần, được trang hoàng với nhiều lầu gác, thành quách, vườn thượng uyển, hồ sen, v.v., ánh sáng của nó tỏa ra một trăm do tuần. Ngay cả khi đi, bà cũng đi cùng với thiên cung, được một ngàn thiên nữ hầu hạ. Còn nữ đại cận sự Visākhā, do sự bố thí rộng lớn và lòng tin viên mãn, đã tái sanh vào cõi trời Nimmānaratī và đạt được địa vị chánh hậu của thiên vương Sunimmita. Bấy giờ, Tôn giả Anuruddha, trong khi du hành đến cõi trời, đã thấy người bạn nữ của bà Visākhā sanh trong cõi Tāvatiṃsa và nói:

729.

729.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“Này thiên nữ, nàng đứng đó với dung sắc tuyệt vời, tỏa sáng khắp mọi phương trời, như sao Hôm vậy.”

730.

730.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

“Khi nàng đang múa, từ tất cả các châu thân của nàng, những âm thanh cõi trời phát ra, nghe thật du dương, làm say đắm lòng người.”

731.

731.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

Này thiên nữ, khi nàng đang nhảy múa, từ tất cả các phần lớn nhỏ của thân thể, các hương thơm của chư thiên, hương thơm thanh khiết và làm say đắm lòng người, đang tỏa ra.

732.

732.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

Khi nàng xoay chuyển thân mình, những vật trang sức trên bím tóc của nàng, âm thanh của chúng được nghe thấy, giống như dàn nhạc ngũ âm.

733.

733.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

Những vật trang sức trên tai, bị gió thổi, được làm cho rung động bởi ngọn gió, âm thanh của chúng được nghe thấy, giống như dàn nhạc ngũ âm.

734.

734.

‘‘Yāpi [Pg.173] te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

Và vòng hoa trên đầu của nàng, có hương thơm thanh khiết và làm say đắm lòng người, hương thơm ấy tỏa ra khắp mọi phương, giống như cây Mañjūsaka.

735.

735.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

Nàng ngửi được hương thơm thanh khiết ấy, nàng thấy được hình sắc phi nhân này. Này thiên nữ, đã được hỏi, xin hãy cho biết, đây là quả của nghiệp gì?

Imāhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassa evaṃ byākāsi –

Vị ấy đã hỏi bằng những câu kệ này. Vị thiên nữ ấy cũng đã giải thích cho vị ấy như vầy:

736.

736.

‘‘Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Tatthappasannā ahamānumodiṃ, disvā agārañca piyañca metaṃ.

Kính bạch ngài, ở thành Sāvatthī, người bạn nữ của tôi đã cho xây dựng một ngôi đại tự cho chư Tăng. Ở đó, với tâm tín thành, tôi đã tùy hỷ, khi thấy ngôi nhà ấy và việc dâng cúng khả ái đối với tôi ấy.

737.

737.

‘‘Tāyeva me suddhanumodanāya, laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Samantato soḷasayojanāni, vehāyasaṃ gacchati iddhiyā mama.

Chỉ bằng sự tùy hỷ thuần túy ấy của tôi, tôi đã được thiên cung kỳ diệu, đáng chiêm ngưỡng này. Xung quanh mười sáu do-tuần, nó di chuyển trên không trung bằng thần lực của tôi.

738.

738.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā satayojanaṃ.

Những lâu đài có đỉnh nhọn là nơi ở của tôi, được phân chia thành từng phần, có chừng mực; chúng tỏa sáng rực rỡ khắp xung quanh một trăm do-tuần.

739.

739.

‘‘Pokkharañño ca me ettha, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

Và ở đây, tôi có những hồ sen, được các loài cá của chư thiên lui tới, có nước trong suốt, không vẩn đục, được trải bằng cát vàng.

740.

740.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhī sampavāyanti, manuññā māluteritā.

Các hồ được bao phủ bởi nhiều loại hoa sen hồng, được che kín bởi hoa sen trắng. Hương thơm ngào ngạt, dễ chịu, được gió đưa đi, tỏa ra khắp nơi.

741.

741.

‘‘Jambuyo panasā tālā, nāḷikeravanāni ca;

Antonivesane jātā, nānārukkhā aropimā.

Cây trâm, cây mít, cây thốt nốt, và những khu rừng dừa, nhiều loại cây khác nhau không do trồng, đã mọc lên bên trong lâu đài.

742.

742.

‘‘Nānātūriyasaṅghuṭṭhaṃ, accharāgaṇaghositaṃ;

Yopi maṃ supine passe, sopi vitto siyā naro.

Thiên cung này vang dội với nhiều loại nhạc cụ, vang lên bởi các nhóm tiên nữ Apsara. Người nào dù chỉ thấy tôi trong giấc mơ, người ấy cũng sẽ trở nên vui thích.

743.

743.

‘‘Etādisaṃ abbhutadassaneyyaṃ, vimānaṃ sabbaso pabhaṃ;

Mama kamme hi nibbattaṃ, alaṃ puññāni kātave’’ti.

Thiên cung kỳ diệu, đáng chiêm ngưỡng, tỏa sáng khắp mọi nơi như thế này, đã được sanh ra bởi nghiệp của tôi. Thật đáng để làm các công đức.

736. Tattha [Pg.174] sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāranti bhante anuruddha, sāvatthiyā samīpe pācīnapasse mayhaṃ mama sakkhī sahāyikā visākhā mahāupāsikā āgatāgataṃ cātuddisaṃ bhikkhusaṅghaṃ uddissa navahiraññakoṭipariccāgena pubbārāmaṃ nāma mahantaṃ vihāraṃ kāresi. Tatthappasannā ahamānumodinti tasmiṃ vihāre katapariyosite saṅghassa niyyādiyamāne tāya kate pattidāne ‘‘aho ṭhāne vata pariccāgo kato’’ti pasannā ratanattaye kammaphale ca sañjātapasādā ahaṃ anumodiṃ. Vatthuvasena tassā anumodanāya uḷārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘disvā agārañca piyañca meta’’nti āha. Sahassagabbhaṃ ativiya ramaṇīyaṃ devavimānasadisaṃ tañca agāraṃ mahantaṃ pāsādaṃ piyañca me buddhappamukhaṃ saṅghaṃ uddissa tādisaṃ mahantaṃ dhanapariccāgaṃ disvā anumodinti yojanā.

736. Trong các câu kệ ấy, câu ‘Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ’ có nghĩa là: Kính bạch ngài Anuruddha, ở gần thành Sāvatthī, về phía đông, người bạn nữ của con, nữ đại thí chủ Visākhā, đã cho xây dựng một ngôi đại tự tên là Pubbārāma với chi phí chín mươi triệu tiền vàng, nhằm mục đích dâng cúng đến chư Tăng từ bốn phương đã đến, đang đến, và sẽ đến. Câu ‘Tatthappasannā ahamānumodiṃ’ có nghĩa là: Khi ngôi tự viện ấy được xây dựng hoàn tất và đang được dâng cúng đến chư Tăng, khi vị ấy hồi hướng phước báu, con đã tùy hỷ với tâm tín thành nơi Tam Bảo và nơi quả của nghiệp, nghĩ rằng: ‘Ôi, sự cúng dường đã được thực hiện thật đúng nơi!’. Để chỉ ra sự cao thượng của việc tùy hỷ ấy thông qua vật thí, vị ấy đã nói câu ‘disvā agārañca piyañca metaṃ’. Cách kết nối ý nghĩa là: ‘Khi thấy ngôi nhà ấy, tức là ngôi lâu đài lớn có một ngàn phòng, vô cùng khả ái, giống như thiên cung của chư thiên, và thấy sự cúng dường tài sản to lớn như vậy nhằm mục đích dâng đến chư Tăng do đức Phật dẫn đầu, là điều khả ái đối với tôi, tôi đã tùy hỷ’.

737. Tāyeva me suddhanumodanāyāti yathāvuttāya deyyadhammapariccāgābhāvena suddhāya kevalāya anumodanāyeva. Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyanti mayhaṃ pubbe īdisassa abhūtapubbatāya abbhutaṃ samantabhaddakabhāvena ativiya surūpatāya ca dassaneyyaṃ imaṃ vimānaṃ laddhaṃ adhigataṃ. Evaṃ tassa vimānassa abhirūpataṃ dassetvā idāni pamāṇamahattaṃ pabhāvamahattaṃ upabhogavatthumahattañca dassetuṃ ‘‘samantato soḷasayojanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha iddhiyā mamāti mama puññiddhiyā.

737. Câu ‘Tāyeva me suddhanumodanāya’ có nghĩa là: chỉ bằng sự tùy hỷ thuần túy, không có sự cúng dường vật thí, như đã nói. Câu ‘Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ’ có nghĩa là: tôi đã được, đã chứng đắc thiên cung này, là điều kỳ diệu vì trước đây chưa từng có sự việc như vậy đối với tôi, và là điều đáng chiêm ngưỡng vì nó tốt đẹp khắp xung quanh và có hình sắc vô cùng xinh đẹp. Sau khi chỉ ra vẻ đẹp tuyệt vời của thiên cung ấy như vậy, bây giờ để chỉ ra sự to lớn về kích thước, sự vĩ đại về oai lực, và sự vĩ đại về các vật dụng, câu kệ bắt đầu bằng ‘samantato soḷasayojanānī’ đã được nói đến. Trong đó, ‘iddhiyā mama’ có nghĩa là: bằng thần lực của phước báu của tôi.

739. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Puthulomanisevitāti dibbamacchehi upasevitā.

739. ‘Pokkharañño’ có nghĩa là: những hồ sen. ‘Puthulomanisevitā’ có nghĩa là: được các loài cá của chư thiên lui tới.

740. Nānāpadumasañchannāti satapattasahassapattādibhedehi nānāvidhehi rattapadumehi rattakamalehi ca sañchāditā. Puṇḍarīkasamotatāti nānāvidhehi setakamalehi samantato avatatā, nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyantīti yojanā.

740. ‘Nānāpadumasañchannā’ có nghĩa là: được bao phủ bởi nhiều loại hoa sen hồng và hoa sen đỏ khác nhau, có các loại như trăm cánh, ngàn cánh. ‘Puṇḍarīkasamotatā’ có nghĩa là: được che kín khắp xung quanh bởi nhiều loại hoa sen trắng khác nhau. Cách kết nối ý nghĩa là: ‘nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti’ (nhiều loại cây không do trồng tỏa ra hương thơm ngào ngạt).

742. Sopīti so supinadassāvīpi. Vittoti tuṭṭho.

742. ‘Sopi’ có nghĩa là: người ấy, dù chỉ là người thấy trong giấc mơ. ‘Vitto’ có nghĩa là: vui thích.

743. Sabbaso [Pg.175] pabhanti samantato obhāsamānaṃ. Kamme hīti kammanimittaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Cetanānaṃ vā aparāparuppattiyā bahubhāvato ‘‘kammehī’’ti vuttaṃ. Alanti yuttaṃ. Kātaveti kātuṃ.

743. ‘Sabbaso pabhaṃ’ có nghĩa là: tỏa sáng khắp xung quanh. ‘Kamme hi’ có nghĩa là: do nhân là nghiệp. ‘Hi’ chỉ là một tiểu từ. Hoặc, do sự nhiều lần của các tư tưởng sanh khởi nối tiếp nhau, nên được nói là ‘kammehi’ (bởi các nghiệp). ‘Alaṃ’ có nghĩa là: thích đáng. ‘Kātave’ có nghĩa là: để làm.

Idāni thero visākhāya nibbattaṭṭhānaṃ kathāpetukāmo imaṃ gāthamāha –

Bây giờ, vị Trưởng lão, với mong muốn để cho vị thiên nữ ấy nói về nơi tái sanh của bà Visākhā, đã nói câu kệ này:

744.

744.

‘‘Tāyeva te suddhanumodanāya,Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Yā ceva sā dānamadāsi nārī,Tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti.

Chỉ bằng sự tùy hỷ thuần túy ấy của nàng, nàng đã được thiên cung kỳ diệu, đáng chiêm ngưỡng này. Người phụ nữ nào đã thực hiện việc bố thí ấy, xin hãy cho biết cảnh giới của vị ấy, vị ấy đã sanh về đâu?

744. Tattha yā ceva sā dānamadāsi nārīti yassa dānassa anumodanāya tvaṃ īdisaṃ sampattiṃ paṭilabhi, taṃ dānaṃ yā ceva sā nārī adāsīti visākhaṃ mahāupāsikaṃ sandhāya vadati. Tāya eva devatāya tassā sampattiṃ kathāpetukāmo āha ‘‘tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti. Tassā gatinti tāya nibbattadevagatiṃ.

744. Trong đó, câu ‘yā ceva sā dānamadāsi nārī’ (người phụ nữ nào đã thực hiện việc bố thí ấy) được nói nhằm ám chỉ đến nữ đại thí chủ Visākhā, rằng: ‘Người phụ nữ nào đã thực hiện việc bố thí mà nhờ tùy hỷ việc bố thí ấy, nàng đã được tài sản như thế này’. Với mong muốn để cho chính vị thiên nữ ấy nói về tài sản của bà Visākhā, ngài đã nói: ‘tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’ (xin hãy cho biết cảnh giới của vị ấy, vị ấy đã sanh về đâu?). ‘Tassā gatiṃ’ có nghĩa là: cảnh giới chư thiên mà vị ấy đã tái sanh.

Idāni therena pucchitamatthaṃ dassentī āha –

Bây giờ, vị thiên nữ, trong khi trình bày ý nghĩa đã được vị Trưởng lão hỏi, đã nói:

745.

745.

‘‘Yā sā ahu mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Viññātadhammā sā adāsi dānaṃ, uppannā nimmānaratīsu devesu.

Kính bạch ngài, vị ấy là bạn nữ của con, người đã cho xây dựng ngôi đại tự cho chư Tăng. Vị ấy, người đã liễu tri Giáo pháp, đã thực hiện việc bố thí, và đã sanh vào cõi chư thiên Nimmānaratī.

746.

746.

‘‘Pajāpatī tassa sunimmitassa,Acintiyo kammavipāka tassā;

Yametaṃ pucchasi ‘kuhiṃ uppannā sā’ti,Taṃ te viyākāsiṃ anaññathā aha’’nti.

Vị ấy là phối ngẫu của vị trời Sunimmita. Quả dị thục của nghiệp của vị ấy không thể nghĩ bàn. Điều mà ngài hỏi: ‘Vị ấy đã sanh về đâu?’, con đã giải thích điều đó cho ngài không sai khác.

745. Tattha viññātadhammāti viññātasāsanadhammā, paṭividdhacatusaccadhammāti attho.

745. Trong đó, ‘viññātadhammā’ có nghĩa là: người đã liễu tri Giáo pháp, nghĩa là người đã thâm nhập Tứ diệu đế.

746. Sunimmitassāti sunimmitassa devarājassa. Acintiyo kammavipāka tassāti vibhattilopaṃ katvā niddeso, tassā mama sakhiyā nibbānaratīsu [Pg.176] nibbattāya kammavipāko puññakammassa vipākabhūtā dibbasampatti acintiyā appameyyāti attho. Anaññathāti aviparītaṃ yathāsabhāvato. Kathaṃ panāyaṃ tassā sampattiṃ aññāsīti? Subhaddā viya bhaddāya, visākhāpi devadhītā imissā santikaṃ agamāsi.

746. ‘Sunimmitassāti’ là của thiên vương Sunimmita. Trong câu ‘Acintiyo kammavipāka tassā’, đây là sự trình bày được thực hiện bằng cách lược bỏ biến cách. Nghĩa là: Quả báo của nghiệp của người bạn gái của tôi đã sanh ở cõi trời Nimmānaratī, tức là thiên sản đã trở thành quả của thiện nghiệp, là không thể nghĩ bàn, không thể lường được. ‘Anaññathāti’ là không sai khác, đúng theo bản chất. Nhưng làm thế nào vị thiên nữ này biết được tài sản của vị kia? Giống như thiên nữ Subhaddā (đến với Bhaddā), thiên nữ Visākhā cũng đã đến gần vị thiên nữ này.

Idāni devadhītā theraṃ aññesampi dānasamādapane niyojentī imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

Bây giờ, vị thiên nữ, trong khi khuyến khích cả những người khác thực hành việc bố thí, đã thuyết Pháp bằng những kệ này –

747.

747.

‘‘Tenahaññepi samādapetha, saṅghassa dānāni dadātha vittā;

Dhammañca suṇātha pasannamānasā, sudullabho laddho manussalābho.

“Do vậy, hãy khuyến khích cả những người khác, hãy hoan hỷ cúng dường các vật thí đến Tăng chúng; với tâm ý trong sáng, hãy lắng nghe Chánh Pháp, vì được làm người là điều rất khó có được.

748.

748.

‘‘Yaṃ maggaṃ maggādhipatī adesayi, brahmassaro kañcanasannibhattaco;

Saṅghassa dānāni dadātha vittā, mahapphalā yattha bhavanti dakkhiṇā.

“Con đường nào đã được bậc Lãnh Đạo của các con đường, người có giọng nói như Phạm thiên, có làn da như sắc vàng, chỉ dạy; hãy hoan hỷ cúng dường các vật thí đến Tăng chúng, nơi mà các vật cúng dường trở thành có quả lớn.

749.

749.

‘‘Ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā, cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā, etesu dinnāni mahapphalāni.

“Tám hạng người được bậc thiện nhân tán thán, các vị ấy là bốn đôi; các vị ấy là những người đáng được cúng dường, là đệ tử của bậc Thiện Thệ; những gì được dâng cúng đến các vị ấy đều có quả lớn.

750.

750.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

“Bốn vị đang thực hành (Đạo) và bốn vị đã an trú trong Quả; đây là Tăng chúng trực hạnh, vững trú trong tuệ và giới.

751.

751.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

“Đối với những người đang cúng dường, những chúng sanh mong cầu phước báu, đang tạo tác phước hữu vi, vật cúng dường đến Tăng chúng có quả lớn.

752.

752.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

“Tăng chúng này thật rộng lớn, cao cả; Tăng chúng này không thể lường được, như đại dương biển cả; các vị này là những bậc tối thắng, là đệ tử của bậc Nhân Hùng, là những người tạo ra ánh sáng, tuyên thuyết Chánh Pháp.

753.

753.

‘‘Tesaṃ [Pg.177] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

“Những ai hướng đến Tăng chúng mà dâng cúng vật thí, sự cúng dường của họ là khéo dâng, khéo cúng, khéo tế lễ; vật cúng dường ấy đến với Tăng chúng, được an lập vững chắc, có quả lớn, được bậc Thế Gian Giải tán thán.

754.

754.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

“Những ai đã đạt được trí tuệ, sống trong đời, trong khi tùy niệm về sự tế lễ như vậy; sau khi đã trừ sạch tận gốc cấu uế của sự bỏn xẻn, không bị chê trách, họ đi đến cảnh giới chư thiên.”

747. Tattha tenahaññepīti tenahi aññepi. Tenāti ca tena kāraṇena, hīti nipātamattaṃ. ‘‘Samādapethā’’ti vatvā samādapanākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa dānāni dadāthā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ manussabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sudullabho laddho manussalābho’’ti. Tattha aṭṭha akkhaṇā nāma tayo apāyā arūpā asaññasattā paccantadeso indriyānaṃ vekallaṃ niyatamicchādiṭṭhikatā apātubhāvo buddhassāti.

747. Trong đó, ‘tenahaññepīti’ là ‘tenahi aññepi’. Và ‘tenāti’ là vì lý do đó. ‘Hīti’ chỉ là một tiểu từ. Sau khi nói: “Hãy khuyến khích”, để chỉ ra cách thức khuyến khích, câu: “Hãy cúng dường các vật thí đến Tăng chúng”, v.v... đã được nói. Ngài nói: “Được làm người là điều rất khó có được” là nhắm đến thân người đã tránh khỏi tám phi thời. Trong đó, tám phi thời là: ba đường ác, cõi vô sắc, cõi vô tưởng, vùng biên địa, các căn không hoàn hảo, người có tà kiến cố định, và thời Đức Phật không xuất hiện.

748. Yaṃ magganti yaṃ khettavisese kataṃ dānaṃ, taṃ ekantena sugatisampāpanato sugatigāmimaggaṃ apāyamaggato jagghamaggādito ca ativiya seṭṭhabhāvena maggādhipanti katvā. Dānampi hi saddhāhiriyo viya ‘‘devalokagāmimaggo’’ti vuccati. Yathāha –

748. ‘Yaṃ maggan’ti: Việc bố thí nào được thực hiện trong một phước điền đặc biệt, việc bố thí đó chắc chắn đưa đến thiện thú, nên là con đường đi đến thiện thú. Do vì nó là tối thắng hơn con đường ác đạo và con đường đi bộ, v.v..., nên được gọi là ‘maggādhipati’ (bậc lãnh đạo của các con đường). Thật vậy, việc bố thí, giống như tín và tàm, cũng được gọi là “con đường đi đến cõi trời”. Như đã được nói –

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti.(a. ni. 8.32;

kathā. 480);

“Tín, tàm, thiện và thí, những pháp này được các bậc chân nhân thực hành; đây thật là con đường đi đến cõi trời, họ nói vậy; thật vậy, nhờ con đường này mà người ta đi đến cõi trời.”

‘‘Maggādhipatī’’ti vā pāṭho, tassa ariyamaggena sadevakassa lokassa adhipatibhūto satthāti attho daṭṭhabbo. Saṅghassa dānāni dadāthātiādinā punapi dakkhiṇeyyesu dānasaṃvibhāge niyojentī āha.

Hoặc có một dị bản là ‘maggādhipatī’. Nghĩa của dị bản đó cần được hiểu là: Bậc Đạo Sư đã trở thành bậc lãnh đạo của thế gian cùng với chư thiên nhờ vào Thánh đạo. Bằng câu: “Hãy cúng dường các vật thí đến Tăng chúng”, v.v..., một lần nữa, trong khi khuyến khích việc chia sẻ vật thí đến những bậc đáng được cúng dường, ngài đã nói.

749. Idāni [Pg.178] taṃ dakkhiṇeyyaṃ ariyasaṅghaṃ sarūpato dassentī ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti gāthamāha. Tattha yeti aniyamitaniddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi passatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogato. Tesañhi campakabakulakusumādīnaṃ viya sahajātavaṇṇagandhādayo sahajātasīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pāsaṃsiyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti. Te pana saṅkhepato sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Tenāha ‘‘cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā’’ti. Teti pubbe aniyamato uddiṭṭhānaṃ niyametvā dassanaṃ. Te hi sabbepi kammaṃ kammaphalañca saddahitvā dātabbadeyyadhammasaṅkhātaṃ dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā guṇavisesayogena dānassa mahapphalabhāvasādhanato. Sugatassa sāvakāti sammāsambuddhassa dhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya taṃ dhammaṃ suṇantīti sāvakā. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatassa sāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā mahapphalāni honti. Tenāha bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

749. Bây giờ, để chỉ ra Thánh Tăng chúng đáng được cúng dường ấy về mặt bản chất, ngài đọc kệ: “Tám hạng người được bậc thiện nhân tán thán”. Trong đó, ‘ye’ là sự chỉ định không xác định. ‘Puggalā’ là chúng sanh. ‘Aṭṭha’ là sự phân định số lượng của các vị ấy. Thật vậy, các vị ấy là tám: bốn vị đang thực hành (Đạo) và bốn vị đã an trú trong Quả. ‘Sataṃ pasatthā’ là được các bậc chân nhân tán thán, (tức là) các vị Phật, Độc Giác Phật, Thinh Văn, và các chư thiên và nhân loại khác. Tại sao? Vì sự liên hệ với các đức tánh như giới đồng sanh, v.v... Thật vậy, các đức tánh của các vị ấy như giới, định, v.v... là đồng sanh, giống như màu sắc và hương thơm đồng sanh của các loài hoa như campaka, bakula, v.v... Do đó, các vị ấy, giống như những bông hoa có đủ màu sắc và hương thơm, là khả ái, khả ý, và đáng được tán thán đối với các bậc chân nhân là chư thiên và nhân loại. Vì vậy, đã nói: “Tám hạng người được bậc thiện nhân tán thán”. Tóm lại, các vị ấy là bốn đôi: vị trú trong Đạo Tu-đà-hoàn và vị trú trong Quả (Tu-đà-hoàn) là một đôi; cứ như vậy cho đến vị trú trong Đạo A-la-hán và vị trú trong Quả (A-la-hán) là một đôi. Do đó, ngài nói: “Các vị ấy là bốn đôi, là những người đáng được cúng dường”. ‘Te’ là sự chỉ định xác định những gì đã được nêu ra một cách không xác định trước đó. Thật vậy, tất cả các vị ấy, do tin tưởng vào nghiệp và quả của nghiệp, xứng đáng nhận vật cúng dường được gọi là vật phẩm nên được dâng cúng, do đó các vị ấy là ‘dakkhiṇeyyā’ (những người đáng được cúng dường), vì sự liên hệ với các đức tánh đặc biệt đã làm cho việc bố thí có quả lớn. ‘Sugatassa sāvakā’ (đệ tử của bậc Thiện Thệ): Sau khi nghe Pháp của bậc Chánh Đẳng Giác, do được sanh ra bằng sự sanh của bậc Thánh, các vị ấy lắng nghe Pháp đó, nên gọi là ‘sāvakā’ (Thinh Văn). ‘Etesu dinnāni mahapphalāni’ (những gì được dâng cúng đến các vị ấy đều có quả lớn): Những vật thí, dù là nhỏ, được dâng cúng đến các vị đệ tử của bậc Thiện Thệ này, do sự thanh tịnh của vật cúng dường về phương diện người nhận, đều có quả lớn. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này các Tỳ khưu, trong tất cả các Tăng chúng hay hội chúng, Tăng chúng đệ tử của Như Lai được tuyên bố là tối thượng”, v.v...

750. Cattāro ca paṭipannātiādi heṭṭhā vuttatthameva.

750. Câu ‘Cattāro ca paṭipannā’, v.v... có ý nghĩa đã được nói ở trên.

Idha pana āyasmā anuruddho attanā devatāya ca vuttamatthaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Còn ở đây, trưởng lão Anuruddha sau khi đã đi đến thế giới loài người đã trình báo lên đức Thế Tôn về sự việc đã được nói đến bởi chính ngài và bởi vị thiên nữ. Đức Thế Tôn, sau khi đã lấy sự việc ấy làm nhân duyên phát sinh, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài thuyết giảng ấy đã đem lại lợi ích cho đại chúng.

Vihāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Tịnh Xá đã được hoàn tất.

7. Caturitthivimānavaṇṇanā

7. Phần giải thích về câu chuyện thiên cung của Bốn Vị Nữ Nhân

Abhikkantena [Pg.179] vaṇṇenāti caturitthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. So tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu catūsu vimānesu catasso devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ pucchanto –

Câu chuyện thiên cung của Bốn Vị Nữ Nhân (bắt đầu bằng) ‘abhikkantena vaṇṇena’. Do đâu có sự phát sinh của câu chuyện ấy? Khi đức Thế Tôn đang an trú ở Sāvatthī, trưởng lão Mahāmoggallāna trong khi đi du hành đến cõi trời theo phương cách đã được nói đến ở phần trước đã đi đến cõi trời Tāvatiṃsa. Vị ấy, sau khi đã nhìn thấy bốn vị thiên nữ đang thụ hưởng tài sản cõi trời, mỗi vị có một ngàn thiên nữ Apsara làm tùy tùng, ở trong bốn thiên cung được sắp đặt theo thứ tự ở nơi ấy, đã hỏi về nghiệp đã được làm trong quá khứ bởi các vị ấy –

755. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

755. “Với dung sắc thù thắng … (vân vân) … và dung sắc của ngài chiếu sáng khắp mọi phương hướng.” –

Imāhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu. Taṃ dassetuṃ –

(Ngài) đã hỏi theo thứ tự bằng những câu kệ này. Các vị ấy cũng đã trả lời theo thứ tự ngay sau câu hỏi của ngài. Để trình bày điều ấy –

758. ‘‘Sā devatā attamanā…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

758. “Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ … (vân vân) … đây là quả của nghiệp nào.” –

Ayaṃ gāthā vuttā.

Câu kệ này đã được nói đến.

Tā kira kassapassa bhagavato kāle esikānāmake raṭṭhe paṇṇakate nāma nagare kulagehe nibbattā vayappattā tasmiṃyeva nagare patikulaṃ gatā samaggavāsaṃ vasanti. Tāsu ekā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ disvā pasannacittā indīvarakalāpaṃ adāsi, aparā aññassa nīluppalahatthakaṃ adāsi, aparā padumahatthakaṃ adāsi, aparā sumanamakuḷāni adāsi. Tā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu, tāsaṃ accharāsahassaṃ parivāro ahosi. Tā tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā tasseva kammassa vipākāvasesena aparāparaṃ tattheva saṃsarantiyo imasmiṃ buddhuppāde tattheva uppannā vuttanayena āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā. Tāsu ekā attanā kataṃ pubbakammaṃ therassa kathentī –

Tương truyền rằng, vào thời của đức Thế Tôn Kassapa, các vị ấy đã sanh ra trong một gia đình danh giá ở thành phố tên là Paṇṇakata, tại xứ sở tên là Esikā. Khi đến tuổi trưởng thành, các vị ấy đã về nhà chồng ngay tại thành phố ấy và sống hòa thuận với nhau. Trong số các vị ấy, một người sau khi nhìn thấy một vị tỳ khưu đang đi khất thực, với tâm ý trong sạch đã dâng cúng một bó hoa indīvara. Một người khác đã dâng cúng một bó hoa sen xanh cho một vị khác. Một người khác đã dâng cúng một bó hoa sen hồng. Một người khác đã dâng cúng những nụ hoa lài. Các vị ấy, vào một thời điểm khác, sau khi mệnh chung đã tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, và mỗi vị có một ngàn thiên nữ Apsara làm tùy tùng. Các vị ấy, sau khi đã thụ hưởng tài sản cõi trời cho đến hết tuổi thọ ở nơi ấy, đã mệnh chung từ nơi ấy, do quả còn sót lại của chính nghiệp ấy, đã tiếp tục luân hồi ở chính nơi ấy, và trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, đã sanh ra ở chính nơi ấy, và đã được trưởng lão Mahāmoggallāna hỏi theo phương cách đã được nói đến. Trong số các vị ấy, một vị, trong khi kể lại cho vị trưởng lão về tiền nghiệp đã được làm bởi chính mình –

759.

759.

‘‘Indīvarānaṃ [Pg.180] hatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“Con đã dâng cúng một bó hoa indīvara cho vị tỳ khưu đang đi khất thực, tại thành phố Paṇṇakata khả ái, là thành phố cao quý và thịnh vượng của xứ Esikā.

760.

760.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này … (vân vân) … và dung sắc của con chiếu sáng khắp mọi phương hướng.” –

Āha. Aparā –

(Vị ấy) đã nói. Vị khác –

766.

766.

‘‘Nīluppalahatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“Con đã dâng cúng một bó hoa sen xanh cho vị tỳ khưu đang đi khất thực, tại thành phố Paṇṇakata khả ái, là thành phố cao quý và thịnh vượng của xứ Esikā.

767. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

767. “Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này … (vân vân) … và dung sắc của con chiếu sáng khắp mọi phương hướng.” –

Āha. Aparā –

(Vị ấy) đã nói. Vị khác –

773.

773.

‘‘Odātamūlakaṃ haritapattaṃ, udakasmiṃ sare jātaṃ ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“Con đã dâng cúng (bó hoa sen) có củ trắng, lá xanh, sanh ra trong hồ nước, cho vị tỳ khưu đang đi khất thực, tại thành phố Paṇṇakata khả ái, là thành phố cao quý và thịnh vượng của xứ Esikā.

774. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

774. “Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này … (vân vân) … và dung sắc của con chiếu sáng khắp mọi phương hướng.” –

Āha. Aparā –

(Vị ấy) đã nói. Vị khác –

780.

780.

‘‘Ahaṃ sumanā sumanassa sumanamakuḷāni, dantavaṇṇāni ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“Con là Sumanā, với tâm ý hoan hỷ, đã dâng cúng những nụ hoa lài có màu sắc như ngà voi cho vị tỳ khưu đang đi khất thực, tại thành phố Paṇṇakata khả ái, là thành phố cao quý và thịnh vượng của xứ Esikā.

781. ‘‘Tena [Pg.181] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

781. “Do nghiệp ấy, con có dung sắc như thế này … (vân vân) … và dung sắc của con chiếu sáng khắp mọi phương hướng.” –

Āha.

(Vị ấy) đã nói.

759. Tattha indīvarānaṃ hatthakanti uddālakapupphahatthaṃ vātaghātakapupphakalāpaṃ. Esikānanti esikāraṭṭhassa. Uṇṇatasmiṃ nagaravareti uṇṇate bhūmipadese niviṭṭhe meghodaraṃ lihantehi viya accuggatehi pāsādakūṭāgārādīhi uṇṇate uttamanagare. Paṇṇakateti evaṃnāmake nagare.

759. Ở đây, ‘bó hoa indīvara’ có nghĩa là một bó hoa uddālaka, một chùm hoa vātaghātaka. ‘Của xứ Esikā’ có nghĩa là của xứ sở Esikā. ‘Tại thành phố cao quý và thịnh vượng’ có nghĩa là tại thành phố ưu việt, cao quý, được thiết lập trên một vùng đất cao, với những cung điện, lầu các, v.v... rất cao, dường như đang liếm bụng mây. ‘Tại Paṇṇakata’ có nghĩa là tại thành phố có tên như vậy.

766. Nīluppalahatthakanti kuvalayakalāpaṃ.

766. ‘Bó hoa sen xanh’ có nghĩa là một chùm hoa sen xanh (kuvalaya).

773. Odātamūlakanti setamūlaṃ, bhisamūlānaṃ dhavalatāya vuttaṃ, padumakalāpaṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘haritapatta’’ntiādi. Tattha haritapattanti nīlapattaṃ. Avijahitamakuḷapattassa hi padumassa bāhirapattāni haritavaṇṇāni eva honti. Udakasmiṃ sare jātanti sare udakamhi jātaṃ, saroruhanti attho.

773. ‘Có củ trắng’ có nghĩa là củ màu trắng; điều này được nói đến do sự trắng trẻo của củ sen. (Vị ấy) nói điều này để chỉ một bó hoa sen hồng. Do đó, ngài đã nói ‘lá xanh,’ v.v... Ở đây, ‘lá xanh’ có nghĩa là lá màu xanh biếc. Thật vậy, những chiếc lá bên ngoài của hoa sen hồng mà nụ và lá chưa tách rời thì có màu xanh biếc. ‘Sanh ra trong hồ nước’ có nghĩa là sanh ra trong nước ở hồ, nghĩa là mọc trong hồ.

780. Sumanāti evaṃnāmā. Sumanassāti sundaracittassa. Sumanamakuḷānīti jātisumanapupphamakuḷāni. Dantavaṇṇānīti sajjukaṃ ullikhitahatthidantasadisavaṇṇāni.

780. ‘Sumanā’ có nghĩa là có tên như vậy. ‘Với tâm ý hoan hỷ’ có nghĩa là có tâm tốt đẹp. ‘Những nụ hoa lài’ có nghĩa là những nụ hoa lài (jātisumana). ‘Có màu sắc như ngà voi’ có nghĩa là có màu sắc tương tự như ngà voi mới được đánh bóng.

Evaṃ tāhi attanā katakamme kathite thero tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā saccāni pakāsesi. Saccapariyosāne sā sabbāpi sahaparivārā sotāpannā ahesuṃ. Thero taṃ pavattiṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā dhammadesanā mahājanassa sātthikā jātāti.

Như vậy, khi nghiệp đã được làm bởi chính mình được các vị ấy kể lại, vị trưởng lão sau khi đã thuyết bài pháp tuần tự cho các vị ấy đã làm sáng tỏ các chân lý. Vào lúc kết thúc (bài pháp về) các chân lý, tất cả các vị ấy cùng với tùy tùng đã trở thành bậc Nhập Lưu. Vị trưởng lão, sau khi đã đi đến thế giới loài người, đã trình báo sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, sau khi đã lấy sự việc ấy làm nhân duyên phát sinh, đã thuyết giảng Chánh Pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài thuyết giảng Chánh Pháp ấy đã đem lại lợi ích cho đại chúng.

Caturitthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện thiên cung của Bốn Vị Nữ Nhân đã được hoàn tất.

8. Ambavimānavaṇṇanā

8. Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Cây Xoài

Dibbaṃ [Pg.182] te ambavanaṃ rammanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññatarā upāsikā āvāsadānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā chandajātā bhagavantaṃ abhivādetvā evamāha ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āvāsaṃ kāretukāmā, icchāmi tādisaṃ okāsaṃ, ācikkhatū’’ti. Bhagavā bhikkhū āṇāpesi, bhikkhū tassā okāsaṃ dassesuṃ. Sā tattha ramaṇīyaṃ āvāsaṃ kāretvā tassa samantato ambarukkhe ropesi. So āvāso samantato ambapantīhi parikkhitto chāyūdakasampanno muttājālasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgo ativiya manoharo ahosi. Sā taṃ vihāraṃ nānāvaṇṇehi vatthehi pupphadāmagandhadāmādīhi ca devavimānaṃ viya alaṅkaritvā telapadīpaṃ āropetvā ambarukkhe ca ahatehi vatthehi veṭhetvā saṅghassa niyyādesi.

Thiên cung của ngươi có vườn xoài khả ái, đây là chuyện thiên cung Xoài. Sự phát sanh của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc ấy, ở Sāvatthī có một nữ cận sự sau khi nghe về quả lớn và lợi ích lớn của việc cúng dường trú xứ, đã khởi sanh ý muốn, đảnh lễ đức Thế Tôn và thưa rằng: “Bạch ngài, con muốn xây dựng một trú xứ, con mong ngài chỉ cho một nơi thích hợp.” Đức Thế Tôn đã ra lệnh cho các vị tỳ khưu, và các vị tỳ khưu đã chỉ cho bà ấy một nơi. Bà ấy đã cho xây dựng một trú xứ khả ái ở đó và trồng các cây xoài xung quanh. Trú xứ ấy được bao quanh bởi các hàng cây xoài, đầy đủ bóng mát và nước, có phần đất trắng xóa được rải sỏi trông giống như lưới ngọc trai, đã trở nên vô cùng đẹp đẽ và làm say mê lòng người. Bà ấy đã trang hoàng ngôi tịnh xá ấy với các loại vải nhiều màu sắc, các vòng hoa, vòng hương liệu v.v... giống như một thiên cung, thắp lên ngọn đèn dầu, quấn các cây xoài bằng những tấm vải mới, rồi dâng cúng đến chư Tăng.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tassā mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi ambavanaparikkhittaṃ. Sā tattha accharāgaṇaparivāritā dibbasampattiṃ anubhavati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upagantvā imāhi gāthāhi pucchi –

Về sau, bà ấy mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa. Một thiên cung to lớn được bao quanh bởi vườn xoài đã hiện ra cho vị ấy. Ở đó, được các nhóm tiên nữ hầu hạ, vị ấy hưởng thụ tài sản chư thiên. Trưởng lão Mahāmoggallāna đã đi đến gặp vị ấy và hỏi bằng những câu kệ này –

783.

783.

‘‘Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

“Thiên cung của ngươi có vườn xoài khả ái, ở đây có lâu đài to lớn; vang dội bởi nhiều loại nhạc cụ, rộn rã bởi các nhóm tiên nữ.”

784.

784.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

“Và ở đây có ngọn đèn lớn bằng vàng luôn cháy sáng; được bao quanh bốn phía bởi những cây có quả là y phục.”

785. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

785. “Do đâu ngươi có dung sắc như vậy… (v.v.)… và dung sắc của ngươi tỏa sáng khắp mọi phương?”

787. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

787. “Vị thiên nữ ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là kết quả của nghiệp nào.”

788.

788.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Vihāraṃ saṅghassa kāresiṃ, ambehi parivāritaṃ.

“Khi là người giữa loài người, trong kiếp trước ở cõi người; tôi đã cho xây dựng một tịnh xá cho chư Tăng, được bao quanh bởi những cây xoài.”

789.

789.

‘‘Pariyosite [Pg.183] vihāre, kārente niṭṭhite mahe;

Ambehi chādayitvāna, katvā dussamaye phale.

“Khi tịnh xá đã hoàn tất, trong lúc lễ cúng dường đang được tiến hành; sau khi che phủ bằng những cây xoài, và làm cho chúng có quả là y phục.”

790.

790.

‘‘Padīpaṃ tattha jāletvā, bhojayitvā gaṇuttamaṃ;

Niyyādesiṃ taṃ saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

“Sau khi thắp đèn ở đó, và dâng bữa ăn đến hội chúng tối thượng; tôi đã dâng cúng vật ấy đến chư Tăng, với lòng trong sạch và bằng chính đôi tay của mình.”

791.

791.

‘‘Tena me ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

“Do nghiệp ấy, tôi có vườn xoài khả ái, ở đây có lâu đài to lớn; vang dội bởi nhiều loại nhạc cụ, rộn rã bởi các nhóm tiên nữ.”

792.

792.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

“Và ở đây có ngọn đèn lớn bằng vàng luôn cháy sáng; được bao quanh bốn phía bởi những cây có quả là y phục.”

793.

793.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nghiệp ấy, tôi có dung sắc như vậy… (v.v.)… và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

Sā devatā byākāsi.

Vị thiên nữ ấy đã trả lời.

783. Tattha mahallakoti mahanto āyāmavitthārehi ubbedhena ca vipulo, uḷāratamoti attho. Accharāgaṇaghositoti taṃ pamodituṃ saṅgītivasena ceva piyasallāpavasena ca accharāsaṅghena samugghosito.

783. Trong các câu kệ ấy, mahallako có nghĩa là to lớn, rộng rãi về chiều dài, chiều rộng và chiều cao, nghĩa là cao quý nhất. Accharāgaṇaghosito có nghĩa là được nhóm tiên nữ làm cho vang dội bằng cách ca hát và trò chuyện thân mật để làm cho vị ấy vui thích.

784. Padīpo cettha jalatīti sūriyarasmisamujjalakiraṇavitāno ratanappadīpo ca ettha etasmiṃ pāsāde abhijalati. Dussaphalehīti dussāni phalāni etesanti dussaphalā. Tehi samuggiriyamānadibbavatthehīti attho.

784. Padīpo cettha jalati có nghĩa là: và ngọn đèn báu có vòm ánh sáng rực rỡ như tia nắng mặt trời cũng chiếu sáng rực rỡ ở đây, trong lâu đài này. Dussaphalehi có nghĩa là: những cây này có quả là y phục nên được gọi là dussaphalā. Nghĩa là, bởi những y phục cõi trời được tuôn ra từ chúng.

789. Kārente niṭṭhite maheti katapariyositassa vihārassa mahe pūjāya karīyamānāya ca. Katvā dussamaye phaleti dusseyeva tesaṃ ambānaṃ phalaṃ katvā.

789. Kārente niṭṭhite mahe có nghĩa là: và khi lễ cúng dường cho tịnh xá đã được xây dựng xong đang được cử hành. Katvā dussamaye phale có nghĩa là: sau khi làm cho quả của những cây xoài ấy chính là y phục.

790. Gaṇuttamanti gaṇānaṃ uttamaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ. Niyyādesinti sampaṭicchāpesiṃ, adāsinti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

790. Gaṇuttamaṃ có nghĩa là hội chúng tối thượng giữa các hội chúng, tức là Tăng đoàn đệ tử của đức Thế Tôn. Niyyādesiṃ có nghĩa là tôi đã làm cho nhận lãnh, tức là tôi đã cúng dường. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Xoài đã kết thúc.

9. Pītavimānavaṇṇanā

9. Phần giải về thiên cung Vàng

Pītavatthe [Pg.184] pītadhajeti pītavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavato sarīradhātuyo gahetvā thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī aññatarā upāsikā pātova katasarīrapaṭijagganā ‘‘satthu thūpaṃ pūjessāmī’’ti yathāladdhāni cattāri kosātakīpupphāni gahetvā saddhāvegena samussāhitamānasā maggaparissayaṃ anupadhāretvāva thūpābhimukhī gacchati. Atha naṃ taruṇavacchā gāvī abhidhāvantī vegena āpatitvā siṅgena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Sā tāvadeva tāvatiṃsabhavane nibbattantī sakkassa devarañño uyyānakīḷāya gacchantassa parivārabhūtānaṃ aḍḍhatiyānaṃ nāṭakakoṭīnaṃ majjhe attano sarīrapabhāya tā sabbā abhibhavantī saha rathena pāturahosi. Taṃ disvā sakko devarājā vimhitacitto acchariyabbhutajāto ‘‘kīdisena nu kho oḷārikena kammunā ayaṃ edisiṃ sumahatiṃ deviddhimupāgatā’’ti taṃ imāhi gāthāhi pucchi –

Y phục vàng, cờ phướn vàng, đây là chuyện thiên cung Vàng. Sự phát sanh của câu chuyện ấy là gì? Khi đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, vua Ajātasattu sau khi nhận được phần xá-lợi của đức Thế Tôn đã cho xây dựng bảo tháp và cử hành lễ cúng dường. Có một nữ cận sự cư ngụ ở Rājagaha, vào buổi sáng sớm sau khi đã chăm sóc thân thể, với ý nghĩ ‘Ta sẽ đảnh lễ bảo tháp của Bậc Đạo Sư,’ đã lấy bốn đóa hoa mướp đắng mà bà kiếm được, với tâm được thúc đẩy bởi sức mạnh của đức tin, không hề suy xét đến hiểm nguy trên đường, đã đi về hướng bảo tháp. Bấy giờ, một con bò cái có con bê non đang chạy tới, đã xô ngã bà với tốc độ nhanh, dùng sừng húc và làm cho bà mệnh chung. Ngay lúc ấy, bà tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, hiện ra cùng với cỗ xe ở giữa hai mươi lăm triệu vũ nữ tùy tùng của vua trời Sakka đang đi đến khu vườn để vui chơi, vượt qua tất cả họ bằng ánh sáng thân thể của mình. Khi nhìn thấy vị ấy, vua trời Sakka với tâm kinh ngạc, sanh lòng kỳ diệu và phi thường, đã hỏi vị ấy bằng những câu kệ này: ‘Do nghiệp to lớn nào mà vị này đã đạt được thần lực chư thiên vĩ đại như vậy?’

795.

795.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītacandanalittaṅge, pītauppalamālinī.

“Này vị có y phục vàng, cờ phướn vàng, được trang sức bằng vật trang hoàng màu vàng; thân thể được thoa đàn hương vàng, đeo vòng hoa sen vàng.”

796.

796.

‘‘Pītapāsādasayane, pītāsane pītabhājane;

Pītachatte pītarathe, pītasse pītabījane.

“Giường nằm trong lâu đài vàng, ghế ngồi vàng, vật dụng vàng; lọng vàng, xe vàng, ngựa vàng, quạt vàng.”

797.

797.

‘‘Kiṃ kammamakarī bhadde, pubbe mānusake bhave;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“Này hiền nữ, ngươi đã làm nghiệp gì trong kiếp người trước đây? Này thiên nữ, được hỏi xin hãy nói rõ, đây là kết quả của nghiệp nào?”

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị ấy cũng đã trả lời cho vị ấy bằng những câu kệ này –

798.

798.

‘‘Kosātakī nāma latatthi bhante, tittikā anabhicchitā;

Tassā cattāri pupphāni, thūpaṃ abhihariṃ ahaṃ.

“Bạch ngài, có một loại dây leo tên là mướp đắng, vị đắng và không được ưa thích; tôi đã mang bốn đóa hoa của nó đến bảo tháp.”

799.

799.

‘‘Satthu sarīramuddissa, vippasannena cetasā;

Nāssa maggaṃ avekkhissaṃ, na taggamanasā satī.

“Với tâm trong sạch, hướng đến xá-lợi của Bậc Đạo Sư; tôi đã không nhìn đường đi, tâm trí tôi không chú tâm đến con đường.”

800.

800.

‘‘Tato [Pg.185] maṃ avadhī gāvī, thūpaṃ apattamānasaṃ;

Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ, bhiyyo nūna ito siyā.

“Rồi một con bò cái đã giết tôi, khi tâm tôi chưa đến được bảo tháp; nếu tôi đã có thể hoàn thành tâm nguyện đó, chắc chắn quả báu sẽ còn nhiều hơn thế này.”

801.

801.

‘‘Tena kammena devinda, maghavā devakuñjara;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, tava sahabyamāgatā’’ti.

“Hỡi Thiên chủ, hỡi Ma-ghê-đà, hỡi vị trời hùng dũng, do nghiệp ấy, sau khi từ bỏ thân người, con đã đến làm bạn đồng hành của ngài.”

795-6. Tattha pītacandanalittaṅgeti suvaṇṇavaṇṇena candanena anulittasarīre. Pītapāsādasayaneti sabbasovaṇṇamayena pāsādena suvaṇṇaparikkhittehi sayanehi ca samannāgate. Evaṃ sabbattha heṭṭhā upari ca pītasaddena suvaṇṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ.

795-6. Ở đây, câu ‘pītacandanalittaṅge’ (thân mình được thoa gỗ chiên-đàn màu vàng) có nghĩa là: thân mình được thoa gỗ chiên-đàn có màu sắc như vàng ròng. Câu ‘pītapāsādasayane’ (trên giường nằm trong lâu đài màu vàng) có nghĩa là: được trang bị lâu đài hoàn toàn bằng vàng và giường nằm được trang trí bằng vàng. Như vậy, nên hiểu rằng ở khắp mọi nơi, cả trước và sau, từ ‘pīta’ (màu vàng) được dùng để chỉ vàng ròng.

798. Latatthīti latā atthi. Bhanteti sakkaṃ devarājānaṃ gāravena ālapati. Anabhicchitāti na abhikaṅkhitā.

798. Cụm từ ‘latatthi’ là do tách từ ‘latā atthi’ (có dây leo). Cụm từ ‘bhante’ (thưa ngài) là lời gọi vua trời Sakka một cách kính trọng. Cụm từ ‘anabhicchitā’ (không được mong muốn) có nghĩa là không được ước ao.

799. Sarīranti sarīrabhūtaṃ dhātuṃ. Avayave cāyaṃ samudāyavohāro yathā ‘‘paṭo ḍaḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Assāti gorūpassa. Magganti āgamanamaggaṃ. Na avekkhissanti na olokayiṃ. Kasmā? Na taggamanasā satīti, tassaṃ gāviyaṃ gatamanā ṭhapitamanā na hontī, aññadatthu bhagavato thūpagatamanā eva samānāti attho. ‘‘Tadaṅgamanasā satī’’ti ca pāṭho, tadaṅge tassa bhagavato dhātuyā aṅge mano etissāti tadaṅgamanasā. Evaṃbhūtā ahaṃ tadā tassā maggaṃ nāvekkhissanti dasseti.

799. Cụm từ ‘sarīraṃ’ (thân thể) ở đây chỉ xá-lợi, một phần của thân thể. Đây là cách dùng từ chỉ toàn thể để nói về một bộ phận, ví như nói ‘tấm vải bị cháy’ (paṭo ḍaḍḍho) hay ‘biển đã được thấy’ (samuddo diṭṭho). Cụm từ ‘assā’ (của nó) chỉ con bò cái. Cụm từ ‘maggaṃ’ (con đường) chỉ con đường đi đến. Cụm từ ‘na avekkhissaṃ’ (tôi đã không nhìn) có nghĩa là tôi đã không ngó xem. Tại sao? Cụm từ ‘na taggamanasā satī’ (không có tâm hướng đến đó) có nghĩa là: tâm không hướng đến, không đặt vào con bò cái ấy; trái lại, tâm chỉ hướng đến bảo tháp của Đức Thế Tôn. Cũng có bản đọc là ‘tadaṅgamanasā satī’. ‘Tadaṅgamanasā’ có nghĩa là người có tâm hướng đến bộ phận ấy, tức là bộ phận xá-lợi của Đức Thế Tôn. Câu này cho thấy rằng: ‘Khi ấy, là người như vậy, tôi đã không nhìn đến con đường của nó (con bò cái).’

800. Thūpaṃ apattamānasanti thūpaṃ cetiyaṃ asampattaajjhāsayaṃ, manasi bhavoti hi mānaso, ajjhāsayo manoratho. ‘‘Thūpaṃ upagantvā pupphehi pūjessāmī’’ti uppannamanorathassa asampuṇṇatāya evaṃ vuttaṃ. Thūpaṃ cetiyaṃ pana pupphehi pūjanacittaṃ siddhameva, yena sā devaloke uppanna. Tañcāhaṃ abhisañceyyanti tañce ahaṃ abhisañcineyyaṃ, pupphapūjanena hi puññaṃ ahaṃ thūpaṃ abhigantvā yathādhippāyaṃ pūjanena sammadeva cineyyaṃ upacineyyanti attho. Bhiyyo nūna ito siyāti ito yathāladdhasampattitopi bhiyyo upari uttaritarā sampatti siyāti maññeti attho.

800. Cụm từ ‘thūpaṃ apattamānasaṃ’ (tâm chưa đến được bảo tháp) có nghĩa là có ý hướng chưa đạt đến bảo tháp, tháp thờ. Vì rằng ý hướng (ajjhāsayo) phát sinh trong tâm (manasi), nên nó được gọi là ‘mānasa’; ý hướng cũng là tâm nguyện (manoratho). Do tâm nguyện ‘sau khi đến bảo tháp, ta sẽ cúng dường bằng những đóa hoa’ đã khởi lên nhưng chưa được viên mãn, nên mới nói như vậy. Tuy nhiên, tâm cúng dường hoa lên bảo tháp, tháp thờ đã thành tựu, nhờ đó mà vị ấy đã sanh về cõi trời. Cụm từ ‘tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ’ (và nếu tôi có thể tích lũy được điều đó) có nghĩa là: nếu tôi có thể tích lũy, vun bồi phước báu bằng việc cúng dường hoa, bằng cách tự mình đến bảo tháp và cúng dường theo ý nguyện một cách trọn vẹn. Cụm từ ‘bhiyyo nūna ito siyā’ (chắc chắn sẽ còn hơn thế nữa) có nghĩa là: tôi nghĩ rằng tài sản có được sẽ còn vượt trội, cao tột hơn cả tài sản đã có được này.

801. Maghavā [Pg.186] devakuñjarāti ālapanaṃ. Tattha devakuñjarāti sabbabalaparakkamādivisesehi devesu kuñjarasadiso. Sahabyanti sahabhāvaṃ.

801. Cụm từ ‘maghavā devakuñjara’ (hỡi Ma-ghê-đà, hỡi vị trời hùng dũng) là lời gọi. Ở đây, ‘devakuñjara’ có nghĩa là người giống như voi chúa giữa các vị trời về mọi phương diện đặc biệt như sức mạnh, sự tinh tấn, v.v. Cụm từ ‘sahabyaṃ’ (làm bạn đồng hành) có nghĩa là trạng thái cùng tồn tại.

802.

802.

‘‘Idaṃ sutvā tidasādhipati, maghavā devakuñjaro;

Tāvatiṃse pasādento, mātaliṃ etadabravī’’ti. –

“Sau khi nghe điều này, vị chúa của cõi trời Ba Mươi Ba, Ma-ghê-đà, vị trời hùng dũng, làm cho chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba hoan hỷ, đã nói điều này với Mātali.”

Idaṃ dhammasaṅgāhakavacanaṃ. Tato sakko mātalipamukhassa devagaṇassa imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

Đây là lời của các vị kết tập Pháp. Sau đó, vua Sakka đã thuyết Pháp cho chúng thiên có Mātali dẫn đầu bằng những câu kệ này:

803.

803.

‘‘Passa mātali accheraṃ, cittaṃ kammaphalaṃ idaṃ;

Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ.

“Này Mātali, hãy xem điều kỳ diệu, quả của nghiệp lạ lùng này; vật cúng dường được thực hiện dù nhỏ, phước báu lại có quả lớn.”

804.

804.

‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake.

“Khi tâm đã trong sạch, không có sự cúng dường nào gọi là nhỏ, đối với bậc Như Lai, bậc Chánh Đẳng Giác, hay đối với vị thinh văn của ngài.”

805.

805.

‘‘Ehi mātali amhepi, bhiyyo bhiyyo mahemase;

Tathāgatassa dhātuyo, sukho puññānamuccayo.

“Này Mātali, chúng ta hãy đến, cúng dường nhiều hơn nữa các xá-lợi của bậc Như Lai; sự tích lũy phước báu đem lại an lạc.”

806.

806.

‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ;

Cetopaṇidhihetuhi, sattā gacchanti suggatiṃ.

“Dù (bậc đáng cúng dường) còn tại thế hay đã nhập Niết-bàn, với tâm bình đẳng, quả báo cũng bình đẳng; do nhân là sự hướng tâm, chúng sanh đi đến thiện thú.”

807.

807.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Yattha kāraṃ karitvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā’’ti.

“Vì lợi ích của nhiều chúng sanh, các bậc Như Lai xuất hiện; nơi các ngài, sau khi đã làm sự cúng dường, các thí chủ đi đến thiên giới.”

802. Tattha pasādentoti pasanne karonto, ratanattaye saddhaṃ uppādentoti attho.

802. Ở đây, cụm từ ‘pasādento’ (làm cho hoan hỷ) có nghĩa là làm cho trong sạch, làm phát sinh đức tin nơi Tam Bảo.

803. Cittanti vicittaṃ acinteyyaṃ. Kammaphalanti deyyadhammassa anuḷārattepi khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca uḷārassa puññakammassa phalaṃ passāti yojanā. Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti ettha katanti kāravasena sakkāravasena āyatane viniyuttaṃ. Deyyanti dātabbavatthuṃ. Puññanti tathāpavattaṃ puññakammaṃ.

803. Cụm từ ‘cittaṃ’ (lạ lùng) có nghĩa là đa dạng, không thể nghĩ bàn. Cụm từ ‘kammaphalaṃ’ (quả của nghiệp) nên được liên kết như sau: hãy xem quả của nghiệp phước lớn lao, dù vật cúng dường không lớn, nhưng do sự viên mãn của ruộng phước và sự viên mãn của tâm. Ở đây, trong câu ‘appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ’ (vật cúng dường được thực hiện dù nhỏ, phước báu lại có quả lớn): ‘kataṃ’ (được thực hiện) có nghĩa là được sử dụng đúng chỗ với sự tôn trọng, kính cẩn. ‘Deyyaṃ’ (vật cúng dường) là vật nên cho. ‘Puññaṃ’ (phước báu) là nghiệp phước diễn ra như vậy.

804. Idāni [Pg.187] yattha appakampi kataṃ puññaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘natthi citte pasannamhī’’ti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva.

804. Bây giờ, để làm rõ ý nghĩa rằng phước báu được làm dù nhỏ cũng có quả lớn, ngài đã nói câu kệ ‘natthi citte pasannamhi’ (khi tâm đã trong sạch). Điều đó rất dễ hiểu.

805-6. Amhepīti mayampi. Mahemaseti mahāmase pūjāmase. Cetopaṇidhihetu hīti attano cittassa sammadeva ṭhapananimittaṃ, attasammāpaṇidhānenāti attho. Tenāha bhagavā –

805-6. Cụm từ ‘amhepi’ (chúng ta cũng vậy) có nghĩa là ‘mayampi’. Cụm từ ‘mahemase’ (chúng ta hãy cúng dường) có nghĩa là ‘mahāmase, pūjāmase’. Cụm từ ‘cetopaṇidhihetu hi’ (do nhân là sự hướng tâm) có nghĩa là do nhân là sự đặt tâm một cách đúng đắn, do sự hướng tâm đúng đắn của chính mình. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy:

‘‘Na taṃ mātāpitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā;

Sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 43);

“Điều ấy cha mẹ không làm được, các bà con khác cũng không; tâm được hướng chánh làm cho người ấy tốt đẹp hơn.” (Pháp Cú 43);

Evañca pana vatvā sakko devānamindo uyyānakīḷāya ussāhaṃ paṭippassambhetvā tatova paṭinivattitvā attanā abhiṇhaṃ pūjaneyyaṭṭhānabhūte cūḷāmaṇicetiye sattāhaṃ pūjaṃ akāsi. Atha aparena samayena devacārikaṃ gatassa āyasmato nāradattherassa taṃ pavattiṃ gāthāheva kathesi, thero dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te tathā naṃ saṅgahaṃ āropesunti.

Sau khi nói như vậy, vua trời Sakka đã dập tắt sự hăng hái du ngoạn trong vườn, quay trở về từ nơi đó, và đã thực hiện việc cúng dường trong bảy ngày tại tháp Cūḷāmaṇi, nơi mà ngài thường xuyên cúng dường. Về sau, vào một dịp khác, khi Trưởng lão Nārada đáng kính du hành đến cõi trời, vua Sakka đã kể lại sự việc ấy bằng những câu kệ. Vị Trưởng lão đã trình lại cho các vị kết tập Pháp, và các vị ấy đã đưa câu chuyện đó vào kỳ kết tập đúng như vậy.

Pītavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Màu Vàng kết thúc.

10. Ucchuvimānavaṇṇanā

10. Phần giải về Thiên cung Cây Mía

Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti ucchuvimānaṃ. Taṃ heṭṭhā ucchuvimānena pāḷito ca aṭṭhuppattito ca sadisameva. Kevalaṃ tattha sassu suṇisaṃ pīṭhakena paharitvā māresi, idha pana leḍḍunāti ayameva viseso. Vatthuno pana bhinnattā ubhayampi visuṃyeva saṅgahaṃ āruḷhanti veditabbaṃ.

Câu chuyện Thiên cung Cây Mía bắt đầu bằng câu ‘obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ’ (làm rực sáng mặt đất cùng cõi trời). Câu chuyện này giống hệt với câu chuyện Thiên cung Cây Mía trước đó cả về phần Pāḷi lẫn phần duyên sự. Chỉ có sự khác biệt này: trong câu chuyện trước, bà mẹ chồng đã đánh chết con dâu bằng một chiếc ghế nhỏ; còn ở đây, bà đã đánh chết bằng một cục đất. Tuy nhiên, nên biết rằng do câu chuyện khác nhau, cả hai đều được đưa vào kỳ kết tập một cách riêng biệt.

808.

808.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

“Làm rực sáng mặt đất cùng cõi trời, ngài tỏa sáng hơn cả mặt trăng, mặt trời; về vẻ huy hoàng, dung sắc, danh tiếng và uy lực, như Phạm thiên giữa các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba cùng với vua trời Inda.”

809.

809.

‘‘Pucchāmi [Pg.188] taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

“Ta hỏi nàng, người mang vòng hoa sen xanh, người đeo trang sức, có làn da như vàng, người được trang điểm, mặc y phục tối thượng; hỡi thiên nữ xinh đẹp, nàng là ai mà đảnh lễ ta?”

810.

810.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaññamaṃ, kenupapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

“Này thiên nữ lừng danh, trong tiền kiếp khi là người, tự thân nàng đã tạo nghiệp gì? Phải chăng là sự bố thí đã được thực hành tốt đẹp, hay là sự thu thúc trong giới hạnh, mà nhờ đó nàng được sanh vào cõi lành? Hỡi thiên nữ, khi được hỏi, xin hãy cho biết, đây là quả của nghiệp gì?”

Āyasmā mahāmoggallānatthero pucchi. Tato devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã hỏi. Sau đó, vị thiên nữ đã giải đáp bằng những câu kệ này:

811.

811.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

“Bạch ngài, khi ấy ngài đã đi vào chính ngôi làng này để khất thực và đã đến nhà của chúng con. Bấy giờ, với tâm trong sạch và niềm hoan hỷ vô song, con đã dâng cúng ngài một khúc mía.”

812.

812.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

“Và sau đó, mẹ chồng đã tra hỏi con rằng: ‘Này dâu, con đã vứt mía ở đâu?’ (Con thưa:) ‘Con không vứt bỏ, cũng không ăn. Con đã tự tay dâng cúng cho vị tỳ khưu an tịnh.’”

813.

813.

‘‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama’, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Leḍḍuṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

“‘Quyền hành này là của mi hay của ta?’, mẹ chồng đã mắng nhiếc con như vậy. Bà lấy cục đất và đánh con. Do đó, con mệnh chung và trở thành thiên nữ.”

814.

814.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

“Chính nghiệp thiện ấy đã được con tạo tác, và con đang tự mình hưởng quả an lạc của nghiệp ấy. Con được các chư thiên hầu hạ, con hoan hỷ với năm loại dục lạc.”

815.

815.

‘‘Tadeva [Pg.189] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

“Chính nghiệp thiện ấy đã được con tạo tác, và con đang tự mình hưởng quả an lạc của nghiệp ấy. Được vua trời bảo vệ, được các vị ở cõi trời Ba Mươi Ba che chở, con được hưởng trọn vẹn năm loại dục lạc.”

816.

816.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

“Quả phước như thế này không phải là nhỏ. Sự cúng dường mía của con có quả báo lớn lao. Con được các chư thiên hầu hạ, con hoan hỷ với năm loại dục lạc.”

817.

817.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

“Quả phước như thế này không phải là nhỏ. Sự cúng dường mía của con có ánh quang huy rực rỡ. Con được vua trời bảo vệ, được các vị ở cõi trời Ba Mươi Ba che chở, giống như vị có ngàn mắt (Đế-thích) ở trong vườn Nandana.”

818.

818.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

“Bạch ngài, con biết ngài là bậc có lòng bi mẫn, con đã đến đảnh lễ và hỏi về điều thiện. Sau đó, với tâm trong sạch và niềm hoan hỷ vô song, con đã dâng cúng ngài một khúc mía.”

Sesaṃ vuttasadisamevāti.

Phần còn lại tương tự như đã được nói.

Ucchuvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Mía đã kết thúc.

11. Vandanavimānavaṇṇanā

11. Phần giải thích về thiên cung Lễ Bái

Abhikkantena vaṇṇenāti vandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena samayena sambahulā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavassā pavāretvā senāsanaṃ paṭisāmetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ uddissa bhagavantaṃ dassanatthāya gacchantā aññatarassa gāmassa majjhena atikkamanti. Tattha aññatarā itthī te bhikkhū disvā pasannacittā sañjātagāravabahumānā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanūpacārā pasādasommāni akkhīni ummīletvā olokentī aṭṭhāsi[Pg.190]. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Atha naṃ tattha dibbasampattiṃ anubhavantiṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Câu chuyện bắt đầu bằng ‘Abhikkantena vaṇṇena’ là câu chuyện về thiên cung Lễ Bái. Nguyên nhân của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ngụ ở Sāvatthī, tại tu viện Jetavana, trong khu vườn của trưởng giả Anāthapiṇḍika. Vào lúc ấy, nhiều vị tỳ khưu, sau khi đã an cư mùa mưa ở một trú xứ trong làng nọ, sau khi mãn hạ và làm lễ pavāraṇā, đã dọn dẹp chỗ ở, mang theo y bát, hướng về Sāvatthī để yết kiến Đức Thế Tôn, đang đi ngang qua giữa một ngôi làng. Ở đó, một người phụ nữ, khi nhìn thấy các vị tỳ khưu ấy, tâm sanh hoan hỷ, phát khởi lòng kính trọng và quý mến, đã đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, chắp tay lên đầu, và đứng nhìn theo với đôi mắt trong sáng và hoan hỷ cho đến khi các ngài đi khuất tầm mắt. Về sau, người phụ nữ ấy sau khi mệnh chung đã tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa. Bấy giờ, Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã hỏi vị thiên nữ đang hưởng thụ tài sản cõi trời ở nơi ấy bằng những câu kệ này:

819. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

819. “Với dung sắc thù thắng... (vân vân)... và dung sắc của nàng tỏa sáng khắp mọi phương.”

822. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

822. “Vị thiên nữ ấy, với tâm hoan hỷ... (vân vân)... đây là quả của nghiệp gì?”

823.

823.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, disvāna samaṇe sīlavante;

Pādāni vanditvā manaṃ pasādayiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

“Khi còn là người giữa cõi người, con đã nhìn thấy các vị Sa-môn có giới hạnh. Con đã đảnh lễ nơi chân các ngài và làm cho tâm ý trong sạch. Với lòng hoan hỷ, con đã chắp tay (đảnh lễ).”

824.

824.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nhân ấy, dung sắc của con được như thế này... (vân vân)... và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.”

Imāhi gāthāhi byākāsi.

(Vị thiên nữ) đã giải đáp bằng những câu kệ này.

823. Tattha samaṇeti samitapāpe. Sīlavanteti sīlaguṇayutte. Manaṃ pasādayinti ‘‘sādhurūpā vatime ayyā dhammacārino samacārino brahmacārino’’ti tesaṃ guṇe ārabbha cittaṃ pasādesiṃ. Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsinti tuṭṭhā somanassajātā ahaṃ vandiṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ pasādavikasitāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi imesaṃ sattānaṃ bahūpakāraṃ, pageva vandanāti. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

823. Trong các câu kệ ấy, ‘samaṇe’ (các vị Sa-môn) có nghĩa là những vị đã làm cho các điều ác được lắng dịu. ‘Sīlavante’ (những vị có giới) có nghĩa là những vị có phẩm hạnh là giới. ‘Manaṃ pasādayiṃ’ (tôi đã làm cho tâm ý trong sạch) có nghĩa là: ‘Ôi, các bậc tôn giả này thật là thiện hảo, là những vị sống theo Chánh pháp, sống theo sự bình lặng, sống theo phạm hạnh,’ tôi đã làm cho tâm ý trong sạch bằng cách hướng đến các phẩm hạnh của các ngài như vậy. ‘Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ’ (tôi hoan hỷ chắp tay) có nghĩa là: Tôi, với tâm hoan hỷ và hân hoan, đã đảnh lễ. (Nghĩ rằng:) ‘Đối với các chúng sanh này, chỉ việc mở mắt với niềm tin trong sạch mà nhìn thấy các vị tỳ khưu đáng mến cũng đã là lợi ích lớn lao, huống chi là việc đảnh lễ.’ Do đó, vị ấy đã nói câu bắt đầu bằng ‘tena metādiso vaṇṇo’ (do nhân ấy, dung sắc của tôi được như thế này). Phần còn lại theo như cách đã được nói.

Vandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Lễ Bái đã kết thúc.

12. Rajjumālāvimānavaṇṇanā

12. Phần giải thích về thiên cung Rajjumālā

Abhikkantena vaṇṇenāti rajjumālāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena gayāgāmake aññatarassa brāhmaṇassa dhītā tasmiṃyeva gāme ekassa brāhmaṇakumārassa dinnā patikulaṃ gatā, tasmiṃ gehe issariyaṃ vattentī tiṭṭhati. Sā [Pg.191] tasmiṃ gehe dāsiyā dhītaraṃ disvā na sahati. Diṭṭhakālato paṭṭhāya kodhena taṭataṭāyamānā akkosati paribhāsati, khaṭakañcassā deti. Yadā pana sā vayappattiyā kiccasamatthā jātā, tadā naṃ jaṇṇukapparamuṭṭhīhi paharateva yathā taṃ purimajātīsu baddhāghātā.

Câu chuyện bắt đầu bằng ‘Abhikkantena vaṇṇena’ là câu chuyện về thiên cung Rajjumālā. Nguyên nhân của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ngụ ở Sāvatthī, tại tu viện Jetavana. Vào lúc ấy, tại làng Gayā, con gái của một vị Bà-la-môn nọ được gả cho một thanh niên Bà-la-môn cũng ở trong làng ấy, đã về nhà chồng và đang nắm quyền cai quản trong nhà đó. Nàng ta, khi nhìn thấy con gái của người nữ tỳ trong nhà, đã không thể chịu đựng được. Kể từ lúc nhìn thấy, với lòng sân hận, nàng ta la lối, mắng nhiếc, chửi rủa, và còn dùng tay đánh đập cô gái ấy. Và khi cô gái ấy đến tuổi trưởng thành, có khả năng làm việc, thì nàng ta lại càng đánh đập bằng đầu gối, cùi chỏ, và nắm đấm, giống như kẻ thù đã từng bị trói buộc trong các kiếp trước.

Sā kira dāsī kassapadasabalassa kāle tassā sāminī ahosi, itarā dāsī. Sā taṃ leḍḍudaṇḍādīhi muṭṭhiādīhi ca abhiṇhaṃ abhihanati. Sā tena nibbinnā yathābalaṃ dānādīni puññāni katvā ‘‘anāgate ahaṃ sāminī hutvā imissā upari issariyaṃ vatteyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Atha sā dāsī tato cutā aparāparaṃ saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde vuttanayena gayāgāmake brāhmaṇakule nibbattitvā patikulaṃ gatā, itarāpi tassā dāsī ahosi. Evaṃ baddhāghātatāya sā taṃ viheṭheti.

Tương truyền rằng, vào thời của Đức Phật Thập Lực Kassapa, người nữ tỳ (hiện tại) đã là bà chủ của nàng ta (nàng dâu Bà-la-môn), còn người kia (nàng dâu) là nữ tỳ. Bà chủ ấy thường xuyên đánh đập người nữ tỳ bằng cục đất, gậy gộc, v.v., và bằng nắm đấm, v.v. Người nữ tỳ ấy, do bị như vậy nên cảm thấy chán ngán, đã làm các công đức như bố thí, v.v., tùy theo khả năng của mình và đã phát nguyện rằng: ‘Trong tương lai, mong rằng tôi sẽ trở thành bà chủ và có quyền cai quản người phụ nữ này.’ Sau đó, người nữ tỳ ấy, sau khi mệnh chung từ kiếp đó, đã lang thang trong vòng luân hồi, và trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, đã tái sanh vào một gia đình Bà-la-môn ở làng Gayā theo cách đã được nói và về nhà chồng. Còn người kia (bà chủ cũ) cũng đã trở thành nữ tỳ của nàng ta. Như vậy, do mối oan trái đã gieo, nàng ta đã hành hạ người nữ tỳ ấy.

Evaṃ viheṭhentī akāraṇeneva kesesu gahetvā hatthehi ca pādehi ca suhataṃ hani. Sā nhāpitasālaṃ gantvā khuramuṇḍaṃ kāretvā agamāsi. Sāminī ‘‘kiṃ je duṭṭhadāsi muṇḍanamattena tava vippamokkho’’ti rajjuṃ sīse bandhitvā tattha naṃ gahetvā oṇametvā ghāteti, tassā tañca rajjuṃ apanetuṃ na deti. Tato paṭṭhāya dāsiyā ‘‘rajjumālā’’ti nāmaṃ ahosi.

Bà chủ hành hạ như vậy, không vì lý do gì cả, đã nắm tóc, dùng tay và chân đánh đập tàn nhẫn. Cô tớ gái ấy đi đến tiệm hớt tóc, cho cạo trọc đầu rồi trở về. Bà chủ nói: “Này con tớ gái xấu xa kia, chỉ cạo trọc đầu thôi mà ngươi có thể thoát được sao?” rồi lấy dây thừng buộc vào đầu cô, nắm lấy sợi dây đó, kéo cô cúi xuống rồi đánh đập, và cũng không cho cô gỡ sợi dây thừng ấy ra. Kể từ đó, cô tớ gái có tên là Rajjumālā (Tràng Dây Thừng).

Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento rajjumālāya sotāpattiphalūpanissayaṃ, tassā ca brāhmaṇiyā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhānaṃ disvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇā buddharasmiyo vissajjento. Rajjumālāpi kho divase divase tāya tathā viheṭhiyamānā ‘‘kiṃ me iminā dujjīvitenā’’ti nibbinnarūpā jīvite maritukāmā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī viya gehato nikkhantā anukkamena vanaṃ pavisitvā bhagavato nisinnarukkhassa avidūre aññatarassa rukkhassa sākhāya rajjuṃ bandhitvā pāsaṃ katvā ubbandhitukāmā ito cito ca olokentī addasa bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjentaṃ. Disvā buddhagāravena ākaḍḍhiyamānahadayā [Pg.192] ‘‘kiṃ nu kho bhagavā mādisānampi dhammaṃ deseti, yamahaṃ sutvā ito dujjīvitato mucceyya’’nti cintesi.

Rồi một hôm, vào lúc rạng đông, Đức Thế Tôn xuất khỏi đại bi định, khi quán xét thế gian, Ngài thấy được duyên lành chứng đắc quả Tu-đà-hoàn của Rajjumālā và sự an trú trong tam quy và ngũ giới của bà chủ của cô, nên đã đi vào rừng và ngự tại gốc của một cây nào đó, trong khi đang phóng ra sáu màu Phật quang. Về phần Rajjumālā, ngày qua ngày bị bà chủ hành hạ như thế, cô chán ngán cuộc sống và nghĩ: “Sống khổ thế này thì có ích gì cho ta?” rồi muốn tìm đến cái chết. Cô cầm vò nước, giả vờ như đi ra bến nước, rồi ra khỏi nhà, tuần tự đi vào rừng. Không xa gốc cây nơi Đức Thế Tôn đang ngự, cô buộc một sợi dây vào cành của một cây khác, làm thành một cái thòng lọng, và đang muốn treo cổ tự vẫn. Khi nhìn qua nhìn lại, cô thấy Đức Thế Tôn đang ngự ở đó, tướng hảo đoan nghiêm, đáng kính, đã đạt đến sự điều phục và tịch tịnh tối thượng, đang phóng ra sáu màu Phật quang. Vừa trông thấy, tâm cô bị thu hút bởi lòng tôn kính đối với Đức Phật, cô suy nghĩ: “Liệu Đức Thế Tôn có thuyết pháp cho cả người như ta không, để ta nghe xong có thể thoát khỏi cuộc sống khổ sở này?”

Atha bhagavā tassā cittācāraṃ oloketvā ‘‘rajjumāle’’ti āha. Sā taṃ sutvā amatena viya abhisittā pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tassā bhagavā anupubbikathānupubbakaṃ catusaccakathaṃ kathesi, sā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā ‘‘vaṭṭati ettako rajjumālāya anuggaho, idānesā kenaci appadhaṃsiyā jātā’’ti araññato nikkhamitvā gāmassa avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Rajjumālāpi attānaṃ vinipātetuṃ abhabbatāya khantimettānuddayasampannatāya ca ‘‘brāhmaṇī maṃ hanatu vā viheṭhetu vā yaṃ vā taṃ vā karotū’’ti ghaṭena udakaṃ gahetvā gehaṃ agamāsi. Sāmiko gehadvāre ṭhito taṃ disvā ‘‘tvaṃ ajja udakatitthaṃ gatā cirāyitvā āgatā, mukhavaṇṇo ca te ativiya vippasanno, tvañca aññena ākārena upaṭṭhāsi, kiṃ eta’’nti pucchi. Sā tassa taṃ pavattiṃ ācikkhi.

Bấy giờ, Đức Thế Tôn quán xét tâm tư của cô và gọi: “Này Rajjumālā”. Nghe vậy, cô như được tưới tẩm nước cam lồ, toàn thân tràn ngập hỷ lạc không gián đoạn. Cô đến gần Đức Thế Tôn, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. Đức Thế Tôn tuần tự thuyết pháp cho cô, bắt đầu bằng pháp thoại tuần tự rồi đến Tứ Diệu Đế. Cô chứng đắc quả Tu-đà-hoàn. Đức Thế Tôn nghĩ: “Sự tế độ dành cho Rajjumālā đến đây là đủ rồi. Giờ đây, cô ấy đã trở thành người không ai có thể hãm hại được nữa,” rồi Ngài rời khỏi khu rừng và ngự tại gốc một cây không xa ngôi làng. Về phần Rajjumālā, do không còn khả năng tự hủy hoại mình và do đã viên mãn với nhẫn nại, từ ái và bi mẫn, cô nghĩ: “Bà chủ có đánh ta, hành hạ ta, hay làm bất cứ điều gì khác cũng mặc,” rồi cô lấy vò múc nước và đi về nhà. Ông chủ đang đứng ở cửa nhà, thấy cô liền hỏi: “Hôm nay con đi bến nước về muộn thế, mà sắc mặt lại vô cùng trong sáng, dáng vẻ cũng khác hẳn. Chuyện gì vậy?” Cô bèn kể lại sự việc cho ông nghe.

Brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā tussitvā gehaṃ gantvā rajjumālāya upari ‘‘tayā na kiñci kātabba’’nti suṇisāya vatvā tuṭṭhamānaso sīghataraṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā sādarena katapaṭisanthāro satthāraṃ nimantetvā attano gehaṃ ānetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi, suṇisāpissa upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Gayāgāmavāsinopi brāhmaṇagahapatikā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā appekacce abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce sammodanīyaṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

Người Bà-la-môn nghe lời cô nói, rất hoan hỷ, liền vào nhà bảo con dâu: “Con không được làm gì Rajjumālā nữa.” Với tâm trạng vui mừng, ông nhanh chóng đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ, và sau khi chào hỏi thân mật, ông thỉnh mời Đức Thế Tôn về nhà mình. Ông đã dâng cúng các món ăn thượng vị, cả đồ cứng lẫn đồ mềm. Sau khi Đức Thế Tôn dùng bữa xong và đã rời tay khỏi bát, ông đến gần và ngồi sang một bên. Con dâu của ông cũng đến gần, đảnh lễ rồi ngồi sang một bên. Các vị Bà-la-môn và gia chủ ở làng Gayā nghe chuyện cũng đến gần Đức Thế Tôn; một số đảnh lễ rồi ngồi sang một bên, một số khác thì chào hỏi thân mật rồi ngồi sang một bên.

Satthā rajjumālāya tassā ca brāhmaṇiyā purimajātīsu katakammaṃ vitthārato kathetvā sampattaparisāya anurūpaṃ dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā brāhmaṇī ca mahājano ca tattha sannipatito saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Satthā āsanā uṭṭhahitvā sāvatthimeva agamāsi. Brāhmaṇo rajjumālaṃ dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Tassa suṇisā rajjumālaṃ piyacakkhūhi olokentī yāvajīvaṃ manāpeneva sinehena parihari. Rajjumālā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro [Pg.193] ahosi. Sā saṭṭhisakaṭabhārappamāṇehi dibbābharaṇehi paṭimaṇḍitattabhāvā accharāsahassaparivuttā nandanavanādīsu mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavamānā pamuditamanā vicarati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ gato taṃ mahantena dibbānubhāvena mahatiyā deviddhiyā vijjotamānaṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi.

Đức Thế Tôn kể lại chi tiết về nghiệp đã tạo trong các tiền kiếp của Rajjumālā và của người phụ nữ Bà-la-môn ấy, rồi thuyết một bài pháp thích hợp cho hội chúng đã vân tập. Nghe pháp xong, người phụ nữ Bà-la-môn và đông đảo quần chúng có mặt tại đó đều an trú trong tam quy và ngũ giới. Đức Thế Tôn từ chỗ ngồi đứng dậy và trở về thành Sāvatthī. Người Bà-la-môn đã nhận Rajjumālā làm con gái. Con dâu của ông nhìn Rajjumālā với ánh mắt trìu mến và chăm sóc cô với tình thương yêu đẹp đẽ cho đến trọn đời. Về sau, Rajjumālā mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi), có một ngàn thiên nữ làm thị tùng. Thân nàng được trang hoàng bằng các thiên sức có giá trị bằng sáu mươi cỗ xe, được một ngàn thiên nữ vây quanh, nàng đi lại trong các khu vườn như Nandanavana, tận hưởng thiên sản to lớn với tâm hồn hoan hỷ. Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna trong khi du hành đến cõi trời, đã thấy vị thiên nữ ấy tỏa sáng với oai lực và thần thông vĩ đại của chư thiên, bèn dùng những câu kệ này để hỏi về nghiệp mà nàng đã tạo.

826.

826.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Hatthe pāde ca viggayha, naccasi suppavādite.

“Này thiên nữ, nàng đứng đó với dung sắc tuyệt vời; nàng múa, vung tay và chân, khi tiếng nhạc được tấu lên du dương.”

827.

827.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

“Khi nàng đang múa, từ tất cả các chi phần lớn nhỏ, những âm thanh của chư thiên phát ra, nghe thật êm tai và làm say đắm lòng người.”

828.

828.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

“Khi nàng đang múa, từ tất cả các chi phần lớn nhỏ, những hương thơm của chư thiên tỏa ra, hương thơm thanh khiết và làm say đắm lòng người.”

829.

829.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

“Khi nàng xoay mình, những đồ trang sức trên bím tóc của nàng, âm thanh của chúng vang lên, như tiếng của dàn nhạc ngũ âm.”

830.

830.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

“Những đồ trang sức trên tai bị gió thổi, rung động trong gió; âm thanh của chúng vang lên, như tiếng của dàn nhạc ngũ âm.”

831.

831.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

“Và vòng hoa trên đầu nàng, hương thơm thanh khiết và làm say đắm lòng người; hương thơm lan tỏa khắp mọi phương, như cây Mañjūsaka.”

832.

832.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“Này chư thiên, ngươi ngửi được hương thơm thanh khiết, ngươi thấy được hình sắc phi nhân; được hỏi, xin hãy nói rõ, đây là quả của nghiệp gì?”

826. Tattha hatthe pāde ca viggayhāti hatthe ca pāde ca vividhehi ākārehi gahetvā, pupphamuṭṭhipupphañjaliādibhedassa sākhābhinayassa dassanavasena vividhehi ākārehi hatthe, ca, samapādādīnampi ṭhānavisesānaṃ dassanavasena vividhehi ākārehi pāde ca upādiyitvāti attho. Ca-saddena sākhābhinayaṃ saṅgaṇhāti. Naccasīti naṭasi. Yā tvanti yā vuttanayavasena naccaṃ karosīti attho. Suppavāditeti sundare pavajjane sati tava naccassa anurūpavasena vīṇāvaṃsamudiṅgatāḷādike vādiyamāne, pañcaṅgike tūriye paggayhamāneti attho. Sesaṃ heṭṭhāvimāne vuttanayameva.

826. Trong ấy, hatthe pāde ca viggayha có nghĩa là: nắm lấy tay và chân bằng nhiều cách thức khác nhau; bằng nhiều cách thức khác nhau ở tay qua việc thể hiện các cử chỉ điệu bộ như nắm tay hoa, chắp tay hoa, v.v…; và bằng nhiều cách thức khác nhau ở chân qua việc thể hiện các thế đứng đặc biệt như thế đứng chụm chân, v.v…; đó là ý nghĩa. Bằng từ ca, ngài bao gồm cả các cử chỉ điệu bộ. Naccasi có nghĩa là: ngươi múa. Yā tvaṃ có nghĩa là: ngươi là người thực hiện điệu múa theo cách đã nói. Suppavādite có nghĩa là: khi được tấu lên một cách hay đẹp; khi ngũ âm được tấu lên, tức là khi các nhạc cụ như đàn tỳ bà, sáo, trống, chập chõa, v.v… được chơi một cách phù hợp với điệu múa của ngươi, đó là ý nghĩa. Phần còn lại giống như cách đã được nói trong thiên cung trước.

Evaṃ [Pg.194] therena pucchitā sā devatā attano purimajātiādiṃ imāhi gāthāhi byākāsi –

Được trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên nữ ấy đã giải thích về tiền kiếp của mình, v.v… bằng những câu kệ này:

833.

833.

‘‘Dāsī ahaṃ pure āsiṃ, gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ;

Appapuññā alakkhikā, rajjumālāti maṃ viduṃ.

“Thuở trước, con là nữ tỳ, ở tại Gayā, (nữ tỳ) của một vị Bà-la-môn. Con ít phước, bất hạnh, người ta biết con là Rajjumālā.

834.

834.

‘‘Akkosānaṃ vadhānañca, tajjanāya ca uggatā;

Kuṭaṃ gahetvā nikkhamma, agañchiṃ udahāriyā.

“Bị tràn ngập bởi những lời mắng nhiếc, đánh đập, và dọa nạt, con đã lấy bình đi ra ngoài, con đã đi lấy nước.

835.

835.

‘‘Vipathe kuṭaṃ nikkhipitvā, vanasaṇḍaṃ upāgamiṃ;

‘Idhevāhaṃ marissāmi, ko attho jīvitena me’.

“Đặt bình xuống ở lối đi phụ, con đã đi vào một lùm cây. ‘Ngay tại đây, ta sẽ chết, đời sống này của ta có ích gì chứ?’.

836.

836.

‘‘Daḷhaṃ pāsaṃ karitvāna, āsumbhitvāna pādape;

Tato disā vilokesiṃ, ‘ko nu kho vanamassito’.

“Làm một cái thòng lọng thật chắc, treo nó lên trên cây; rồi con nhìn khắp các hướng, ‘có ai đã đi vào khu rừng này không?’.

837.

837.

‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sabbalokahitaṃ muniṃ;

Nisinnaṃ rukkhamūlasmiṃ, jhāyantaṃ akutobhayaṃ.

“Ở đó, con đã thấy bậc Chánh Đẳng Giác, bậc Mâu-ni vì lợi ích cho toàn thể thế gian; Ngài đang ngồi dưới gốc cây, đang thiền định, không còn sợ hãi từ bất cứ đâu.

838.

838.

‘‘Tassā me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano;

‘Ko nu kho vanamassito, manusso udāhu devatā’.

“Đối với con, đã khởi lên sự chấn động tâm linh, kỳ diệu và dựng tóc gáy; ‘Ai đã đi vào khu rừng này, là người hay là chư thiên?’.

839.

839.

‘‘Pāsādikaṃ pasādanīyaṃ, vanā nibbanamāgataṃ;

Disvā mano me pasīdi, nāyaṃ yādisakīdiso.

“Ngài khả ái, đáng kính, đã từ rừng rậm (phiền não) đến nơi không rừng rậm (Niết-bàn); khi thấy (Ngài), tâm con trở nên thanh tịnh, ‘vị này không phải là người tầm thường’.

840.

840.

‘‘Guttindriyo jhānarato, abahiggatamānaso;

Hito sabbassa lokassa, buddho ayaṃ bhavissati.

“Ngài có các căn được phòng hộ, ưa thích thiền định, tâm không hướng ngoại; là người mang lại lợi ích cho toàn thể thế gian, ‘vị này chắc hẳn là một vị Phật’.

841.

841.

‘‘Bhayabheravo durāsado, sīhova guhamassito;

Dullabhāyaṃ dassanāya, pupphaṃ odumbaraṃ yathā.

“Ngài đáng kinh sợ, khó tiếp cận, như sư tử ở trong hang; vị này khó được thấy, giống như hoa ưu đàm.

842.

842.

‘‘So maṃ mudūhi vācāhi, ālapitvā tathāgato;

Rajjumāleti maṃvoca, saraṇaṃ gaccha tathāgataṃ.

“Vị Như Lai ấy đã dùng lời lẽ dịu dàng gọi con, Ngài nói với con: ‘Này Rajjumālā, hãy đi quy y Như Lai’.

843.

843.

‘‘Tāhaṃ [Pg.195] giraṃ suṇitvāna, nelaṃ atthavatiṃ suciṃ;

Saṇhaṃ muduñca vagguñca, sabbasokāpanūdanaṃ.

“Con, sau khi nghe lời nói ấy, không lỗi lầm, có ý nghĩa, thanh tịnh, tế nhị, dịu dàng, và ngọt ngào, có khả năng đoạn trừ mọi sầu muộn.

844.

844.

‘‘Kallacittañca maṃ ñatvā, pasannaṃ suddhamānasaṃ;

Hito sabbassa lokassa, anusāsi tathāgato.

“Và biết được con có tâm sẵn sàng, hoan hỷ, với ý trong sạch, bậc Như Lai, người mang lại lợi ích cho toàn thể thế gian, đã giáo huấn (con).

845.

845.

‘‘Idaṃ dukkhanti maṃvoca, ayaṃ dukkhassa sambhavo;

Dukkhanirodho maggo ca, añjaso amatogadho.

“Ngài nói với con: ‘Đây là khổ,’ ‘đây là nguồn gốc của khổ,’ ‘sự diệt khổ, và con đường,’ là đạo lộ thẳng tắp dẫn đến bất tử.

846.

846.

‘‘Anukampakassa kusalassa, ovādamhi ahaṃ ṭhitā;

Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.

“Con đã đứng vững trong lời giáo huấn của bậc bi mẫn, bậc thiện xảo; con đã chứng đạt trạng thái bất tử, an tịnh, là Niết-bàn, cảnh giới không lay chuyển.

847.

847.

‘‘Sāhaṃ avaṭṭhitāpemā, dassane avikampinī;

Mūlajātāya saddhāya, dhītā buddhassa orasā.

“Con, với tình thương được thiết lập, không lay chuyển trong chánh kiến; với đức tin đã bén rễ, là người con gái ruột của Đức Phật.

848.

848.

‘‘Sāhaṃ ramāmi kīḷāmi, modāmi akutobhayā;

Dibbamālaṃ dhārayāmi, pivāmi madhumaddavaṃ.

“Con hoan hỷ, vui chơi, con vui mừng, không còn sợ hãi; con mang vòng hoa cõi trời, con uống thức uống ngọt ngào, êm dịu.

849.

849.

‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me;

Āḷambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo.

“Sáu mươi ngàn nhạc cụ đánh thức con dậy; (đó là) Āḷamba, Gaggara, Bhīma, Sādhuvādī, và Saṃsaya.

850.

850.

‘‘Pokkharo ca suphasso ca, viṇāmokkhā ca nāriyo;

Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā.

“Và Pokkhara, Suphassa, và các nàng Viṇāmokkhā; cả Nandā và Sunandā, Soṇadinnā, Sucimhitā.

851.

851.

‘‘Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkātidāruṇī;

Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī.

“Alambusā và Missakesī, Puṇḍarīkā, Tidāruṇī; Eṇīphassā và Suphassā, Subhaddā, Muduvādinī.

852.

852.

‘‘Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā;

Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā.

“Những vị này và những vị tiên nữ Apsara khác, những người đánh thức, là những người ưu tú hơn; các vị thiên nữ ấy, đến gần con vào đúng lúc, và nói rằng:

853.

853.

‘‘Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase;

Nayidaṃ akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ.

“‘Nào, chúng ta hãy múa, hãy hát, nào, chúng ta hãy làm cho bạn vui; điều này không dành cho những người không tạo phước, điều này chỉ dành cho những người đã tạo phước’.

854.

854.

‘‘Asokaṃ [Pg.196] nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ;

Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca.

“‘Khu rừng Nandana không sầu muộn, khả ái, là khu đại lâm của chư thiên Ba Mươi Ba; hạnh phúc cho những người không tạo phước, không có ở đây và cũng không có ở đời sau’.

855.

855.

‘‘Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca;

Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino.

“‘Và hạnh phúc cho những người đã tạo phước, có cả ở đây và ở đời sau; đối với những ai mong muốn được đồng hành (với họ), nhiều điều thiện nên được làm; vì những người đã tạo phước sẽ hoan hỷ ở cõi trời, được hưởng đầy đủ các dục lạc’.

856.

856.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Dakkhiṇeyyā manussānaṃ, puññakkhettānamākarā;

Yattha kāraṃ karitvāna, sagge modanti dāyakā’’ti.

“Quả thật, các bậc Như Lai xuất hiện vì lợi ích của nhiều người; các Ngài là những bậc đáng được cúng dường của nhân loại, là nguồn của những ruộng phước; nơi đó, sau khi đã cúng dường, các thí chủ hoan hỷ ở cõi trời.”

833. Tattha dāsī ahaṃ pure āsinti pure purimajātiyaṃ ahaṃ antojātā dāsī ahosiṃ. Tattha kassāti āha ‘‘gayāyaṃ brāhmaṇassaha’’nti, gayānāmake gāme aññatarassa brāhmaṇassa. Hanti nipātamattaṃ. Appapuññāti mandabhāgyā apuññā. Alakkhikāti nissirikā kālakaṇṇī. Rajjumālāti maṃ vidunti, kese gahetvā ākaḍḍhanaparikaḍḍhanadukkhena muṇḍake kate punapi tadatthameva sīse daḷhaṃ bandhitvā ṭhapitarajjukuṇḍalakavasena ‘‘rajjumālā’’ti maṃ manussā jāniṃsu.

833. Trong các câu kệ ấy, (câu) dāsī ahaṃ pure āsiṃ có nghĩa là: thuở trước, trong tiền kiếp, tôi là một nữ tỳ sinh ra trong nhà. Về câu hỏi: (nữ tỳ) của ai? Ngài nói: ‘‘gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ’’, (nghĩa là) của một vị Bà-la-môn nào đó ở ngôi làng tên là Gayā. Từ haṃ chỉ là một tiểu từ. Appapuññā có nghĩa là: ít may mắn, không có phước. Alakkhikā có nghĩa là: không có vẻ rạng rỡ, là người bất hạnh. Rajjumālāti maṃ viduṃ có nghĩa là: do khổ sở vì bị nắm tóc kéo tới kéo lui, đầu bị cạo trọc, rồi lại vì mục đích ấy mà một cuộn dây thừng được buộc chặt và đặt trên đầu, nên người ta biết tôi là “Rajjumālā”.

834. Vadhānanti tāḷanānaṃ. Tajjanāyāti bhayasaṃtajjanena. Uggatāti uggatāya domanassuppattiyā. Udahāriyāti udakahārikā, udakaṃ āharantī viya hutvāti adhippāyo.

834. Vadhānaṃ có nghĩa là: của những sự đánh đập. Tajjanāya có nghĩa là: bằng sự dọa nạt, đe dọa. Uggatā có nghĩa là: do sự khởi lên của ưu phiền. Udahāriyā có nghĩa là: người mang nước; ý muốn nói là: giống như đang mang nước.

835. Vipatheti apathe, maggato apakkamitvāti attho. Kvatthoti ko attho. Soyeva vā pāṭho.

835. Vipathe có nghĩa là: ở lối đi phụ; ý muốn nói là: đã đi lệch khỏi con đường. Kvattho có nghĩa là: ko attho (có ích gì). Hoặc đó chính là cách đọc.

836. Daḷhaṃ pāsaṃ karitvānāti bandhanapāsaṃ thiraṃ acchijjanakaṃ katvā. Āsumbhitvāna pādapeti viṭape lagganavasena pādape rukkhe khipitvā. Tato disā vilokesiṃ, ko nu kho vanamassitoti imaṃ vanaṃ pavisanavasena assito nu kho koci atthi, yato me maraṇantarāyo siyāti adhippāyo.

836. Daḷhaṃ pāsaṃ karitvāna có nghĩa là: Sau khi làm một cái thòng lọng để trói cho vững chắc, không thể bị cắt đứt. Āsumbhitvāna pādapa có nghĩa là: Sau khi quăng lên cây, lên cành cây, theo cách dính vào. Tato disā vilokesiṃ, ko nu kho vanamassito có nghĩa là: Có ai là người đã đi vào trú ngụ trong khu rừng này không nhỉ? Ý định là: Từ người đó, có thể có sự cản trở đến cái chết của ta.

837. Sambuddhantiādi [Pg.197] tadā tassā tādise nicchaye asatipi sabhāvavasena vuttaṃ. Tassattho – sayameva sammadeva ca sabbassāpi bujjhitabbassa buddhattā sambuddhaṃ, mahākaruṇāyogena hīnādibhedabhinnassa sabbassāpi lokassa ekantahitattā sabbalokahitaṃ, ubhayalokaṃ munanato muniṃ, nisajjāvasena kilesābhisaṅkhārehi ṭhānā cāvanābhāvena ca nisinnaṃ, ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyantaṃ, bodhimūleyeva bhayahetūnaṃ samucchinnattā kutocipi bhayābhāvato akutobhayanti veditabbaṃ.

837. Sambuddhaṃ, v.v... điều này được nói theo bản chất tự nhiên, mặc dù vào lúc ấy vị ấy đã không có sự quyết định như thế. Ý nghĩa của điều ấy: Được gọi là Sambuddhaṃ (bậc Chánh Đẳng Giác) vì đã tự mình và một cách chân chánh giác ngộ tất cả những gì cần được giác ngộ. Được gọi là sabbalokahitaṃ (bậc hữu ích cho toàn thể thế gian) vì hoàn toàn hữu ích cho tất cả thế gian, vốn được phân chia bởi các sự khác biệt như thấp kém, v.v..., do sự hợp thành của lòng đại bi. Được gọi là muniṃ (bậc Mâu-ni) vì biết rõ cả hai thế giới. Được gọi là nisinnaṃ (vị đang ngồi) vì không bị lay chuyển khỏi vị trí bởi các phiền não và các hành (tạo tác) theo cách ngồi. Được gọi là jhāyantaṃ (vị đang thiền định) do sự quán chiếu đối tượng và sự quán chiếu các đặc tính. Nên biết rằng, được gọi là akutobhayaṃ (bậc không có sự sợ hãi từ bất cứ đâu) vì không có sự sợ hãi từ bất cứ nơi nào, do các nguyên nhân của sự sợ hãi đã được đoạn tận ngay tại cội Bồ-đề.

838. Saṃvego nāma sahottappaṃ ñāṇaṃ, so tassā bhagavato dassanena uppajji. Tenāha ‘‘tassā me ahu saṃvego’’ti.

838. Sự xúc động (saṃvega) là trí tuệ đi kèm với sự hổ thẹn (tội lỗi). Điều ấy đã sanh khởi lên cho vị ấy do việc nhìn thấy đức Thế Tôn. Do đó, ngài đã nói: ‘Đối với tôi, đã có sự xúc động’.

839. Pāsādikanti pasādāvahaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrasobhāsampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sādhubhāvato pasādasaṃvaḍḍhananti attho. Pasādanīyanti dasabala-catuvesārajjachaasādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇika-buddhadhammapabhutiaparimāṇaguṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā sarikkhakajanassa pasīditabbayuttaṃ, pāsādikanti attho. Vanāti kilesavanato apakkamitvā. Nibbanamāgatanti nittaṇhabhāvaṃ nibbānameva upagataṃ adhigataṃ. Yādisakīdisoti yo vā so vā, pacurajanoti attho.

839. Pāsādikaṃ có nghĩa là: Mang lại sự trong sạch (tín tâm). Ý nghĩa là: Làm gia tăng sự trong sạch (tín tâm) do bản chất tốt đẹp đối với người đang bận tâm nhìn ngắm sắc thân, nhờ vào sự thành tựu vẻ đẹp của thân thể của chính ngài, vốn khả ái về mọi phương diện, được trang hoàng bởi ba mươi hai tướng của bậc Đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, hào quang một tầm, và vầng hào quang trên đỉnh đầu. Pasādanīyaṃ có nghĩa là: Đáng được làm cho trong sạch (tín tâm), thích hợp để người có sự xem xét nên có đức tin trong sạch, nhờ vào sự thành tựu Pháp thân, vốn được hợp thành bởi vô lượng đức hạnh như mười lực, bốn sự vô úy, sáu trí tuệ bất cộng, mười tám pháp bất cộng của Phật, v.v... Ý nghĩa là pāsādikaṃ (khả ái). Vanā có nghĩa là: Sau khi đã rời khỏi khu rừng phiền não. Nibbanamāgataṃ có nghĩa là: Đã đạt đến, đã chứng ngộ chính trạng thái không còn ái dục, tức là Niết-bàn. Yādisakīdiso có nghĩa là: Bất cứ người nào, người này hay người kia. Ý nghĩa là: nhiều người.

840-41. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ aggamaggagopanāya gopitattā guttindriyo. Aggaphalajjhānābhiratiyā jhānarato. Tato eva bahibhūtehi rūpādiārammaṇehi apakkamitvā visayajjhatte nibbāne ca ogāḷhacittatāya abahiggatamānaso. Micchāgāhamocanabhayena vipallāsavantehi micchādiṭṭhikehi bhāyitabbato tesañca bhayajananato bhayabheravo. Payogāsayavipannehi anupagamanīyato ca kenacipi anāsādanīyato ca durāsado. Dullabhāyanti dullabho ayaṃ. Dassanāyāti daṭṭhumpi. Pupphaṃ odumbaraṃ yathāti yathā nāma udumbare bhavaṃ pupphaṃ dullabhadassanaṃ, kadācideva bhaveyya, na vā bhaveyya, evaṃ īdisassa uttamapuggalassāti attho.

840-41. Guttindriyo: Là bậc có các căn được phòng hộ vì đã phòng hộ các căn, với ý là căn thứ sáu, bằng sự phòng hộ của đạo cao siêu. Jhānarato: Là bậc ưa thích thiền định do sự ưa thích thiền của quả vị cao siêu. Abahiggatamānaso: Là bậc có tâm không hướng ra ngoài do tâm đã đi sâu vào bên trong đối tượng và vào Niết-bàn, sau khi đã rời khỏi các đối tượng bên ngoài như sắc, v.v... chính từ đó. Bhayabheravo: Là bậc đáng sợ và kinh khiếp vì đáng được những người có tà kiến, những người có sự sai lầm, sợ hãi do sợ bị giải thoát khỏi sự chấp thủ sai lầm, và vì ngài tạo ra sự sợ hãi cho họ. Durāsado: Là bậc khó tiếp cận vì không thể được tiếp cận bởi những người có hành vi và ý định sai lệch, và vì không thể bị ai xúc phạm. Dullabhāyaṃ: Vị này khó gặp. Dassanāya: Cũng để nhìn thấy. Pupphaṃ odumbaraṃ yathā: Giống như hoa của cây sung. Ý nghĩa là: Giống như hoa sinh ra trên cây sung (udumbara) thì khó thấy, đôi khi có thể có, hoặc có thể không có, cũng vậy đối với một bậc tối thượng như thế này.

842. So [Pg.198] tathāgato mudūhi vācāhi saṇhāya vācāya ‘‘rajjumāle’’ti maṃ ālapitvā āmantetvā saraṇaṃ gaccha tathāgatanti ‘‘tathā āgato’’tiādinā tathāgataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇaṃ gacchāti maṃ avoca abhāsīti yojanā.

842. Vị Như Lai ấy, sau khi gọi ta, sau khi xưng hô với ta là ‘Rajjumālā’ bằng những lời nói mềm mại, bằng lời nói dịu dàng, đã nói với ta, đã phán với ta rằng: ‘Hãy đi đến nương tựa nơi Như Lai,’ (tức là) ‘Hãy đi đến nương tựa nơi bậc Như Lai, bậc Chánh Đẳng Giác, (được gọi là Như Lai) theo nghĩa ‘đã đến như vậy’, v.v...’. Đây là cách kết nối câu.

843-4. Tāhanti taṃ ahaṃ. Giranti vācaṃ. Nelanti niddosaṃ. Atthavatinti atthayuttaṃ sātthaṃ, ekantahitaṃ vā. Vacīsoceyyatāya suciṃ. Akakkhaḷatāya saṇhaṃ. Veneyyānaṃ mudubhāvakarattā mudu. Savanīyabhāvena vagguṃ. Sabbasokāpanūdananti ñātibyasanādivasena uppajjanakassa sabbassāpi sokassa vinodanaṃ giraṃ sutvāna pasannacittā ahosinti sambandho. Sabbametaṃ dānakathaṃ ādiṃ katvā ussakkitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ vibhāvanavasena pavattitaṃ bhagavato anupubbikathaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘kallacittañca maṃ ñatvā’’tiādi.

843-4. Tāhaṃ có nghĩa là: Ta, người ấy. Giraṃ: Lời nói. Nelaṃ: Không có lỗi. Atthavatiṃ: Có ý nghĩa, có lợi ích, hoặc hoàn toàn hữu ích. Suciṃ: Trong sạch do sự thanh tịnh của lời nói. Saṇhaṃ: Dịu dàng do không thô cứng. Mudu: Mềm mại vì làm cho các chúng sanh cần được giáo hóa trở nên mềm mỏng. Vagguṃ: Dễ nghe do bản chất đáng được lắng nghe. Sabbasokāpanūdanaṃ: Loại bỏ tất cả mọi sầu muộn, tức là xua tan tất cả mọi sầu muộn sanh khởi do sự bất hạnh của quyến thuộc, v.v... Mối liên hệ là: Sau khi nghe lời nói (như vậy), ta đã có tâm trong sạch (tín tâm). Tất cả điều này, ngài nói liên quan đến bài pháp tuần tự của đức Thế Tôn, được thuyết giảng bằng cách nâng cao lên, bắt đầu với câu chuyện về bố thí, theo cách trình bày về lợi ích trong sự xuất ly. Do đó, ngài đã nói: ‘Và sau khi biết ta có tâm sẵn sàng,’ v.v...

Tattha kallacittanti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ, bhāvanākammassa yoggacittanti attho. Tenevāha ‘‘pasannaṃ suddhamānasa’’nti. Tattha ‘‘pasanna’’nti iminā assaddhiyāpagamamāha, ‘‘suddhamānasa’’nti iminā kāmacchandādiapagamanena muducittataṃ udaggacittatañca dasseti. Anusāsīti ovadi, sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya saha upāyena pavattinivattiyo upadisīti attho. Tenevāha ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi. Anusāsitākāradassanañhetaṃ.

Ở đây, kallacittaṃ có nghĩa là: Tâm dễ sử dụng. Do bài pháp đã được thuyết giảng trước đó, các lỗi của tâm như vô tín, v.v... đã biến mất, nên tâm có khả năng chịu đựng được việc làm (hành động), bằng cách trở thành vật chứa cho bài pháp cao hơn. Ý nghĩa là: tâm thích hợp cho việc tu tập. Do đó, ngài đã nói: ‘pasannaṃ suddhamānasaṃ (tâm trong sạch, ý thanh tịnh)’. Ở đây, bằng từ ‘pasannaṃ (trong sạch)’, ngài nói lên sự ra đi của vô tín. Bằng từ ‘suddhamānasaṃ (ý thanh tịnh)’, ngài chỉ ra tâm mềm mại và tâm hân hoan do sự ra đi của tham dục, v.v... Anusāsi có nghĩa là: Đã giáo huấn. Ý nghĩa là: Đã chỉ dạy sự tiến hành và sự dừng lại cùng với phương tiện, bằng bài pháp được đề cao. Do đó, ngài đã nói: ‘Đây là khổ,’ v.v... Đây là sự trình bày về cách thức đã giáo huấn.

845. Tattha idaṃ dukkhanti maṃvocāti idaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakaṃ dhammajātaṃ bādhakasabhāvattā kucchikaṃ hutvā tucchasabhāvattā tathattā ca dukkhaṃ ariyasaccanti mayhaṃ abhāsi. Ayaṃ dukkhassa sambhavoti ayaṃ āmataṇhādibhedā taṇhā yathāvuttassa dukkhassa sambhavo pabhavo uppatti hetu samudayo ariyasaccanti. Dukkhanirodhoti dukkhassa santibhāvo asaṅkhatadhātu nirodho ariyasaccanti. Antadvayassa parivajjanato añjaso nibbānagāminipaṭipadābhāvato amatogadho maggo ariyasaccanti maṃ avocāti sambandho.

845. Ở đây, idaṃ dukkhaṃ ti maṃ avoca có nghĩa là: Ngài đã phán với tôi rằng: ‘Tập hợp các pháp thuộc ba cõi này, ngoại trừ ái, do có bản chất bức não, do là điều đáng chê trách, và do có bản chất trống rỗng, nên là khổ, là Thánh đế.’ Ayaṃ dukkhassa sambhavo có nghĩa là: ‘Ái này, được phân chia thành ái đối với sắc, v.v..., là sự sanh khởi, là nguồn gốc, là sự phát sinh, là nguyên nhân, là sự tập khởi của khổ đã được nói đến, là Thánh đế.’ Dukkhanirodho có nghĩa là: ‘Trạng thái an tịnh của khổ, là yếu tố vô vi, là sự diệt, là Thánh đế.’ ‘Con đường đi đến bất tử, do tránh xa hai cực đoan, do là con đường thẳng dẫn đến Niết-bàn, là Đạo, là Thánh đế.’ Mối liên hệ là: Ngài đã nói với ta (như vậy).

846. Kusalassāti [Pg.199] ovādadāne veneyyadamane chekassa, appamādapaṭipattiyā vā matthakappattiyā anavajjassa. Ovādamhi ahaṃ ṭhitāti yathāvutte ovāde anusiṭṭhiyaṃ sikkhāttayapāripūriyā saccapaṭivedhena ahaṃ patiṭṭhitā. Tenāha ‘‘ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccuta’’nti, idaṃ ovāde patiṭṭhānassa kāraṇavacanaṃ. Yā niccatāya maraṇābhāvato amataṃ, sabbadukkhavūpasamatāya santiṃ, adhigatānaṃ acavanahetutāya accutaṃ nibbānaṃ padaṃ ajjhagā adhigañchi, sā ekaṃsena satthu ovāde patiṭṭhitā nāmāti.

846. Kusalassāti có nghĩa là: Của bậc thiện xảo trong việc giáo huấn, trong việc điều phục chúng sanh cần được tế độ; hoặc của bậc không có lỗi lầm trong việc đạt đến đỉnh cao bằng sự thực hành không dể duôi. Ovādamhi ahaṃ ṭhitāti có nghĩa là: Tôi đã được an trú trong lời giáo huấn, trong lời chỉ dạy đã được nói đến như trên, bằng sự thâm nhập chân lý do sự viên mãn tam học. Do đó, vị ấy đã nói: ‘ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.’ Đây là lời nói về nguyên nhân của sự an trú trong lời giáo huấn. Vị nào đã chứng ngộ, đã đạt được trạng thái Niết-bàn bất tử do không có sự chết vì tính thường hằng, tịch tịnh do sự lắng dịu tất cả khổ đau, bất biến do là nguyên nhân không bị lay chuyển của các bậc đã chứng đắc, vị ấy được gọi là người an trú một cách chắc chắn trong lời giáo huấn của bậc Đạo Sư.

847. Avaṭṭhitāpemāti daḷhabhattī ratanattaye niccalapasādasinehā. Kasmā? Yasmā dassane avikampinī, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti etasmiṃ sammādassane acalā kenaci acālanīyā. Kena panetaṃ avikampananti āha ‘‘mūlajātāya saddhāyā’’ti. Ayaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997; a. ni. 9.27) sammāsambuddhe, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammā’tiādinā tassa dhamme, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā tassa saṅghe ca saccābhisamayasaṅkhātena mūlena jātamūlā saddhā, tāya ahaṃ avikampinīti dasseti. Tato eva dhītā buddhassa orasāti sammāsambuddhassa ure vāyāmajanitābhijātitāya orasaputtī.

847. Avaṭṭhitāpemāti có nghĩa là: Có lòng sùng mộ vững chắc, có niềm tin và lòng thương mến không lay chuyển nơi Tam Bảo. Vì sao? Bởi vì không bị lay chuyển trong chánh kiến, nghĩa là không dao động, không thể bị ai làm cho dao động trong chánh kiến này: ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác, Chánh pháp đã được khéo thuyết giảng, Tăng chúng là bậc khéo thực hành.’ Do đâu mà có sự không bị lay chuyển này? Đã nói: ‘mūlajātāya saddhāyā.’ Đức tin này, được sanh ra từ gốc rễ được gọi là sự thâm nhập chân lý, ở nơi bậc Chánh Đẳng Giác (qua các câu) bắt đầu bằng ‘itipi so bhagavā arahaṃ,’ ở nơi Chánh pháp của ngài (qua các câu) bắt đầu bằng ‘svākkhāto bhagavatā dhammā,’ và ở nơi Tăng chúng của ngài (qua các câu) bắt đầu bằng ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho,’ vị ấy cho thấy rằng: ‘Tôi không bị lay chuyển bởi đức tin ấy.’ Chính vì thế, dhītā buddhassa orasāti có nghĩa là: Là người con gái sanh từ ngực của đức Phật do được sanh ra từ sự tinh tấn ở nơi ngực của bậc Chánh Đẳng Giác.

848. Sāhaṃ ramāmīti sā ahaṃ tadā ariyāya jātiyā idāni devūpapattiyā āgatā maggaratiyā phalaratiyā ca ramāmi, kāmaguṇaratiyā kīḷāmi, ubhayenāpi modāmi. Attānuvādabhayādīnaṃ apagatattā akutobhayā. Madhumaddavanti madhusaṅkhātaṃ maddavakaraṃ, naccanagāyanakālesu sarīrassa sarassa ca mudubhāvāvahaṃ gandhapānaṃ sandhāya vadati.‘‘Madhumādava’’ntipi paṭhanti, ādavaṃ yāvadavaṃ yāvadeva davatthaṃ madhuraṃ pivāmīti attho.

848. Sāhaṃ ramāmīti có nghĩa là: Tôi, người ấy, khi ấy đã đến do dòng dõi bậc Thánh, bây giờ do sự tái sanh làm chư thiên, tôi hoan hỷ trong sự thích thú của đạo và sự thích thú của quả, tôi vui chơi trong sự thích thú của các dục trưởng, tôi vui mừng trong cả hai phương diện. Akutobhayā là do đã thoát khỏi các nỗi sợ hãi như tự khiển trách mình. Madhumaddavanti có nghĩa là: Ngài nói đến một loại thức uống có hương thơm, được gọi là mật ong, làm cho mềm mại, mang lại sự mềm mại cho cơ thể và giọng nói trong những lúc ca múa. Cũng có bản đọc là ‘Madhumādavaṃ,’ ý nghĩa là: Tôi uống thức uống ngọt ngào để vui chơi, chừng nào còn vui chơi.

849. Puññakkhettānamākarāti sadevakassa lokassa puññakkhettabhūtānaṃ ariyānaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyasaṅghassa ākarā uppattiṭṭhānaṃ tathāgatā. Yathāti yasmiṃ puññakkhette. Sesaṃ vuttanayameva.

849. Puññakkhettānamākarāti có nghĩa là: Chư Như Lai là mỏ kho báu, là nơi sanh khởi của Thánh Tăng, là những vị trú trong đạo và quả, là những bậc Thánh đã trở thành ruộng phước cho thế gian cùng với chư thiên. Yathāti có nghĩa là: Ở ruộng phước nào. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày.

Athāyasmā [Pg.200] mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca pavattitaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Khi ấy, trưởng lão Mahāmoggallāna sau khi đã đi đến thế giới loài người đã trình bày cuộc đàm luận này, đã được tiến hành bởi chính ngài và vị thiên nữ, lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã lấy sự việc ấy làm khởi duyên và đã thuyết giảng Chánh pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp thoại ấy đã đem lại sự lợi ích cho đại chúng.

Rajjumālāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Rajjumālā đã chấm dứt.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong bộ Chú giải Thiên Cung, thuộc bộ Chú giải Tiểu Bộ, tên là Paramatthadīpanī

Dvādasavatthupaṭimaṇḍitassa catutthassa mañjiṭṭhakavaggassa

Của phẩm Mañjiṭṭhaka thứ tư được trang hoàng bởi mười hai câu chuyện

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải nghĩa đã chấm dứt.

Niṭṭhitā ca itthivimānavaṇṇanā.

Và phần giải về các thiên cung của nữ giới đã chấm dứt.

2. Purisavimānaṃ

2. Thiên cung của nam giới

5. Mahārathavaggo

5. Phẩm Mahāratha

1. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā

1. Phần giải về thiên cung của thiên tử Maṇḍūka

Mahārathavagge [Pg.201] ko me vandati pādānīti maṇḍūkadevaputtavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. So paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya veneyyabandhave satte volokento addasa ‘‘ajja mayi sāyanhasamaye dhammaṃ desente eko maṇḍūko mama sare nimittaṃ gaṇhanto parūpakkamena maritvā devaloke nibbattitvā mahatā devaparivārena mahājanassa passantasseva āgamissati, tattha bahūnaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti disvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ campānagaraṃ piṇḍāya pavisitvā, bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco vihāraṃ pavisitvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā, attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ khepetvā, sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu surabhigandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena pokkharaṇitīre dhammasabhāmaṇḍapaṃ pavisitvā alaṅkatavarabuddhāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto achambhītakesarasīho viya aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchārento acinteyyena buddhānubhāvena anupamāya buddhalīlāya dhammaṃ desetuṃ ārabhi.

Ở phẩm Mahāratha, câu chuyện về thiên cung của thiên tử Maṇḍūka (bắt đầu bằng) ‘ko me vandati pādāni.’ Sự khởi sanh của câu chuyện ấy là thế nào? Đức Thế Tôn trú ở tại Campā, ở ven bờ hồ sen Gaggarā. Vị ấy, vào lúc rạng đông, sau khi nhập đại bi định là thông lệ của chư Phật rồi xuất khỏi định ấy, trong khi quán xét các chúng sanh là quyến thuộc cần được tế độ đã nhìn thấy rằng: “Hôm nay, vào buổi chiều, trong khi ta đang thuyết Pháp, có một con ếch nọ trong khi đang nắm bắt âm thanh của ta làm đối tượng, sau khi bị chết bởi hành động của chúng sanh khác, sau khi được sanh khởi ở thế giới chư thiên sẽ đi đến cùng với đoàn tùy tùng chư thiên đông đảo trong khi đại chúng đang nhìn xem. Ở đấy, sự thông hiểu Chánh pháp sẽ hiện hữu cho nhiều người.” Sau khi nhìn thấy như vậy, vào buổi sáng, ngài đã đắp y, sau khi cầm lấy y bát đã đi vào thành phố Campā để khất thực cùng với đại chúng Tỳ khưu đông đảo. Sau khi làm cho vật thực khất thực dễ dàng cho các vị Tỳ khưu, sau khi đã làm xong phận sự về vật thực, ngài đã đi vào ngôi tịnh xá. Sau khi các vị Tỳ khưu đã chỉ dạy phận sự, trong khi các vị ấy đã đi đến trú xứ ban ngày của riêng mình, ngài đã đi vào hương thất, sau khi trải qua phần thời gian của ban ngày với sự an lạc của thiền quả, vào buổi chiều, trong khi bốn chúng hội đã tụ tập, ngài đã đi ra khỏi hương thất thơm ngát, bằng phép thần thông tương ứng với khoảnh khắc ấy, ngài đã đi vào pháp đường ở ven bờ hồ sen, sau khi ngồi trên Phật tọa cao quý được trang hoàng, giống như con sư tử đang rống lên tiếng rống của sư tử ở trên phiến đá hùng hoàng, trong khi phát ra Phạm âm được hợp thành tám chi phần, với oai lực của đức Phật không thể nghĩ bàn, với phong thái của đức Phật không gì sánh bằng, ngài đã bắt đầu thuyết giảng Chánh pháp.

Tasmiñca khaṇe eko maṇḍūko pokkharaṇito āgantvā ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhanto parisapariyante nipajji. Atheko vacchapālo taṃ padesaṃ āgato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ parisañca paramena upasamena dhammaṃ suṇantaṃ disvā taggatamānaso daṇḍamolubbha tiṭṭhanto maṇḍūkaṃ anoloketvā tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So dhammasaññāya pasannacitto tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbattitvā suttappabuddho [Pg.202] viya tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘kuto nu kho idha ahaṃ nibbatto’’ti āvajjento purimajātiṃ disvā ‘‘ahampi nāma idha uppajjiṃ, īdisañca sampattiṃ paṭilabhiṃ, kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti upadhārento aññaṃ na addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā, mahājanassa passantasseva mahatā parivārena mahantena dibbānubhāvena upasaṅkamitvā, bhagavato pāde sirasā vanditvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātuṃ –

Và trong khoảnh khắc ấy, một con ếch từ hồ sen đi đến, với tưởng là Pháp rằng: "Đây là Pháp đang được thuyết giảng", đang bắt lấy tướng ở trong âm thanh, nó nằm mọp ở bìa hội chúng. Khi ấy, một người chăn bò con đi đến nơi ấy, thấy bậc Đạo Sư đang thuyết Pháp và hội chúng đang nghe Pháp với sự an tịnh tối thượng, tâm hướng về đó, đang đứng chống cây gậy, không nhìn thấy con ếch, đã đứng chống (gậy) lên đầu của nó. Con ếch ấy, với tâm trong sạch do tưởng là Pháp, ngay lúc ấy mệnh chung, tái sanh trong một lâu đài bằng vàng rộng mười hai do-tuần ở cõi trời Ba Mươi Ba, như người vừa ngủ dậy, thấy mình ở nơi ấy được đoàn thiên nữ hầu hạ, khi suy xét rằng: "Ta từ đâu sanh đến nơi này?", thấy được tiền kiếp, khi quán xét rằng: "Ta đã sanh về đây, đã được tài sản như thế này, ta đã làm nghiệp gì nhỉ?", đã không thấy nghiệp nào khác ngoài việc bắt lấy tướng trong âm thanh của đức Thế Tôn. Vị ấy ngay lập tức cùng với thiên cung đi đến, bước xuống khỏi thiên cung, ngay khi đại chúng đang nhìn, với đoàn tùy tùng đông đảo, với thiên oai lực vĩ đại, đã đi đến gần, đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn, chắp tay vái chào rồi đứng một bên. Khi ấy, đức Thế Tôn dù đã biết, để làm cho quả của nghiệp và oai lực của chư Phật được hiển nhiên đối với đại chúng –

857.

857.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

“Ai đang đảnh lễ chân ta, tỏa sáng với thần lực, danh tiếng; với dung sắc thù thắng, chiếu sáng khắp mọi phương?” –

Pucchi. Tattha koti devanāgayakkhamanussādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya īdisāya deviddhiyā. Yasasāti iminā īdisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena, sarīravaṇṇanibhāyāti attho.

Ngài đã hỏi. Ở đây, ko có nghĩa là ai, là vị nào trong số chư thiên, long, dạ-xoa, nhân loại, v.v. Me là của ta. Pādāni là đôi chân. Iddhiyā là với thiên thần lực như thế này. Yasasā là với đoàn tùy tùng và phạm vi như thế này. Jalan là đang tỏa sáng rực rỡ. Abhikkantena là vô cùng khả ái, đáng ưa thích, tốt đẹp. Vaṇṇena là với màu da, nghĩa là với ánh sáng của màu sắc thân thể.

Atha devaputto attano purimajātiādiṃ āvi karonto imāhi gāthāhi byākāsi –

Khi ấy, vị thiên tử, trong khi làm hiển lộ tiền kiếp của mình, đã giải đáp bằng những câu kệ này –

858.

858.

‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro;

Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhī vacchapālako.

“Kiếp trước con là con ếch, sống trong nước, tìm mồi trong nước; trong khi đang nghe Pháp của Ngài, một người chăn bò con đã giết con.

859.

859.

‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“Xin hãy xem thần lực và danh tiếng của con, do tâm tịnh tín trong khoảnh khắc; xin hãy xem oai lực của con, xin hãy xem dung sắc và ánh sáng của con.

860.

860.

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti.

“Thưa ngài Gotama, những ai đã nghe Pháp của Ngài trong thời gian dài; họ đã đạt đến trạng thái bất động, nơi đến rồi không còn sầu muộn.”

858. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti etena uddhumāyikādikassa thale [Pg.203] maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, ghāsesanaṭṭhānaṃ. Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa, anādare cetaṃ sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbhitvā tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresi.

858. Ở đây, pure là trong tiền kiếp. Udake ở đây là chỉ nơi sanh của mình lúc bấy giờ. Udake maṇḍūko (con ếch trong nước), bằng câu này, sự loại trừ con ếch trên cạn, vốn bị trương phình v.v., đã được thực hiện. Gāvo caranti etthāti gocaro (nơi bò đi lại là nơi kiếm ăn), gocaro viyāti gocaro (giống như nơi kiếm ăn là nơi kiếm ăn), ghāsesanaṭṭhānaṃ (nơi tìm cỏ). Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro (loài có nước làm nơi kiếm ăn). Vì rằng, một số loài sống trong nước như rùa v.v., cũng có thể không có nước làm nơi kiếm ăn, nên từ “vārigocaro” được nói đến để phân biệt. Tava dhammaṃ suṇantassa là trong khi đang nghe Pháp của Ngài, đấng đang thuyết giảng với Phạm âm ngọt ngào như tiếng chim karavīka, với sự bắt lấy tướng trong âm thanh rằng: “Đây là Pháp đang được thuyết giảng”; và nên hiểu đây là sở thuộc cách trong ý nghĩa không quan tâm (anādare). Avadhī vacchapālako là người chăn bò con, trong khi giữ bò, đã đi đến gần tôi, đứng chống cây gậy, đã đè cây gậy lên đầu tôi và giết tôi.

859. Muhuttaṃ cittapasādassāti tava dhamme muhuttamattaṃ uppannassa cittapasādassa hetubhūtassa iddhinti samiddhiṃ, dibbavibhūtinti attho. Yasanti parivāraṃ. Ānubhāvanti kāmavaṇṇitādidibbānubhāvaṃ. Vaṇṇanti sarīravaṇṇasampattiṃ. Jutinti dvādasayojanāni pharaṇasamatthaṃ pabhāvisesaṃ.

859. Muhuttaṃ cittapasādassa là do tâm tịnh tín sanh khởi trong chốc lát đối với Pháp của Ngài, vốn là nhân. Iddhiṃ có nghĩa là sự thành tựu, là thiên tài sản. Yasaṃ là đoàn tùy tùng. Ānubhāvaṃ là thiên oai lực như khả năng biến hóa hình sắc theo ý muốn v.v. Vaṇṇaṃ là sự toàn hảo của màu sắc thân thể. Jutiṃ là ánh sáng đặc biệt có khả năng lan tỏa khắp mười hai do-tuần.

860. Yeti ye sattā. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Dīghamaddhānanti bahuvelaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Acalaṭṭhānanti nibbānaṃ. Ayañhettha attho – gotama bhagavā ahaṃ viya ittarameva kālaṃ asuṇitvā ye pana katapuññā ciraṃ kālaṃ tava dhammaṃ assosuṃ sotuṃ labhiṃsu, te dīgharattaṃ saṃsārabyasanābhibhūtā ime sattā yattha gantvā na soceyyuṃ, taṃ asokaṃ sassatabhāvena acalaṃ santipadaṃ pattā eva, na tesaṃ tassa pattiyā antarāyoti.

860. Ye là những chúng sanh nào. Ca-tự ở đây có nghĩa đối nghịch. Te là của Ngài. Dīghamaddhānaṃ là trong thời gian dài. Assosuṃ là đã nghe. Gotama là gọi đức Thế Tôn theo dòng họ. Acalaṭṭhānaṃ là Niết-bàn. Đây là ý nghĩa ở đây: Thưa đức Thế Tôn Gotama, không phải nghe trong một thời gian ngắn như con, mà những vị đã tạo phước, đã nghe Pháp của Ngài trong thời gian dài, đã có cơ hội được nghe, những chúng sanh ấy, bị tai họa luân hồi áp bức trong đêm dài, nơi mà khi đến rồi sẽ không sầu muộn, họ chắc chắn đã đạt đến nơi tịch tịnh, vô ưu, bất động do bản chất thường hằng ấy, không có chướng ngại nào cho việc đạt đến nơi ấy của họ.

Athassa bhagavā sampattaparisāya ca upanissayasampattiṃ oloketvā vitthārena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputto bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā saha parivārena devalokameva gatoti.

Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi nhìn thấy sự đầy đủ về duyên lành của vị thiên tử ấy và của hội chúng đã đến, đã thuyết Pháp một cách rộng rãi. Vào cuối bài pháp, vị thiên tử ấy đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn, sự thấu hiểu Pháp đã xảy ra cho tám mươi bốn ngàn chúng sanh. Vị thiên tử đảnh lễ đức Thế Tôn, đi nhiễu bên phải ba vòng, và chắp tay vái chào Tăng chúng, rồi cùng với đoàn tùy tùng đã đi về thiên giới.

Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của thiên tử Ếch đã kết thúc.

2. Revatīvimānavaṇṇanā

2. Phần giải về thiên cung của Revatī

Uṭṭhehi [Pg.204] revate supāpadhammeti revatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasiyaṃ saddhāsampannassa kulassa putto nandiyo nāma upāsako ahosi saddhāsampanno dāyako dānapati saṅghupaṭṭhāko. Athassa mātāpitaro sammukhagehato mātuladhītaraṃ revatiṃ nāma kaññaṃ ānetukāmā ahesuṃ. Sā pana assaddhā adānasīlā, nandiyo taṃ na icchi. Tassa mātā revatiṃ āha ‘‘amma, tvaṃ imaṃ gehaṃ āgantvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ haritena gomayena upalimpitvā āsanāni paññāpehi, ādhārake ṭhapehi, bhikkhūnaṃ āgatakāle vanditvā pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā dhamakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā bhuttakāle pattāni dhovāhi, evaṃ me puttassa ārādhikā bhavissasī’’ti. Sā tathā akāsi. Atha naṃ ‘‘ovādakkhamā jātā’’ti puttassa ārocetvā tena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchite divasaṃ ṭhapetvā āvāhaṃ kariṃsu.

Uṭṭhehi revate supāpadhammeti là thiên cung của nàng Revatī. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú ở Isipatana, Migadāya, gần thành Bārāṇasī. Vào lúc bấy giờ, ở thành Bārāṇasī có một cận sự nam tên là Nandiya, là con trai của một gia đình có đức tin. Vị ấy có đức tin, là người thí chủ, là người chủ của vật thí, là người hộ độ chư Tăng. Khi ấy, cha mẹ của vị ấy có ý muốn cưới cô thiếu nữ tên là Revatī, con gái của người cậu, từ ngôi nhà đối diện. Nhưng nàng ấy không có đức tin, không có thói quen bố thí, Nandiya không muốn nàng. Mẹ của vị ấy nói với Revatī: "Này con, con hãy đến nhà này, dùng phân bò tươi trét nơi ngồi của chư Tăng, hãy dọn dẹp chỗ ngồi, hãy đặt các giá để bát, khi chư Tỳ-khưu đến, hãy đảnh lễ, nhận lấy bát, mời ngồi, dùng đồ lọc nước lọc nước uống, khi dùng xong hãy rửa bát, như vậy con sẽ là người làm hài lòng con trai của mẹ." Nàng đã làm như vậy. Khi ấy, sau khi báo cho con trai rằng: "Nàng đã trở nên dễ dạy bảo," và được người con chấp thuận rằng: "Lành thay," họ đã định ngày và cử hành hôn lễ.

Atha naṃ nandiyo āha ‘‘sace bhikkhusaṅghaṃ mātāpitaro ca me upaṭṭhahissasi, evaṃ imasmiṃ gehe vasituṃ labhissasi, appamattā hohī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kiñci kālaṃ saddhā viya hutvā bhattāraṃ anavattentī dve putte vijāyi. Nandiyassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Gehe sabbissariyaṃ tassā eva ahosi. Nandiyopi mahādānapati hutvā bhikkhusaṅghassa dānaṃ paṭṭhapesi, kapaṇaddhikādīnampi gehadvāre pākavattaṃ paṭṭhapesi. Isipatanamahāvihāre catūhi gabbhehi paṭimaṇḍitaṃ catusālaṃ kāretvā mañcapīṭhādīni attharāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā tathāgatassa hatthe dakkhiṇodakaṃ pātetvā niyyādesi, saha dakkhiṇodakadānena tāvatiṃsabhavane āyāmato ca vitthārato ca samantā dvādasayojaniko yojanasatubbedho sattaratanamayo accharāgaṇasahassasaṅghuṭṭho dibbapāsādo uggañchi.

Khi ấy, Nandiya nói với nàng: "Nếu nàng sẽ hộ độ chư Tăng và cha mẹ của ta, như vậy nàng sẽ được ở trong nhà này, hãy nên không dể duôi." Nàng vâng lời "Lành thay," và trong một thời gian, đã tỏ ra như người có đức tin, thuận theo ý chồng, và đã sinh được hai người con trai. Cha mẹ của Nandiya qua đời. Mọi quyền hành trong nhà đều thuộc về nàng. Nandiya cũng trở thành một đại thí chủ, đã thiết lập việc cúng dường đến chư Tăng, và cũng đã thiết lập việc nấu cơm cúng dường thường xuyên ở cửa nhà cho những người nghèo khổ, cô độc. Tại đại tịnh xá Isipatana, sau khi cho xây dựng một ngôi nhà có bốn gian được trang hoàng với bốn phòng trong, cho trải giường ghế v.v..., đã thực hiện đại thí đến chư Tăng với đức Phật là vị đứng đầu, đã rót nước cúng dường vào tay của đức Như Lai và dâng cúng. Cùng với việc dâng nước cúng dường, một thiên cung đã hiện ra ở cõi trời Tāvatiṃsa, dài và rộng mười hai do-tuần ở mọi phía, cao một trăm do-tuần, làm bằng bảy loại báu, vang dội với tiếng của hàng ngàn thiên nữ.

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ pāsādaṃ disvā attānaṃ vandituṃ āgate devaputte pucchi ‘‘kassāyaṃ pāsādo’’ti? ‘‘Imassa[Pg.205], bhante, pāsādassa sāmiko manussaloke bārāṇasiyaṃ nandiyo nāma kuṭumbiyaputto saṅghassa isipatanamahāvihāre catusālaṃ kāresi, tassāyaṃ nibbatto pāsādo’’ti āhaṃsu. Pāsāde nibbattadevaccharāyopi theraṃ vanditvā ‘‘bhante, mayaṃ bārāṇasiyaṃ nandiyassa nāma upāsakassa paricārikā bhavituṃ idha nibbattā, tassa evaṃ vadetha ‘‘tuyhaṃ paricārikā bhavituṃ nibbattā, devatāyo tayi cirāyante ukkaṇṭhitā, devalokasampatti nāma mattikābhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanassa gahaṇaṃ viya atimanāpa’nti vatvā idhāgamanatthāya tassa vadethā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sahasā devalokato āgantvā catuparisamajjhe bhagavantaṃ pucchi ‘‘nibbattati nu kho, bhante, katapuññānaṃ manussaloke ṭhitānaṃyeva dibbasampattī’’ti? ‘‘Nanu te, moggallāna, nandiyassa devaloke nibbattā dibbasampatti sāmaṃ diṭṭhā, kasmā maṃ pucchasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, nibbattatī’’ti. Athassa satthā ‘‘yathā ciraṃ vippavasitvā āgataṃ purisaṃ mittabandhavā abhinandanti sampaṭicchanti, evaṃ katapuññaṃ puggalaṃ ito paralokaṃ gataṃ sakāni puññāni sampattihatthehi sampaṭicchanti paṭiggaṇhantī’’ti dassento –

Khi ấy, trưởng lão Mahāmoggallāna trong khi du hành đến cõi trời, nhìn thấy thiên cung ấy, đã hỏi các vị thiên tử đến đảnh lễ ngài: "Thiên cung này của ai vậy?" Họ thưa: "Bạch ngài, chủ nhân của thiên cung này là con trai của một gia chủ tên là Nandiya ở thành Bārāṇasī trong cõi người, đã cho xây dựng một ngôi nhà bốn gian cho chư Tăng tại đại tịnh xá Isipatana. Đây là thiên cung đã được sanh ra cho vị ấy." Các thiên nữ đã sanh ra trong thiên cung cũng đảnh lễ trưởng lão và thưa rằng: "Bạch ngài, chúng con đã sanh ra ở đây để làm người hầu cận cho cận sự nam tên là Nandiya ở thành Bārāṇasī. Xin ngài hãy nói với vị ấy như vầy: 'Các thiên nữ đã sanh ra để làm người hầu cận cho ngài, đang nóng lòng mong đợi ngài, người đã vắng mặt quá lâu. Tài sản ở cõi trời thật vô cùng khả ái, giống như việc đập vỡ một cái bát bằng đất sét để lấy một cái bát bằng vàng.' Sau khi nói vậy, xin ngài hãy nói với vị ấy để vị ấy đến đây." Trưởng lão vâng lời "Lành thay," và lập tức từ cõi trời trở về, giữa bốn chúng, đã bạch hỏi Đức Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, có phải tài sản cõi trời quả thật sanh khởi cho những người đã làm phước ngay khi họ còn đang ở trong cõi người không?" "Này Moggallāna, chẳng phải chính con đã thấy tài sản cõi trời của Nandiya đã sanh khởi ở cõi trời sao? Tại sao con lại hỏi ta?" "Bạch Thế Tôn, đúng là như vậy, nó có sanh khởi." Khi ấy, bậc Đạo Sư, để chỉ rõ rằng: "Giống như bạn bè và người thân vui mừng chào đón một người đàn ông đi xa lâu ngày trở về, cũng vậy, các phước báu của một người đã làm phước, khi người ấy từ đời này đi sang đời khác, sẽ đón nhận người ấy bằng đôi tay của sự thành tựu," đã nói lên:

861.

861.

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgataṃ.

“Người đàn ông vắng nhà đã lâu, từ xa trở về bình an; bà con, bạn bè, và người thân, vui mừng chào đón người đã trở về.

862.

862.

‘‘Tatheva katapuññampi, asmā lokā paraṃ gataṃ;

Puññāni paṭiggaṇhanti, piyaṃ ñātīva āgata’’nti. – gāthā abhāsi;

Cũng vậy, người đã làm phước, từ đời này đi sang đời khác, các phước báu đón nhận người ấy, như người thân đón người thương trở về.” – (Bậc Đạo Sư) đã nói lên những vần kệ này.

Nandiyo taṃ sutvā bhiyyosomattāya dānāni deti, puññāni karoti, so vaṇijjāya gacchanto revatiṃ āha ‘‘bhadde, mayā paṭṭhapitaṃ saṅghassa dānaṃ anāthānaṃ pākavattañca tvaṃ appamattā pavatteyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. So pavāsagatopi yattha yattha vāsaṃ kappeti, tattha tattha bhikkhūnaṃ anāthānañca yathāvibhavaṃ dānaṃ detiyeva. Tassa anukampāya khīṇāsavā dūratopi āgantvā dānaṃ sampaṭicchanti. Revatī pana tasmiṃ gate katipāhameva dānaṃ pavattetvā anāthānaṃ bhattaṃ upacchindi, bhikkhūnampi bhattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ adāsi[Pg.206]. Bhikkhūnaṃ bhuttaṭṭhāne attanā bhuttāvasesāni sitthāni macchamaṃsakhaṇḍamissakāni calakaṭṭhikāni ca pakiritvā manussānaṃ dasseti ‘‘passatha samaṇānaṃ kammaṃ, saddhādeyyaṃ nāma evaṃ chaḍḍentī’’ti.

Nandiya sau khi nghe (pháp thoại) ấy, với tâm hoan hỷ hơn nữa, đã thực hiện các việc bố thí, làm các công đức. Vị ấy trong khi đi buôn bán, đã nói với Revatī: "Này nàng, việc cúng dường đến chư Tăng và việc nấu cơm cúng dường thường xuyên cho những người cô độc mà ta đã thiết lập, nàng hãy không dể duôi mà tiếp tục thực hiện." Nàng vâng lời "Lành thay." Vị ấy, ngay cả khi đã đi xa, ở bất cứ nơi nào trú ngụ, tại nơi đó vị ấy vẫn luôn cúng dường đến chư Tỳ-khưu và những người cô độc tùy theo khả năng của mình. Do lòng bi mẫn đối với vị ấy, các bậc lậu tận hoặc từ xa cũng đến và thọ nhận vật cúng dường. Nhưng nàng Revatī, sau khi chồng đi được vài ngày, đã tiếp tục việc cúng dường, rồi cắt đứt việc cúng dường cơm cho những người cô độc. Nàng cũng đã cúng dường cho chư Tỳ-khưu cơm tấm với cháo chua làm món thứ hai. Tại nơi chư Tỳ-khưu đã dùng bữa, nàng rải vãi những hạt cơm thừa mà mình đã ăn, những mảnh xương cá thịt lẫn lộn, và chỉ cho mọi người xem: "Hãy xem việc làm của các sa-môn, vật cúng dường bằng đức tin mà họ vứt bỏ như thế này đây."

Atha nandiyo vohārakasiddhi yathālābho āgantvā taṃ pavattiṃ sutvā revatiṃ gehato nīharitvā gehaṃ pāvisi. Dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā niccabhattaṃ anāthabhattañca sammadeva pavattesi, attano sahāyehi upanītaṃ revatiṃ ghāsacchādanaparamatāya ṭhapesi. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane attano vimāneyeva nibbatti. Revatī pana sabbaṃ dānaṃ pacchinditvā ‘‘imesaṃ vasena mayhaṃ lābhasakkāro parihāyī’’ti bhikkhusaṅghaṃ akkosantī paribhāsantī vicarati. Atha vessavaṇo dve yakkhe āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, bārāṇasinagare ugghosatha ‘‘ito sattame divase revatī jīvantīyeva niraye pakkhipīyatī’ti’’. Taṃ sutvā mahājano saṃvegajāto bhītatasito ahosi.

Sau đó, Nandiya, khi việc buôn bán đã thành công và nhận được lợi lộc, trở về nghe được chuyện ấy, đã đuổi Revatī ra khỏi nhà rồi vào nhà. Vào ngày thứ hai, sau khi cho cử hành đại thí đến Tăng chúng do đức Phật dẫn đầu, ông đã cho cử hành một cách tốt đẹp việc cúng dường vật thực thường xuyên và vật thực cho người không nơi nương tựa, và đã sắp đặt cho Revatī, người được các bạn của mình dẫn đến, chỉ ở mức độ có thức ăn và y phục. Vào một thời gian sau, ông mệnh chung và sanh ra ngay trong thiên cung của mình ở cõi trời Đao Lợi. Còn Revatī, sau khi cắt đứt mọi sự bố thí, đã đi lại mắng nhiếc, chửi rủa Tăng chúng, (nghĩ rằng): "Vì bọn chúng này mà lợi lộc và sự cung kính của ta bị suy giảm". Khi ấy, vua trời Vessavaṇa đã ra lệnh cho hai dạ-xoa: "Này các khanh, hãy đi, hãy loan báo ở thành Bārāṇasī rằng: 'Kể từ hôm nay, vào ngày thứ bảy, Revatī sẽ bị ném vào địa ngục ngay khi còn sống'". Nghe điều đó, đại chúng sanh lòng kinh sợ, hoảng hốt và khiếp đảm.

Atha revatī pana pāsādaṃ abhiruhitvā dvāraṃ thaketvā nisīdi. Sattame divase tassā pāpakammasañcoditena vessavaṇena raññā āṇattā jalitakapilakesamassukā cipiṭavirūpanāsikā pariṇatadāṭhā lohitakkhā sajaladharasamānavaṇṇā ativiya bhayānakarūpā dve yakkhā upagantvā ‘‘uṭṭhehi, revate, supāpadhamme’’tiādīni vadantā nānābāhāsu gahetvā ‘‘mahājano passatū’’ti sakalanagare vīthito vīthiṃ paribbhamāpetvā ākāsaṃ abbhuggantvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyassa vimānaṃ sampattiñcassā dassetvā taṃ vilapantiṃyeva ussadanirayasamīpaṃ pāpesuṃ. Taṃ yamapurisā ussadaniraye khipiṃsu. Tenāha –

Khi ấy, còn Revatī, sau khi leo lên lầu đài, đã đóng cửa lại và ngồi. Vào ngày thứ bảy, do ác nghiệp của nàng thúc đẩy, hai dạ-xoa được vua trời Vessavaṇa ra lệnh, có tóc và râu màu nâu cháy sáng, có mũi tẹt và dị dạng, có răng nanh cong, có mắt đỏ, có màu sắc giống như đám mây mưa, có hình dạng vô cùng đáng sợ, đã đến gần, vừa nói những lời như: "Hãy đứng dậy, hỡi Revatī, kẻ có ác pháp", vừa nắm lấy các cánh tay (của nàng), và với ý nghĩ "Để cho đại chúng nhìn thấy", đã cho đi diễu từ đường này sang đường khác trong khắp thành phố, rồi bay lên không trung, dẫn đến cõi trời Đao Lợi, chỉ cho nàng thấy sự sung túc của thiên cung của Nandiya, và ngay khi nàng đang than khóc, đã đưa đến gần địa ngục Ussada. Các ngục tốt của vua Yama đã ném nàng vào địa ngục Ussada. Do đó, Ngài đã nói:

863.

863.

‘‘Uṭṭhehi revate supāpadhamme, apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā, samappitā nerayikā dukhenā’’ti.

“Hãy đứng dậy, hỡi Revatī, kẻ có ác pháp, hỡi kẻ không có giới hạnh bố thí, cửa (địa ngục) đã mở; Chúng ta sẽ dẫn ngươi đến nơi mà những kẻ khốn khổ, những chúng sanh địa ngục bị đau khổ hành hạ, đang rên la.”

Tattha [Pg.207] uṭṭhehīti uṭṭhaha, na dānesa pāsādo taṃ nirayabhayato rakkhituṃ sakkoti, tasmā sīghaṃ uṭṭhahitvā āgacchāhīti attho. Revateti taṃ nāmena ālapati. Supāpadhammetiādinā uṭṭhānassa kāraṇaṃ vadati. Yasmā tvaṃ ariyānaṃ akkosanaparibhāsanādinā suṭṭu lāmakapāpadhammā, yasmā ca apārutaṃ dvāraṃ nirayassa tava pavesanatthaṃ, tasmā uṭṭhehīti. Adānasīleti kassaci kiñci na dānasīle kadariye maccharinī, idampi uṭṭhānasseva kāraṇavacanaṃ. Yasmā dānasīlānaṃ amaccharīnaṃ tava sāmikasadisānaṃ sugatiyaṃ nivāso, tādisānaṃ pana adānasīlānaṃ maccharīnaṃ niraye nivāso, tasmā uṭṭhehi, muhuttamattampi tava idha ṭhātuṃ na dassāmīti adhippāyo. Yattha thunanti duggatāti dukkhagatattā duggatā. Nerayikāti nirayadukkhena samappitā samaṅgībhūtā yasmiṃ niraye thunanti, yāva pāpakammaṃ na byanti hoti, tāva nikkhamituṃ alabhantā nitthunanti, tattha taṃ nessāma nayissāma khipissāmāti yojanā.

Trong đó, 'uṭṭhehi' có nghĩa là 'hãy đứng dậy'; lầu đài này không thể bảo vệ ngươi khỏi sự sợ hãi của địa ngục, do đó, ý nghĩa là 'hãy mau chóng đứng dậy và đi đến đây'. 'Revate' là gọi nàng bằng tên. Bằng những lời như 'supāpadhamme', họ nói lên lý do của việc phải đứng dậy. Bởi vì ngươi, do việc mắng nhiếc, chửi rủa các bậc Thánh, là người có ác pháp rất thấp hèn, và bởi vì cửa địa ngục đã mở để cho ngươi vào, do đó, 'hãy đứng dậy'. 'Adānasīle' có nghĩa là người không có thói quen bố thí bất cứ thứ gì cho bất cứ ai, là người keo kiệt, bỏn xẻn; đây cũng là lời nói về lý do của việc phải đứng dậy. Bởi vì nơi ở trong thiện thú là dành cho những người có giới hạnh bố thí, không bỏn xẻn, giống như chồng của ngươi, còn nơi ở trong địa ngục là dành cho những người như ngươi, không có giới hạnh bố thí, bỏn xẻn, do đó, hãy đứng dậy; ý định là 'chúng ta sẽ không cho ngươi ở đây dù chỉ trong một khoảnh khắc'. 'Yattha thunanti duggatā' (nơi những kẻ khốn khổ rên la): 'duggatā' là vì đã đi đến cảnh khổ. 'Nerayikā' (chúng sanh địa ngục) là những người bị đau khổ của địa ngục hành hạ, bao trùm; họ rên la trong địa ngục nào, chừng nào ác nghiệp chưa chấm dứt, chừng đó họ không thể thoát ra được và cứ rên la; cách kết nối câu là 'chúng ta sẽ dẫn ngươi, sẽ đưa ngươi, sẽ ném ngươi vào nơi đó'.

864.

864.

‘‘Icceva vatvāna yamassa dūtā, te dve yakkhā lohitakkhā brahantā;

Paccekabāhāsu gahetvā revataṃ, pakkāmayuṃ devagaṇassa santike’’ti. –

“Vừa nói như vậy xong, những sứ giả của vua Yama, hai dạ-xoa ấy, mắt đỏ, to lớn, đã nắm lấy Revatā ở mỗi bên cánh tay, dẫn đi đến trước chúng chư thiên.” –

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ.

Đây là lời của các vị Trưởng lão kết tập kinh điển.

Tattha icceva vatvānāti iti eva ‘‘uṭṭhehī’’tiādinā vatvā, vacanasamanantaramevāti attho. Yamassa dūtāti appaṭisedhaniyatassa yamassa rañño dūtasadisā. Vessavaṇena hi te pesitā. Tathā hi te tāvatiṃsabhavanaṃ nayiṃsu. Keci ‘‘na yamassa dūtā’’ti na-kāraṃ ‘‘yamassā’’ti padena sambandhitvā ‘‘vessavaṇassa dūtā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ na yujjati. Na hi na yamadūtatāya vessavaṇassa dūtāti sijjhati. Yajanti tattha baliṃ upaharantīti yakkhā. Lohitakkhāti rattanayanā. Yakkhānañhi nettāni atilohitāni honti. Brahantāti mahantā. Paccekabāhāsūti eko ekabāhāyaṃ, itaro itarabāhāyanti paccekaṃ bāhāsu. Revatanti revatiṃ. Revatātipi tassā nāmameva. Tathā hi ‘‘revate’’ti [Pg.208] vuttaṃ. Pakkāmayunti pakkāmesuṃ, upanesunti attho. Devagaṇassāti tāvatiṃsabhavane devasaṅghassa.

Trong đó, 'icceva vatvāna' có nghĩa là 'vừa nói xong những lời như "uṭṭhehi"', tức là ngay sau khi nói. 'Yamassa dūtā' (sứ giả của Yama) là giống như sứ giả của vua Yama, người không thể bị chống đối. Vì họ được Vessavaṇa phái đi. Thật vậy, họ đã dẫn (nàng) đến cõi trời Đao Lợi. Một số vị nói rằng ý nghĩa là "sứ giả của Vessavaṇa" bằng cách kết hợp âm 'na' với từ 'yamassā' thành 'na yamassa dūtā' (không phải sứ giả của Yama), điều đó không hợp lý. Vì không thể suy ra rằng họ là sứ giả của Vessavaṇa chỉ bằng cách phủ định họ là sứ giả của Yama. 'Yakkha' là vì họ được cúng dường, được dâng lễ vật. 'Lohitakkhā' là có mắt đỏ. Vì mắt của các dạ-xoa rất đỏ. 'Brahantā' là to lớn. 'Paccekabāhāsu' là ở mỗi bên cánh tay, tức là một người ở một cánh tay, người kia ở cánh tay còn lại. 'Revataṃ' là Revatī. 'Revatā' cũng là tên của nàng. Thật vậy, đã được nói là 'revate'. 'Pakkāmayuṃ' có nghĩa là 'họ đã dẫn đi', 'họ đã đưa đến'. 'Devagaṇassa' là của chúng chư thiên ở cõi trời Đao Lợi.

Evaṃ tehi yakkhehi tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyavimānassa avidūre ṭhapitā revatī taṃ sūriyamaṇḍalasadisaṃ ativiya pabhassaraṃ disvā –

Như vậy, Revatī, sau khi được các dạ-xoa ấy dẫn đến cõi trời Đao Lợi và được đặt ở không xa thiên cung của Nandiya, thấy thiên cung ấy giống như vầng mặt trời, vô cùng rực rỡ –

865.

865.

‘‘Ādiccavaṇṇaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, byamhaṃ subhaṃ kañcanajālachannaṃ;

Kassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, suriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

“Thiên cung này có màu sắc như mặt trời, lộng lẫy, rực rỡ, có mái vòm, xinh đẹp, được bao phủ bởi lưới vàng, đông đúc chúng sanh, tỏa sáng như những tia nắng của mặt trời, là của ai vậy?

866.

866.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati suriyasamānavaṇṇaṃ, ko modati saggapatto vimāne’’ti. –

“Các chúng thiên nữ thoa lõi chiên-đàn, làm đẹp cho thiên cung ở cả hai bên; thiên cung ấy trông có màu sắc như mặt trời. Ai là người đã đến cõi trời, đang hoan hỷ trong thiên cung này?” –

Te yakkhe pucchi. Tepi tassā –

(Nàng) đã hỏi các dạ-xoa ấy. Các dạ-xoa ấy cũng (đáp lại) với nàng –

867.

867.

‘‘Bārāṇasiyaṃ nandiyo nāmāsi, upāsako amaccharī dānapati vadaññū;

Tassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, sūriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

“Ở Bārāṇasī, có một người tên là Nandiya, là một cận sự nam không bỏn xẻn, một thí chủ, một người rộng lượng; thiên cung này đông đúc chúng sanh, tỏa sáng như những tia nắng của mặt trời, là của vị ấy.

868.

868.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati sūriyasamānavaṇṇaṃ, so modati saggapatto vimāne’’ti. –

“Các chúng thiên nữ thoa lõi chiên-đàn, làm đẹp cho thiên cung ở cả hai bên; thiên cung ấy trông có màu sắc như mặt trời. Vị ấy là người đã đến cõi trời, đang hoan hỷ trong thiên cung này.” –

Ācikkhiṃsu.

đã cho biết.

868. Tattha candanasāralittāti sārabhūtena candanagandhena anulittasarīrā. Ubhato vimānanti vimānaṃ ubhato anto ceva bahi ca saṅgītādīhi upecca sobhayanti.

868. Ở đây, câu candanasāralittā có nghĩa là: Thân thể được thoa xức hương thơm của lõi cây chiên-đàn. Câu ubhato vimānaṃ có nghĩa là: Họ đến gần và làm cho thiên cung được lộng lẫy từ cả bên trong lẫn bên ngoài bằng các loại ca nhạc v.v.

Atha [Pg.209] revatī –

Khi ấy, nàng Revatī –

869.

869.

‘‘Nandiyassāhaṃ bhariyā, agārinī sabbakulassa issarā;

Bhattu vimāne ramissāmi dānahaṃ, na patthaye nirayaṃ dassanāyā’’ti. –

“Tôi là vợ của Nandiya, là nữ gia chủ, là người có quyền thế trong toàn thể gia tộc. Giờ đây, tôi sẽ vui hưởng ở thiên cung của chồng. Tôi không mong muốn nhìn thấy cảnh địa ngục.”

Āha. Tattha agārinīti gehasāminī. ‘‘Bhariyā sagāminī’’tipi paṭhanti, bhariyā sahagāminīti attho. Sabbakulassa issarā bhattūti mama bhattu nandiyassa sabbakuṭumbikassa issarā sāminī ahosiṃ, tasmā idānipi vimāne issarā bhavissāmīti āha. Vimāne ramissāmi dānahanti evaṃ palobhetumeva hi taṃ te tattha nesuṃ. Na patthaye nirayaṃ dassanāyāti yaṃ pana nirayaṃ maṃ tumhe netukāmā, taṃ nirayaṃ dassanāyapi na patthaye, kuto pavisitunti vadati.

(Nàng Revatī) đã nói (như trên). Ở đây, agārinī có nghĩa là nữ gia chủ. Cũng có bản đọc là “bhariyā sagāminī,” có nghĩa là người vợ đi cùng. Câu sabbakulassa issarā bhattu có nghĩa là: “Tôi đã là người có quyền thế, là bà chủ của toàn thể gia sản của chồng tôi là Nandiya; do đó, giờ đây tôi cũng sẽ là người có quyền thế ở thiên cung.” Câu vimāne ramissāmi dānahaṃ có nghĩa là: Quả thật, hai vị dạ-xoa ấy đã đem nàng đến nơi đó chính là để dụ dỗ nàng như vậy. Câu na patthaye nirayaṃ dassanāya có nghĩa là: “Cảnh địa ngục mà các người muốn đem tôi đến, tôi không mong muốn dù chỉ là nhìn thấy, nói gì đến việc đi vào.” Nàng đã nói như vậy.

Evaṃ vadantimeva ‘‘tvaṃ taṃ patthehi vā mā vā, kiṃ tava patthanāyā’’ti nirayasamīpaṃ netvā –

Trong khi nàng đang nói như vậy, (hai vị dạ-xoa nói rằng): “Ngươi có mong muốn hay không, sự mong muốn của ngươi thì có ích gì?” rồi dẫn nàng đến gần địa ngục –

870.

870.

‘‘Eso te nirayo supāpadhamme, puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyata’’nti. –

“Hỡi kẻ có pháp ác tột bậc, đây là địa ngục của ngươi. Ngươi đã không tạo phước ở trong đời. Kẻ bỏn xẻn, hay phẫn nộ, có pháp ác, chắc chắn không thể có được sự chung sống với những vị đã sanh về cõi trời.”

Gāthamāhaṃsu. Tassattho – eso tava nirayo, tayā dīgharattaṃ mahādukkhaṃ anubhavitabbaṭṭhānabhūto. Kasmā? Puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke, yasmā manussaloke appamattakampi tayā puññaṃ nāma na kataṃ, evaṃ akatapuñño pana tādiso satto maccharī attano sampattinigūhanalakkhaṇena maccharena samannāgato, paresaṃ rosuppādanena rosako, lobhādīhi pāpadhammehi samaṅgībhāvato pāpadhammo saggūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ sahabhāvaṃ na labhatīti yojanā.

(Hai vị dạ-xoa) đã nói lên câu kệ. Ý nghĩa của câu kệ ấy là: Đây là địa ngục của ngươi, là nơi ngươi phải trải qua sự đau khổ cùng cực trong thời gian dài. Tại sao? Bởi vì ngươi đã không tạo phước ở trong đời, vì ở cõi người ngươi đã không làm việc phước nào dù chỉ là một chút ít. Hơn nữa, một chúng sanh như vậy, người không tạo phước, là kẻ bỏn xẻn do có sự keo kiệt với đặc tính che giấu tài sản của mình, là người hay phẫn nộ do làm cho người khác tức giận, là người có pháp ác do hội đủ các pháp ác như là tham v.v., thì không thể có được sự chung sống, tình bằng hữu với các vị chư thiên đã sanh về cõi trời. Đây là phần kết hợp ý nghĩa.

Evaṃ pana vatvā te dve yakkhā tatthevantaradhāyiṃsu. Taṃsadise pana dve nirayapāle saṃsavake nāma gūthaniraye pakkhipituṃ ākaḍḍhante passitvā –

Sau khi nói như vậy, hai vị dạ-xoa ấy đã biến mất ngay tại nơi đó. Kế đó, khi nhìn thấy hai người lính canh địa ngục tương tự như hai vị ấy đang lôi mình đi để quăng vào địa ngục phân bẩn tên là Saṃsavaka –

871.

871.

‘‘Kiṃ [Pg.210] nu gūthañca muttañca, asuci paṭidissati;

Duggandhaṃ kimidaṃ mīḷhaṃ, kimetaṃ upavāyatī’’ti. –

“Cái gì trông như phân và nước tiểu, thật không sạch sẽ? Cái gì là vật ô uế có mùi hôi thối này? Cái gì đang bốc mùi hôi hám này?”

Taṃ nirayaṃ pucchi.

(Nàng) đã hỏi về cảnh địa ngục ấy.

872.

872.

‘‘Esa saṃsavako nāma, gambhīro sataporiso;

Yattha vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

“Này Revatī, đây là địa ngục tên Saṃsavaka, sâu một trăm tầm người, nơi mà ngươi sẽ bị nấu trong hàng ngàn năm.”

Tasmiṃ kathite tattha attano nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ pucchantī –

Khi được nói như vậy, nàng hỏi về nghiệp đã là nhân cho sự tái sanh của mình ở nơi ấy –

873.

873.

‘‘Kiṃ nu kāyena vācāya, manasā dukkaṭaṃ kataṃ;

Kena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso’’ti. – āha;

(Nàng) đã nói: “Việc ác nào đã được thực hiện bởi thân, khẩu, hay ý? Do nhân gì mà phải lãnh lấy địa ngục Saṃsavaka, sâu một trăm tầm người?”

874.

874.

‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, aññe vāpi vanibbake;

Musāvādena vañcesi, taṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. –

“Ngươi đã lừa dối các vị Sa-môn, Bà-la-môn, hoặc những người hành khất khác bằng lời nói dối. Tội ác ấy đã được ngươi thực hiện.”

Tassā taṃ kammaṃ kathetvā puna te –

Sau khi nói về nghiệp ấy của nàng, họ lại –

875.

875.

‘‘Tena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso;

Tatthe vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

“Do nhân ấy mà ngươi phải lãnh lấy địa ngục Saṃsavaka, sâu một trăm tầm người. Này Revatī, ngươi sẽ bị nấu ở nơi ấy trong hàng ngàn năm.”

Āhaṃsu. Tattha saṃsavako nāmāti niccakālaṃ gūthamuttādiasucissa saṃsavanato paggharaṇato saṃsavako nāma.

(Họ) đã nói (như trên). Ở đây, được gọi là Saṃsavaka là do sự tuôn chảy, rỉ ra của các vật không sạch sẽ như phân, nước tiểu v.v. một cách thường xuyên.

Na kevalaṃ tuyhaṃ idha saṃsavakalābho eva, atha kho ettha anekāni vassasahassāni paccitvā uttiṇṇāya hatthacchedādilābhopīti dassetuṃ –

Để chỉ ra rằng: “Không chỉ riêng ngươi phải lãnh lấy địa ngục Saṃsavaka ở đây, mà chắc chắn sau khi bị nấu ở đây trong nhiều ngàn năm và thoát ra khỏi, ngươi cũng sẽ phải chịu cảnh bị chặt tay v.v.” –

876.

876.

‘‘Hatthepi chindanti athopi pāde, kaṇṇepi chindanti athopi nāsaṃ;

Athopi kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. –

“Chúng chặt cả tay rồi cả chân, chúng chặt cả tai rồi cả mũi. Rồi các bầy quạ tụ tập lại, cùng nhau ăn thịt (ngươi) trong khi ngươi đang quằn quại.”

Tattha laddhabbakāraṇaṃ āhaṃsu. Tattha kākoḷagaṇāti kākasaṅghā. Te kirassā tigāvutappamāṇe sarīre anekasatāni anekasahassāni patitvā tālakkhandhaparimāṇehi sunisitaggehi ayomayehi mukhatuṇḍehi vijjhitvā vijjhitvā khādanti, maṃsaṃ gahitagahitaṭṭhāne kammabalena [Pg.211] pūrateva. Tenāha ‘‘kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti.

Ở đây, họ đã nói về nguyên nhân của những gì phải gánh chịu. Ở đây, kākoḷagaṇā có nghĩa là các bầy quạ. Tương truyền rằng, nhiều trăm, nhiều ngàn con quạ ấy sà xuống thân thể của nàng, vốn có kích thước ba do-tuần, rồi dùng những chiếc mỏ bằng sắt có kích thước bằng thân cây thốt nốt, với đầu mỏ rất sắc bén, mổ đi mổ lại và ăn thịt. Thịt ở những nơi đã bị mổ lấy đi lại được lấp đầy trở lại do năng lực của nghiệp. Do đó, có câu nói: “Các bầy quạ tụ tập lại, cùng nhau ăn thịt (ngươi) trong khi ngươi đang quằn quại.”

Puna sā manussalokaṃ paccānayanāya yācanādivasena taṃ taṃ vippalapi. Tena vuttaṃ –

Một lần nữa, nàng đã than van những lời này lời khác bằng cách van xin v.v. để được đưa trở lại cõi người. Do đó, có lời được nói rằng –

877.

877.

‘‘Sādhu kho maṃ paṭinetha, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca;

Yaṃ katvā sukhitā honti, na ca pacchānutappare’’ti.

“Xin hãy đưa tôi trở về, tôi sẽ làm nhiều điều thiện, bằng sự bố thí, sự hành xử đúng đắn, sự tự chế và sự điều phục. Nhờ làm những việc ấy mà chúng sanh được an lạc và không hối hận về sau.”

Puna nirayapālā –

Một lần nữa, những người lính canh địa ngục –

878.

878.

‘‘Pure tuvaṃ pamajjitvā, idāni paridevasi;

Sayaṃ katānaṃ kammānaṃ, vipākaṃ anubhossasī’’ti. –

“Trước kia ngươi đã dễ duôi, bây giờ ngươi than khóc. Ngươi sẽ phải gánh chịu quả báo của những nghiệp do chính mình đã tạo.”

Āhaṃsu. Puna sā āha –

(Họ) đã nói (như trên). Một lần nữa, nàng nói –

879.

879.

‘‘Ko devalokato manussalokaṃ, gantvāna puṭṭho me evaṃ vadeyya;

Nikkhittadaṇḍesu dadātha dānaṃ, acchādanaṃ seyyamathannapānaṃ;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyataṃ.

“Ai từ cõi trời đi đến cõi người, khi được hỏi, có thể thay tôi nói như vầy: ‘Hãy bố thí đến những vị đã từ bỏ hình phạt, cúng dường y phục, chỗ ở, cùng thức ăn và nước uống. Kẻ bỏn xẻn, hay phẫn nộ, có pháp ác, chắc chắn không thể có được sự chung sống với những vị đã sanh về cõi trời.’

880.

880.

‘‘Sāhaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampannā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca.

“Chắc chắn rằng, sau khi đi khỏi nơi đây và được sanh làm người, tôi sẽ là người rộng lượng, đầy đủ giới hạnh, và sẽ làm nhiều điều thiện, bằng sự bố thí, sự hành xử đúng đắn, sự tự chế và sự điều phục.

881.

881.

‘‘Ārāmāni ca ropissaṃ, dugge saṅkamāni ca;

Papañca udapānañca, vippasannena cetasā.

“Tôi sẽ trồng các khu vườn, và xây cầu ở những nơi khó đi, cùng với nhà nghỉ và giếng nước, với tâm ý trong sạch, hoan hỷ.

882.

882.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“Vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám của mỗi nửa tháng, và vào kỳ Pāṭihāriyapakkha, tôi sẽ thọ trì Bát quan trai giới một cách trọn vẹn.

883.

883.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Na ca dāne pamajjissaṃ, sāmaṃ diṭṭhamidaṃ mayā’’ti.

“Tôi sẽ thực hành ngày Uposatha, luôn luôn thu thúc trong giới hạnh, và sẽ không dễ duôi trong việc bố thí. Điều này đã được chính tôi nhìn thấy.”

884.

884.

‘‘Iccevaṃ [Pg.212] vippalapantiṃ, phandamānaṃ tato tato;

Khipiṃsu niraye ghore, uddhaṃpādaṃ avaṃsira’’nti. –

‘Nàng đang than khóc như thế, đang giãy giụa chỗ này chỗ kia, họ đã quăng vào địa ngục ghê rợn, chân ở trên, đầu ở dưới.’

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ. Puna sā –

Đây là lời của các vị kết tập kinh điển. Lại nữa, bà ấy –

885.

885.

‘‘Ahaṃ pure maccharinī ahosiṃ, paribhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ;

Vitathena ca sāmikaṃ vañcayitvā, paccāmahaṃ niraye ghorarūpe’’ti. –

‘Trước kia, tôi đã là người keo kiệt, là người mắng nhiếc các vị Sa-môn, Bà-la-môn; và sau khi đã lừa dối chồng bằng điều không thật, tôi bị nấu trong địa ngục có hình dạng ghê rợn.’

Osānagāthamāha. Tattha ‘‘ahaṃ pure maccharinī’’ti gāthā niraye nibbattāya vuttā, itarā anibbattāya evāti veditabbā. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

Bà ấy đã nói lên câu kệ kết thúc. Ở đây, câu kệ ‘Trước kia, tôi đã là người keo kiệt’ được nói lên bởi người đã sanh trong địa ngục, còn các câu kệ khác nên được hiểu là (được nói lên) bởi người chưa sanh (trong địa ngục). Phần còn lại thì dễ hiểu.

Bhikkhū revatiyā yakkhehi gahetvā nītabhāvaṃ bhagavato ārocesuṃ. Taṃ sutvā bhagavā ādito paṭṭhāya imaṃ vatthuṃ kathetvā upari vitthārena dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Kāmañcetaṃ revatīpaṭibaddhāya kathāya yebhuyyabhāvato ‘‘revatīvimāna’’nti voharīyati, yasmā pana revatī vimānadevatā na hoti, nandiyassa pana devaputtassa vimānādisampattipaṭisaṃyuttañcetaṃ, tasmā purisavimānesveva saṅgahaṃ āropitanti daṭṭhabbaṃ.

Các vị tỳ khưu đã trình báo lên đức Thế Tôn về việc bà Revatī bị các dạ-xoa bắt dẫn đi. Sau khi nghe điều ấy, đức Thế Tôn đã kể lại câu chuyện này từ lúc ban đầu rồi thuyết giảng Giáo pháp một cách rộng rãi. Vào lúc kết thúc bài pháp thoại, nhiều người đã chứng đắc các quả vị như quả vị Nhập Lưu. Và mặc dù câu chuyện này được gọi là ‘Thiên cung Revatī’ do bởi phần lớn câu chuyện có liên quan đến bà Revatī, nhưng vì bà Revatī không phải là vị trời ở thiên cung, và vì câu chuyện này có liên quan đến sự thành tựu về thiên cung và các tài sản khác của thiên tử Nandiya, do đó nên được hiểu rằng câu chuyện này đã được xếp vào các thiên cung của nam giới.

Revatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Revatī đã chấm dứt.

3. Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā

3. Phần giải về Thiên cung của thanh niên Chatta

Yo vadataṃ pavaro manujesūti chattamāṇavakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena setabyāyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa kicchāladdho putto chatto nāma brāhmaṇamāṇavo ahosi. So vayappatto pitarā pesito ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa santike medhāvitāya analasatāya ca na cireneva mante vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā brāhmaṇasippe nipphattiṃ patto. So ācariyaṃ abhivādetvā ‘‘mayā tumhākaṃ santike sippaṃ [Pg.213] sikkhitaṃ, kiṃ vo garudakkhiṇaṃ demī’’ti āha. Ācariyo ‘‘garudakkhiṇā nāma antevāsikassa vibhavānurūpā, kahāpaṇasahassamānehī’’ti āha. Chattamāṇavo ācariyaṃ abhivādetvā setabyaṃ gantvā mātāpitaro vanditvā tehi abhinandiyamāno katapaṭisanthāro tamatthaṃ pitu ārocetvā ‘‘detha me dātabbayuttakaṃ, ajjeva datvā āgamissāmī’’ti āha. Taṃ mātāpitaro ‘‘tāta, ajja vikālo, sve gamissasī’’ti vatvā kahāpaṇe nīharitvā bhaṇḍikaṃ bandhāpetvā ṭhapesuṃ. Corā taṃ pavattiṃ ñatvā chattamāṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ vanagahane nilīnā acchiṃsu ‘‘māṇavaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhissāmā’’ti.

Thiên cung của thanh niên Chatta (bắt đầu bằng) ‘Yo vadataṃ pavaro manujesu.’ Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú ngụ ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc bấy giờ, ở tại Setabyā có người thanh niên Bà-la-môn tên là Chatta, là người con trai mà một vị Bà-la-môn nọ đã khó khăn mới có được. Khi đến tuổi trưởng thành, được người cha phái đi, vị ấy đã đi đến Ukkaṭṭhā và đã học các câu chú và các môn học thuật ở nơi vị Bà-la-môn Pokkharasāti. Do có trí tuệ và không biếng nhác, chẳng bao lâu vị ấy đã đạt đến sự thành thạo về nghề nghiệp của Bà-la-môn. Vị ấy sau khi đảnh lễ vị thầy, đã nói rằng: ‘Con đã học nghề ở nơi ngài, con nên dâng lên ngài lễ vật gì để tạ ơn thầy?’ Vị thầy đã nói rằng: ‘Này, lễ vật tạ ơn thầy thì tương xứng với tài sản của người đệ tử, hãy mang đến một ngàn đồng kahāpaṇa.’ Thanh niên Chatta sau khi đảnh lễ vị thầy, đã đi đến Setabyā, sau khi đảnh lễ cha mẹ, được các vị ấy hoan nghênh và thăm hỏi, vị ấy đã trình bày sự việc ấy cho người cha rồi nói rằng: ‘Xin hãy cho con vật dụng thích hợp cần phải trao, ngay hôm nay con sẽ trao rồi sẽ trở về.’ Cha mẹ đã nói với vị ấy rằng: ‘Này con, hôm nay đã muộn rồi, ngày mai con sẽ đi.’ Sau khi nói vậy, họ đã lấy các đồng kahāpaṇa ra, đã cho gói lại thành một gói rồi để ở đấy. Bọn cướp sau khi biết được sự việc ấy, đã ẩn náu trong một khu rừng rậm nọ ở trên đường đi của thanh niên Chatta (với ý định rằng): ‘Chúng ta sẽ giết người thanh niên rồi sẽ lấy các đồng kahāpaṇa.’

Bhagavā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento chattamāṇavakassa saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānaṃ, corehi māritassa devaloke nibbattiṃ, tato saha vimānena āgatassa tattha sannipatitaparisāya ca dhammābhisamayaṃ disvā paṭhamatarameva gantvā māṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Māṇavo ācariyadhanaṃ gahetvā setabyato ukkaṭṭhābhimukho gacchanto antarāmagge bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā aṭṭhāsi. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti bhagavatā vutto ‘‘ukkaṭṭhaṃ, bho gotama, gamissāmi mayhaṃ ācariyassa pokkharasātissa garudakkhiṇaṃ dātu’’nti āha. Atha bhagavā ‘‘jānāsi pana tvaṃ, māṇava, tīṇi saraṇāni, pañca sīlānī’’ti vatvā tena ‘‘nāhaṃ jānāmi, kimatthiyāni panetāni kīdisāni cā’’ti vutte ‘‘idamīdisa’’nti saraṇagamanassa sīlasamādānassa ca phalānisaṃsaṃ vibhāvetvā ‘‘uggaṇhāhi tāva, māṇavaka, saraṇagamanavidhi’’nti vatvā ‘‘sādhu uggaṇhissāmi, kathetha bhante bhagavā’’ti tena yācito tassa ruciyā anurūpaṃ gāthābandhavasena saraṇagamanavidhiṃ dassento –

Đức Thế Tôn vào lúc rạng đông, sau khi xuất khỏi định đại bi, trong khi quan sát thế gian đã nhìn thấy sự an trú trong các nơi quy y và các giới của thanh niên Chatta, sự tái sanh ở cõi trời của vị ấy sau khi bị bọn cướp giết chết, và sự thông hiểu Giáo pháp của vị ấy sau khi từ nơi ấy đến cùng với thiên cung và của hội chúng đã tụ hội ở đấy. Ngài đã đi đến trước tiên và đã ngồi xuống ở gốc của một cây nọ trên đường đi của người thanh niên. Người thanh niên, sau khi cầm lấy tiền trả ơn thầy, trong khi đi từ Setabyā hướng đến Ukkaṭṭhā, đã nhìn thấy đức Thế Tôn đang ngồi ở khoảng giữa đường, đã đi đến gần rồi đứng lại. Khi được đức Thế Tôn hỏi: ‘Ngươi sẽ đi đâu?,’ vị ấy đã thưa rằng: ‘Thưa ngài Gotama, tôi sẽ đi đến Ukkaṭṭhā để dâng lễ vật tạ ơn thầy của tôi là Pokkharasāti.’ Khi ấy, đức Thế Tôn sau khi nói: ‘Này người thanh niên, vậy ngươi có biết ba nơi quy y và năm giới không?,’ và khi được vị ấy thưa rằng: ‘Tôi không biết. Thưa ngài, những điều ấy có mục đích gì và có đặc tính như thế nào?,’ Ngài đã trình bày rõ về quả báu và lợi ích của việc đi đến quy y và của việc thọ trì giới (với lời dạy): ‘Điều này là như thế này.’ Sau khi nói: ‘Này thanh niên, trước tiên ngươi hãy học hỏi phương cách đi đến quy y,’ và khi được vị ấy, người đã được thỉnh cầu, thưa rằng: ‘Lành thay, con sẽ học hỏi. Kính bạch đức Thế Tôn, xin Ngài hãy nói lên,’ Ngài đã chỉ dạy phương cách đi đến quy y bằng hình thức các câu kệ tương ứng với sở thích của vị ấy –

886.

886.

‘‘Yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco;

Pāragato balavīriyasamaṅgī, taṃ sugataṃ saraṇatthamupehi.

‘Vị nào là bậc tối thượng trong các loài người biết nói năng, là bậc ẩn sĩ của dòng họ Sakya, là đấng Thế Tôn, đã hoàn thành phận sự, đã đi đến bờ bên kia, là đấng có đủ sức mạnh và tinh tấn, hãy đi đến nương nhờ nơi đấng Thiện Thệ ấy.’

887.

887.

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ[Pg.214], dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehi.

‘Giáo pháp ly tham, không lay động, không sầu muộn, là pháp vô vi, không đối nghịch, là Giáo pháp ngọt ngào này, thuần thục, được khéo phân tích, hãy đi đến nương nhờ nơi Giáo pháp này.’

888.

888.

‘‘Yattha ca dinna mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;

Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. –

‘Và nơi đâu vật được dâng cúng được gọi là có quả báu to lớn, (đó là) bốn đôi thanh tịnh của các bậc nhân sĩ, và tám vị cá nhân ấy là những người thấy rõ Chánh pháp, hãy đi đến nương nhờ nơi chúng Tăng này.’

Tisso gāthāyo abhāsi.

Ngài đã nói lên ba câu kệ.

886. Tattha yoti aniyamitavacanaṃ, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Vadatanti vadantānaṃ. Pavaroti seṭṭho, kathikānaṃ uttamo vādīvaroti attho. Manujesūti ukkaṭṭhaniddeso yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Bhagavā pana devamanussānampi brahmānampi sabbesampi sattānaṃ pavaroyeva, bhagavato ca carimabhave manussesu uppannatāya vuttaṃ ‘‘manujesū’’ti. Tenevāha ‘‘sakyamunī’’ti. Sakyakulappasutatāya sakyo, kāyamoneyyādīhi samannāgatato anavasesassa ca ñeyyassa munanato muni cāti sakyamuni. Bhāgyavantatādīhi catūhi kāraṇehi bhagavā. Catūhi maggehi kātabbassa pariññādipabhedassa soḷasavidhassa kiccassa katattā nipphāditattā katakicco. Pāraṃ sakkāyassa paratīraṃ nibbānaṃ gato sayambhuñāṇena adhigatoti pāragato. Asadisena kāyabalena, anaññasādhāraṇena ñāṇabalena, catubbidhasammappadhānavīriyena ca samannāgatattā balavīriyasamaṅgī. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gaditattā sugato. Taṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇatthaṃ saraṇāya parāyaṇāya apāyadukkhavaṭṭadukkhaparittāṇāya upehi upagaccha, ajja paṭṭhāya ahitanivattanena hitasaṃvaḍḍhanena ‘‘ayaṃ me bhagavā saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇaṃ gati paṭisaraṇa’’nti bhaja seva, evaṃ jānāhi vā bujjhassūti attho.

886. Ở đây, `yo` là từ không xác định, cần phải hiểu sự xác định của nó bằng từ `taṃ` này. `Vadataṃ` là (trong số) những người thuyết giảng. `Pavaro` là bậc tối thắng, bậc tối thượng trong số những người thuyết giảng, bậc tối thắng trong các nhà luận thuyết, đó là ý nghĩa. `Manujesu` là sự chỉ định ở mức độ cao nhất, ví như (trong câu) “bậc Đạo Sư của chư thiên và loài người.” Tuy nhiên, Đức Thế Tôn quả thật là bậc tối thắng của cả chư thiên và loài người, cả Phạm thiên, và cả tất cả chúng sanh. Và do Đức Thế Tôn trong kiếp sống cuối cùng đã sanh ra trong loài người nên được nói là `manujesu`. Chính vì thế, Ngài nói là `sakyamuni`. Do sanh ra trong dòng họ Thích-ca nên là Thích-ca, và do thành tựu thân hành hiền thiện v.v. và do biết rõ pháp cần biết không còn sót lại nên là bậc Mâu-ni, vì thế là Thích-ca Mâu-ni. Do bốn lý do như là sự có được sáu đức hạnh v.v. nên là bậc Thế Tôn. Do đã làm xong, đã hoàn thành phận sự có mười sáu loại với sự phân chia như liễu tri v.v., là phận sự cần phải làm bằng bốn đạo, nên là bậc đã làm xong phận sự. Đã đi đến, đã chứng đắc bằng trí tuệ tự mình giác ngộ Niết-bàn là bờ bên kia của thân kiến, vì thế là bậc đã đến bờ bên kia. Do đã thành tựu thân lực không ai sánh bằng, trí lực không chung với ai khác, và tinh tấn chánh cần có bốn loại, nên là bậc thành tựu sức mạnh và tinh tấn. Do có sự đi tốt đẹp, do đã đi đến nơi tốt đẹp, do đã đi một cách chơn chánh, và do đã nói một cách chơn chánh, nên là bậc Thiện Thệ. Hãy đến gần vị Thiện Thệ, Chánh Đẳng Giác ấy vì mục đích quy y, để làm nơi nương tựa, nơi cứu khổ khỏi khổ luân hồi, khổ trong đường ác. Kể từ hôm nay, bằng cách ngăn ngừa điều bất lợi và làm tăng trưởng điều lợi ích, hãy phụng sự, hầu hạ rằng: “Đức Thế Tôn này là nơi nương tựa, nơi che chở, nơi ẩn náu, nơi đi đến, nơi nương nhờ của tôi,” hoặc hãy biết, hãy hiểu như vậy, đó là ý nghĩa.

887. Rāgavirāganti ariyamaggamāha. Tena hi ariyā anādikālabhāvitampi rāgaṃ virajjenti. Anejamasokanti ariyaphalaṃ. Tañhi ejāsaṅkhātāya taṇhāya avasiṭṭhānañca sokanimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso paṭippassambhanato [Pg.215] ‘‘anejaṃ asoka’’nti ca vuccati. Dhammanti sabhāvadhammaṃ. Sabhāvato gahetabbadhammo hesa yadidaṃ maggaphalanibbānāni, na pariyattidhammo viya paññattidhammavasena. Dhammanti vā paramatthadhammaṃ, nibbānanti attho. Samecca sambhuyya paccayehi kataṃ saṅkhataṃ, na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Tadeva nibbānaṃ. Natthi ettha kiñcipi paṭikūlanti appaṭikūlaṃ. Savanavelāyaṃ upaparikkhaṇavelāyaṃ paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti madhuraṃ. Sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā suppavattibhāvato nipuṇabhāvato ca paguṇaṃ. Vibhajitabbassa atthassa khandhādivasena kusalādivasena uddesādivasena ca suṭṭhu vibhajanato suvibhattaṃ. Tīhipi padehi pariyattidhammameva vadati. Teneva hissa āpāthakāle viya vimaddanakālepi kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato ubhatopaccakkhatāya dassanatthaṃ ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Dhammanti yathāvapaṭipajjante apāyadukkhapātato dhāraṇatthena dhammaṃ, idaṃ catubbidhassāpi dhammassa sādhāraṇavacanaṃ. Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānamattāyapi yathāvapaṭipattiyā apāyadukkhapātato dhāreti eva. Imassa ca atthassa idameva vimānaṃ sādhakanti daṭṭhabbaṃ. Sādhāraṇabhāvena yathāvuttadhammassa paccakkhaṃ katvā dassento puna ‘‘ima’’nti āha.

887. `Rāgavirāgaṃ` là nói đến Thánh đạo. Thật vậy, do Thánh đạo ấy, các bậc Thánh làm cho ly tham đối với tham ái đã được huân tập từ vô thỉ. `Anejamasokaṃ` là nói đến Thánh quả. Thật vậy, Thánh quả ấy do làm cho an tịnh hoàn toàn ái dục được gọi là rung động và các phiền não còn lại là nguyên nhân của sầu muộn, nên được gọi là `anejaṃ` và `asokaṃ`. `Dhammaṃ` là pháp có tự tánh. Thật vậy, pháp này, tức là đạo, quả, và Niết-bàn, là pháp cần được nắm bắt theo tự tánh, không phải là pháp cần được nắm bắt theo phương diện chế định như pháp học. Hoặc `dhammaṃ` là pháp chân đế, nghĩa là Niết-bàn. Được tạo tác, được làm ra bởi các duyên hội hợp lại là pháp hữu vi, không phải là pháp hữu vi nên là pháp vô vi. Đó chính là Niết-bàn. Ở đây không có gì đáng ghê tởm, nên là `appaṭikūlaṃ`. Trong lúc nghe, trong lúc thẩm xét, trong lúc thực hành, như vậy trong mọi lúc đều chỉ là điều đáng mong mỏi, nên là `madhuraṃ`. Do được phát khởi bởi sự thành tựu biện tài trí vốn nương tựa nơi Nhất thiết trí, do được khéo phát khởi và do sự vi tế, nên là `paguṇaṃ`. Do phân tích rõ ràng ý nghĩa cần được phân tích theo phương diện uẩn v.v., thiện v.v., đề mục v.v., nên là `suvibhattaṃ`. Bằng cả ba từ, chỉ nói đến pháp học. Chính vì thế, để chỉ rõ sự trực nhận từ cả hai phía do sự hiện diện trực tiếp của pháp học này đối với cả người nghe như đối với người nói, cả trong lúc thẩm xét như trong lúc hiện khởi, nên được nói là `imaṃ`. `Dhammaṃ` là pháp do ý nghĩa nâng đỡ những người thực hành đúng như thật khỏi sự rơi vào khổ trong đường ác. Từ này là từ chung cho cả bốn loại pháp. Thật vậy, cả pháp học, chỉ bằng sự an trú trong các nơi quy y và trong các giới, và bằng sự thực hành đúng như thật, quả thật nâng đỡ khỏi sự rơi vào khổ trong đường ác. Và cần được hiểu rằng chính thiên cung này là bằng chứng của ý nghĩa này. Trong khi chỉ dạy bằng cách làm cho trực nhận pháp đã được nói như trên theo cách chung, Ngài lại nói là `imaṃ`.

888. Yatthāti yasmiṃ ariyasaṅghe. Dinnanti pariccattaṃ annādideyyadhammaṃ. Dinna mahapphalanti gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo kato. Accantameva kilesāsucito visujjhanena sucīsu ‘‘sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādinā (a. ni. 8.60) vuttesu catūsu purisayugesu. Aṭṭhāti maggaṭṭhaphalaṭṭhesu yugaḷe akatvā visuṃ visuṃ gahaṇena aṭṭha puggalā. Gāthāsukhatthameva cettha ‘‘puggala dhammadasā’’ti rassaṃ katvā niddeso. Dhammadasāti catusaccadhammassa nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanakā. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvena saṅghaṃ.

888. `Yattha` là trong Thánh chúng nào. `Dinnaṃ` là vật dụng đáng cúng dường như vật thực v.v. đã được từ bỏ, dâng cúng. Trong câu `dinna mahapphalaṃ`, sự lược bỏ âm mũi đã được thực hiện vì để dễ đọc trong câu kệ. Trong bốn đôi bậc Thánh nhân thanh tịnh do sự thanh tịnh hoàn toàn khỏi các phiền não ô uế, đã được nói đến bằng (cách nói) bắt đầu là “bậc Dự lưu, bậc thực hành để chứng ngộ quả Dự lưu.” `Aṭṭha` là tám hạng người do lấy riêng từng vị trong các bậc trú trong đạo và trú trong quả mà không tính thành đôi. Và ở đây, chỉ vì để dễ đọc trong câu kệ, sự chỉ định đã được thực hiện bằng cách làm thành âm ngắn trong câu `puggala dhammadasā`. `Dhammadasā` là những người thấy một cách trực tiếp pháp Tứ đế và pháp Niết-bàn. (Gọi là) Tăng chúng do sự hợp lại, do sự tương đồng về tri kiến và giới.

Evaṃ bhagavatā tīhi gāthāhi saraṇaguṇasandassanena saddhiṃ saraṇagamanavidhimhi vutte māṇavo taṃtaṃsaraṇaguṇānussaraṇamukhena saraṇagamanavidhino attano hadaye ṭhapitabhāvaṃ vibhāvento tassā tassā gāthāya [Pg.216] anantaraṃ ‘‘yo vadataṃ pavaro’’tiādinā taṃ taṃ gāthaṃ paccanubhāsi. Evaṃ paccanubhāsitvā ṭhitassa pañca sikkhāpadāni sarūpato phalānisaṃsato ca vibhāvetvā tesaṃ samādānavidhiṃ kathesi. So tampi suṭṭhu upadhāretvā pasannamānaso ‘‘handāhaṃ bhagavā gamissāmī’’ti vatvā ratanattayaguṇaṃ anussaranto taṃyeva maggaṃ paṭipajji. Bhagavāpi ‘‘alaṃ imassa ettakaṃ kusalaṃ devalokūpapattiyā’’ti jetavanameva agamāsi.

Như vậy, khi Đức Thế Tôn đã thuyết giảng phương pháp quy y cùng với sự chỉ rõ các ân đức của Tam bảo bằng ba câu kệ, chàng thanh niên, trong khi làm rõ việc phương pháp quy y đã được đặt vào trong tâm của mình bằng cách lấy việc tùy niệm các ân đức của Tam bảo ấy làm đầu, đã đọc lại mỗi câu kệ ấy bắt đầu là `yo vadataṃ pavaro` ngay sau mỗi câu kệ. Sau khi đã chỉ rõ về tự thể và về quả báu cùng lợi ích của năm học giới đối với chàng thanh niên đang đứng sau khi đã đọc lại như vậy, Ngài đã thuyết giảng phương pháp thọ trì các học giới ấy. Chàng thanh niên ấy cũng đã ghi nhớ kỹ điều đó, có tâm trong sạch, sau khi bạch rằng: “Bạch Đức Thế Tôn, giờ đây con xin phép đi,” trong khi chỉ tùy niệm ân đức của Tam bảo, đã đi theo con đường ấy. Cả Đức Thế Tôn cũng (nghĩ) rằng: “Thiện nghiệp chừng này của người này đủ để sanh về cõi trời,” đã đi về tinh xá Kỳ Viên.

Māṇavassa pana pasannacittassa ratanattayaguṇaṃ sallakkhaṇavasena ‘‘saraṇaṃ upemī’’ti pavattacittuppādatāya saraṇesu ca, bhagavatā vuttanayena pañcannaṃ sīlānaṃ adhiṭṭhānena sīlesu ca patiṭṭhitassa teneva nayena ratanattayaguṇe anussarantasseva gacchantassa corā magge pariyuṭṭhiṃsu. So te agaṇetvā ratanattayaguṇe anussarantoyeva gacchati. Tañceko coro gumbantaraṃ upanissāya ṭhito visapītena sarena sahasāva vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā kahāpaṇabhaṇḍikaṃ gahetvā attano sahāyehi saddhiṃ pakkāmi. Māṇavo pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne suttappabuddho viya accharāsahassaparivuto saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvo nibbatti, tassa vimānassa ābhā sātirekāni vīsatiyojanāni pharitvā tiṭṭhati.

Về phần chàng thanh niên, với tâm tịnh tín, do tâm khởi lên rằng: ‘Con xin quy y’ bằng cách ghi nhận rõ ràng các ân đức của Tam Bảo, đã an trú trong các pháp quy y, và trong các giới điều bằng cách thọ trì năm giới theo phương pháp đã được Đức Thế Tôn thuyết giảng. Trong khi đang đi, vẫn tiếp tục tùy niệm các ân đức của Tam Bảo theo phương pháp ấy, thì bọn cướp đã vây bắt ở giữa đường. Vị ấy không để ý đến bọn chúng, vẫn vừa đi vừa tùy niệm các ân đức của Tam Bảo. Một tên cướp trong bọn chúng, đang đứng nấp trong bụi rậm, đã dùng mũi tên tẩm độc bất ngờ bắn, khiến cho mệnh chung, rồi lấy túi tiền một ngàn kahāpaṇa và bỏ đi cùng với đồng bọn. Về phần chàng thanh niên, sau khi mệnh chung, đã tái sanh trong cõi trời Ba Mươi Ba, trong một thiên cung bằng vàng rộng ba mươi do-tuần, giống như người vừa tỉnh giấc, được một ngàn thiên nữ hầu hạ, với thân hình được trang hoàng bằng các vật trang sức nặng sáu mươi cỗ xe. Ánh sáng của thiên cung ấy lan tỏa và bao trùm một khoảng không hơn hai mươi do-tuần.

Atha māṇavaṃ kālakataṃ disvā setabyagāmavāsino manussā setabyaṃ gantvā tassa mātāpitūnaṃ ukkaṭṭhagāmavāsino ca ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa kathesuṃ. Taṃ sutvā tassa mātāpitaro ñātimittā brāhmaṇo ca pokkharasāti saparivārā assumukhā rodamānā taṃ padesaṃ agamaṃsu, yebhuyyena setabyavāsino ca ukkaṭṭhavāsino ca icchānaṅgalavāsino ca sannipatiṃsu, mahāsamāgamo ahosi. Atha māṇavassa mātāpitaro maggassa avidūre citakaṃ sajjetvā sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

Bấy giờ, sau khi thấy chàng thanh niên đã mệnh chung, những người dân ở làng Setabya đã đi đến Setabya và báo cho cha mẹ của vị ấy, và những người dân ở làng Ukkaṭṭhā đã đi đến Ukkaṭṭhā và báo cho Bà-la-môn Pokkharasāti. Nghe được tin ấy, cha mẹ, quyến thuộc, bạn bè của vị ấy, và cả Bà-la-môn Pokkharasāti cùng với đoàn tùy tùng, mặt đẫm lệ, vừa khóc lóc vừa đi đến nơi ấy. Phần lớn, dân chúng ở Setabya, dân chúng ở Ukkaṭṭhā, và dân chúng ở Icchānaṅgala đã tụ tập lại, tạo thành một đám đông rất lớn. Khi ấy, cha mẹ của chàng thanh niên, không xa con đường, đã chuẩn bị giàn hỏa thiêu và bắt đầu thực hiện các nghi thức tang lễ.

Atha bhagavā cintesi ‘‘mayi gate chattamāṇavo maṃ vandituṃ āgamissati, āgatañca taṃ katakammaṃ kathāpento kammaphalaṃ paccakkhaṃ kāretvā dhammaṃ desessāmi, evaṃ mahājanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ taṃ padesaṃ upagantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle [Pg.217] nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. Atha chattamāṇavadevaputtopi attano sampattiṃ paccavekkhitvā, tassā kāraṇaṃ upadhārento saraṇagamanañca sīlasamādānañca disvā, vimhayajāto bhagavati sañjātapasādabahumāno ‘‘idānevāhaṃ gantvā bhagavantañca bhikkhusaṅghañca vandissāmi, ratanattayaguṇe ca mahājanassa pākaṭe karissāmī’’ti kataññutaṃ nissāya sakalaṃ taṃ araññapadesaṃ ekālokaṃ karonto, saha vimānena āgantvā vimānato oruyha mahatā parivārena saddhiṃ dissamānarūpo upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatanto abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahājano ‘‘ko nu kho ayaṃ devo vā brahmā vā’’ti acchariyabbhutajāto upasaṅkamitvā bhagavantaṃ parivāresi. Bhagavā tena katapuññakammaṃ pākaṭaṃ kātuṃ –

Bấy giờ, Đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: ‘Khi Ta đến đó, Chattamāṇava sẽ đến để đảnh lễ Ta. Khi vị ấy đã đến, Ta sẽ cho vị ấy kể lại nghiệp đã làm, làm cho quả của nghiệp được hiển bày rõ ràng, rồi sẽ thuyết Pháp. Như vậy, sự chứng ngộ Chân lý sẽ xảy ra cho đại chúng.’ Suy nghĩ như vậy xong, Ngài cùng với đông đảo chúng Tỳ-khưu Tăng đi đến nơi ấy, và ngự xuống tại gốc của một cây nào đó, trong khi đang phóng tỏa sáu màu hào quang của Đức Phật. Khi ấy, thiên tử Chattamāṇava cũng quán xét về tài sản của mình, và trong khi tìm hiểu nguyên nhân của tài sản ấy, đã thấy được việc quy y Tam Bảo và việc thọ trì giới luật. Do kinh ngạc, với lòng tịnh tín và sự tôn kính lớn lao sanh khởi đối với Đức Thế Tôn, vị ấy nghĩ rằng: ‘Ngay bây giờ, ta sẽ đi đảnh lễ Đức Thế Tôn và chúng Tỳ-khưu Tăng, và sẽ làm cho các ân đức của Tam Bảo được hiển bày rõ ràng cho đại chúng.’ Dựa vào lòng biết ơn, vị ấy làm cho toàn bộ khu rừng ấy trở thành một vùng ánh sáng duy nhất, cùng với thiên cung đi đến, rồi bước xuống khỏi thiên cung, cùng với đoàn tùy tùng đông đảo, trong một hình tướng hữu hình, đã đến gần, cúi đầu đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên. Thấy vị ấy, đại chúng kinh ngạc và ngạc nhiên tự hỏi: ‘Vị này là ai? Là một vị trời hay một vị Phạm thiên?’ rồi đến gần và vây quanh Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn, để làm cho nghiệp phước mà vị ấy đã làm được hiển bày rõ ràng –

889.

889.

‘‘Na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na bhāsati na phusso;

Yathā atulamidaṃ mahappabhāsaṃ, ko nu tvaṃ tidivā mahiṃ upāgā.

‘Mặt trời không chiếu sáng trên bầu trời, mặt trăng và sao Phussa cũng không tỏa sáng, giống như ánh quang huy vĩ đại không gì sánh bằng này. Ngài là ai, từ cõi trời đã đến mặt đất?’

890.

890.

‘‘Chindati raṃsī pabhaṅkarassa, sādhikavīsatiyojanāni ābhā;

Rattimapi yathā divaṃ karoti, parisuddhaṃ vimalaṃ subhaṃ vimānaṃ.

‘Ánh sáng (của thiên cung) vượt qua cả những tia sáng của mặt trời, hào quang tỏa ra hơn hai mươi do-tuần. Thiên cung trong sạch, không tỳ vết, và đẹp đẽ này làm cho ban đêm cũng giống như ban ngày.’

891.

891.

‘‘Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ, vokiṇṇaṃ kusumehi nekacittaṃ;

Arajavirajahemajālachannaṃ, ākāse tapati yathāpi sūriyo.

‘Được trang hoàng với nhiều hoa sen và hoa sen trắng, được rải đầy các loại hoa đa dạng, được bao phủ bởi mạng lưới vàng không bụi, không tỳ vết, (thiên cung) chiếu sáng trên không trung như mặt trời.’

892.

892.

‘‘Rattambarapītavāsasāhi, agarupiyaṅgucandanussadāhi;

Kañcanatanusannibhattacāhi, paripūraṃ gaganaṃva tārakāhi.

‘(Thiên cung) tràn đầy (các tiên nữ) mặc y phục màu đỏ và vàng, được xức dầu thơm trầm hương, lăng tiêu, và chiên-đàn, có làn da tựa như vàng ròng, giống như bầu trời đầy sao.’

893.

893.

‘‘Naranāriyo [Pg.218] bahuketthanekavaṇṇā, kusumavibhūsitābharaṇettha sumanā;

Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ, tapaniyavitatā suvaṇṇachannā.

‘Ở đây có nhiều nam và nữ nhân thuộc nhiều loại khác nhau, họ vui vẻ, được trang điểm bằng hoa và trang sức. Những mùi hương thơm ngát được gió lan tỏa. (Thiên cung) được trải rộng bằng vàng ròng, được bao phủ bằng vàng.’

894.

894.

‘‘Kissa saṃyamassa ayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapanno;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsi iggha puṭṭho’’ti. –

‘Đây là quả báo của sự tự chế nào? Do quả của nghiệp nào mà ngài được sanh về đây? Và ngài đã đạt được thiên cung này như thế nào, khi được hỏi, xin hãy nhanh chóng nói rõ điều đó theo thứ tự.’ –

Taṃ devaputtaṃ paṭipucchi.

(Ngài) đã hỏi vị thiên tử ấy.

886. Tattha tapatīti dippati. Nabheti ākāse. Phussoti phussatārakā. Atulanti anupamaṃ, appamāṇaṃ vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ tava vimānaṃ anupamaṃ appamāṇaṃ pabhassarabhāvena tato eva mahappabhāsaṃ ākāse dippati, na tathā tārakarūpāni dippanti, na cando, tāni tāva tiṭṭhantu, nāpi sūriyo dippati, evaṃbhūto ko nu tvaṃ devalokato imaṃ bhūmipadesaṃ upagato, taṃ pākaṭaṃ katvā imassa mahājanassa kathehīti.

Trong các kệ ấy, ‘tỏa sáng’ (tapati) có nghĩa là chiếu rọi (dippati). ‘Trên bầu trời’ (nabhe) là ở trong không gian (ākāse). ‘Phussa’ là sao Phussa. ‘Vô song’ (atulaṃ) là không thể so sánh (anupamaṃ), hoặc là vô lượng (appamāṇaṃ). Điều này được nói ra có nghĩa là: ‘Như cách mà thiên cung này của ngài, do bản chất rực rỡ, không thể so sánh, vô lượng, và vì thế có ánh sáng vĩ đại, đang chiếu rọi trên không trung, thì các vì sao không chiếu rọi được như vậy, mặt trăng cũng không, hãy cứ để chúng qua một bên, ngay cả mặt trời cũng không chiếu rọi được như vậy. Là một chúng sanh như thế, ngài là ai đã từ thiên giới đến vùng đất này? Xin hãy làm cho điều đó được tỏ tường và nói cho đại chúng này biết.’

890. Chindatīti vicchindati, pavattituṃ adento paṭihanatīti attho. Raṃsīti rasmiyo. Pabhaṅkarassāti sūriyassa. Tassa ca vimānassa pabhā samantato pañcavīsati yojanāni pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘sādhikavīsatiyojanāni ābhā’’ti. Rattimapi yathā divaṃ karotīti attano pabhāya andhakāraṃ vidhamantaṃ rattibhāgampi divasabhāgaṃ viya karoti. Parisamantato anto ceva bahi ca suddhatāya parisuddhaṃ. Sabbaso malābhāvena vimalaṃ. Sundaratāya subhaṃ.

‘Che lấp’ (chindati) có nghĩa là cắt đứt (vicchindati), nghĩa là không cho (ánh sáng mặt trời) lan tỏa, đẩy lùi đi. ‘Các tia sáng’ (raṃsī) là các quang minh (rasmiyo). ‘Của vật tạo ra ánh sáng’ (pabhaṅkarassa) là của mặt trời (sūriyassa). Và ánh sáng của thiên cung ấy lan tỏa và bao trùm hai mươi lăm do-tuần ở xung quanh. Do đó, Ngài đã nói: ‘hào quang hơn hai mươi do-tuần.’ Câu ‘biến cả ban đêm thành như ban ngày’ có nghĩa là, bằng ánh sáng của chính nó, xua tan bóng tối, làm cho phần đêm cũng giống như phần ngày. ‘Hoàn toàn thanh tịnh’ (parisuddhaṃ) là do sự trong sạch cả bên trong lẫn bên ngoài, khắp mọi nơi. ‘Không tỳ vết’ (vimalaṃ) là do hoàn toàn không có cấu uế. ‘Đẹp đẽ’ (subhaṃ) là do sự tốt đẹp.

891. Bahupadumavicitrapuṇḍarīkanti bahuvidharattakamalañceva vicittavaṇṇasetakamalañca. Setakamalaṃ padumaṃ, rattakamalaṃ puṇḍarīkanti vadanti. Vokiṇṇaṃ kusumehīti aññehi ca nānāvidhehi pupphehi samokiṇṇaṃ. Nekacittanti [Pg.219] mālākammalatākammādinānāvidhavicittaṃ. Arajavirajahemajālachannanti sayaṃ apagatarajaṃ virajena niddosena kañcanajālena chāditaṃ.

891. Bahupadumavicitrapuṇḍarīkanti là nhiều loại sen đỏ và sen trắng có màu sắc kỳ diệu. Setakamalaṃ là sen trắng, được gọi là padumaṃ; rattakamalaṃ là sen đỏ, được gọi là puṇḍarīkanti, họ nói như vậy. Vokiṇṇaṃ kusumehīti là được rải khắp với các loại hoa khác nhau. Nekacittanti là kỳ diệu với nhiều loại trang trí khác nhau như tràng hoa, dây leo hoa. Arajavirajahemajālachannanti là tự nó không có bụi bặm, được che phủ bởi lưới vàng không tỳ vết, không lỗi lầm.

892. Rattambarapītavāsasāhīti rattavatthāhi ceva pītavatthāhi ca. Ekā hi rattaṃ dibbavatthaṃ nivāsetvā pītaṃ uttariyaṃ karoti, aparā pītaṃ nivāsetvā rattaṃ uttariyaṃ karoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘rattambarapītavāsasāhī’’ti. Agarupiyaṅgucandanussadāhīti agarugandhena piyaṅgumālāhi candanagandhehi ca ussadāhi, ussannadibbāgarugandhādikāhīti attho. Kañcanatanusannibhattacāhīti kanakasadisasukhumacchavīhi. Paripūranti tahaṃ tahaṃ vicarantīhi saṅgītipasutāhi ca paripuṇṇaṃ.

892. Rattambarapītavāsasāhīti là với y phục đỏ và y phục vàng. Thật vậy, có vị (thiên nữ) mặc thiên y màu đỏ, lấy y màu vàng làm y choàng trên; vị khác mặc y màu vàng, lấy y màu đỏ làm y choàng trên. Nhắm đến điều đó mà được nói là rattambarapītavāsasāhī. Agarupiyaṅgucandanussadāhīti là tỏa ra hương trầm, tràng hoa priyangu, và hương chiên-đàn; có nghĩa là tỏa ra hương thơm của trầm hương cõi trời dồi dào. Kañcanatanusannibhattacāhīti là có làn da mịn màng giống như vàng. Paripūranti là được tràn đầy bởi các (thiên nữ) đi lại đây đó và các vị giỏi ca hát.

893. Bahuketthāti bahukā ettha. Anekavaṇṇāti nānārūpā. Kusamavibhūsitābharaṇāti visesato surabhivāyanatthaṃ dibbakusumehi alaṅkatadibbābharaṇā. Etthāti etasmiṃ vimāne. Sumanāti sundaramanā pamuditacittā. Anilapamuñcitā pavanti surabhinti anilena pamuñcitagandhānaṃ pupphānaṃ vāyunā vimuttapattapuṭaṃ viya vibandhatāya vikasitatāya ca sugandhaṃ pavāyanti. ‘‘Anilapadhūpitā’’tipi paṭhanti, vātena mandaṃ āvuyhamānā hemamayapupphāti attho. Kanakacīrakādīhi veṇiādīsu otatatāya tapaniyavitatā. Yebhuyyena kañcanābharaṇehi acchāditasarīratāya suvaṇṇachannā. Naranāriyoti devaputtā devadhītaro ca bahukā ettha tava vimāneti dasseti.

893. Bahuketthāti là bahukā ettha (nhiều ở đây). Anekavaṇṇāti là nānārūpā (nhiều hình sắc). Kusamavibhūsitābharaṇāti là các trang sức cõi trời được trang hoàng bằng hoa cõi trời, đặc biệt là để tỏa hương thơm. Etthāti là etasmiṃ vimāne (trong thiên cung này). Sumanāti là sundaramanā pamuditacittā (có tâm ý tốt đẹp, tâm hoan hỷ). Anilapamuñcitā pavanti surabhinti là do gió, hương thơm của các loài hoa được tỏa ra, do gió giải phóng hương thơm từ đài hoa và do sự nở rộ, hương thơm ngát được lan tỏa. Cũng có bản đọc là Anilapadhūpitā, có nghĩa là những bông hoa bằng vàng được gió thổi nhẹ nhàng. Kanakacīrakādīhi veṇiādīsu otatatāya tapaniyavitatā là được bao phủ bởi vàng đã tôi luyện do được che phủ bởi các dải vàng... trên bím tóc... Yebhuyyena kañcanābharaṇehi acchāditasarīratāya suvaṇṇachannā là được phủ vàng do thân thể phần lớn được che phủ bởi trang sức bằng vàng. Naranāriyoti chỉ ra rằng: “Các thiên tử và thiên nữ có rất nhiều ở đây, trong thiên cung của ngài.”

894. Iṅghāti codanatthe nipāto puṭṭhoti pucchito imassa mahājanassa kammaphalapaccakkhabhāvāyāti adhippāyo.

894. Iṅghā là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Puṭṭho là được hỏi. Ý nghĩa là: “Ngài đã được hỏi, xin hãy trả lời cho đại chúng này để quả của nghiệp được thấy rõ.”

Tato devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

Sau đó, vị thiên tử đã giải đáp bằng những câu kệ này:

895.

895.

‘‘Sayamidha pathe samecca māṇavena, satthānusāsi anukampamāno;

Tava ratanavarassa dhammaṃ sutvā, karissāmīti ca bravittha chatto.

“Chính con đây, trên đường gặp gỡ vị thanh niên, Bậc Đạo Sư đã giáo huấn, với lòng bi mẫn; Nghe xong Pháp của Ngài, bậc Bảo châu tối thượng, Chatta đã thưa rằng: ‘Con sẽ vâng làm theo’.”

896.

896.

‘‘Jinavarapavaraṃ [Pg.220] upehi saraṇaṃ, dhammañcāpi tatheva bhikkhusaṅghaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Hãy đến quy y nơi bậc Tối Thắng, cũng như Chánh Pháp và chúng Tỳ-khưu;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

897.

897.

‘‘Mā ca pāṇavadhaṃ vividhaṃ carassu asuciṃ,Na hi pāṇesu asaññataṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Chớ có hành vi sát sanh đa dạng, ô uế, vì bậc trí không tán thán sự không chế ngự đối với chúng sanh;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

898.

898.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitampi, ādātabbamamaññitho adinnaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Chớ có nghĩ rằng vật của người khác, dù được cất giữ, là vật có thể lấy, vật không được cho;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

899.

899.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitāyo, parabhariyā agamā anariyametaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Chớ có đi đến với vợ người, những người được người khác bảo vệ, việc ấy là không cao thượng;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

900.

900.

‘‘Mā ca vitathaṃ aññathā abhāṇi, na hi musāvādaṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Chớ có nói lời sai sự thật, nói khác đi, vì bậc trí không tán thán lời nói dối;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

901.

901.

‘‘Yena ca purisassa apeti saññā, taṃ majjaṃ parivajjayassu sabbaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

“‘Thứ mà làm cho người mất đi tri giác, hãy từ bỏ tất cả các chất say đó;’ Bạch Ngài, lúc đầu con đã thưa ‘Không,’ sau đó, con đã làm theo lời Ngài.”

902.

902.

‘‘Svāhaṃ idha pañca sikkhā karitvā, paṭipajjitvā tathāgatassa dhamme;

Dvepathamagamāsiṃ coramajjhe, te maṃ tattha vadhiṃsu bhogahetu.

“Con đây, đã thực hành năm học giới, đã tu tập theo Pháp của Như Lai; con đã đi đến ngã ba đường, giữa bọn cướp, chúng đã giết con tại đó vì của cải.”

903.

903.

‘‘Ettakamidaṃ [Pg.221] anussarāmi kusalaṃ, tato paraṃ na me vijjati aññaṃ;

Tena sucaritena kammunāhaṃ, uppanno tidivesu kāmakāmī.

“Con chỉ nhớ được việc thiện chừng ấy, ngoài ra, con không có (việc thiện) nào khác; do nghiệp thiện đó, con đã được sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, hưởng thụ các dục.”

904.

904.

‘‘Passa khaṇamuhuttasaññamassa, anudhammappaṭipattiyā vipākaṃ;

Jalamiva yasasā samekkhamānā, bahukāmaṃ pihayanti hīnakammā.

“Hãy xem quả báo của sự chế ngự trong chốc lát, của việc thực hành thuận theo Chánh Pháp; những người nghiệp thấp kém, khi nhìn thấy con, sáng chói với danh tiếng, họ đều mong ước.”

905.

905.

‘‘Passa katipayāya desanāya, sugatiñcamhi gato sukhañca patto;

Ye ca te satataṃ suṇanti dhammaṃ, maññe te amataṃ phusanti khemaṃ.

“Hãy xem, chỉ với bài Pháp ngắn ngủi, con đã đến được cõi lành và đạt được an lạc; còn những ai thường xuyên nghe Chánh Pháp, con nghĩ rằng họ chạm đến Bất tử, an ổn.”

906.

906.

‘‘Appampi kataṃ mahāvipākaṃ, vipulaṃ hoti tathāgatassa dhamme;

Passa katapuññatāya chatto, obhāseti pathaviṃ yathāpi sūriyo.

“Việc làm dù nhỏ cũng có quả báo lớn, trở nên rộng lớn trong Pháp của Như Lai; hãy xem Chatta, do đã tạo phước, chiếu sáng mặt đất như là mặt trời.”

907.

907.

‘‘Kimidaṃ kusalaṃ kimācarema, icceke hi samecca mantayanti;

Te mayaṃ punareva laddha mānusattaṃ, paṭipannā viharemu sīlavanto.

“‘Thiện này là gì? Chúng ta nên làm gì?’ Một số vị cùng nhau bàn luận như vậy; ‘Chúng ta, khi lại được thân người, sẽ sống thực hành, là người có giới.’”

908.

908.

‘‘Bahukāro anukampako ca satthā, iti me sati agamā divā divassa;

Svāhaṃ upagatomhi saccanāmaṃ, anukampassu punapi suṇemha dhammaṃ.

“‘Bậc Đạo Sư là người giúp đỡ nhiều, là người bi mẫn,’ niệm tưởng này đến với con ngày lại ngày; con đã đến với bậc có tên là Chân Lý, xin Ngài hãy bi mẫn, chúng con lại được nghe Pháp.”

909.

909.

‘‘Ye cidha pajahanti kāmarāgaṃ, bhavarāgānusayañca pahāya mohaṃ;

Na ca te puna mupenti gabbhaseyyaṃ, parinibbānagatā hi sītibhūtā’’ti.

“Những ai ở đây từ bỏ ái dục, đoạn trừ hữu ái tùy miên và si mê; họ sẽ không còn tái sanh vào thai mẹ, đã đạt Niết-bàn, trở nên tịch tịnh.”

895. Tattha [Pg.222] sayamidha pathe samecca māṇavenāti idha imasmiṃ pathe mahāmagge sayameva upagatena māṇavena brāhmaṇakumārena samecca samāgantvā. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahamanusāsanato satthā bhagavā, tvaṃ yaṃ māṇavaṃ yathādhammaṃ anusāsi anukampamāno anuggaṇhanto, tava ratanavarassa aggaratanassa sammāsambuddhassa, taṃ dhammaṃ sutvā iti evaṃ karissāmi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmīti, so chatto chattanāmako māṇavo bravittha kathesīti padayojanā.

895. Trong đó, sayamidha pathe samecca māṇavenāti là ở đây, trên con đường này, trên đường cái, tự mình đến gặp, cùng hội ngộ với vị thanh niên, chàng trai Bà-la-môn. Satthā bhagavā (Đức Thế Tôn là bậc Đạo Sư) do Ngài giáo huấn chúng sanh tùy theo khả năng của họ về những lợi ích tối thượng trong hiện tại và tương lai; tvaṃ yaṃ māṇavaṃ yathādhammaṃ anusāsi anukampamāno anuggaṇhanto (Ngài đã giáo huấn vị thanh niên ấy đúng theo Chánh Pháp, với lòng bi mẫn, với ý muốn nâng đỡ); tava ratanavarassa aggaratanassa sammāsambuddhassa (của Ngài, bậc Chánh Đẳng Giác, là viên bảo châu tối thượng); taṃ dhammaṃ sutvā (sau khi nghe Chánh Pháp ấy); iti evaṃ karissāmi (con sẽ làm như vậy) tức là yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmi (con sẽ thực hành theo như lời đã được giáo huấn); so chatto chattanāmako māṇavo bravittha kathesi (vị thanh niên tên là Chatta ấy đã nói như vậy). Đây là cách kết nối các từ.

896. Evaṃ yathāpucchitaṃ kammaṃ kāraṇato dassetvā idāni taṃ sarūpato vibhāgato ca dassento satthārā samādapitabhāvaṃ attanā ca tattha pacchā patiṭṭhitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘jinavarapavara’’ntiādimāha. Tattha noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhanteti bhante bhagavā ‘‘saraṇagamanaṃ jānāsī’’ti tayā vutto ‘‘no’’ti na ‘‘jānāmī’’ti paṭhamaṃ avocaṃ ahaṃ. Pacchā te vacanaṃ tathevakāsinti pacchā tayā vuttaṃ kathaṃ parivattento tava vacanaṃ tatheva akāsiṃ paṭipajjiṃ, tīṇipi saraṇāni upagacchinti attho.

896. Sau khi đã trình bày nghiệp theo câu hỏi về phương diện nguyên nhân như vậy, bây giờ, trong khi trình bày nghiệp ấy về phương diện tự thể và về phương diện phân tích, để trình bày trạng thái đã được đức Đạo Sư cho thọ trì và trạng thái chính mình sau đó đã an trú ở trong ấy, (vị trời) đã nói câu kệ bắt đầu là “jinavarapavara”. Ở đây, câu “noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante” có nghĩa là: bạch ngài, khi được ngài là đức Thế Tôn hỏi rằng: “Ngươi có biết việc quy y Tam Bảo không?” con đã thưa trước tiên rằng: “Không,” tức là “con không biết.” Câu “Pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ” có nghĩa là: sau đó, trong khi vâng theo lời dạy đã được ngài nói đến, con đã thực hành, đã hành trì lời dạy của ngài đúng như vậy, đã đến với cả ba nơi nương tựa. Đó là ý nghĩa.

897. Vividhanti uccāvacaṃ, appasāvajjaṃ mahāsāvajjañcāti attho. Mā carassūti mā akāsi. Asucinti kilesāsucimissatāya na suciṃ. Pāṇesu asaññatanti pāṇaghātato avirataṃ. Na hi avaṇṇayiṃsūti na hi vaṇṇayanti. Paccūppannakālatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Atha vā ‘‘avaṇṇayiṃsū’’ti ekadesena sakalassa kālassa upalakkhaṇaṃ, tasmā yathā na vaṇṇayiṃsu atītamaddhānaṃ, evaṃ etarahipi na vaṇṇayanti, anāgatepi na vaṇṇayissantīti vuttaṃ hoti.

897. “Vividhaṃ” (nhiều loại) có nghĩa là cao và thấp, có lỗi ít và có lỗi nhiều. “Mā carassu” (chớ nên làm) có nghĩa là chớ nên thực hiện. “Asuciṃ” (không trong sạch) có nghĩa là không trong sạch do có sự pha trộn với sự ô uế của phiền não. “Pāṇesu asaññataṃ” (không thu thúc đối với chúng sanh) có nghĩa là không từ bỏ việc sát sanh. “Na hi avaṇṇayiṃsu” (đã không tán dương) có nghĩa là không tán dương. Ở đây, đây là cách dùng thì quá khứ với ý nghĩa của thì hiện tại. Hoặc là, từ “avaṇṇayiṃsu” là sự biểu thị cho toàn bộ thời gian thông qua một phần. Do đó, được nói rằng: giống như các ngài đã không tán dương trong thời quá khứ, cũng vậy, các ngài không tán dương trong hiện tại, và cũng sẽ không tán dương trong tương lai.

898-900. Parajanassa rakkhitanti parapariggahitavatthu. Tenāha ‘‘adinna’’nti. Mā agamāti mā ajjhācari. Vitathanti atathaṃ, musāti attho. Aññathāti aññathāva, vitathasaññī evaṃ vitathanti jānanto evaṃ mā bhaṇīti attho.

“Parajanassa rakkhitaṃ” (được người khác gìn giữ) là vật đã được người khác sở hữu. Do đó, ngài nói “adinnaṃ” (vật không được cho). “Mā agamā” (chớ nên đi đến) có nghĩa là chớ nên vi phạm. “Vitathaṃ” (lời sai sự thật) có nghĩa là không thật, là lời nói dối. “Aññathā” (cách khác) có nghĩa là: có nhận thức sai sự thật, trong khi biết rằng điều đó là sai sự thật, chớ nên nói như vậy.

901. Yenāti [Pg.223] yena majjena, pītenāti adhippāyo. Apetīti vigacchati. Saññāti dhammasaññā, lokasaññā eva vā. Sabbanti anavasesaṃ, bījato paṭṭhāyāti attho.

901. “Yena” (do cái nào) có nghĩa là do loại rượu nào, do đã uống. Đó là chủ ý. “Apeti” (ra đi) có nghĩa là rời khỏi. “Saññā” (tưởng) là pháp tưởng, hoặc là thế gian tưởng. “Sabbaṃ” (tất cả) có nghĩa là không còn sót lại, kể từ hạt giống.

902. Svāhanti so tadā chattamāṇavabhūto ahaṃ. Idha imasmiṃ maggapadese, imasmiṃ vā tava sāsane. Tenāha ‘‘tathāgatassa dhamme’’ti. Pañca sikkhāti pañca sīlāni. Karitvāti ādiyitvā, adhiṭṭhāyāti attho. Dvepathanti dvinnaṃ gāmasīmānaṃ vemajjhabhūtaṃ pathaṃ, sīmantarikapathanti attho. Teti te corā. Tatthāti sīmantarikamagge. Bhogahetūti āmisakiñcikkhanimittaṃ.

902. “Svāhaṃ” (ta ấy) là ta, người đã là thanh niên Chatta vào lúc ấy. “Idha” (ở đây) là ở nơi con đường này, hoặc là trong giáo pháp này của ngài. Do đó, vị ấy nói “tathāgatassa dhamme” (trong giáo pháp của đức Như Lai). “Pañca sikkhā” (năm học giới) là năm giới. “Karitvā” (sau khi đã làm) có nghĩa là sau khi đã thọ nhận, sau khi đã quyết tâm. “Dvepathaṃ” (ngã hai đường) có nghĩa là con đường ở giữa ranh giới của hai ngôi làng, con đường ở ranh giới. “Te” (chúng) là những tên cướp ấy. “Tattha” (ở đó) là ở trên con đường ranh giới. “Bhogahetu” (vì tài sản) là vì một chút tài vật.

903. Tatoti yathāvuttakusalato paraṃ upari aññaṃ kusalaṃ na vijjati na upalabbhati, yamahaṃ anussareyyanti attho. Kāmakāmīti yathicchitakāmaguṇasamaṅgī.

903. “Tato” (ngoài điều ấy) có nghĩa là: ngoài thiện nghiệp đã được nói đến, không có, không tìm thấy thiện nghiệp nào khác ở trên nữa mà ta có thể tùy niệm đến. “Kāmakāmī” (người hưởng dục) là người được thành tựu các dục công đức theo như ý muốn.

904. Khaṇamuhuttasaññamassāti khaṇamuhuttamattaṃ pavattasīlassa. Anudhammappaṭipattiyāti yathādhigatassa phalassa anurūpadhammaṃ paṭipajjamānassa bhagavā passa, tuyhaṃ ovādadhammassa vā anurūpāya dhammapaṭipattiyā vuttaniyāmeneva saraṇagamanassa sīlasamādānassa cāti attho. Jalamiva yasasāti iddhiyā parivārasampattiyā ca jalantaṃ viya. Samekkhamānāti passantā. Bahukāti bahavo. Pihayantīti ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ edisā bhaveyyāmā’’ti patthenti. Hīnakammāti mama sampattito nihīnabhogā.

904. “Khaṇamuhuttasaññamassa” (của sự thu thúc trong khoảnh khắc) là của giới đã diễn ra chỉ trong một khoảnh khắc, một chốc lát. “Anudhammappaṭipattiya” (của sự thực hành pháp tùy pháp) có nghĩa là: bạch đức Thế Tôn, xin ngài hãy nhìn xem (quả) của người đang thực hành pháp tương xứng với quả đã chứng đắc; hoặc là, của sự thực hành pháp tương xứng với giáo pháp của ngài, tức là của việc quy y Tam Bảo và của việc thọ trì giới theo như phương cách đã được nói đến. “Jalaṃ iva yasasā” (sáng chói với danh tiếng) là giống như đang sáng chói với thần thông và sự thành tựu về quyến thuộc. “Samekkhamānā” (trong khi nhìn ngắm) là trong khi nhìn thấy. “Bahukā” (nhiều) là nhiều vị. “Pihayanti” (mong muốn) là họ mong mỏi rằng: “Làm thế nào chúng ta có thể được như thế này?” “Hīnakammā” (nghiệp thấp kém) là những vị có tài sản thấp kém hơn tài sản của tôi.

905. Katipayāyāti appikāya. Yeti ye bhikkhū ceva upāsakādayo ca. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Satatanti divase divase.

905. “Katipayāya” (một vài) là một ít. “Ye” (những ai) là những vị tỳ khưu và những vị cận sự nam v.v... Từ “ca” có nghĩa là ngoại trừ. “Te” (của ngài) là của ngài. “Satataṃ” (thường xuyên) là mỗi ngày.

906. Vipulanti uḷāraphalaṃ vipulānubhāvaṃ. Tathāgatassa dhammeti tathāgatassa sāsane ovāde ṭhatvā katanti yojanā. Evaṃ anuddesikavasena vuttamevatthaṃ attuddesikavasena dassento ‘‘passā’’tiādimāha. Tattha passāti bhagavantaṃ vadati, attānameva vā aññaṃ viya ca katvā vadati.

906. “Vipulaṃ” (rộng lớn) là có quả to lớn, có oai lực rộng lớn. “Tathāgatassa dhamme” (trong giáo pháp của đức Như Lai) được liên kết như sau: (việc thiện) được thực hiện sau khi đã an trú trong giáo pháp, trong lời giáo huấn của đức Như Lai. Trong khi trình bày ý nghĩa đã được nói đến theo cách không chỉ định, (nay) trình bày theo cách tự chỉ định, vị ấy đã nói câu kệ bắt đầu là “passa”. Ở đó, với từ “passa” (xin hãy nhìn xem), vị ấy nói với đức Thế Tôn, hoặc là vị ấy nói sau khi xem chính mình như là một người khác.

907. Kimidaṃ [Pg.224] kusalaṃ kimācaremāti kusalaṃ nāmetaṃ kiṃsabhāvaṃ kīdisaṃ, kathaṃ vā taṃ ācareyyāma. Icceke hi samecca mantayantīti evameke samecca samāgantvā pathaviṃ parivattentā viya sineruṃ ukkhipantā viya ca sudukkaraṃ katvā mantayanti vicārenti, mayaṃ pana akiccheneva punapi kusalaṃ ācareyyāmāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘maya’’ntiādi.

907. “Kimidaṃ kusalaṃ kimācarema” (thiện này là gì, chúng ta nên làm gì) có nghĩa là: việc thiện này có tự thể gì, có tính chất như thế nào, hoặc làm thế nào chúng ta có thể thực hành điều ấy? “Icceke hi samecca mantayanti” (một số người bàn bạc với nhau) có nghĩa là: một số người sau khi tụ họp lại, họ bàn bạc, họ suy xét sau khi đã làm việc rất khó làm giống như lật ngược trái đất, giống như nhấc bổng núi Sineru. Chủ ý là: còn chúng tôi, chúng tôi có thể làm việc thiện một lần nữa một cách không khó khăn. Do đó, vị ấy đã nói câu kệ bắt đầu là “mayaṃ”.

908. Bahukāroti bahūpakāro, mahāupakāro vā. Anukampakoti kāruṇiko. Ma-kāro padasandhikaro. Itīti evaṃ, bhagavato attani paṭipannākāraṃ sandhāya vadati. Me satīti mayi sati vijjamāne, corehi avadhite evāti attho. Divā divassāti divasassapi divā, kālassevāti attho. Svāhanti so chattamāṇavabhūto ahaṃ. Saccanāmanti ‘‘bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādināmehi avitathanāmaṃ bhūtatthanāmaṃ. Anukampassūti anuggaṇhāhi. Punapīti bhiyyopi suṇemu, tava dhammaṃ suṇeyyāmayevāti attho.

908. “Bahukāro” (người có nhiều sự giúp đỡ) là người có nhiều ân huệ, hoặc là người có ân huệ lớn. “Anukampako” (người có lòng bi mẫn) là người có lòng từ bi. Mẫu tự “ma” có tác dụng nối từ. “Iti” (như vậy), vị ấy nói lời này nhắm đến cách thức thực hành của đức Thế Tôn đối với mình. “Me sati” (khi tôi còn) có nghĩa là: khi tôi còn hiện hữu, đã bị bọn cướp giết. “Divā divassa” (ban ngày của ngày) có nghĩa là ban ngày của ngày, tức là vào ban ngày. “Svāhaṃ” (ta ấy) là ta, người đã là thanh niên Chatta. “Saccanāmaṃ” (người có tên thật) là người có tên không sai lệch, có tên đúng sự thật với các danh hiệu như “Bhagavā, Arahaṃ, Sammāsambuddho” v.v... “Anukampassu” (xin hãy bi mẫn) là xin hãy nâng đỡ. “Punapi” (lại nữa) có nghĩa là: chúng con sẽ nghe thêm nữa, chúng con chắc chắn sẽ nghe pháp của ngài.

Evaṃ devaputto sabbametaṃ kataññutābhāve ṭhatvā satthu payirupāsane ca dhammassavane ca atittimeva dīpento vadati. Bhagavā devaputtassa ca tattha sannipatitaparisāya ca ajjhāsayaṃ oloketvā anupubbikathaṃ kathesi. Atha nesaṃ allacittataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ pakāsesi. Desanāpariyosāne devaputto ceva mātāpitaro cassa sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, mahato ca janakāyassa dhammābhisamayo ahosi.

Như vậy, vị thiên tử nói tất cả những lời này sau khi đã an trú trong trạng thái biết ơn, trong khi biểu lộ sự không bao giờ thỏa mãn trong việc hầu cận đức Đạo Sư và trong việc nghe pháp. Đức Thế Tôn sau khi nhìn thấy khuynh hướng của vị thiên tử và của hội chúng đã tụ họp ở đó, đã thuyết bài pháp tuần tự. Kế đó, sau khi biết được tâm của họ đã sẵn sàng, ngài đã tuyên thuyết bài pháp cốt tủy. Vào lúc kết thúc bài pháp, vị thiên tử và cha mẹ của vị ấy đã an trú trong quả Dự Lưu, và sự thấu triệt giáo pháp đã xảy ra cho đông đảo quần chúng.

909. Paṭhamaphale patiṭṭhito devaputto uparimaggesu attano garucittīkāraṃ, tadadhigamassa ca mahānisaṃsataṃ vibhāvento ‘‘ye cidha pajahanti kāmarāga’’nti pariyosānagāthamāha. Tassattho – ye idha imasmiṃ sāsane ṭhitā pajahanti anavasesato samucchindanti kāmarāgaṃ, na ca te puna upenti gabbhaseyyaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā. Ye ca pana pahāya mohaṃ sabbaso samugghātetvā bhavarāgānusayañca pajahanti, te puna upenti gabbhaseyyanti vattabbameva natthi. Kasmā? Parinibbānagatā hi sītibhūtā, te hi uttamapurisā anupādisesāya [Pg.225] nibbānadhātuyā parinibbānaṃ gatā evaṃ idheva sabbavedayitānaṃ sabbapariḷāhānaṃ byantibhāvena sītibhūtā.

909. Vị thiên tử đã an trú trong Sơ quả, trong khi đang làm sáng tỏ sự tôn kính của mình đối với các đạo lộ cao hơn và sự vĩ đại của quả vị chứng đắc ấy, đã nói lên kệ ngôn kết luận: “Những ai ở đây đoạn trừ ái dục”. Ý nghĩa của kệ ngôn ấy là: Những vị nào, an trú trong giáo pháp này, đoạn trừ, cắt đứt không còn dư sót ái dục, những vị ấy không còn tái sanh vào trong bào thai nữa, do vì đã cắt đứt hoàn toàn các hạ phần kiết sử. Còn những vị nào, sau khi đã đoạn trừ si mê, đã nhổ bật hoàn toàn và đoạn trừ cả tùy miên hữu ái, thì không cần phải nói rằng các vị ấy còn tái sanh vào trong bào thai nữa. Tại sao? Vì các vị ấy đã đạt đến viên tịch, đã trở nên tịch tịnh. Thật vậy, các bậc thượng nhân ấy đã đạt đến viên tịch bằng Vô dư y Niết-bàn giới, và ngay tại đây, do sự chấm dứt của tất cả các cảm thọ và tất cả các phiền não nhiệt não, các vị ấy đã trở nên tịch tịnh.

Iti devaputto attano ariyasotasamāpannabhāvaṃ pavedento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa apacitiṃ dassetvā mātāpitaro āpucchitvā devalokameva gato, satthāpi uṭṭhāyāsanā gato saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Māṇavassa pana mātāpitaro brāhmaṇo pokkharasāti sabbo ca mahājano bhagavantaṃ anugantvā nivatti. Bhagavā jetavanaṃ gantvā sannipatitāya parisāya imaṃ vimānaṃ vitthārato kathesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Như vậy, vị thiên tử, trong khi tuyên bố trạng thái đã nhập vào dòng Thánh của mình, đã lấy Vô dư y Niết-bàn giới làm đỉnh điểm của bài pháp, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn, đi nhiễu quanh theo chiều bên phải, bày tỏ sự tôn kính đối với Tăng chúng, xin phép cha mẹ, rồi đã đi về cõi trời. Bậc Đạo Sư cũng đã đứng dậy khỏi chỗ ngồi và ra đi cùng với Tăng chúng. Còn cha mẹ của chàng thanh niên, vị Bà-la-môn Pokkharasāti, và tất cả đại chúng đã đi theo tiễn Đức Thế Tôn rồi quay trở về. Đức Thế Tôn sau khi đi đến tu viện Jetavana, đã thuyết giảng câu chuyện thiên cung này một cách chi tiết cho hội chúng đã tụ tập. Bài pháp ấy đã đem lại lợi ích cho đại chúng.

Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải về Thiên cung của Chàng thanh niên Chatta đã kết thúc.

4. Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā

4. Chú giải Thiên cung của người dâng cúng nước cốt cua

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti kakkaṭakarasadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu āraddhavipassako kaṇṇasūlena pīḷito akallasarīratāya vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vejjehi vuttavidhinā bhesajje katepi rogo na vūpasami. So bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā ‘‘kakkaṭakarasabhojanaṃ sappāya’’nti ñatvā āha ‘‘gaccha tvaṃ bhikkhu magadhakhette piṇḍāya carāhī’’ti.

Thiên cung của người dâng cúng nước cốt cua (bắt đầu bằng câu) “Thiên cung này cao lớn, có cột bằng ngọc báu”. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn đang an trú tại Veḷuvana, ở Rājagaha. Vào lúc bấy giờ, có một vị Tỳ-khưu nọ đang nỗ lực hành thiền minh sát, bị đau khổ bởi chứng bệnh đau tai. Do thân thể không được khỏe mạnh, vị ấy đã không thể nỗ lực hành thiền minh sát. Mặc dù các y sĩ đã chữa trị bằng các phương pháp đã được chỉ dẫn, nhưng căn bệnh vẫn không thuyên giảm. Vị ấy đã trình bày sự việc này lên Đức Thế Tôn. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, sau khi biết rằng: “Thực phẩm có nước cốt cua là thích hợp”, đã dạy rằng: “Này Tỳ-khưu, ngươi hãy đi khất thực ở vùng ruộng đồng Magadha”.

So bhikkhu ‘‘dīghadassinā addhā kiñci diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘sādhu bhante’’ti bhagavato paṭissuṇitvā bhagavantaṃ vanditvā pattacīvaramādāya magadhakhettaṃ gantvā aññatarassa khettapālassa kuṭiyā dvāre piṇḍāya aṭṭhāsi. So ca khettapālo kakkaṭakarasaṃ sampādetvā bhattañca pacitvā ‘‘thokaṃ vissamitvā bhuñjissāmī’’ti nisinno theraṃ disvā pattaṃ gahetvā kuṭikāyaṃ nisīdāpetvā kakkaṭakarasabhattaṃ adāsi. Therassa taṃ bhattaṃ thokaṃ bhuttassayeva kaṇṇasūlaṃ paṭippassambhi, ghaṭasatena nhāto viya ahosi[Pg.226]. So sappāyāhāravasena cittaphāsukaṃ labhitvā vipassanāvasena cittaṃ abhininnāmento apariyositeyeva bhojane anavasesato āsave khepetvā arahatte patiṭṭhāya khettapālaṃ āha ‘‘upāsaka, tava piṇḍapātabhojanena mayhaṃ rogo vūpasanto, kāyacittaṃ kallaṃ jātaṃ, tvampi imassa puññassa phalena vigatakāyacittadukkho bhavissasī’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

Vị Tỳ-khưu ấy, sau khi suy nghĩ rằng: “Chắc chắn bậc Viễn Kiến đã thấy được điều gì đó”, đã vâng lời Đức Thế Tôn: “Lành thay, bạch Thế Tôn”, rồi đảnh lễ Đức Thế Tôn, mang y bát, đi đến vùng ruộng đồng Magadha và đứng khất thực ở cửa chòi của một người giữ ruộng nọ. Người giữ ruộng ấy, sau khi đã chuẩn bị nước cốt cua và nấu cơm, đang ngồi với ý định: “Nghỉ một lát rồi sẽ ăn”, thì thấy vị trưởng lão. Ông ta liền lấy bát, mời vị trưởng lão ngồi trong chòi và dâng cúng món cơm với nước cốt cua. Ngay khi vị trưởng lão vừa mới dùng một ít món cơm ấy, chứng đau tai liền thuyên giảm; ngài cảm thấy như vừa được tắm với một trăm ghè nước. Vị ấy, do nhờ có vật thực thích hợp, đã đạt được sự thoải mái trong tâm, và trong khi hướng tâm theo con đường thiền minh sát, ngay cả trước khi dùng xong bữa ăn, đã đoạn tận các lậu hoặc không còn dư sót, an trú vào quả vị A-la-hán, rồi nói với người giữ ruộng rằng: “Này thiện nam, nhờ vào vật thực khất thực của ông, bệnh của tôi đã thuyên giảm, thân tâm đã được khỏe mạnh. Mong rằng ông, nhờ quả của phước báu này, cũng sẽ thoát khỏi khổ đau nơi thân và tâm”. Sau khi nói vậy và làm phận sự tùy hỷ, ngài đã ra đi.

Khettapālo aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike maṇithambhe kanakavimāne sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍite veḷuriyamayagabbhe nibbatti, dvāre cassa yathūpacitakammasaṃsūcako muttāsikkāgato suvaṇṇakakkaṭako olambamāno aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno pubbe vuttanayena tattha gato taṃ disvā imāhi gāthāhi pucchi –

Người giữ ruộng, vào một thời gian sau, sau khi mệnh chung, đã tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, trong một thiên cung bằng vàng, có các cột bằng ngọc báu cao mười hai do-tuần, được trang hoàng với bảy trăm đỉnh tháp, có các gian phòng làm bằng ngọc lưu ly. Và ở cửa của thiên cung ấy, có một con cua bằng vàng, treo lủng lẳng trong một cái giỏ bằng ngọc trai, như một dấu hiệu cho thấy nghiệp đã được tích lũy. Bấy giờ, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã được nói đến trước đây, đã đi đến đó, và sau khi thấy vị thiên tử ấy, đã hỏi bằng những kệ ngôn này:

910.

910.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này cao lớn, có cột bằng ngọc báu, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía; có bảy trăm đỉnh tháp nguy nga, các cột bằng ngọc lưu ly, sàn nhà được lát bằng vật liệu quý, thật là huy hoàng.

911.

911.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“Ở đó ngài ngồi, uống và ăn, và những cây đàn thiên giới vang lên những giai điệu ngọt ngào; ở đây có năm loại dục lạc với các hương vị cõi trời, và các tiên nữ, mình khoác xiêm y vàng, đang nhảy múa.

912.

912.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu ngài có được dung sắc như vậy, do đâu ngài thành tựu được (những điều này) ở đây? Và do đâu các tài sản làm vui thích tâm ý lại sanh khởi đến cho ngài.

913.

913.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin hỏi ngài, hỡi vị trời có đại oai lực, khi còn là người, ngài đã làm phước báu gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

Sopissa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

Vị ấy cũng đã trả lời ngài, để chỉ rõ điều ấy:

914.

914.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

“Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã trả lời câu hỏi, (cho biết) đây là quả của nghiệp nào.” – đã được nói rằng;

915.

915.

‘‘Satisamuppādakaro[Pg.227], dvāre kakkaṭako ṭhito;

Niṭṭhito jātarūpassa, sobhati dasapādako.

“Con cua đứng ở cửa, làm khởi lên sự ghi nhớ, được làm bằng vàng ròng, con vật mười chân ấy thật là rực rỡ.

916.

916.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do nghiệp ấy mà tôi có được dung sắc như vậy, do nghiệp ấy mà tôi thành tựu được (những điều này) ở đây; và do nghiệp ấy các tài sản làm vui thích tâm ý lại sanh khởi đến cho tôi.

917.

917.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin thưa với ngài, hỡi Tỳ-khưu có đại oai lực, phước báu mà tôi đã làm khi còn là người; do nghiệp ấy mà tôi có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

910. Tattha uccanti accuggataṃ. Maṇithūṇanti padumarāgādimaṇimayathambhaṃ. Samantatoti catūsupi passesu. Rucakatthatāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ suvaṇṇaphalakehi atthatā.

910. Trong các kệ ngôn ấy, uccam có nghĩa là rất cao. Maṇithūṇaṃ có nghĩa là cột làm bằng các loại ngọc báu như hồng ngọc. Samantato có nghĩa là ở cả bốn phía. Rucakatthatā có nghĩa là được lát bằng các tấm ván vàng trên mỗi tầng.

911. Pivasi khādasi cāti kālena kālaṃ upayujjamānaṃ gandhapānaṃ sudhābhojanañca sandhāya vadati. Pavadantīti pavajjanti. Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcāti dibbā rasā anappakā pañca kāmaguṇā ettha etasmiṃ tava vimāne saṃvijjantīti attho. Suvaṇṇachannāti hemābharaṇavibhūsitā.

911. (Ngài) nói câu `Pivasi khādasi ca` (ngươi uống và ngươi ăn) là nhắm đến thức uống thơm ngon và vật thực của chư thiên được dùng đến tùy lúc. `Pavadanti` có nghĩa là chúng vang lên. Câu `Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca` có nghĩa là: Năm dục công đức thuộc cõi trời, có hương vị tuyệt hảo, vô lượng, hiện hữu ở đây, trong thiên cung này của ngươi. `Suvaṇṇachannā` có nghĩa là được trang sức bằng trang sức vàng.

915. Satisamuppādakaroti satuppādakaro, yena puññakammena ayaṃ dibbasampatti mayā laddhā, tattha satuppādassa kārako, ‘‘kakkaṭakarasadānena ayaṃ tayā sampatti laddhā’’ti evaṃ satuppādaṃ karontoti attho. Niṭṭhito jātarūpassāti jātarūpena siddho jātarūpamayo. Ekamekasmiṃ passe pañca pañca katvā dasa pādā etassāti dasapādako dvāre kakkaṭako ṭhito sobhati. So eva mama puññakammaṃ tādisānaṃ mahesīnaṃ vibhāveti, na ettha mayā vattabbaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

915. `Satisamuppādakaro` có nghĩa là làm cho chánh niệm sanh khởi. Nghĩa là: (Vật ấy) là tác nhân làm cho chánh niệm sanh khởi ở nơi phước nghiệp mà do đó tài sản cõi trời này được ta chứng đắc, (vật ấy) làm cho chánh niệm sanh khởi rằng: "Tài sản này được ngươi chứng đắc là do việc cúng dường món ăn có hương vị cua." `Niṭṭhito jātarūpassa` có nghĩa là được làm bằng vàng, làm từ vàng. Nó có mười chân, được làm năm cái ở mỗi bên, vì thế gọi là `dasapādaka`. Con cua đứng ở cổng trông thật lộng lẫy. Chính nó làm hiển lộ phước nghiệp của ta cho các bậc đại sĩ như ngài, ý nghĩa là: "Ở đây, không có gì cần phải được ta nói ra." Do đó, (vị trời) đã nói: `tena metādiso vaṇṇo` v.v... Phần còn lại tương tự như đã được giải thích.

Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung của người cúng dường món ăn có hương vị cua đã kết thúc.

5. Dvārapālakavimānavaṇṇanā

5. Phần giải thích về Thiên cung của người gác cổng.

Uccamidaṃ [Pg.228] maṇithūṇanti dvārapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako cattāri niccabhattāni saṅghassa deti. Tassa pana gehaṃ pariyante ṭhitaṃ corabhayena yebhuyyena pihitadvārameva hoti. Bhikkhū gantvā kadāci dvārassa pihitattā bhattaṃ aladdhāva paṭigacchanti. Upāsako bhariyaṃ āha ‘‘kiṃ, bhadde, ayyānaṃ sakkaccaṃ bhikkhā dīyatī’’ti? Sā āha ‘‘ekesu divasesu ayyā nāgamiṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Dvārassa pihitattā maññe’’ti. Taṃ sutvā upāsako saṃvegappatto hutvā ekaṃ purisaṃ dvārapālaṃ katvā ṭhapesi ‘‘tvaṃ ajjato paṭṭhāya dvāraṃ rakkhanto nisīda, yadā ca ayyā āgamissanti, tadā te pavesetvā paviṭṭhānaṃ nesaṃ pattapaṭiggahaṇaāsanapaññāpanādi sabbaṃ yuttapayuttaṃ jānāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tathā karonto bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā uppannasaddho kammaphalaṃ saddahitvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi, sakkaccaṃ bhikkhū upaṭṭhahi.

Câu chuyện `Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ` là câu chuyện Thiên cung của người gác cổng. Sự phát sinh của nó là gì? Đức Thế Tôn trú tại Rājagaha, ở Veḷuvana. Vào lúc ấy, tại Rājagaha, một vị cận sự nam cúng dường bốn phần vật thực thường xuyên đến Tăng đoàn. Nhưng nhà của vị ấy, nằm ở vùng ngoại ô, thường xuyên đóng cửa vì sợ trộm cướp. Các vị Tỳ khưu đi đến, đôi khi vì cửa đóng nên không nhận được vật thực, liền quay về. Vị cận sự nam hỏi vợ: "Này em, vật thực có được cúng dường đến các bậc tôn giả một cách kính cẩn không?" Bà ấy đáp: "Trong những ngày này, các bậc tôn giả đã không đến." (Vị ấy hỏi:) "Lý do là gì?" (Bà ấy đáp:) "Tôi nghĩ là do cửa đóng." Nghe lời ấy, vị cận sự nam sanh lòng cảm động, đã thuê một người đàn ông làm người gác cổng (và nói): "Kể từ hôm nay, ngươi hãy ngồi canh giữ cổng, và khi các bậc tôn giả đến, hãy mời các ngài vào, và khi các ngài đã vào, hãy lo liệu mọi việc cần thiết như nhận bát, dọn chỗ ngồi, v.v..." Người ấy vâng lời "Lành thay" và trong khi làm như vậy, đã nghe pháp từ nơi các vị Tỳ khưu, có đức tin sanh khởi, tin tưởng vào quả của nghiệp, an trú trong Tam quy và Ngũ giới, và hầu hạ các vị Tỳ khưu một cách kính cẩn.

Aparabhāge niccabhattadāyako upāsako kālaṃ katvā yāmesu nibbatti. Dvārapālo pana sakkaccaṃ bhikkhūnaṃ upaṭṭhahitvā parassa pariccāge veyyāvaccakaraṇena anumodanena ca tāvatiṃsesu uppajji. Tassa dvādasayojanikaṃ kanakavimānantiādi sabbaṃ kakkaṭakavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Pucchāvissajjanagāthā evamāgatā –

Về sau, vị cận sự nam cúng dường vật thực thường xuyên, sau khi mệnh chung, đã sanh vào cõi trời Yāma. Còn người gác cổng, do đã hầu hạ các vị Tỳ khưu một cách kính cẩn, do đã làm công việc phục vụ trong sự cúng dường của người khác và do đã tùy hỷ, đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Toàn bộ (phần mô tả) về thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần của vị ấy, v.v... nên được hiểu theo cách đã được giải thích trong câu chuyện Thiên cung Kakkaṭaka. Các kệ hỏi và đáp đã được truyền lại như sau:

918.

918.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này cao lớn, cột bằng ngọc, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía; Bảy trăm ngôi lầu cao quý, cột bằng lưu ly, sàn bằng bạc, thật huy hoàng.

919.

919.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“Tại đó ngài ở, ngài uống, và ngài ăn, đàn trời vang lên những âm thanh du dương; Năm dục công đức cõi trời có hương vị tuyệt hảo ở đây, và các tiên nữ trang sức vàng ròng đang nhảy múa.

920. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

920. “Do đâu ngài có dung sắc như vậy... vân vân... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

922. ‘‘So [Pg.229] devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

922. “Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... vân vân... (đã giải thích) đây là quả của nghiệp nào.”

923.

923.

‘‘Dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyu, vācābhigītaṃ manasā pavattitaṃ;

Ettāvatā ṭhassati puññakammo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

“Tuổi thọ của tôi là một ngàn năm cõi trời, (phước này có được) do lời nói hoan nghênh và do tâm ý khởi lên; Chỉ với bấy nhiêu, người có phước nghiệp sẽ an trú, được đầy đủ các dục lạc cõi trời.

924.

924.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đó tôi có dung sắc như vậy... vân vân... Và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

923. Tattha dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyūti yasmiṃ devanikāye sayaṃ uppanno, tesaṃ tāvatiṃsadevānaṃ āyuppamāṇameva vadati. Tesañhi manussānaṃ gaṇanāya vassasataṃ eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsarattiko māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena sahassasaṃvaccharāni āyu, taṃ manussānaṃ gaṇanāya tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni honti. Vācābhigītanti vācāya abhigītaṃ, ‘‘āgacchantu ayyā, idaṃ āsanaṃ paññattaṃ, idha nisīdathā’’tiādinā, ‘‘kiṃ ayyānaṃ sarīrassa ārogyaṃ, kiṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsuka’’ntiādinā paṭisanthāravasena ca vācāya kathitamattaṃ. Manasā pavattitanti ‘‘ime ayyā pesalā brahmacārino dhammacārino’’tiādinā cittena pavattitaṃ pasādamattaṃ, na pana mama santakaṃ kiñci pariccattaṃ atthīti dasseti. Ettāvatāti ettakena evaṃ kathanamattena pasādamattenapi. Ṭhassati puññakammoti katapuñño nāma hutvā devaloke ṭhassati ciraṃ pavattissati, tiṭṭhanto ca dibbehi kāmehi samaṅgībhūto tasmiṃ devanikāye devānaṃ valañjaniyāmeneva dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūto samannāgato hutvā indriyāni paricārento viharatīti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

923. Trong đó, với câu `dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyu`, (vị trời) nói về tuổi thọ của chư thiên Tāvatiṃsa, cõi trời mà chính mình đã sanh vào. Thật vậy, một trăm năm của loài người là một ngày một đêm của họ (chư thiên Tāvatiṃsa). Ba mươi ngày đêm như vậy là một tháng. Mười hai tháng như vậy là một năm. Một ngàn năm như vậy là tuổi thọ của họ. Theo cách tính của loài người, đó là ba mươi sáu triệu năm. `Vācābhigītaṃ` là được nói ra bằng lời, chỉ là lời nói thăm hỏi như: "Xin mời các bậc tôn giả đến, chỗ ngồi này đã được dọn sẵn, xin mời các ngài an tọa tại đây," và "Các bậc tôn giả có được an khang không? Nơi ở có được thoải mái không?" `Manasā pavattitaṃ` là chỉ sự tịnh tín được khởi lên trong tâm với những ý nghĩ như: "Các bậc tôn giả này yêu mến giới hạnh, sống đời phạm hạnh, sống theo Chánh pháp." (Câu này) chỉ ra ý nghĩa rằng: "Chứ không có bất cứ tài sản nào của tôi đã được bố thí." `Ettāvatā` là chỉ với chừng ấy, tức là chỉ với lời nói và chỉ với lòng tịnh tín. `Ṭhassati puññakammo` có nghĩa là: người được gọi là đã tạo phước, sẽ an trú ở cõi trời, sẽ tồn tại lâu dài; và trong khi an trú, vị ấy được đầy đủ các dục lạc cõi trời, trong cõi trời ấy, theo cách hưởng thụ của chư thiên, được đầy đủ và trọn vẹn năm dục công đức cõi trời, sống trong khi hưởng thụ qua các giác quan. Phần còn lại tương tự như đã được giải thích.

Dvārapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung của người gác cổng đã kết thúc.

6. Paṭhamakaraṇīyavimānavaṇṇanā

6. Phần giải thích về Thiên cung Karaṇīya thứ nhất.

Uccamidaṃ [Pg.230] maṇithūṇanti karaṇīyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko upāsako nhānopakaraṇāni gahetvā aciravatiṃ gantvā nhatvā āgacchanto bhagavantaṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘bhante kena nimantitā’’ti. Bhagavā tuṇhī ahosi. So kenaci animantitabhāvaṃ ñatvā āha ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bhattaṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. So bhagavantaṃ attano gehaṃ netvā buddhārahaṃ āsanaṃ paññāpetvā tattha bhagavantaṃ nisīdāpetvā paṇītena annapānena santappesi. Bhagavā katabhattakicco tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

Câu chuyện về thiên cung Karaṇīya bắt đầu bằng (câu) Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Jetavana ở Sāvatthī. Vào lúc bấy giờ, có một vị nam cư sĩ sống ở Sāvatthī, sau khi lấy các vật dụng để tắm, đi đến sông Aciravatī, tắm xong và đang trên đường trở về, đã nhìn thấy Đức Thế Tôn đang đi vào thành Sāvatthī để khất thực. (Vị ấy) đã đến gần, đảnh lễ và nói như sau: ‘Bạch ngài, ngài đã được ai thỉnh mời rồi chăng?’ Đức Thế Tôn giữ im lặng. Vị ấy, biết rằng Ngài chưa được ai thỉnh mời, đã nói: ‘Bạch ngài, xin Đức Thế Tôn vì lòng bi mẫn mà nhận lời cho bữa ăn của con.’ Đức Thế Tôn đã nhận lời bằng sự im lặng. Vị ấy đã dẫn Đức Thế Tôn về nhà của mình, chuẩn bị chỗ ngồi xứng đáng với một vị Phật, và sau khi mời Đức Thế Tôn ngồi xuống đó, đã làm cho Ngài hài lòng với các món ăn và thức uống hảo hạng. Đức Thế Tôn, sau khi dùng bữa xong, đã thuyết một bài pháp tùy hỷ cho vị ấy rồi ra về. Phần còn lại tương tự như câu chuyện về thiên cung trước đó. Do đó, đã được nói rằng –

926. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe… nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

926. ‘Thiên cung này có các cột trụ bằng ngọc báu, cao vời vợi... (v.v.)... và các nàng tiên nữ, mình khoác vàng y, đang nhảy múa.’

928. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

928. ‘Do nhân gì dung sắc của ngài được như vậy... (v.v.)... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?’

930. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

930. ‘Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ... (v.v.)... đây là quả của nghiệp nào.’

931.

931.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu buddhesu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

Người có trí, bậc hiểu biết nên làm các việc phước thiện; (đặc biệt là) đối với các bậc Chánh Đẳng Giác, những vị đã thực hành chân chánh, nơi mà vật được dâng cúng có quả báu lớn lao.

931.

931.

‘‘Atthāya vata me buddho, araññā gāmamāgato;

Kattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

Quả thật, đức Phật vì lợi ích cho tôi đã từ khu rừng đến ngôi làng. Do tôi đã làm cho tâm tịnh tín nơi Ngài, tôi được sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba.

933. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

933. Do nhân ấy, dung sắc của tôi được như thế này ... (v.v.) ... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương hướng.

931. Tattha paṇḍitenāti sappaññena. Vijānatāti attano hitāhitaṃ jānantena. Sammaggatesūti sammāpaṭipannesu, buddhesūti sammāsambuddhesu.

931. Trong ấy, (từ) paṇḍitena có nghĩa là bởi người có trí tuệ. (Từ) vijānatā có nghĩa là bởi người biết được điều lợi ích và không lợi ích cho bản thân. (Từ) sammaggatesu có nghĩa là nơi những vị đã thực hành chân chánh. (Từ) buddhesu có nghĩa là nơi các bậc Chánh Đẳng Giác.

932. Atthāyāti [Pg.231] hitāya, vuḍḍhiyā vā. Araññāti vihārato, jetavanaṃ sandhāya vadati. Tāvatiṃsūpagoti tāvatiṃsadevakāyaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ vā uppajjanavasena upagato. Sesaṃ vuttanayameva.

932. (Từ) atthāya có nghĩa là vì lợi ích, hoặc vì sự tăng trưởng. (Từ) araññā (có nghĩa là) từ tu viện; (ở đây) nói đến tu viện Jetavana. (Từ) tāvatiṃsūpago có nghĩa là đã đến chúng chư thiên Tāvatiṃsa, hoặc cõi Tāvatiṃsa, bằng cách sanh khởi (ở đó). Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày.

Karaṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Karaṇīya đã kết thúc.

7. Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā

7. Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Karaṇīya thứ hai

Sattamavimānaṃ chaṭṭhavimānasadisaṃ. Kevalaṃ tattha upāsakena bhagavato āhāro dinno, idha aññatarassa therassa. Esaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

Câu chuyện thiên cung thứ bảy tương tự như câu chuyện thiên cung thứ sáu. Chỉ khác là, trong câu chuyện ấy, người nam cận sự đã dâng vật thực đến đức Thế Tôn, còn ở đây (là dâng) đến một vị trưởng lão nào đó. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được trình bày. Do đó, đã được nói rằng –

935.

935.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

Thiên cung này cao lớn, có các cột trụ bằng ngọc, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía; có bảy trăm ngôi nhà có nóc nhọn nguy nga, các cột trụ bằng ngọc lưu ly, được lát bằng vàng, thật huy hoàng.

936.

936.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

Ở đấy, ngài ngồi, uống, và ăn; các cây đàn trời tấu lên những âm thanh du dương; ở đây có năm loại dục lạc và các hương vị cõi trời; và các tiên nữ trang sức vàng ròng đang nhảy múa.

937. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

937. Do nhân gì mà ngài có dung sắc như thế ... (v.v.) ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương hướng?

938.

938.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ ... (v.v.) ... (đã giải thích) đây là quả của nghiệp nào.

940.

940.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu bhikkhūsu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

Người có trí, bậc hiểu biết nên làm các việc phước thiện; (đặc biệt là) đối với các vị Tỳ-khưu, những vị đã thực hành chân chánh, nơi mà vật được dâng cúng có quả báu lớn lao.

941.

941.

‘‘Atthāya [Pg.232] vata me bhikkhu, araññā gāmamāgato;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

Quả thật, vị Tỳ-khưu vì lợi ích cho tôi đã từ khu rừng đến ngôi làng. Do tôi đã làm cho tâm tịnh tín nơi vị ấy, tôi được sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba.

942. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

942. Do nhân ấy, dung sắc của tôi được như thế này ... (v.v.) ... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương hướng.

Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Karaṇīya thứ hai đã kết thúc.

8. Paṭhamasūcivimānavaṇṇanā

8. Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Sūci thứ nhất

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena āyasmato sāriputtassa cīvarakammaṃ kātabbaṃ hoti, attho ca hoti sūciyā. So rājagahe piṇḍāya caranto kammārassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā kammāro āha ‘‘kena, bhante, attho’’ti? ‘‘Cīvarakammaṃ kātabbaṃ atthi, sūciyā attho’’ti. Kammāro pasannamānaso katapariyositā dve sūciyo datvā ‘‘punapi, bhante, sūciyā atthe sati mama ācikkheyyāthā’’ti vatvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Thero tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Atha āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devaputtaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

(Câu chuyện bắt đầu bằng) Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ là câu chuyện thiên cung Sūci. Sự phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Đức Thế Tôn trú ngụ tại tu viện Veḷuvana ở thành Rājagaha. Vào lúc ấy, Tôn giả Sāriputta có việc may y cần phải làm, và ngài cần một cây kim. Ngài đi khất thực trong thành Rājagaha và đã đứng lại ở cửa nhà của một người thợ rèn. Thấy ngài, người thợ rèn thưa rằng: 'Bạch ngài, ngài cần dùng vật gì ạ?' (Ngài đáp:) 'Ta có việc may y cần phải làm, cần dùng một cây kim.' Người thợ rèn với tâm tịnh tín đã dâng hai cây kim đã làm xong và thưa rằng: 'Bạch ngài, nếu lại có lúc cần dùng kim, xin ngài hãy cho con biết,' rồi đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất. Vị Trưởng lão sau khi thuyết pháp tùy hỷ cho người ấy đã ra đi. Về sau, người ấy mệnh chung và sanh lên cõi trời Tāvatiṃsa. Khi ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna trong khi du hành đến cõi trời đã hỏi vị thiên tử ấy bằng những câu kệ này –

944.

944.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Thiên cung này cao lớn, có các cột trụ bằng ngọc ... (v.v.) ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương hướng.

948. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

948. Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ ... (v.v.) ... (đã giải thích) đây là quả của nghiệp nào.

949.

949.

‘‘Yaṃ dadāti na taṃ hoti, yañceva dajjā tañceva seyyo;

Sūci dinnā sūcimeva seyyo.

Vật gì được cho đi, (quả) không phải là vật ấy. Bất cứ vật gì nên cho, chính việc cho đi ấy là cao thượng. Cây kim đã được cho đi, chính (việc cho) cây kim là cao thượng.

950.

950.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Do nhân ấy, dung sắc của tôi được như thế này ... (v.v.) ... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương hướng.

949. Tattha [Pg.233] yaṃ dadātīti yādisaṃ deyyadhammaṃ dadāti. Na taṃ hotīti tassa tādisameva phalaṃ na hoti. Atha kho khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca tato vipulataraṃ uḷāratarameva phalaṃ hoti. Tasmā yañceva dajjā tañceva seyyoti yaṃkiñcideva vijjamānaṃ dajjā dadeyya, tañceva tadeva seyyo, yassa kassaci anavajjassa deyyadhammassa dānameva seyyo, kasmā? Mayā hi sūci dinnā sūcimeva seyyo, sūcidānameva mayhaṃ seyyaṃ jātaṃ, yato ayamīdisī sampatti laddhāti adhippāyo.

949. Trong ấy, (cụm từ) yaṃ dadāti có nghĩa là: vật cúng dường có tính chất như thế nào được cho đi. (Cụm từ) na taṃ hoti có nghĩa là: quả của vật cúng dường ấy không chỉ có tính chất tương tự như vậy. Mà thật ra, do sự toàn hảo của phước điền và sự toàn hảo của tâm ý, quả báu trở nên rộng lớn hơn, cao thượng hơn vật ấy. Do đó, (cụm từ) yañceva dajjā tañceva seyyo có nghĩa là: bất cứ vật gì hiện có mà người ấy nên cho đi, chính việc cho đi vật ấy là cao thượng; việc cúng dường bất cứ vật phẩm nào không có lỗi lầm, chính việc cúng dường ấy là cao thượng. Vì sao? (Bởi vì) 'Do ta đã cúng dường cây kim, chính (việc cúng dường) cây kim là cao thượng, chính việc cúng dường cây kim đã trở thành điều cao thượng cho ta, vì nhờ đó mà sự thành tựu như thế này đã được ta chứng đắc.' – đây là ý nghĩa (mà vị thiên tử muốn nói).

Sūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Sūci đã kết thúc.

9. Dutiyasūcivimānavaṇṇanā

9. Phần giải thích về câu chuyện thiên cung Sūci thứ hai

Uccamidaṃ maṇithūṇanti dutiyasūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī eko tunnakārako vihārapekkhako hutvā veḷuvanaṃ gato. Tattha aññataraṃ bhikkhuṃ veḷuvane katasūciyā cīvaraṃ sibbantaṃ disvā sūcigharena saddhiṃ sūciyo adāsi. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

Câu chuyện thiên cung Cây Kim Thứ Nhì (Dutiyasūcivimāna) bắt đầu bằng câu: Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ... Nguồn gốc của câu chuyện này là gì? (Khi ấy) đức Thế Tôn đang trú ngụ tại tu viện Trúc Lâm (Veḷuvana), gần thành Vương Xá (Rājagaha). Vào lúc bấy giờ, có một người thợ may, là cư dân của thành Vương Xá, vì muốn chiêm ngưỡng tu viện nên đã đi đến Trúc Lâm. Tại đó, ông nhìn thấy một vị tỳ-khưu đang vá y bằng cây kim do chính mình làm ra, (thấy vậy) ông đã cúng dường những cây kim cùng với ống đựng kim. Phần còn lại đều giống như đã trình bày.

952.

952.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

“Thiên cung này có cột trụ bằng ngọc báu cao vời vợi... (vân vân)... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương trời.” – (Trưởng lão) đã hỏi;

956.

956.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... (vân vân)... đây là quả của nghiệp nào.”

957.

957.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, purimajātiyā manussaloke.

“Trong tiền kiếp, ở thế giới loài người, tôi đã là một người giữa nhân loại.

958.

958.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ sūciṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“Tôi đã thấy một vị tỳ-khưu không còn trần cấu, tâm trong sáng và không vẩn đục. Với tâm tín thành, tôi đã tự tay dâng cúng cây kim đến vị ấy.

959.

959.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, tôi có được dung sắc như thế này... (vân vân)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương trời.”

Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Tất cả những điều ấy đều giống như đã được trình bày ở phần trước.

Dutiyasūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Cây Kim Thứ Nhì đến đây là kết thúc.

10. Paṭhamanāgavimānavaṇṇanā

10. Phần giải thích về thiên cung Voi Báu Thứ Nhất

Susukkakhandhaṃ [Pg.234] abhiruyha nāganti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tattha addasa aññataraṃ devaputtaṃ sabbasetaṃ mahantaṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatā dibbānubhāvena ākāsena gacchantaṃ, sabbā disā cando viya sūriyo viya ca obhāsayamānaṃ. Disvā yena so devaputto tenupasaṅkami. Atha so devaputto tato oruyha āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha thero –

Câu chuyện thiên cung Voi Báu (Nāgavimāna) bắt đầu bằng câu: Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ... Nguồn gốc của câu chuyện này là gì? (Khi ấy) đức Thế Tôn đang trú ngụ tại tu viện Kỳ Viên (Jetavana), gần thành Xá-vệ (Sāvatthī). Vào lúc bấy giờ, Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, theo cách đã trình bày ở phần trước, trong khi du hành đến các cõi trời đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsa). Tại đó, ngài đã nhìn thấy một vị thiên tử đang cỡi một con voi thần to lớn, toàn thân màu trắng, đi giữa không trung với đoàn tùy tùng đông đảo và với thần lực vĩ đại, tỏa sáng khắp mọi phương trời như mặt trăng và mặt trời. Sau khi nhìn thấy, ngài đã đi đến nơi vị thiên tử ấy đang ở. Bấy giờ, vị thiên tử ấy từ trên (lưng voi) bước xuống, đảnh lễ Tôn giả Đại Mục-kiền-liên rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên. Khi ấy, vị Trưởng lão –

961.

961.

‘‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ, akācinaṃ dantiṃ baliṃ mahājavaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

“Ngài cỡi trên lưng voi báu có phần vai trắng muốt, không tỳ vết, có ngà, khỏe mạnh, và có tốc độ phi thường; ngài đã đến đây, cỡi trên lưng con voi chúa được trang hoàng lộng lẫy, đi giữa hư không, trong bầu trời.

962.

962.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pavajjare, imā ca naccanti manoharāyo.

“Trên hai ngà của voi báu, những hồ sen nước trong, nở rộ đã được hóa hiện; và trong những đóa sen, các dàn nhạc đang tấu lên, và những tiên nữ yêu kiều này đang nhảy múa.

963.

963.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực. Khi còn là người, ngài đã làm phước nghiệp gì? Do đâu ngài có được oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương trời?” –

Tassa sampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

(Trưởng lão) đã hỏi về nghiệp đã tạo của vị ấy bằng cách tán thán sự thành tựu của vị ấy trước.

961. Tattha susukkakhandhanti suṭṭhu setakhandhaṃ. Kiñcāpi tassa nāgassa cattāro pādā, vatthikosaṃ, mukhappadeso, ubho kaṇṇā, vāladhīti ettakaṃ muñcitvā sabbo kāyo setova, khandhappadesassa pana sātisayaṃ dhavalataratāya vuttaṃ ‘‘susukkakhandha’’nti. Nāganti dibbaṃ hatthināgaṃ. Akācinanti niddosaṃ[Pg.235], sabalalavaṅkatilakādichavidosavirahitanti attho. ‘‘Ājānīya’’ntipi pāḷi, ājānīyalakkhaṇūpetanti attho. Dantinti vipularuciradantavantaṃ. Balinti balavantaṃ mahābalaṃ. Mahājavanti atijavaṃ sīghagāmiṃ. Puna abhiruyhāti ettha anunāsikalopo daṭṭhabbo, abhiruyhaṃ ārohanīyanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.

961. Trong các câu kệ ấy, susukkakhandhaṃ có nghĩa là có phần vai trắng muốt. Mặc dù toàn thân của con voi ấy, ngoại trừ bốn chân, vùng bụng dưới, vùng mặt, hai tai, và đuôi, đều có màu trắng, nhưng vì vùng vai trắng một cách đặc biệt nổi bật hơn, nên được gọi là ‘susukkakhandhaṃ’. Nāgaṃ có nghĩa là voi thần ở cõi trời. Akācinaṃ có nghĩa là không tỳ vết, tức là không có các khuyết điểm về màu da như đốm, lang, nốt ruồi, v.v. Cũng có một bản đọc khác là ‘ājānīyaṃ’, có nghĩa là có đầy đủ các đặc tính của một con voi thuần chủng. Dantiṃ có nghĩa là có ngà to và đẹp. Baliṃ có nghĩa là khỏe mạnh, có sức mạnh to lớn. Mahājavaṃ có nghĩa là rất nhanh nhẹn, di chuyển mau lẹ. Hơn nữa, trong từ abhiruyha, cần hiểu là có sự lược bỏ âm mũi; điều này có nghĩa là ‘có thể cỡi lên, đáng để cỡi lên’. Phần còn lại đều giống như đã trình bày.

Evaṃ pana therena puṭṭho devaputto attanā katakammaṃ kathento –

Khi được vị Trưởng lão hỏi như vậy, vị thiên tử, trong khi kể lại nghiệp do chính mình đã tạo, đã nói rằng –

965.

965.

‘‘Aṭṭheva muttapupphāni, kassapassa mahesino;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“Chỉ với tám đóa hoa đã rụng, tôi đã dâng cúng lên bảo tháp của đức Đại Sĩ Kassapa, với tâm tín thành, bằng chính đôi tay của mình.

966.

966.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – imāhi gāthāhi byākāsi;

“Do nghiệp ấy, tôi có được dung sắc như thế này... (vân vân)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương trời.” – (Vị thiên tử) đã giải thích bằng những câu kệ này;

Tassattho – ahaṃ pubbe kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe vaṇṭato muccitvā gacchamūle patitāni aṭṭha muttapupphāni labhitvā tāni gahetvā pūjanavasena pasannacitto hutvā abhiropesiṃ pūjesiṃ.

Ý nghĩa của câu kệ ấy là – thuở xưa, tại bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần của đức Chánh Đẳng Giác Kassapa, tôi đã tìm thấy tám đóa hoa bị rụng khỏi cuống, rơi dưới gốc cây, sau khi nhặt lấy những đóa hoa ấy, với tâm tín thành, tôi đã dâng lên cúng dường.

Atīte kira kassapasammāsambuddhe parinibbute yojanike kanakathūpe ca kārite saparivāro kikī kāsirājā ca nāgarā ca negamā ca jānapadā ca divase divase pupphapūjaṃ karonti. Tesu tathā karontesu pupphāni mahagghāni dullabhāni ca ahesuṃ. Atheko upāsako mālākāravīthiyaṃ vicaritvā ekamekena kahāpaṇena ekamekampi pupphaṃ alabhanto aṭṭha kahāpaṇāni gahetvā pupphārāmaṃ gantvā mālākāraṃ āha ‘‘imehi aṭṭhahi kahāpaṇehi aṭṭha pupphāni dehī’’ti. ‘‘Natthayyo pupphāni, sammadeva upadhāretvā ocinitvā dinnānī’’ti. ‘‘Ahaṃ oloketvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, ārāmaṃ pavisitvā gavesāhī’’ti. So pavisitvā gavesanto patitāni aṭṭha pupphāni labhitvā mālākāraṃ āha ‘‘gaṇha, tāta, kahāpaṇānī’’ti. ‘‘Tava puññena laddhāni, nāhaṃ kahāpaṇāni gaṇhāmī’’ti āha. Itaro ‘‘nāhaṃ mudhā pupphāni gahetvā bhagavato pūjaṃ karissāmī’’ti kahāpaṇāni tassa purato ṭhapetvā pupphāni gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ [Pg.236] gantvā pasannacitto pūjaṃ akāsi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā punapi devaloke, punapi devaloketi evaṃ aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto tasseva kammassa vipākāvasesena imasmimpi buddhuppāde tāvatiṃsesuyeva uppajji. Taṃ sandhāya heṭṭhā vuttaṃ ‘‘tattha addasa aññataraṃ devaputta’’ntiādi.

Tương truyền rằng, trong quá khứ, sau khi đức Chánh Đẳng Giác Kassapa nhập Niết-bàn và bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần đã được xây dựng, vua Kikī xứ Kāsi cùng với đoàn tùy tùng, các thị dân, các thương nhân, và dân chúng trong vùng ngày ngày đều thực hiện việc cúng dường hoa. Khi họ cúng dường như vậy, hoa trở nên rất đắt đỏ và khan hiếm. Bấy giờ, có một vị cận sự nam, sau khi đi dạo quanh phố bán hoa và không thể mua được dù chỉ một đóa hoa với một đồng kahāpaṇa, đã cầm tám đồng kahāpaṇa đi đến vườn hoa và nói với người làm vườn rằng: ‘Hãy bán cho tôi tám đóa hoa với tám đồng kahāpaṇa này.’ (Người làm vườn đáp:) ‘Thưa ngài, không còn hoa đâu ạ, tất cả đã được tìm kỹ, hái và bán hết rồi.’ (Vị cận sự nam nói:) ‘Để tôi tự mình xem và lấy.’ (Người làm vườn nói:) ‘Nếu vậy, xin mời ngài vào vườn và tự tìm.’ Vị ấy vào vườn và trong khi tìm kiếm đã nhặt được tám đóa hoa đã rụng. Vị ấy nói với người làm vườn: ‘Này bạn, hãy nhận lấy những đồng kahāpaṇa này.’ (Người làm vườn) đáp: ‘Nhờ phước của ngài mà tìm được hoa, tôi không nhận những đồng kahāpaṇa này đâu.’ Người kia nói: ‘Tôi sẽ không lấy hoa mà không trả tiền để cúng dường đức Thế Tôn đâu,’ rồi đặt những đồng kahāpaṇa trước mặt người làm vườn, lấy hoa đi đến sân bảo tháp và với tâm tín thành đã thực hiện việc cúng dường. Về sau, sau khi mệnh chung, vị ấy đã tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, sống ở đó cho đến hết tuổi thọ, rồi lại tái sanh ở cõi trời, rồi lại ở cõi trời, cứ như thế liên tục luân hồi trong các cõi trời. Do quả còn lại của nghiệp ấy, trong thời kỳ đức Phật hiện tại, vị ấy lại tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Liên quan đến điều đó, ở phần trước đã nói rằng: ‘Tại đó, ngài đã nhìn thấy một vị thiên tử...’ và các câu tiếp theo.

Taṃ panetaṃ pavattiṃ āyasmā mahāmoggallāno manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Lúc bấy giờ, trưởng lão Mahāmoggallāna sau khi đi đến nhân gian đã trình sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn nhân sự việc ấy làm khởi điểm đã thuyết giảng Chánh pháp một cách rộng rãi cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp thoại ấy đã đem lại lợi ích cho đông đảo quần chúng.

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Nāga (Thiên Cung Long Tượng) đã chấm dứt.

11. Dutiyanāgavimānavaṇṇanā

11. Phần giải thích về thiên cung Nāga thứ nhì.

Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyhāti dutiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro upāsako saddho pasanno pañcasu sīlesu patiṭṭhito uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādiyitvā purebhattaṃ attano vibhavānurūpaṃ bhikkhūnaṃ dānāni datvā sayaṃ bhuñjitvā suddhavatthanivattho suddhuttarāsaṅgo pacchābhattaṃ yebhuyyena aṭṭha pānāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa niyyādetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Evaṃ so sakkaccaṃ dānamayaṃ sīlamayañca bahuṃ sucaritaṃ upacinitvā ito cuto tāvatiṃsesu uppajji. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbo hatthināgo pāturahosi. So taṃ abhiruyha mahantena parivārena mahantena dibbānubhāvena kālena kālaṃ uyyānakīḷaṃ gacchati.

Câu chuyện bắt đầu bằng “Cưỡi trên con voi lớn” là câu chuyện về thiên cung Nāga thứ nhì. Nguyên nhân của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại tu viện Veḷuvana ở Rājagaha. Vào thời ấy, tại Rājagaha có một vị cận sự nam có tín tâm, lòng trong sạch, an trú trong năm giới. Vào những ngày trai giới, sau khi thọ trì Bát quan trai giới, vào buổi sáng, vị ấy cúng dường các vật thực đến chư Tỳ khưu tùy theo khả năng của mình, sau đó tự mình dùng bữa, mặc y phục sạch sẽ, choàng thượng y sạch sẽ. Vào buổi chiều, vị ấy thường cho người mang tám loại thức uống đến tu viện, dâng cúng lên Tăng chúng, rồi đến đảnh lễ đức Thế Tôn và nghe pháp. Vị ấy đã siêng năng tích lũy nhiều thiện hạnh thuộc về bố thí và trì giới như vậy, sau khi mệnh chung từ cõi này, đã sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba. Do oai lực phước báu của vị ấy, một con voi thần to lớn, toàn thân màu trắng đã hiện ra. Vị ấy cưỡi trên con voi đó, với đoàn tùy tùng đông đảo, với oai lực chư thiên vĩ đại, thỉnh thoảng đi đến vườn thượng uyển để du ngoạn.

Athekadivasaṃ kataññutāya codiyamāno aḍḍharattisamaye taṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahatā parivārena ‘‘bhagavantaṃ vandissāmī’’ti devalokato āgantvā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā hatthikkhandhato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.237]. Taṃ bhagavato samīpe ṭhito āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

Rồi một hôm, được lòng biết ơn thôi thúc, vào lúc nửa đêm, vị ấy cưỡi trên con voi thần đó, cùng với đoàn tùy tùng đông đảo, với ý nghĩ “Ta sẽ đảnh lễ đức Thế Tôn”, từ cõi trời đi đến, làm cho toàn bộ tu viện Veḷuvana tỏa sáng, rồi xuống khỏi lưng voi, đến gần đức Thế Tôn, đảnh lễ, chắp tay cung kính và đứng sang một bên. Trưởng lão Vaṅgīsa đang đứng gần đức Thế Tôn, sau khi được đức Thế Tôn cho phép, đã hỏi vị ấy bằng những câu kệ này –

968.

968.

‘‘Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha, sabbasetaṃ gajuttamaṃ;

Vanā vanaṃ anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhato;

Obhāsento disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“Cưỡi trên voi lớn, toàn thân trắng muốt, voi chúa tuyệt vời; Ngài đi từ rừng này sang rừng khác, có đoàn thiên nữ vây quanh; Tỏa sáng khắp mọi phương, như sao Hôm rạng ngời.”

969.

969.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đâu ngài có dung sắc như vậy... (vân vân)... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

Tatthā pucchito sopi tassa gāthāhi eva byākāsi.

Khi được hỏi như vậy, vị thiên tử ấy cũng đã trả lời trưởng lão bằng những câu kệ.

971.

971.

‘‘So devaputto attamano, vaṅgīseneva pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, lòng đầy hoan hỷ, được trưởng lão Vaṅgīsa hỏi; Khi được hỏi, đã giải đáp rằng, đây là quả của nghiệp nào.”

972.

972.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, upāsako cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

“Khi còn là người giữa nhân loại, tôi là cận sự nam của bậc có Tuệ nhãn; Tôi đã từ bỏ sát sanh, đã tránh xa việc lấy của không cho trên đời.”

973.

973.

‘‘Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca tuṭṭho ahosiṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Tôi không uống rượu, cũng không nói dối, và tôi đã hài lòng với vợ của mình; Với tâm trong sạch, tôi đã cúng dường đồ ăn thức uống một cách kính cẩn và rộng rãi.”

974.

974.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, tôi có dung sắc như vậy... (vân vân)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

Tattha apubbaṃ natthi, sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

Trong các câu kệ ấy, không có từ nào mới, phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích ở phần trước.

Dutiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Nāga thứ nhì đã chấm dứt.

12. Tatiyanāgavimānavaṇṇanā

12. Phần giải thích về thiên cung Nāga thứ ba.

Ko [Pg.238] nu dibbena yānenāti tatiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena tayo khīṇāsavattherā gāmakāvāse vassaṃ upagacchiṃsu. Te vutthavassā pavāretvā ‘‘bhagavantaṃ vandissāmā’’ti rājagahaṃ uddissa gacchantā antarāmagge sāyaṃ aññatarasmiṃ gāmake micchādiṭṭhikabrāhmaṇassa ucchukhettasamīpaṃ gantvā ucchupālaṃ pucchiṃsu ‘‘āvuso, sakkā ajja rājagahaṃ pāpuṇitu’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, ito aḍḍhayojane rājagahaṃ, idheva vasitvā sve gacchathā’’ti āha. ‘‘Atthettha koci vasanayoggo āvāso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ahaṃ pana vo vasanaṭṭhānaṃ jānissāmī’’ti. Therā adhivāsesuṃ.

Câu chuyện bắt đầu bằng “Ai vậy, với cỗ xe chư thiên” là câu chuyện về thiên cung Nāga thứ ba. Nguyên nhân của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại tu viện Veḷuvana, nơi nuôi dưỡng các con sóc, ở Rājagaha. Vào thời ấy, có ba vị trưởng lão đã đoạn tận lậu hoặc nhập hạ tại một ngôi chùa trong làng. Sau khi mãn hạ, các vị ấy làm lễ Pavāraṇā (Tự tứ), rồi với ý nghĩ “Chúng ta sẽ đảnh lễ đức Thế Tôn”, các vị hướng về Rājagaha mà đi. Trên đường đi, vào buổi chiều, tại một ngôi làng nhỏ, các vị đi đến gần ruộng mía của một người Bà-la-môn có tà kiến và hỏi người giữ mía rằng: “Này hiền hữu, hôm nay có thể đến được Rājagaha không?”. Người ấy đáp: “Thưa quý ngài, không thể được. Rājagaha cách đây nửa do-tuần, xin quý ngài hãy ở lại đây rồi ngày mai hãy đi”. Các vị hỏi: “Ở đây có nơi nào thích hợp để ở không?”. “Thưa quý ngài, không có, nhưng con sẽ tìm chỗ ở cho quý ngài”. Các vị trưởng lão đã im lặng nhận lời.

So ucchūsuyeva yathāṭhitesu sākhāmaṇḍapākārena daṇḍakāni bandhitvā ucchupaṇṇehi chādetvā heṭṭhā palālaṃ attharitvā ekassa therassa adāsi, dutiyassa therassa tīhi ucchūhi daṇḍakasaṅkhepena bandhitvā tiṇena chādetvā heṭṭhā ca tiṇasantharaṃ katvā adāsi, itarassa attano kuṭiyaṃ dve tayo daṇḍake sākhāyo ca nīharitvā cīvarena paṭicchādento cīvarakuṭiṃ katvā adāsi. Te tattha vasiṃsu. Atha vibhātāya rattiyā kālasseva bhattaṃ pacitvā dantakaṭṭhañca mukhodakañca datvā saha ucchurasena bhattaṃ adāsi. Tesaṃ bhuñjitvā anumodanaṃ katvā gacchantānaṃ ekekaṃ ucchuṃ adāsi ‘‘mayhaṃ bhāgo bhavissatī’’ti. So thokaṃ maggaṃ there anugantvā nivattanto attano veyyāvaccañca dānañca ārabbha uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nivatti.

Người ấy đã dựng các cây gậy ngay tại những cây mía đang đứng theo kiểu một cái lều bằng cành cây, lợp bằng lá mía, trải rơm bên dưới rồi dâng cho một vị trưởng lão. Đối với vị trưởng lão thứ hai, người ấy dùng ba cây mía buộc lại theo kiểu kiềng ba chân, lợp bằng cỏ, bên dưới cũng làm một tấm nệm cỏ rồi dâng lên. Đối với vị còn lại, người ấy lấy hai ba cây gậy và cành cây trong chòi của mình ra, dùng y che lại làm thành một cái am bằng y rồi dâng lên. Các vị ấy đã ở lại đó. Rồi khi đêm đã tàn, từ sáng sớm, người ấy nấu cơm, dâng tăm xỉa răng và nước rửa mặt, rồi dâng cơm cùng với nước mía. Sau khi các vị dùng xong và nói lời tùy hỷ, lúc các vị ra đi, người ấy dâng cho mỗi vị một cây mía với ý nghĩ “Phần phước sẽ thuộc về ta”. Người ấy đi theo tiễn các vị trưởng lão một đoạn đường ngắn, và khi quay về, tâm khởi lên sự hoan hỷ và vui mừng to lớn về việc phục vụ và cúng dường của mình, rồi trở lại.

Khettasāmiko pana gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipathena āgacchanto bhikkhū pucchi ‘‘kuto vo ucchu laddhā’’ti? ‘‘Ucchupālakena dinnā’’ti. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito anattamano taṭataṭāyamāno kodhābhibhūto tassa piṭṭhito upadhāvitvā muggarena taṃ paharanto ekappahāreneva jīvitā voropesi. So attanā katapuññakammameva anussaranto kālaṃ katvā sudhammādevasabhāyaṃ nibbatti. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbavaravāraṇo nibbatti.

Về phần người chủ ruộng, khi đang đi ngược chiều với các vị Tỳ khưu đang rời đi, ông ta hỏi các vị Tỳ khưu: “Quý vị lấy mía ở đâu vậy?”. Các vị đáp: “Do người giữ mía dâng cúng”. Nghe vậy, người Bà-la-môn nổi giận, không vui, miệng lẩm bẩm, bị sân hận lấn át, chạy đuổi theo sau người giữ mía, dùng cây gậy đánh và chỉ bằng một cú đánh đã đoạt mạng anh ta. Người giữ mía, trong lúc lâm chung, chỉ tâm niệm đến các nghiệp phước mình đã làm, sau khi chết đã tái sanh tại thiên cung Sudhammā. Do oai lực phước báu của vị ấy, một con voi thần to lớn, tuyệt hảo, toàn thân màu trắng đã hiện ra.

Ucchupālakassa [Pg.239] maraṇaṃ sutvā tassa mātāpitaro ceva ñātimittā ca assumukhā rodamānā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu, sabbe ca gāmavāsino sannipatiṃsu. Tatrassa mātāpitaro sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so devaputto taṃ dibbahatthiṃ abhiruhitvā sabbatāḷāvacaraparivuto pañcaṅgikena tūriyena pavajjamānena mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā devalokato āgantvā tāya parisāya dissamānarūpo ākāse aṭṭhāsi. Atha naṃ tattha paṇḍitajātiko puriso imāhi gāthāhi tena katapuññakammaṃ pucchi –

Nghe tin người giữ ruộng mía qua đời, cha mẹ và thân bằng quyến thuộc của người ấy mặt đẫm lệ, khóc than đi đến nơi đó, và tất cả dân làng cũng tụ tập lại. Tại đó, cha mẹ của người ấy bắt đầu lo việc hậu sự. Vào khoảnh khắc ấy, vị thiên tử kia cỡi con voi trời, được các nhạc công thiên giới thông thạo tất cả các loại nhạc cụ vây quanh, với dàn nhạc ngũ âm đang được tấu lên, cùng với đoàn tùy tùng đông đảo, với thần lực vĩ đại của chư thiên, từ cõi trời đi đến, hiện hình cho hội chúng ấy thấy và đứng lại giữa không trung. Bấy giờ, tại nơi đó, một người có trí đã dùng những câu kệ này hỏi vị thiên tử ấy về phước nghiệp đã làm:

976.

976.

‘‘Ko nu dibbena yānena, sabbasetena hatthinā;

Tūriyatāḷitanigghoso, antalikkhe mahīyati.

“Ai kia đi trên cỗ xe trời, trên con voi toàn thân trắng muốt; với tiếng nhạc cụ vang rền, được tôn vinh giữa không trung?”

977.

977.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

“Ngài là một vị thiên, hay là một càn-thát-bà, hay là Sakka, vị Purindada? Chúng tôi không biết nên hỏi ngài, làm sao chúng tôi có thể biết được ngài là ai?”

Sopissa imāhi gāthāhi etamatthaṃ byākāsi –

Vị ấy cũng đã dùng những câu kệ này để giải thích ý nghĩa ấy cho người kia:

978.

978.

‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;

Sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro aha’’nti.

“Ta không phải là thiên, không phải là càn-thát-bà, cũng không phải là Sakka, vị Purindada. Những vị trời nào có tên là Sudhammā, ta là một trong số các vị ấy.”

979.

979.

‘‘Pucchāma devaṃ sudhammaṃ, puthuṃ katvāna añjaliṃ;

Kiṃ katvā mānuse kammaṃ, sudhammaṃ upapajjatī’’ti – punapi pucchi;

“Chúng con chắp tay cung kính hỏi vị trời Sudhammā: Đã làm nghiệp gì ở cõi người mà được sanh vào chúng trời Sudhammā?” – (người ấy) lại hỏi;

980.

980.

‘‘Ucchāgāraṃ tiṇāgāraṃ, vatthāgārañca yo dade;

Tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā, sudhammaṃ upapajjatī’’ti. – punapi byākāsi;

“Người nào cúng dường nhà mía, nhà lợp cỏ, hoặc nhà chứa vật dụng; do cúng dường một trong ba thứ ấy, người ấy được sanh vào chúng trời Sudhammā.” – (vị thiên tử) lại giải thích;

976. Tattha tūriyatāḷitanigghosoti tāḷitapañcaṅgitadibbatūriyanigghoso attānaṃ uddissa pavajjamānadibbatūriyasaddo. Antalikkhe mahīyatīti ākāse ṭhatvā ākāsaṭṭheneva mahatā parivārena pūjīyati.

976. Trong đó, tūriyatāḷitanigghoso (tiếng nhạc cụ vang rền) là tiếng vang của dàn nhạc ngũ âm cõi trời được tấu lên, là tiếng nhạc trời được tấu lên hướng về chính mình. Antalikkhe mahīyati (được tôn vinh giữa không trung) có nghĩa là đứng ở trên không, được đoàn tùy tùng đông đảo cúng dường ngay khi đang ở trên không.

977. Devatā [Pg.240] nusīti devatā nu asi, kiṃ nu tvaṃ devosīti attho. Gandhabboti gandhabbakāyikadevo asīti attho. Adu sakko purindadoti udāhu pure dadātīti ‘‘purindado’’ti vissuto sakko nusi, atha sakko devarājā asīti attho. Ettha ca satipi sakkagandhabbānaṃ devabhāve tesaṃ visuṃ gahitattā gobalibaddhañāyena tadaññadevavācako devasaddo daṭṭhabbo.

977. Devatā nusi là devatā nu asi, có nghĩa là: “Phải chăng ngài là một vị thiên?” Gandhabboti có nghĩa là: “Ngài là một vị trời thuộc chúng càn-thát-bà chăng?” Adu sakko purindadoti có nghĩa là: “Hay ngài là Sakka, người nổi danh là ‘Purindada’ vì đã bố thí trong quá khứ, hay ngài là Thiên chủ Sakka?” Ở đây, mặc dù Sakka và các càn-thát-bà cũng là chư thiên, nhưng vì họ được đề cập riêng, nên từ deva (thiên) cần được hiểu là chỉ các vị trời khác ngoài họ, theo nguyên tắc gobalibaddañāya (nguyên tắc con bò và con bò đực).

978. Atha devaputto ‘‘vissajjanaṃ nāma pucchāsabhāgena hotī’’ti tehi pucchitaṃ devagandhabbasakkabhāvaṃ paṭikkhipitvā attānaṃ ācikkhanto ‘‘namhi devo na gandhabbo’’tiādimāha. Tattha namhi devoti tayā āsaṅkito yo koci devo na homi na gandhabbo na sakko, apica kho sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro ahaṃ, sudhammā devatā nāma tāvatiṃsadevanikāyasseva aññataradevanikāyo. So kira ucchupālo tesaṃ devānaṃ sampattiṃ sutvā pageva tattha cittaṃ paṇidhāya ṭhitoti keci vadanti.

978. Bấy giờ, vị thiên tử nghĩ rằng: “Việc trả lời phải tương ứng với câu hỏi,” nên đã phủ nhận thân phận thiên, càn-thát-bà, hay Sakka mà họ đã hỏi, và tự giới thiệu về mình bằng câu kệ bắt đầu bằng “namhi devo na gandhabbo”. Trong đó, namhi devoti có nghĩa là: “Ta không phải là bất kỳ vị trời nào mà ngươi đang nghi ngờ, không phải là càn-thát-bà, cũng không phải là Sakka; mà những vị trời nào có tên là Sudhammā, ta là một trong số các vị ấy.” Các vị trời tên Sudhammā là một trong những chúng trời thuộc cõi trời Tāvatiṃsa. Một số vị nói rằng, người giữ ruộng mía kia nghe nói về tài sản của các vị trời ấy, nên đã sớm đặt tâm nguyện về nơi đó.

979. Puthunti mahantaṃ, paripuṇṇaṃ katvāti attho. Sakkaccakiriyādīpanatthañhetaṃ vuttaṃ.

979. Puthunti có nghĩa là làm cho to lớn, làm cho đầy đủ. Từ này được nói để chỉ hành động cung kính.

980. Sudhammādevayānaṃ puṭṭho devaputto kakaṇṭakanimittaṃ vadanto viya diṭṭhamattameva gahetvā attanā katapuññaṃ ācikkhanto ‘‘ucchāgāra’’nti gāthamāha. Tattha tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti yadipi mayā tīṇi agārāni dinnāni, tīsu pana aññatarenāti ayamatthopi sijjhatīti nayaggāhena devaputto evamāha. Sesaṃ suviññeyyameva.

980. Khi được hỏi về chúng trời Sudhammā, vị thiên tử, giống như người nói về dấu hiệu của con tắc kè, chỉ lấy những gì thấy được mà nói về phước nghiệp mình đã làm qua câu kệ “ucchāgāraṃ”. Trong đó, tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti có nghĩa là: “Mặc dù ta đã cúng dường cả ba ngôi nhà, nhưng ý nghĩa này cũng được thành tựu do cúng dường một trong ba ngôi nhà.” Vị thiên tử đã nói như vậy theo phương pháp này. Phần còn lại thì dễ hiểu.

Evaṃ so tena pucchi tamatthaṃ vissajjetvā ratanattayaguṇaṃ pakāsento mātāpitūhi saddhiṃ sammodanaṃ katvā devalokameva gato. Manussā devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavati bhikkhusaṅghe ca sañjātapasādabahumānā bahuṃ dānūpakaraṇaṃ sajjetvā sakaṭānaṃ pūretvā veḷuvanaṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu. Satthā taṃ pucchāvissajjanaṃ tatheva vatvā tameva atthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā [Pg.241] vitthārena dhammaṃ desetvā te saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Te ca patiṭṭhitasaddhā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmaṃ upagantvā ucchupālassa mataṭṭhāne vihāraṃ kārayiṃsūti.

Như vậy, sau khi trả lời câu hỏi của người kia, vị thiên tử ấy tuyên dương ân đức Tam Bảo, nói lời hoan hỷ với cha mẹ rồi trở về thiên giới. Những người dân nghe lời của vị thiên tử, sanh tâm tịnh tín và kính trọng nơi Đức Thế Tôn và Tăng chúng, đã chuẩn bị nhiều vật dụng cúng dường, chất đầy xe, đi đến Trúc Lâm, dâng đại thí đến Tăng chúng do Đức Phật dẫn đầu, và trình bày sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cũng thuật lại cuộc hỏi đáp ấy y như vậy, lấy câu chuyện đó làm duyên khởi, thuyết pháp một cách rộng rãi, và làm cho họ an trú trong Tam quy và Ngũ giới. Những người ấy, với đức tin đã được an lập, đảnh lễ Đức Thế Tôn, trở về làng của mình và cho xây dựng một ngôi tịnh xá tại nơi người giữ ruộng mía đã qua đời.

Tatiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích Thiên cung Nāga thứ ba đã hoàn tất.

13. Cūḷarathavimānavaṇṇanā

13. Phần giải thích Thiên cung Cūḷaratha

Daḷhadhammā nisārassāti cūḷarathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāgaṃ katvā tattha tattha satthu thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu mahākassapattherappamukhesu dhammaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu sāvakesu yāva vassūpagamanā veneyyāpekkhāya attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā mahākaccāyano paccantadese aññatarasmiṃ araññāyatane viharati. Tena samayena assakaraṭṭhe potalinagare assakarājā rajjaṃ kāreti, tassa jeṭṭhāya deviyā putto sujāto nāma kumāro soḷasavassuddesiko kaniṭṭhāya deviyā nibandhanena pitarā raṭṭhato pabbājito araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya araññe vasati. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā sīlamatte patiṭṭhito puthujjanakālakiriyaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparāparaṃ sugatiyaṃyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde bhagavato abhisambodhito tiṃsavasse assakaraṭṭhe assakarañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sujāto’’tissa nāmaṃ ahosi. So mahantena parivārena vaḍḍhati.

Thiên cung Cūḷaratha (bắt đầu bằng) `Daḷhadhammā nisārassā`. Sự tích của thiên cung ấy như thế nào? Khi Đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, sau khi đã phân chia xá-lợi và khi các bảo tháp của Bậc Đạo Sư được xây dựng ở nơi này nơi kia, khi các vị Thánh đệ tử, đứng đầu là Trưởng lão Mahākassapa, đã được chọn lựa và quy tụ để kết tập Pháp, trong khi các vị Đại Trưởng lão, vì lòng thương tưởng đến chúng sanh cần được giáo hóa, đang an trú ở nơi này nơi kia cùng với hội chúng của riêng mình cho đến khi nhập hạ, Tôn giả Mahākaccāyana trú tại một khu rừng nọ ở vùng biên địa. Vào lúc ấy, tại thành Potali ở xứ Assaka, vua Assaka đang trị vì. Hoàng tử tên là Sujāta, con trai của vị chánh hậu của vua ấy, khoảng mười sáu tuổi, đã bị vua cha trục xuất khỏi xứ sở do sự nài ép của vị thứ hậu, đã đi vào rừng, sống nương nhờ những người đi rừng và trú trong rừng. Nghe nói rằng, vị ấy đã xuất gia trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa, an trú chỉ trong giới hạnh, đã mệnh chung khi còn là phàm phu, tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa, sống ở đó cho đến hết tuổi thọ, sau đó, lang thang đây đó chỉ trong các cõi lành. Vào thời Đức Phật của chúng ta xuất hiện, vào năm thứ ba mươi sau khi Đức Thế Tôn chứng ngộ, vị ấy đã tái sanh trong lòng của vị chánh hậu của vua Assaka ở xứ Assaka. Tên của vị ấy là Sujāta. Vị ấy lớn lên với đoàn tùy tùng đông đảo.

Tassa pana mātari kālakatāya rājā aññaṃ rājadhītaraṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi aparena samayena puttaṃ vijāyi. Tassā rājā puttaṃ disvā pasanno ‘‘bhadde, tayā icchitaṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti varaṃ adāsi. Sā gahitakaṃ katvā ṭhapetvā yadā sujātakumāro soḷasavassuddesiko jāto, tadā rājānaṃ āha ‘‘deva, tumhehi mama puttaṃ disvā tuṭṭhacittehi varo dinno, taṃ idāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, devī’’ti[Pg.242]. ‘‘Mayhaṃ puttassa rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Nassa, vasali, mama jeṭṭhaputte devakumārasadise sujātakumāre ṭhite kasmā evaṃ vadasī’’ti paṭikkhipi. Devī punappunaṃ nibandhanaṃ karontī manaṃ alabhitvā ekadivasaṃ āha ‘‘deva, yadi sacce tiṭṭhasi, dehi evā’’ti. Rājā ‘‘anupadhāretvā mayā imissā varo dinno, ayañca evaṃ vadatī’’ti vippaṭisārī hutvā sujātakumāraṃ pakkositvā tamatthaṃ ārocetvā assūni pavattesi. Kumāro pitaraṃ socamānaṃ disvā domanassappatto assūni pavattetvā ‘‘anujānāhi, deva, ahaṃ aññattha gamissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā raññā ‘‘aññaṃ te nagaraṃ māpessāmi, tattha vaseyyāsī’’ti vutte kumāro na icchi. ‘‘Mama sahāyānaṃ rājūnaṃ santike pesessāmī’’ti ca vutte tampi nānujāni. Kevalaṃ ‘‘deva, araññaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā puttaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘mamaccayena idhāgantvā rajje patiṭṭhahā’’ti vatvā vissajjesi.

Nhưng khi mẹ của hoàng tử ấy qua đời, nhà vua đã lập một công chúa khác lên ngôi chánh hậu. Về sau, bà ấy cũng sanh được một người con trai. Nhà vua thấy con trai của bà, lòng đầy hoan hỷ, đã ban cho một điều ước rằng: "Này hiền khanh, hãy nhận lấy điều ước mà nàng mong muốn." Bà ấy nhận lấy và giữ đó. Khi hoàng tử Sujāta được khoảng mười sáu tuổi, bấy giờ bà tâu với vua: "Tâu Đại vương, khi thấy con trai của thần thiếp, với tâm hoan hỷ, bệ hạ đã ban cho một điều ước. Bây giờ, xin hãy ban cho điều ước ấy." "Nàng hãy nhận lấy, hỡi hoàng hậu." "Xin hãy trao vương quốc cho con trai của thần thiếp." "Cút đi, đồ tiện nữ! Khi con trưởng của ta, hoàng tử Sujāta, giống như một vị thiên tử, vẫn còn đây, tại sao ngươi lại nói như vậy?" vua từ chối. Hoàng hậu cứ nài nỉ mãi, không được toại lòng, một hôm bà nói: "Tâu Đại vương, nếu ngài giữ lời hứa, xin hãy ban cho." Nhà vua hối hận, nghĩ rằng: "Ta đã ban điều ước cho người đàn bà này mà không suy xét, và bây giờ nàng lại nói như vậy," rồi cho gọi hoàng tử Sujāta đến, kể lại sự việc và rơi lệ. Hoàng tử thấy vua cha sầu muộn, lòng cũng ưu phiền và rơi lệ, chàng nói: "Xin phụ vương cho phép, con sẽ đi nơi khác." Nghe vậy, vua nói: "Ta sẽ xây cho con một thành phố khác, con hãy ở đó," nhưng hoàng tử không muốn. Và khi vua nói: "Ta sẽ gửi con đến chỗ các vị vua bạn của ta," chàng cũng không đồng ý. Chàng chỉ nói: "Tâu phụ vương, con sẽ vào rừng." Nhà vua ôm lấy con trai, hôn lên trán và nói: "Sau khi ta qua đời, con hãy trở về đây và lên ngôi," rồi cho chàng đi.

So araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya vasanto ekadivasaṃ migavaṃ gato. Tassa samaṇakāle sahāyavaro eko devaputto hitesitāya migarūpena taṃ palobhento dhāvitvā āyasmato mahākaccāyanassa vasanaṭṭhānasamīpaṃ patvā antaradhāyi. So ‘‘imaṃ migaṃ idāni gaṇhissāmī’’ti upadhāvanto therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā taṃ apassanto bahi paṇṇasālāya theraṃ nisinnaṃ disvā tassa samīpe cāpakoṭiṃ olubbha aṭṭhāsi. Thero taṃ oloketvā ādito paṭṭhāya sabbaṃ tassa pavattiṃ ñatvā anuggaṇhanto ajānanto viya saṅgahaṃ karonto –

Chàng vào rừng, sống nương nhờ những người đi rừng, một hôm đi săn. Một vị thiên tử, người bạn thân của chàng thời còn là sa-môn, vì muốn lợi ích cho chàng, đã hiện thành hình con nai, chạy dụ chàng đến gần nơi ở của Tôn giả Mahākaccāyana rồi biến mất. Chàng đuổi theo, nghĩ rằng: "Bây giờ ta sẽ bắt con nai này," đến nơi ở của vị Trưởng lão, không thấy con nai đâu, chàng thấy vị Trưởng lão đang ngồi bên ngoài am lá, bèn đứng lại gần ngài, chống đầu cung xuống đất. Trưởng lão nhìn chàng, biết được toàn bộ câu chuyện của chàng từ đầu, muốn tế độ chàng, ngài làm như không biết và bắt chuyện để giúp đỡ:

981.

981.

‘‘Daḷhadhammā nisārassa, dhanuṃ olubbha tiṭṭhasi;

Khattiyo nusi rājañño, adu luddo vanecaro’’ti. –

"Chống cây cung chắc khỏe, làm từ gỗ lõi cây, ngươi đang đứng đó; Ngươi là một chiến sĩ, một vương tử, hay là một thợ săn tàn bạo, một người đi rừng?"

Pucchi. Tattha daḷhadhammāti daḷhadhanu. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyāya baddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Nisārassāti niratisayasārassa visiṭṭhasārassa rukkhassa [Pg.243] dhanuṃ, sāratararukkhamayaṃ dhanunti attho. Olubbhāti sannirumbhitvā. Rājaññoti rājakumāro. Vanecaroti vanacaro.

(Ngài) đã hỏi. Trong đó, daḷhadhammā là cây cung chắc khỏe. Cây cung chắc khỏe được gọi là (cung có) sức mạnh hai ngàn (người). Sức mạnh hai ngàn (người) là khi dây cung đã được giương lên, một vật nặng bằng đồng, chì, v.v... được buộc vào dây, người ta cầm thân cung nhấc lên, vật nặng đó nhấc khỏi mặt đất một khoảng bằng chiều dài mũi tên. Nisārassa có nghĩa là cây cung làm từ gỗ của một loại cây có lõi đặc biệt, lõi vượt trội; nghĩa là cây cung làm từ gỗ có lõi rất tốt. Olubbha là chống xuống. Rājañño là vương tử. Vanecaro là người đi rừng.

Atha so attānaṃ āvikaronto –

Bấy giờ, chàng tự giới thiệu mình:

982.

982.

‘‘Assakādhipatissāhaṃ, bhante putto vanecaro;

Nāmaṃ me bhikkhu te brūmi, sujāto iti maṃ vidū.

"Thưa ngài, con là con trai của vua xứ Assaka, một người đi rừng; Thưa vị tỳ-khưu, con xin nói tên cho ngài biết, người ta biết con là Sujāta.

983.

983.

‘‘Mige gavesamānohaṃ, ogāhanto brahāvanaṃ;

Migaṃ tañceva nāddakkhiṃ, tañca disvā ṭhito aha’’nti. –

"Con đang tìm kiếm con mồi, đi sâu vào khu rừng lớn; Con đã không thấy con mồi ấy, nhưng thấy ngài nên con đã dừng lại."

Āha. Tattha assakādhipatissāti assakaraṭṭhādhipatino assakarājassa. Bhikkhūti theraṃ ālapati. Mige gavesamānoti migasūkarādike gavesanto, migavaṃ carantoti attho.

(Chàng) đã nói. Trong đó, assakādhipatissa là của vua Assaka, người cai trị xứ Assaka. Bhikkhu là (chàng) gọi vị Trưởng lão. Mige gavesamāno có nghĩa là tìm kiếm các loài thú như nai, heo rừng, v.v..., tức là đi săn.

Taṃ sutvā thero tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto –

Nghe vậy, vị Trưởng lão bắt chuyện thân mật với chàng:

984.

984.

‘‘Svāgataṃ te mahāpuñña, atho te adurāgataṃ;

Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te.

"Chào mừng người có phước lớn, chuyến đi của người thật tốt đẹp; Hãy lấy nước ở đây và rửa chân của người.

985.

985.

‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;

Rājaputta tato pitvā, santhatasmiṃ upāvisā’’ti. – āha;

"Đây cũng có nước uống mát lạnh, được lấy từ khe núi; Hỡi vương tử, sau khi uống xong, hãy ngồi xuống chỗ đã trải sẵn," ngài nói;

984. Tattha adurāgatanti durāgamanavajjitaṃ, mahāpuñña, te idhāgamanaṃ svāgataṃ, na te appakampi durāgamanaṃ atthi tuyhañca mayhañca pītisomanassajananatoti adhippāyo. ‘‘Adhunāgata’’ntipi pāṭho, idāni āgamananti attho.

984. Ở đây, (cụm từ) ‘adurāgataṃ’ có nghĩa là: không phải là sự đến không tốt đẹp. Hỡi vương tử có phước báu lớn, sự đến đây của ngài là sự khéo đến. Đối với ngài, không có một chút nào là sự đến không tốt đẹp. Chủ ý là vì (sự đến này) làm phát sanh hỷ lạc và hoan hỷ cho cả ngài và cho cả tôi. Cũng có dị bản là ‘adhunāgataṃ’, nghĩa là: sự đến vào lúc này (là sự khéo đến).

985. Santhatasmiṃ upāvisāti anantarahitāya bhūmiyā anisīditvā amukasmiṃ tiṇasanthārake nisīdāti.

985. (Cụm từ) ‘Santhatasmiṃ upāvisa’ có nghĩa là: chớ ngồi trên nền đất không có vật trải, hãy ngồi trên tấm lót bằng cỏ này.

Tato rājakumāro therassa paṭisanthāraṃ sampaṭicchanto āha –

Sau đó, vị vương tử, trong khi chấp nhận lời thăm hỏi thân tình của vị trưởng lão, đã nói rằng:

986.

986.

‘‘Kalyāṇī vata te vācā, savanīyā mahāmuni;

Nelā atthavatī vaggu, mantvā atthañca bhāsasi.

‘Bạch Đại đức, lời nói của ngài thật là tốt đẹp, thật đáng lắng nghe. Lời nói ấy không tỳ vết, có ý nghĩa, và ngọt ngào; ngài nói sau khi đã suy xét và hiểu rõ ý nghĩa.’

987.

987.

‘‘Kā [Pg.244] te rati vane viharato, isinisabha vadehi puṭṭho;

Tava vacanapathaṃ nisāmayitvā, atthadhammapadaṃ samācaremase’’ti.

‘Bạch ngài, bậc ẩn sĩ đứng đầu, khi được hỏi, xin ngài hãy cho biết niềm vui của ngài khi sống trong rừng là gì? Sau khi lắng nghe lời dạy của ngài, chúng con sẽ thực hành con đường của ý nghĩa và chánh pháp.’

986. Tattha kalyāṇīti sundarā sobhanā. Savanīyāti sotuṃ yuttā. Nelāti niddosā. Atthavatīti atthayuttā diṭṭhadhammikādinā hitena upetā. Vaggūti madhurā. Mantvāti jānitvā paññāya paricchinditvā. Atthanti atthato anapetaṃ ekantahitāvahaṃ.

986. Ở đây, ‘kalyāṇī’ là tốt đẹp, mỹ miều. ‘Savanīyā’ là đáng để lắng nghe. ‘Nelā’ là không có lỗi lầm. ‘Atthavatī’ là có ý nghĩa, được trang bị với lợi ích trong hiện tại và các đời sau. ‘Vaggu’ là ngọt ngào. ‘Mantvā’ là sau khi đã biết, sau khi đã phân định bằng trí tuệ. ‘Atthaṃ’ là không tách rời khỏi ý nghĩa, chắc chắn mang lại lợi ích.

987. Isinisabhāti isīsu nisabha ājānīyasadisa. Vacanapathanti vacanaṃ. Vacanameva hi atthādhigamassa upāyabhāvato ‘‘vacanapatha’’nti vuttaṃ. Atthadhammapadaṃ samācaremaseti idha ceva samparāye ca atthāvahaṃ sīlādidhammakoṭṭhāsaṃ paṭipajjāmase.

987. ‘Isinisabha’ là bậc đứng đầu trong các ẩn sĩ, tương tự như con tuấn mã. ‘Vacanapathaṃ’ là lời nói. Quả thật, chính lời nói là phương tiện để đạt được ý nghĩa, do đó được gọi là ‘vacanapatha’. ‘Atthadhammapadaṃ samācaremase’ là chúng ta hãy thực hành phần pháp như là giới luật v.v... vốn mang lại lợi ích ở đời này và cả đời sau.

Idāni thero attano sammāpaṭipattiṃ tassa anucchavikaṃ vadanto –

Bây giờ, vị trưởng lão, trong khi nói về sự thực hành chân chánh của mình một cách thích hợp với vị ấy (vương tử), đã nói rằng:

988.

988.

‘‘Ahiṃsā sabbapāṇīnaṃ, kumāramhāka ruccati;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārati.

‘Này vương tử, sự không làm hại tất cả chúng sanh là điều chúng tôi ưa thích; và sự từ bỏ trộm cắp, tà hạnh, và uống rượu.’

989.

989.

‘‘Ārati samacariyā ca, bāhusaccaṃ kataññutā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, dhammā ete pasaṃsiyā’’ti. – āha;

‘Sự từ bỏ (điều ác) và thực hành (điều thiện), sự đa văn, và lòng biết ơn; những điều này được tán thán ngay trong đời này, những pháp này thật đáng tán dương.’ – đã nói (như vậy).

989. Tattha ārati samacariyā cāti yathāvuttā ca pāpadhammato ārati, paṭivirati kāyasamatādisamacariyā ca. Bāhusaccanti pariyattibāhusaccaṃ. Kataññutāti parehi attano katassa upakārassa jānanā. Pāsaṃsāti atthakāmehi kulaputtehi pakārato āsaṃsitabbā. Dhammā eteti ete yathāvuttā ahiṃsādidhammā. Pasaṃsiyāti viññūhi pasaṃsitabbā.

989. Ở đây, ‘ārati samacariyā ca’ là sự từ bỏ, sự tránh xa các ác pháp đã được nói đến, và sự thực hành đúng đắn như là sự bình thản của thân v.v... ‘Bāhusaccaṃ’ là sự đa văn về giáo pháp. ‘Kataññutā’ là sự biết đến ơn huệ mà người khác đã làm cho mình. ‘Pāsaṃsā’ là đáng được các thiện gia tử, những người mong cầu lợi ích, tán thán bằng nhiều cách. ‘Dhammā ete’ là những pháp này, tức là các pháp như không làm hại đã được nói đến. ‘Pasaṃsiyā’ là đáng được bậc trí tán dương.

Evaṃ thero tassa anucchavikaṃ sammāpaṭipattiṃ vatvā anāgataṃsañāṇena āyusaṅkhāre olokento ‘‘pañcamāsamattamevā’’ti disvā taṃ saṃvejetvā daḷhaṃ tattha sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ imaṃ gāthamāha –

Như vậy, vị trưởng lão, sau khi nói về sự thực hành chân chánh một cách thích hợp với vị ấy, trong khi quán xét các hành về tuổi thọ bằng trí biết vị lai, và sau khi thấy rằng ‘(chỉ còn) khoảng năm tháng nữa thôi,’ để làm cho vị ấy xúc động và để thiết lập vị ấy một cách vững chắc trong sự thực hành chân chánh ấy, đã nói lên bài kệ này:

990.

990.

‘‘Santike [Pg.245] maraṇaṃ tuyhaṃ, oraṃ māsehi pañcahi;

Rājaputta vijānāhi, attānaṃ parimocayā’’ti.

‘Cái chết đang ở gần ngài, trong vòng năm tháng nữa. Hỡi vương tử, hãy biết điều đó và hãy tự giải thoát cho mình.’

Tattha attānaṃ parimocayāti attānaṃ apāyadukkhato mocehi.

Ở đây, ‘attānaṃ parimocaya’ có nghĩa là: hãy giải thoát bản thân khỏi khổ đau của cảnh giới đoạ lạc.

Tato kumāro attano muttiyā upāyaṃ pucchanto āha –

Sau đó, vị vương tử, trong khi hỏi về phương tiện để giải thoát cho chính mình, đã nói rằng:

991.

991.

‘‘Katamaṃ svāhaṃ janapadaṃ gantvā, kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ;

Kāya vā pana vijjāya, bhaveyyaṃ ajarāmaro’’ti.

‘Con nên đi đến quốc độ nào, làm nghiệp gì, và nỗ lực ra sao; hoặc bằng minh kiến nào, mà con có thể trở nên không già không chết?’

Tattha katamaṃ svāhanti katamaṃ su ahaṃ, katamaṃ nūti attho. Kiṃ kammaṃ kiñca porisanti katvāti vacanaseso. Porisanti purisakiccaṃ.

Ở đây, ‘katamaṃ svāhaṃ’ được tách thành ‘katamaṃ su ahaṃ’, có nghĩa là ‘katamaṃ nu’ (cái nào đây?). Trong cụm từ ‘kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ’, nên hiểu ngầm có từ ‘katvā’ (sau khi làm). ‘Porisaṃ’ là phận sự của người nam.

Tato thero tassa dhammaṃ desetuṃ imā gāthāyo avoca –

Sau đó, vị trưởng lão, để thuyết pháp cho vị ấy, đã nói lên những bài kệ này:

992.

992.

‘‘Na vijjate so padeso, kammaṃ vijjā ca porisaṃ;

Yattha gantvā bhave macco, rājaputtājarāmaro.

‘Này vương tử, không có nơi chốn, hành động, minh kiến, hay nỗ lực nào, mà một người phàm sau khi đến đó có thể trở nên không già không chết.’

993.

993.

‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā;

Pahūtadhanadhaññāse, tepi no ajarāmarā.

‘Những người có tài sản lớn, sở hữu nhiều của cải, cả những vị vua Sát-đế-lỵ làm chủ quốc độ, có nhiều tiền của và lúa gạo; họ cũng không thoát khỏi già và chết.’

994.

994.

‘‘Yadi te sutā andhakaveṇḍuputtā, sūrā vīrā vikkantappahārino;

Tepi āyukkhayaṃ pattā, viddhastā sassatīsamā.

‘Nếu ngài đã nghe về các con trai của Andhakaveṇḍu, những người dũng cảm, anh hùng, có sức tấn công mãnh liệt; họ cũng đã đi đến chỗ tận cùng của tuổi thọ, bị hủy diệt, dù trông như vĩnh cửu.’

995.

995.

‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā;

Ete caññe ca jātiyā, tepi no ajarāmarā.

‘Các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà-la, Chiên-đà-la và Bộc-kê-sa; những người này và những người khác thuộc các giai cấp khác, họ cũng không thoát khỏi già và chết.’

996.

996.

‘‘Ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintitaṃ;

Ete caññe ca vijjāya, tepi no ajarāmarā.

‘Những người tụng đọc các câu thần chú, sáu nhánh (của kinh Vệ-đà) do Phạm Thiên nghĩ ra; những người này và những người khác có minh kiến (thế gian), họ cũng không thoát khỏi già và chết.’

997.

997.

‘‘Isayo cāpi ye santā, saññatattā tapassino;

Sarīraṃ tepi kālena, vijahanti tapassino.

‘Cả những vị ẩn sĩ thanh tịnh, tự chế ngự, và khổ hạnh; đến thời điểm, những vị khổ hạnh ấy cũng từ bỏ thân xác này.’

998.

998.

‘‘Bhāvitattāpi arahanto, katakiccā anāsavā;

Nikkhipanti imaṃ dehaṃ, puññapāpaparikkhayā’’ti.

‘Ngay cả các bậc A-la-hán đã tu tập tâm, đã làm xong việc cần làm, không còn lậu hoặc; các vị ấy cũng đặt xuống thân này khi nghiệp phước và tội đã cạn kiệt.’

992. Tattha [Pg.246] yattha gantvāti yaṃ padesaṃ gantvā kammaṃ vijjaṃ porisañca kāyapayogena itarapayogena ca upagantvā pāpuṇitvā bhaveyya ajarāmaroti attho.

992. Ở đây, ‘yattha gantvā’ có nghĩa là: sau khi đi đến nơi chốn nào, sau khi tiếp cận và đạt được hành động, minh kiến, và nỗ lực bằng sự cố gắng của thân và bằng sự cố gắng khác, người ấy có thể trở nên không già không chết.

993. Heṭṭhimakoṭiyā koṭisatādiparimāṇaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ mahantaṃ dhanaṃ etesanti mahaddhanā. Kumbhattayādikahāpaṇaparibbayo mahanto bhogo etesanti mahābhogā. Raṭṭhavantoti raṭṭhasāmikā, anekayojanaparimāṇaṃ raṭṭhaṃ pasāsantāti adhippāyo. Khattiyāti khattiyajātikā. Pahūtadhanadhaññāseti mahādhanadhaññasannicayā, attano parisāya ca sattaṭṭhasaṃvaccharapahonakadhanadhaññasannicayā. Tepi no ajarāmarāti jarāmaraṇadhammā eva, mahaddhanatādīnipi tesaṃ upari nipatantaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkontīti attho.

993. Những người có tài sản lớn được tích trữ, với số lượng tối thiểu là một trăm koti v.v..., được gọi là ‘mahaddhanā’ (người có tài sản lớn). Những người có tài sản tiêu dùng lớn, với chi tiêu hàng ngày là ba vại tiền kahāpaṇa v.v..., được gọi là ‘mahābhogā’ (người có sở hữu lớn). ‘Raṭṭhavanto’ là những người làm chủ quốc độ; chủ ý là những người cai trị một quốc độ có kích thước nhiều do-tuần. ‘Khattiyā’ là những người thuộc dòng dõi Sát-đế-lỵ. ‘Pahūtadhanadhaññāse’ là những người đã tích trữ nhiều của cải và lúa gạo, có đủ của cải và lúa gạo cho bản thân và đoàn tùy tùng trong bảy tám năm. ‘Tepi no ajarāmarā’ có nghĩa là: họ cũng có bản chất phải già và chết; ngay cả sự giàu có lớn lao v.v... của họ cũng không thể ngăn chặn được sự già và chết đang đổ ập xuống họ.

994. Andhakaveṇḍuputtāti andhakaveṇḍussa puttāti paññātā. Sūrāti sattimanto. Vīrāti vīriyavanto. Vikkantappahārinoti sūravīrabhāveneva paṭisattubalaṃ vikkamma pasayha paharaṇasīlā. Viddhastāti vinaṭṭhā. Sassatīsamāti kulaparamparāya sassatīhi candasūriyādīhi samānā, tepi acirakālapavattakulanvayāti attho.

994. ‘Andhakaveṇḍuputtā’ là những người được biết đến là con trai của Andhakaveṇḍu. ‘Sūrā’ là những người có sức mạnh. ‘Vīrā’ là những người có nghị lực. ‘Vikkantappahārino’ là những người có thói quen tấn công, bằng chính sự dũng cảm và anh hùng của mình, họ vượt qua và dùng vũ lực áp đảo sức mạnh của kẻ thù. ‘Viddhastā’ là đã bị hủy diệt. ‘Sassatīsamā’ là tương tự như mặt trời, mặt trăng v.v... vốn vĩnh cửu trong dòng dõi gia tộc; nghĩa là, họ cũng thuộc dòng dõi gia tộc đã tồn tại không lâu.

995. Jātiyāti attano jātiyā, visiṭṭhatarā pana jātipi nesaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkotīti attho.

995. ‘Jātiyā’ là do dòng dõi của mình; nghĩa là, ngay cả một dòng dõi ưu việt hơn cũng không thể ngăn chặn được sự già và chết của họ.

996. Mantanti vedaṃ. Chaḷaṅganti kappabyākaraṇaniruttisikkhāchandovicitijotisatthasaṅkhātehi chahi aṅgehi chaḷaṅgaṃ. Brahmacintitanti brahmehi aṭṭhakādīhi cintitaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ.

996. (Câu) Mantanti có nghĩa là Veda (phệ-đà). (Câu) Chaḷaṅgaṃ (sáu chi phần) là (Veda) có sáu chi phần, được gọi là các luận điển: Kappa (lễ nghi), Byākaraṇa (ngữ pháp), Nirutti (từ nguyên), Sikkhā (ngữ âm), Chandoviciti (vận luật), và Jotisattha (thiên văn). (Câu) Brahmacintitaṃ (được Phạm thiên suy tư) có nghĩa là được các vị Phạm thiên, các vị ẩn sĩ Aṭṭhaka v.v... suy tư, được thấy bằng tuệ nhãn.

997. Santāti upasantakāyavacīkammantā. Saññatattāti saññatacittā. Tapassinoti tapanissitā.

997. (Câu) Santāti có nghĩa là những người có thân nghiệp và khẩu nghiệp đã được an tịnh. (Câu) Saññatattāti có nghĩa là những người có tâm đã được chế ngự. (Câu) Tapassinoti có nghĩa là những người nương tựa vào khổ hạnh (đốt cháy phiền não).

Idāni kumāro attanā kattabbaṃ vadanto –

Bây giờ, vị vương tử, trong khi đang nói lên điều mình phải làm –

999.

999.

‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –

“Thưa bậc Đại ẩn sĩ, những câu kệ của ngài thật là khéo thuyết và có ý nghĩa. Con đã được thấu hiểu nhờ vào ý nghĩa tốt đẹp, và ngài hãy là nơi nương tựa cho con.”

Āha[Pg.247]. Tattha nijjhattomhīti nijjhāpito dhammojasaññāya saññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti suṭṭhu bhāsitena.

(Vị ấy) đã nói. Ở đây, (câu) nijjhattomhi có nghĩa là: con đã được làm cho thấu hiểu, đã đạt đến sự nhận biết nhờ vào trí tuệ về tinh túy của Giáo pháp. (Câu) Subhaṭṭhenāti có nghĩa là: nhờ vào (lời) đã được khéo nói.

Tato thero taṃ anusāsanto imaṃ gāthaṃ abhāsi –

Sau đó, vị trưởng lão, trong khi giáo huấn vị ấy, đã nói lên câu kệ này –

1000.

1000.

‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, tameva saraṇaṃ vaja;

Sakyaputtaṃ mahāvīraṃ, yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti.

“Bạn chớ quy y nơi tôi, hãy quy y chính vị ấy, bậc Thích tử, bậc Đại hùng, người mà tôi đã quy y.”

Tato rājakumāro āha –

Sau đó, vị vương tử đã nói –

1001.

1001.

‘‘Katarasmiṃ so janapade, satthā tumhāka mārisa;

Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti.

“Thưa ngài, vị Đạo sư của ngài ở tại quốc độ nào? Con cũng sẽ đi để diện kiến bậc Chiến Thắng, bậc Vô song.”

Puna thero āha –

Vị trưởng lão lại nói –

1002.

1002.

‘‘Puratthimasmiṃ janapade, okkākakulasambhavo;

Tatthāsi purisājañño, so ca kho parinibbuto’’ti.

“Ở quốc độ phương Đông, có bậc xuất thân từ dòng dõi Okkāka. Vị ấy là bậc Nhân ngưu vương, và vị ấy đã viên tịch rồi.”

Tattha therena nisinnapadesato majjhimadesassa pācīnadisābhāgattā vuttaṃ ‘‘puratthimasmiṃ janapade’’ti.

Ở đây, (câu) “ở quốc độ phương Đông” được vị trưởng lão nói ra là do từ nơi ngài đang ngồi, Trung Ấn thuộc về phương đông.

Evaṃ so rājaputto therassa dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ –

Như vậy, vị vương tử ấy sau khi nghe bài pháp thoại của vị trưởng lão, với tâm hoan hỷ, đã an trú trong các nơi quy y và trong các giới. Do đó, đã được nói rằng –

1003.

1003.

‘‘Sace hi buddho tiṭṭheyya, satthā tumhāka mārisa;

Yojanāni sahassāni, gaccheyyaṃ payirupāsituṃ.

“Thưa ngài, nếu đức Phật, vị Đạo sư của ngài, còn tại thế, con sẽ đi hàng ngàn do-tuần để hầu cận Ngài.

1004.

1004.

‘‘Yato ca kho parinibbuto, satthā tumhāka mārisa;

Nibbutampi mahāvīraṃ, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

“Và thưa ngài, vì vị Đạo sư của ngài đã viên tịch, con xin quy y bậc Đại hùng, dù Ngài đã tịch diệt.

1005.

1005.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

“Con xin quy y Phật, và cả Pháp vô thượng; con xin quy y Tăng của bậc Thiên Nhân Sư.

1006.

1006.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti.

“Con nhanh chóng từ bỏ sát sanh, con tránh xa việc lấy của không cho ở đời; con không uống rượu và cũng không nói dối, và con hài lòng với vợ của mình.”

Evaṃ [Pg.248] pana taṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitaṃ thero evamāha ‘‘rājakumāra, tuyhaṃ idha araññavāsena attho natthi, na ciraṃ tava jīvitaṃ, pañcamāsabbhantare eva kālaṃ karissasi, tasmā tava pitu santikameva gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo bhaveyyāsī’’ti vatvā attano santike dhātuyo datvā vissajjesi. So gacchanto ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ vacanena ito gamissāmi, tumhehipi mayhaṃ anukampāya tattha āgantabba’’nti vatvā therassa adhivāsanaṃ viditvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitu nagaraṃ gantvā uyyānaṃ pavisitvā attano āgatabhāvaṃ rañño nivedesi.

Vị trưởng lão đã nói như vầy với vị ấy, người đã an trú trong các nơi quy y và trong các giới: “Này vương tử, việc ngài sống trong rừng ở đây không có lợi ích gì, mạng sống của ngài không còn dài, ngài sẽ mệnh chung chỉ trong vòng năm tháng nữa. Vì vậy, ngài hãy đi đến nơi phụ vương của ngài, làm các phước thiện như bố thí v.v... và sẽ có cõi trời là nơi tái sanh.” Nói xong, ngài trao cho xá-lợi ở nơi mình rồi cho đi. Trong khi đi, vị ấy nói: “Bạch ngài, con sẽ đi khỏi đây theo lời của ngài, các ngài cũng vì lòng bi mẫn đối với con mà nên đến nơi ấy.” Nói xong, biết được sự chấp thuận của vị trưởng lão, vị ấy đã đảnh lễ, đi nhiễu quanh, rồi đi đến thành phố của phụ vương, đi vào khu vườn ngự uyển và cho báo tin về sự trở về của mình cho đức vua.

Taṃ sutvā rājā saparivāro uyyānaṃ gantvā kumāraṃ āliṅgitvā antepuraṃ netvā abhisiñcitukāmo ahosi. Kumāro ‘‘deva, mayhaṃ appakaṃ āyu, ito catunnaṃ māsānaṃ accayena maraṇaṃ bhavissati, kiṃ me rajjena, tumhe nissāya puññameva karissāmī’’ti vatvā therassa guṇaṃ ratanattayassa ca ānubhāvaṃ pavedesi. Taṃ sutvā rājā saṃvegappatto ratanattaye ca there ca pasannamānaso mahantaṃ vihāraṃ kāretvā mahākaccāyanattherassa santike dūtaṃ pāhesi. Theropi rājānaṃ mahājanañca anuggaṇhanto āgacchi. Rājā ca saparivāro dūratova paccuggamanaṃ katvā theraṃ vihāraṃ pavesetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanto saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Kumāro ca sīlāni samādiyitvā theraṃ bhikkhū ceva sakkaccaṃ upaṭṭhahanto dānāni dadanto dhammaṃ suṇanto catunnaṃ māsānaṃ accayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa puññānubhāvena sattaratanapaṭimaṇḍito sattayojanappamāṇo ratho uppajji, anekāni cassa accharāsahassāni parivāro ahosi.

Nghe vậy, đức vua cùng với đoàn tùy tùng đi đến khu vườn ngự uyển, ôm lấy vương tử, đưa vào nội cung và muốn làm lễ đăng quang. Vương tử nói: “Tâu Đại vương, mạng sống của con ngắn ngủi, sau bốn tháng nữa kể từ hôm nay, cái chết sẽ xảy đến. Vương vị có ích gì cho con? Nương tựa vào ngài, con sẽ chỉ làm các phước thiện.” Nói xong, vị ấy đã cho biết về ân đức của vị trưởng lão và oai lực của Tam Bảo. Nghe vậy, đức vua kinh sợ, với tâm hoan hỷ nơi Tam Bảo và nơi vị trưởng lão, đã cho xây dựng một ngôi tịnh xá lớn và phái sứ giả đến nơi trưởng lão Đại Kaccāyana. Vị trưởng lão cũng đến để tế độ đức vua và dân chúng. Đức vua và đoàn tùy tùng đã đi ra đón từ xa, đưa vị trưởng lão vào tịnh xá, cung kính phục vụ ngài với bốn món vật dụng, và đã an trú trong các nơi quy y và trong các giới. Vương tử cũng đã thọ trì các giới, cung kính phục vụ vị trưởng lão và các vị tỳ-khưu, thực hành bố thí, lắng nghe Chánh pháp, và sau bốn tháng đã mệnh chung, tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba. Do oai lực phước báu của vị ấy, một cỗ xe dài bảy do-tuần, được trang hoàng bằng bảy loại bảo vật đã hiện ra, và nhiều ngàn thiên nữ đã trở thành đoàn tùy tùng của vị ấy.

Rājā kumārassa sarīrasakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā cetiyassa pūjaṃ akāsi, tattha mahājano sannipati, theropi saparivāro taṃ padesaṃ upagañchi. Atha devaputto attanā katakusalakammaṃ oloketvā kataññutāya ‘‘gantvā theraṃ vandissāmi, sāsanaguṇe ca pākaṭe karissāmī’’ti cintetvā dibbarathaṃ āruyha mahatā parivārena dissamānarūpo āgantvā rathā oruyha therassa pāde vanditvā [Pg.249] pitarā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ payirupāsamāno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero imāhi gāthāhi pucchi –

Đức vua sau khi cử hành tang lễ cho vương tử một cách trọng thể, đã cúng dường đại thí đến chư Tăng và cúng dường bảo tháp. Dân chúng đã tụ tập đông đảo ở nơi ấy. Vị trưởng lão cùng với đoàn tùy tùng cũng đã đi đến nơi đó. Bấy giờ, vị thiên tử nhìn lại thiện nghiệp mình đã làm, với lòng biết ơn, đã suy nghĩ rằng: “Ta sẽ đi đảnh lễ vị trưởng lão, và sẽ làm cho ân đức của giáo pháp được hiển bày.” Suy nghĩ như vậy, vị ấy đã lên cỗ xe trời, với đoàn tùy tùng đông đảo, hiện ra trong hình dạng có thể thấy được, từ cõi trời đi đến, bước xuống khỏi cỗ xe, đảnh lễ dưới chân vị trưởng lão, chào hỏi với phụ vương của mình, rồi đứng hầu cận vị trưởng lão, chắp tay cung kính. Vị trưởng lão đã hỏi vị ấy bằng những câu kệ này –

1007.

1007.

‘‘Sahassaraṃsīva yathāmahappabho, disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ;

Tathāpakāro tavāyaṃ mahāratho, samantato yojanasattamāyato.

“Như mặt trời ngàn tia, với ánh sáng vĩ đại, chiếu sáng các phương trời khi đi tuần tự trên không; cỗ xe lớn này của bạn cũng có tính chất như vậy, dài bảy do-tuần khắp bốn phía.

1008.

1008.

‘‘Suvaṇṇapaṭṭehi samantamotthaṭo, urassa muttāhi maṇīhi cittito;

Lekhā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhenti veḷuriyamayā sunimmitā.

“Được bao phủ khắp nơi bằng những tấm vàng, phần ngực xe được trang trí bằng ngọc trai và châu báu; những đường nét chạm trổ bằng vàng và bạc, được khéo làm bằng lưu ly, làm cho nó rực rỡ.

1009.

1009.

‘‘Sīsañcidaṃ veḷuriyassa nimmitaṃ, yugañcidaṃ lohitakāya cittitaṃ;

Yuttā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhanti assā ca ime manojavā.

“Phần đầu này được làm bằng lưu ly, cái ách này được trang trí bằng hồng ngọc; được trang bị bằng vàng và bạc, những con ngựa này, nhanh như ý nghĩ, cũng thật lộng lẫy.

1010.

1010.

‘‘So tiṭṭhasi hemarathe adhiṭṭhito, devānamindova sahassavāhano;

Pucchāmi tāhaṃ yasavanta kovidaṃ, kathaṃ tayā laddho ayaṃ uḷāro’’ti.

“Ngài ngự trên cỗ xe vàng, oai nghiêm lẫm liệt, như vị Thiên chủ cỡi ngàn ngựa hay; tôi xin hỏi ngài, bậc danh thơm trí tuệ, do đâu ngài được quả phúc cao sang này?”

1007. Tattha sahassaraṃsīti sūriyo. So hi anekasahassaraṃsimantatāya ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuccati. Yathāmahappabhoti attano mahattassa anurūpappabho. Yathā hi mahattena sūriyamaṇḍalena sadisaṃ jotimaṇḍalaṃ natthi, evaṃ pabhāyapi. Tathā hi taṃ ekasmiṃ khaṇe tīsu mahādīpesu ālokaṃ pharantaṃ tiṭṭhati. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti nabhe ākāse yatheva disaṃ anukkamanto gacchanto yathā yena pakārena bhāti dibbati jotati. Tathāpakāroti tādisākāro. Tavāyanti tava ayaṃ.

1007. Trong ấy, sahassaraṃsī là mặt trời. Vị ấy được gọi là ‘ngàn tia sáng’ vì có vô số ngàn tia sáng. Yathāmahappabho là có ánh sáng tương xứng với sự vĩ đại của mình. Giống như không có vầng sáng nào sánh bằng vầng mặt trời về sự vĩ đại, thì về ánh sáng cũng vậy. Thật vậy, trong một khoảnh khắc, nó đứng yên tỏa ánh sáng khắp ba đại châu. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ là: trên bầu trời, trong không gian, cũng như đi tuần tự theo phương hướng, chiếu sáng, rực rỡ, tỏa sáng theo cách nào. Tathāpakāro là có hình dạng như vậy. Tavāyaṃ là tava ayaṃ (cái này của ngài).

1008. Suvaṇṇapaṭṭehīti [Pg.250] suvaṇṇamayehi paṭṭehi. Samantamotthaṭo samantato chādito. Urassāti uro assa, rathassa uroti ca īsāmūlaṃ vadati. Lekhāti veḷuriyamayā mālākammalatākammādilekhā. Tāsaṃ suvaṇṇapaṭṭesu ca rajatapaṭṭesu ca dissamānattā vuttaṃ ‘‘suvaṇṇassa ca rūpiyassa cā’’ti. Sobhentīti rathaṃ sobhayanti.

1008. Suvaṇṇapaṭṭehi là bằng những tấm bằng vàng. Samantamotthaṭo là được che phủ khắp nơi. Urassā là ức của nó, ức của cỗ xe, chỉ phần gốc của càng xe. Lekhā là những đường nét trang trí hình vòng hoa, dây leo bằng ngọc lưu ly. Vì chúng được thấy trên cả tấm vàng và tấm bạc nên được nói là ‘của vàng và của bạc’. Sobhenti là chúng làm đẹp cho cỗ xe.

1009. Sīsanti rathakubbarasīsaṃ. Veḷuriyassa nimmitanti veḷuriyena nimmitaṃ, veḷuriyamaṇimayanti attho. Lohitakāyāti lohitakamaṇinā, yena kenaci rattamaṇinā vā. Yuttāti yojitā, atha vā yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa cāti suvaṇṇamayā ca rūpiyamayā ca yottā, saṅkhalikāti attho.

1009. Sīsaṃ là đầu mui xe. Veḷuriyassa nimmitaṃ là được làm bằng ngọc lưu ly, nghĩa là làm bằng ngọc báu lưu ly. Lohitakāya là bằng ngọc hồng bảo, hoặc bằng bất kỳ loại ngọc màu đỏ nào. Yuttā là được attelage, hoặc yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca là dây cương bằng vàng và bằng bạc, nghĩa là dây xích.

1010. Adhiṭṭhitoti attano deviddhiyā sakalamidaṃ ṭhānaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sahassavāhanoti sahassayuttavāhano, sahassaājānīyayuttaratho devānamindo yathāti adhippāyo. Yasavantāti ālapanaṃ, yasassīti attho. Kovidanti kusalañāṇavantaṃ, rathārohane vā chekaṃ. Ayaṃ uḷāroti ayaṃ uḷāro mahanto yasoti adhippāyo.

1010. Adhiṭṭhito là đứng vững, dùng thiên thần lực của mình chế ngự toàn bộ nơi này. Sahassavāhano là có cỗ xe được attelage một ngàn con ngựa, ý muốn nói là giống như vị Thiên chủ có cỗ xe được attelage một ngàn con ngựa thuần chủng. Yasavanta là lời xưng hô, có nghĩa là ‘bậc danh thơm’. Kovidaṃ là người có trí tuệ khéo léo, hoặc là người tài giỏi trong việc cỡi xe. Ayaṃ uḷāro có ý nghĩa là ‘sự vinh quang cao cả, vĩ đại này’.

Evaṃ therena puṭṭho devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị thiên tử được trưởng lão hỏi như vậy, đã giải đáp bằng những câu kệ này:

1011.

1011.

‘‘Sujāto nāmahaṃ bhante, rājaputto pure ahuṃ;

Tvañca maṃ anukampāya, saññamasmiṃ nivesayi.

“Bạch ngài, con tên là Sujāta, thuở trước là một vương tử; và chính ngài, do lòng bi mẫn, đã đưa con vào sự thu thúc.”

1012.

1012.

‘‘Khīṇāyukañca maṃ ñatvā, sarīraṃ pādāsi satthuno;

Imaṃ sujāta pūjehi, taṃ te atthāya hehiti.

“Và khi biết con sắp hết tuổi thọ, ngài đã trao xá lợi của Bậc Đạo Sư (và nói): ‘Này Sujāta, hãy cúng dường xá lợi này, điều đó sẽ mang lại lợi ích cho con’.”

1013.

1013.

‘‘Tāhaṃ gandhehi mālehi, pūjayitvā samuyyuto;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

“Con đã siêng năng cúng dường bằng hương và hoa; sau khi từ bỏ thân người, con đã tái sanh vào vườn Nandana.”

1014.

1014.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

“Và trong khu rừng Nandana khả ái, nơi có nhiều loài chim tụ hội, con vui hưởng với vũ điệu và ca hát, được các tiên nữ vây quanh.”

1012-3. Tattha [Pg.251] sarīrantī sarīradhātuṃ. Hehitīti bhavissati. Samuyyutoti sammā uyyutto, yuttappayuttoti attho.

1012-3. Trong đó, sarīraṃ là xá lợi. Hehiti là sẽ là. Samuyyuto là chuyên cần đúng đắn, có nghĩa là nỗ lực hết mình.

Evaṃ devaputto therena pucchitamatthaṃ kathetvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitaraṃ āpucchitvā rathaṃ āruyha devalokameva gato. Theropi tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammakathā mahājanassa sātthikā ahosi. Atha thero taṃ sabbaṃ attanā ca tena ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te ca taṃ tathā saṅgahaṃ āropesunti.

Vị thiên tử sau khi trình bày sự việc được trưởng lão hỏi, đã đảnh lễ trưởng lão, đi nhiễu quanh theo chiều bên phải, xin phép phụ thân, rồi lên xe trở về thiên giới. Vị trưởng lão cũng lấy câu chuyện đó làm duyên khởi, thuyết một bài pháp thoại chi tiết cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp thoại ấy đã mang lại lợi ích cho đại chúng. Sau đó, vào thời kỳ kết tập, vị trưởng lão đã thuật lại toàn bộ câu chuyện cho các vị kết tập Pháp, đúng theo cách thức mà chính ngài và vị thiên tử ấy đã đối đáp, và các vị ấy đã đưa câu chuyện vào bộ sưu tập đúng như vậy.

Cūḷarathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Thiên cung Tiểu Xa đã kết thúc.

14. Mahārathavimānavaṇṇanā

14. Chú giải Thiên cung Đại Xa

Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhanti mahārathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavane gopālassa nāma devaputtassa attano vimānato nikkhamitvā sahassayuttaṃ mahantaṃ dibbarathaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānakīḷanatthaṃ gacchantassa avidūre pāturahosi. Taṃ disvā devaputto sañjātagāravabahumāno sahasā rathato oruyha upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsi.

Thiên cung Đại Xa bắt đầu bằng câu: Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ. Nguồn gốc của thiên cung này là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Sāvatthī, trong tu viện Jetavana. Vào lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã được nói ở dưới, trong khi du hành đến các cõi trời, đã hiện ra ở cõi trời Tāvatiṃsa, không xa một vị thiên tử tên là Gopāla. Vị này đang từ thiên cung của mình đi ra, cỡi lên một cỗ xe trời to lớn, tráng lệ, được attelage một ngàn con ngựa, cùng với đoàn tùy tùng đông đảo và thần lực vĩ đại, đi đến công viên để vui chơi. Nhìn thấy Tôn giả, vị thiên tử phát sanh lòng kính trọng và quý mến, vội vàng xuống xe, đến gần, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, chắp tay đưa lên đầu rồi đứng sang một bên.

Tassidaṃ pubbakammaṃ – so kira vipassiṃ bhagavantaṃ suvaṇṇamālāya pūjetvā ‘‘imassa puññassa ānubhāvena mayhaṃ bhave bhave sovaṇṇamayā uracchadamālā nibbattatū’’ti katapaṇidhānāya anekakappesu sugatīsuyeva saṃsarantiyā kassapassa bhagavato kāle kikissa kāsirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattāya yathāpaṇidhānaṃ suvaṇṇamālālābhena ‘‘uracchadamālā’’ti laddhanāmāya devakaññāsadisāya rājadhītāya ācariyo gopālo nāma brāhmaṇo hutvā sasāvakasaṅghassa kassapassa bhagavato asadisadānādīni mahādānāni pavattetvā indriyānaṃ aparipakkabhāvena attānaṃ rājadhītarañca uddissa satthārā desitaṃ [Pg.252] dhammaṃ sutvāpi visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto puthujjanakālakiriyameva katvā yathūpacitapuññānubhāvena tāvatiṃsesu yojanasatike kanakavimāne nibbatti, anekakoṭiaccharāparivāro ahosi, sattaratanamayo cassa sahassayutto suvibhattabhittivicitto siniddhamadhuranigghoso attano pabhāsamudayena avahasanto viya divaṅkaramaṇḍalaṃ dibbo ājaññaratho nibbatti.

Đây là tiền nghiệp của vị ấy: Tương truyền, vị ấy đã cúng dường Đức Thế Tôn Vipassī bằng một vòng hoa vàng và đã phát nguyện rằng: ‘Do oai lực của phước báu này, mong rằng trong mỗi kiếp sống, con sẽ có được một vòng hoa bằng vàng đeo trước ngực.’ Sau khi đã phát nguyện như vậy, vị ấy đã luân hồi trong nhiều a-tăng-kỳ kiếp chỉ trong các cõi lành. Vào thời Đức Thế Tôn Kassapa, vị ấy sanh làm một vị Bà-la-môn tên là Gopāla, là thầy của một công chúa giống như thiên nữ. Nàng công chúa này được sanh ra trong bụng của hoàng hậu chánh cung của vua Kiki xứ Kāsī, và theo như lời nguyện, đã nhận được một vòng hoa vàng nên được đặt tên là ‘Uracchadamālā’. Vị Bà-la-môn ấy đã thực hiện các cuộc đại bố thí, như cuộc bố thí vô song, đến Đức Thế Tôn Kassapa cùng với tăng đoàn đệ tử của Ngài. Tuy nhiên, do các căn chưa thuần thục, dù đã nghe Pháp do Bậc Đạo Sư thuyết giảng cho mình và cho công chúa, vị ấy vẫn không thể chứng đắc được pháp đặc biệt nào, và đã mệnh chung khi còn là phàm phu. Do oai lực của phước báu đã tích lũy, vị ấy đã tái sanh tại cõi trời Tāvatiṃsa, trong một thiên cung bằng vàng rộng một trăm do-tuần, và có đoàn tùy tùng gồm nhiều triệu thiên nữ. Đối với vị ấy, một cỗ xe trời tráng lệ, được làm bằng bảy loại báu, attelage một ngàn con ngựa thuần chủng, được trang trí với các vách ngăn phân chia tinh xảo, có âm thanh du dương ngọt ngào, và với ánh hào quang của mình, dường như chế giễu cả vầng mặt trời, đã hiện khởi.

So tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena yathāvuttasampattivibhavo gopālo eva nāma devaputto hutvā tāvatiṃsesuyeva nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno…pe… añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsī’’ti.

Vị thiên tử ấy, sau khi hưởng thụ thiên sản cho đến hết tuổi thọ ở cõi trời ấy, đã tiếp tục luân hồi trong các cõi trời. Trong thời kỳ đức Phật này xuất hiện, do quả báo còn sót lại của nghiệp ấy, vị ấy đã trở thành thiên tử tên là Gopāla, có được tài sản và sự huy hoàng như đã nói, và tái sanh ngay tại cõi trời Ba Mươi Ba. Nhắm đến điều đó, có lời nói rằng: “Và vào lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna... vân vân... chắp tay lên đầu và đứng lại.”

Evaṃ pana upasaṅkamitvā ṭhitaṃ taṃ devaputtaṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi pucchi –

Và Tôn giả Mahāmoggallāna đã hỏi vị thiên tử đang đứng sau khi đã đi đến như vậy bằng những câu kệ này:

1015.

1015.

‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ, āruyhimaṃ sandanaṃ nekacittaṃ;

Uyyānabhūmiṃ abhito anukkamaṃ, purindado bhūtapatīva vāsavo.

“Ngài đã leo lên cỗ xe tráng lệ này, là phương tiện do ngựa kéo, được trang bị một ngàn con ngựa, được trang trí đa dạng; ngài đi quanh khu vườn, rực rỡ như Purindada, như Vāsava, vị chúa của các loài hữu tình.”

1016.

1016.

‘‘Sovaṇṇamayā te rathakubbarā ubho, phalehi aṃsehi atīva saṅgatā;

Sujātagumbā naravīraniṭṭhitā, virocati pannaraseva cando.

“Cả hai càng xe của ngài đều bằng vàng, được gắn kết rất khéo với các tấm ván và các bộ phận ở vai. Với các cụm được làm tốt, hoàn thành bởi những người thợ anh hùng, nó tỏa sáng như mặt trăng vào ngày rằm.”

1017.

1017.

‘‘Suvaṇṇajālāvatato ratho ayaṃ, bahūhi nānāratanehi cittito;

Sunandighoso ca subhassaro ca, virocatī cāmarahatthabāhubhi.

“Cỗ xe này được bao phủ bởi lưới vàng, được trang trí bằng nhiều loại bảo vật khác nhau. Nó có âm thanh vui tai và tiếng vang tuyệt diệu, và tỏa sáng với những cánh tay cầm phất trần.”

1018.

1018.

‘‘Imā [Pg.253] ca nābhyo manasābhinimmitā, rathassa pādantaramajjhabhūsitā;

Imā ca nābhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare.

“Và những trục xe này như được tạo ra bởi ý nghĩ, được trang trí ở giữa các bánh xe. Và những trục xe này, được trang trí với hàng trăm đường sọc, chiếu sáng như trăm tia chớp lóe lên.”

1019.

1019.

‘‘Anekacittāvatato ratho ayaṃ, puthū ca nemī ca sahassaraṃsiko;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

“Cỗ xe này được bao phủ bởi nhiều hoa văn đa dạng, và các vành xe rộng lớn có ngàn tia sáng. Âm thanh của chúng nghe thật du dương, giống như dàn nhạc ngũ âm đang được trình diễn.”

1020.

1020.

‘‘Sirasmiṃ cittaṃ maṇicandakappitaṃ, sadā visuddhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ;

Suvaṇṇarājīhi atīva saṅgataṃ, veḷuriyarājīva atīva sobhati.

“Trên đầu xe có một vật trang trí được làm bằng ngọc hình mặt trăng, luôn trong sáng, đẹp đẽ và rực rỡ. Nó được kết hợp rất khéo với những đường sọc vàng, và tỏa sáng rực rỡ như những đường sọc ngọc lưu ly.”

1021.

1021.

‘‘Ime ca vāḷī maṇicandakappitā, ārohakambū sujavā brahūpamā;

Brahā mahantā balino mahājavā, mano tavaññāya tatheva siṃsare.

“Và những con ngựa này, được trang trí bằng ngọc hình mặt trăng, cao lớn, nhanh nhẹn, và có thể so sánh với Phạm Thiên. Chúng to lớn, vĩ đại, mạnh mẽ, và rất nhanh; biết được ý ngài, chúng di chuyển theo đó.”

1022.

1022.

‘‘Ime ca sabbe sahitā catukkamā, mano tavaññāya tatheva siṃsare;

Samaṃ vahantī mudukā anuddhatā, āmodamānā turagānamuttamā.

“Và tất cả những con ngựa này, cùng nhau đi bằng bốn chân, biết được ý ngài, chúng di chuyển theo đó. Chúng kéo đồng đều, hiền hòa, không bị kích động, là những con ngựa tuyệt vời nhất, vui vẻ.”

1023.

1023.

‘‘Dhunanti vagganti patanti cambare, abbhuddhunantā sukate piḷandhane;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

“Chúng lắc bờm, chúng đi theo bầy, chúng nhảy lên không trung, làm rung lên những đồ trang sức được chế tác tinh xảo. Âm thanh của chúng nghe thật du dương, giống như dàn nhạc ngũ âm đang được trình diễn.”

1024.

1024.

‘‘Rathassa ghoso apiḷandhanāna ca, khurassa nādo abhihiṃsanāya ca;

Ghoso suvaggū samitassa suyyati, gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane.

“Tiếng của cỗ xe và của các đồ trang sức, tiếng vó ngựa và tiếng hí vang; tiếng của hội chúng thật du dương được nghe thấy, như tiếng nhạc của các càn-thát-bà trong khu rừng trang trí đa dạng.”

1025.

1025.

‘‘Rathe [Pg.254] ṭhitātā migamandalocanā, āḷārapamhā hasitā piyaṃvadā;

Veḷuriyajālāvatatā tanucchavā, sadeva gandhabbasūraggapūjitā.

“Đứng trên xe là những nàng tiên nữ có mắt như nai tơ, lông mi cong, mỉm cười, nói lời khả ái. Thân thể được bao phủ bởi lưới ngọc lưu ly, làn da mịn màng, họ luôn được các càn-thát-bà và các vị thiên chủ tôn kính.”

1026.

1026.

‘‘Tā rattarattambarapītavāsasā, visālanettā abhirattalocanā;

Kule sujātā sutanū sucimhitā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“Họ mặc y phục màu đỏ và vàng, mắt to, khóe mắt rất đỏ. Sanh ra trong gia đình cao quý, thân hình đẹp, nụ cười trong sáng, họ đứng trên xe, chắp tay cung kính hầu hạ.”

1027.

1027.

‘‘Tā kambukeyūradharā suvāsasā, sumajjhimā ūruthanūpapannā;

Vaṭṭaṅguliyo sumukhā sudassanā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“Họ đeo vòng tay bằng xà cừ, y phục đẹp, eo thon, đùi và ngực đầy đặn. Ngón tay tròn trịa, gương mặt xinh đẹp, dễ nhìn, họ đứng trên xe, chắp tay cung kính hầu hạ.”

1028.

1028.

‘‘Aññā suveṇī susu missakesiyo, samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“Những người khác có bím tóc đẹp, rất trẻ trung, tóc được kết lẫn với hoa. Với những bím tóc rực rỡ được chia đều, họ tận tụy, vui thích trong tâm trí ngài, đứng trên xe, chắp tay cung kính hầu hạ.”

1029.

1029.

‘‘Āveḷiniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“Họ đeo vòng hoa, được che phủ bởi hoa sen và hoa súng, được trang điểm, ướp hương tinh chất đàn hương. Họ tận tụy, vui thích trong tâm trí ngài, đứng trên xe, chắp tay cung kính hầu hạ.”

1030.

1030.

‘‘Tā māliniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

“Họ đeo vòng hoa, được che phủ bởi hoa sen và hoa súng, được trang điểm, ướp hương tinh chất đàn hương. Họ tận tụy, vui thích trong tâm trí ngài, đứng trên xe, chắp tay cung kính hầu hạ.”

1031.

1031.

‘‘Kaṇṭhesu te yāni piḷandhanāni, hatthesu pādesu tatheva sīse;

Obhāsayantī dasa sabbaso disā, abbhuddayaṃ sāradikova bhāṇumā.

“Những đồ trang sức nào ở trên cổ, trên tay, trên chân, và cũng như trên đầu của họ, chúng chiếu sáng khắp mười phương, như mặt trời mùa thu đang mọc.”

1032.

1032.

‘‘Vātassa [Pg.255] vegena ca sampakampitā, bhujesu mālā apiḷandhanāni ca;

Muñcanti ghosaṃ ruciraṃ suciṃ subhaṃ, sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ.

“Bị rung chuyển bởi sức mạnh của gió, những vòng hoa và đồ trang sức trên cánh tay của họ phát ra âm thanh—đẹp đẽ, trong trẻo, tuyệt vời—một âm thanh có phẩm chất cao nhất để tất cả những người hiền trí lắng nghe.”

1033.

1033.

‘‘Uyyānabhūmyā ca duvaddhato ṭhitā, rathā ca nāgā tūriyāni ca saro;

Tameva devinda pamodayanti, vīṇā yathā pokkharapattabāhubhi.

“Đứng ở hai bên khu vườn, những cỗ xe, voi, nhạc cụ, và âm thanh của chúng làm ngài vui thích, hỡi thiên chủ, giống như cây đàn tỳ bà với các bộ phận được chế tác khéo léo.”

1034.

1034.

‘‘Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ;

Pavajjamānāsu atīva accharā, bhamanti kaññā padumesu sikkhitā.

“Khi những cây đàn tỳ bà này, nhiều, du dương, và có hình dáng đáng yêu, đang được chơi, khuấy động niềm hỷ lạc trong tim, các tiên nữ, những thiếu nữ khéo léo, nhảy múa và đi dạo giữa những đóa sen.”

1035.

1035.

‘‘Yadā ca gītāni ca vāditāni ca, naccāni cimāni samenti ekato;

Athettha naccanti athettha accharā, obhāsayantī ubhato varitthiyo.

“Và khi những bài hát, tiếng nhạc, và những điệu múa này hòa quyện làm một, thì ở đây các tiên nữ nhảy múa, và ở đây những người phụ nữ tuyệt vời tỏa sáng ở cả hai bên.”

1036.

1036.

‘‘So modasi tūriyagaṇappabodhano, mahīyamāno vajirāvudhoriva;

Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ.

“Ngài hoan hỷ, được đánh thức bởi đoàn nhạc, được tôn vinh như vị thần cầm chày kim cương; (niềm hỷ lạc) được khuấy động trong tim bởi những cây đàn tỳ bà này, nhiều, du dương, và có hình dáng đáng yêu.”

1037.

1037.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūto purimāya jātiyā;

Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasi, kaṃ dhammacariyaṃ vatamābhirocayi.

“Trước đây, khi là người trong kiếp trước, ngài đã tự mình làm nghiệp gì? Ngài đã thọ trì ngày Bát quan trai nào, hay đã ưa thích pháp hành và giới nguyện nào?”

1038.

1038.

‘‘Nayīdamappassa katassa kammuno, pubbe suciṇṇassa uposathassa vā;

Iddhānubhāvo vipulo ayaṃ tava, yaṃ devasaṅghaṃ abhirocase bhusaṃ.

“Đây không phải là quả của một nghiệp nhỏ đã làm, hay của một ngày Bát quan trai đã được thực hành tốt trong quá khứ. Oai lực và thần thông to lớn này của ngài là do ngài đã tỏa sáng rực rỡ hơn cả hội chúng chư thiên.”

1039.

1039.

‘‘Dānassa [Pg.256] te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“Đây là quả của sự bố thí của ngài, hay là của giới hạnh, hay là của hành động chắp tay cung kính? Khi được hỏi, xin hãy nói cho tôi biết điều đó.”

1015. Tattha sahassayuttanti sahassena yuttaṃ, sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasminti sahassayuttaṃ. Kassa panetaṃ sahassanti? ‘‘Hayavāhana’’nti anantaraṃ vuccamānattā hayānanti ayamattho viññāyateva. Hayā vāhanaṃ etassāti hayavāhanaṃ. Keci pana ‘‘sahassayuttahayavāhana’’nti anunāsikalopaṃ ekameva samāsapadaṃ katvā vaṇṇenti, etasmiṃ pakkhe hayavāhanaṃ viya vāhananti attho yujjati. Hayavāhanasahassayuttaṃ yuttahayavāhanasahassanti hi attho. Apare pana ‘‘sahassayuttanti sahassadibbājaññayutta’’nti vadanti. Sandananti rathaṃ. Nekacittanti anekacittaṃ nānāvidhavicittavantaṃ. Uyyānabhūmiṃ abhitoti uyyānabhūmiyā samīpe. ‘‘Abhito’’ti hi padaṃ apekkhitvā sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Keci pana ‘‘uyyānabhūmyā’’tipi paṭhanti, te saddanayampi anupadhārentā paṭhanti. Anukkamanti gacchanto purindado bhūtapatīva vāsavo virocasīti sambandho.

1015. Ở đây, (cụm từ) ‘sahassayuttaṃ’ (được thắng ngàn con) có nghĩa là ‘sahassena yuttaṃ’ (được thắng bởi một ngàn), hoặc ‘sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasmiṃ’ (một ngàn được thắng, được attelage vào cỗ xe này), do đó là ‘sahassayuttaṃ’. Nhưng một ngàn (con) gì? Vì (từ) ‘hayavāhana’ (xe ngựa) được nói đến ngay sau đó, nên ý nghĩa này được hiểu là (một ngàn) con ngựa. Ngựa là phương tiện chuyên chở của nó, do đó là ‘hayavāhanaṃ’. Tuy nhiên, một số người giải thích bằng cách tạo thành một từ ghép duy nhất ‘sahassayuttahayavāhanaṃ’ với sự lược bỏ âm mũi, trong trường hợp này, ý nghĩa phù hợp là ‘vāhanaṃ viya hayavāhanaṃ’ (phương tiện chuyên chở giống như xe ngựa). Vì ý nghĩa là ‘hayavāhanasahassayuttaṃ’ (được thắng một ngàn xe ngựa) tức là ‘yuttahayavāhanasahassaṃ’ (một ngàn xe ngựa được thắng). Những người khác lại nói rằng ‘sahassayuttaṃ’ có nghĩa là ‘sahassadibbājaññayuttaṃ’ (được thắng một ngàn con ngựa giống thần thánh). ‘Sandanaṃ’ (chiến xa) có nghĩa là ‘rathaṃ’ (cỗ xe). ‘Nekacittaṃ’ (nhiều trang hoàng) có nghĩa là ‘anekacittaṃ’, có nhiều loại trang trí khác nhau. ‘Uyyānabhūmiṃ abhito’ (gần khu vườn) có nghĩa là ‘uyyānabhūmiyā samīpe’ (ở gần khu vườn). Vì từ ‘abhito’ được dùng ở đây trong ý nghĩa sở hữu cách, liên quan đến (từ mà nó đi kèm). Tuy nhiên, một số người đọc là ‘uyyānabhūmyā’, họ đọc như vậy mà không xem xét đến ngữ pháp. Có sự liên kết (như sau): ‘anukkamaṃ’ (lần lượt đi đến), ‘gacchanto’ (đang đi), ‘purindado bhūtapatīva vāsavo virocasī’ (hỡi đấng Purindada, ngài tỏa sáng như Vāsava, chúa tể của các chúng sanh).

1016. Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Teti tava. Rathakubbarā ubhoti rathassa ubhosu passesu vedikā. Yo hi rathassa sobhanatthañceva upari ṭhitānaṃ guttatthañca ubhosu passesu vedikākārena parikkhepo karīyati, tassa purimabhāge ubhosu passesu yāva rathīsā, tāva hatthehi gahaṇayoggo rathassa avayavaviseso, idha so eva kubbaroti adhippeto. Tenevāha ‘‘ubho’’ti. Aññattha pana rathīsā kubbaroti vuccati. Phalehīti rathūpatthambhassa dakkhiṇavāmabhedehi dvīhi phalehi, pariyantāvettha phalāti vuttā. Aṃsehīti kubbaraphale patiṭṭhitehi heṭṭhimaaṃsehi. Atīva saṅgatāti ativiya suṭṭhu saṅgatā suphassitā nibbivarā. Idañca sippiviracite kittimarathe labbhamānavisesaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. So pana aporisatāya akittimo sayaṃjāto kenaci aghaṭitoyeva. Sujātagumbāti susaṇṭhitathambhakasamudāyā. Ye hi vedikāya nirantaraṃ ṭhitā susaṇṭhitaghaṭakādiavayavavisesavanto thambhakasamudāyā, tesaṃ [Pg.257] vasenevaṃ vuttaṃ ‘‘sujātagumbā’’ti. Naravīraniṭṭhitāti sippācariyehi niṭṭhāpitasadisā. Sippācariyā hi attano sarīrakhedaṃ acintetvā vīriyabalena sippassa suṭṭhu vicāraṇato naresu vīriyavantoti idha ‘‘naravīrā’’ti vuttā. Naravīrāti vā devaputtassa ālapanaṃ. Niṭṭhitāti pariyositā paripuṇṇasobhātisayā. ‘‘Naravīranimmitā’’ti vā pāṭho, naresu dhitisampannehi nimmitasadisāti attho. Evaṃvidhakubbaratāya ayaṃ tava ratho virocati. Kiṃ viya? Pannaraseva cando, sukkapakkhe pannarasiyaṃ paripuṇṇakāle candimā viya.

1016. ‘Sovaṇṇamayā’ (bằng vàng) có nghĩa là ‘suvaṇṇamayā’. ‘Te’ (của ngài) có nghĩa là ‘tava’. ‘Rathakubbarā ubho’ (cả hai lan can xe) có nghĩa là lan can ở hai bên của cỗ xe. Thật vậy, phần bao quanh được làm theo hình dạng lan can ở hai bên của cỗ xe để làm đẹp và để bảo vệ những người đứng trên đó, ở phần phía trước của nó, ở cả hai bên cho đến chỗ ngồi của người đánh xe, có một bộ phận đặc biệt của cỗ xe thích hợp để nắm bằng tay, ở đây chính bộ phận đó được hiểu là ‘kubbara’. Do đó, ngài nói ‘ubho’ (cả hai). Ở nơi khác, chỗ ngồi của người đánh xe được gọi là ‘kubbara’. ‘Phalehi’ (bởi các tấm ván) có nghĩa là bởi hai tấm ván, phân biệt bên phải và bên trái, của phần chống đỡ cỗ xe; ở đây, các phần rìa được gọi là ‘phalā’. ‘Aṃsehi’ (bởi các vai) có nghĩa là bởi các phần vai phía dưới được đặt trên các tấm ván của lan can. ‘Atīva saṅgatā’ (rất khít khao) có nghĩa là rất vừa vặn, nhẵn nhụi, không có kẽ hở. Và điều này được nói bằng cách gán cho nó đặc điểm được tìm thấy trên một cỗ xe nhân tạo do thợ thủ công chế tác. Nhưng cỗ xe đó, do không phải do con người làm ra, nên không phải là đồ nhân tạo, tự sinh ra, không do ai lắp ráp. ‘Sujātagumbā’ (những cụm cột đẹp) có nghĩa là những cụm cột có hình dáng đẹp. Thật vậy, những cụm cột có các bộ phận đặc biệt như những chiếc bình có hình dáng đẹp, đứng liên tục trên lan can, chính vì chúng mà được nói là ‘sujātagumbā’. ‘Naravīraniṭṭhitā’ (hoàn thành bởi những người anh hùng) có nghĩa là giống như được hoàn thành bởi các bậc thầy thủ công. Thật vậy, các bậc thầy thủ công, không nghĩ đến sự mệt mỏi của thân mình, do đã xem xét kỹ lưỡng nghề thủ công bằng sức mạnh của sự tinh tấn, nên được gọi là ‘naravīrā’ (những người tinh tấn trong loài người) ở đây. Hoặc ‘Naravīra’ là một lời gọi vị thiên tử. ‘Niṭṭhitā’ (hoàn thành) có nghĩa là đã kết thúc, có vẻ đẹp hoàn hảo vượt trội. Hoặc có bài đọc là ‘Naravīranimmitā’, có nghĩa là giống như được tạo ra bởi những người kiên trì trong loài người. Do có lan can như vậy, cỗ xe này của ngài tỏa sáng. Giống như gì? Giống như mặt trăng vào ngày rằm, giống như mặt trăng vào thời điểm viên mãn ngày rằm của tuần trăng sáng.

1017. Suvaṇṇajālāvatatoti suvaṇṇajālakehi avatato chādito. ‘‘Suvaṇṇajālāvitato’’tipi pāṭho, gavacchitoti attho. Bahūhīti anekehi. Nānāratanehīti padumarāgaphussarāgādinānāvidharatanehi. Sunandighosoti suṭṭhu nanditabbaghoso, savanīyamadhuraninnādoti attho. Sunandighosoti vā suṭṭhu katanandighoso, naccanādīnaṃ dassanādīsu pavattitasādhukārasaddādivasena katapamodaninnādoti attho, ‘‘kālena kālaṃ āsīvādanavasena suṭṭhu payuttanandighoso’’ti ca vadanti. Subhassaroti suṭṭhu ativiya obhāsanasabhāvo, tattha vā pavattamānānaṃ devatānaṃ sobhanena gītavāditassarena subhassaro. Cāmarahatthabāhubhīti cāmarahatthayuttabāhūhi ito cito ca bījayamāna cāmarakalāpehi devatānaṃ bhujehi, tathābhūtāhi devatāhi vā virocati.

1017. ‘Suvaṇṇajālāvatato’ (được bao phủ bởi lưới vàng) có nghĩa là được che phủ bởi những tấm lưới bằng vàng. Cũng có bài đọc là ‘Suvaṇṇajālāvitato’, có nghĩa là ‘gavacchito’ (có cửa sổ). ‘Bahūhi’ (bởi nhiều) có nghĩa là ‘anekehi’. ‘Nānāratanehi’ (bởi nhiều loại bảo vật) có nghĩa là bởi nhiều loại bảo vật khác nhau như hồng ngọc, hoàng ngọc, v.v. ‘Sunandighoso’ (âm thanh vui tai) có nghĩa là âm thanh đáng được vui thích, tức là tiếng vang ngọt ngào dễ nghe. Hoặc ‘Sunandighoso’ có nghĩa là âm thanh vui mừng được tạo ra một cách tốt đẹp, tức là tiếng reo hò hoan hỷ được tạo ra qua những tiếng tán thưởng, v.v., phát sinh khi xem múa hát, v.v. Và họ nói rằng: “âm thanh vui mừng được sử dụng một cách tốt đẹp theo từng thời điểm như một lời chúc phúc”. ‘Subhassaro’ (âm thanh hay) có nghĩa là có bản chất chiếu sáng rất tốt đẹp, hoặc có âm thanh hay do tiếng hát và tiếng nhạc cụ tuyệt vời của các vị trời đang diễn ra ở đó. ‘Cāmarahatthabāhubhi’ (bởi những cánh tay cầm phất trần) có nghĩa là bởi những cánh tay của các vị trời đang phất những chùm phất trần đây đó, hoặc (cỗ xe) tỏa sáng bởi những vị trời như vậy.

1018. Nābhyoti rathacakkānaṃ nābhiyo. Manasābhinimmitāti ‘‘ime īdisā hontū’’ti cittena nimmitasadisā. Rathassa pādantaramajjhabhūsitāti rathassa pādānaṃ rathacakkānaṃ antena neminā nānāratanasamujjalena arānaṃ vemajjhena ca maṇḍitā. Satarājicittitāti anekavaṇṇāhi anekasatāhi rājīhi lekhāhi cittitā vicittabhāvaṃ gatā. Sateratā vijjurivāti sateratasaṅkhātavijjulatā viya pabhāsare vijjotanti.

1018. ‘Nābhyo’ (những trục xe) có nghĩa là những trục của các bánh xe. ‘Manasābhinimmitā’ (được tạo ra bởi ý) có nghĩa là giống như được tạo ra bởi ý nghĩ rằng: “chúng hãy trở nên như thế này”. ‘Rathassa pādantaramajjhabhūsitā’ (được trang trí ở giữa và khoảng giữa các chân của cỗ xe) có nghĩa là được trang điểm bởi vành xe rực rỡ với nhiều loại bảo vật và ở giữa các căm xe của bánh xe. ‘Satarājicittitā’ (được vẽ trăm sọc) có nghĩa là được làm cho đa dạng, được vẽ với nhiều trăm đường sọc, đường kẻ với nhiều màu sắc. ‘Sateratā vijjurivā’ (như tia chớp Sateratā) có nghĩa là chúng chiếu sáng, lấp lánh như dây leo chớp được gọi là Sateratā.

1019. Anekacittāvatatoti [Pg.258] anekehi mālākammādicittehi avatato samokiṇṇo. ‘‘Anekacittāvitato’’tipi paṭhanti, soyeva attho, gāthāsukhatthaṃ pana dīghakaraṇaṃ. Puthū ca nemī cāti puthulanemi ca, eko ca-kāro nipātamattaṃ. Sahassaraṃsikoti anekasahassaraṃsiko. ‘‘Sahassaraṃsiyo’’tipi pāḷi. Apare pana ‘‘natā raṃsiyo’’ti ca paṭhanti, tattha natāti ajiyadhanudaṇḍako viya oṇatā nemippadesā. Sahassaraṃsiyoti sūriyamaṇḍalaṃ viya vipphurantakiraṇajālā. Tesanti olambamānakiṅkiṇikajālānaṃ nemippadesānaṃ.

1019. ‘Anekacittāvatato’ (được bao phủ bởi nhiều trang trí) có nghĩa là được rải khắp, được bao phủ bởi nhiều trang trí như vòng hoa, v.v. Người ta cũng đọc là ‘Anekacittāvitato’, ý nghĩa cũng như vậy, nhưng việc kéo dài (âm) là để cho câu kệ được hay. ‘Puthū ca nemī ca’ (và những vành xe rộng) có nghĩa là và vành xe rộng, một từ ‘ca’ chỉ là một tiểu từ. ‘Sahassaraṃsiko’ (có ngàn tia sáng) có nghĩa là có nhiều ngàn tia sáng. Trong kinh Pāḷi cũng có (từ) ‘Sahassaraṃsiyo’. Những người khác lại đọc là ‘natā raṃsiyo’, ở đây ‘natā’ có nghĩa là các phần của vành xe cong xuống giống như cây cung chưa giương dây. ‘Sahassaraṃsiyo’ có nghĩa là một mạng lưới các tia sáng tỏa ra như đĩa mặt trời. ‘Tesaṃ’ (của chúng) có nghĩa là của các phần vành xe có những mạng lưới chuông nhỏ treo lủng lẳng.

1020. Sirasminti sīse, rathassa sīseti attho. Siro vā asmiṃ rathe. Cittanti vicittaṃ. Maṇicandakappitanti maṇimayamaṇḍalānuviddhaṃ candamaṇḍalasadisena maṇinā anuviddhaṃ. Ruciraṃ pabhassaranti iminā tassa candamaṇḍalasadisataṃyeva vibhāveti, sadā visuddhanti iminā panassa candamaṇḍalatopi visesaṃ dasseti. Suvaṇṇarājīhīti antarantarā vaṭṭākārena saṇṭhitāhi suvaṇṇalekhāhi. Saṅgatanti sahitaṃ. Veḷuriyarājīvāti antarantarā suvaṇṇarājīhi khacitamaṇimaṇḍalattā veḷuriyarājīhi viya sobhati. ‘‘Veḷuriyarājīhī’’ti ca paṭhanti.

1020. Sirasmim có nghĩa là sīse (trên đầu), nghĩa là trên đầu của cỗ xe. Hoặc là đầu ở trên cỗ xe này. Cittam có nghĩa là vicittam (rực rỡ). Maṇicandakappitam có nghĩa là được xuyên suốt bởi những vòng tròn bằng ngọc, được xuyên suốt bởi ngọc giống như mặt trăng. Bằng (cụm từ) ruciraṃ pabhassaram (sáng chói rực rỡ), điều này làm rõ sự tương đồng của nó với mặt trăng; còn bằng (cụm từ) sadā visuddham (luôn trong sạch), điều này cho thấy sự đặc biệt của nó còn hơn cả mặt trăng. Suvaṇṇarājīhi có nghĩa là bởi những đường nét bằng vàng được sắp đặt xen kẽ theo hình tròn. Saṅgatam có nghĩa là sahitam (cùng với). Veḷuriyarājīva có nghĩa là do những vòng tròn bằng ngọc được khảm xen kẽ bởi những đường nét bằng vàng nên nó tỏa sáng như những đường nét bằng ngọc lưu ly. Và cũng có người đọc là ‘Veḷuriyarājīhi’.

1021. Vāḷīti vāḷavanto sampannavāḷadhino, asse sandhāya vadati. ‘‘Vājī’’ti vā pāṭho. Maṇicandakappitāti cāmarolambanaṭṭhānesu maṇimayacandakānuviddhā. Ārohakambūti uccā ceva tadanurūpapariṇāhā ca, ārohapariṇāhasampannāti attho. Sujavāti sundarajavā javavanto mahājavā, sobhanagatikāti attho. Brahūpamāti brahā viya paminitabbā, attano pamāṇato adhikā viya paññāyantāti attho. Brahāti vuḍḍhā pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā. Mahantāti mahānubhāvā mahiddhikā. Balinoti sarīrabalena ca ussāhabalena ca balavanto. Mahājavāti sīghavegā. Mano tavaññāyāti tava cittaṃ ñatvā. Tathevāti cittānurūpameva. Siṃsareti saṃsappare, pavattareti attho.

1021. Vāḷī có nghĩa là vāḷavanto (có đuôi), sampannavāḷadhino (có đuôi ngựa hoàn hảo), nói về những con ngựa. Hoặc có bản đọc là ‘vājī’. Maṇicandakappitā có nghĩa là được xuyên suốt bởi những hình mặt trăng bằng ngọc ở những nơi treo phất trần. Ārohakambū có nghĩa là vừa cao vừa có chu vi tương xứng, nghĩa là có chiều cao và chu vi hoàn hảo. Sujavā có nghĩa là sundarajavā (tốc độ tốt đẹp), javavanto (có tốc độ), mahājavā (tốc độ lớn), nghĩa là có dáng đi đẹp. Brahūpamā có nghĩa là có thể được đo lường như Phạm thiên, nghĩa là chúng dường như lớn hơn kích thước của chính mình. Brahā có nghĩa là vuḍḍhā (trưởng thành), pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā (có tất cả các chi phần phát triển). Mahantā có nghĩa là mahānubhāvā (có oai lực lớn), mahiddhikā (có thần thông lớn). Balino có nghĩa là balavanto (mạnh mẽ) cả về sức mạnh thể chất lẫn sức mạnh tinh tấn. Mahājavā có nghĩa là sīghavegā (tốc độ nhanh). Mano tavaññāya có nghĩa là tava cittaṃ ñatvā (biết được tâm của ngài). Tatheva có nghĩa là cittānurūpameva (đúng như theo tâm ý). Siṃsare có nghĩa là saṃsappare (di chuyển), nghĩa là pavattare (tiến hành).

1022. Imeti yathāvuttaasse sandhāyāha. Sabbeti sahassamattāpi. Sahitāti samānajavatāya samānagamanatāya ca gatiyaṃ sahitā, aññamaññaṃ anūnādhikagamanāti attho. Catūhi pādehi kamanti [Pg.259] gacchantīti catukkamā. Samaṃ vahantīti ‘‘sahitā’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Mudukāti mudusabhāvā, bhadrā ājānīyāti attho. Tenāha ‘‘anuddhatā’’ti, uddhatarahitā khobhaṃ akarontāti attho. Āmodamānāti pamodamānā, akhaḷuṅkatāya aññamaññaṃ rathikādīnañca tuṭṭhiṃ pavedayantāti attho.

1022. Ime (những con này) là nói về những con ngựa đã được đề cập. Sabbe (tất cả) có nghĩa là dù chỉ một ngàn con. Sahitā có nghĩa là cùng nhau trong dáng đi, do có tốc độ tương đồng và cách đi tương đồng, nghĩa là chúng đi không hơn không kém nhau. Catukkamā có nghĩa là chúng đi, chúng di chuyển bằng bốn chân. Samaṃ vahanti (chúng kéo một cách đồng đều) làm cho ý nghĩa đã được nói bởi từ sahitā trở nên rõ ràng hơn. Mudukā có nghĩa là có bản chất hiền hòa, nghĩa là những con ngựa thuần chủng tốt. Do đó, ngài nói anuddhatā, nghĩa là không có sự kiêu căng, không gây ra sự náo động. Āmodamānā có nghĩa là pamodamānā (vui vẻ), nghĩa là do không cứng đầu, chúng làm cho nhau và những người đánh xe v.v... hài lòng.

1023. Dhunantīti cāmarabhāraṃ kesarabhāraṃ vāladhiñca vidhunanti. Vaggantīti kadāci pade padaṃ nikkhipantā vagganena gamanena gacchanti. Patantīti kadāci pavattanti, laṅghantīti attho. ‘‘Plavantī’’ti ca keci paṭhanti, soyevattho. Abbhuddhunantāti kammasippinā sukate suṭṭhu nimmite khuddakaghaṇṭādiassālaṅkāre abhiuddhunantā adhikaṃ uddhunantā. Tesanti tesaṃ piḷandhanānaṃ.

1023. Dhunanti có nghĩa là chúng lắc mạnh chùm phất trần, chùm bờm và đuôi. Vagganti có nghĩa là đôi khi chúng đi bằng cách đi nhảy, đặt bước chân lên bước chân. Patanti có nghĩa là đôi khi chúng tiến tới, nghĩa là chúng nhảy. Và một số người đọc là ‘plavanti’, ý nghĩa cũng như vậy. Abbhuddhunanti có nghĩa là chúng lắc mạnh hơn, lắc mạnh những đồ trang sức cho ngựa như chuông nhỏ v.v... được làm tốt, được chế tác khéo léo bởi người thợ. Tesam có nghĩa là của những đồ trang sức ấy.

1024. Rathassa ghosoti yathāvutto rathanigghoso. Apiḷandhanāna cāti a-kāro nipātamattaṃ. Piḷandhanānaṃ ābharaṇānaṃ. Apiḷandhananti ca ābharaṇapariyāyoti vā vadanti, rathassānaṃ ābharaṇānañcaghosoti attho. Khurassanādoti turaṅgānaṃ khuranipātasaddo. Kiñcāpi assā ākāsena gacchanti, madhurassa pana khuranipātasaddassa upaladdhihetubhūtena kammunā tesaṃ khuranikkhepe khuranikkhepe paṭighāto labbhatīti vadanti. Abhihiṃsanāya cāti assānaṃ adhikahiṃsanena ca, antarantarā assehi pavattitahesanena cāti attho. ‘‘Abhihesanāya cā’’ti keci paṭhanti. Samitassāti samuditassa dibbajanassa ghoso ca suvaggu sumadhuraṃ suyyati. Kiṃ viyāti āha ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane’’ti, citralatāvane gandhabbadevaputtānaṃ pañcaṅgikatūriyāni viya. Tūriyasannissito hi saddo ‘‘tūriyānī’’ti vutto nissayavohārena. ‘‘Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane’’ti ca pāṭho, ‘‘tūriyānañca’’iti anunāsikaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Apare ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrapavane’’ti paṭhanti.

1024. Rathassa ghoso là tiếng vang của cỗ xe như đã nói. Trong apiḷandhanāna ca, chữ a chỉ là một tiểu từ. Piḷandhanānaṃ có nghĩa là của những đồ trang sức. Hoặc họ nói rằng apiḷandhanam là một từ đồng nghĩa với ābharaṇam, nghĩa là tiếng vang của cỗ xe và của những đồ trang sức. Khurassanādo là tiếng móng ngựa của những con tuấn mã. Mặc dù những con ngựa đi trên không, nhưng người ta nói rằng do nghiệp là nhân để nhận thức được tiếng móng ngựa ngọt ngào, nên mỗi khi chúng đặt móng xuống, sự va chạm được tạo ra. Abhihiṃsanāya ca có nghĩa là và bởi tiếng hí vang của những con ngựa, nghĩa là và bởi tiếng hí được phát ra xen kẽ bởi những con ngựa. Một số người đọc là ‘abhihesanāya cā’. Samitassa có nghĩa là của chúng sanh chư thiên đã tụ hội, và tiếng vang được nghe rất du dương, rất ngọt ngào. Giống như gì? Ngài nói ‘gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane’, giống như tiếng nhạc ngũ âm của các vị trời Càn-thát-bà trong khu rừng dây leo rực rỡ. Thật vậy, âm thanh liên quan đến nhạc cụ được gọi là ‘tūriyāni’ theo cách nói nương tựa. Cũng có bản đọc là ‘gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane’, cần phải thêm âm mũi vào ‘tūriyānañca’ và kết hợp. Những người khác đọc là ‘gandhabbatūriyāni vicitrapavane’.

1025. Rathe ṭhitātāti rathe ṭhitā etā. Migamandalocanāti migacchāpikānaṃ viya mudusiniddhadiṭṭhinipātā. Āḷārapamhāti bahalasaṅgatapakhumā, gopakhumāti attho. Hasitāti pahasitā, pahaṃsitamukhāti attho[Pg.260]. Piyaṃvadāti piyavādiniyo. Veḷuriyajālāvatatāti veḷuriyamaṇimayena jālena chāditasarīrā. Tanucchavāti sukhumacchaviyo. Sadevāti sadā eva sabbakālameva. Gandhabbasūraggapūjitāti gandhabbadevatāhi ceva aparāhi ca aggadevatāhi laddhapūjā.

1025. Rathe ṭhitātā có nghĩa là những vị này đứng trên cỗ xe. Migamandalocanā có nghĩa là có ánh nhìn dịu dàng và óng ả như của những con nai con. Āḷārapamhā có nghĩa là có lông mi dày và cong, nghĩa là lông mi cong vút. Hasitā có nghĩa là pahasitā (mỉm cười), nghĩa là có khuôn mặt tươi cười. Piyaṃvadā có nghĩa là những người nói lời khả ái. Veḷuriyajālāvatatā có nghĩa là có thân thể được che phủ bởi mạng lưới bằng ngọc lưu ly. Tanucchavā có nghĩa là những người có làn da mịn màng. Sadevā có nghĩa là sadā eva (luôn luôn), sabbakālameva (mọi lúc). Gandhabbasūraggapūjitā có nghĩa là được các vị trời Càn-thát-bà và các vị thiên nữ tối thắng khác cúng dường.

1026. Tā rattarattambarapītavāsasāti rajanīyarūpā ca rattapītavatthā ca. Abhirattalocanāti visesato rattarājīhi upasobhitanayanā. Kule sujātāti sindhavakule sujātā visiṭṭhadevanikāye sambhavā. Sutanūti sundarasarīrā. Sucimhitāti suddhasitakaraṇā.

1026. Tā rattarattambarapītavāsasā có nghĩa là những vị ấy có hình dáng đáng yêu và mặc y phục màu đỏ và vàng. Abhirattalocanā có nghĩa là có đôi mắt được trang điểm đặc biệt với những đường nét màu đỏ. Kule sujātā có nghĩa là được sinh ra trong dòng dõi tốt, sinh ra trong một bộ phái chư thiên đặc biệt. Sutanū có nghĩa là có thân hình đẹp. Sucimhitā có nghĩa là có nụ cười trong trắng.

1027. Tā kambukeyūradharāti suvaṇṇamayakeyūradharā. Sumajjhimāti vilaggamajjhā. Ūruthanūpapannāti sampannaūruthanā, kadalikkhandhasadisaūru ceva samuggasadisathanā ca. Vaṭṭaṅguliyoti anupubbato vaṭṭaṅguliyo. Sumukhāti sundaramukhā, pamuditamukhā vā. Sudassanāti dassanīyā.

1027. Tā kambukeyūradharā có nghĩa là những vị ấy đeo vòng tay bằng vàng. Sumajjhimā có nghĩa là có vòng eo thon thả. Ūruthanūpapannā có nghĩa là có đùi và ngực hoàn hảo, vừa có đùi giống như thân cây chuối, vừa có ngực giống như chiếc hộp tròn. Vaṭṭaṅguliyo có nghĩa là có những ngón tay tròn trịa theo thứ tự. Sumukhā có nghĩa là có khuôn mặt đẹp, hoặc khuôn mặt vui tươi. Sudassanā có nghĩa là dassanīyā (ưa nhìn).

1028. Aññāti ekaccā. Suveṇīti sundarakesaveṇiyo. Susūti daharā. Missakesiyoti rattamālādīhi missitakesavaṭṭiyo. Kathaṃ? Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi cāti, samaṃ aññamaññasadisaṃ nānāvibhattivasena vibhattāhi suvaṇṇacīrādikhacitāhi indanīlamaṇiādayo viya pabhassarāhi kesavaṭṭīhi missitakesiyoti yojanā. Anubbatāti anukūlakiriyā. Tāti accharāyo.

1028. Aññā có nghĩa là một số vị. Suveṇī có nghĩa là những người có bím tóc đẹp. Susū có nghĩa là trẻ trung. Missakesiyo có nghĩa là những người có bím tóc được kết lẫn với vòng hoa màu đỏ v.v... Như thế nào? (Giải thích câu) Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca, nên được hiểu là missakesiyo (có mái tóc được kết lẫn) với những bím tóc samaṃ (đều đặn) tương tự nhau, được vibhattāhi (chia ra) theo nhiều cách khác nhau, được khảm bằng chỉ vàng v.v..., pabhassarāhi (rực rỡ) như ngọc indanīla (lam ngọc) v.v... Anubbatā có nghĩa là hành động tương ứng. Tā có nghĩa là các tiên nữ ấy.

1029. Candanasāravositāti sārabhūtena dibbacandanena ullittā vicchuritā.

1029. Candanasāravositā có nghĩa là được xức, được thoa bằng gỗ chiên-đàn thiêng liêng, là loại tinh túy.

1031. Kaṇṭhesūtiādinā gīvūpagahatthūpagapādūpagasīsūpagādiābharaṇāni dasseti. Obhāsayantīti kaṇṭhesu yāni piḷandhanāni, tehi obhāsayantīti yojanā. Evaṃ sesesupi. Abbhuddayanti abhiuggacchanto, ‘‘abbhuddasa’’ntipi pāṭho, soyevattho. Sāradikoti saradakāliko. Bhāṇumāti sūriyo. So hi abbhādidosavirahena dasapi disā suṭṭhu obhāseti.

1031. Bằng câu Kaṇṭhesu v.v..., ngài chỉ ra các đồ trang sức ở cổ, ở tay, ở chân, ở đầu v.v... Obhāsayanti nên được hiểu là: họ chiếu sáng bằng những đồ trang sức ở trên cổ. Tương tự đối với các phần còn lại. Abbhuddayanti có nghĩa là đang đi lên. Cũng có dị bản là ‘abbhuddasaṃ’, nghĩa cũng như vậy. Sāradiko có nghĩa là thuộc về mùa thu. Bhāṇumā có nghĩa là mặt trời. Vì rằng vị ấy, do không có khuyết điểm như mây che, nên chiếu sáng tốt đẹp cả mười phương.

1032. Vātassa vegena cāti manuññagandhūpahāraṃ saddūpahārañca karontena upaharantena viya vāyantena vātassa vegena rathaturaṅgavegena ca. Muñcantīti [Pg.261] vissajjenti. Ruciranti pañcaṅgikatūriyāni viya uparūpari rucidāyakaṃ. Sucinti suddhaṃ asaṃsaṭṭhaṃ. Subhanti manuññaṃ. Sabbehi viññūhi sutabbarūpanti sabbehipi viññujātikehi gandhabbasamayaññūhi sotabbaṃ savanīyaṃ uttamasabhāvaṃ ghosaṃ muñcantīti yojanā.

1032. Vātassa vegena ca có nghĩa là bởi tốc độ của gió đang thổi dường như đang thực hiện, đang dâng cúng hương thơm và âm thanh dễ chịu, và bởi tốc độ của xe và ngựa. Muñcantī có nghĩa là họ phát ra. Ruciraṃ có nghĩa là làm phát sinh sự thích thú hết lần này đến lần khác, giống như dàn nhạc ngũ âm. Suciṃ có nghĩa là trong sạch, không pha trộn. Subhaṃ có nghĩa là dễ chịu. Sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ nên được hiểu là: họ phát ra âm thanh có bản chất cao thượng, đáng được nghe, đáng được lắng nghe bởi tất cả những người có trí, bởi những người am hiểu về nghệ thuật âm nhạc.

1033. Uyyānabhūmyāti uyyānabhūmiyaṃ. Duvaddhatoti dvīhi addhapassehi. ‘‘Dubhato ca ṭhitā’’tipi paṭhanti, soyevattho. Rathāti rathe. Nāgāti nāge. Upayogatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Saroti rathanāgatūriyāni paṭicca nibbatto saro. Devindāti devaputtaṃ ālapati. Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti yathā vīṇā sammadeva yojitehi doṇipattabāhudaṇḍehi taṃtaṃmucchanānurūpaṃ avaṭṭhitehi vādiyamānā suṇantaṃ janaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayanti. Susikkhitabhāvena pokkharabhāvaṃ sundarabhāvaṃ pattehi vīṇāvādakassa hatthehi pavāditā vīṇā yathā mahājanaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayantīti.

1033. Uyyānabhūmyā có nghĩa là uyyānabhūmiyaṃ (trên mảnh đất công viên). Duvaddhato có nghĩa là ở hai nửa bên. Người ta cũng đọc là ‘Dubhato ca ṭhitā’, nghĩa cũng như vậy. Rathā có nghĩa là rathe (trên cỗ xe). Nāgā có nghĩa là nāge (trên con voi). Đây là biến cách đơn số được dùng theo nghĩa chỉ nơi chốn. Saro có nghĩa là âm thanh được phát sinh tùy thuộc vào cỗ xe, con voi, và các nhạc cụ. Devinda là lời gọi vị thiên tử. Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti có nghĩa là: giống như cây đàn tỳ-bà, khi được gảy với bầu đàn, mặt đàn, và cần đàn được lắp ráp đúng cách và điều chỉnh phù hợp với từng điệu nhạc, làm cho người nghe vui thích, cũng vậy, cỗ xe v.v... làm cho ngài vui thích bằng âm thanh của chúng. Hoặc là: giống như cây đàn tỳ-bà, được gảy bởi đôi tay của người chơi đàn đã đạt đến trạng thái tuyệt đẹp (pokkharabhāvaṃ) nhờ được luyện tập kỹ lưỡng, làm cho đại chúng vui thích, cũng vậy, cỗ xe v.v... làm cho ngài vui thích bằng âm thanh của chúng.

1034. Imāsu vīṇāsūti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – imāsu ujukoṭivaṅkabrahatīnandinītisaraādibhedāsu bahūsu vīṇāsu siniddhamadhurassaratāya vaggūsu tato eva manuññarūpāsu hadayeritaṃ hadayaṅgamaṃ hadayahāriniṃ pītiṃ pītinimittaṃ pavajjamānāsu pavādiyamānāsu accharā devakaññā pītivegukkhittatāya attano susikkhitatāya ca dibbapadumesu bhamanti naccaṃ dassentiyo sañcaranti.

1034. Đây là ý nghĩa tóm tắt của câu kệ Imāsu vīṇāsu: trong khi nhiều loại đàn tỳ-bà này, gồm các loại như ujukoṭi, vaṅka, brahatī, nandinī, tisara v.v..., vốn du dương do âm thanh êm dịu và ngọt ngào, và do đó có hình dáng dễ chịu, đang được trỗi lên, đang được gảy lên, tạo ra niềm hoan hỷ khuấy động con tim, đi vào con tim, chiếm lấy con tim, thì vị tiên nữ, thiếu nữ nhà trời, do được nâng bổng bởi sức mạnh của niềm hoan hỷ và bởi sự điêu luyện của chính mình, đã đi dạo giữa những đóa sen thiêng, di chuyển qua lại để biểu diễn điệu vũ.

1035. Imānīti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’’ti. Samenti ekatoti ekajjhaṃ samarasāni honti. Atha vā samenti ekatoti ekato ekajjhaṃ samāni samarasāni karonti, tantissaraṃ gītassarena, gītassarañca tantissarena saṃsandantiyo naccanena yathādhigate hassādirase aparihāpentiyo samenti samānentīti attho. Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantīti evaṃ gītādīni samarase karontiyo atha aññā ekaccā accharā ettha etasmiṃ tava rathe naccanti, atha aññā varitthiyo uttamitthiyo naccaṃ passantiyo attano sarīrobhāsena ceva vatthābharaṇaobhāsena ca ettha [Pg.262] etasmiṃ padese ubhato dvīsu passesu dasapi disā kevalaṃ obhāsayanti vijjotayantīti attho.

1035. Imāni: từ này nên được áp dụng cho từng danh từ: ‘những bài hát này, những bản nhạc này, và những điệu vũ này.’ Samenti ekato có nghĩa là chúng trở nên hòa hợp với nhau. Hoặc là, samenti ekato có nghĩa là họ làm cho chúng trở nên hòa hợp với nhau, làm cho âm thanh của nhạc cụ dây tương hợp với âm thanh của bài hát, và âm thanh của bài hát tương hợp với âm thanh của nhạc cụ dây, không làm suy giảm các cảm xúc như tiếng cười v.v... đã có được qua điệu vũ. Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayanti có nghĩa là: trong khi làm cho các bài hát v.v... trở nên hòa hợp, thì một số tiên nữ khác đang nhảy múa ở đây, trên cỗ xe này của ngài; rồi những phụ nữ tuyệt vời khác, trong khi xem điệu vũ, với ánh quang của thân thể mình và ánh quang của y phục và trang sức, đã chỉ làm rực rỡ, làm tỏa sáng cả mười phương ở hai bên trong khu vực này.

1036. Soti so tvaṃ evaṃbhūto. Tūriyagaṇappabodhanoti dibbatūriyasamūhena katapītipabodhano. Mahīyamānoti pūjīyamāno. Vajirāvudhorivāti indo viya.

1036. So có nghĩa là ngài, là người như vậy. Tūriyagaṇappabodhano có nghĩa là người có niềm hoan hỷ được đánh thức bởi nhóm nhạc cụ thiêng liêng. Mahīyamāno có nghĩa là đang được tôn kính. Vajirāvudhoriva có nghĩa là giống như vị trời Đế-thích.

1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti aññehipi uposatho upavasīyati, tvaṃ kaṃ vā kīdisaṃ nāma uposathaṃ upavasīti pucchati. Dhammacariyanti dānādipuññapaṭipattiṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Abhirocayīti abhirocesi, ruccitvā pūresīti attho. ‘‘Abhirādhayī’’tipi pāṭho, sādhesi nipphādesīti attho.

1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti: (câu hỏi) ‘Ngài đã thực hành lễ Uposatha nào?’ có nghĩa là: ‘Những người khác cũng thực hành lễ Uposatha, nhưng ngài đã thực hành lễ Uposatha loại nào?’ Dhammacariyaṃ có nghĩa là sự thực hành các phước thiện như bố thí v.v... Vataṃ có nghĩa là sự thọ trì giới nguyện. Abhirocayi có nghĩa là abhirocesi, nghĩa là ‘sau khi đã hoan hỷ, ngài đã viên mãn.’ Cũng có dị bản là ‘Abhirādhayī’, nghĩa là ‘ngài đã thành tựu, đã hoàn tất.’

1038. Idanti nipātamattaṃ, idaṃ vā phalanti adhippāyo. Abhirocaseti abhibhavitvā vijjotasi.

1038. Idaṃ chỉ là một tiểu từ, hoặc ý muốn nói là ‘quả báo này.’ Abhirocaseti có nghĩa là ‘ngài chiếu sáng, sau khi đã vượt trội.’

Evaṃ mahātherena puṭṭho devaputto tamatthaṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ –

Vị thiên tử, sau khi được vị Đại Trưởng lão hỏi như vậy, đã giải thích ý nghĩa ấy. Do đó, có lời được nói rằng –

1040.

1040.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti.

‘Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi; khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng, đây là quả báo của nghiệp nào.’

1041.

1041.

‘‘Jitindriyaṃ buddhamanomanikkamaṃ, naruttamaṃ kassapamaggapuggalaṃ;

Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ, devātidevaṃ satapuññalakkhaṇaṃ.

‘(Tôi đã thấy) bậc đã chế ngự các căn, là vị Phật có tâm không tỳ vết, bậc tối thượng giữa loài người, là ngài Ca-diếp, con người đứng đầu; là đấng mở ra cánh cửa bất tử, là vị trời vượt trên các vị trời, người có trăm tướng phước.’

1042.

1042.

‘‘Tamaddasaṃ kuñjaramoghatiṇṇaṃ, suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ;

Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano, tameva disvāna subhāsitaddhajaṃ.

‘Tôi đã thấy ngài, con voi chúa đã vượt qua bộc lưu, giống như hình tượng bằng vàng từ sông Siṅgī; sau khi thấy ngài, tâm tôi nhanh chóng trở nên trong sạch, sau khi thấy chính ngài, là ngọn cờ của lời thiện thuyết.’

1043.

1043.

‘‘Tamannapānaṃ athavāpi cīvaraṃ, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ;

Pupphābhikiṇṇamhi sake nivesane, patiṭṭhapesiṃ sa asaṅgamānaso.

‘Đối với ngài, bậc có tâm không vướng mắc, tôi đã dâng cúng vật thực, đồ uống, hoặc là y phục, là những thứ trong sạch, cao quý, đầy đủ hương vị, tại trú xá của mình được rải đầy hoa.’

1044.

1044.

‘‘Tamannapānena [Pg.263] ca cīvarena ca, khajjena bhojjena ca sāyanena ca;

Santappayitvā dvipadānamuttamaṃ, so saggaso devapure ramāmahaṃ.

‘Sau khi đã làm cho bậc tối thượng giữa loài hai chân được mãn nguyện với vật thực, đồ uống, và y phục ấy, với các món ăn cứng, món ăn mềm, và các món nếm; tôi, sau khi đã đi đến cõi trời, đang vui hưởng trong thành phố của chư thiên.’

1045.

1045.

‘‘Etenupāyena imaṃ niraggaḷaṃ, yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ;

Pahāyahaṃ mānusakaṃ samussayaṃ, indūpamo devapure ramāmahaṃ.

Bằng phương tiện này, sau khi đã cúng dường sự tế lễ không bị ngăn cản, thanh tịnh theo ba cách này, tôi đã từ bỏ thân người và, tương tự như vị trời Inda, tôi đang vui hưởng ở cõi trời.

1046.

1046.

‘‘Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, paṇītarūpaṃ atikaṅkhatā muni;

Annañca pānañca bahuṃ susaṅkhataṃ, patiṭṭhapetabbamasaṅgamānase.

Hỡi bậc mâu-ni, người mong mỏi tuổi thọ, dung sắc, an lạc, sức mạnh, và hình sắc thù diệu, nên cúng dường vật thực và đồ uống nhiều và được chuẩn bị kỹ lưỡng đến bậc có tâm không dính mắc.

1047.

1047.

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, buddhena seṭṭho va samo va vijjati;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato, puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti.

Trong thế gian này hay ở thế gian khác, không có ai cao quý hơn hay ngang bằng với đức Phật. Ngài đã đạt đến (sự cúng dường) tối thượng của những người đáng được cúng dường, đối với những người tìm cầu phước báu, mong mỏi quả lớn lao.

1041. Tattha jitindriyanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ bodhimūleyeva aggamaggena jitattā nibbisevanabhāvassa katattā jitindriyaṃ. Abhiññeyyādīnaṃ abhiññeyyādibhāvato anavasesato abhisambuddhattā buddhaṃ. Puripuṇṇavīriyatāya anomanikkamaṃ caturaṅgasamannāgatassa vīriyassa catubbidhasammappadhānassa ca pāripūriyāti attho. Naruttamanti narānaṃ uttamaṃ dvipaduttamaṃ. Kassapanti bhagavantaṃ gottena vadati. Avāpurantaṃ amatassa dvāranti koṇāgamanassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahānagarassa dvāraṃ ariyamaggaṃ vivarantaṃ. Devātidevanti sabbesampi devānaṃ atidevaṃ. Satapuññalakkhaṇanti anekasatapuññavasena nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ.

1041. Ở đây, (cụm từ) jitindriyaṃ (người chế ngự các căn) có nghĩa là: do đã chinh phục các căn có tâm làm thứ sáu bằng đạo quả tối thượng ngay tại cội Bồ-đề, do đã thực hiện trạng thái không còn sót lại, nên (gọi là) người chế ngự các căn. Do đã giác ngộ không còn sót lại các pháp cần được thắng tri v.v... về phương diện cần được thắng tri v.v..., nên (gọi là) đức Phật. Do có nghị lực viên mãn, nên (gọi là) anomanikkamaṃ (người có sự tinh tấn không kém sút); ý nghĩa là do sự viên mãn của nghị lực được trang bị bốn chi phần và của bốn chánh cần. Naruttamaṃ (bậc tối thượng trong loài người) là bậc tối thượng trong loài người, bậc tối thượng trong các loài hai chân. (Từ) Kassapaṃ là gọi Đức Thế Tôn theo dòng họ. Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ (người mở ra cánh cửa bất tử) là người mở ra con đường thánh đạo, là cánh cửa của đại đô thị Niết-bàn, vốn đã bị đóng lại kể từ khi giáo pháp của Đức Thế Tôn Koṇāgamana biến mất. Devātidevaṃ (vị trời của các vị trời) là vị trời vượt trên tất cả các vị trời. Satapuññalakkhaṇaṃ (người có tướng hảo do trăm phước) là người có tướng đại nhân được sinh ra do năng lực của vô số trăm phước.

1042. Kuñjaranti kilesapaṭisattunimmaddanena kuñjarasadisaṃ, mahānāganti attho. Catunnaṃ oghānaṃ saṃsāramahoghassa taritattā oghatiṇṇaṃ. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisanti [Pg.264] siṅgīsuvaṇṇajambunadasuvaṇṇarūpasadisaṃ, kañcanasannibhattacanti attho. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmanoti taṃ kassapasammāsambuddhaṃ disvā khippaṃ tāvadeva ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti pasādavasena kilesamalāpagamanena sucimano visuddhamano ahosiṃ, tañca kho tameva disvāna taṃ disvā eva. Subhāsitaddhajanti dhammaddhajaṃ.

1042. Kuñjaraṃ (con voi chúa) là tương tự như con voi chúa do đã nhiếp phục kẻ thù là phiền não; ý nghĩa là mahānāgaṃ (con voi lớn). Do đã vượt qua bốn dòng bộc lưu và dòng bộc lưu lớn là luân hồi, nên (gọi là) oghatiṇṇaṃ (người đã vượt qua bộc lưu). Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ (tương tự như tượng vàng Siṅgīnada) là tương tự như hình tượng bằng vàng Siṅgī, vàng Jambunada; ý nghĩa là kañcanasannibhattacaṃ (người có làn da như vàng ròng). Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano (sau khi thấy ngài, tôi liền có tâm trong sạch) có nghĩa là: sau khi thấy Đức Chánh Đẳng Giác Kassapa ấy, tôi đã trở thành người có tâm trong sạch, tâm thanh tịnh do sự loại trừ cấu uế phiền não, bởi năng lực của niềm tịnh tín rằng: “Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác” ngay lập tức, ngay lúc ấy. Và điều đó (xảy ra) chính là do đã thấy ngài, chỉ do đã thấy ngài. Subhāsitaddhajaṃ (người có lá cờ là lời khéo nói) là người có lá cờ là Chánh pháp.

1043. Tamannapānanti tamhi bhagavati annañca pānañca. Athavāpi cīvaranti atha cīvarampi. Rasasā upetanti rasena upetaṃ sādurasaṃ, uḷāranti attho. Pupphābhikiṇṇamhīti ganthitehi ca aganthikehi ca pupphehi olambanavasena santharaṇavasena ca abhikiṇṇe. Patiṭṭhapesinti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Asaṅgamānasoti katthaci alaggacitto so ahanti yojanā.

1043. Tamannapānaṃ (vật thực và đồ uống ấy) là vật thực và đồ uống (dâng) đến Đức Thế Tôn ấy. Athavāpi cīvaraṃ (hoặc là y phục) là hoặc cũng là y phục. Rasasā upetaṃ (trang bị hương vị) là được trang bị hương vị, có vị ngon; ý nghĩa là uḷāraṃ (cao quý). Pupphābhikiṇṇamhi (ở nơi được rải đầy hoa) là ở nơi được rải đầy bởi các loại hoa đã kết và chưa kết, theo cách treo lơ lửng và theo cách trải ra. Patiṭṭhapesiṃ (tôi đã thiết lập) là tôi đã làm cho xong, tôi đã dâng cúng. Asaṅgamānaso (người có tâm không dính mắc) là người có tâm không dính mắc vào bất cứ đâu; (câu) so ahaṃ (tôi ấy) là cách nối kết.

1044. Saggasoti aparāparūpapattivasena sagge sagge, tatthāpi ca devapure sudassanamahānagare. Ramāmīti kīḷāmi modāmi.

1044. Saggaso (ở các cõi trời) là ở các cõi trời, do năng lực tái sanh nhiều lần; và ở nơi ấy cũng là ở đại đô thị Sudassana trong thành phố của chư thiên. Ramāmi (tôi vui hưởng) là tôi vui chơi, tôi hoan hỷ.

1045. Etenupāyenāti gopālabrāhmaṇakāle sasāvakasaṅghassa kassapabhagavato yathā asadisadānaṃ adāsiṃ, etena upāyena. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti anāvaṭadvāratāya muttacāgatāya ca niraggaḷaṃ, tīsupi kālesu tīhi dvārehi karaṇakārāpanānussaraṇavidhīhi sampannatāya tividhaṃ, tattha saṃkilesābhāvena visuddhaṃ aparimitadhanapariccāgabhāvena mahācāgatāya yaññaṃ yajitvā, mahādānaṃ datvāti attho. Taṃ pana dānaṃ cirakatampi khettavatthucittānaṃ uḷāratāya antarantarā anussaraṇena attano pākaṭaṃ āsannaṃ paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā āha ‘‘ima’’nti.

1045. Etenupāyena (bằng phương tiện này) là: vào thời làm bà-la-môn Gopāla, tôi đã dâng cúng vật thí vô song đến Đức Thế Tôn Kassapa cùng với hội chúng Tăng đệ tử như thế nào, thì (nay cũng) bằng phương tiện ấy. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ (sau khi đã cúng dường sự tế lễ không bị ngăn cản, thanh tịnh theo ba cách này) có nghĩa là: do có cửa không đóng và do sự xả thí rộng rãi, nên (gọi là) niraggaḷaṃ (không bị ngăn cản); do được trang bị các phương cách tự mình làm, bảo người khác làm, và tùy niệm trong cả ba thời, bằng ba cửa, nên (gọi là) tividhaṃ (ba cách); ở đây, do không có phiền não làm ô nhiễm, nên (gọi là) visuddhaṃ (thanh tịnh); do đã xả thí tài sản vô lượng, do sự xả thí lớn lao, sau khi đã cúng dường sự tế lễ, ý nghĩa là sau khi đã thực hiện đại thí. Hơn nữa, sự bố thí ấy dù đã được thực hiện từ lâu, nhưng do sự cao quý của ruộng phước, vật thí, và tâm, nên do sự tùy niệm nhiều lần, ngài đã nắm bắt (sự kiện ấy) như là điều hiển nhiên, gần gũi, hiện tiền đối với mình, và nói là “imaṃ” (này).

1046. Evaṃ devaputto attanā katakammaṃ therassa kathetvā idāni tādisāya sampattiyā parepi patiṭṭhāpetukāmataṃ tathāgate ca uttamaṃ attano pasādabahumānaṃ pavedento ‘‘āyuñca vaṇṇañcā’’tiādinā gāthādvayamāha. Tattha abhikaṅkhatāti icchantena. Munīti theraṃ ālapati.

1046. Như vậy, vị thiên tử sau khi kể cho trưởng lão về nghiệp do mình đã làm, bây giờ, trong khi bày tỏ ý muốn thiết lập cả những người khác trong sự thành tựu tương tự và bày tỏ lòng tịnh tín và kính trọng tối thượng của mình đối với Như Lai, đã nói hai câu kệ bắt đầu bằng “āyuñca vaṇṇañca” (tuổi thọ và dung sắc). Ở đây, abhikaṅkhatā là bởi người mong muốn. Munī (hỡi bậc mâu-ni) là gọi trưởng lão.

1047. Nayimasmiṃ loketi devaputto attano paccakkhabhūtaṃ lokaṃ vadati. Parasminti tato aññasmiṃ. Etena sabbepi sadevake loke [Pg.265] dasseti. Samo ca vijjatīti seṭṭho tāva tiṭṭhatu, samo eva na vijjatīti attho. Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gatoti imasmiṃ loke yattakā āhuneyyā nāma, tesu sabbesu paramāhutiṃ paramaṃ āhuneyyabhāvaṃ gato. ‘‘Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti vā pāṭho, tattha paramaggatanti paramaṃ aggabhāvaṃ, aggadakkhiṇeyyabhāvanti attho. Kesanti āha ‘‘puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti, puññena atthikānaṃ vipulaṃ mahantaṃ puññaphalaṃ icchantānaṃ, tathāgato eva lokassa puññakkhettanti dasseti. Keci pana ‘‘āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti paṭhanti, soyevattho.

1047. (Với câu) Nayimasmiṃ loke (không có trong thế gian này), vị thiên tử nói về thế gian đã trở thành hiện thực đối với mình. (Với từ) parasmiṃ (ở nơi khác) là ở nơi khác với thế gian ấy. Bằng cách này, vị ấy chỉ ra (điều đó đúng) trong tất cả thế gian cùng với chư thiên. Samo ca vijjati (có người ngang bằng) có nghĩa là: hãy cứ để người cao quý hơn sang một bên, ngay cả người ngang bằng cũng không có. Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato (đã đạt đến sự cúng dường tối thượng của những người đáng được cúng dường) có nghĩa là: trong thế gian này, có bao nhiêu người được gọi là đáng được cúng dường, trong tất cả những người ấy, ngài đã đạt đến sự cúng dường tối thượng, trạng thái đáng được cúng dường tối thượng. Hoặc có bản đọc là “Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato” (đã đạt đến địa vị tối thượng của những người đáng được cúng dường), ở đây, paramaggataṃ là trạng thái tối thượng, cao quý nhất; ý nghĩa là trạng thái đáng được cúng dường cao quý nhất. (Hỏi rằng) của ai? Vị ấy nói “puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ” (của những người tìm cầu phước báu, mong mỏi quả lớn lao); của những người cần phước báu, mong muốn quả phước lớn lao, vĩ đại; vị ấy chỉ ra rằng chỉ có Như Lai là ruộng phước của thế gian. Tuy nhiên, một số vị đọc là “āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato” (đã đạt đến địa vị tối thượng của những người đáng được cúng dường), ý nghĩa cũng chính là như vậy.

Evaṃ kathentameva taṃ thero kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittañca ñatvā saccāni pakāsesi. So saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha thero manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ attanā ca devaputtena ca kathitaniyāmeneva ārocesi. Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattapariyāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Khi vị ấy đang nói như vậy, trưởng lão, biết được vị ấy có tâm kham nhẫn, tâm nhu nhuyến, tâm không còn triền cái, tâm hân hoan, và tâm tịnh tín, đã tuyên thuyết các chân lý. Vị ấy, vào lúc kết thúc (bài pháp về) các chân lý, đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Sau đó, trưởng lão trở về cõi người và trình báo sự việc ấy lên Đức Thế Tôn theo đúng cách thức mà chính ngài và vị thiên tử đã nói. Bậc Đạo Sư, lấy sự việc ấy làm nhân duyên khởi sanh, đã thuyết pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp ấy đã mang lại lợi ích cho đại chúng.

Mahārathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Mahāratha đã kết thúc.

Iti paramatthadīpaniyā khuddakaṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong bộ Chú giải Tiểu Bộ Kinh tên là Paramatthadīpanī, phần Thiên Cung Sự,

Cuddasavatthupaṭimaṇḍitassa pañcamassa mahārathavaggassa

của phẩm Mahāratha thứ năm, được trang hoàng bởi mười bốn câu chuyện,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải phẩm thứ năm đã hoàn tất.

6. Pāyāsivaggo

6. Phẩm Pāyāsi

1. Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā

1. Chú giải thiên cung Agāriya thứ nhất.

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti agāriyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe ekaṃ kulaṃ ubhatopasannaṃ hoti sīlācārasampannaṃ opānabhūtaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ. Te dve jayampatikā ratanattayaṃ uddissa yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattiṃsu, tesaṃ dvādasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavanti. Athāyasmā [Pg.266] mahāmoggallānotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

Câu chuyện về thiên cung Agāriya bắt đầu bằng (câu kệ): ‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati’. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại Trúc Lâm, gần thành Rājagaha. Vào thời ấy, tại thành Rājagaha có một gia đình, cả hai vợ chồng đều có đức tin, đầy đủ giới hạnh và đức hạnh, là nơi nương tựa như giếng nước cho các tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni. Hai vợ chồng ấy, hướng tâm đến Tam Bảo, đã làm các công đức trọn đời, sau khi mệnh chung từ nơi đây đã được tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa (Đao Lợi). Đối với họ, một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần đã hiện khởi. Họ hưởng thụ tài sản chư thiên ở nơi ấy. Phần bắt đầu bằng ‘Athāyasmā mahāmoggallāno...’ nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến ở phần trước.

1048.

1048.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

‘Ví như vườn Cittalatā, khu vườn thượng hạng, tối thắng của chư thiên Ba Mươi, tỏa sáng rực rỡ; Thiên cung này của ngài cũng tương tự như vậy, đứng lơ lửng giữa không trung, chiếu sáng khắp nơi.’

1049.

1049.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực. Khi còn là người, ngài đã làm công đức gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?’

Thero pucchi.

Vị Trưởng lão đã hỏi.

1050.

1050.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi; khi được hỏi câu hỏi, đã giải thích rằng đây là kết quả của nghiệp nào.’

1051.

1051.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

‘Tôi và vợ tôi ở cõi người, đã sống trong gia đình như một giếng nước (cho mọi người); với tâm trong sạch, chúng tôi đã cúng dường rộng rãi vật thực và đồ uống một cách kính cẩn.’

1052.

1052.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Do nghiệp ấy, dung sắc của tôi được như thế này... (v.v.)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.’

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Vị ấy đã giải thích về tài sản của mình. Trong các câu kệ cũng không có gì mới.

Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải thiên cung Agāriya thứ nhất đã hoàn tất.

2. Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā

2. Chú giải thiên cung Agāriya thứ hai.

Yathā [Pg.267] vanaṃ cittalatanti dutiyaagāriyavimānaṃ. Etthāpi aṭṭhuppatti anantarasadisāva.

Câu chuyện về thiên cung Agāriya thứ hai bắt đầu bằng (câu kệ): ‘Yathā vanaṃ cittalataṃ’. Ở đây, nguồn gốc của câu chuyện cũng tương tự như câu chuyện trước.

1054.

1054.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

‘Ví như vườn Cittalatā, khu vườn thượng hạng, tối thắng của chư thiên Ba Mươi, tỏa sáng rực rỡ; Thiên cung này của ngài cũng tương tự như vậy, đứng lơ lửng giữa không trung, chiếu sáng khắp nơi.’

1055.

1055.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

‘Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực. Khi còn là người, ngài đã làm công đức gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?’ – vị ấy đã hỏi.

1056.

1056.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ... (v.v.)... đây là kết quả của nghiệp nào.’

1057.

1057.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

‘Tôi và vợ tôi ở cõi người, đã sống trong gia đình như một giếng nước (cho mọi người); với tâm trong sạch, chúng tôi đã cúng dường rộng rãi vật thực và đồ uống một cách kính cẩn.’

1058.

1058.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

‘Do nghiệp ấy, dung sắc của tôi được như thế này... (v.v.)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.’

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Vị ấy đã giải thích về tài sản của mình. Trong các câu kệ cũng không có gì mới.

Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần chú giải thiên cung Agāriya thứ hai đã hoàn tất.

3. Phaladāyakavimānavaṇṇanā

3. Chú giải thiên cung của người dâng quả.

Uccamidaṃ maṇithūṇanti phaladāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rañño bimbisārassa akāle ambaphalāni paribhuñjituṃ icchā uppajji. So ārāmapālaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kho, bhaṇe, ambaphalesu icchā uppannā, tasmā ambāni me ānetvā [Pg.268] dehī’’ti. ‘‘Deva, natthi ambesu ambaphalaṃ, apicāhaṃ tathā karomi, sace devo kiñci kālaṃ āgameti, yathā ambā na cirasseva phalaṃ gaṇhantī’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, tathā karohī’’ti. Ārāmapālo ārāmaṃ gantvā ambarukkhamūlesu paṃsuṃ apanetvā tādisaṃ paṃsuṃ ākiri, tādisañca udakaṃ āsiñci, yathā na cirasseva ambarukkhā sacchinnapattā ahesuṃ. Atha naṃ paṃsuṃ apanetvā phārusakakasaṭamissakaṃ pākatikaṃ paṃsuṃ ākiritvā sādhukaṃ udakaṃ adāsi. Tadā ambarukkhā na cireneva korakitā pallavitā kuṭamalakajātā hutvā pupphiṃsu, atha salāṭukajātā hutvā phalāni gaṇhiṃsu. Tatthekasmiṃ ambarukkhe paṭhamataraṃ cattāri phalāni manosilācuṇṇapiñjaravaṇṇāni sampannagandharasāni pariṇatāni ahesuṃ.

Câu chuyện về thiên cung của người dâng quả bắt đầu bằng (câu kệ): ‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú tại Trúc Lâm, gần thành Rājagaha. Vào thời ấy, vua Bimbisāra khởi lên ý muốn ăn xoài trái mùa. Vua cho gọi người giữ vườn và bảo: ‘Này khanh, ta khởi lên ý muốn ăn xoài, vì vậy hãy mang xoài đến cho ta.’ (Người giữ vườn thưa:) ‘Tâu Đại vương, trên các cây xoài không có quả xoài nào, nhưng nếu Đại vương đợi một thời gian ngắn, hạ thần sẽ làm cho các cây xoài sớm ra quả.’ (Vua phán:) ‘Tốt lắm, này khanh, hãy làm như vậy.’ Người giữ vườn đi đến khu vườn, dọn đất ở gốc các cây xoài, bón một loại đất và tưới một loại nước để các cây xoài sớm rụng lá. Sau đó, người ấy dọn lớp đất đó đi, bón vào lớp đất thường trộn với sỏi vụn và rác mịn, rồi tưới nước ngọt. Khi ấy, các cây xoài không lâu sau liền đâm chồi, nảy lộc, kết nụ rồi trổ hoa. Sau đó, chúng kết quả non rồi sinh ra quả chín. Trong số đó, trên một cây xoài, có bốn quả chín trước tiên, có màu sắc như bột hùng hoàng và màu vàng, đầy đủ hương thơm và vị ngon.

So tāni gahetvā ‘‘rañño dassāmī’’ti gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ piṇḍāya caramānaṃ disvā cintesi ‘‘imāni ambāni aggaphalabhūtāni imassa ayyassa dassāmi, kāmaṃ maṃ rājā hanatu vā pabbājetu vā, rañño hi dinne diṭṭhadhamme pūjāmattaṃ appamattakaṃ phalaṃ, ayyassa dinne pana diṭṭhadhammikampi samparāyikampi aparimāṇaṃ phalaṃ bhavissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā tāni phalāni therassa datvā rājānaṃ upasaṅkamitvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā rājā rājapurise āṇāpesi ‘‘vīmaṃsatha tāva, bhaṇe, yathāyaṃ āhā’’ti. Thero pana tāni phalāni bhagavato upanāmesi. Bhagavā tesu ekaṃ sāriputtattherassa, ekaṃ mahāmoggallānattherassa, ekaṃ mahākassapattherassa datvā ekaṃ attanā paribhuñji. Purisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ.

Người ấy cầm những quả xoài ấy, đi với ý nghĩ ‘ta sẽ dâng lên vua’. Trên đường đi, thấy Tôn giả Mahā Moggallāna đang đi khất thực, ông suy nghĩ: ‘Những quả xoài này là những quả đầu mùa, ta sẽ dâng chúng cho vị tôn giả này. Mặc cho nhà vua có giết ta hay trục xuất ta. Thật vậy, nếu dâng cho vua thì quả báo chỉ là một sự cúng dường nhỏ nhoi trong hiện tại. Nhưng nếu dâng cho vị tôn giả, quả báo sẽ vô lượng, cả trong đời này lẫn đời sau.’ Suy nghĩ như vậy xong, ông dâng những quả xoài ấy cho vị Trưởng lão, rồi đến yết kiến vua và tâu lại sự việc cho vua nghe. Nghe vậy, vua ra lệnh cho các cận thần: ‘Này các khanh, hãy điều tra xem sự việc có đúng như người này đã tâu hay không.’ Về phần vị Trưởng lão, ngài đã dâng những quả xoài ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn trong số đó, đã trao một quả cho Trưởng lão Sāriputta, một quả cho Trưởng lão Mahā Moggallāna, một quả cho Trưởng lão Mahā Kassapa, và tự mình dùng một quả. Các cận thần đã tâu lại sự việc ấy cho vua.

Rājā taṃ sutvā ‘‘dhīro vatāyaṃ puriso, yo attano jīvitampi pariccajitvā puññapasuto ahosi, attano parissamañca ṭhānagatameva akāsī’’ti tuṭṭhacitto tassa ekaṃ gāmavaraṃ vatthālaṅkārādīni ca datvā ‘‘yaṃ tayā bhaṇe ambaphaladānena puññaṃ pasutaṃ, tato me pattiṃ dehī’’ti āha. So ‘‘demi, deva, yathāsukhaṃ pattiṃ gaṇhāhī’’ti avoca. Ārāmapālo aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji[Pg.269], tassa soḷasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ. Taṃ disvā āyasmā mahāmoggallāno pucchi –

Đức vua nghe lời ấy, tâm hoan hỷ (nghĩ rằng): “Người đàn ông này quả là bậc trí, người đã từ bỏ cả mạng sống của mình để chuyên tâm vào phước thiện, và đã làm cho sự cố gắng của mình trở nên thành tựu.” (Đức vua) đã ban cho người ấy một ngôi làng tốt, y phục, đồ trang sức v.v... và nói rằng: “Này bạn, phước thiện nào mà bạn đã tạo ra do việc bố thí quả xoài, hãy cho tôi phần phước từ đó.” Người ấy thưa rằng: “Tâu thiên tử, tôi xin chia, xin ngài hãy tùy ý thọ nhận phần phước.” Về sau, người giữ vườn mệnh chung, sanh lên cõi trời Ba Mươi Ba. Một thiên cung bằng vàng rộng mười sáu do-tuần, được trang hoàng với bảy trăm ngôi lầu đài, đã hiện ra cho vị ấy. Tôn giả Đại Mục-kiền-liên trông thấy vị ấy bèn hỏi rằng:

1060.

1060.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato soḷasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

Thiên cung này cao lớn, có các cột trụ bằng ngọc, rộng mười sáu do-tuần khắp bốn phía; có bảy trăm ngôi nhà có nóc nhọn nguy nga, các cột trụ bằng ngọc lưu ly, được lát bằng vàng, thật huy hoàng.

1061.

1061.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā, dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā;

Naccanti gāyanti pamodayanti.

Ở đấy, ngài ngồi, uống, và ăn; các cây đàn trời tấu lên những âm thanh du dương. Sáu mươi bốn tiên nữ, được huấn luyện kỹ càng, có dung sắc xinh đẹp, các tiên nữ cõi trời thuộc chúng Ba Mươi Ba thật cao quý, đang nhảy múa, ca hát, và làm cho ngài vui thích.

1062.

1062.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực ... (v.v.) ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương hướng.

1063.

1063.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ... (v.v)... (đã giải thích) đây là quả của nghiệp nào.

1064.

1064.

‘‘Phaladāyī phalaṃ vipulaṃ labhati, dadamujugatesu pasannamānaso;

So hi pamodati saggagato tidive, anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ.

Người cho trái cây nhận được quả báu rộng lớn, khi cúng dường đến những bậc ngay thẳng với tâm tịnh tín. Vị ấy, sau khi sanh lên cõi trời, hoan hỷ ở thiên giới, và hưởng thụ quả phước rộng lớn.

1065.

1065.

‘‘Tavevāhaṃ mahāmuni, adāsiṃ caturo phale.

Bạch đấng Đại-mâu-ni, con đã dâng đến chính ngài bốn quả trái cây.

1066.

1066.

‘‘Tasmā hi phalaṃ alameva dātuṃ, niccaṃ manussena sukhatthikena;

Dibbāni vā patthayatā sukhāni, manussasobhaggatamicchatā vā.

Do vậy, quả thật nên bố thí quả cây, bởi người thường mong cầu hạnh phúc; hoặc bởi người mong mỏi các lạc thú cõi trời, hoặc bởi người mong muốn sự tốt đẹp ở cõi người.

1067.

1067.

‘‘Tena [Pg.270] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – sopissa byākāsi;

‘Do vậy, sắc đẹp của tôi được như thế này... (vân vân)... Và sắc đẹp của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.’ – Vị ấy cũng đã giải thích cho người kia.

1061. Tattha aṭṭhaṭṭhakāti ekekasmiṃ kūṭāgāre aṭṭhaṭṭhakā catusaṭṭhiparimāṇā. Sādhurūpāti rūpasampattiyā ca sīlācārasampattiyā ca sikkhāsampattiyā ca sundarasabhāvā. Dibbā ca kaññāti devaccharāyo. Tidasacarāti tidasesu sukhācārā sukhavihāriniyo. Uḷārāti uḷāravibhavā.

Trong đó, (cụm từ) aṭṭhaṭṭhakā có nghĩa là: trong mỗi ngôi lầu đài, có từng nhóm tám người, (tổng cộng) số lượng là sáu mươi bốn. Sādhurūpā có nghĩa là: có bản chất tốt đẹp do sự toàn hảo về sắc đẹp, sự toàn hảo về giới hạnh, và sự toàn hảo về học thức. Dibbā ca kaññā có nghĩa là: các tiên nữ. Tidasacarā có nghĩa là: những người sống an lạc, những người thường trú trong an lạc ở cõi trời Ba Mươi Ba. Uḷārā có nghĩa là: có sự giàu sang to lớn.

1064. Phaladāyīti attanā ambaphalassa dinnattā attānaṃ sandhāya vadati. Phalanti puññaphalaṃ. Vipulanti mahantaṃ labhati manussaloke patiṭṭhitoti adhippāyo. Dadanti dadanto dānahetu. Ujugatesūti ujupaṭipannesu. Saggagatoti uppajjanavasena saggaṃ gato, tatthāpi tidive tāvatiṃsabhavane anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ yathāhaṃ, evaṃ aññopīti attho.

Phaladāyī: (Vị ấy) nói về chính mình, vì bản thân đã bố thí quả xoài. Phalaṃ: quả phước. Vipulaṃ: to lớn. Ý nghĩa là: (người ấy) sau khi an trú ở cõi người sẽ nhận được (quả phước). Dadaṃ: do bố thí, do nhân là sự bố thí. Ujugatesu: nơi những bậc thực hành chân chánh. Saggagato: do năng lực của sự tái sanh, đã đi đến cõi trời; và tại nơi ấy, ở cõi trời Ba Mươi Ba, cũng hưởng thụ quả phước to lớn. Ý nghĩa là: “Giống như tôi, những người khác cũng vậy.”

1066. Tasmāti yasmā catunnaṃ phalānaṃ dānamattena īdisī sampatti adhigatā, tasmā. Alameva yuttameva. Niccanti sabbakālaṃ. Dibbānīti devalokapariyāpannāni. Manussasobhaggatanti manussesu subhagabhāvaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

Tasmā: bởi vì chỉ do việc bố thí bốn quả cây mà sự thành tựu như vậy đã được đạt đến, do đó. Alameva: quả thật thích hợp. Niccaṃ: mọi lúc. Dibbāni: thuộc về cõi trời. Manussasobhaggataṃ: trạng thái tốt đẹp ở giữa loài người. Phần còn lại theo như cách đã được nói.

Phaladāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung của người bố thí quả cây đã kết thúc.

4. Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

Phần giải về thiên cung của người bố thí trú xứ thứ nhất

Cando yathā vigatavalāhake nabheti upassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ vandituṃ rājagahaṃ gacchanto antarāmagge sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ pavisitvā vasanaṭṭhānaṃ pariyesanto aññataraṃ upāsakaṃ disvā pucchi – ‘‘upāsaka, imasmiṃ gāme atthi kiñci pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhāna’’nti. Upāsako pasannacitto gehaṃ gantvā bhariyāya saddhiṃ mantetvā therassa [Pg.271] vasanayoggaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā tattha āsanaṃ paññāpetvā pādodakaṃ pādapīṭhaṃ upaṭṭhapetvā theraṃ pavesetvā tasmiṃ pāde dhovante padīpaṃ ujjāletvā mañce paccattharaṇāni paññāpetvā adāsi. Svātanāya ca nimantetvā therassa dutiyadivase bhojetvā pānakatthāya guḷapiṇḍañca datvā theraṃ gacchantaṃ anugantvā nivatti. So aparena samayena saha bhariyāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno dvīhi gāthāhi paṭipucchi –

(Câu kệ) “Cando yathā vigatavalāhake nabhe” là thiên cung của người bố thí trú xứ. Nguồn gốc của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Rājagaha, ở Veḷuvana. Vào lúc ấy, một vị tỳ-khưu nọ, sau khi an cư mùa mưa tại một ngôi chùa trong làng, đã mãn hạ và làm lễ pavāraṇā, đang trên đường đến Rājagaha để đảnh lễ Đức Thế Tôn. Dọc đường, vào buổi chiều, vị ấy đi vào một ngôi làng và trong khi tìm kiếm nơi ở, đã trông thấy một vị cận sự nam và hỏi rằng: “Này cận sự nam, trong làng này có nơi nào thích hợp cho các vị xuất gia ở không?” Vị cận sự nam với tâm tịnh tín, đi về nhà, bàn bạc cùng với vợ, rồi phân định một nơi thích hợp cho vị trưởng lão ở. Tại nơi ấy, ông đã dọn sẵn chỗ ngồi, chuẩn bị nước rửa chân và ghế để chân, rồi mời vị trưởng lão vào. Trong khi vị ấy đang rửa chân, ông đã thắp đèn, trải các tấm trải trên giường và dâng cúng. Ông cũng đã thỉnh mời cho ngày hôm sau, và vào ngày thứ hai, đã dâng cúng bữa ăn cho vị trưởng lão, và cũng đã dâng cúng một viên đường phèn để làm thức uống, rồi tiễn vị trưởng lão một đoạn đường và quay trở về. Về sau, ông cùng với vợ mệnh chung, sanh vào một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần ở cõi trời Ba Mươi Ba. Tôn giả Đại Mục-kiền-liên đã hỏi vị ấy bằng hai câu kệ rằng:

1069.

1069.

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, obhāsayaṃ gacchati antalikkhe;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

‘Như mặt trăng trên bầu trời không mây, chiếu sáng đi giữa hư không; Lâu đài này của ngài cũng tương tự như vậy, đứng yên chiếu sáng giữa hư không.

1070.

1070.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

‘Ngài là vị trời đạt được thần lực, có đại oai lực; khi còn là người, ngài đã làm phước gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và sắc đẹp của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?’

So devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị thiên tử ấy đã giải thích bằng những câu kệ này:

1071.

1071.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

‘Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... (vân vân)... (đã giải thích rằng) đây là quả của nghiệp nào.’

1072.

1072.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, upassayaṃ arahato adamha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

‘Khi ở cõi người, tôi và vợ tôi đã cúng dường nơi ở cho bậc A-la-hán; với tâm tịnh tín, chúng tôi đã kính cẩn cúng dường vật thực và đồ uống, một sự bố thí dồi dào.’

1073.

1073.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva;

1061. “Do nghiệp ấy, dung sắc của tôi được như thế này... (v.v)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.” Trong đó, những gì cần nói về các câu kệ thì theo như cách đã được nói ở dưới.

Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

1064. Phần giải về thiên cung của người bố thí trú xứ thứ nhất đã kết thúc.

5. Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

1066. Phần giải về thiên cung của người bố thí trú xứ thứ hai

Sūriyo [Pg.272] yathā vigatavalāhake nabheti dutiyaupassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena sambahulā bhikkhū gāmakāvāse vassaṃ vasitvā bhagavantaṃ dassanāya rājagahaṃ uddissa gacchantā sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ sampāpuṇiṃsu. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

Thiên cung của vị thí chủ cúng dường trú xá thứ nhì (bắt đầu bằng) Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe. Do nguyên nhân nào câu chuyện ấy phát sanh? Đức Thế Tôn đang ngự tại Trúc Lâm gần thành Rājagaha. Vào lúc bấy giờ, nhiều vị tỳ khưu sau khi an cư mùa mưa ở trú xá trong làng, đang trên đường đi đến thành Rājagaha để yết kiến đức Thế Tôn, vào buổi chiều đã đi đến một ngôi làng nào đó. Phần còn lại tương tự như thiên cung trước.

1075.

1075.

‘‘Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe…pe….(Yathā purimavimānaṃ, tathā vitthāretabbaṃ;

)

“Ví như mặt trời ở trên bầu trời không mây … (nên được diễn giải chi tiết giống như thiên cung trước) …

1079.

1079.

‘‘Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi;

“Và sắc đẹp của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.” Ở đây, trong các câu kệ cũng không có gì mới lạ.

Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về thiên cung của vị thí chủ cúng dường trú xá thứ nhì.

6. Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā

6. Chú giải thiên cung người cúng dường vật thực

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti bhikkhādāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu addhānamaggapaṭipanno aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho ekassa gharaddhāre aṭṭhāsi. Tattha aññataro puriso dhotahatthapādo ‘‘bhuñjissāmī’’ti nisinno bhojanaṃ upanetvā pātiyā pakkhitte taṃ bhikkhuṃ disvā pātiyā bhattaṃ tassa bhikkhuno patte ākiranto tena ‘‘ekadesameva dehī’’ti vuttopi sabbameva ākiri. So bhikkhu anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So puriso ‘‘chātajjhattassa bhikkhuno mayā abhuñjitvā bhattaṃ dinna’’nti anussaranto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭilabhi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero devacārikaṃ caranto mahatiyā deviddhiyā virocamānaṃ disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Thiên cung của vị thí chủ cúng dường vật thực (bắt đầu bằng) Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ. Do nguyên nhân nào câu chuyện ấy phát sanh? Đức Thế Tôn đang ngự tại Trúc Lâm gần thành Rājagaha. Vào lúc bấy giờ, có một vị tỳ khưu nào đó đang đi trên đoạn đường dài, đã đi vào một ngôi làng nào đó để khất thực, đã đứng ở trước cửa của một ngôi nhà. Tại đấy, có một người đàn ông nào đó đã rửa tay chân, đang ngồi với ý nghĩ: “Ta sẽ ăn,” sau khi đã dọn thức ăn và cho vào trong bát, đã nhìn thấy vị tỳ khưu ấy, trong khi đang trút cơm từ bát (của mình) vào trong bát của vị tỳ khưu ấy, dầu đã được vị ấy nói rằng: “Chỉ hãy cho một phần thôi,” vẫn trút vào tất cả. Vị tỳ khưu ấy sau khi nói lời tùy hỷ đã ra đi. Người đàn ông ấy, trong khi tưởng nhớ rằng: “Cơm đã được ta dâng cúng, trong khi không ăn, đến vị tỳ khưu bị sự đói hành hạ,” đã đạt được niềm vui và sự hân hoan to lớn. Vị ấy về sau, sau khi mệnh chung, đã sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba ở trong thiên cung bằng vàng có mười hai do-tuần. Ngài Đại đức Mahāmoggallāna, trong khi đi du hành ở cõi trời, sau khi nhìn thấy vị ấy đang chiếu sáng với thần lực vĩ đại của chư thiên, đã hỏi bằng những câu kệ này:

1081.

1081.

‘‘Uccamidaṃ [Pg.273] maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này cao lớn, có các cột trụ bằng ngọc, khắp bốn phía là mười hai do-tuần. Có bảy trăm ngôi lầu đỉnh, nguy nga, có các cột trụ bằng ngọc lưu ly, được lót bằng bạc, xinh đẹp.

1082.

1082.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Ngươi đã đạt được thần lực của chư thiên, có oai lực lớn … và sắc đẹp của ngươi chiếu sáng khắp mọi phương.”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị ấy cũng đã giải thích cho ngài ấy bằng những câu kệ này:

1083.

1083.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ … quả này là của nghiệp nào.”

1084.

1084.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ;

Ekāhaṃ bhikkhaṃ paṭipādayissaṃ, samaṅgi bhattena tadā akāsiṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, tôi đã nhìn thấy vị tỳ khưu khát nước, mệt mỏi. Tôi đã dâng cúng một phần vật thực, vào lúc ấy tôi đã làm cho vị ấy được đầy đủ vật thực.”

1085.

1085.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, sắc đẹp của tôi là như thế này … và sắc đẹp của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

1084. Tattha ekāhaṃ bhikkhanti ekaṃ ahaṃ bhikkhāmattaṃ, ekaṃ bhattavaḍḍhitakanti attho. Paṭipādayissanti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Samaṅgi bhattenāti bhattena samaṅgībhūtaṃ, laddhabhikkhanti attho. Evaṃ mahāthero tena devaputtena attano sucaritakamme pakāsite saparivārassa tassa dhammaṃ desetvā manussalokamāgato, taṃ pavattiṃ sammāsambuddhassa kathesi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

1084. Ở đây, ekāhaṃ bhikkhaṃ có nghĩa là: “Tôi (đã dâng cúng) một phần vật thực, một phần cơm đã được dọn sẵn.” Paṭipādayissaṃ (có nghĩa là) tôi đã dâng cúng, tôi đã cho. Samaṅgi bhattena có nghĩa là: “Đã làm cho được đầy đủ vật thực, đã nhận được vật thực.” Như thế, sau khi nghiệp thiện của vị thiên tử ấy đã được vị ấy trình bày, ngài Đại Trưởng lão đã thuyết giảng Giáo pháp cho vị ấy cùng với đoàn tùy tùng rồi đã trở về thế giới loài người, đã kể lại câu chuyện ấy cho đức Toàn Giác. Bậc Đạo Sư, sau khi lấy đó làm nhân duyên phát sanh, đã thuyết giảng Giáo pháp cho đại chúng đã hội họp. Bài pháp thoại ấy đã đem lại lợi ích cho đại chúng.

Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về thiên cung của vị thí chủ cúng dường vật thực.

7. Yavapālakavimānavaṇṇanā

7. Chú giải thiên cung người giữ ruộng lúa mạch

Uccamidaṃ [Pg.274] maṇithūṇaṃ vimānanti yavapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatadārako yavakhettaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya kummāsaṃ labhitvā ‘‘khettaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti taṃ kummāsaṃ gahetvā yavakhettaṃ gantvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ khaṇe aññataro khīṇāsavatthero maggappaṭipanno upakaṭṭhe kāle taṃ ṭhānaṃ patvā yavapālakena nisinnaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkami. Yavapālako velaṃ oloketvā ‘‘kacci, bhante, āhāro laddho’’ti āha. Thero tuṇhī ahosi. So aladdhabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhante, upakaṭṭhā velā, piṇḍāya caritvā bhuñjituṃ na sakkā, mayhaṃ anukampāya imaṃ kummāsaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā therassa taṃ kummāsaṃ adāsi. Thero taṃ anukampanto tassa passantasseva taṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Sopi dārako ‘‘sudinnaṃ vata mayā īdisassa kummāsadānaṃ dadantenā’’ti cittaṃ pasādetvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane vuttanayeneva vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Thiên cung của người giữ ruộng lúa mạch (bắt đầu bằng) Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ. Do nguyên nhân nào câu chuyện ấy phát sanh? Đức Thế Tôn đang ngự tại Trúc Lâm gần thành Rājagaha. Vào lúc bấy giờ, ở tại thành Rājagaha có một cậu bé nghèo khó giữ ruộng lúa mạch. Vào một ngày nọ, cậu ta sau khi nhận được bánh lúa mạch để dùng cho bữa ăn sáng, với ý nghĩ: “Sau khi đi đến ruộng, ta sẽ ăn,” đã cầm lấy bánh lúa mạch ấy, sau khi đi đến ruộng lúa mạch, đã ngồi xuống ở gốc cây. Vào khoảnh khắc ấy, có một vị Trưởng lão đã tận trừ các lậu hoặc đang đi trên đường, vào lúc thời gian (dùng vật thực) đã gần kề, sau khi đi đến nơi ấy, đã đi đến gốc cây nơi người giữ ruộng lúa mạch đang ngồi. Người giữ ruộng lúa mạch sau khi xem xét thời gian đã hỏi rằng: “Bạch ngài, có phải ngài đã nhận được vật thực không?” Vị Trưởng lão đã giữ im lặng. Cậu ta sau khi biết được tình trạng không nhận được (vật thực) đã nói rằng: “Bạch ngài, thời gian đã gần kề, không thể đi khất thực rồi dùng được. Do lòng bi mẫn đối với con, xin ngài hãy dùng bánh lúa mạch này,” và đã dâng cúng bánh lúa mạch ấy cho vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão, do lòng bi mẫn đối với cậu ta, sau khi dùng món ấy ngay trong lúc cậu ta đang nhìn, đã nói lời tùy hỷ rồi đã ra đi. Cậu bé ấy cũng đã làm cho tâm được trong sạch (nghĩ rằng): “Ồ, việc dâng cúng bánh lúa mạch đến bậc như thế này quả là sự cúng dường tốt đẹp đã được ta thực hiện,” về sau, sau khi mệnh chung, đã sanh vào thiên cung ở cõi trời Ba Mươi Ba theo phương cách đã được nói đến. Ngài Đại đức Mahāmoggallāna đã hỏi vị ấy bằng những câu kệ này:

1087.

1087.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Thiên cung này cao lớn, có các cột trụ bằng ngọc … và sắc đẹp của ngươi chiếu sáng khắp mọi phương.”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị ấy cũng đã giải thích cho ngài ấy bằng những câu kệ này:

1089. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1089. “Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ … quả này là của nghiệp nào.”

1090.

1090.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, ahosiṃ yavapālako;

Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, tôi đã là người giữ ruộng lúa mạch. Tôi đã nhìn thấy vị tỳ khưu không còn bụi bẩn, có tâm ý trong sạch, không vẩn đục.

1091.

1091.

‘‘Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasanno sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

“Tôi đã dâng cúng một phần đến vị ấy, với tâm trong sạch, bằng chính đôi tay của mình. Sau khi đã dâng cúng một vắt bánh lúa mạch, tôi vui hưởng ở trong khu rừng Nandana.”

1092.

1092.

‘‘Tena [Pg.275] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, sắc đẹp của tôi là như thế này … và sắc đẹp của tôi chiếu sáng khắp mọi phương.”

Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Ở đây, trong các câu kệ cũng không có gì mới lạ.

Yavapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Dứt phần giải về thiên cung của người giữ ruộng lúa mạch.

8. Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

8. Chú giải thiên cung Kuṇḍalī thứ nhất

Alaṅkato malyadharo suvatthoti kuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā upatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā saparivārā kāsīsu cārikaṃ carantā sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ aññataraṃ vihāraṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā tassa vihārassa gocaragāme aññataro upāsako there upasaṅkamitvā vanditvā pādadhovanaṃ pādabbhañjanatelaṃ mañcapīṭhaṃ paccattharaṇaṃ padīpiyañca upanetvā svātanāya ca nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ pavattesi, therā tassa anumodanaṃ vatvā pakkamiṃsu. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Câu chuyện Thiên cung Kuṇḍalī bắt đầu bằng (câu kệ): Alaṅkato malyadharo suvattho. Nguồn gốc của câu chuyện ấy như thế nào? (Khi ấy), đức Thế Tôn đang an trú tại tu viện Jetavana, gần thành Sāvatthī. Vào lúc bấy giờ, hai vị Thượng thủ Thinh văn cùng với đoàn tùy tùng đang du hành trong xứ Kāsī, vào lúc mặt trời lặn, các ngài đã đi đến một ngôi tu viện kia. Sau khi nghe được tin ấy, một nam cận sự ở trong ngôi làng khất thực của tu viện ấy đã đi đến đảnh lễ các vị Trưởng lão, rồi dâng cúng nước rửa chân, dầu xoa chân, giường ghế, giường nằm, và đèn dầu. Vị ấy cũng đã thỉnh mời các ngài cho ngày hôm sau, và vào ngày thứ hai, đã tổ chức một buổi đại bố thí. Các vị Trưởng lão sau khi thuyết một bài pháp tùy hỷ cho vị ấy rồi đã ra đi. Về sau, vị ấy mệnh chung và được tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, trong một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần. Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên đã hỏi vị trời ấy bằng những câu kệ này –

1094.

1094.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

“Ngài được trang hoàng, mang vòng hoa, mặc y phục đẹp, đeo đôi hoa tai xinh xắn, râu tóc được cắt tỉa gọn gàng; Ngài đeo trang sức ở tay, đầy danh tiếng, ở trong thiên cung, giống như mặt trăng.

1095.

1095.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ, aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

“Và những cây đàn tỳ-bà cõi trời tấu lên những giai điệu ngọt ngào, (các vũ nữ) gồm sáu mươi bốn người, được huấn luyện kỹ càng, có dung sắc xinh đẹp; Và các thiên nữ cõi trời Ba Mươi Ba, cao quý, đang nhảy múa, ca hát, và làm cho (ngài) vui thích.

1096.

1096.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực… (v.v.)… Và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.”

Sopi [Pg.276] tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị trời ấy cũng đã trả lời ngài bằng những câu kệ này –

1097. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1097. “Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là kết quả của nghiệp nào.”

1098.

1098.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sīlavante;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute taṇhakkhayūpapanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi còn là người giữa nhân loại, con đã thấy các vị Sa-môn có giới hạnh; Các ngài có minh và hạnh vẹn toàn, có danh tiếng, đa văn, đã đạt đến sự đoạn tận ái dục; Với tâm trong sạch, con đã cúng dường đồ ăn và thức uống một cách kính cẩn, dồi dào.

1099.

1099.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, con có được dung sắc như thế này… (v.v.)… Và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.”

1094. Tattha sukuṇḍalīti sundarehi kuṇḍalehi alaṅkatakaṇṇo. ‘‘Sakuṇḍalī’’tipi pāṭho, sadisaṃ kuṇḍalaṃ sakuṇḍalaṃ, taṃ assa atthīti sakuṇḍalī, yuttakuṇḍalī aññamaññañca tuyhañca anucchavikakuṇḍalīti attho. Kappitakesamassūti sammākappitakesamassu. Āmuttahatthābharaṇoti paṭimukkaaṅguliyādihatthābharaṇo.

1094. Trong đó, sukuṇḍalī có nghĩa là có đôi tai được trang điểm bằng những chiếc hoa tai đẹp. Cũng có cách đọc là “sakuṇḍalī”, sadisaṃ kuṇḍalaṃ là sakuṇḍalaṃ, vị ấy có đôi hoa tai ấy nên gọi là sakuṇḍalī. Nghĩa là có đôi hoa tai thích hợp, tương xứng với nhau và phù hợp với ngài. Kappitakesamassū có nghĩa là có râu tóc được cắt tỉa gọn gàng. Āmuttahatthābharaṇo có nghĩa là có đồ trang sức được đeo ở ngón tay v.v...

1098. Taṇhakkhayūpapanneti taṇhakkhayaṃ arahattaṃ, nibbānameva vā upagate, adhigatavanteti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

1098. Taṇhakkhayūpapanne có nghĩa là đã đạt đến sự đoạn tận ái dục, tức quả A-la-hán, hay đã đạt đến chính Niết-bàn, nghĩa là đã chứng đắc. Phần còn lại có ý nghĩa như đã được giải thích.

Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Kuṇḍalī thứ nhất đến đây là kết thúc.

9. Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

9. Phần giải về Thiên cung Kuṇḍalī thứ hai

Alaṅkato malyadharo suvatthoti dutiyakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā kāsīsu janapadacārikaṃ carantātiādi sabbaṃ anantarasadisameva.

Câu chuyện Thiên cung Kuṇḍalī thứ hai bắt đầu bằng (câu kệ): Alaṅkato malyadharo suvattho. Nguồn gốc của câu chuyện ấy như thế nào? (Khi ấy), đức Thế Tôn đang an trú tại tu viện Jetavana, gần thành Sāvatthī. Vào lúc bấy giờ, hai vị Thượng thủ Thinh văn đang du hành trong các miền quê ở xứ Kāsī, v.v... tất cả đều giống như câu chuyện trước đó.

1101.

1101.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

“Ngài được trang hoàng, mang vòng hoa, mặc y phục đẹp, đeo đôi hoa tai xinh xắn, râu tóc được cắt tỉa gọn gàng; Ngài đeo trang sức ở tay, đầy danh tiếng, ở trong thiên cung, giống như mặt trăng.

1102.

1102.

‘‘Dibbā [Pg.277] ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

“Và những cây đàn tỳ-bà cõi trời tấu lên những giai điệu ngọt ngào; (Các vũ nữ) gồm sáu mươi bốn người, được huấn luyện kỹ càng, có dung sắc xinh đẹp; Và các thiên nữ cõi trời Ba Mươi Ba, cao quý, đang nhảy múa, ca hát, và làm cho (ngài) vui thích.

1103.

1103.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực… (v.v.)… Và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.” – (ngài đã) hỏi;

1104.

1104.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ… (v.v.)… đây là kết quả của nghiệp nào.”

1105.

1105.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sādhurūpe;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute sīlavante pasanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi còn là người giữa nhân loại, con đã thấy các vị Sa-môn có dung sắc hiền thiện; Các ngài có minh và hạnh vẹn toàn, có danh tiếng, đa văn, có giới hạnh, trong sạch; Với tâm trong sạch, con đã cúng dường đồ ăn và thức uống một cách kính cẩn, dồi dào.

1106.

1106.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nghiệp ấy, con có được dung sắc như thế này… (v.v.)… Và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.”

Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Trong các câu kệ cũng không có gì mới.

Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Kuṇḍalī thứ hai đến đây là kết thúc.

10. (Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā

10. Phần giải về Thiên cung (Uttara) Pāyāsi

Yā devarājassa sabhā sudhammāti uttaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāge ca kate tattha tattha thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu dhammavinayaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu mahākassapappamukhesu mahātheresu yāva vassūpagamanā aññesu ca theresu attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ gantvā siṃsapāvane vasi. Atha pāyāsi rājañño therassa tattha vasanabhāvaṃ sutvā mahatā janakāyena [Pg.278] parivuto taṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā nisinno attano diṭṭhigataṃ pavedesi. Atha naṃ thero candimasūriyūdāharaṇādīhi paralokassa atthibhāvaṃ pakāsento anekavihitahetūpamālaṅkataṃ diṭṭhigaṇṭhiviniveṭhanaṃ nānānayavicittaṃ pāyāsisuttaṃ (dī. ni. 2.406 ādayo) desetvā taṃ diṭṭhisampadāyaṃ patiṭṭhāpesi.

Câu chuyện Thiên cung Uttara bắt đầu bằng (câu kệ): Yā devarājassa sabhā sudhammā. Nguồn gốc của câu chuyện ấy như thế nào? Sau khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn và xá-lợi đã được phân chia, trong khi các bảo tháp đang được xây dựng ở nhiều nơi khác nhau, và các vị Đại Trưởng lão do ngài Đại Ca-diếp đứng đầu đã được chọn lựa để kết tập Pháp và Luật, và trong khi các vị Trưởng lão khác đang an cư cùng với đoàn tùy tùng của mình ở nhiều nơi cho đến mùa an cư kiết hạ, thì Tôn giả Kumārakassapa cùng với năm trăm vị Tỳ-khưu đã đi đến thành Setabya và trú tại rừng Siṃsapā. Bấy giờ, vương tử Pāyāsi nghe tin Trưởng lão đang trú tại đó, liền cùng với một đoàn tùy tùng đông đảo đi đến yết kiến ngài. Sau khi chào hỏi thân mật, ông ngồi xuống và trình bày tà kiến của mình. Bấy giờ, Trưởng lão đã thuyết kinh Pāyāsi (Trường Bộ kinh 2.406), một bài kinh được trang hoàng bằng nhiều lý lẽ và ví dụ đa dạng, có khả năng tháo gỡ những nút thắt của tà kiến, phong phú với nhiều phương pháp khác nhau, để tuyên thuyết về sự hiện hữu của thế giới bên kia bằng các ví dụ như mặt trăng, mặt trời v.v..., và đã giúp cho vị vương tử ấy an trú vào chánh kiến.

So visuddhadiṭṭhiko hutvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dento anuḷārajjhāsayatāya lūkhaṃ adāsi ghāsacchādanamattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ sāṇāni ca vatthāni. Evaṃ pana asakkaccadānaṃ datvā kāyassa bhedā hīnakāyaṃ upapajji cātumahārājikānaṃ sahabyataṃ. Tassa pana kiccākiccesu yuttappayutto uttaro nāma māṇavo ahosi dāne byāvaṭo. So sakkaccadānaṃ datvā tāvatiṃsakāyaṃ upapanno, tassa dvādasayojanikaṃ vimānaṃ nibbatti. So kataññutaṃ vibhāvento saha vimānena kumārakassapattheraṃ upasaṅkamitvā vimānato oruyha pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero –

Vị ấy, sau khi có được chánh kiến thanh tịnh, trong khi bố thí đến các sa-môn, bà-la-môn, người nghèo khổ, khách lữ hành, v.v..., do không có ý hướng rộng rãi, đã cúng dường một cách thô sơ, chỉ là vật thực và y phục, gồm cơm tấm với nước cháo loãng làm món thứ hai, và các tấm vải gai. Do bố thí một cách không cung kính như vậy, sau khi thân hoại, vị ấy đã sanh vào cảnh giới thấp kém, làm bạn đồng hành với chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương. Còn thanh niên tên Uttara, người siêng năng cần mẫn trong các công việc lớn nhỏ của vị ấy, đã chuyên tâm vào việc bố thí. Vị ấy do bố thí một cách cung kính nên đã sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, một thiên cung rộng mười hai do-tuần đã hiện khởi cho vị ấy. Vị ấy, trong khi biểu lộ lòng biết ơn, đã cùng với thiên cung đi đến gần trưởng lão Kumārakassapa, bước xuống khỏi thiên cung, đảnh lễ theo cách năm chi chạm đất, chắp tay và đứng lại. Vị trưởng lão ấy –

1108.

1108.

‘‘Yā devarājassa sabhā sudhammā, yatthacchati devasaṅgho samaggo;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“Hội trường Sudhammā của Thiên Vương, nơi chúng hội chư thiên hòa hợp ngự tọa; Thiên cung này của ngài cũng tương tự như thế, đứng soi sáng ở giữa không trung.

1109.

1109.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi paṭipucchi;

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực... ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.” – (vị trưởng lão) đã hỏi bằng các câu kệ;

1110.

1110.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... ... đây là quả của nghiệp nào.”

1111.

1111.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, rañño pāyāsissa ahosiṃ māṇavo;

Laddhā dhanaṃ saṃvibhāgaṃ akāsiṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, con là một thanh niên của vua Pāyāsi; sau khi nhận được tài sản, con đã thực hành việc chia sớt; và những người có giới đức là những người con yêu mến; với tâm trong sạch, con đã cúng dường vật thực và đồ uống một cách cung kính và rộng rãi.

1112.

1112.

‘‘Tena [Pg.279] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nghiệp ấy, dung sắc của con được như thế này... ... và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.” –

So devaputto tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

Vị thiên tử ấy đã giải đáp cho vị trưởng lão bằng những câu kệ này.

1108. Tattha devarājassāti sakkassa. Sabhā sudhammāti evaṃnāmakaṃ santhāgāraṃ. Yatthāti yassaṃ sabhāyaṃ. Acchatīti nisīdati. Devasaṅghoti tāvatiṃsadevakāyo. Samaggoti sahito sannipatito.

1108. Trong các câu kệ ấy, devarājassa nghĩa là của vua Sakka. Sabhā sudhammā là pháp đường có tên như vậy. Yattha là trong hội trường ấy. Acchati là ngự tọa. Devasaṅgho là chúng hội chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba. Samaggo là cùng nhau, hội họp.

1111. Pāyāsissa ahosiṃ māṇavoti pāyāsirājaññassa kiccākiccakaro daharatāya māṇavo, nāmena pana uttaro nāma ahosiṃ. Saṃvibhāgaṃ akāsinti ahameva abhuñjitvā yathāladdhaṃ dhanaṃ dānamukhe pariccajanavasena saṃvibhajanaṃ akāsiṃ. Annañca pānañca pariccajantoti vacanaseso. Atha vā dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. Kathaṃ? Sakkaccaṃ. Kīdisaṃ? Annañca pānañcāti yojetabbaṃ.

1111. Pāyāsissa ahosiṃ māṇavo: (con) là người làm các công việc cho vua Pāyāsi, là một thanh niên do còn trẻ tuổi, và về tên gọi thì con tên là Uttara. Saṃvibhāgaṃ akāsiṃ: chính con, sau khi chưa dùng, đã thực hiện việc chia sớt tài sản có được bằng cách từ bỏ ở cửa bố thí. Phần còn lại của câu là pariccajanto annañca pānañca (trong khi từ bỏ vật thực và đồ uống). Hoặc là, dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ (con đã bố thí rộng rãi). Bằng cách nào? Sakkaccaṃ (một cách cung kính). Vật gì? Cần được liên kết là annañca pānañca (vật thực và đồ uống).

(Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Pāyāsi (Uttara) đã kết thúc.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như thế, trong Chú giải Kinh Tiểu Bộ tên là Paramatthadīpanī, thuộc phần Chuyện Thiên Cung,

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa chaṭṭhassa pāyāsivaggassa

của phẩm Pāyāsi thứ sáu, được trang hoàng bởi mười câu chuyện,

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

phần giải nghĩa đã kết thúc.

7. Sunikkhittavimānavaggo

7. Phẩm Sunikkhitta

1. Cittalatāvimānavaṇṇanā

1. Phần giải về Thiên cung Cittalatā

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti cittalatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsako daliddo appabhogo paresaṃ kammaṃ katvā jīvati. So saddho pasanno jiṇṇe vuḍḍhe mātāpitaro posento ‘‘itthiyo nāma patikule ṭhitā issariyaṃ karonti, sassusasurānaṃ manāpacāriniyo dullabhā’’ti mātāpitūnaṃ cittadukkhaṃ pariharanto dārapariggahaṃ akatvā sayameva ne upaṭṭhahati, sīlāni rakkhati, uposathaṃ upavasati[Pg.280], yathāvibhavaṃ dānāni deti. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena gantvā katakammaṃ imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati (Như khu rừng Cittalatā tỏa sáng) là thiên cung Cittalatā. Nguồn gốc của nó là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào thời ấy, ở Sāvatthī có một vị cận sự nam nghèo khó, ít tài sản, sống bằng cách làm thuê cho người khác. Vị ấy có đức tin, có lòng tịnh tín, trong khi nuôi dưỡng cha mẹ già yếu, đã suy nghĩ rằng: “Những người phụ nữ, khi ở nhà chồng, thường muốn làm chủ, và những người có hạnh kiểm vừa lòng cha mẹ chồng thì thật khó tìm,” nên để tránh làm phiền lòng cha mẹ, vị ấy đã không lập gia đình mà tự mình phụng dưỡng các ngài, giữ gìn các giới, thọ trì ngày trai giới, và bố thí tùy theo khả năng. Về sau, vị ấy mệnh chung và sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba, trong một thiên cung rộng mười hai do-tuần. Tôn giả Mahāmoggallāna, sau khi đi đến đó theo cách đã nói ở trước, đã hỏi về nghiệp đã làm bằng những câu kệ này –

1114.

1114.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“Như khu rừng Cittalatā tỏa sáng, ngự viên cao quý, tối thượng của chư thiên; Thiên cung này của ngài cũng tương tự như thế, đứng soi sáng ở giữa không trung.

1115.

1115.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực... ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.”

1116.

1116.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... ... đây là quả của nghiệp nào.”

1117.

1117.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, con là người nghèo khó, không nơi nương tựa, khốn cùng, một người làm thuê; con đã nuôi dưỡng cha mẹ già yếu; và những người có giới đức là những người con yêu mến; với tâm trong sạch, con đã cúng dường vật thực và đồ uống một cách cung kính và rộng rãi.

1118.

1118.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nghiệp ấy, dung sắc của con được như thế này... ... và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.” –

Sopi tassa byākāsi. Sesaṃ vuttanayameva.

Vị ấy cũng đã giải đáp cho ngài. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Cittalatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Cittalatā đã kết thúc.

2. Nandanavimānavaṇṇanā

2. Phần giải về Thiên cung Nandana

Yathā [Pg.281] vanaṃ nandanaṃ pabhāsatīti nandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsakotiādi sabbaṃ anantaravimānasadisaṃ. Ayaṃ pana dārapariggahaṃ katvā mātāpitaro posesīti ayameva viseso.

Yathā vanaṃ nandanaṃ pabhāsati (Như khu rừng Nandana tỏa sáng) là thiên cung Nandana. Nguồn gốc của nó là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào thời ấy, ở Sāvatthī có một vị cận sự nam, v.v... tất cả đều tương tự như câu chuyện thiên cung trước. Tuy nhiên, chỉ có điểm khác biệt này là: vị này sau khi đã lập gia đình, đã nuôi dưỡng cha mẹ.

1120.

1120.

Yathā vanaṃ nandanaṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“Như khu rừng Nandana tỏa sáng, ngự viên cao quý, tối thượng của chư thiên; Thiên cung này của ngài cũng tương tự như thế, đứng soi sáng ở giữa không trung.

1121.

1121.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực... ... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương.”

1122.

1122.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm ý hoan hỷ... ... đây là quả của nghiệp nào.”

1123.

1123.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi là người ở giữa loài người, con là người nghèo khó, không nơi nương tựa, khốn cùng, một người làm thuê; con đã nuôi dưỡng cha mẹ già yếu; và những người có giới đức là những người con yêu mến; với tâm trong sạch, con đã cúng dường vật thực và đồ uống một cách cung kính và rộng rãi.

1124.

1124.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Do nghiệp ấy, dung sắc của con được như thế này... ... và dung sắc của con tỏa sáng khắp mọi phương.” –

Gāthāhi byākāsi. Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Vị ấy đã giải đáp bằng các câu kệ. Ở đây, trong các câu kệ cũng không có gì mới lạ.

Nandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Nandana đã kết thúc.

3. Maṇithūṇavimānavaṇṇanā

3. Phần giải thích về Thiên cung Maṇithūṇa (Trụ Ngọc)

Uccamidaṃ [Pg.282] maṇithūṇaṃ vimānanti maṇithūṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sambahulā therā bhikkhū araññāyatane viharanti. Tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya gamanamagge eko upāsako visamaṃ samaṃ karoti, kaṇṭake nīharati, gacchagumbe apaneti, udakakāle mātikāsu setuṃ bandhati, vivanaṭṭhānesu chāyārukkhe ropeti, jalāsayesu mattikaṃ uddharitvā te puthulagambhīre karoti, titthe sampādeti, yathāvibhavaṃ dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Câu chuyện bắt đầu bằng (câu kệ) “Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ” là câu chuyện Thiên cung Trụ Ngọc. Nguyên nhân phát sanh của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ngụ ở Kỳ Viên, gần thành Sāvatthī. Vào lúc ấy, nhiều vị Trưởng lão Tỳ khưu trú ngụ ở nơi hoang dã. Trên con đường đi vào làng để khất thực của các vị ấy, có một người cận sự nam làm cho bằng phẳng chỗ không bằng phẳng, nhổ bỏ gai góc, dọn dẹp các bụi cây nhỏ, vào mùa mưa, bắc cầu qua các con mương, trồng cây bóng mát ở những nơi trống trải, ở các hồ chứa nước, sau khi múc bùn đất ra, ông làm cho chúng trở nên rộng và sâu, sửa sang các bến nước, tùy theo khả năng của mình mà bố thí, và giữ gìn giới luật. Về sau, người cận sự nam ấy sau khi mệnh chung đã tái sanh vào một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần ở cõi trời Ba Mươi Ba. Trưởng lão Đại Moggallāna, sau khi đến gần vị thiên tử ấy, đã hỏi bằng những câu kệ này:

1126.

1126.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này có trụ bằng ngọc báu cao lớn, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía; có bảy trăm ngôi nhà có nóc nhọn nguy nga, các cột trụ bằng ngọc lưu ly, được trải bằng bạc, thật huy hoàng.

1127.

1127.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇacchannā.

“Ở đó, ngài ngồi, uống, và ăn; những cây đàn tỳ bà của chư thiên vang lên du dương; ở đây có năm loại dục lạc với các vị của chư thiên; và các tiên nữ, mình khoác y phục vàng, đang nhảy múa.

1128.

1128.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nhân gì ngài có dung sắc như vậy... (v.v.)... và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

Sopi tassa gāthāhi byākāsi –

Vị ấy cũng đã giải đáp cho vị kia bằng các câu kệ:

1130.

1130.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ... (v.v.)... đây là quả của nghiệp nào.”

1131.

1131.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, vivane pathe saṅkamanaṃ akāsiṃ;

Ārāmarukkhāni ca ropayissaṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“Khi là người giữa loài người, tôi đã làm cầu trên con đường nơi hoang dã; tôi đã trồng các cây trong vườn; và những người có giới hạnh là những người tôi yêu mến; với tâm trong sạch, tôi đã cúng dường một cách kính cẩn vật thực và thức uống dồi dào.

1132.

1132.

‘‘Tena [Pg.283] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do nhân ấy, tôi có dung sắc như vậy... (v.v.)... và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

1131. Tattha vivaneti araññe. Ārāmarukkhāni cā ārāmabhūte rukkhe, ārāmaṃ katvā tattha rukkhe ropesinti attho. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

1131. Ở đây, (từ) ‘vivane’ có nghĩa là ‘ở nơi hoang dã’. (Cụm từ) ‘Ārāmarukkhāni ca’ có nghĩa là: ‘những cây trong vườn’, (tức là) sau khi tạo thành một khu vườn, tôi đã trồng cây ở đó. Tất cả phần còn lại đều theo phương pháp đã được nói đến.

Maṇithūṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Trụ Ngọc đã kết thúc.

4. Suvaṇṇavimānavaṇṇanā

4. Phần giải thích về Thiên cung Suvaṇṇa (Vàng)

Sovaṇṇamaye pabbatasminti suvaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena samayena aññataro upāsako saddho pasanno vibhavasampanno tassa gāmassa avidūre aññatarasmiṃ muṇḍakapabbate sabbākārasampannaṃ bhagavato vasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā tattha bhagavantaṃ vasāpento sakkaccaṃ upaṭṭhahi, sayañca niccasīle patiṭṭhito suvisuddhasīlasaṃvaro hutvā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa kammānubhāvasaṃsūcakaṃ nānāratanaraṃsijālasamujjalaṃ vicittavedikāparikkhittaṃ vividhavipulālaṅkāropasobhitaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ ārāmaramaṇīyakaṃ kañcanapabbatamuddhani vimānaṃ uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Câu chuyện bắt đầu bằng (câu kệ) “Sovaṇṇamaye pabbatasmim” là câu chuyện Thiên cung Vàng. Nguyên nhân phát sanh của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ngụ ở Andhakavinda. Vào lúc ấy, có một người cận sự nam có đức tin, trong sạch, và giàu có. Trên một ngọn núi trọc không xa ngôi làng ấy, ông đã cho xây dựng một hương thất đầy đủ mọi tiện nghi, thích hợp cho Đức Thế Tôn trú ngụ. Sau khi thỉnh Đức Thế Tôn trú ngụ ở đó, ông đã hầu hạ một cách kính cẩn. Bản thân ông, sau khi an trú trong giới thường xuyên và có sự thu thúc giới luật rất trong sạch, đã mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Ba Mươi Ba. Đối với vị ấy, một thiên cung đã hiện ra trên đỉnh núi vàng, (thiên cung ấy) biểu thị cho oai lực của nghiệp, rực rỡ với mạng lưới tia sáng của nhiều loại bảo vật, được trang hoàng bởi các vật trang sức khác nhau, rộng lớn và lộng lẫy, có tường, cột, và cầu thang được phân chia rõ ràng, và có các khu vườn xinh đẹp. Trưởng lão Đại Moggallāna, trong khi đi du hành ở cõi trời, đã nhìn thấy vị thiên tử ấy và hỏi bằng những câu kệ này:

1134.

1134.

‘‘Sovaṇṇamaye pabbatasmiṃ, vimānaṃ sabbatopabhaṃ;

Hemajālapaṭicchannaṃ, kiṅkiṇijālakappitaṃ.

“Trên ngọn núi bằng vàng, có một thiên cung tỏa sáng khắp nơi; được bao phủ bởi mạng lưới vàng, được trang bị mạng lưới chuông nhỏ.

1135.

1135.

‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā;

Ekamekāya aṃsiyā, ratanā satta nimmitā.

“Các cột trụ được làm khéo léo, có tám cạnh, tất cả đều làm bằng ngọc lưu ly; trên mỗi một cạnh, bảy loại bảo vật được tạo ra.

1136.

1136.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

“(Các cạnh được tạo ra) bằng ngọc lưu ly và vàng, bằng pha lê và bạc; bằng ngọc mã não và ngọc trai, và bằng ngọc hồng bảo.

1137.

1137.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, na tatthuddhaṃsatī rajo;

Gopānasīgaṇā pītā, kūṭaṃ dārenti nimmitā.

“Nền nhà đa dạng và đẹp đẽ, không có bụi bặm bay lên ở đó; các hàng rui mái màu vàng, được tạo tác, nâng đỡ nóc nhọn.

1138.

1138.

‘‘Sopānāni [Pg.284] ca cattāri, nimmitā caturo disā;

Nānāratanagabbhehi, ādiccova virocati.

“Và bốn cầu thang được tạo ra ở bốn hướng; với các gian phòng bằng nhiều loại bảo vật, nó tỏa sáng như mặt trời.

1139.

1139.

‘‘Vediyā catasso tattha, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

“Ở đó có bốn lan can, được phân chia theo từng phần và cân đối; chúng chiếu sáng rực rỡ, tỏa sáng khắp bốn phương.

1140.

1140.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputto mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

“Trong thiên cung tuyệt vời ấy, hỡi vị thiên tử có đại oai lực; ngài tỏa sáng rực rỡ với dung sắc của mình, như mặt trời đang mọc.

1141.

1141.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“Đây là quả của sự bố thí của ngài, hay là của giới hạnh; hay là của hành động chắp tay, xin hãy nói cho tôi biết khi được hỏi.”

Sopissa imāhi gāthāhi byākāsi –

Vị ấy cũng đã giải đáp cho ngài ấy bằng những câu kệ này:

1142. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1142. “Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ... (v.v.)... đây là quả của nghiệp nào.”

1143.

1143.

‘‘Ahaṃ andhakavindasmiṃ, buddhassādiccabandhuno;

Vihāraṃ satthu kāresiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“Ở Andhakavinda, tôi đã xây dựng một tu viện cho Đức Phật, bậc Thầy, quyến thuộc của mặt trời, với tâm trong sạch và bằng chính đôi tay của mình.

1144.

1144.

‘‘Tattha gandhañca mālañca, paccayañca vilepanaṃ;

Vihāraṃ satthu adāsiṃ, vippasannena cetasā;

Tena mayhaṃ idaṃ laddhaṃ, vasaṃ vattemi nandane.

“Ở đó, tôi đã dâng cúng hương, hoa, vật dụng và thuốc xoa cho tu viện của bậc Thầy với tâm vô cùng trong sạch; do đó, tôi đã đạt được điều này, và tôi sống an vui trong khu vườn Nandana.

1145.

1145.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

“Và trong khu rừng Nandana xinh đẹp, nơi có nhiều đàn chim khác nhau, tôi vui hưởng với điệu múa và tiếng hát, được các tiên nữ vây quanh.”

1134. Tattha sabbatopabhanti sabbabhāgehi pabhāsantaṃ pabhāmuñcanakaṃ. Kiṅkiṇijālakappitanti kappitakiṅkiṇikajālaṃ.

1134. Ở đây, (từ) ‘sabbatopabhaṃ’ có nghĩa là ‘tỏa sáng từ mọi phía’, ‘phát ra ánh sáng’. (Cụm từ) ‘Kiṅkiṇijālakappitaṃ’ có nghĩa là ‘có mạng lưới chuông nhỏ được trang bị’.

1135. Sabbe veḷuriyāmayāti sabbe thambhā veḷuriyamaṇimayā. Tattha pana ekamekāya aṃsiyāti aṭṭhaṃsesu thambhesu ekamekasmiṃ aṃsabhāge. Ratanā satta nimmitāti sattaratanakammanimmitā, ekeko aṃso sattaratanamayoti attho.

1135. (Cụm từ) ‘Sabbe veḷuriyāmayā’ có nghĩa là ‘tất cả các cột trụ đều làm bằng ngọc lưu ly’. Ở đây, (cụm từ) ‘ekamekāya aṃsiyā’ có nghĩa là ‘trên mỗi một phần cạnh của các cột trụ tám cạnh’. (Cụm từ) ‘Ratanā satta nimmitā’ có nghĩa là ‘bảy loại bảo vật do nghiệp tạo ra’, ý nghĩa là mỗi một cạnh được làm bằng bảy loại bảo vật.

1136. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassā’’tiādinā nānāratanāni dasseti. Tattha veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena ca suvaṇṇena ca nimmitā, citrāti [Pg.285] vā yojanā. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Phalikā rūpiyassa cāti etthāpi eseva nayo. Masāragallamuttāhīti kabaramaṇīhi. Lohitaṅgamaṇīhi cāti rattamaṇīhi.

1136. Bằng câu bắt đầu là ‘Veḷūriyasuvaṇṇassā’, (chú giải) chỉ ra các loại báu vật khác nhau. Trong ấy, ‘veḷūriyasuvaṇṇassa’ nên được hiểu là: được làm bằng ngọc lưu ly và bằng vàng, hoặc (có nghĩa là) lộng lẫy. Thật vậy, sở hữu cách này có ý nghĩa của công cụ cách. Trong câu ‘phalikā rūpiyassa ca’ cũng theo phương pháp tương tự. ‘Masāragallamuttāhi’ nghĩa là bằng các loại ngọc có màu sắc sặc sỡ. Và ‘lohitaṅgamaṇīhi’ nghĩa là bằng ngọc đỏ.

1137. Na tatthuddhaṃsatī rajoti maṇimayabhūmikattā na tasmiṃ vimāne rajo uggacchati. Gopānasīgaṇāti gopānasīsamūhā. Pītāti pītavaṇṇā, suvaṇṇamayā ceva phussarāgādimaṇimayā cāti attho. Kūṭaṃ dhārentīti sattaratanamayaṃ kaṇṇikaṃ dhārenti.

1137. ‘Na tatthuddhaṃsatī rajo’ (ở đó, bụi không bay lên) nghĩa là: do nền đất làm bằng ngọc nên bụi không bay lên trong thiên cung ấy. ‘Gopānasīgaṇā’ nghĩa là các nhóm rui nhà. ‘Pītā’ nghĩa là có màu vàng; ý nghĩa là chúng được làm bằng vàng và bằng các loại ngọc như hoàng ngọc. ‘Kūṭaṃ dhārenti’ (nâng đỡ nóc nhọn) nghĩa là chúng nâng đỡ nóc nhọn được làm bằng bảy loại báu vật.

1138-9. Nānāratanagabbhehīti nānāratanamayehi ovarakehi. Vediyāti vedikā. Catassoti catūsu disāsu catasso. Tenāha ‘‘samantā caturo disā’’ti.

‘Nānāratanagabbhehi’ nghĩa là bằng các phòng trong được làm bằng nhiều loại báu vật. ‘Vediyā’ nghĩa là lan can. ‘Catasso’ nghĩa là bốn cái ở bốn phương. Do đó, ngài nói ‘samantā caturo disā’ (bốn phương xung quanh).

1140. Mahappabhoti mahājutiko. Udayantoti uggacchanto. Bhāṇumāti ādicco.

1140. ‘Mahappabho’ nghĩa là có ánh sáng lớn. ‘Udayanto’ nghĩa là đang mọc lên. ‘Bhāṇumā’ nghĩa là mặt trời.

1143. Sehi pāṇibhīti kāyasāraṃ puññaṃ pasavanto attano pāṇīhi taṃ taṃ kiccaṃ karonto vihāraṃ satthu kāresinti yojanā. Atha vā sehi pāṇibhīti tattha andhakavindasmiṃ gandhañca mālañca paccayañca vilepanañca pūjāvasena. Yathā kathaṃ? Vihārañca vippasannena cetasā satthuno adāsiṃ pūjesiṃ niyyādesiṃ cāti evamettha yojanā veditabbā.

1143. Cú pháp của ‘sehi pāṇibhi’ là: làm phát sinh phước báu cốt lõi của thân, tự mình dùng đôi tay làm các công việc này kia, tôi đã cho xây dựng ngôi tịnh xá cho Bậc Đạo Sư. Hoặc là, ‘sehi pāṇibhi’ (nên được hiểu là): ở tại Andhakavinda, bằng cách cúng dường hương, hoa, vật dụng, và hương thoa. Như thế nào? Với tâm trong sạch, tôi đã dâng cúng, lễ bái, và hiến tặng ngôi tịnh xá đến Bậc Đạo Sư. Nên hiểu cú pháp ở đây là như vậy.

1144. Tenāti tena yathāvuttena puññakammena kāraṇabhūtena. Mayhanti mayā. Idanti idaṃ puññaphalaṃ, idaṃ vā dibbaṃ ādhipateyyaṃ. Tenāha ‘‘vasaṃ vattemī’’ti.

1144. ‘Tenā’ nghĩa là do phước nghiệp đã được nói đến ấy, là nguyên nhân. ‘Mayhaṃ’ nghĩa là bởi tôi. ‘Idaṃ’ nghĩa là quả phước này, hoặc là quyền uy chư thiên này (đã được chứng đắc). Do đó, ngài nói ‘vasaṃ vattemī’ (tôi làm chủ).

1145. Nandaneti nandiyā dibbasamiddhiyā uppajjanaṭṭhāne imasmiṃ devaloke, tatthāpi visesato nandane vane ramme, evaṃ ramaṇīye imasmiṃ nandane vane ramāmīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

1145. Cú pháp của ‘nandane’ là: tại cõi trời này, là nơi phát sinh sự sung túc của chư thiên đáng hoan hỷ, và trong đó, đặc biệt là tại khu vườn Nandana khả ái, như vậy, tại khu vườn Nandana đáng hoan hỷ này, tôi vui hưởng. Phần còn lại cũng theo phương pháp đã được nói đến.

Evaṃ devatāya attano puññakamme āvikate thero saparivārassa tassa devaputtassa dhammaṃ desetvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Khi vị thiên tử đã trình bày phước nghiệp của mình như vậy, vị Trưởng lão, sau khi thuyết pháp cho vị thiên tử ấy cùng với đoàn tùy tùng, đã trình báo sự việc ấy lên Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã lấy đó làm nhân duyên khởi sanh câu chuyện, và thuyết pháp cho hội chúng đã vân tập. Bài pháp ấy đã mang lại lợi ích cho đại chúng.

Suvaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về Thiên cung Vàng đã kết thúc.

5. Ambavimānavaṇṇanā

5. Phần giải thích về Thiên cung Xoài

Uccamidaṃ [Pg.286] maṇithūṇanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatapuriso paresaṃ bhattavetanabhato hutvā ambavanaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ gimhasamaye sūriyātapasantatte uṇhavālikānippīḷite vipphandamānamarīcijālavitthate bhūmippadese tassa ambārāmassa avidūrena maggena sedāgatena gattena gacchantaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā evamāha ‘‘mahā ayaṃ, bhante, ghammapariḷāho, ativiya parissantarūpo viya dissati, sādhu, bhante, ayyo imaṃ ambārāmaṃ pavisitvā muhuttaṃ vissamitvā addhānaparissamaṃ paṭivinodetvā gacchatha anukampaṃ upādāyā’’ti. Thero visesato tassa cittappasādaṃ paribrūhetukāmo taṃ ārāmaṃ pavisitvā aññatarassa ambarukkhassa mūle nisīdi.

Câu chuyện Thiên cung Xoài bắt đầu bằng (câu kệ) ‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ’. Sự tích của nó như thế nào? Đức Thế Tôn trú tại Rājagaha, trong khu vườn Veḷuvana. Vào lúc ấy, tại Rājagaha, có một người đàn ông nghèo khó, làm thuê cho người khác để kiếm cơm, trông coi một vườn xoài. Một hôm, vào mùa hè, người ấy thấy Tôn giả Sāriputta đang đi trên con đường không xa vườn xoài ấy, trên một vùng đất nóng bỏng vì ánh nắng mặt trời, bị cát nóng hành hạ, bao phủ bởi mạng lưới ảo ảnh lung linh, với thân thể đẫm mồ hôi. Thấy vậy, ông ta phát sinh lòng kính trọng và quý mến, liền đến gần và nói như sau: “Bạch ngài, cơn nóng bức này thật dữ dội, trông ngài có vẻ vô cùng mệt mỏi. Lành thay, bạch ngài, xin ngài vì lòng bi mẫn mà vào vườn xoài này, nghỉ ngơi một lát, xua tan đi sự mệt mỏi của cuộc hành trình, rồi hãy đi.” Vị Trưởng lão, đặc biệt muốn làm tăng trưởng tâm tịnh tín của người ấy, đã đi vào khu vườn và ngồi xuống dưới gốc của một cây xoài.

Puna so puriso āha ‘‘sace, bhante, nhāyitukāmattha, ahaṃ ito kūpato udakaṃ uddharitvā tumhe nhāpessāmi, pānīyañca dassāmī’’ti. Theropi adhivāsesi tuṇhībhāvena. So kūpato udakaṃ uddharitvā parissāvetvā theraṃ nhāpesi, nhāpetvā ca hatthapāde dhovitvā nisinnassa pānīyaṃ upanesi. Thero pānīyaṃ pivitvā paṭippassaddhadaratho tassa purisassa udakadāne ceva nhāpane ca anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Atha so puriso ‘‘ghammābhitattassa vata therassa ghammapariḷāhaṃ paṭippassambhesiṃ, bahuṃ vata mayā puññaṃ pasuta’’nti uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi katapuññaṃ pucchi.

Lại nữa, người đàn ông ấy nói: “Bạch ngài, nếu ngài muốn tắm, con sẽ múc nước từ giếng này lên để tắm cho ngài, và con cũng sẽ dâng nước uống.” Vị Trưởng lão cũng đã chấp thuận bằng sự im lặng. Người ấy múc nước từ giếng, lọc sạch, rồi tắm cho vị Trưởng lão. Sau khi tắm cho ngài, ông rửa tay chân và dâng nước uống cho ngài đang ngồi. Vị Trưởng lão, sau khi uống nước, cơn nóng bức đã dịu đi, đã nói lời tùy hỷ về việc dâng nước uống và việc tắm rửa cho người đàn ông ấy rồi ra đi. Bấy giờ, người đàn ông ấy cảm nhận được niềm hỷ lạc và hoan hỷ to lớn, (nghĩ rằng): “Ôi, ta đã làm dịu đi cơn nóng bức cho vị Trưởng lão đang bị nóng bức hành hạ! Ôi, ta đã tạo được nhiều phước báu!” Về sau, người ấy mệnh chung và tái sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa. Tôn giả Mahāmoggallāna đã đến gần vị ấy và hỏi về phước nghiệp đã làm bằng những câu kệ này.

1146.

1146.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này cao lớn, có cột bằng ngọc, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía. Có bảy trăm lầu gác nguy nga, cột bằng ngọc lưu ly, sàn bằng bạc, thật huy hoàng.

1147.

1147.

‘‘Tatthacchasi [Pg.287] pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“Ở đó, ngài ngồi, uống, và ăn, và những cây đàn trời tấu lên âm thanh du dương. Ở đây có năm loại dục lạc của chư thiên, và các tiên nữ trang sức vàng ròng đang nhảy múa.

1148.

1148.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Do đâu ngài có dung sắc như vậy… (v.v.)… và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

1150.

1150.

‘‘So devaputto attamano…pe…Yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ… (v.v.)… đã giải thích đây là kết quả của nghiệp nào.”

1151.

1151.

‘‘Gimhānaṃ pacchime māse, patapante divaṅkare;

Paresaṃ bhatako poso, ambārāmamasiñcati.

“Vào tháng cuối của mùa hè, khi mặt trời đang thiêu đốt, tôi là một người làm thuê cho người khác, đã tưới nước cho vườn xoài.

1152.

1152.

‘‘Atha tenāgamā bhikkhu, sāriputtoti vissuto;

Kilantarūpo kāyena, akilantova cetasā.

“Bấy giờ, một vị Tỳ-khưu đã đến đó, nổi danh là Sāriputta. Thân thể ngài có vẻ mệt mỏi, nhưng tâm thì không mệt mỏi.

1153.

1153.

‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, avocaṃ ambasiñcako;

Sādhu taṃ bhante nhāpeyyaṃ, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.

“Thấy ngài đang đến, tôi, người tưới xoài, đã thưa rằng: ‘Lành thay, bạch ngài, con xin được tắm cho ngài, việc ấy sẽ mang lại hạnh phúc cho con.’

1154.

1154.

‘‘Tassa me anukampāya, nikkhipi pattacīvaraṃ;

Nisīdi rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaro.

“Vì lòng bi mẫn đối với tôi, ngài đã đặt y bát xuống. Ngài ngồi xuống dưới gốc cây, trong bóng mát, chỉ với một y.

1155.

1155.

‘‘Tañca acchena vārinā, pasannamānaso naro;

Nhāpayī rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaraṃ.

“Với dòng nước trong, tôi, người có tâm tịnh tín, đã tắm cho ngài dưới gốc cây, trong bóng mát, khi ngài chỉ với một y.

1156.

1156.

‘‘Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito,Mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ;

Iti so pītiyā kāyaṃ, sabbaṃ pharati attano.

“Cây xoài đã được tưới, và vị Sa-môn đã được tắm. Bởi tôi, phước báu không nhỏ đã được tạo ra. Như vậy, niềm hỷ lạc thấm nhuần khắp toàn thân tôi.

1157.

1157.

‘‘Tadeva ettakaṃ kammaṃ, akāsiṃ tāya jātiyā;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

“Con đã làm chỉ chừng ấy nghiệp trong kiếp ấy; sau khi từ bỏ thân người, con đã sanh vào vườn Nandana.

1158.

1158.

‘‘Nandane [Pg.288] ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. –

“Và trong khu rừng Nandana khả ái, có nhiều đàn chim khác nhau, con vui hưởng với vũ điệu và ca hát, được các tiên nữ vây quanh.”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

Vị ấy cũng đã giải đáp cho ngài bằng những câu kệ này.

1151. Tattha gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhimāse. Patapanteti ativiya dippante, sabbaso uṇhaṃ vissajjenteti attho. Divaṅkareti divākare, ayameva vā pāṭho. Asiñcatīti siñcati, -kāro nipātamattaṃ, siñcati ambarukkhamūlesu dhuvaṃ jalasekaṃ karotīti attho. ‘‘Asiñcathā’’ti ca pāṭho, siñcitthāti attho. ‘‘Asiñcaha’’nti ca paṭhanti, paresaṃ bhatako poso hutvā tadā ambārāmaṃ asiñciṃ ahanti attho.

1151. Ở đây, (cụm từ) gimhānaṃ pacchime māse là vào tháng Āsāḷhi. (Cụm từ) Patapante có nghĩa là chiếu sáng cực độ, tỏa ra hơi nóng khắp nơi. (Cụm từ) Divaṅkare là divākare (mặt trời), hoặc đây chính là cách đọc. (Từ) Asiñcati là siñcati (tưới), chữ a- chỉ là tiểu từ; có nghĩa là: tưới, thực hiện việc tưới nước thường xuyên ở các gốc xoài. Cũng có cách đọc là asiñcathā, có nghĩa là siñcittha (đã tưới). Và họ đọc là asiñcahaṃ, có nghĩa là: khi ấy, sau khi trở thành người làm thuê cho người khác, tôi đã tưới vườn xoài.

1152. Tenāti yena disābhāgena so ambārāmo, tena agamā agañchi. Akilantova cetasāti cetodukkhassa maggeneva pahīnattā cetasā akilantopi samāno kilanturūpo kāyena tena maggena agamāti yojanā.

1152. (Từ) Tena (có nghĩa là): phương hướng nào có vườn xoài ấy, (vị ấy) đã đi đến phương hướng ấy. (Cụm từ) Akilantova cetasā (có nghĩa là): do khổ tâm đã được đoạn trừ bằng đạo lộ, nên dù không mệt mỏi về tâm, nhưng thân thể có vẻ mệt mỏi, (vị ấy) đã đi bằng con đường ấy. Đây là cách liên kết câu.

1153-4. Avocaṃ ahaṃ tadā ambasiñcako hutvāti yojanā. Ekacīvaroti nhāyitukāmoti adhippāyo.

Cách liên kết câu là: avocaṃ ahaṃ tadā ambasiñcako hutvā (khi ấy, sau khi trở thành người tưới xoài, tôi đã nói). (Cụm từ) Ekacīvaro (chỉ có một y), ý muốn nói là muốn tắm.

1156. Itīti evaṃ ‘‘ambo ca sitto, samaṇo ca nhāpito, mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ, ekeneva payogena tividhopi attho sādhito’’ti iminākārena pavattāya pītiyā so puriso attano sabbaṃ kāyaṃ pharati, nirantaraṃ phuṭaṃ karotīti yojanā. Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ, pharīti attho.

1156. (Từ) Iti (có nghĩa là) như vầy: “Cây xoài cũng đã được tưới, vị Sa-môn cũng đã được tắm, và ta cũng đã tích lũy được phước không nhỏ, chỉ với một nỗ lực mà ba lợi ích đã được thành tựu.” Cách liên kết câu là: với hỷ khởi lên theo cách này, người đàn ông ấy làm cho hỷ lan khắp toàn thân, làm cho lan tỏa không gián đoạn. Và đây là thì hiện tại (được dùng) với ý nghĩa quá khứ, có nghĩa là phari (đã lan tỏa).

1157. Tadeva ettakaṃ kammanti taṃ ettakaṃ evaṃ pānīyadānamattakaṃ kammaṃ akāsiṃ, tāya tassaṃ jātiyaṃ aññaṃ nānussarāmīti adhippāyo. Tesaṃ vuttanayameva.

1157. (Cụm từ) Tadeva ettakaṃ kammaṃ (có nghĩa là): tôi đã làm nghiệp ấy, chỉ chừng ấy, tức là chỉ việc cúng dường nước; ý muốn nói là: trong kiếp ấy, tôi không nhớ (đã làm) nghiệp nào khác. Phần còn lại cũng theo cách đã nói.

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Cây Xoài đã kết thúc.

6. Gopālavimānavaṇṇanā

6. Phần giải về Thiên cung Người Chăn Bò

Disvāna [Pg.289] devaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī’’ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi ‘‘kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī’’ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya.

Thiên cung Người Chăn Bò (bắt đầu bằng câu) Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu. Sự phát sanh của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Rājagaha, tại Veḷuvana. Vào lúc ấy, một người chăn bò nọ, cư dân thành Rājagaha, vào giờ ăn sáng, đã lấy bánh bột gói trong mảnh vải cũ, đi ra khỏi thành và đến vùng đất chăn thả, nơi đàn bò đi lại. Tôn giả Mahāmoggallāna, biết rằng: “Người này sẽ chết ngay bây giờ, và sau khi cúng dường bánh bột cho ta, sẽ sanh lên cõi trời Tāvatiṃsa,” đã đi đến gần người ấy. Người ấy, sau khi xem xét thời gian, đã muốn cúng dường bánh bột cho vị Trưởng lão. Và vào lúc ấy, đàn bò đi vào ruộng đậu. Khi ấy, người chăn bò ấy suy nghĩ: “Ta nên cúng dường bánh bột cho vị Trưởng lão, hay nên lùa đàn bò ra khỏi ruộng đậu?” Rồi người ấy nghĩ thế này: “Các chủ ruộng đậu muốn làm gì ta thì cứ làm. Nhưng nếu vị Trưởng lão đi rồi, việc cúng dường bánh bột của ta sẽ bị trở ngại. Thôi, trước hết ta hãy cúng dường bánh bột cho bậc tôn quý.” (Nghĩ vậy rồi) người ấy đã dâng món ấy lên vị Trưởng lão. Vị Trưởng lão đã thọ nhận vì lòng bi mẫn.

Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari. Muhuttameva vege muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

Khi ấy, trong lúc người ấy đang chạy nhanh để lùa đàn bò về, không để ý đến nguy hiểm, một con rắn độc đã cắn vào chân người ấy khi bị chân chạm phải. Vị Trưởng lão cũng, vì lòng bi mẫn đối với người ấy, đã bắt đầu dùng bánh bột ấy. Người chăn bò cũng, sau khi lùa đàn bò về và quay lại, thấy vị Trưởng lão đang dùng bánh bột, với tâm hoan hỷ, cảm nhận được hỷ và ưu cao thượng, đã ngồi xuống. Ngay lúc ấy, nọc độc lan khắp toàn thân người ấy. Chỉ trong chốc lát, khi nọc độc lan đến đỉnh đầu, người ấy đã chết. Và sau khi chết, người ấy đã tái sanh trong một thiên cung bằng vàng rộng mười hai do-tuần ở cõi trời Tāvatiṃsa. Tôn giả Mahāmoggallāna, sau khi thấy vị thiên tử ấy, đã hỏi bằng những câu kệ này:

1159.

1159.

‘‘Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu, ucce vimānamhi ciraṭṭhitike;

Āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

“Vị Tỳ khưu sau khi thấy vị trời trong thiên cung cao lớn, tồn tại lâu dài, đã hỏi vị trời lừng danh, đeo trang sức tay, (sáng chói) trong thiên cung như là mặt trăng.

1160.

1160.

‘‘Alaṅkato [Pg.290] malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

“Được trang hoàng, đeo vòng hoa, mặc y phục đẹp, đeo hoa tai đẹp, tóc râu được cắt tỉa, vị trời lừng danh, đeo trang sức tay, (sáng chói) trong thiên cung như là mặt trăng.

1161.

1161.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

“Và những cây đàn trời tấu lên âm thanh ngọt ngào; tám nhóm tám người, được huấn luyện, có dung sắc xinh đẹp; và các thiên nữ cõi trời Ba Mươi cao quý, đang nhảy múa, ca hát, và làm cho vui thích.

1162.

1162.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực… và dung sắc của ngài chiếu sáng khắp mọi phương.”

Sopi tassa byākāsi –

Vị ấy cũng đã giải đáp cho ngài:

1163. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

1163. “Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ… (đã giải thích) đây là quả của nghiệp nào.”

1164.

1164.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo;

Tato ca āgā samaṇo mamantike, gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ.

“Khi là người giữa loài người, con đã chăn giữ đàn bò sữa của người khác. Khi ấy, một vị Sa-môn đã đến gần con, và đàn bò đã đi vào (ruộng) đậu để ăn.

1165.

1165.

‘‘Dvayajja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ, iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ;

Tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso, ‘dadāmi bhante’ti khipiṃ anantakaṃ.

“‘Hôm nay có hai việc, cả hai đều phải làm,’ bạch ngài, khi ấy con đã suy nghĩ như vậy. Rồi sau đó, con đã có được nhận thức đúng đắn, (nghĩ rằng) ‘Bạch ngài, con xin cúng dường,’ con đã nhanh chóng dâng lên.

1166.

1166.

‘‘So māsakhettaṃ turito avāsariṃ, purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ;

Tato ca kaṇho urago mahāviso, aḍaṃsi pāde turitassa me sato.

“Con đã vội vã chạy đến ruộng đậu, trước khi nó phá hoại tài sản của người chủ. Khi ấy, một con rắn đen có nọc độc mạnh đã cắn vào chân của con, người đang vội vã.

1167.

1167.

‘‘Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito, bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ;

Ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā, tato cuto kālakatomhi devatā.

“Con bị đau đớn, bị khổ não bức bách. Và vị Tỳ khưu, sau khi tự mình mở gói (bánh), đã dùng bánh bột vì lòng bi mẫn đối với con. Từ đó, sau khi chết, con đã trở thành một vị trời.

1168.

1168.

‘‘Tadeva [Pg.291] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

“Chỉ nghiệp thiện ấy đã được con làm, và con tự mình hưởng thụ quả an lạc của nghiệp ấy. Bạch ngài, quả thật con đã được ngài bi mẫn rất nhiều; vì lòng biết ơn, con xin đảnh lễ ngài.

1169.

1169.

‘‘Sadevake loke samārake ca, añño muni natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

“Trong thế giới cùng với chư thiên và Ma vương, không có vị ẩn sĩ nào khác bi mẫn như ngài. Bạch ngài, quả thật con đã được ngài bi mẫn rất nhiều; vì lòng biết ơn, con xin đảnh lễ ngài.”

1170.

1170.

‘‘Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, añño munī natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi ta’’nti.

‘Bạch ngài, trong thế giới này hay trong thế giới khác, không có vị mâu-ni nào khác có lòng bi mẫn như ngài. Bạch ngài, con đã được ngài bi mẫn rất nhiều, với lòng biết ơn, con xin đảnh lễ ngài.’

Athāyasmā mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desetuṃ ‘‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū’’tiādimāha.

Khi ấy, Tôn giả Đại Mục-kiền-liên đã trình lại sự việc ấy lên đức Thế Tôn đúng theo cách thức mà chính ngài và vị thiên tử đã trình bày. Bậc Đạo Sư, sau khi lặp lại ý nghĩa ấy và lấy đó làm nhân duyên khởi sanh câu chuyện, để thuyết pháp cho hội chúng đã vân tập, ngài đã nói câu kệ bắt đầu bằng: ‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu’ (vị tỳ-khưu sau khi thấy vị trời đã hỏi lại).

1159. Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vuttaṃ, ‘‘ciraṭṭhitika’’ntipi keci paṭhanti. Tañhi ‘‘deva’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti yathā candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanasesā.

1159. Ở đây, (từ) ‘devaṃ’ (vị trời) là nhắm đến thiên tử Gopāla. (Từ) ‘bhikkhu’ (vị tỳ-khưu) là bậc Đạo Sư nói nhắm đến Tôn giả Đại Mục-kiền-liên. Thật vậy, vị ấy là tỳ-khưu do đã phá hủy hoàn toàn các phiền não. Do thiên cung tồn tại trong thời gian dài hoặc tồn tại suốt một kiếp nên được nói là ‘ciraṭṭhitike’ (tồn tại lâu dài). Một số vị đọc là ‘ciraṭṭhitikaṃ’. Từ ấy nên được liên kết với từ ‘devaṃ’. Thật vậy, vị ấy cũng vậy, do tồn tại ở đó suốt ba mươi triệu năm cộng thêm sáu trăm ngàn năm, nên đáng được gọi là ‘ciraṭṭhitike’. (Câu) ‘yathāpi candimā’ (ví như mặt trăng) là: nên hiểu phần còn lại của câu là ‘evaṃ virocamānaṃ’ (tỏa sáng như vậy), giống như thiên tử Candimā tỏa sáng trong thiên cung của mình, một thiên cung thuộc cõi trời rực rỡ với mạng lưới những tia sáng đáng yêu, mát mẻ, và làm say đắm lòng người.

1160. Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

1160. Câu bắt đầu bằng ‘alaṅkato’ (được trang hoàng) là sự chỉ ra cách thức mà vị trưởng lão đã hỏi vị thiên tử ấy. Điều đó có ý nghĩa đã được nói ở phần trước.

1164. Saṅgammāti [Pg.292] saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni.

1164. ‘Saṅgamma’ (tụ họp) là ‘saṅgametvā’ (làm cho tụ họp), hoặc ‘saṅgamma’ là ‘saṅgahetvā’ (tập hợp lại). Thật vậy, ở đây ý nghĩa nguyên nhân cũng được bao hàm, nghĩa là: ‘nhiều (con bò) đã trở thành một đàn.’ ‘Āgā’ (đã đến) là ‘āgañchi’ (đã đến). ‘Māse’ (đậu) là ‘māsasassāni’ (các loại đậu).

1165. Dvayajjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha ‘‘yoniso’’ti paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paniggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā ṭhapitaṃ pilotikaṃ. A-kāro cettha nipātamattaṃ.

1165. ‘Dvayajja’ (hôm nay có hai việc) là: ‘hôm nay, bây giờ có hai công việc cần phải làm.’ ‘Ubhayañca kāriyaṃ’ (cả hai đều phải làm) là từ đồng nghĩa với ý nghĩa đã được nói. ‘Saññaṃ’ (tưởng) là ‘dhammasaññaṃ’ (tưởng về pháp). Do đó, ngài nói ‘yoniso’ (như lý). ‘Paṭiladdhā’ (đã nhận được) là ‘paṭilabhitvā’ (sau khi nhận được). ‘Khipiṃ’ (đã ném) là: ‘đã ném vào tay’ bằng cách làm cho nhận lấy. ‘Anantakaṃ’ là miếng vải được dùng để gói bánh bột sau khi đã bỏ vào và buộc lại. Ở đây, chữ ‘a-’ chỉ là một tiểu từ.

1166. Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchi, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo.

1166. ‘So’ (người ấy) là ‘so ahaṃ’ (tôi đó). ‘Turito’ (vội vã) là ‘turito sambhamanto’ (vội vã, hối hả). ‘Avāsariṃ’ (đã đi vào) là ‘upagacchiṃ’ (đã đến gần), hoặc ‘pāvisiṃ’ (đã đi vào). ‘Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ’ (trước khi nó phá hoại tài sản này của người kia) có nghĩa là: ‘trước khi đàn bò này phá hoại tài sản là cây đậu này của người chủ ruộng nào đó, ngay từ trước khi đàn bò ấy phá hoại, giẫm đạp.’ ‘Tato’ (từ đó) là ‘tattha’ (ở nơi đó). ‘Turitassa me sato’ (khi tôi đang vội vã) có chủ ý là: ‘của tôi, người đang vội vã, do đi một cách vội vã nên đã đi mà không nhìn thấy con rắn hổ mang trên đường.’

1167. Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho. Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho.

1167. ‘Aṭṭomhi dukkhena pīḷito’ (tôi bị đau khổ bức não) là: ‘tôi bị đau khổ, bị áp bức, bị bức não bởi sự đau khổ đến chết do bị rắn độc cắn đó.’ ‘Ahāsi’ (đã ăn) có nghĩa là ‘ajjhohari’ (đã nuốt), ‘paribhuñji’ (đã thọ dụng). ‘Tato cuto kālakatomhi devatā’ (từ đó chết đi, tôi đã trở thành thiên tử) có nghĩa là: ‘sau khi chết từ thân người đó, do đã đến lúc chết, tôi trở thành thiên tử.’ Hoặc là: ‘do đã chết trong thân người đó, cái chết được gọi là sự cạn kiệt của hành tuổi thọ, và ngay sau đó tôi đã là thiên tử, do đã đạt được thân chư thiên, tôi trở thành thiên tử.’

1169. Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

1169. ‘Tayā’ (với ngài) là: ‘không có vị mâu-ni, vị ẩn sĩ nào khác có phẩm chất mâu-ni tương tự như ngài.’ Hoặc từ ‘tayā’ này là một sử dụng cách (karaṇavacana) trong ý nghĩa xuất xứ cách (nissakka). Phần còn lại chỉ theo cách đã nói.

Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Gopāla đã kết thúc.

7. Kaṇḍakavimānavaṇṇanā

7. Phần giải thích về thiên cung Kaṇḍaka

Puṇṇamāse [Pg.293] yathā candoti kaṇḍakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍako devaputto sakabhavanato nikkhamitvā dibbayānaṃ abhiruhitvā mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānaṃ gacchanto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno sahasā yānato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

(Câu chuyện bắt đầu bằng) ‘Puṇṇamāse yathā cando’ là (câu chuyện về) thiên cung Kaṇḍaka. Sự phát sanh của câu chuyện ấy như thế nào? Đức Thế Tôn đang trú ngụ tại Jetavana ở Sāvatthī. Và vào lúc ấy, Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, theo cách đã nói ở phần trước, đang du hành đến cõi trời và đã đến cõi trời Ba mươi ba. Vào lúc ấy, thiên tử tên là Kaṇḍaka, sau khi đi ra từ cung điện của mình, lên cỗ xe trời, cùng với đoàn tùy tùng đông đảo, với oai lực vĩ đại của chư thiên, đang đi đến vườn ngự uyển, khi thấy Tôn giả Đại Mục-kiền-liên, với lòng kính trọng và tôn sùng sanh khởi, đã vội vã xuống khỏi cỗ xe, đến gần vị trưởng lão, đảnh lễ với năm điểm chạm đất, chắp tay đưa lên đầu và đứng lại. Khi ấy, vị trưởng lão (hỏi) vị ấy rằng:

1171.

1171.

‘‘Puṇṇamāse yathā cando, nakkhattaparivārito;

Samantā anupariyāti, tārakādhipatī sasī.

‘Ví như mặt trăng vào ngày rằm, được các vì sao vây quanh; vị chúa của các vì sao, mặt trăng, đi vòng quanh khắp nơi.

1172.

1172.

‘‘Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, dibbaṃ devapuramhi ca;

Atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā.

Cũng tương tự như vậy là lâu đài này, thuộc cõi trời và ở trong thành của chư thiên; rực rỡ hơn về vẻ đẹp, như mặt trời đang mọc.

1173.

1173.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

Bằng lưu ly và vàng, bằng pha lê và bạc, với ngọc masāragalla và ngọc trai, và với hồng ngọc.

1174.

1174.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, veḷūriyassa santhatā;

Kūṭāgārā subhā rammā, pāsādo te sumāpito.

Nền đất đa dạng và đẹp đẽ, được lát bằng lưu ly; những ngôi nhà có đỉnh nhọn xinh đẹp, đáng ưa thích, lâu đài của bạn được khéo xây dựng.

1175.

1175.

‘‘Rammā ca te pokkharaṇī, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

Và những hồ sen của bạn thật đáng ưa thích, được các loài cá lớn lui tới; nước trong vắt, không vẩn đục, được rải bằng cát vàng.

1176.

1176.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhiṃ sampavāyanti, manuññā mātuteritā.

Được bao phủ bởi nhiều loại sen, phủ đầy sen trắng; hương thơm ngát dễ chịu tỏa ra, được gió thổi đưa.

1177.

1177.

‘‘Tassā te ubhato passe, vanagumbā sumāpitā;

Upetā puppharukkhehi, phalarukkhehi cūbhayaṃ.

Ở hai bên bờ hồ của bạn, những lùm cây được khéo tạo ra, có cả cây hoa và cây ăn quả.

1178.

1178.

‘‘Sovaṇṇapāde pallaṅke, muduke gonakatthate;

Nisinnaṃ devarājaṃva, upatiṭṭhanti accharā.

Trên chiếc giường có chân bằng vàng, mềm mại, trải thảm len dày, bạn ngồi như một vị thiên vương, được các tiên nữ hầu hạ.

1179.

1179.

‘‘Sabbābharaṇasañchannā[Pg.294], nānāmālāvibhūsitā;

Ramenti taṃ mahiddhikaṃ, vasavattīva modasi.

Được trang điểm với mọi đồ trang sức, được trang hoàng với nhiều loại vòng hoa, họ làm cho bạn, người có thần lực lớn, vui thích; bạn hoan hỷ như vị trời Vasavattī.

1180.

1180.

‘‘Bherisaṅkhamudiṅgāhi, vīṇāhi paṇavehi ca;

Ramasi ratisampanno, naccagīte suvādite.

Với trống lớn, tù và, trống nhỏ, với đàn tỳ bà và trống cơm, bạn vui hưởng, tràn đầy hỷ lạc, trong điệu múa, tiếng hát được hòa tấu hay.

1181.

1181.

‘‘Dibbā te vividhā rūpā, dibbā saddā atho rasā;

Gandhā ca te adhippetā, phoṭṭhabbā ca manoramā.

Những sắc tướng thuộc cõi trời đa dạng của bạn, những âm thanh, và cả những vị nếm thuộc cõi trời; và những hương thơm của bạn thật đáng mong ước, và những vật xúc chạm thật đẹp lòng.

1182.

1182.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputta mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

Trong thiên cung cao quý ấy, hỡi thiên tử có hào quang lớn, bạn tỏa sáng rực rỡ về vẻ đẹp, như mặt trời đang mọc.

1183.

1183.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –

‘Đây là quả của sự bố thí của bạn, hay là của giới hạnh, hay là của hành động chắp tay? Khi được hỏi, hãy nói điều đó cho tôi biết.’

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

Ngài đã hỏi về nghiệp đã làm qua việc tán dương tài sản đã đạt được.

1184.

1184.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi; được hỏi câu hỏi, đã giải đáp về nghiệp nào đã cho quả này.

1185.

1185.

‘‘Ahaṃ kapilavatthusmiṃ, sākiyānaṃ puruttame;

Suddhodanassa puttassa, kaṇḍako sahajo ahaṃ.

“Tôi ở tại thành Kapilavatthu, thành phố tối thượng của dòng Sākiyā; tôi là Kaṇḍaka, người bạn sinh cùng lúc với con trai của vua Suddhodana.

1186.

1186.

‘‘Yadā so aḍḍharattāyaṃ, bodhāya mabhinikkhami;

So maṃ mudūhi pāṇīhi, jālitambanakhehi ca.

“Khi vị ấy vào lúc nửa đêm, xuất gia vì sự giác ngộ, vị ấy đã vỗ về tôi bằng đôi bàn tay mềm mại và bằng những móng tay màu đồng đỏ.

1187.

1187.

‘‘Satthiṃ ākoṭayitvāna, vaha sammāti cabravi;

‘Ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttamaṃ’.

“Sau khi vỗ vào đùi, vị ấy đã nói rằng: ‘Này bạn, hãy mang đi; ta sẽ cứu độ thế gian, sau khi đạt được sự giác ngộ tối thượng’.

1188.

1188.

‘‘Taṃ me giraṃ suṇantassa, hāso me vipulo ahu;

Udaggacitto sumano, abhisīsiṃ tadā ahaṃ.

“Khi nghe lời nói ấy, niềm hân hoan to lớn đã khởi lên trong tôi; với tâm phấn chấn, với ý hoan hỷ, lúc ấy tôi đã hí vang.

1189.

1189.

‘‘Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ;

Udaggacitto mudito, vahissaṃ purisuttamaṃ.

“Và biết rằng vị Thích tử có danh tiếng lớn đã cưỡi lên tôi, với tâm phấn chấn, hoan hỷ, tôi đã mang đi bậc tối thượng nhân.

1190.

1190.

‘‘Paresaṃ [Pg.295] vijitaṃ gantvā, uggatasmiṃ divākare;

Mamaṃ channañca ohāya, anapekkho so apakkami.

“Sau khi đi đến lãnh thổ của người khác, khi mặt trời mọc lên, vị ấy đã từ bỏ tôi và Channa, ra đi không luyến tiếc.

1191.

1191.

‘‘Tassa tambanakhe pāde, jivhāya parilehisaṃ;

Gacchantañca mahāvīraṃ, rudamāno udikkhisaṃ.

“Tôi đã dùng lưỡi liếm đôi chân có móng màu đồng đỏ của vị ấy; và đã nhìn theo bậc Đại hùng đang ra đi trong khi khóc.

1192.

1192.

‘‘Adassanenahaṃ tassa, sakyaputtassa sirīmato;

Alatthaṃ garukābādhaṃ, khippaṃ me maraṇaṃ ahu.

“Do việc không còn nhìn thấy vị Thích tử đầy phúc đức ấy, tôi đã mắc phải cơn bệnh nặng, và cái chết đã nhanh chóng đến với tôi.

1193.

1193.

‘‘Tasseva ānubhāvena, vimānaṃ āvasāmidaṃ;

Sabbakāmaguṇopetaṃ, devo devapuramhiva.

“Chính nhờ oai lực của vị ấy, tôi trú ngụ trong thiên cung này, được trang bị đầy đủ các dục đức, giống như một vị trời ở tại thành của chư thiên.

1194.

1194.

‘‘Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā;

Teneva kusalamūlena, phusissaṃ āsavakkhayaṃ.

“Và niềm hân hoan nào đã khởi lên trong tôi sau khi nghe lời nói về sự giác ngộ, chính nhờ thiện căn ấy, tôi sẽ chứng đạt sự đoạn tận các lậu hoặc.

1195.

1195.

‘‘Sace hi bhante gaccheyyāsi, satthu buddhassa santike;

Mamāpi naṃ vacanena, sirasā vajjāsi vandanaṃ.

“Kính bạch ngài, nếu ngài đi đến sự hiện diện của bậc Đạo sư, đức Phật, cũng xin ngài hãy thay lời con cúi đầu đảnh lễ.

1196.

1196.

‘‘Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggalaṃ;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti. –

“Con cũng sẽ đi để diện kiến bậc Chiến Thắng, người không có đối thủ; sự diện kiến các bậc Bảo Hộ Thế Gian như vậy là khó được.”

Sopi attanā katakammaṃ kathesi. Ayañhi anantare attabhāve amhākaṃ bodhisattena sahajāto kaṇḍako assarājā ahosi. So abhinikkhamanasamaye abhiruḷho teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni mahāpurisaṃ atikkamāpetvā anomānadītīraṃ sampāpesi. Atha so mahāsattena sūriye uggate ghaṭikāramahābrahmunā upanītāni pattacīvarāni gahetvā pabbajitvā channena saddhiṃ kapilavatthuṃ uddissa vissajjito. Sinehabhārikena hadayena mahāpurisassa pāde attano jivhāya lehitvā pasādasommāni akkhīni ummīletvā yāva dassanapathā olokento dassanūpacāraṃ pana atikkante lokanāthe ‘‘evaṃvidhaṃ nāma lokagganāyakaṃ mahāpurisaṃ ahaṃ vahiṃ, saphalaṃ vata me sarīraṃ ahosī’’ti pasannamānaso hutvā puna cirakālaṃ saṅgatassa pemassa vasena viyogadukkhaṃ asahanto bhāviniyā dibbasampattiyā vasena [Pg.296] dhammatāya codiyamāno kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘puṇṇamāse yathā cando…pe… ahaṃ kapilavatthusmi’’ntiādi.

Vị thiên tử ấy cũng đã trình bày về nghiệp do mình đã làm. Vị này, trong kiếp sống ngay trước đây, là con tuấn mã tên là Kaṇḍaka, sinh cùng lúc với Bồ-tát của chúng ta. Con tuấn mã ấy, vào lúc xuất gia, sau khi được cưỡi lên, chỉ trong phần còn lại của đêm đó, đã đưa bậc Đại nhân vượt qua ba vương quốc và đến bờ sông Anomā. Sau đó, khi mặt trời mọc, sau khi bậc Đại Sĩ nhận lấy y bát do đại Phạm thiên Ghaṭikāra dâng cúng và xuất gia, nó đã được cho quay về hướng thành Kapilavatthu cùng với Channa. Với trái tim nặng trĩu vì thương mến, nó đã dùng lưỡi của mình liếm đôi chân của bậc Đại nhân, và mở to đôi mắt hiền hòa trong sáng, nhìn theo cho đến khi ngài khuất tầm mắt. Nhưng khi bậc Bảo Hộ Thế Gian đã đi qua khỏi tầm nhìn, với tâm hoan hỷ, nó đã nghĩ rằng: “Ta đã chuyên chở một bậc Đại nhân, một vị lãnh đạo tối thượng của thế gian như thế này. Thân ta quả thật đã có kết quả tốt đẹp!” Lại nữa, do không thể chịu đựng được nỗi khổ chia ly vì tình thương mến đã được vun bồi trong thời gian dài, và được thúc đẩy bởi pháp tánh do năng lực của tài sản chư thiên sẽ có trong tương lai, nó đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Tāvatiṃsa. Nhắm đến điều đó, lời nói bắt đầu bằng “Như mặt trăng vào ngày rằm… (v.v.)… tôi ở tại thành Kapilavatthu” đã được nói đến.

1171. Tattha puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ sukkapakkhe pannarasiyaṃ. Tārakādhipatīti tārakānaṃ adhipati. Sasīti sasalañchanavā. ‘‘Tārakādhipa dissatī’’ti keci paṭhanti, tesaṃ tārakādhipāti avibhattikaniddeso, tārakānaṃ adhipo hutvā dissati anupariyāti cāti yojanā kātabbā.

1171. Ở đây, puṇṇamāse có nghĩa là vào ngày rằm, vào ngày thứ mười lăm của bạch nguyệt. Tārakādhipati có nghĩa là chủ của các vì sao. Sasī có nghĩa là vật có dấu hiệu con thỏ. Một số vị đọc là “tārakādhipa dissatī”; theo quan điểm của các vị ấy, tārakādhipa là một sự chỉ định không có biến cách, và nên thực hiện sự kết nối câu như sau: “Là chủ của các vì sao, nó xuất hiện và di chuyển xung quanh.”

1172. Dibbaṃ devapuramhi cāti devapurasmimpi dibbaṃ. Yathā manussānaṃ ṭhānato devapuraṃ uttamaṃ, evaṃ devapurato cāpi idaṃ tava vimānaṃ uttamanti dasseti. Tenāha ‘‘atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā’’ti, uggacchanto sūriyo viyāti attho.

1172. Cụm từ Dibbaṃ devapuramhi ca có nghĩa là ‘ở tại thành của chư thiên cũng là huy hoàng’. Nó chỉ ra ý nghĩa này: “Giống như thành của chư thiên là tối thượng hơn nơi ở của loài người, cũng vậy, thiên cung này của ngài cũng tối thượng hơn cả thành của chư thiên.” Do đó, ngài đã nói: “atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā”, có nghĩa là “giống như mặt trời đang mọc”.

1173. Veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena suvaṇṇena ca idaṃ byamhaṃ nimmitanti vacanasesena yojanā. Phalikāti phalikamaṇinā.

1173. Về cụm từ Veḷūriyasuvaṇṇassa, nên kết nối câu bằng cách bổ sung phần còn thiếu của câu nói như sau: “Lâu đài này được tạo ra bằng ngọc lưu ly và vàng.” Phalikā có nghĩa là bằng ngọc pha lê.

1175. Pokkharaṇīti pokkharaṇiyo.

1175. Pokkharaṇī có nghĩa là các hồ sen.

1177-8. Tassāti tassā pokkharaṇiyā. Vanagumbāti uyyāne supupphagacche sandhāya vadati. Devarājaṃvāti sakkaṃ viya. Upatiṭṭhantīti upaṭṭhānaṃ karonti.

Tassā có nghĩa là “của hồ sen ấy”. Vanagumbā được nói để chỉ đến các bụi hoa trong các khu vườn. Devarājaṃva có nghĩa là “giống như Sakka (Đế Thích)”. Upatiṭṭhanti có nghĩa là họ hầu hạ.

1179. Sabbābharaṇasañchannāti sabbehi itthālaṅkārehi paṭicchāditā, sabbaso vibhūsitasarīrāti attho. Vasavattīvāti vasavattidevarājā viya.

1179. Sabbābharaṇasañchannā có nghĩa là được che phủ bởi tất cả các đồ trang sức của phụ nữ, thân thể được trang hoàng khắp nơi. Vasavattīva có nghĩa là giống như thiên vương Vasavatti.

1180. Bherisaṅkhamudiṅgāhīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, bherīhi ca saṅkhehi ca mudiṅgehi cāti yojanā. Ratisampannoti dibbāya ratiyā samaṅgībhūto. Naccagīte suvāditeti nacce ca gīte ca sundare vādite ca, naccane ca gāyane ca sundare vādite ca hetubhūte. Nimittatthe hi etaṃ bhummaṃ, pavattiteti vā vacanaseso.

1180. Bherisaṅkhamudiṅgāhi: Lời này được nói với sự thay đổi về giống (ngữ pháp); nên kết nối câu như sau: “bởi các trống lớn, bởi các tù và, và bởi các trống mudiṅga.” Ratisampanno có nghĩa là được phú cho sự hoan lạc của chư thiên. Naccagīte suvādite có nghĩa là “trong điệu múa, trong bài hát, và trong tiếng nhạc hay”, hoặc “do điệu múa, do bài hát, và do tiếng nhạc hay, là những nguyên nhân”. Thật vậy, đây là cách dùng vị trí cách với ý nghĩa chỉ nguyên nhân. Hoặc, nên hiểu phần còn thiếu của câu là pavattite (khi được trình diễn).

1181. Dibbā te vividhā rūpāti devalokapariyāpannā nānappakārā cakkhuviññeyyā rūpā tuyhaṃ adhippetā yathādhippetā manoramā [Pg.297] vijjantīti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dibbā saddātiādīsupi eseva nayo.

1181. Về cụm từ Dibbā te vividhā rūpā, nên kết nối câu bằng cách đưa vào động từ như sau: “Có nhiều loại sắc cảnh khác nhau thuộc về cõi trời, có thể nhận biết bằng nhãn thức, làm vui thích tâm ý, theo như ý muốn của ngài.” Đối với các từ bắt đầu bằng dibbā saddā cũng nên hiểu theo cách tương tự.

1185. Kaṇḍako sahajo ahanti ettha ahanti nipātamattaṃ. ‘‘Ahū’’ti keci paṭṭhanti, kaṇḍako nāma assarājā mahāsattena saha ekasmiṃyeva divase jātattā sahajo ahosinti attho.

1185. Ở đây, trong câu Kaṇḍako sahajo ahaṃ, từ ahaṃ chỉ là một tiểu từ. Một số vị đọc là “ahū”. Ý nghĩa là: “Con tuấn mã tên là Kaṇḍaka đã là bạn đồng sanh do được sinh ra trong cùng một ngày với bậc Đại Sĩ.”

1186. Aḍḍharattāyanti aḍḍharattiyaṃ, majjhimayāmasamayeti attho. Bodhāya mabhinikkhamīti ma-kāro padasandhikaro, abhisambodhiatthaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti attho. Mudūhi pāṇīhīti muduhatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ vadati. Jālitambanakhehīti jālavantehi abhilohitanakhehi. Tena jālahatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ tambanakhataṃ anubyañjanañca dasseti.

1186. Aḍḍharattāyanti có nghĩa là aḍḍharattiyaṃ, vào lúc nửa đêm, tức là vào canh giữa. Trong câu Bodhāya mabhinikkhamīti, mẫu tự ma có tác dụng nối âm; ý nghĩa là: vị ấy đã thực hiện cuộc đại xuất gia (mahābhinikkhamanaṃ nikkhami) vì mục đích chứng ngộ hoàn toàn (abhisambodhiatthaṃ). Mudūhi pāṇīhīti nói lên tướng hảo của bậc đại nhân là có bàn tay mềm mại. Jālitambanakhehīti là với móng tay có vân mạng lưới và màu đỏ sậm. Do đó, câu ấy chỉ ra tướng hảo của bậc đại nhân là tay có mạng lưới và vẻ đẹp phụ là móng tay màu đồng.

1187. Satthi nāma jaṅghā, idha pana satthino āsannaṭṭhānabhūto ūruppadeso ‘‘satthī’’ti vutto. Ākoṭayitvānāti appoṭhetvā. ‘‘Vaha sammā’’ti cabravīti ‘‘samma kaṇḍaka, ajjekarattiṃ maṃ vaha, mayhaṃ opavuyhaṃ hohī’’ti ca kathesi. Vahane pana payojanaṃ tadā mahāsattena dassitaṃ vadanto ‘‘ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttama’’nti āha. Tena ‘‘ahaṃ uttamaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patto adhigato hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahoghato tārayissāmi, tasmā nayidaṃ gamanaṃ yaṃkiñcīti cinteyyāsī’’ti gamane payojanassa anuttarabhāvaṃ dasseti.

1187. Satthi có tên là cẳng chân, nhưng ở đây, vùng đùi là nơi gần với cẳng chân được gọi là satthi. Ākoṭayitvānāti là sau khi vỗ nhẹ. Vaha sammāticabravīti là ngài đã nói rằng: "Này bạn Kaṇḍaka, đêm nay hãy chở ta đi, hãy là phương tiện chuyên chở cho ta." Về mục đích của việc chuyên chở, khi ấy Bồ-tát đã chỉ rõ và nói rằng: "Ta sẽ cứu độ thế gian, sau khi đạt đến giác ngộ tối thượng." Qua đó, câu ấy chỉ ra tính chất vô thượng về mục đích của chuyến đi: "Ta, sau khi đã đạt đến và chứng ngộ Chánh Đẳng Giác tối thượng, vô song, sẽ cứu vớt thế gian cùng với chư thiên ra khỏi dòng lũ lớn của luân hồi. Vì vậy, ngươi chớ nghĩ rằng chuyến đi này là vì một mục đích tầm thường nào đó."

1188-9. Hāsoti tuṭṭhi. Vipuloti mahāuḷāro. Abhisīsinti āsisiṃ icchiṃ sampaṭicchiṃ. Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti patthaṭavipulayasaṃ sakyarājaputtaṃ mahāsattaṃ maṃ abhiruyha nisinnaṃ jānitvā. Vahissanti nesiṃ.

Hāso là sự hoan hỷ. Vipulo là to lớn, vĩ đại. Abhisīsiṃ là tôi đã mong muốn, tôi đã ước ao, tôi đã chấp thuận. Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ là biết rằng Bồ-tát, vị hoàng tử dòng Sakya có danh tiếng lẫy lừng, đã leo lên và ngồi trên lưng tôi. Vahissaṃ là tôi đã chuyên chở.

1190-91. Paresanti pararājūnaṃ. Vijitanti desaṃ pararajjaṃ. Ohāyāti vissajjitvā. Apakkamīti apakkamituṃ ārabhi. ‘‘Paribbajī’’ti ca paṭhanti. Parilehisanti parito lehiṃ. Udikkhisanti olokesiṃ.

Paresaṃ là của các vua khác. Vijitaṃ là xứ sở, vương quốc khác. Ohāya là sau khi từ bỏ. Apakkami là đã bắt đầu ra đi. Có người đọc là paribbaji. Parilehisaṃ là tôi đã liếm xung quanh. Udikkhisaṃ là tôi đã nhìn lên.

1192-3. Garukābādhanti [Pg.298] garukaṃ bāḷhaṃ ābādhaṃ, maraṇantikaṃ dukkhanti attho. Tenāha ‘‘khippaṃ me maraṇaṃ ahū’’ti. So hi anekāsu jātīsu mahāsattena daḷhabhattiko hutvā āgato, tasmā viyogadukkhaṃ sahituṃ nāsakkhi, ‘‘sammāsambodhiṃ adhigantuṃ nikkhanto’’ti pana sutvā nirāmisaṃ uḷāraṃ pītisomanassañca uppajji, tena maraṇānantaraṃ tāvatiṃsesu nibbatti, uḷārā cassa dibbasampattiyo pāturahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tasseva ānubhāvenā’’ti, ṭhānagatassa pasādamayapuññassa balena. Devo devapuramhivāti tāvatiṃsabhavane sakko devarājā viya.

Garukābādhaṃ là cơn bệnh nặng, trầm trọng; có nghĩa là nỗi khổ kết thúc bằng cái chết. Do đó, có câu nói: "Cái chết đã đến với tôi một cách nhanh chóng." Bởi vì trong nhiều kiếp, nó đã đến cùng với Bồ-tát, có lòng trung thành vững chắc, vì thế nó không thể chịu đựng được nỗi khổ chia ly. Tuy nhiên, khi nghe rằng "ngài đã ra đi để chứng ngộ Chánh Đẳng Giác," một niềm hỷ lạc phi vật chất, cao thượng đã khởi lên. Do đó, sau khi chết, nó đã tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba, và những tài sản thiên giới cao quý đã hiện ra cho nó. Vì vậy, có câu nói "chính nhờ oai lực ấy," tức là nhờ sức mạnh của phước báu phát sinh từ niềm tịnh tín đúng chỗ. Devo devapuramhi là giống như vua trời Đế-thích ở cõi trời Ba Mươi Ba.

1194. Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyāti ‘‘patto sambodhimuttama’’nti paṭhamataraṃ bodhisaddaṃ sutvā tadā mayhaṃ hāso ahu, yaṃ hāsassa bhavanaṃ sussanaṃ, teneva kusalamūlena teneva kusalabījena phusissanti phusissāmi pāpuṇissāmi.

1194. Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyāti: Khi lần đầu tiên nghe được từ 'bodhi' trong câu "đã đạt đến giác ngộ tối thượng," lúc ấy niềm hoan hỷ đã khởi lên trong tôi. Bất cứ sự hoan hỷ nào, sự vui mừng nào đã có, chính nhờ thiện căn ấy, chính nhờ hạt giống thiện lành ấy, phusissanti có nghĩa là tôi sẽ chạm đến, tôi sẽ đạt được.

1195. Evaṃ devaputto yathādhigatāya anāgatāya bhavasampattiyā kāraṇabhūtaṃ attano kusalakammaṃ kathento idāni attanā bhagavato santikaṃ gantukāmopi puretaraṃ therena satthu vandanaṃ pesento ‘‘sace’’ti gāthamāha. Tattha sace gaccheyyāsīti yadi gamissasi. ‘‘Sace gacchasī’’ti keci paṭhanti, so evattho. Mamāpi naṃ vacanenāti na kevalaṃ tava sabhāveneva, atha kho mamāpi vacanena bhagavantaṃ. Vajjāsīti vadeyyāsi, mamāpi sirasā vandananti yojanā.

1195. Vị thiên tử ấy, sau khi trình bày về thiện nghiệp của mình, là nguyên nhân cho sự thành tựu cảnh giới tái sanh trong tương lai như đã đạt được, bây giờ, dù tự mình muốn đến yết kiến Đức Thế Tôn, nhưng trước hết đã nhờ vị trưởng lão chuyển lời đảnh lễ đến bậc Đạo Sư, và đã nói lên kệ ngôn bắt đầu bằng chữ sace. Trong đó, sace gaccheyyāsi có nghĩa là nếu ngài sẽ đi. Một số vị đọc là sace gacchasi, ý nghĩa cũng như vậy. Mamāpi naṃ vacanena là không chỉ do tự ý của ngài, mà còn nhân danh lời của tôi để thưa với Đức Thế Tôn. Vajjāsi là ngài hãy thưa rằng; cấu trúc câu là: "Con cũng xin cúi đầu đảnh lễ."

1196. Yadipi dāni vandanañca pesemi, pesetvā eva pana na tiṭṭhāmīti dassento āha ‘‘ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti. Gamane pana daḷhataraṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti āha.

1196. Để chỉ ra rằng: "Mặc dù bây giờ con gửi lời đảnh lễ, nhưng con sẽ không chỉ dừng lại ở việc gửi lời," vị ấy đã nói: "Con cũng sẽ đi để yết kiến bậc Chiến Thắng, đấng Vô Song." Hơn nữa, để chỉ ra một lý do vững chắc hơn cho việc đi, vị ấy đã nói: "Thật hy hữu thay được diện kiến các bậc Hộ Thế, những bậc như vậy."

1197.

1197.

‘‘So kataññū katavedī, satthāraṃ upasaṅkami;

Sutvā giraṃ cakkhumato, dhammacakkhuṃ visodhayi.

Người biết ơn, nhớ ơn ấy, đã đến yết kiến Đạo Sư; Nghe lời dạy của bậc có mắt, đã làm thanh tịnh pháp nhãn.

1198.

1198.

‘‘Visodhetvā diṭṭhigataṃ, vicikicchaṃ vatāni ca;

Vanditvā satthuno pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

Sau khi làm thanh tịnh tà kiến, hoài nghi và các giới cấm; Đảnh lễ chân của Đạo Sư, liền biến mất tại nơi ấy.

Imā dve gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

Hai kệ ngôn này đã được các vị trưởng lão kết tập kinh điển đưa vào.

1197. Tattha [Pg.299] sutvā giraṃ cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato sammāsambuddhassa vacanaṃ sutvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggaṃ. Visodhayīti adhigacchi. Adhigamoyeva hi tassa visodhanaṃ.

1197. Trong đó, sutvā giraṃ cakkhumato là sau khi nghe lời dạy của bậc Chánh Đẳng Giác, người có đủ năm loại nhãn. Dhammacakkhuṃ là đạo quả Nhập lưu. Visodhayi là đã chứng đắc. Vì sự chứng đắc chính là sự thanh tịnh của nó.

1198. Visodhetvā diṭṭhigatanti diṭṭhigataṃ samugghātetvā. Vicikicchaṃ vatāni cāti soḷasavatthukaṃ aṭṭhavatthukañca vicikicchañca ‘‘sīlabbatehi suddhī’’ti pavattanakasīlabbataparāmāse ca visodhayīti yojanā. Tattha hi saha pariyāyehi tathā pavattā parāmāsā ‘‘vatānī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

1198. Visodhetvā diṭṭhigataṃ là sau khi đã nhổ tận gốc tà kiến. Vicikicchaṃ vatāni ca có cấu trúc là: đã làm thanh tịnh hoài nghi (loại có mười sáu đối tượng và loại có tám đối tượng) và cả giới cấm thủ, tức là sự chấp thủ cho rằng "sự thanh tịnh có được nhờ vào các giới và các nghi lễ." Ở đây, những sự chấp thủ diễn ra như vậy cùng với các phương pháp của chúng được gọi là vatāni. Phần còn lại theo như đã giải thích.

Kaṇḍakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung của Kaṇḍaka đã kết thúc.

8. Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā

8. Phần giải thích về thiên cung Anekavaṇṇa (Nhiều Màu Sắc).

Anekavaṇṇaṃ darasokanāsananti anekavaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Atha naṃ anekavaṇṇo devaputto disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Thero –

Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ là câu chuyện về thiên cung Anekavaṇṇa. Nguồn gốc của câu chuyện này là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Sāvatthī, trong vườn của Jeta. Vào lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã được nói đến ở dưới, trong khi du hành đến các cõi trời, đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba. Bấy giờ, vị thiên tử tên là Anekavaṇṇa nhìn thấy ngài, với lòng kính trọng và quý mến dấy lên, đã đến gần, chắp tay vái chào và đứng sang một bên. Vị Trưởng lão –

1199.

1199.

‘‘Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Parivārito accharāsaṅgaṇena, sunimmito bhūtapatīva modasi.

Ngài ngự trên thiên cung nhiều màu sắc, nhiều vẻ kỳ diệu, xua tan phiền muộn; Được đoàn tiên nữ vây quanh, ngài hoan hỷ như vị chúa tể các loài hữu tình được khéo tạo tác.

1200.

1200.

‘‘Samassamo natthi kuto panuttaro, yasena puññena ca iddhiyā ca;

Sabbe ca devā tidasagaṇā samecca, taṃ taṃ namassanti sasiṃva devā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti.

“Chẳng có ai ngang bằng, huống nữa là hơn ngài, về danh tiếng, phước báu, và cả thần lực. Tất cả chư thiên, hội chúng Ba Mươi Ba, sau khi hội họp lại, đều đảnh lễ ngài, cũng như chư thiên đảnh lễ mặt trăng. Và những tiên nữ này ở xung quanh, đang nhảy múa, ca hát, và làm cho ngài vui thích.”

1201.

1201.

‘‘Deviddhipattosi [Pg.300] mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“Ngài đã đạt được thần lực của chư thiên, có đại oai lực. Khi còn là người, ngài đã làm phước gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. Taṃ dassetuṃ –

Vị ấy đã hỏi về nghiệp đã làm bằng cách tán dương sự thành tựu đã đạt được. Để trình bày điều ấy –

1202. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

1202. “Vị thiên tử ấy, với tâm hoan hỷ… (vân vân)… quả này là của nghiệp nào?”

Vuttaṃ. Sopi –

Đã được nói đến. Vị ấy cũng –

1203.

1203.

‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsi pubbe, sumedhanāmassa jinassa sāvako;

Puthujjano ananubodhohamasmi, so satta vassāni paribbajissahaṃ.

“Bạch ngài, thuở trước con đã là một vị thinh văn của đấng Chiến Thắng tên là Sumedha. Con là một kẻ phàm phu, chưa giác ngộ, con đã sống đời du phương trong bảy năm.”

1204.

1204.

‘‘Sohaṃ sumedhassa jinassa satthuno, parinibbutassoghatiṇṇassa tādino;

Ratanuccayaṃ hemajālena channaṃ, vanditvā thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ.

“Con, đối với bảo tháp bằng châu báu được che phủ bởi lưới vàng của đấng Chiến Thắng, bậc Đạo Sư Sumedha, người đã nhập Niết-bàn, đã vượt qua bộc lưu, bậc như vậy, sau khi đảnh lễ, con đã làm cho tâm tịnh tín nơi bảo tháp.”

1205.

1205.

‘‘Na māsi dānaṃ na ca matthi dātuṃ, pare ca kho tattha samādapesiṃ;

Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ, evaṃ kira saggamito gamissatha.

“Con đã không có sự bố thí nào, cũng không có gì để cho. Con chỉ khuyến khích những người khác ở đó rằng: ‘Hãy cúng dường xá-lợi của bậc đáng cúng dường. Nghe nói rằng, làm như vậy, quý vị sẽ đi đến cõi trời.’”

1206.

1206.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā,Sukhañca dibbaṃ anubhomi attanā;

Modāmahaṃ tidasagaṇassa majjhe,Na tassa puññassa khayampi ajjhaga’’nti. – kathesi;

“Chính thiện nghiệp ấy đã được con làm, và con tự mình hưởng thụ lạc thú cõi trời. Con hoan hỷ giữa hội chúng Ba Mươi Ba, và con vẫn chưa thấy sự cạn kiệt của phước báu ấy,” – vị ấy đã nói;

Ito kira tiṃsakappasahasse sumedho nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ ekobhāsaṃ katvā katabuddhakicco parinibbuto, manussehi ca bhagavato dhātuṃ gahetvā ratanacetiye kate aññataro puriso satthu sāsane pabbajitvā satta vassāni brahmacariyaṃ [Pg.301] caritvā anavaṭṭhitacittatāya kukkuccako hutvā uppabbaji. Uppabbajito ca saṃvegabahulatāya dhammacchandavantatāya ca cetiyaṅgaṇe sammajjanaparibhaṇḍādīni karonto niccasīlauposathasīlāni rakkhanto dhammaṃ suṇanto aññe ca puññakiriyāya samādapento vicari. So āyupariyosāne kālakato tāvatiṃsesu nibbatti. So puññakammassa uḷārabhāvena mahesakkho mahānubhāvo sakkādīhi devatāhi sakkatapūjito hutvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena tāvatiṃsabhavane nibbatti, ‘‘anekavaṇṇo’’ti naṃ devatā sañjāniṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha naṃ anekavaṇṇo devaputto…pe… na tassa puññassa khayampi ajjhaganti kathesī’’ti.

Nghe nói rằng, cách đây ba mươi ngàn kiếp, một vị Chánh Đẳng Giác tên là Sumedha đã xuất hiện trên thế gian, sau khi làm cho thế giới cùng với cõi trời trở nên sáng rực một màu và đã hoàn thành Phật sự, ngài đã nhập Niết-bàn. Con người đã lấy xá-lợi của Đức Thế Tôn và xây dựng một bảo tháp bằng châu báu. Một người đàn ông nọ, sau khi xuất gia trong giáo pháp của bậc Đạo Sư, đã thực hành phạm hạnh trong bảy năm, nhưng do tâm không kiên định, sinh lòng hối hận và đã hoàn tục. Sau khi hoàn tục, do có nhiều sự xúc động và lòng yêu mến Chánh pháp, vị ấy đã làm các công việc như quét dọn sân tháp, giữ gìn thường giới và giới Bát quan trai, nghe pháp, và khuyến khích những người khác trong việc làm phước thiện. Vị ấy, khi hết tuổi thọ, đã mệnh chung và tái sanh ở cõi trời Ba Mươi Ba. Do sự cao quý của thiện nghiệp, vị ấy đã trở thành một vị trời có quyền lực lớn, oai lực lớn, được các vị trời như Sakka (Đế Thích) kính trọng và cúng dường. Sau khi sống ở đó cho đến hết tuổi thọ, vị ấy từ đó mệnh chung, luân hồi qua lại giữa cõi trời và cõi người. Trong thời kỳ Đức Phật này xuất hiện, do phần quả còn lại của chính nghiệp ấy, vị ấy đã tái sanh tại cung trời Ba Mươi Ba. Chư thiên biết đến vị ấy với tên là 'Anekavaṇṇa'. Liên quan đến điều đó, đã được nói rằng: 'Khi ấy, thiên tử Anekavaṇṇa... (vân vân)... đã nói: 'con vẫn chưa thấy sự cạn kiệt của phước báu ấy'.

1199. Tattha anekavaṇṇanti nīlapītādivasena vividhavaṇṇatāya anantaravimānādīnaṃ vividhasaṇṭhānatāya ca nānāvidhavaṇṇaṃ. Darasokanāsananti sītalabhāvena darathapariḷāhānaṃ vinodanato manuññatāya dassanīyatāya ca sokassa anokāsato darasokanāsanaṃ. Anekacittanti nānāvidhacittarūpaṃ. Sunimmito bhūtapatīvāti tāvatiṃsakāyikopi uḷāradibbabhogatāya sunimmitadevarājā viya modasi tussasi abhiramasi.

1199. Ở đây, Anekavaṇṇaṃ (nhiều màu sắc) có nghĩa là có nhiều màu sắc đa dạng do các màu như xanh, vàng, v.v., và do các thiên cung liền kề có hình dạng đa dạng. Darasokanāsanaṃ (tiêu trừ phiền muộn và sầu bi) là vì nó xua tan sự nóng bức và phiền não nhờ tính mát mẻ, và vì không có chỗ cho sầu bi do sự khả ái và đáng chiêm ngưỡng. Anekacittaṃ (nhiều hình vẽ) là có nhiều loại hình vẽ đa dạng. Sunimmito bhūtapatīva modasi (ngài hoan hỷ như vị chúa tể chúng sanh được khéo tạo ra) có nghĩa là: mặc dù thuộc chúng trời Ba Mươi Ba, nhưng do có sự hưởng thụ cõi trời cao quý, ngài hoan hỷ, vui thích, và tận hưởng như một vị thiên vương Sunimmita.

1200. Samassamoti samo eva hutvā samo, nibbariyāyena sadiso te tuyhaṃ natthi, kuto pana kena kāraṇena uttari adhiko ko nāma siyā. Kena pana samatā uttaritaratā cāti āha ‘‘yasena puññena ca iddhiyā cā’’ti. Tattha yasenāti parivārena. Iddhiyāti ānubhāvena. Yasenāti vā issariyena, iddhiyāti deviddhiyā. Yasenāti vā vibhavasampattiyā, iddhiyāti yathicchi tassa kāmaguṇassa ijjhanena. Yasenāti vā kittighosena, iddhiyāti samiddhiyā. Puññenāti tattha tattha vuttāvasiṭṭhapuññaphalena, puññakammeneva vā.

1200. Samassamo (ngang bằng): Người ngang bằng, tức là người tương đương một cách không thể chối cãi, với ngài thì không có. Huống nữa là, do nguyên nhân nào mà có thể có người nào hơn ngài? Do đâu mà có sự ngang bằng và hơn kém? Câu trả lời là: 'yasena puññena ca iddhiyā cā' (về danh tiếng, phước báu, và cả thần lực). Ở đây, yasena (danh tiếng) là đoàn tùy tùng. Iddhiyā (thần lực) là oai lực. Hoặc, yasena là quyền uy, iddhiyā là thần lực của chư thiên. Hoặc, yasena là sự sung túc về tài sản, iddhiyā là sự thành tựu các dục vọng theo ý muốn. Hoặc, yasena là tiếng tăm lừng lẫy, iddhiyā là sự thịnh vượng. Puññena (phước báu) là quả phước còn lại đã được đề cập ở các nơi, hoặc chính là do thiện nghiệp.

‘‘Sabbe ca devā’’ti sāmaññato gahitamatthaṃ ‘‘tidasagaṇā’’ti iminā visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa paccekaṃ nipaccakāraṃ karontāpi pamuditā na karonti[Pg.302], na evametassa. Etassa pana pamuditāpi karontiyevāti dassetuṃ ‘‘sameccā’’ti vuttaṃ. Taṃ tanti taṃ tvaṃ. Sasiṃva devāti yathā nāma sukkapakkhapāṭipadiyaṃ dissamānaṃ sasiṃ candaṃ manussā devā ca ādarajātā namassanti, evaṃ taṃ sabbepi tidasagaṇā namassantīti attho.

“Sabbe ca devā” (tất cả chư thiên): Ý nghĩa được lấy một cách tổng quát này được nói rõ hơn bằng từ “tidasagaṇā” (hội chúng Ba Mươi Ba). Một số người, dù thể hiện sự tôn kính riêng lẻ, nhưng lại không làm với tâm hoan hỷ; đối với vị này thì không như vậy. Để chỉ ra rằng đối với vị này, họ làm với tâm hoan hỷ, nên từ “sameccā” (sau khi hội họp) đã được nói đến. Taṃ taṃ có nghĩa là “taṃ tvaṃ” (ngài đó). Sasiṃva devā (như chư thiên đối với mặt trăng) có nghĩa là: cũng như con người và chư thiên, khi thấy mặt trăng vào ngày mồng một của thượng tuần, sinh lòng kính trọng và đảnh lễ, cũng vậy, tất cả hội chúng Ba Mươi Ba đều đảnh lễ ngài.

1203. Bhadanteti theraṃ gāravabahumānena samudācarati. Ahuvāsinti ahosiṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Sumedhanāmassa jinassa sāvakoti sumedhoti evaṃ pākaṭanāmassa sammāsambuddassa sāsane pabbajitabhāvena sāvako. Puthūjjanoti anariyo. Tatthāpi saccānaṃ anubodhamattassāpi abhāvena ananubodho. So satta vassāni paribbajissahanti so ahaṃ satta saṃvaccharāni pabbajjāguṇamattena vicariṃ, uttarimanussadhammaṃ nādhigacchinti adhippāyo.

1203. Bhadante (bạch ngài): Vị ấy gọi vị trưởng lão với sự kính trọng và tôn quý lớn lao. Ahuvāsiṃ (con đã là) có nghĩa là ahosiṃ (đã là). Pubbe (thuở trước) có nghĩa là trong kiếp trước. Sumedhanāmassa jinassa sāvako (thinh văn của đấng Chiến Thắng tên Sumedha) có nghĩa là: một vị thinh văn do đã xuất gia trong giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác có tên nổi tiếng là Sumedha. Puthujjano (phàm phu) có nghĩa là không phải bậc thánh. Trong thân phận ấy cũng vậy, do không có ngay cả sự thấu hiểu các chân lý, nên gọi là ananubodho (chưa giác ngộ). So satta vassāni paribbajissahaṃ (con đã sống đời du phương trong bảy năm) có nghĩa là: tôi đó, trong suốt bảy năm, đã đi lại chỉ với phẩm hạnh của người xuất gia, đã không chứng đắc pháp thượng nhân.

1204. Ratanuccayanti maṇikanakādiratanehi uccitaṃ ussitaratanacetiyaṃ. Hemajālena channanti samantato upari ca kañcanajālena paṭicchāditaṃ. Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena tattha tattha paṇāmaṃ katvā. Thūpasmiṃ manaṃ pasādayinti ‘‘sabbaññuguṇādhiṭṭhānāya vata dhātuyā ayaṃ thūpo’’ti thūpasmiṃ cittaṃ pasādesiṃ.

1204. Ratanuccayaṃ (bảo tháp bằng châu báu) có nghĩa là bảo tháp bằng châu báu được xây cao, được chất đầy bằng các loại bảo vật như ngọc, vàng, v.v. Hemajālena channaṃ (được che phủ bởi lưới vàng) có nghĩa là được che phủ từ xung quanh và cả ở trên bằng lưới vàng. Vanditvā (sau khi đảnh lễ) có nghĩa là sau khi thực hiện sự đảnh lễ ở các nơi bằng cách đảnh lễ năm điểm chạm đất. Thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ (con đã làm cho tâm tịnh tín nơi bảo tháp) có nghĩa là: con đã làm cho tâm tịnh tín nơi bảo tháp với ý nghĩ rằng: “Ồ, bảo tháp này là của xá-lợi, nền tảng của các phẩm hạnh Toàn Giác”.

1205. Na māsi dānanti me mayā kataṃ dānaṃ nāsi nāhosi. Kasmā pana? Na ca metthi dātunti me mama pariggahabhūtaṃ dānaṃ dātuṃ na atthi, na kiñci deyyavatthu vijjati, pare ca kho satte tattha dāne samādapesiṃ. ‘‘Paresañca tattha samādapesi’’nti ca paṭhanti, tattha paresanti upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pūjetha nantiādi samādapanākāradassanaṃ, taṃ dhātunti yojanā. Evaṃ kirāti kira-saddo anussavattho.

1205. (Câu) "việc bố thí đã không phải của tôi" có nghĩa là: việc bố thí do tôi thực hiện đã không có, đã không hiện hữu. Nhưng tại sao? (Câu) "đối với tôi đã không có để cho" có nghĩa là: đối với tôi, vật sở hữu của tôi để cho đi đã không có, không có vật đáng cho nào hiện hữu. Và chắc chắn tôi đã khuyến khích các chúng sanh khác trong việc bố thí ấy. Và (có người) cũng đọc là: "Paresañca tattha samādapesi". Ở đây, (từ) "paresan" nên được hiểu là sở thuộc cách trong ý nghĩa liên hệ. (Câu) "Pūjetha naṃ" v.v... là sự trình bày về cách thức khuyến khích. (Nên) liên kết là "taṃ dhātuṃ" (để cho vật ấy). (Trong câu) "Evaṃ kira", từ "kira" có nghĩa là nghe nói lại.

1206. Na tassa puññassa khayampi ajjhaganti tassa tadā sumedhaṃ bhagavantaṃ uddissa katassa puññakammassa parikkhayaṃ nādhigacchiṃ, tasseva kammassa vipākāvasesaṃ paccanubhomīti dasseti. Yaṃ panettha na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti daṭṭhabbaṃ.

1206. (Câu) "tôi đã không đạt đến sự cạn kiệt của phước ấy" có nghĩa là: tôi đã không đạt đến sự tận diệt của phước nghiệp đã được thực hiện vào lúc bấy giờ, hướng đến đức Thế Tôn Sumedha. (Câu này) cho thấy rằng: "tôi đang trải nghiệm phần quả dị thục còn sót lại của chính nghiệp ấy." Điều gì không được nói ở đây, nên được hiểu rằng điều ấy chắc chắn là dễ biết do phương pháp đã được nói ở dưới.

Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Anekavaṇṇa đã chấm dứt.

9. Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

9. Phần giải thích về thiên cung Maṭṭhakuṇḍalī.

Alaṅkato [Pg.303] maṭṭhakuṇḍalīti maṭṭhakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko brāhmaṇo addho mahaddhano mahābhogo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko kassaci kiñci na deti, adānato eva ‘‘adinnapubbako’’ti paññāyittha. So micchādiṭṭhibhāvena ca luddhabhāvena ca tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā daṭṭhumpi na icchati. Maṭṭhakuṇḍalaṃ nāma attano puttañca sikkhāpesi ‘‘tāta, tayā samaṇo gotamo tassa sāvakā ca na upasaṅkamitabbā na daṭṭhabbā’’ti. Sopi tathā akāsi. Athassa putto gilāno ahosi, brāhmaṇo dhanakkhayabhayena bhesajjaṃ na kāresi, roge pana vaḍḍhiteva vejje pakkositvā dassesi. Vejjā tassa sarīraṃ oloketvā ‘‘atekiccho’’ti taṃ ñatvā apakkamiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘putte abbhantare mate nīharaṇaṃ dukkha’’nti puttaṃ bahidvārakoṭṭhake nipajjāpesi.

Thiên cung Maṭṭhakuṇḍalī (được giới thiệu bằng câu kệ bắt đầu là) "Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī". Sự phát sanh của thiên cung ấy là gì? Đức Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana. Vào lúc bấy giờ, có một vị Bà-la-môn cư ngụ ở Sāvatthī, là người giàu có, đại phú, nhiều của cải, không có đức tin, không có tịnh tín, là người có tà kiến, không cho bất cứ thứ gì đến bất cứ ai. Do việc không cho, ông ta đã được biết đến là "Adinnapubbaka" (người chưa từng cho). Do bản chất tà kiến và bản chất tham lam, ông ta đã không muốn thậm chí nhìn thấy đức Như Lai hay đệ tử của đức Như Lai. Và ông ta đã dạy dỗ người con trai của mình tên là Maṭṭhakuṇḍala rằng: "Này con, con không nên đi đến gần, không nên nhìn thấy sa-môn Gotama và các vị đệ tử của ông ấy." Người con cũng đã làm như vậy. Sau đó, người con trai của ông ta bị bệnh. Vị Bà-la-môn vì sợ hao tốn của cải đã không cho làm thuốc. Tuy nhiên, khi bệnh tình trở nặng, ông ta đã cho gọi các y sĩ đến và cho xem (bệnh). Các y sĩ sau khi xem xét thân thể của cậu và biết rằng cậu "không thể chữa trị" đã ra đi. Vị Bà-la-môn, (nghĩ rằng) "nếu người con chết ở bên trong, việc khiêng ra ngoài là khó khăn," đã cho người con nằm ở ngoài hiên cổng.

Bhagavā rattiyā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento addasa maṭṭhakuṇḍalīmāṇavaṃ khīṇāyukaṃ tadaheva cavanadhammaṃ, nirayasaṃvattanikañcassa kammaṃ katokāsaṃ. ‘‘Sace panāhaṃ tattha gamissāmi, so mayi cittaṃ pasādetvā devaloke nibbattitvā pitaraṃ āḷāhane rodamānaṃ upagantvā saṃvejessati, evaṃ so ca tassa pitā ca mama santikaṃ āgamissati, mahājanakāyo sannipatissati tattha mayā dhamme desite mahādhammābhisamayo bhavissatī’’ti evaṃ pana ñatvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho maṭṭhakuṇḍalīmāṇavassa pitu gehasamīpe ṭhatvā chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjesi. Tā disvā māṇavo ‘‘kimeta’’nti ito cito ca vilokento addasa bhagavantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi asītiyā anubyañjanehi byāmappabhāya ketumālāya ca vijjotamānaṃ anupamāya buddhasiriyā acinteyyena buddhānubhāvena virocamānaṃ. Disvā tassa etadahosi ‘‘buddho nu kho bhagavā idhānuppatto, yassāyaṃ rūpasampadā attano tejasā sūriyampi abhibhavati, kantabhāvena candimaṃ, upasantabhāvena [Pg.304] sabbepi samaṇabrāhmaṇe, upasamena nāma ettheva bhavitabbaṃ, ayameva ca maññe imasmiṃ loke aggapuggalo, mameva ca anukampāya idhānuppatto’’ti buddhārammaṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento pasannacitto añjaliṃ paggayha nipajji. Taṃ disvā bhagavā ‘‘alaṃ imassa ettakena saggūpapattiyā’’ti pakkāmi.

Vào lúc rạng đông của ban đêm, đức Thế Tôn sau khi xuất khỏi định đại bi, trong khi quán sát thế gian đã nhìn thấy thanh niên Maṭṭhakuṇḍalī mạng sống đã cạn kiệt, có phận sự mệnh chung ngay trong ngày hôm ấy, và nghiệp đưa đến địa ngục của cậu đã có cơ hội. Tuy nhiên, sau khi biết được như vầy: "Nếu ta đi đến đó, cậu ấy sau khi làm cho tâm tịnh tín nơi ta sẽ sanh vào cõi trời, và sau khi đi đến gần người cha đang khóc lóc ở nơi hỏa táng sẽ làm cho ông ta xúc động. Như vậy, cả cậu ấy và người cha của cậu sẽ đi đến nơi ta. Đại chúng sẽ tụ hội, ở đấy khi Chánh pháp được ta thuyết giảng, sẽ có sự chứng ngộ Chánh pháp vĩ đại," (ngài đã hành động). Vào buổi sáng, sau khi đắp y, mang y bát, cùng với đại chúng Tỳ khưu, ngài đã đi vào thành Sāvatthī để khất thực, và sau khi đứng gần nhà của người cha của thanh niên Maṭṭhakuṇḍalī, ngài đã phóng ra sáu màu hào quang của đức Phật. Sau khi nhìn thấy các hào quang ấy, người thanh niên (nghĩ rằng) "đây là gì vậy?" và trong khi nhìn qua nhìn lại đã nhìn thấy đức Thế Tôn, người đã được điều phục, đã được hộ trì, có các căn an tịnh, đang tỏa sáng với ba mươi hai tướng của bậc đại nhân, tám mươi vẻ đẹp phụ, với hào quang một sải tay, và với vầng hào quang trên đỉnh đầu, đang rực rỡ với vẻ uy nghiêm vô song của đức Phật và với oai lực không thể nghĩ bàn của đức Phật. Sau khi nhìn thấy, ý nghĩ này đã khởi lên nơi cậu: "Chắc hẳn đức Thế Tôn, bậc Giác Ngộ, đã đến đây, người có sự toàn hảo về sắc tướng này, với hào quang của chính mình đã vượt qua cả mặt trời, với vẻ đáng yêu đã vượt qua mặt trăng, với sự an tịnh đã vượt qua tất cả các vị sa-môn và Bà-la-môn. Sự an tịnh chắc chắn phải ở chính nơi đây. Và ta nghĩ rằng chính vị này là nhân vật tối thượng ở trong thế gian này, và chính vì lòng bi mẫn đối với ta mà ngài đã đến đây." Với thân thể được thấm nhuần liên tục bởi niềm hoan hỷ có đức Phật làm đối tượng, trong khi cảm nhận niềm hoan hỷ và vui mừng không nhỏ, với tâm tịnh tín, cậu đã nằm xuống và chắp tay. Sau khi nhìn thấy điều ấy, đức Thế Tôn (nghĩ rằng) "chừng ấy là đủ cho sự sanh lên cõi trời của người này," rồi đã ra đi.

Sopi taṃ pītisomanassaṃ avijahantova kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Pitā panassa sarīrasakkāraṃ karitvā dutiyadivase paccūsavelāyaṃ āḷāhanaṃ gantvā ‘‘hā hā maṭṭhakuṇḍali, hā hā maṭṭhakuṇḍalī’’ti paridevamāno āḷāhanaṃ anuparikkamanto rodati. Devaputto attano vibhavasampattiṃ oloketvā ‘‘kuto nu kho ahaṃ idhāgato kiñca kammaṃ katvā’’ti upadhārento attano purimattabhāvaṃ ñatvā tattha ca maraṇakāle bhagavati pavattitaṃ cittappasādaṃ manoharaṃ añjalikaraṇamattaṃ disvā ‘‘aho mahānubhāvā buddhā bhagavanto’’ti sātisayaṃ tathāgate sañjātappasādabahumāno ‘‘adinnapubbakabrāhmaṇo nu kho kiṃ karotī’’ti upadhārento āḷāhane rodamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pubbe bhesajjamattampi akatvā idāni niratthakaṃ āḷāhane rodati, handa naṃ saṃvejetvā kusale patiṭṭhāpessāmī’’ti devalokato āgantvā maṭṭhakuṇḍalīrūpena rodamāno ‘‘hā hā canda, hā hā sūriyā’’ti bāhā paggayha kandanto pitu samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ maṭṭhakuṇḍalī āgato’’ti cintetvā gāthāya ajjhabhāsi –

Cậu ấy cũng trong khi không từ bỏ niềm hoan hỷ và vui mừng ấy, sau khi mệnh chung đã sanh vào cõi trời Tāvatiṃsa trong một thiên cung rộng mười hai do-tuần. Còn người cha của cậu, sau khi thực hiện lễ hỏa táng, vào lúc rạng đông của ngày thứ hai, sau khi đi đến nơi hỏa táng, trong khi than khóc "ôi ôi Maṭṭhakuṇḍali, ôi ôi Maṭṭhakuṇḍalī," đã đi vòng quanh nơi hỏa táng mà khóc lóc. Vị thiên tử sau khi nhìn xem sự thành tựu về tài sản của mình, trong khi suy xét "ta từ đâu đã đến đây và đã làm nghiệp gì?" đã biết được kiếp sống trước đây của mình. Và ở đấy, sau khi nhìn thấy chỉ là hành động chắp tay đẹp lòng và sự tịnh tín của tâm đã khởi lên nơi đức Thế Tôn vào lúc lâm chung, với sự tịnh tín và kính trọng đặc biệt sanh khởi nơi đức Như Lai, (cậu nghĩ rằng): "Ồ, các đức Phật, các đấng Thế Tôn có oai lực vĩ đại thay!" Trong khi suy xét "Bà-la-môn Adinnapubbaka đang làm gì vậy?" cậu đã nhìn thấy ông ta đang khóc lóc ở nơi hỏa táng. (Cậu nghĩ rằng): "Người này trước đây đã không cho làm dù chỉ là thuốc men cho ta, bây giờ lại khóc lóc vô ích ở nơi hỏa táng. Thôi nào, ta sẽ làm cho ông ta xúc động và sẽ an lập ông ta vào điều thiện." Sau khi từ cõi trời đi đến, trong hình dạng của Maṭṭhakuṇḍalī, trong khi khóc lóc, giơ hai tay lên kêu la "ôi ôi mặt trăng, ôi ôi mặt trời," cậu đã đứng gần người cha. Bấy giờ, vị Bà-la-môn sau khi nghĩ rằng "Maṭṭhakuṇḍalī này đã đến" đã nói lên bằng câu kệ rằng:

1207.

1207.

‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado;

Bāhā paggayha kandasi, vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti.

‘Này chàng trai, được trang điểm, đeo hoa tai sáng bóng, mang vòng hoa, thoa bột chiên đàn vàng; đưa hai tay lên trời mà khóc lóc, vì sao ngươi đau khổ ở giữa khu rừng này?’

Tattha alaṅkatoti vibhūsito. Maṭṭhakuṇḍalīti sarīrappadesassa aghaṃsanatthaṃ mālālatādayo adassetvā maṭṭhākāreneva katakuṇḍalo. Atha vā maṭṭhakuṇḍalīti visuddhakuṇḍalo, tāpetvā jātihiṅgulikāya majjitvā dhovitvā sūkaralomena majjitakuṇḍaloti attho[Pg.305]. Māladhārīti mālaṃ dhārento, piḷandhitamāloti attho. Haricandanussadoti rattacandanena sabbaso anulittagatto. Kinti pucchāvacanaṃ. Dukkhitoti dukkhappatto. Kiṃdukkhitoti vā ekameva padaṃ, kena dukkhena dukkhitoti attho.

Ở đây, alaṅkato có nghĩa là được trang điểm. Maṭṭhakuṇḍalī là hoa tai được làm theo hình dáng được đánh bóng, không để lộ ra các chi tiết như vòng hoa dây leo... nhằm mục đích không làm trầy xước các phần của cơ thể. Hoặc là, maṭṭhakuṇḍalī là hoa tai tinh khiết, có nghĩa là hoa tai được nung, chà xát với chu sa, rửa sạch, rồi chà xát bằng lông heo. Māladhārī là người mang vòng hoa, có nghĩa là người đeo vòng hoa. Haricandanussado là người có thân mình được thoa khắp bởi chiên đàn đỏ. Kiṃ là từ để hỏi. Dukkhito là người bị đau khổ. Hoặc kiṃdukkhito là một từ duy nhất, có nghĩa là ‘đau khổ vì nỗi khổ nào?’.

Atha naṃ devaputto āha –

Khi ấy, vị thiên tử nói với ông ấy rằng:

1208.

1208.

‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro, uppanno rathapañjaro mama;

Tassa cakkayugaṃ na vindāmi, tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti.

‘Khung xe bằng vàng, sáng chói, đã hiện ra cho tôi; nhưng tôi không tìm thấy cặp bánh xe cho nó, vì nỗi khổ ấy tôi từ bỏ mạng sống.’

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

Khi ấy, vị Bà-la-môn nói với chàng rằng:

1209.

1209.

‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ, lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ;

Ācikkha me bhaddamāṇava, cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti.

‘Bằng vàng, bằng ngọc, bằng hồng ngọc, hay bằng bạc; hãy nói cho ta biết, hỡi chàng thanh niên hiền thiện, ta sẽ sắm sửa cặp bánh xe cho ngươi.’

Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ puttassa bhesajjaṃ akatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto –

Nghe vậy, chàng thanh niên suy nghĩ: ‘Người này đã không chữa bệnh cho con trai mình, nay thấy ta giống như con trai ông ta nên khóc lóc, lại nói rằng: “Ta sẽ làm bánh xe bằng vàng v.v.”. Thôi được, ta sẽ khiển trách ông ta.’ Rồi chàng nói: ‘Ông sẽ làm cho tôi cặp bánh xe lớn chừng nào?’ Khi được trả lời: ‘Ngươi muốn lớn chừng nào?’, chàng yêu cầu: ‘Tôi cần mặt trăng và mặt trời, hãy cho tôi những thứ ấy.’

1210.

1210.

‘‘So māṇavo tassa pāvadi, candasūriyā ubhayettha dissare;

Sovaṇṇamayo ratho mama, tena cakkayugena sobhatī’’ti.

Chàng thanh niên ấy nói với ông ta: ‘Mặt trăng và mặt trời, cả hai đều được thấy ở đây; cỗ xe bằng vàng của tôi sẽ rực rỡ với cặp bánh xe ấy.’

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

Khi ấy, vị Bà-la-môn nói với chàng rằng:

1211.

1211.

‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava, yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ;

Maññāmi tuvaṃ marissasi, na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti.

‘Này chàng thanh niên, ngươi thật là kẻ khờ dại, vì ngươi mong muốn điều không thể mong muốn. Ta nghĩ rằng ngươi sẽ chết, vì ngươi sẽ không thể có được mặt trăng và mặt trời.’

Atha [Pg.306] naṃ māṇavo ‘‘kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassā’’ti vatvā –

Khi ấy, chàng thanh niên nói rằng: ‘Vậy thì, người khóc vì một điều hiện hữu là kẻ khờ dại, hay là người khóc vì một điều không hiện hữu?’

1212.

1212.

‘‘Gamanāgamanampi dissati, vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā;

Peto kālakato na dissati, ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti.

‘Việc đi và đến của chúng vẫn được thấy, sắc thái của cả hai trên quỹ đạo (cũng được thấy); người chết đã qua đời thì không được thấy, trong số những người khóc lóc ở đây, ai là kẻ khờ dại hơn?’

Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā –

Nghe vậy, vị Bà-la-môn nhận thấy rằng: ‘Người này nói có lý.’

1213.

1213.

‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava, ahameva kandataṃ bālyataro;

Candaṃ viya dārako rudaṃ, petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. –

‘Này chàng thanh niên, ngươi nói thật đúng, chính ta mới là kẻ khờ dại hơn trong số những người khóc lóc. Giống như đứa trẻ khóc đòi mặt trăng, ta đã mong mỏi người chết đã qua đời.’

Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi –

Sau khi nói vậy, nhờ lời nói của chàng, ông trở nên hết sầu muộn, và trong khi tán thán chàng thanh niên, ông đã nói lên những câu kệ này:

1214.

1214.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

‘Ta đang bị thiêu đốt, như ngọn lửa được tưới dầu bơ; như được dội nước, ngươi đã dập tắt mọi phiền não của ta.

1215.

1215.

‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ;

Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.

‘Ngươi thật đã nhổ mũi tên sầu muộn nằm trong tim ta; ngươi đã xua tan nỗi sầu vì con của ta, người đang bị sầu muộn xâm chiếm.

1216.

1216.

‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti.

‘Ta đây đã được nhổ mũi tên, đã trở nên mát mẻ, đã được dập tắt (phiền não). Ta không sầu, không khóc, sau khi nghe lời ngươi, hỡi chàng thanh niên.’

1208-10. Tattha rathapañjaroti rathūpatthaṃ. Na vindāmīti na labhāmi. Bhaddamāṇavāti ālapanaṃ. Paṭipādayāmīti sampādetvā dadāmi, mā cakkayugābhāvena jīvitaṃ jahīti adhippāyo. Ubhayettha dissareti ubhopi ettha candasūriyā ākāse dissanti. Ya-kāro padasandhikaro, ubhaye etthāti vā padavibhāgo.

1208-10. Ở đây, rathapañjaro là sàn xe. Na vindāmi là tôi không có được. Bhaddamāṇava là một tiếng gọi. Paṭipādayāmi là sau khi sắm sửa, tôi sẽ cho; ý là, ‘mong rằng ngươi đừng từ bỏ mạng sống vì thiếu cặp bánh xe’. Ubhayettha dissare là cả hai, mặt trăng và mặt trời, đều được thấy ở đây trên bầu trời. Phụ âm ya là để nối âm, hoặc phân chia từ là ubhaye ettha.

1212. Gamanāgamananti divase divase ogamanuggamanavasena candasūriyānaṃ gamanaṃ āgamanañca dissati. ‘‘Gamanogamana’’ntipi pāḷi, uggamanaṃ ogamanañcāti [Pg.307] attho. Vaṇṇadhātūti sītibhāvavisiṭṭhā kantabhāvabhāsurā, uṇhabhāvavisiṭṭhā tikkhabhāvabhāsurā ca vaṇṇanibhā. Ubhayatthāti cande sūriye cāti dvīsupi vaṇṇadhātu dissatīti yojetabbaṃ. Vīthiyāti pavattanavīthiyaṃ ākāse, nāgavīthiyādivīthiyaṃ vā. ‘‘Ubhayetthā’’tipi pāṭho, ubhaye etthāti padavisandhi. Bālyataroti bālataro atisayena bālo.

1212. Gamanāgamanaṃ là việc đi và đến của mặt trăng và mặt trời được thấy qua việc lặn và mọc mỗi ngày. Bản Pāḷi cũng có gamanogamanaṃ, nghĩa là mọc lên và lặn xuống. Vaṇṇadhātu là sắc thái rực rỡ với vẻ đẹp đặc trưng bởi tính mát mẻ, và sắc thái rực rỡ với vẻ gay gắt đặc trưng bởi tính nóng. Ubhayattha nên được hiểu là sắc thái được thấy ở cả hai, tức là ở mặt trăng và mặt trời. Vīthiyā là trên quỹ đạo chuyển động trên bầu trời, hoặc trên quỹ đạo như Nāgavīthi v.v. Cũng có bản đọc là ubhayetthā, nối âm của ubhaye ettha. Bālyataro là bālataro, kẻ khờ dại tột bậc.

1213. Imaṃ pana kathaṃ sutvā ‘‘alabbhanīyavatthuṃ vatāhaṃ patthetvā kevalaṃ sokagginā ḍayhāmi, kiṃ me niratthakena anayabyasanenā’’ti paṭisaṅkhāne aṭṭhāsi. Atha devaputto maṭṭhakuṇḍalīrūpaṃ paṭisaṃharitvā attano dibbarūpeneva aṭṭhāsi. Brāhmaṇo pana taṃ anoloketvā māṇavavohāreneva voharanto ‘‘saccaṃ kho vadesi māṇavā’’tiādimāha. Tattha candaṃ viya dārako rudanti candaṃ abhipatthayaṃ rudanto dārako viyāti attho. Kālakatābhipatthayinti kālakataṃ abhipatthayiṃ. ‘‘Abhipatthaya’’ntipi pāṭho.

1213. Nhưng sau khi nghe câu chuyện này, ông đã đứng vững trong sự suy xét rằng: ‘Ta thật đã mong mỏi một vật không thể có được, và chỉ bị thiêu đốt bởi ngọn lửa sầu muộn. Ta được gì với tai họa vô ích này?’ Khi ấy, vị thiên tử thu lại hình dạng Maṭṭhakuṇḍalī và đứng đó với hình dạng thiên thần của chính mình. Nhưng vị Bà-la-môn, không nhìn vị ấy, vẫn nói chuyện như với một chàng thanh niên, đã nói: ‘Này chàng thanh niên, ngươi nói thật đúng’ v.v. Ở đây, candaṃ viya dārako rudaṃ có nghĩa là giống như đứa trẻ khóc trong khi mong muốn mặt trăng. Kālakatābhipatthayiṃ là tôi đã mong mỏi người đã chết. Cũng có bản đọc là abhipatthayaṃ.

1214-5. Ādittanti sokagginā ādittaṃ. Nibbāpaye daranti nibbāpayi darathaṃ sokapariḷāhaṃ. Abbahīti uddhari.

1214-5. Ādittaṃ là bị thiêu đốt bởi ngọn lửa sầu muộn. Nibbāpaye daraṃ là đã dập tắt sự phiền não, sự thiêu đốt của sầu muộn. Abbahī là đã nhổ lên.

Atha brāhmaṇo sokaṃ vinodetvā attano upadesadāyakaṃ dibbarūpena ṭhitaṃ disvā ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto –

Khi ấy, vị Bà-la-môn, sau khi xua tan sầu muộn, thấy người đã cho mình lời khuyên đang đứng với hình dạng thiên thần, liền hỏi rằng: ‘Ngươi tên là gì?’

1217.

1217.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. –

‘Ngươi là một vị trời hay một càn-thát-bà, hay là Sakka, đấng ban phát thành trì? Ngươi là ai, là con của ai, làm sao chúng tôi có thể biết được ngươi?’

Āha. Sopi tassa –

Ông đã nói. Vị ấy cũng nói với ông ta rằng:

1218.

1218.

‘‘Yañca kandasi yañca rodasi, puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā;

Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. –

‘Người con mà ông than khóc và khóc lóc, người con mà ông đã tự tay thiêu trên giàn hỏa, chính là tôi đây. Tôi đã làm nghiệp thiện, và đã đi đến cõi chung sống với chư thiên Ba Mươi Ba.’

Attānaṃ [Pg.308] kathesi. Tattha yañca kandasi yañca rodasīti yaṃ tava puttaṃ maṭṭhakuṇḍaliṃ uddissa rodasi, assūni muñcasi.

Vị ấy đã nói về chính mình. Ở đây, yañca kandasi yañca rodasi có nghĩa là: ngươi khóc, ngươi tuôn rơi nước mắt vì người con trai của ngươi tên là Maṭṭhakuṇḍali.

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

Khi ấy, vị Bà-la-môn nói với vị ấy rằng:

1219.

1219.

‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma, dānaṃ dadantassa sake agāre;

Uposathakammaṃ vā tādisaṃ, kena kammena gatosi devaloka’’nti.

‘Chúng tôi đã không thấy (con) bố thí, dù ít hay nhiều, tại nhà của mình; hoặc đã không thấy (con) thực hành phận sự Uposatha tương tự. Do nghiệp nào mà con đã đi đến cõi trời?’

Tattha ‘‘uposathakammaṃ vā tādisaṃ nāddasāmā’’ti yojanā.

Ở đây, cú pháp là: ‘hoặc đã không thấy (con) thực hành phận sự Uposatha tương tự’.

Atha naṃ māṇavo āha –

Khi ấy, chàng thanh niên đã nói với vị ấy rằng –

1220.

1220.

‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno, āturarūpomhi sake nivesane;

Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ, addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ.

‘Con bị bệnh, đau khổ, ốm đau, thân thể khốn khổ ở tại nhà của mình; con đã thấy đức Phật, bậc Thiện Thệ, là đấng đã lìa trần cấu, đã vượt qua hoài nghi, có trí tuệ không thấp kém.

1221.

1221.

‘‘Svāhaṃ muditamano pasannacitto, añjaliṃ akariṃ tathāgatassa;

Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti.

‘Với tâm hoan hỷ, với ý trong sạch, con đã chắp tay (đảnh lễ) đức Như Lai. Do đã làm nghiệp thiện ấy, con đã đi đến cõi chung cùng của chư thiên Ba Mươi Ba.’

1220-21. Tattha ābādhikoti ābādhasamaṅgī. Dukkhitoti teneva ābādhikabhāvena jātadukkho. Gilānoti gilāyamānoti attho. Āturarūpoti dukkhavedanābhitunnakāyo. Vigatarajanti vigatarāgādirajaṃ. Vitiṇṇakaṅkhanti sabbaso saṃsayānaṃ samucchinnattā tiṇṇavicikicchaṃ. Anomapaññanti paripuṇṇapaññaṃ, sabbaññunti attho. Akarinti akāsiṃ. Tāhanti taṃ ahaṃ.

1220-21. Trong các câu kệ ấy, ābādhiko nghĩa là người có bệnh. Dukkhito nghĩa là người có sự đau khổ sanh khởi do chính tình trạng có bệnh ấy. Gilāno có nghĩa là đang bị bệnh. Āturarūpo nghĩa là người có thân bị khổ thọ hành hạ. Vigatarajaṃ nghĩa là bậc đã lìa các cấu uế như tham ái. Vitiṇṇakaṅkhaṃ nghĩa là bậc đã vượt qua hoài nghi do đã đoạn trừ hoàn toàn các sự hoài nghi. Anomapaññaṃ có nghĩa là bậc có trí tuệ viên mãn, bậc Toàn Tri. Akariṃ nghĩa là đã làm. Tāhaṃ là taṃ ahaṃ (việc ấy, tôi).

Evaṃ tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento –

Khi vị ấy đang nói như vậy, toàn thân của vị Bà-la-môn tràn ngập hỷ lạc. Vị ấy, trong khi biểu lộ niềm hỷ lạc ấy, đã nói –

1222.

1222.

‘‘Acchariyaṃ [Pg.309] vata abbhutaṃ vata,Añjalikammassa ayamīdiso vipāko;

Ahampi muditamano pasannacitto,Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. – āha;

– đã nói: ‘Thật kỳ diệu thay! Thật hy hữu thay! Quả báo của hành động chắp tay lại như thế này. Ta cũng với tâm hoan hỷ, với ý trong sạch, ngay hôm nay xin quy y đức Phật.’

Tattha anabhiṇhappavattitāya accharaṃ paharituṃ yogganti acchariyaṃ, abhūtapubbatāya abbhutaṃ. Ubhayenapi vimhayāvahataṃyeva dassetvā ‘‘ahampi muditamano pasannacitto, ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti āha.

Trong câu kệ ấy, do không thường xuyên xảy ra, thích hợp để búng ngón tay, nên gọi là acchariyaṃ (kỳ diệu); do chưa từng xảy ra trước đây, nên gọi là abbhutaṃ (hy hữu). Sau khi đã chỉ ra sự đáng kinh ngạc bằng cả hai từ, vị ấy đã nói: ‘Ta cũng với tâm hoan hỷ, với ý trong sạch, ngay hôm nay xin quy y đức Phật.’

Atha naṃ devaputto saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojento –

Khi ấy, vị thiên tử, trong khi khuyến khích vị ấy trong việc quy y Tam Bảo và thọ trì giới, đã nói –

1223.

1223.

‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi, dhammañca saṅghañca pasannacitto;

Tatheva sikkhāya padāni pañca, akhaṇḍaphullāni samādiyassu.

‘Ngay hôm nay, với ý trong sạch, ngài hãy quy y đức Phật, quy y Pháp và Tăng; cũng như vậy, hãy thọ trì năm điều học không bị sứt mẻ, không bị thủng.

1224.

1224.

‘‘Pāṇātipātā viramassu khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayassu;

Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi, sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. –

‘Hãy nhanh chóng từ bỏ việc sát sanh, hãy tránh xa việc lấy của không cho ở trên đời; không uống rượu, và chớ nói dối, và hãy biết đủ với vợ của mình.’ –

Gāthādvayamāha.

đã nói hai câu kệ.

1223. Tattha tathevāti yathā pasannacitto ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti buddhaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti pasannacitto dhammañca saṅghañca saraṇaṃ vajāhi. Yathā vā pasannacitto ratanattayaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘ayaṃ ekaṃsato diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca hitasukhāvaho’’ti pasannacitto sikkhāya adhisīlasikkhāya padāni koṭṭhāsabhūtāni adhicittaadhipaññāsikkhāya vā upāyabhūtāni pañcasīlāni avikopanato ca asaṃkilissanato ca akhaṇḍaphullāni samādiyassu, samādāya vattassūti attho.

1223. Trong các câu kệ ấy, tatheva (cũng như vậy) có nghĩa là: giống như ngài đã quy y đức Phật với ý trong sạch rằng ‘Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác,’ cũng như vậy, với ý trong sạch, ngài hãy quy y Pháp và Tăng rằng ‘Pháp đã được khéo thuyết, Tăng chúng là bậc thiện hạnh.’ Hoặc, giống như ngài đã quy y Tam Bảo với ý trong sạch, cũng như vậy, với ý trong sạch, ngài hãy thọ trì năm giới không bị sứt mẻ, không bị thủng do không bị phá hoại và không bị ô nhiễm, là những điều học, là những phần của tăng thượng giới học, hoặc là phương tiện cho tăng thượng tâm học và tăng thượng tuệ học, với (suy nghĩ) rằng: ‘Điều này chắc chắn mang lại lợi ích và hạnh phúc trong hiện tại và trong đời sau.’ Samādiyassu có nghĩa là hãy thọ trì, hãy thực hành sau khi đã thọ trì.

Evaṃ devaputtena saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojito brāhmaṇo tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchanto –

Như vậy, vị Bà-la-môn được vị thiên tử khuyến khích trong việc quy y Tam Bảo và thọ trì giới, trong khi cung kính chấp nhận lời của vị ấy, đã nói –

1225.

1225.

‘‘Atthakāmosi [Pg.310] me yakkha, hitakāmosi devate;

Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti. –

‘Này dạ xoa, ngài là người mong cầu lợi ích cho tôi; này thiên nhân, ngài là người mong cầu hạnh phúc cho tôi. Tôi sẽ làm theo lời của ngài; ngài là thầy của tôi.’ –

Gāthaṃ vatvā tattha patiṭṭhahanto –

Sau khi nói câu kệ, trong khi an trú vào (lời khuyên) ấy, vị ấy đã nói –

1226.

1226.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

‘Con xin quy y đức Phật, và cả Pháp vô thượng; con xin quy y Tăng của bậc Thiên Nhân Sư.

1227.

1227.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. –

‘Con nhanh chóng từ bỏ việc sát sanh, con tránh xa việc lấy của không cho ở trên đời; con không uống rượu và không nói dối, và con biết đủ với vợ của mình.’ –

Gāthādvayamāha. Tampi suviññeyyameva.

đã nói hai câu kệ. Lời ấy cũng dễ hiểu.

Tato devaputto ‘‘kataṃ mayā brāhmaṇassa kattabbayuttakaṃ, idāni sayameva bhagavantaṃ upasaṅkamissatī’’ti tattheva antaradhāyi. Brāhmaṇopi kho bhagavati sañjātapasādabahumāno devatāya ca codiyamāno ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamissāmī’’ti vihārābhimukho gacchati. Taṃ disvā mahājano ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ettakaṃ kālaṃ tathāgataṃ anupasaṅkamitvā ajja puttasokena upasaṅkamati, kīdisī nu kho dhammadesanā bhavissatī’’ti taṃ anubandhi.

Sau đó, vị thiên tử (nghĩ rằng): ‘Việc nên làm cho vị Bà-la-môn đã được ta thực hiện, bây giờ tự vị ấy sẽ đi đến yết kiến Thế Tôn,’ rồi biến mất ngay tại chỗ ấy. Vị Bà-la-môn cũng vậy, với lòng tịnh tín và kính trọng đã sanh khởi đối với Thế Tôn và được vị thiên nhân thúc giục, đã đi hướng về tu viện (với ý nghĩ): ‘Ta sẽ đi đến yết kiến Sa-môn Gotama.’ Thấy vị ấy, đại chúng đã đi theo sau vị ấy (với ý nghĩ): ‘Vị Bà-la-môn này, trong suốt thời gian qua đã không đến yết kiến Như Lai, hôm nay do sầu muộn vì con mà đến yết kiến. Bài pháp thoại sẽ như thế nào đây?’

Brāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā evamāha ‘‘sakkā nu kho bho gotama kiñci dānaṃ adatvā sīlaṃ vā arakkhitvā kevalaṃ tumhesu pasādamattena sagge nibbattitu’’nti. ‘‘Nanu, brāhmaṇa, ajja paccūsavelāyaṃ maṭṭhakuṇḍalinā devaputtena attano devalokūpapattikāraṇaṃ tuyhaṃ kathika’’nti bhagavā avoca. Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalīdevaputto saha vimānena āgantvā dissamānarūpo vimānato oruyha bhagavantaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā tassaṃ parisati tena devaputtena katasucaritaṃ kathetvā parisāya cittakallataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ akāsi. Desanāpariyosāne devaputto ca brāhmaṇo ca sannipatitaparisā cāti caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

Vị Bà-la-môn sau khi đến yết kiến Thế Tôn, sau khi nói lời chào hỏi, đã bạch như vầy: ‘Thưa ngài Gotama, có thể nào không bố thí vật gì, hoặc không giữ giới, chỉ đơn thuần nhờ lòng tịnh tín nơi các ngài mà được sanh về cõi trời chăng?’ Thế Tôn đã phán: ‘Này Bà-la-môn, chẳng phải hôm nay, vào lúc rạng đông, thiên tử Maṭṭhakuṇḍalī đã nói cho ông về nguyên nhân sanh về cõi trời của mình rồi sao?’ Vào khoảnh khắc ấy, thiên tử Maṭṭhakuṇḍalī cùng với thiên cung đã đến, hiện ra trong hình dạng có thể thấy được, từ thiên cung bước xuống, sau khi đảnh lễ Thế Tôn, đã chắp tay đứng một bên. Khi ấy, Thế Tôn, trong hội chúng đó, sau khi kể về thiện nghiệp đã được vị thiên tử ấy thực hiện, nhận biết được tâm của hội chúng đã sẵn sàng, Ngài đã thuyết bài pháp tuần tự. Vào lúc kết thúc bài pháp, sự thấu triệt Chân lý đã xảy ra cho tám mươi bốn ngàn chúng sanh, bao gồm vị thiên tử, vị Bà-la-môn, và hội chúng đã tụ họp.

Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về thiên cung Maṭṭhakuṇḍalī đã kết thúc.

10. Serīsakavimānavaṇṇanā

10. Phần giải về thiên cung Serīsaka

Suṇotha [Pg.311] yakkhassa ca vāṇijāna cāti serīsakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ sampatto. Tattha pāyāsirājaññaṃ attano santikaṃ upagataṃ viparītaggāhato vivecetvā sammādassane patiṭṭhāpesi. So tato paṭṭhāya puññapasuto hutvā samaṇabrāhmaṇānaṃ dānaṃ dento tattha akataparicayatāya asakkaccaṃ dānaṃ datvā aparabhāge kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane suññe serīsake vimāne nibbatti.

Hãy lắng nghe (câu chuyện) về dạ-xoa và các thương nhân, đây là thiên cung Serīsaka. Nguồn gốc của câu chuyện ấy như thế nào? Khi đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn, trưởng lão Kumārakassapa cùng với năm trăm vị tỳ-khưu đã đi đến thành Setabyā. Tại đấy, ngài đã làm cho vị vương hầu Pāyāsi, người đã đến gặp ngài, từ bỏ tà kiến sai lạc và an trú vào chánh kiến. Vị ấy, từ đó về sau, trở nên người chuyên tâm tạo phước, trong khi dâng cúng dường đến các sa-môn và bà-la-môn, do vì không có sự thực hành thuần thục trong việc ấy, đã cúng dường một cách không cung kính, nên về sau, khi mệnh chung, đã tái sanh vào một thiên cung Serīsaka trống vắng ở cõi trời Tứ Đại Thiên Vương.

Atīte kira kassapassa bhagavato kāle eko khīṇāsavatthero aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ akāsi. Taṃ disvā eko gopālako ‘‘ayyo sūriyātapena kilamatī’’ti pasannacitto catūhi sirīsathambhehi sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi, maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesīti ca vadanti. So kālaṃ katvā teneva puññakammena cātumahārājikesu nibbatti, tassa purimakammassa sūcakaṃ vimānadvāre sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi pupphehi sabbakālaṃ upasobhamānaṃ, tena taṃ vimānaṃ ‘‘serīsaka’’nti paññāyittha. So ca devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsu vimalādīsu gihisahāyesu gavampati nāma hutvā bhagavato dhammadesanāya arahatte patiṭṭhito pubbāciṇṇavasena taṃ suññavimānaṃ disvā abhiṇhaṃ divāvihāraṃ gacchati.

Tương truyền rằng, trong quá khứ, vào thời của đức Thế Tôn Kassapa, có một vị trưởng lão lậu tận, sau khi đi khất thực trong một ngôi làng nọ, ngài thường dùng bữa mỗi ngày tại một nơi ở ngoài làng. Thấy vậy, một người chăn bò khởi tâm hoan hỷ nghĩ rằng: ‘Bậc tôn quý đang mệt mỏi vì nắng nóng,’ rồi làm một cái lều bằng cành cây với bốn cột bằng cây thi-lợi-sắc (sirīsa) và dâng cúng. Người ta cũng nói rằng anh ta đã trồng một cây thi-lợi-sắc gần cái lều ấy. Sau khi mệnh chung, do chính nghiệp phước ấy, anh ta đã tái sanh vào cõi trời Tứ Đại Thiên Vương. Để biểu thị cho nghiệp quá khứ của vị ấy, một khu rừng thi-lợi-sắc đã hiện ra ở cổng thiên cung, luôn luôn được trang hoàng bởi những bông hoa đầy đủ sắc và hương. Do đó, thiên cung ấy được biết đến với tên gọi ‘Serīsaka.’ Và vị thiên tử ấy, sau khi luân hồi giữa cõi trời và cõi người trong một Phật-kỳ, vào thời đức Phật hiện tại, đã sanh làm người tên Gavampati trong số bốn người bạn tại gia của trưởng lão Yasa là Vimala và những người khác. Sau khi được an trú vào quả A-la-hán nhờ bài pháp của đức Thế Tôn, do thói quen từ trước, ngài thường đến thiên cung trống vắng ấy để an trú ban ngày.

So aparabhāge pāyāsidevaputtaṃ tattha disvā ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti pucchitvā tena ‘‘ahaṃ, bhante, pāyāsirājañño idhūpapanno’’ti vutte ‘‘nanu tvaṃ micchādiṭṭhiko viparītadassano kathamidhūpapanno’’ti āha. Atha naṃ pāyāsidevaputto ‘‘ayyenamhi kumārakassapattherena micchādassanato vivecito, puññakiriyānaṃ asakkaccakāritāya pana suññe vimāne nibbatto. Sādhu, bhante, manussalokaṃ gatakāle mama parijanassa ārocetha [Pg.312] ‘pāyāsirājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā suññaṃ serīsakavimānaṃ upapanno, tumhe pana sakkaccaṃ puññāni katvā tatrūpapattiyā cittaṃ paṇidahathā’’ti. Thero tassānukampāya tathā akāsi. Tepi therassa vacanaṃ sutvā tathā cittaṃ paṇidhāya puññāni katvā serīsake vimāne nibbattiṃsu. Serīsakadevaputtaṃ pana vessavaṇamahārājā marubhūmiyaṃ chāyūdakarahite magge maggapaṭipannānaṃ manussānaṃ amanussaparipantha mocanatthaṃ maggarakkhakaṃ ṭhapesi.

Về sau, vị ấy (trưởng lão Gavampati) thấy thiên tử Pāyāsi ở đó, bèn hỏi: ‘Này hiền hữu, ngài là ai?’ Khi vị kia trả lời: ‘Bạch ngài, con là vương hầu Pāyāsi, đã sanh về đây,’ ngài liền nói: ‘Chẳng phải ông là người có tà kiến, có nhận thức sai lạc sao? Làm thế nào ông lại sanh về đây?’ Bấy giờ, thiên tử Pāyāsi thưa với ngài: ‘Con đã được trưởng lão Kumārakassapa giúp từ bỏ tà kiến. Tuy nhiên, do việc làm phước không được cung kính, nên con đã sanh vào một thiên cung trống vắng. Lành thay, bạch ngài, khi ngài đến cõi người, xin hãy báo cho quyến thuộc của con rằng: ‘Vương hầu Pāyāsi do cúng dường không cung kính nên đã sanh vào thiên cung Serīsaka trống vắng. Còn quý vị, hãy làm các việc phước một cách cung kính và hãy hướng tâm đến việc tái sanh tại nơi ấy.’ Vị trưởng lão vì lòng bi mẫn đối với vị ấy đã làm như vậy. Họ cũng nghe lời của trưởng lão, hướng tâm như thế và làm các việc phước, rồi đã tái sanh vào thiên cung Serīsaka. Còn thiên tử Serīsaka thì được đại vương Vessavaṇa (Tỳ-sa-môn) đặt làm người bảo vệ con đường trong sa mạc, trên con đường không có bóng mát và nước, nhằm mục đích giải thoát những người đi đường khỏi sự nguy hiểm từ các phi nhân.

Atha aparena samayena aṅgamagadhavāsino vāṇijā sakaṭasahassaṃ bhaṇḍassa pūretvā sindhusovīradesaṃ gacchantā marukantāre divā uṇhabhayena maggaṃ appaṭipajjitvā rattiṃ nakkhattasaññāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te maggamūḷhā hutvā aññaṃ disaṃ agamaṃsu. Tesaṃ antare eko upāsako ahosi saddho pasanno sīlasampanno arahattappattiyā upanissayasampanno mātāpitūnaṃ upaṭṭhānatthaṃ vaṇijjāya gato. Taṃ anuggaṇhanto serīsakadevaputto saha vimānena attānaṃ dassesi. Dassetvā ca pana ‘‘kasmā tumhe imaṃ chāyūdakarahitaṃ vālukākantāraṃ paṭipannā’’ti pucchi. Te cassa tattha attano āgatappakāraṃ kathesuṃ, tadatthadīpanā devaputtassa vāṇijānañca vacanapaṭivacanagāthā honti. Ādito pana dve gāthā tāsaṃ sambandhadassanatthaṃ dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā –

Vào một thời điểm khác, các thương nhân cư ngụ ở xứ Aṅga và Magadha, sau khi chất đầy hàng hóa lên một ngàn cỗ xe để đi đến xứ Sindhu-Sovīra, khi đi qua sa mạc, vì sợ nóng nên họ không đi vào ban ngày mà đi vào ban đêm theo dấu hiệu của các vì sao. Họ đã bị lạc đường và đi sang một hướng khác. Trong số họ có một vị cận sự nam có tín tâm, lòng trong sạch, đầy đủ giới hạnh, có duyên lành để chứng đắc quả A-la-hán, đi buôn bán để phụng dưỡng cha mẹ. Thiên tử Serīsaka, vì muốn giúp đỡ vị ấy, đã hiện thân cùng với thiên cung của mình. Sau khi hiện ra, vị ấy hỏi: ‘Tại sao các vị lại đi vào sa mạc cát không có bóng mát và nước này?’ Và họ đã kể cho vị ấy nghe về cách thức họ đã đến đó. Có những câu kệ hỏi và đáp giữa vị thiên tử và các thương nhân để làm sáng tỏ ý nghĩa đó. Tuy nhiên, ở phần đầu, hai câu kệ đã được các vị kết tập Pháp tạng đặt vào để cho thấy sự liên kết của chúng –

1228.

1228.

‘‘Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca, samāgamo yattha tadā ahosi;

Yathā kathaṃ itaritarena cāpi, subhāsitaṃ tañca suṇātha sabbe.

‘Hãy lắng nghe về cuộc gặp gỡ giữa vị dạ-xoa và các thương nhân đã diễn ra khi ấy. Và tất cả hãy lắng nghe lời khéo nói đã được thốt lên giữa đôi bên như thế nào.

1229.

1229.

‘‘Yo so ahu rājā pāyāsi nāma, bhummānaṃ sahabyagato yasassī;

So modamānova sake vimāne, amānuso mānuse ajjhabhāsī’’ti.

‘Vị vua lừng danh tên là Pāyāsi, người đã sanh làm bạn đồng hành với các vị địa thiên, vị ấy, trong khi hoan hỷ trong thiên cung của mình, là một phi nhân, đã nói với những con người.’

1228-9. Tattha suṇothāti savanāṇattikavacanaṃ. Yaṃ mayaṃ idāni bhaṇāma, taṃ suṇothāti. Yakkhassāti devassa. Devo hi manussānaṃ ekaccānaṃ [Pg.313] devānañca pūjanīyabhāvato ‘‘yakkho’’ti vuccati. Apica sakkopi cattāro mahārājānopi vessavaṇapārisajjāpi purisopi ‘‘yakkho’’ti vuccati. Tathā hi ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ yakkhaṃ saṃvejeyya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.393) sakko ‘‘yakkho’’ti vutto. ‘‘Cattāro yakkhā khaggahatthā’’tiādīsu mahārājāno. ‘‘Santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā’’tiādīsu (dī. ni. 3.276) vessavaṇapārisajjā. ‘‘Ettāvatā yakkhassa suddhī’’tiādīsu (su. ni. 482) puriso. Idha pana vessavaṇapārisajjo adhippeto. Vāṇijāna cāti gāthābandhasukhatthaṃ anunāsikalopaṃ katvā vuttaṃ. Samāgamoti samodhānaṃ. Yatthāti yasmiṃ vaṇṇupathe. Tadāti tasmiṃ maggamūḷhā hutvā gamanakāle. Itaritarena cāpīti itarītarañcāpi, idaṃ yathāti iminā yojetabbaṃ. Ayañhettha attho – serīsakadevaputtassa vāṇijānañca tadā yattha samāgamo ahosi, taṃ suṇotha, yathā vāpi tehi aññamaññaṃ subhāsitaṃ sulapitaṃ kathaṃ pavattitaṃ, tañca sabbe ohitacittā suṇāthāti. Bhummānanti bhummadevānaṃ.

1228-9. Ở đây, suṇotha là lời nói có tính cách mệnh lệnh về việc lắng nghe. Có nghĩa là: “Điều mà chúng tôi nói ra bây giờ, các ngươi hãy lắng nghe điều ấy.” Yakkhassa có nghĩa là của vị trời. Thật vậy, vị trời được gọi là “dạ-xoa” do bởi là đối tượng đáng được cúng dường của loài người và của một số chư thiên. Hơn nữa, cả vua Sakka, cả bốn vị Đại Vương, cả chúng tùy tùng của Vessavaṇa, cả người nam cũng được gọi là “dạ-xoa.” Thật vậy, trong các đoạn như: “Vị dạ-xoa này sống quá ư phóng dật, ta hãy làm cho vị dạ-xoa này xúc động,” thì vua Sakka được gọi là “dạ-xoa.” Trong các đoạn như: “Bốn vị dạ-xoa tay cầm gươm,” thì các vị Đại Vương (được gọi là dạ-xoa). Trong các đoạn như: “Bạch ngài, có những vị dạ-xoa hùng mạnh không có thiện cảm với Đức Thế Tôn,” thì chúng tùy tùng của Vessavaṇa (được gọi là dạ-xoa). Trong các đoạn như: “Chừng ấy là sự thanh tịnh của dạ-xoa,” thì người nam (được gọi là dạ-xoa). Tuy nhiên, ở đây (dạ-xoa) được chủ định là chúng tùy tùng của Vessavaṇa. Vāṇijāna ca được nói đến sau khi đã lược bỏ âm mũi (anunāsika) để cho dễ dàng trong việc kết cấu kệ ngôn. Samāgamo có nghĩa là sự gặp gỡ. Yattha có nghĩa là ở trong con đường cát nào. Tadā có nghĩa là vào lúc đi đường sau khi đã bị lạc lối ở nơi ấy. Itaritarena cāpi có nghĩa là itarītarañcāpi (lẫn nhau), và từ này nên được kết hợp với từ yathā. Đây là ý nghĩa ở đây: “Cuộc gặp gỡ giữa thiên tử Serīsaka và các thương nhân đã diễn ra khi ấy ở nơi nào, các ngươi hãy lắng nghe điều đó. Và cũng vậy, bằng cách nào mà lời thiện thuyết, lời nói hay, cuộc đàm thoại đã được họ trao đổi với nhau, tất cả các ngươi hãy chú tâm lắng nghe điều đó.” Bhummānaṃ có nghĩa là của các vị địa thiên.

Idāni yakkhassa pucchāgāthāyo honti –

Bây giờ là các câu kệ hỏi của vị dạ-xoa:

1230.

1230.

‘‘Vaṅke araññe amanussaṭṭhāne, kantāre appodake appabhakkhe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, vaṅkaṃbhayā naṭṭhamanā manussā.

“Trong rừng rậm quanh co, nơi phi nhân ở, trong hoang địa ít nước, ít thức ăn; giữa con đường cát rất khó đi qua, hỡi những người tâm trí hoang mang, sợ hãi sự quanh co.”

1231.

1231.

‘‘Nayidha phalā mūlamayā ca santi, upādānaṃ natthi kutodha bhakkho;

Aññatra paṃsūhi ca vālukāhi ca, tattāhi uṇhāhi ca dāruṇāhi ca.

“Ở đây không có trái cây, cũng không có các loại củ rễ, không có nhiên liệu, thì thức ăn từ đâu ra? Ngoại trừ bụi và cát, nóng bỏng, oi bức, và kinh khiếp.”

1232.

1232.

‘‘Ujjaṅgalaṃ tattamivaṃ kapālaṃ, anāyasaṃ paralokena tulyaṃ;

Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ, bhūmippadeso abhisattarūpo.

“Vùng đất hoang vu như mảnh sành nung nóng, không an ổn, tương tự như thế giới bên kia; đây là nơi ở xưa kia của những kẻ hung ác, một vùng đất như bị nguyền rủa.”

1233.

1233.

‘‘Atha [Pg.314] tumhe kena vaṇṇena, kimāsamānā imaṃ padesañhi;

Anupaviṭṭhā sahasā samecca, lobhā bhayā atha vā sampamūḷhā’’ti.

“Vậy thì, với dáng vẻ nào, mong đợi điều gì mà các người lại cùng nhau đột ngột đi vào vùng đất này? Vì tham lam, vì sợ hãi, hay vì si mê?”

1230. Tattha vaṅketi saṃsayaṭṭhāne. Yattha paviṭṭhānaṃ ‘‘jīvissāma nu kho, marissāma nu kho’’ti jīvite saṃsayo hoti, tādise araññe. Amanussaṭṭhāneti amanussānaṃ pisācādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne, manussānaṃ vā agocaraṭṭhāne. Kantāreti nirudake iriṇe, kaṃ tārenti nayanti etthāti hi kantāro, udakaṃ gahetvā taritabbaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘appodake’’ti. Appa-saddo hettha abhāvattho ‘‘appiccho appanigghoso’’tiādīsu (a. ni. 8.23; cūḷava. 456) viya. Vaṇṇupathassa majjheti vālukākantāramajjheti attho. Vaṅkaṃbhayāti vaṅkehi bhītā. Vaṅkehi bhayaṃ etesanti ‘‘vaṅkabhayā’’ti vattabbe gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā ‘‘vaṅkaṃbhayā’’ti vuttaṃ. Idañca vālukākantārapavesanato pubbe tesaṃ uppannabhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Naṭṭhamanāti maggasativippavāsena naṭṭhamānasā, maggamūḷhāti attho. Manussāti tesaṃ ālapanaṃ.

1230. Ở đây, vaṅke có nghĩa là ở nơi hoài nghi. Trong khu rừng như vậy, nơi mà những người đã đi vào có sự hoài nghi về mạng sống rằng: “Chúng ta sẽ sống hay chúng ta sẽ chết?” Amanussaṭṭhāne có nghĩa là nơi lui tới của các loài phi nhân như pishacha, hoặc là nơi không phải địa phận của loài người. Kantāre có nghĩa là ở vùng hoang địa không có nước; thật vậy, nơi đây được gọi là kantāra vì người ta phải mang (tārenti) nước (kaṃ) đi qua, là nơi phải vượt qua sau khi đã lấy nước. Do đó, ngài đã nói: “appodake” (ít nước). Ở đây, từ appa có nghĩa là không có, giống như trong các đoạn “appiccho appanigghoso” (ít mong muốn, ít tiếng ồn). Vaṇṇupathassa majjhe có nghĩa là ở giữa hoang địa đầy cát. Vaṅkaṃbhayā có nghĩa là những người sợ hãi bởi những con đường quanh co. Khi đáng lẽ phải nói là “vaṅkabhayā” (họ có nỗi sợ từ những con đường quanh co), thì lại được nói là “vaṅkaṃbhayā” bằng cách thêm âm mũi để cho dễ dàng trong việc đọc kệ. Và điều này được nói đến để ám chỉ nỗi sợ hãi đã phát sinh nơi họ trước khi đi vào hoang địa đầy cát. Naṭṭhamanā có nghĩa là những người có tâm trí hoang mang do đã mất phương hướng và chánh niệm; có nghĩa là những người bị lạc đường. Manussā là lời gọi họ.

1231. Idhāti imasmiṃ marukantāre. Phalāti ambajambutālanāḷikerādiphalāni na santīti yojanā. Mūlamayā cāti mūlāniyeva mūlamayā, vallikandādīni sandhāya vadati. Upādānaṃ natthīti kiñcāpi kiñci bhakkhaṃ natthi, upādānaṃ vā indhanaṃ, aggissa indhanamattampi natthi, kuto kena kāraṇena idha marukantāre bhakkho siyāti attho. Yaṃ pana atthi tattha, taṃ dassetuṃ ‘‘aññatra paṃsūhī’’tiādi vuttaṃ.

1231. Idha có nghĩa là ở trong hoang địa sa mạc này. Phalā, sự liên kết là: các loại trái cây như xoài, trám, thốt nốt, dừa, v.v... không có. Mūlamayā ca có nghĩa là chính các loại rễ cây là mūlamayā; ngài nói điều này để ám chỉ các loại củ của dây leo, v.v... Upādānaṃ natthi có nghĩa là: mặc dù không có bất kỳ thức ăn nào, hoặc không có nhiên liệu, thậm chí không có một chút nhiên liệu cho lửa, thì do nguyên nhân nào mà có thể có thức ăn ở trong hoang địa sa mạc này? Để chỉ ra những gì có ở đó, câu bắt đầu bằng “aññatra paṃsūhi” đã được nói đến.

1232. Ujjaṅgalanti jaṅgalaṃ vuccati lūkhadhūsaro anudako bhūmippadeso, taṃ pana ṭhānaṃ jaṅgalatopi ukkaṃsena jaṅgalanti āha ‘‘ujjaṅgala’’nti. Tenāha ‘‘tattamivaṃ kapāla’’nti, tattaṃ ayokapālasadisanti attho. Gāthāsukhatthañcettha sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ, tattamivaicceva daṭṭhabbaṃ. Anāyasanti natthi ettha āyo sukhanti anāyaṃ, tato eva jīvitaṃ sīyati [Pg.315] vināsetīti anāyasaṃ. Atha vā na āyasanti anāyasaṃ. Paralokenāti narakena tulyaṃ. Narakañhi sattānaṃ ekantānatthatāya parabhūto paṭisattubhūto lokoti visesato ‘‘paraloko’’ti vuccati, samantato ayomayattā āyasañca, idaṃ pana tadabhāvato anāyasaṃ, mahato dukkhassa uppattiṭṭhānatāya paralokasadisanti dasseti, ‘‘anassaya’’nti ca keci paṭhanti, sukhassa appatiṭṭhānabhūtanti attho. Luddānamāvāsamidaṃ purāṇanti idaṃ ṭhānaṃ cirakālato paṭṭhāya luddānaṃ dāruṇānaṃ pisācādīnaṃ āvāsabhūtaṃ. Abhisattarūpoti ‘‘evaṃ lūkho ghorākāro hotū’’ti porāṇehi isīhi sapitasadiso, dinnasapo viyāti attho.

1232. Ujjaṅgalaṃ: một vùng đất khô cằn, bụi bặm, không có nước được gọi là jaṅgala. Nhưng nơi đó còn hoang vu ở mức độ cao hơn (ukkaṃsena) cả jaṅgala, nên ngài nói là “ujjaṅgala.” Do đó, ngài nói: “tattamivaṃ kapālaṃ,” có nghĩa là giống như một mảnh sành bằng sắt được nung nóng. Và ở đây, từ này được nói với âm mũi để cho dễ dàng trong việc đọc kệ, nên được hiểu chỉ là tattamiva. Anāyasaṃ: ở đây không có āyo tức là hạnh phúc, nên là anāyaṃ; chính vì thế nó hủy hoại (sīyati vināseti) mạng sống, nên là anāyasaṃ. Hoặc là, không phải bằng sắt (āyasa), nên là anāyasaṃ. Paralokena có nghĩa là tương tự như địa ngục. Thật vậy, địa ngục được gọi đặc biệt là “paraloko” (thế giới bên kia) vì đó là một thế giới đối nghịch (parabhūto), thù địch (paṭisattubhūto) vì sự bất lợi hoàn toàn cho chúng sanh, và nó được làm bằng sắt (āyasa) khắp xung quanh. Nhưng nơi này, do không có điều đó (sắt), nên là anāyasaṃ. Nó được chỉ ra là giống như thế giới bên kia (paralokasadisaṃ) vì là nơi phát sinh khổ đau to lớn. Một số vị đọc là “anassayaṃ,” có nghĩa là không phải là nơi nương tựa cho hạnh phúc. Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ: nơi này từ thời xa xưa đã là nơi ở của những loài pishacha, v.v... hung ác, tàn bạo. Abhisattarūpo có nghĩa là: nó giống như đã bị các vị ẩn sĩ thời xưa nguyền rủa rằng: “Mong cho nó trở nên khô cằn, có hình dạng đáng sợ như vậy,” giống như một lời nguyền đã được ban ra.

1233. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kimāsamānāti kiṃ paccāsīsantā. Hīti nipātamattaṃ. ‘‘Padesampī’’ti ca paṭhanti, imampi nāma padesanti attho. Sahasā sameccāti sahasā ādīnavānisaṃse avicāretvā samavāyena anupaviṭṭhā sappaviṭṭhā. Lobhā bhayā atha vā kenaci anatthakāmena palobhitā lobhato kenaci amanussādinā paripātitā bhayā vā. Atha vā sampamūḷhāti maggavippanaṭṭhā imaṃ padesaṃ anupaviṭṭhāti yojanā.

1233. `Kena vaṇṇenāti` có nghĩa là `kena kāraṇena` (vì lý do gì). `Kimāsamānāti` có nghĩa là `kiṃ paccāsīsantā` (mong muốn điều gì). `Hīti` chỉ là một tiểu từ. Cũng có cách đọc là `padesampi`, nghĩa là `imampi nāma padesaṃ` (cũng đến nơi này). `Sahasā sameccāti` có nghĩa là `sahasā` (một cách vội vàng), `avicāretvā` (không xem xét) `ādīnavānisaṃse` (sự nguy hại và lợi ích), (các ngươi) `anupaviṭṭhā` (đã đi vào) `samavāyena` (do sự hội đủ của nhân duyên)? `Lobhā bhayā atha vā` (hay là do tham, do sợ hãi), hoặc là `palobhitā` (bị dụ dỗ) `kenaci anatthakāmena` (bởi kẻ nào đó không muốn lợi ích), `lobhato` (do lòng tham), hoặc là `bhayā vā` (hoặc do sợ hãi) `paripātitā` (bị rượt đuổi) `kenaci amanussādinā` (bởi phi nhân nào đó)? `Atha vā` (hay là), `sampamūḷhāti` có nghĩa là `maggavippanaṭṭhā` (bị lạc đường) nên `anupaviṭṭhā` (đã đi vào) `imaṃ padesaṃ` (nơi này)? Đây là cách liên kết cú pháp.

Idāni vāṇijā āhaṃsu –

Bấy giờ, các thương nhân thưa rằng:

1234.

1234.

‘‘Magadhesu aṅgesu ca satthavāhā, āropayitvā paṇiyaṃ puthuttaṃ;

Te yāmase sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā.

“Chúng tôi là những người dẫn đoàn thương buôn ở xứ Magadha và Aṅga, chất lên nhiều hàng hóa; chúng tôi, những người mong cầu tài sản, đang đi đến vùng đất Sindhu-Sovīra, với hy vọng có được lợi nhuận.

1235.

1235.

‘‘Divā pipāsaṃnadhivāsayantā, yoggānukampañca samekkhamānā;

Etena vegena āyāma sabbe, rattiṃ maggaṃ paṭipannā vikāle.

“Không thể chịu đựng được cơn khát vào ban ngày, và cũng vì thương xót các con vật kéo xe, tất cả chúng tôi đã đi với tốc độ này, đi vào con đường ban đêm vào lúc phi thời.

1236.

1236.

‘‘Te [Pg.316] duppayātā aparaddhamaggā, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, disaṃ na jānāma pamūḷhacittā.

“Chúng tôi đã đi sai đường, lạc lối, mù quáng và bối rối, bị lạc trong chốn hoang địa; ở giữa sa mạc rất khó đi qua, tâm trí mê muội, chúng tôi không biết phương hướng.

1237.

1237.

‘‘Idañca disvāna adiṭṭhapubbaṃ, vimānaseṭṭhañca tavañca yakkha;

Tatuttariṃ jīvitamāsamānā, disvā patītā sumanā udaggā’’ti.

“Và khi thấy điều chưa từng thấy này, tòa lâu đài tuyệt vời và cả ngài nữa, thưa Dạ-xoa; chúng tôi, những người đang mong mỏi sự sống còn hơn thế nữa, khi thấy (ngài) đã trở nên vui mừng, hoan hỷ, và phấn khởi.”

1234. Tattha magadhesu aṅgesu ca satthavāhāti magadharaṭṭhe ca aṅgaraṭṭhe ca jātā saṃvaḍḍhā taṃnivāsino satthe satthassa ca vāhanakā satthakā ceva satthasāmikā ca. Paṇiyanti bhaṇḍaṃ. Teti te mayaṃ. Yāmaseti gacchāma. Sindhusovīrabhūminti sindhudesaṃ sovīradesañca. Uddayanti ānisaṃsaṃ atirekalābhaṃ.

1234. Trong đó, `magadhesu aṅgesu ca satthavāhā` có nghĩa là những người sinh ra, lớn lên, và cư ngụ ở xứ Magadha và xứ Aṅga, là những người điều khiển đoàn xe (`satthakā`) và những người chủ đoàn xe (`satthasāmikā`). `Paṇiyaṃ` là hàng hóa. `Te` là `te mayaṃ` (chúng tôi). `Yāmase` là `gacchāma` (chúng tôi đi). `Sindhusovīrabhūmiṃ` là đến xứ Sindhu và xứ Sovīra. `Uddayaṃ` là lợi ích, lợi nhuận gia tăng.

1235. Anadhivāsayantāti adhivāsetuṃ asakkontā. Yoggānukampanti goṇādīnaṃ sattānaṃ anuggahaṃ. Etena vegenāti iminā javena, yena tava dassanato pubbe āyāma āgatamha. Rattiṃ maggaṃ paṭipannāti rattiyaṃ maggaṃ paṭipannā. Vikāleti akāle avelāyaṃ.

1235. `Anadhivāsayantāti` có nghĩa là `adhivāsetuṃ asakkontā` (không thể chịu đựng). `Yoggānukampaṃ` là `anuggahaṃ` (sự thương xót) `sattānaṃ` (đối với các chúng sanh) `goṇādīnaṃ` (như bò, v.v.). `Etena vegenāti` là `iminā javena` (với tốc độ này), nhờ đó chúng tôi đã đến trước khi thấy ngài. `Rattiṃ maggaṃ paṭipannāti` là `rattiyaṃ maggaṃ paṭipannā` (đã đi vào con đường ban đêm). `Vikāle` là `akāle avelāyaṃ` (vào lúc phi thời, không đúng lúc).

1236. Duppayātāti duṭṭhu payātā apathe gatā, tato eva aparaddhamaggā. Andhākulāti andhā viya ākulā, maggajānanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena andhā, tato eva ākulā, vippanaṭṭhā ca maggasammūḷhatāya. Disanti gantabbadisaṃ, yassaṃ disāyaṃ sindhusovīradeso, taṃ disaṃ. Pamūḷhacittāti disāsaṃsayasumūḷhacittā.

1236. `Duppayātāti` có nghĩa là `duṭṭhu payātā` (đã đi một cách tồi tệ), `apathe gatā` (đã đi vào nơi không phải là đường), do đó là `aparaddhamaggā` (những người lạc đường). `Andhākulāti` là `andhā viya ākulā` (bối rối như người mù); `andhā` (mù) là do `abhāvena` (sự không có) `paññācakkhuno` (tuệ nhãn) `maggajānanasamatthassa` (có khả năng biết đường); do đó mà `ākulā` (bối rối), và `vippanaṭṭhā` (tâm trí hoảng loạn) `maggasammūḷhatāya` (do sự mê muội về con đường). `Disaṃ` là `gantabbadisaṃ` (phương hướng cần đi), phương hướng mà ở đó có xứ Sindhu-Sovīra. `Pamūḷhacittā` là `disāsaṃsayasumūḷhacittā` (những người có tâm trí mê muội, hoài nghi về phương hướng).

1237. Tavañcāti tuvañca. Yakkhāti ālapanaṃ. Tatuttariṃ jīvitamāsamānāti yo ‘‘ito paraṃ amhākaṃ jīvitaṃ natthī’’ti jīvitasaṃsayo uppanno, idāni tato uttarimpi jīvitaṃ āsīsantā. Disvāti dassanahetu. Patītāti pahaṭṭhā. Sumanāti somanassappattā. Udaggāti udaggāya pītiyā udaggacittā.

1237. `Tavañcāti` là `tuvañca` (và cả ngài). `Yakkhāti` là lời xưng hô. `Tatuttariṃ jīvitamāsamānāti` có nghĩa là: sự nghi ngờ về mạng sống đã khởi lên rằng “kể từ đây về sau, chúng ta không còn sống nữa”, bây giờ chúng tôi mong mỏi sự sống còn hơn thế nữa. `Disvāti` là do nhân thấy. `Patītāti` là `pahaṭṭhā` (vui mừng). `Sumanāti` là `somanassappattā` (đạt được sự hoan hỷ). `Udaggāti` là `udaggacittā` (có tâm phấn khởi) `udaggāya pītiyā` (với niềm hỷ lạc dâng trào).

Evaṃ [Pg.317] vāṇijehi attano pavattiyā pakāsitāya puna devaputto dvīhi gāthāhi pucchi –

Khi các thương nhân đã trình bày sự việc của mình như vậy, vị thiên tử lại hỏi bằng hai câu kệ:

1238.

1238.

‘‘Pāraṃ samuddassa imañca vaṇṇuṃ, vettācaraṃ saṅkupathañca maggaṃ;

Nadiyo pana pabbatānañca duggā, puthuddisā gacchatha bhogahetu.

“Vì mục đích tài sản, các ông đi đến bờ bên kia của đại dương, và đến sa mạc này, con đường mây, con đường cọc; lại còn những con sông và những nơi hiểm trở của núi non, các ông đi đến nhiều phương hướng.

1239.

1239.

‘‘Pakkhandiyāna vijitaṃ paresaṃ, verajjake mānuse pekkhamānā;

Yaṃ vo sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ, accherakaṃ taṃ vo suṇoma tātā’’ti.

“Sau khi đi vào vương quốc của người khác, nhìn thấy những người ở các xứ khác nhau; điều kỳ diệu nào mà các ông đã nghe hoặc đã thấy, này các bạn, chúng tôi xin được nghe điều đó từ các ông.”

Tassattho – pāraṃ samuddassāti samuddassa paratīraṃ, imañca īdisaṃ, vaṇṇuṃ vaṇṇupathaṃ vettalatā bandhitvā ācaritabbato vettācaraṃ maggaṃ, saṅkuke khāṇuke koṭṭetvā gantabbato saṅkupathaṃ maggaṃ, nadiyo pana candabhāgādikā, pabbatānañca visamappadesāti evaṃ duggā puthuddisā bhoganimittaṃ gacchatha, evaṃ gacchantā ca pakkhandiyāna pakkhanditvā anupavisitvā, paresaṃ rājūnaṃ vijitaṃ tattha verajjake videsavāsike manusse pekkhamānā gacchatha, evaṃbhūtehi vo tumhehi yaṃ sutaṃ vā atha vā diṭṭhaṃ vā accherakaṃ acchariyaṃ, taṃ vo santike tātā vāṇijā suṇomāti attano vimānassa acchariyabhāvaṃ tehi kathāpetukāmo pucchati.

Ý nghĩa của câu kệ đó là: `pāraṃ samuddassāti` là `samuddassa paratīraṃ` (bờ bên kia của đại dương); `imañca īdisaṃ vaṇṇuṃ` là `vaṇṇupathaṃ` (con đường sa mạc); `vettācaraṃ maggaṃ` là con đường phải đi bằng cách buộc các dây mây lại; `saṅkupathaṃ maggaṃ` là con đường phải đi bằng cách đóng các cọc và gốc cây; `nadiyo pana candabhāgādikā` là các con sông như Candabhāgā, v.v.; `pabbatānañca visamappadesā` là những vùng đất không bằng phẳng của núi non; `evaṃ duggā puthuddisā` (đến nhiều phương hướng khó đi như vậy) `bhoganimittaṃ` (vì mục đích tài sản) `gacchatha` (các ông đi). Và `evaṃ gacchantā ca` (khi đi như vậy), `pakkhandiyāna` là `pakkhanditvā anupavisitvā` (sau khi đi vào) `vijitaṃ` (vương quốc) `paresaṃ rājūnaṃ` (của các vị vua khác), `tattha` (ở đó) `pekkhamānā` (nhìn thấy) `manusse` (những người) `verajjake videsavāsike` (cư ngụ ở các xứ khác nhau), `gacchatha` (các ông đi). `evaṃbhūtehi vo tumhehi` (bởi các ông, những người như vậy), `yaṃ accherakaṃ acchariyaṃ` (điều kỳ diệu nào) `sutaṃ vā atha vā diṭṭhaṃ vā` (đã được nghe hoặc đã được thấy), `taṃ` (điều đó) `vo santike` (từ nơi các ông), `tātā vāṇijā` (này các thương nhân), `suṇoma` (chúng tôi xin được nghe). (Vị thiên tử) `pucchati` (hỏi) `kathāpetukāmo` (với mong muốn để họ nói lên) `acchariyabhāvaṃ` (tính chất kỳ diệu) `attano vimānassa` (của lâu đài của mình).

Evaṃ devaputtena puṭṭhā vāṇijā āhaṃsu –

Được vị thiên tử hỏi như vậy, các thương nhân thưa rằng:

1240.

1240.

‘‘Itopi accherataraṃ kumāra, na no sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ;

Atītamānusakameva sabbaṃ, disvā na tappāma anomavaṇṇaṃ.

“Thưa công tử, chúng tôi chưa từng nghe hay thấy điều gì kỳ diệu hơn thế này; tất cả đều vượt ngoài cõi người, nhìn thấy vẻ đẹp không tỳ vết này, chúng tôi không bao giờ thỏa mãn.

1241.

1241.

‘‘Vehāyasaṃ pokkharañño savanti, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā;

Dumā cime niccaphalūpapannā, atīva gandhā surabhiṃ pavāyanti.

“Những hồ sen lơ lửng trên không trung, tuôn chảy, có nhiều hoa và nhiều sen trắng; những cây này luôn luôn sai quả, tỏa ra hương thơm ngào ngạt.

1242.

1242.

‘‘Veḷūriyathambhā [Pg.318] satamussitāse, silāpavāḷassa ca āyataṃsā;

Masāragallā sahalohitaṅgā, thambhā ime jotirasāmayāse.

“Có một trăm cột trụ bằng ngọc lưu ly được dựng lên, các góc dài bằng đá và san hô; những cột trụ này làm bằng ngọc mã não, cùng với hồng ngọc, và làm bằng đá quý phát sáng.

1243.

1243.

‘‘Sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ, tesūpari sādhumidaṃ vimānaṃ;

Ratanantaraṃ kañcanavedimissaṃ, tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ.

“Lâu đài này có một ngàn cột trụ, oai lực không thể sánh bằng, được xây dựng tốt đẹp trên đó; được xen kẽ bằng các loại đá quý, hòa lẫn với lan can bằng vàng, và được lợp kỹ bằng những tấm vàng ròng.

1244.

1244.

‘‘Jambonaduttattamidaṃ sumaṭṭho, pāsādasopānaphalūpapanno;

Daḷho ca vaggu ca susaṅgato ca, atīva nijjhānakhamo manuñño.

“Lâu đài này được làm bằng vàng Diêm-phù-đàn, được đánh bóng kỹ lưỡng, có các bậc thang và sàn nhà; vừa vững chắc, vừa đẹp đẽ, vừa cân đối, vô cùng đáng chiêm ngưỡng và làm say đắm lòng người.

1245.

1245.

‘‘Ratanantarasmiṃ bahuannapānaṃ, parivārito accharāsaṅgaṇena;

Murajaālambaratūriyaghuṭṭho, abhivanditosi thutivandanāya.

“Trong lâu đài xen kẽ đá quý có nhiều đồ ăn thức uống, ngài được vây quanh bởi đoàn tiên nữ Apsara; với tiếng trống muraja, ālambara và các nhạc cụ vang dội, ngài được tôn vinh bằng lời ca tụng và tán dương.

1246.

1246.

‘‘So modasi nārigaṇappabodhano, vimānapāsādavare manorame;

Acintiyo sabbaguṇūpapanno, rājā yathā vessavaṇo naḷinyā.

“Ngài vui hưởng, làm vui lòng đoàn tùy nữ, trong lâu đài tuyệt vời và đẹp đẽ này; không thể nghĩ bàn, hội đủ mọi phẩm chất, như vua Vessavaṇa trong khu vườn Naḷinī.

1247.

1247.

‘‘Devo nu āsi udavāsi yakkho,Udāhu devindo manussabhūto;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā,Ācikkha ko nāma tuvaṃsi yakkho’’ti.

“Ngài là một vị trời hay là một Dạ-xoa, hay là vua trời (Indra) hiện thân làm người? Các thương nhân, những người dẫn đoàn, hỏi ngài: ‘Thưa Dạ-xoa, xin hãy cho biết ngài tên là gì?’”

1240-2. Tattha [Pg.319] kumārāti paṭhamavaye ṭhitattā devaputtaṃ ālapati. Sabbanti devaputtaṃ tassa vimānapaṭibaddhañca sandhāya vadati. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Satamussitāseti sataratanubbedhā. Silāpavāḷassāti silāya pavāḷassa ca, silāmayā pavāḷamayāti attho. Āyataṃsāti dīghaṃsā. Atha vā āyatā hutvā aṭṭhasoḷasadvattiṃsādiaṃsavanto.

Trong các câu kệ ấy, (từ) `kumāra` là gọi vị thiên tử do vì trú ở tuổi đầu tiên. (Từ) `sabbaṃ` là nói nhắm đến vị thiên tử và sự sung túc liên quan đến thiên cung của vị ấy. `Pokkharañño` là các hồ sen. `Satamussitāse` là cao một trăm ratana. `Silāpavāḷassa` là của pha lê và của san hô, nghĩa là được làm bằng pha lê, được làm bằng san hô. `Āyataṃsā` là có các cạnh dài. Hoặc là, (chúng) trở nên dài, có các phần như tám cạnh, mười sáu cạnh, ba mươi hai cạnh.

1242. Tesūparīti tesaṃ thambhānaṃ upari. Sādhumidanti sundaraṃ idaṃ tava vimānaṃ. Ratanantaranti ratanantaravantaṃ, bhittithambhasopānādīsu nānāvidhehi aññehi ratanehi yuttaṃ. Kañcanavedimissanti suvaṇṇamayāya vedikāya sahitaṃ parikkhittaṃ. Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannanti tapanīyamayehi anekaratanamayehi ca chadanehi tattha tattha suṭṭhu chāditaṃ.

1242. `Tesūpari` là ở trên các cây cột ấy. `Sādhumidaṃ` là thiên cung này của ngài thật tốt đẹp. `Ratanantaraṃ` là có các loại báu vật khác nhau, hợp thành với các loại báu vật khác nhau đa dạng ở vách, cột, cầu thang, v.v. `Kañcanavedimissaṃ` là cùng với lan can bằng vàng, được bao quanh. `Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ` là được lợp kỹ lưỡng ở nơi này nơi kia bằng các mái che bằng vàng và bằng nhiều loại báu vật.

1244. Jambonaduttattamidanti idaṃ tava vimānaṃ yebhuyyena uttattajambunadabhāsuraṃ. Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti tassa ca so so padeso sumaṭṭho suṭṭhu majjito, tehi tehi anantarapāsādehi sopānavisesehi ramaṇīyehi phalakehi ca yutto. Daḷhoti thiro. Vaggūti abhirūpo samuggato. Susaṅgatoti suṭṭhu saṅgatāvayavo aññamaññānurūpapāsādāvayavo. Atīva nijjhānakhamoti pabhassarabhāvepi ativiya olokanakkhamo. Manuññoti manoramo.

1244. `Jambonaduttattamidaṃ` là thiên cung này của ngài phần lớn có ánh sáng rực rỡ như vàng Jambu đã được nung luyện. `Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapanno` là và khu vực này khu vực kia của thiên cung ấy được đánh bóng kỹ lưỡng, rất nhẵn nhụi, hợp thành với các lâu đài ở khoảng giữa, với các cầu thang đặc biệt, và với các tấm ván khả ái. `Daḷho` là vững chắc. `Vaggū` là có hình dáng xinh đẹp, cao vút. `Susaṅgato` là có các bộ phận được kết hợp khéo léo, các bộ phận của lâu đài tương xứng với nhau. `Atīva nijjhānakhamo` là dù có sự rực rỡ nhưng rất đáng để ngắm nhìn. `Manuñño` là làm vui thích tâm ý.

1245. Ratanantarasminti ratanamaye, ratanabhūte vā sārabhūte vimānassa abbhantare. Bahuannapānanti pesalaṃ pahūtaṃ annañca pānañca vijjati, upalabbhatīti adhippāyo. Murajaālambaratūriyaghuṭṭhoti mudiṅgānaṃ ālambarānaṃ avasiṭṭhatūriyānañca saddehi niccaghosito. Abhivanditosīti namassito, thomito vā asi. Tenāha ‘‘thūtivandanāyā’’ti.

1245. `Ratanantarasmiṃ` là ở bên trong thiên cung được làm bằng báu vật, hoặc là cốt lõi, tinh túy như báu vật. `Bahuannapānaṃ` là có nhiều vật thực và đồ uống đáng ưa thích, được tìm thấy, đây là chủ ý. `Murajaālambaratūriyaghuṭṭho` là luôn vang dội bởi âm thanh của trống mudiṅga, trống ālambara, và các loại nhạc cụ còn lại. `Abhivanditosi` là ngài được đảnh lễ, hoặc được tán thán. Do đó, ngài nói là `thūtivandanāya`.

1246. Acintiyoti acinteyyānubhāvo. Naḷinyāti evaṃnāmake kīḷanaṭṭhāne yathā vessavaṇo mahārājā, evaṃ tvaṃ modasīti yojanā.

1246. `Acintiyo` là có oai lực không thể nghĩ bàn. `Naḷiññaṃ` là tại nơi vui chơi có tên như vậy, như đại vương Vessavaṇa (vui hưởng), cũng vậy, ngài vui hưởng, đây là cách kết nối câu.

1247. Āsīti [Pg.320] asi bhavasi. Devindoti sakko devarājā. Manussabhūtoti manussesu bhūto manussajātiko. Yakkhoti devādibhāvaṃ pucchitvāpi yakkhabhāvaṃ āsaṅkantā vadanti.

1247. `Āsi` là ngài là, ngài hiện hữu. `Devindo` là vua trời Sakka. `Manussabhūto` là sanh trong loài người, thuộc dòng dõi người. `Yakkho` là dù đã hỏi về tình trạng là chư thiên v.v., nhưng họ nói do nghi ngờ về tình trạng là dạ-xoa.

Idāni so devaputto attānaṃ jānāpento –

Bây giờ, vị thiên tử ấy, trong khi cho biết về mình –

1248.

1248.

‘‘Serīsako nāma ahamhi yakkho, kantāriyo vaṇṇupathamhi gutto;

Imaṃ padesaṃ abhipālayāmi, vacanakaro vessavaṇassa rañño’’ti. –

– đã nói (câu kệ): "Ta là dạ-xoa tên Serīsaka, người bảo vệ trên con đường của thương nhân trong vùng hoang địa; ta bảo hộ khu vực này, là người vâng lời vua Vessavaṇa."

Āha. Tattha ahamhī yakkhoti ahaṃ yakkho amhi. Kantāriyoti ārakkhaṇatthaṃ kantāre niyutto. Guttoti gopako. Tenāha ‘‘abhipālayāmī’’ti.

Đã nói. Trong câu kệ ấy, `ahamhi yakkho` là ta là dạ-xoa. `Kantāriyo` là được giao phó trong vùng hoang địa để bảo vệ. `Gutto` là người bảo vệ. Do đó, ngài nói `abhipālayāmi`.

Idāni vāṇijā tassa kammādīni pucchantā āhaṃsu –

Bây giờ, các thương nhân, trong khi hỏi về nghiệp v.v. của vị ấy, đã nói –

1249.

1249.

‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ manuñña’’nti.

(Các thương nhân) đã hỏi rằng: "(Thiên cung) khả ái này ngài có được là do ngẫu nhiên, do thời gian chín muồi, do tự mình làm ra, hay do chư thiên ban cho? Các thương nhân, những người dẫn đầu đoàn lữ hành, hỏi ngài, làm sao ngài có được (thiên cung) khả ái này?"

Tattha adhiccaladdhanti adhiccasamuppattikaṃ, yadicchakaṃ laddhanti attho. Pariṇāmajaṃ teti niyatisaṅgatibhāvapariṇataṃ, kālapariṇataṃ vā. Sayaṃkatanti tayā sayameva kataṃ, deviddhiyā tayā sayameva nibbattitanti attho. Udāhu devehi dinnanti tayā ārādhitehi devehi pasādavasena nissaṭṭhaṃ.

Trong câu kệ ấy, `adhiccaladdhaṃ` nghĩa là được có được một cách ngẫu nhiên, theo ý muốn. `Pariṇāmajaṃ te` là do sự biến chuyển của định mệnh và bản chất, hoặc do sự biến chuyển của thời gian. `Sayaṃkataṃ` nghĩa là do ngài tự mình làm ra, do ngài tự mình tạo ra bằng thần lực của chư thiên. `Udāhu devehi dinnaṃ` là được ban cho bởi năng lực của sự tín thành bởi các vị trời mà ngài đã làm cho hoan hỷ.

Idāni devaputto caturopi pakāre paṭikkhipitvā puññameva apadisanto –

Bây giờ, vị thiên tử, sau khi bác bỏ cả bốn cách thức, trong khi chỉ nêu lên phước thiện –

1250.

1250.

‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ na hi devehi dinnaṃ;

Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ manuñña’’nti. –

– đã nói câu kệ: "(Thiên cung) khả ái này của ta không phải có được do ngẫu nhiên, không phải do thời gian chín muồi, không phải do tự mình làm ra, cũng không phải do chư thiên ban cho; ta có được (thiên cung) khả ái này là do các nghiệp không xấu ác, do các phước thiện của chính mình."

Gāthamāha.

Đã nói câu kệ.

Taṃ [Pg.321] sutvā vāṇijā puna ‘‘nādhiccaladdha’’nti gāthāyaṃ puññādhikameva te caturo pakāre āropetvā puññassa ca sarūpaṃ pucchiṃsu –

Sau khi nghe lời ấy, các thương nhân lại nữa, trong câu kệ "nādhiccaladdhaṃ", sau khi gán bốn cách thức ấy vào việc chỉ làm cho phước thiện là vượt trội, đã hỏi về bản chất của phước thiện –

1251.

1251.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ vimāna’’nti.

"Giới hạnh của ngài là gì, phạm hạnh của ngài là gì, đây là quả báo của thiện hạnh nào? Các thương nhân, những người dẫn đầu đoàn lữ hành, hỏi ngài, làm sao ngài có được thiên cung này?"

Tattha vatanti vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ.

Trong câu kệ ấy, `vataṃ` là sự thọ trì giới hạnh. `Brahmacariyaṃ` là hạnh cao thượng.

Puna devaputto te paṭikkhipitvā attānaṃ yathūpacitaṃ puññañca dassento –

Lại nữa, vị thiên tử, sau khi bác bỏ những điều ấy, trong khi chỉ ra về mình và về phước thiện đã được tích lũy –

1252.

1252.

‘‘Mamaṃ pāyāsīti ahu samaññā, rajjaṃ yadā kārayiṃ kosalānaṃ;

Natthikadiṭṭhi kadariyo pāpadhammo, ucchedavādī ca tadā ahosiṃ.

"Ta có danh hiệu là Pāyāsi, khi ta cai trị vương quốc của người Kosala; khi ấy ta là người có tà kiến đoạn diệt, một người keo kiệt, có pháp ác, và là người theo thuyết hư vô.

1253.

1253.

‘‘Samaṇo ca kho āsi kumārakassapo, bahussuto cittakathī uḷāro;

So me tadā dhammakathaṃ abhāsi, diṭṭhivisūkāni vinodayī me.

"Và có vị Sa-môn Kumārakassapa, bậc đa văn, nhà thuyết pháp tài tình, cao thượng; khi ấy vị ấy đã thuyết Pháp cho ta, đã loại bỏ những sự xuyên tạc của tà kiến cho ta.

1254.

1254.

‘‘Tāhaṃ tassa dhammakathaṃ suṇitvā, upāsakattaṃ paṭivedayissaṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ;

Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca ahosiṃ tuṭṭho.

"Ta, sau khi nghe bài Pháp thoại của vị ấy, đã tuyên bố thân phận cận sự nam; ta đã từ bỏ sát sanh, đã tránh xa việc lấy của không cho ở đời; ta không uống rượu và không nói dối, và ta đã hài lòng với vợ của mình.

1255.

1255.

‘‘Taṃ [Pg.322] me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Teheva kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti. –

"Đó là giới hạnh của ta, đó là phạm hạnh của ta, đây là quả báo của thiện hạnh ấy; chính nhờ các nghiệp không xấu ác ấy, nhờ các phước thiện ấy mà ta có được thiên cung này."

Āha. Taṃ suviññeyyameva.

Đã nói. Điều đó thật dễ hiểu.

Atha vāṇijā devaputtaṃ vimānañcassa paccakkhato disvā kammaphalaṃ saddahitvā attano kammaphale saddhaṃ pavedentā –

Khi ấy, các thương nhân, sau khi thấy tận mắt vị thiên tử và thiên cung của vị ấy, sau khi tin tưởng vào quả của nghiệp, trong khi tuyên bố niềm tin vào quả của nghiệp của mình –

1256.

1256.

‘‘Saccaṃ kirāhaṃsu narā sapaññā, anaññathā vacanaṃ paṇḍitānaṃ;

Yahiṃ yahiṃ gacchati puññakammo, tahiṃ tahiṃ modati kāmakāmī.

"Quả thật, những người có trí tuệ đã nói lên sự thật, lời của các bậc hiền trí không khác được; người làm phước đi đến đâu, người ấy hoan hỷ với các dục lạc ở nơi đó.

1257.

1257.

‘‘Yahiṃ yahiṃ sokapariddavo ca, vadho ca bandho ca parikkileso;

Tahiṃ tahiṃ gacchati pāpakammo, na muccati duggatiyā kadācī’’ti. –

“Bất cứ nơi đâu có sầu và bi, có giết chóc, trói buộc, và phiền não; người làm ác đi đến nơi đó, không bao giờ thoát khỏi khổ cảnh.”

Gāthādvayaṃ avocuṃ. Tattha sokapariddavoti soko ca paridevo ca. Parikkilesoti vuttā anatthuppatti.

Họ đã nói hai câu kệ. Trong ấy, sokapariddavo là sầu và bi. Parikkileso là sự phát sanh điều bất lợi đã được nói đến.

Evaṃ tesu kathentesuyeva vimānadvāre sirīsarukkhato paripākena muttabandhanā paripakkā sipāṭikā pati, tena devaputto saparijano domanassappatto ahosi. Taṃ disvā vāṇijā –

Trong khi họ đang nói như vậy, tại cổng thiên cung, một quả hợp hoan đã chín, rời khỏi cuống do chín muồi, đã rơi xuống từ cây hợp hoan. Do đó, vị thiên tử cùng với quyến thuộc đã trở nên ưu phiền. Thấy điều đó, các thương nhân –

1258.

1258.

‘‘Sammūḷharūpova jano ahosi, asmiṃ muhutte kalalīkatova;

Janassimassa tuyhañca kumāra, appaccayo kena nu kho ahosī’’ti. –

“Dân chúng dường như đã trở nên mê muội, trong khoảnh khắc này dường như bị vẩn đục. Này chàng trai, sự ưu phiền đối với dân chúng này và đối với ngài đã xảy ra do nguyên nhân gì vậy?”

Gāthamāhaṃsu. Tattha sammūḷharūpovāti sokavasena sabbaso mūḷhasabhāvo viya. Janoti devajano. Asmiṃ muhutteti imasmiṃ muhuttamatte[Pg.323]. Kalalīkatoti kalalaṃ viya kato, kalalanissitaudakībhūto viya āviloti adhippāyo. Janassimassa tuyhañcāti imassa tava parijanassa tuyhañca. Appaccayoti domanassaṃ.

Họ đã nói câu kệ. Trong ấy, sammūḷharūpova là dường như có bản chất mê muội hoàn toàn do sầu muộn. Jano là thiên chúng. Asmiṃ muhutte là trong khoảnh khắc này. Kalalīkato là được làm như bùn, ý nói là bị vẩn đục như nước lẫn bùn. Janassimassa tuyhañca là đối với quyến thuộc này của ngài và đối với ngài. Appaccayo là sự ưu phiền.

Taṃ sutvā devaputto –

Nghe điều đó, vị thiên tử –

1259.

1259.

‘‘Ime ca sirīsavanā tātā, dibbā gandhā surabhī sampavanti;

Te sampavāyanti imaṃ vimānaṃ, divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā.

“Này các bạn, những hương thơm của chư thiên này từ rừng cây hợp hoan, ngào ngạt tỏa ra. Chúng tỏa ngát khắp thiên cung này, cả ngày lẫn đêm, sau khi xua tan bóng tối.

1260.

1260.

‘‘Imesañca kho vassasataccayena, sipāṭikā phalati ekamekā;

Mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ, yadagge kāyamhi idhūpapanno.

“Và sau khi một trăm năm trôi qua, mỗi một quả hợp hoan của những cây này rụng xuống. Một trăm năm của nhân loại đã trôi qua, kể từ khi tôi đã sanh vào thân này ở đây.

1261.

1261.

‘‘Disvānahaṃ vassasatāni pañca,Asmiṃ vimāne ṭhatvāna tātā;

Āyukkhayā puññakkhayā cavissaṃ,Teneva sokena pamucchitosmī’’ti. – āha;

“Này các bạn, sau khi thấy rằng tôi đã sống năm trăm năm trong thiên cung này, tôi sẽ chết đi do hết tuổi thọ, hết phước báu, chính vì nỗi sầu muộn đó mà tôi mê mờ.” – đã nói;

1256. Tattha sirīsavanāti sirīsavipinato. Tātāti vāṇije ālapati. Ime tumhākaṃ mayhañca paccakkhabhūtā dibbā gandhā surabhī ativiya sugandhāyeva samantato pavanti pavāyanti. Te dibbā gandhā evaṃ vāyantā imaṃ vimānaṃ sampavāyanti sammadeva gandhaṃ gāhāpenti, na kevalaṃ sampavāyanameva, atha kho attano pabhāya tamampi nihanti. Tenāha ‘‘divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā’’ti.

1256. Trong ấy, sirīsavanā là từ rừng cây hợp hoan. Tātā là gọi các thương nhân. Những hương thơm của chư thiên này, ngào ngạt, rất thơm tho, hiện rõ trước mắt các ông và tôi, tỏa ra, lan tỏa khắp bốn phương. Những hương thơm của chư thiên ấy, khi lan tỏa như vậy, làm cho thiên cung này tỏa ngát, làm cho hương thơm được cảm nhận một cách trọn vẹn. Không chỉ tỏa ngát mà thôi, mà còn xua tan cả bóng tối bằng ánh quang của mình. Do đó, ngài đã nói “cả ngày lẫn đêm, sau khi xua tan bóng tối”.

1260-61. Imesanti sirīsānaṃ. Sipāṭikāti phalakuṭṭhilikā. Phalatīti paccitvā vaṇṭato muccati, puṭabhedaṃ vā patvā sissati. Mānussakaṃ vassasataṃ atītanti yasmā vassasatassa accayena imassa sirīsassa sipāṭikā phalati, ayañca phalitā, tasmā mayhaṃ mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ. Yadagge yato paṭṭhāya, kāyamhi idha imasmiṃ devanikāye upapanno [Pg.324] nibbatto. Mayhañca devagaṇanāya pañca vassasatāni āyu, tasmā khīyati me āyūti sokavasena sampamūḷhoti dasseti. Tenāha ‘‘disvānahaṃ vassasatāni pañca…pe… teneva sokena pamucchitosmī’’ti.

1260-61. Imesaṃ là của những cây hợp hoan. Sipāṭikā là quả có vỏ. Phalati là sau khi chín, nó rời khỏi cuống, hoặc sau khi vỏ nứt ra, nó còn lại (trên cây). Mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ (Một trăm năm của nhân loại đã trôi qua) có nghĩa là: vì sau khi một trăm năm trôi qua, quả hợp hoan của cây này rụng xuống, và quả này đã rụng, do đó, một trăm năm của nhân loại đã trôi qua đối với tôi. Yadagge là kể từ khi, (tôi) đã sanh, đã hiện hữu trong thân này ở đây, trong cõi trời này. Và tuổi thọ của tôi là năm trăm năm theo cách tính của chư thiên, do đó, (ngài) cho thấy rằng: “Tuổi thọ của ta đang cạn kiệt”, nên ngài đã trở nên mê mờ do sầu muộn. Do đó, ngài đã nói: “Sau khi thấy rằng tôi đã sống năm trăm năm... v.v... chính vì nỗi sầu muộn đó mà tôi mê mờ”.

Atha naṃ vāṇijā samassāsento –

Bấy giờ, các thương nhân trong khi an ủi vị ấy –

1262.

1262.

‘‘Kathaṃ nu soceyya tathāvidho so, laddhā vimānaṃ atulaṃ cirāya;

Ye cāpi kho ittaramupapannā, te nūna soceyyuṃ parittapuññā’’ti. –

“Làm sao một người như vậy lại có thể sầu muộn, sau khi đã có được một thiên cung vô song trong một thời gian dài? Còn những người sanh ra trong một thời gian ngắn, những người ít phước báu ấy chắc chắn nên sầu muộn.”

Āhaṃsu. Tattha yādisehi appāyukehi maraṇaṃ paṭicca socitabbaṃ siyā, tādiso pana evaṃ dibbānubhāvasampanno navutivassasatasahassāyuko kathaṃ nu soceyya, na socitabbamevāti adhippāyo.

Họ đã nói. Trong ấy, ý nói là: những người có tuổi thọ ngắn như thế nào thì nên sầu muộn vì cái chết, nhưng một người như vậy, đầy đủ oai lực của chư thiên, có tuổi thọ chín triệu năm, làm sao lại có thể sầu muộn? Quả thực không nên sầu muộn.

Devaputto tattakeneva samassāsetvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchanto tesañca upadesaṃ dento –

Vị thiên tử, sau khi được an ủi chỉ bằng chừng ấy lời, trong khi chấp nhận lời của họ và trong khi đưa ra lời khuyên cho họ –

1263.

1263.

‘‘Anucchaviṃ ovadiyañca metaṃ, yaṃ maṃ tumhe peyyavācaṃ vadetha;

Tumhe ca kho tātā mayānuguttā, yehicchakaṃ tena paletha sotthi’’nti. –

“Điều này thích hợp và là lời khuyên cho tôi, rằng các ông đã nói lời ái ngữ với tôi. Và này các bạn, các ông được tôi hộ trì, do đó, hãy đi đến bất cứ nơi nào các ông muốn một cách an toàn.”

Gāthamāha. Tattha anucchavinti anucchavikaṃ, tumhākameva taṃ yuttarūpaṃ. Ovadiyañca metanti me mayhaṃ tumhehi ovadiyaṃ ovādavasena vattabbametaṃ. Yaṃ yasmā, maṃ mayhaṃ, tumhe ‘‘kathaṃ nu soceyya’’ntiādinā peyyavācaṃ piyavacanaṃ vadetha. Yaṃ vā peyyavācāya vadanaṃ kathanaṃ, taṃ tumhākameva anucchavikanti yojanā. Atha vā yaṃ yasmā tumhe peyyavācaṃ vadetha, tasmā anucchavikaṃ ovadiyañca ovaditabbaṃ ovādānurūpaṃ kātabbañca me mayā kataṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘tumhe ca kho tātā’’tiādi. Tattha mayānuguttāti imasmiṃ amanussapariggahe marukantāre yāva kantārātikkamā mayā anuguttā rakkhitā, yenicchakaṃ yathārucitena, sotthiṃ khemena, paletha gacchathāti attho.

(Ngài) đã nói câu kệ. Trong ấy, anucchaviṃ là thích hợp, điều đó thích đáng cho chính các ông. Ovadiyañca metaṃ là điều này là lời khuyên nên được nói cho tôi bởi các ông, như một lời giáo huấn. Yaṃ là vì, các ông đã nói lời ái ngữ, lời nói khả ái với tôi, bắt đầu bằng “Làm sao lại có thể sầu muộn?”. Hoặc, cách cú pháp là: việc nói, việc thốt ra lời ái ngữ ấy là thích hợp cho chính các ông. Hoặc là, vì các ông đã nói lời ái ngữ, do đó, việc thích hợp và việc nên được khuyên bảo, việc nên được làm tương ứng với lời khuyên, đã được tôi làm. (Việc đó) là gì? (Để trả lời), ngài đã nói “Và này các bạn...” v.v... Trong ấy, mayānuguttā có nghĩa là: trong sa mạc bị phi nhân chiếm giữ này, cho đến khi vượt qua sa mạc, (các ông) được tôi hộ trì, bảo vệ. Yenicchakaṃ là theo ý muốn; sotthiṃ là an toàn, không nguy hiểm; paletha là hãy đi.

Atha vāṇijā kataññubhāvaṃ pakāsentā –

Bấy giờ, các thương nhân trong khi biểu lộ lòng biết ơn –

1264.

1264.

‘‘Gantvā [Pg.325] mayaṃ sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇacāgā, kāhāma serīsamahaṃ uḷāranti. –

“Sau khi chúng tôi đi đến xứ Sindhu-Sovīra, những người tìm kiếm của cải, mong muốn lợi nhuận, với nỗ lực tương xứng, với sự bố thí trọn vẹn, chúng tôi sẽ thực hiện một lễ cúng dường lớn lao cho cây hợp hoan.”

Gāthamāhaṃsu. Tattha yathāpayogāti idāni katapaṭiññānurūpapayogā. Paripuṇṇacāgāti samattacāgā, uḷārassa mahassa pariyattapariccāgā. Mahanti ussavapūjaṃ.

Họ đã nói câu kệ. Trong ấy, yathāpayogā là có nỗ lực tương ứng với lời hứa đã thực hiện bây giờ. Paripuṇṇacāgā là có sự bố thí trọn vẹn, có sự xả thí đầy đủ cho một lễ cúng dường lớn lao. Mahaṃ là lễ hội cúng dường.

Puna devaputto mahakaraṇaṃ paṭikkhipanto kattabbesu ca te niyojento –

Lại nữa, vị thiên tử trong khi từ chối việc thực hiện lễ cúng dường và trong khi khuyến khích họ làm những việc nên làm –

1265.

1265.

‘‘Mā ceva serīsamahaṃ akattha, sabbañca vo bhavissati yaṃ vadetha;

Pāpāni kammāni vivajjayātha, dhammānuyogañca adhiṭṭhahāthā’’ti. –

“Chớ có thực hiện lễ cúng dường cho cây hợp hoan, và mọi điều các ông nói sẽ thành tựu. Hãy tránh xa các hành vi tội lỗi, và hãy quyết tâm thực hành Pháp.”

Gāthamāha. Tattha yaṃ vadethāti yaṃ tumhe khemena sindhusovīradesapattiṃ tattha ca vipulaṃ uddayaṃ lābhaṃ paccāsīsantā ‘‘gantvā maya’’ntiādīni vadatha. Sabbaṃ taṃ vo tumhākaṃ tatheva bhavissati, tattha nikkaṅkhā hotha, tumhe pana ito paṭṭhāya pāpāni kammāni pāṇātipātādīni vivajjayātha parivajjetha. Dhammānuyoganti dānādikusaladhammassa anuyuñjanaṃ. Adhiṭṭhahāthāti anusikkhatha idaṃ serīsakamahanti dasseti.

Vị ấy đã nói lên kệ ngôn. Ở đây, câu: ‘yaṃ vadetha’ (điều các ngươi nói) có nghĩa là: điều mà các ngươi, trong khi mong mỏi sự đến xứ Sindhu-Sovīra một cách an toàn, và ở nơi ấy được lợi lộc, là tài sản to lớn dồi dào, đã nói ra những lời như là: ‘chúng ta sẽ đi’. Tất cả điều ấy sẽ xảy ra cho các ngươi đúng như vậy, về điều ấy hãy không còn hoài nghi. Còn các ngươi, kể từ nay, hãy từ bỏ, hãy tránh xa các ác nghiệp như là sát sanh v.v... Câu: ‘dhammānuyogaṃ’ (sự chuyên tâm vào pháp) là sự nỗ lực thực hành pháp thiện như là bố thí v.v... Câu: ‘adhiṭṭhahātha’ (hãy quyết tâm) có nghĩa là hãy thực hành theo. Điều này cho thấy đó là sự cúng dường đến thiên tử Serīsaka.

Yaṃ pana upāsakaṃ anuggaṇhanto tesaṃ rakkhāvaraṇaṃ kātukāmo ahosi, tassa guṇaṃ kittetvā taṃ tesaṃ uddisanto imā gāthāyo āha –

Và vị ấy, trong khi muốn nâng đỡ người cận sự nam nào, đã có ý muốn thực hiện sự bảo vệ che chở cho họ, sau khi tán dương đức hạnh của vị ấy, đã nói lên những kệ ngôn này để chỉ rõ vị ấy cho họ –

1266.

1266.

‘‘Upāsako atthi imamhi saṅghe, bahussuto sīlavatūpapanno;

Saddho ca cāgī ca supesalo ca, vicakkhaṇo santusito mutīmā.

‘Có người cận sự nam ở trong đoàn này, là bậc đa văn, thành tựu giới hạnh; có đức tin, có lòng xả ly, và có thiện tánh, là người sáng suốt, biết tri túc, có trí tuệ.

1267.

1267.

‘‘Sañjānamāno [Pg.326] na musā bhaṇeyya, parūpaghātāya na cetayeyya;

Vebhūtikaṃ pesuṇaṃ no kareyya, saṇhañca vācaṃ sakhilaṃ bhaṇeyya.

‘Biết rõ, vị ấy không nói dối, không có ý định làm hại người khác; không nói lời đâm thọc gây chia rẽ, nói lời tao nhã và thân ái.

1268.

1268.

‘‘Sagāravo sappatisso vinīto, apāpako adhisīle visuddho;

So mātaraṃ pitarañcāpi jantu, dhammena poseti ariyavutti.

‘Vị ấy có lòng tôn kính, có sự kính trọng, được huấn luyện, không làm điều ác, thanh tịnh trong tăng thượng giới; chúng sanh ấy nuôi dưỡng mẹ và cha đúng theo Chánh pháp, có sanh kế của bậc Thánh.

1269.

1269.

‘‘Maññe so mātāpitūnaṃ kāraṇā, bhogāni pariyesati na attahetu;

Mātāpitūnañca yo accayena, nekkhammapoṇo carissati brahmacariyaṃ.

‘Ta nghĩ rằng, vị ấy tìm kiếm tài sản vì lý do cha mẹ, không phải vì bản thân; và sau khi cha mẹ qua đời, vị ấy sẽ hướng tâm đến xuất ly, sẽ thực hành phạm hạnh.

1270.

1270.

‘‘Ujū avaṅko asaṭho amāyo, na lesakappena ca vohareyya;

So tādiso sukatakammakārī, dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ.

‘Vị ấy ngay thẳng, không cong vẹo, không xảo trá, không gian dối, và không giao tiếp bằng cách nói bóng gió; người như vậy, làm các nghiệp thiện, an trú trong Chánh pháp, làm sao có thể gặp phải đau khổ?

1271.

1271.

‘‘Taṃkāraṇā pātukatomhi attanā, tasmā dhammaṃ passatha vāṇijāse;

Aññatra teniha bhasmī bhavetha, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Taṃ khippamānena lahuṃ parena, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.

‘Vì lý do ấy, ta đã tự mình hiện ra, do đó, hỡi các thương nhân, hãy thấy Chánh pháp. Nếu không có vị ấy, các ngươi ở đây đã thành tro bụi, mù mịt hỗn loạn, lạc lối trong hoang địa. Bị người khác khinh miệt, (hành hạ) một cách dễ dàng. Thật vậy, giao du với bậc chân nhân là hạnh phúc.’

1266. Tattha saṅgheti sattasamūhe. Vicakkhaṇoti tattha tattha kattabbatāya kusalo. Santusitoti santuṭṭho. Mutīmāti kammassakatañāṇādinā idhalokaparalokahitānaṃ munanato mutimā.

1266. Ở đây, ‘saṅghe’ (trong đoàn) là trong nhóm chúng sanh. ‘Vicakkhaṇo’ (sáng suốt) là người khéo léo trong việc cần phải làm ở nơi này nơi kia. ‘Santusito’ (biết tri túc) là người biết đủ. ‘Mutīmā’ (có trí tuệ) là người có trí tuệ do biết được lợi ích ở đời này và đời sau bằng nghiệp và quả của nghiệp v.v...

1267. Sañjānamāno na musā bhaṇeyyāti sampajānamusā na bhāseyya. Vebhūtikanti sahitānaṃ vinābhāvakaraṇato ‘‘vebhūtika’’nti laddhanāmaṃ pisuṇaṃ, no kareyya na vadeyya.

1267. Câu: ‘sañjānamāno na musā bhaṇeyya’ (biết rõ, không nói dối) có nghĩa là không nói lời dối trá một cách cố ý. ‘Vebhūtikaṃ’ (gây chia rẽ) là lời đâm thọc, được gọi là ‘vebhūtika’ vì nó tạo ra sự chia rẽ giữa những người đang hòa hợp; ‘no kareyya’ (không làm) là không nên nói.

1268. Sappatissoti [Pg.327] patissayo garuṭṭhāniyesu nivātavuttikattā soraccaṃ, saha patissenāti sappatisso. Adhisīleti upāsakena rakkhitabbaadhisīlasikkhāya. Ariyavuttīti parisuddhavutti.

1268. ‘Sappatisso’ (có sự kính trọng) là người có lòng kính trọng, nhu hòa do có thái độ khiêm tốn đối với những điều đáng tôn kính; ‘sappatisso’ là người cùng với sự kính trọng. ‘Adhisīle’ (trong tăng thượng giới) là trong học giới tăng thượng giới cần được người cận sự nam gìn giữ. ‘Ariyavutti’ (có sanh kế của bậc Thánh) là có sanh kế trong sạch.

1269. Nekkhammapoṇoti nibbānaninno. Carissati brahmacariyanti pabbajjaṃ sāsanabrahmacariyaṃ carissati.

1269. ‘Nekkhammapoṇo’ (hướng tâm đến xuất ly) là người có tâm hướng về Niết-bàn. ‘Carissati brahmacariyaṃ’ (sẽ thực hành phạm hạnh) là sẽ thực hành đời sống xuất gia, phạm hạnh trong giáo pháp.

1270. Lesakappenāti kappiyalesena. Na ca vohareyyāti māyāsāṭheyyavasena vacanaṃ na nicchāreyya. Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhanti evaṃ vuttanayena dhamme ṭhito dhammacārī samacārī kinti kena pakārena dukkhaṃ labhetha pāpuṇeyya.

1270. ‘Lesakappena’ (bằng cách nói bóng gió) là bằng cách ám chỉ thích hợp. ‘Na ca vohareyya’ (và không giao tiếp) là không nên nói lời nào do sự gian dối, xảo trá. Câu: ‘dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ’ (an trú trong Chánh pháp, làm sao có thể gặp phải đau khổ?) có nghĩa là: người an trú trong Chánh pháp theo phương cách đã được nói đến như vậy, người thực hành Chánh pháp, người thực hành đúng đắn, làm sao, bằng cách nào, có thể gặp phải, có thể đạt đến đau khổ?

1271. Taṃkāraṇāti tannimittaṃ tassa upāsakassa hetu. Pātukatomhi attanāti sayameva tumhākaṃ ahaṃ pāturahosiṃ. ‘‘Attāna’’ntipi pāṭho, mama attānaṃ tumhākaṃ pātvākāsinti attho. Tasmāti yasmā ahaṃ dhammaṃ apacāyamāno taṃ rakkhanto tumhepi rakkhāmi, tasmā dhammaṃ passatha dhammameva caritabbaṃ katvā oloketha. Aññatra teniha bhasmī bhavethāti tena upāsakena vinā ce āgatā, imasmiṃ marukantāre anāthā appaṭisaraṇā bhasmabhāvaṃ gaccheyyātha. Khippamānenāti evaṃ khippantena vambhantena pīḷantena. Lahunti sukaraṃ. Parenāti adhikaṃ, aññena vā. Tasmā sukho have sappurisena saṅgamoti. So hi khantisoracce niviṭṭho kenaci kiñci vuttopi na paṭippharatīti adhippāyo.

1271. ‘Taṃkāraṇā’ (vì lý do ấy) là vì dấu hiệu ấy, vì lý do của người cận sự nam ấy. ‘Pātukatomhi attanā’ (ta đã tự mình hiện ra) là chính ta đã hiện ra cho các ngươi. Cũng có bản đọc là ‘attānaṃ’, nghĩa là: ta đã làm cho thân của ta hiện rõ cho các ngươi. ‘Tasmā’ (do đó): bởi vì ta, trong khi tôn kính Chánh pháp, bảo vệ Chánh pháp ấy, cũng bảo vệ các ngươi, do đó, ‘dhammaṃ passatha’ (hãy thấy Chánh pháp) là hãy nhìn xem, sau khi đã xem việc thực hành Chánh pháp là điều cần phải làm. ‘Aññatra teniha bhasmī bhavetha’ (nếu không có vị ấy, các ngươi ở đây đã thành tro bụi) có nghĩa là: nếu các ngươi đã đến mà không có người cận sự nam ấy, thì ở trong hoang địa sa mạc này, không người bảo hộ, không nơi nương tựa, các ngươi đã có thể trở thành tro bụi. ‘Khippamānena’ (bị khinh miệt) là bị khinh miệt, bị chê bai, bị áp bức như vậy. ‘Lahuṃ’ (dễ dàng) là dễ thực hiện. ‘Parena’ (bởi người khác) là bởi người khác, hoặc bởi người vượt trội hơn. Do đó, ‘sukho have sappurisena saṅgamo’ (thật vậy, giao du với bậc chân nhân là hạnh phúc). Ý muốn nói là: vị ấy, vì đã an trú trong sự nhẫn nại và nhu hòa, nên dù bị ai đó nói bất cứ điều gì, cũng không phản ứng lại.

Evaṃ sāmaññato kittitaṃ sarūpato ñātukāmā vāṇijā –

Các thương nhân, muốn biết rõ về bản chất của người đã được tán dương một cách tổng quát như vậy, đã –

1272.

1272.

‘‘Kiṃ nāma so kiñca karoti kammaṃ,Kiṃ nāmadheyyaṃ kiṃ pana tassa gottaṃ;

Mayampi naṃ daṭṭhukāmamha yakkha, yassānukampāya idhāgatosi;

Lābhā hi tassa yassa tuvaṃ pihesī’’ti. –

‘Vị ấy tên là gì, và làm công việc gì? Tên gọi là gì, và dòng họ của vị ấy là gì? Hỡi dạ-xoa, chúng tôi cũng muốn gặp vị ấy, người mà ngài đã đến đây vì lòng bi mẫn. Thật là lợi lộc cho người mà ngài yêu mến.’ –

Gāthamāhaṃsu. Tattha kiṃ nāma soti nāmato so jantu satto ko nāma. Kiñca karoti kammanti kasivaṇijjādīsu kīdisaṃ kammaṃ karoti. Kiṃ [Pg.328] nāmadheyyanti mātāpitūhi kataṃ pana ‘‘tisso phusso’’tiādīsu tassa kiṃ nāmadheyyaṃ, ‘‘bhaggavo bhāradvājo’’tiādīsu kiṃ vā tassa gottaṃ. Yassa tuvaṃ pihesīti yaṃ tuvaṃ piyāyasi.

Họ đã nói lên kệ ngôn. Ở đây, ‘kiṃ nāma so’ (vị ấy tên là gì) là chúng sanh, hữu tình ấy có tên là gì. ‘Kiñca karoti kammaṃ’ (và làm công việc gì) là vị ấy làm công việc gì trong số các công việc như nông nghiệp, thương mại v.v... ‘Kiṃ nāmadheyyaṃ’ (tên gọi là gì) là tên gọi của vị ấy do cha mẹ đặt, trong số các tên như Tissa, Phussa v.v..., là gì; và trong số các dòng họ như Bhaggava, Bhāradvāja v.v..., dòng họ của vị ấy là gì. ‘Yassa tuvaṃ pihesī’ (người mà ngài yêu mến) là người mà ngài quý mến.

Idāni devaputto taṃ nāmagottādivasena dassento –

Bây giờ, vị thiên tử, trong khi muốn chỉ rõ vị ấy qua tên, dòng họ v.v..., đã –

1273.

1273.

‘‘Yo kappako sambhavanāmadheyyo,Upāsako kocchaphalūpajīvī;

Jānātha naṃ tumhākaṃ pesiyo so,Mā kho naṃ hīḷittha supesalo so’’ti. –

‘Người thợ cạo tên là Sambhava, người cận sự nam sống bằng nghề (làm lược) và (bán) trái cây; hãy biết rằng vị ấy là người phục vụ của các ngươi. Chớ có khinh miệt vị ấy, vị ấy có thiện tánh.’ –

Āha. Tattha kappakoti nhāpito. Sambhavanāmadheyyoti sambhavoti evaṃnāmo. Kocchaphalūpajīvīti kocchañca phalañca upanissāya jīvanako. Tattha kocchaṃ nāma āḷakādisaṇṭhāpanatthaṃ kesādīnaṃ ullikhanasādhanaṃ. Pesiyo pesanakārako veyyāvaccakaro.

Vị ấy đã nói. Ở đây, ‘kappako’ (thợ cạo) là người làm tóc. ‘Sambhavanāmadheyyo’ (tên là Sambhava) là người có tên như vậy là Sambhava. ‘Kocchaphalūpajīvī’ (sống bằng nghề làm lược và bán trái cây) là người sinh sống nương vào nghề làm lược và bán trái cây. Ở đây, ‘kocchaṃ’ là dụng cụ cạo tóc v.v... để sắp xếp tóc dài v.v... ‘Pesiyo’ (người phục vụ) là người làm công việc được sai bảo, người lo các công việc vặt.

Idāni vāṇijā taṃ sañjānitvā āhaṃsu –

Bây giờ, các thương nhân, sau khi nhận ra vị ấy, đã nói –

1274.

1274.

‘‘Jānāmase yaṃ tvaṃ pavadesi yakkha, na kho naṃ jānāma sa edisoti;

Mayampi naṃ pūjayissāma yakkha, sutvāna tuyhaṃ vacanaṃ uḷāra’’nti.

‘Hỡi dạ-xoa, chúng tôi biết người mà ngài nói đến, nhưng chúng tôi không biết rằng vị ấy là người như vậy. Hỡi dạ-xoa, chúng tôi cũng sẽ cúng dường vị ấy, sau khi đã nghe lời nói cao thượng của ngài.’

Tattha jānāmaseti yaṃ tvaṃ vadesi, taṃ mayaṃ sarūpato jānāma. Edisoti guṇato pana yathā tayā kittitaṃ, evaṃ edisoti taṃ na kho jānāma, yathā taṃ aviddasunoti adhippāyo.

Ở đây, (câu) jānāmase có nghĩa là: Vị nào mà ngài nói đến, vị ấy chúng tôi biết về hình tướng. Còn về phẩm hạnh, như đã được ngài tán thán, thì chúng tôi quả thật không biết vị ấy là người như thế nào, giống như người không có trí tuệ vậy. Đây là ý nghĩa.

Idāni devaputto te attano vimānaṃ āropetvā anusāsanatthaṃ –

Bây giờ, vị thiên tử ấy, sau khi đưa họ lên thiên cung của mình, vì mục đích giáo huấn –

1275.

1275.

‘‘Ye keci imasmiṃ satthe manussā, daharā mahantā athavāpi majjhimā;

Sabbeva te ālambantu vimānaṃ, passantu puññānaṃ phalaṃ kadariyā’’ti. –

“Bất cứ người nào trong đoàn thương buôn này, dù trẻ, dù già, hay là trung niên; tất cả hãy bước lên thiên cung, những người keo kiệt hãy nhìn xem quả báo của các phước thiện.”

Gāthamāha[Pg.329]. Tattha mahantāti vuḍḍhā. Ālambantūti ārohantu. Kadariyāti maccharino adānasīlā.

Đã nói lên câu kệ. Ở đây, mahantā có nghĩa là những người lớn tuổi. Ālambantū có nghĩa là hãy bước lên. Kadariyā có nghĩa là những người xan tham, không có giới hạnh bố thí.

Idāni pariyosāne cha gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā –

Bây giờ, ở phần kết thúc, sáu câu kệ đã được các vị kết tập Pháp nói lên –

1276.

1276.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, taṃ kappakaṃ tattha purakkhatvā;

Sabbeva te ālambiṃsu vimānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.

“Tất cả bọn họ ở nơi ấy, với ý nghĩ ‘tôi trước tiên,’ sau khi để người thợ hớt tóc ấy lên trước; tất cả bọn họ đã bước lên thiên cung, giống như cung trời Masakkasāra của trời Vāsava.”

1277.

1277.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayiṃsu;

Pāṇātipātā viratā ahesuṃ, loke adinnaṃ parivajjayiṃsu;

Amajjapā no ca musā bhaṇiṃsu, sakena dārena ca ahesuṃ tuṭṭhā.

“Tất cả bọn họ ở nơi ấy, với ý nghĩ ‘tôi trước tiên,’ đã tuyên bố (trở thành) cận sự nam; họ đã trở thành những người từ bỏ sát sanh, đã tránh xa việc lấy của không cho ở trên đời; không uống rượu và không nói dối, và đã hoan hỷ với vợ của mình.”

1278.

1278.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayitvā;

Pakkāmi sattho anumodamāno, yakkhiddhiyā anumato punappunaṃ.

“Tất cả bọn họ ở nơi ấy, với ý nghĩ ‘tôi trước tiên,’ sau khi đã tuyên bố (trở thành) cận sự nam; đoàn thương buôn đã ra đi trong sự hoan hỷ, được chấp thuận nhiều lần bởi thần lực của vị dạ-xoa.”

1279.

1279.

‘‘Gantvāna te sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇalābhā, paccāgamuṃ pāṭaliputtamakkhataṃ.

“Sau khi đã đi đến xứ Sindhusovīra, những người mong cầu tài sản, ước muốn lợi nhuận; tùy theo sự nỗ lực, họ được lợi lộc trọn vẹn, đã trở về thành Pāṭaliputta một cách an toàn.”

1280.

1280.

‘‘Gantvāna te saṅgharaṃ sotthivanto, puttehi dārehi samaṅgibhūtā;

Ānandī vittā sumanā patītā, akaṃsu serīsamahaṃ uḷāraṃ;

Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu.

“Sau khi đã trở về nhà mình một cách an toàn, được đoàn tụ với con cái và vợ; họ vui vẻ, hoan hỷ, hài lòng, phấn khởi, đã tổ chức lễ hội lớn lao cho ngài Serīsa; họ đã cho xây dựng tu viện Serīsaka.”

1281.

1281.

‘‘Etādisā [Pg.330] sappurisāna sevanā, mahatthikā dhammaguṇāna sevanā;

Ekassa atthāya upāsakassa, sabbeva sattā sukhitā ahesu’’nti.

“Việc giao du với bậc chân nhân là như thế ấy, việc tu tập các phẩm chất của Giáo pháp có lợi ích lớn lao; vì lợi ích của một vị cận sự nam, tất cả chúng sanh đã được an lạc.”

1276. Tattha ahaṃ pureti ahaṃ purimaṃ ahaṃ purimanti ahamahaṃkarāti attho. ‘‘Te tattha sabbevā’’ti vatvā puna ‘‘sabbeva te’’ti vacanaṃ ‘‘sabbeva te yathā vimānassa āruhane ussukkajātā ahesuṃ, tathā sabbeva taṃ āruhiṃsu, na kassaci āruhane antarāyo ahosī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti ‘‘masakkasāra’’nti ca tāvatiṃsabhavanaṃ vuccati, sabbaṃ vā devabhavanaṃ, idha pana sakkabhavanaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti.

1276. Ở đây, ahaṃ pure có nghĩa là ‘tôi trước, tôi trước,’ tức là tranh nhau nói ‘tôi, tôi.’ Sau khi nói ‘Te tattha sabbeva,’ lại nói ‘sabbeva te’ là để chỉ rằng: ‘Tất cả bọn họ, như thế nào đã hăng hái trong việc bước lên thiên cung, thì cũng như thế ấy, tất cả đều đã bước lên, không có ai bị trở ngại trong việc bước lên.’ Masakkasāraṃ viya vāsavassa: ‘Masakkasāra’ được gọi là cõi trời Ba Mươi Ba, hoặc là tất cả các cõi trời, nhưng ở đây nên hiểu là cõi của Sakka. Do đó, đã nói ‘masakkasāraṃ viya vāsavassā.’

1277-8. Atha te vāṇijā vimānaṃ passitvā pasannacittā tassa devaputtassa ovāde ṭhatvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tassa ānubhāvena sotthinā icchitaṃ desaṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘te tattha sabbevā’’tiādi. Tattha anumato pakkāmi sattho yakkhiddhiyā punappunaṃ anumodamānoti yojanā. Kena pana anumatoti? Yakkhenāti pākaṭoyamattho.

Bấy giờ, các thương buôn ấy sau khi nhìn thấy thiên cung, với tâm tịnh tín, đã đứng vững trong lời giáo huấn của vị thiên tử ấy, đã an trú trong các quy y và các giới, và nhờ oai lực của vị ấy, họ đã đi đến xứ sở mong muốn một cách an toàn. Do đó, đã được nói: ‘te tattha sabbeva,’ v.v... Ở đây, nên hiểu cấu trúc câu là: anumato pakkāmi sattho yakkhiddhiyā punappunaṃ anumodamāno (đoàn thương buôn được chấp thuận đã ra đi, hoan hỷ nhiều lần bởi thần lực của vị dạ-xoa). Nhưng được chấp thuận bởi ai? Bởi vị dạ-xoa, ý nghĩa này là rõ ràng.

1279. Yathāpayogāti yathāajjhāsayaṃ katapayogā. Paripuṇṇalābhāti samiddhalābhā. Akkhatanti anupaddutaṃ pāṭaliputtaṃ. Akkhatanti vā anābādhaṃ anuppīḷaṃ, anantarāyenāti attho.

1279. Yathāpayogā có nghĩa là đã nỗ lực tùy theo khuynh hướng. Paripuṇṇalābhā có nghĩa là có được lợi lộc thành công. Akkhataṃ có nghĩa là đến thành Pāṭaliputta không bị tai họa. Hoặc akkhataṃ có nghĩa là không bệnh tật, không bị áp bức, tức là không có chướng ngại.

1280. Saṅgharanti sakaṃ gehaṃ. Sotthivantoti sotthibhāvena yuttā khemino. Ānandītiādīhi catūhi padehi somanassitabhāvameva vadati. Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsūti kataññutāya ṭhatvā paṭissavamocanatthañca devaputtassa nāmena serīsakaṃ nāma paricchedavasena veṇiyato pekkhitabbato pariveṇaṃ pāsādakūṭāgārarattiṭṭhānādisampannaṃ pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ āvāsaṃ akaṃsu.

1280. Saṅgharaṃ có nghĩa là nhà của mình. Sotthivanto có nghĩa là được an toàn, không có hiểm nguy. Bốn từ bắt đầu bằng Ānandī chỉ nói lên trạng thái hoan hỷ. Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu có nghĩa là: đứng trên lòng biết ơn và cũng để giải thoát khỏi lời hứa, họ đã xây dựng một nơi ở mang tên vị thiên tử là Serīsaka, một tu viện được phân chia ranh giới, được chăm sóc bởi các thợ dệt, đầy đủ các lâu đài, các phòng có đỉnh nhọn, nơi ở ban đêm, v.v..., được bao bọc bởi tường rào, có cổng và tháp canh.

1281. Etādisāti [Pg.331] edisī, evaṃ anatthapaṭibāhinī atthasādhikā ca. Mahatthikāti mahāpayojanā mahānisaṃsā. Dhammaguṇānanti aviparītaguṇānaṃ. Ekassa sattassa hitatthaṃ sabbeva sattā sabbe eva te satthapariyāpannā sattā, sukhitā sukhappattā khemappattā ahesuṃ.

1281. Etādisā có nghĩa là như thế này, tức là ngăn ngừa điều bất lợi và thành tựu lợi ích. Mahatthikā có nghĩa là có mục đích lớn, có kết quả lớn. Dhammaguṇānaṃ có nghĩa là của những phẩm chất không sai lệch. Ekassa sattassa hitatthaṃ sabbeva sattā: tất cả chúng sanh ấy, tức là những chúng sanh trong đoàn thương buôn, sukhitā: đã đạt được an lạc, đã đạt được sự an ổn.

Sambhavo pana upāsako pāyāsissa devaputtassa tesañca vāṇijānaṃ vacanapaṭivacanavasena pavattaṃ gāthābandhaṃ sutaniyāmeneva uggahetvā therānaṃ ārocesi. Pāyāsidevaputto āyasmato sambhavattherassa kathesīti apare. Taṃ yasattherappamukhā mahātherā dutiyasaṅgītiyaṃ saṅgahaṃ āropesuṃ. Sambhavo pana upāsako mātāpitūnaṃ accayena pabbajitvā arahatte patiṭṭhāsi.

Vị cận sự nam Sambhava, sau khi học thuộc lòng các câu kệ được hình thành qua cuộc đối thoại giữa thiên tử Pāyāsi và các thương buôn chỉ bằng cách lắng nghe, đã trình lại cho các vị trưởng lão. Một số vị khác nói rằng: Thiên tử Pāyāsi đã kể lại cho trưởng lão Sambhava. Các vị đại trưởng lão, đứng đầu là trưởng lão Yasa, đã đưa câu chuyện ấy vào bộ sưu tập tại kỳ kết tập thứ hai. Vị cận sự nam Sambhava, sau khi cha mẹ qua đời, đã xuất gia và chứng đắc A-la-hán quả.

Serīsakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải thích về thiên cung Serīsaka đã kết thúc.

11. Sunikkhittavimānavaṇṇanā

11. Phần giải thích về thiên cung Sunikkhitta.

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sunikkhittavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tasmiñca khaṇe aññataro devaputto attano vimānadvāre ṭhito āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi.

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ là câu chuyện về thiên cung Sunikkhitta. Nguồn gốc của câu chuyện ấy là gì? Đức Thế Tôn đang trú tại Sāvatthī, ở Jetavana. Vào lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna, theo cách đã được nói đến trước đây, trong khi du hành đến cõi trời, đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba. Và vào khoảnh khắc ấy, một vị thiên tử nào đó đang đứng ở cửa thiên cung của mình, sau khi nhìn thấy Tôn giả Mahāmoggallāna, với lòng kính trọng và tôn sùng dấy lên, đã đi đến gần, đảnh lễ theo thể năm vóc sát đất, chắp tay và đứng lại.

So kira atīte kassapasammāsambuddhe parinibbute tassa sarīradhātuyo pakkhipitvā yojanike kanakathūpe ca kate catasso parisā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā gandhapupphadhūpādīhi cetiye pūjaṃ karonti, tattha aññataro upāsako aññesu pupphapūjaṃ katvā gatesu tehi pūjitaṭṭhāne dunnikkhittāni pupphāni disvā tattheva tāni sammadeva ṭhapento sannivesavasena dassanīyaṃ pāsādikaṃ vibhattivisesayuttaṃ pupphapūjaṃ akāsi. Katvā ca pana etaṃ ārammaṇaṃ gaṇhanto satthu guṇe anussaritvā pasannacitto taṃ puññaṃ hadaye ṭhapesi.

Nghe nói rằng, trong quá khứ, sau khi đức Chánh Đẳng Giác Kassapa nhập Niết-bàn, sau khi xá-lợi thân thể của ngài được tôn trí và bảo tháp bằng vàng cao một do-tuần được xây dựng, bốn chúng đệ tử thỉnh thoảng đến gần và thực hiện việc cúng dường tại bảo tháp với hương, hoa, khói thơm, v.v. Tại nơi ấy, một vị cận sự nam, sau khi những người khác đã cúng dường hoa và rời đi, nhìn thấy những bông hoa được đặt không ngay ngắn ở nơi cúng dường của họ, đã sắp xếp lại chúng ngay tại đó một cách khéo léo, thực hiện việc cúng dường hoa một cách đẹp mắt, trang nghiêm, và được phân chia đặc biệt theo cách sắp đặt. Và sau khi làm vậy, vị ấy lấy đó làm đối tượng, tùy niệm các ân đức của bậc Đạo Sư, với tâm hoan hỷ, đã ghi khắc phước thiện ấy vào trong tim.

So [Pg.332] aparabhāge kālaṃ katvā tasseva kammassa ānubhāvena tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti, mahānubhāvo mahā cassa parivāro ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tasmiñca khaṇe aññataro devaputto…pe… aṭṭhāsī’’ti. Atha naṃ āyasmā mahāmoggallāno yathāladdhasampattikittanamukhena katasucaritakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

Về sau, vị cận sự nam ấy mệnh chung và nhờ oai lực của chính nghiệp ấy đã tái sanh trong một thiên cung bằng vàng cao mười hai do-tuần ở cõi trời Ba Mươi Ba. Vị ấy có đại oai lực và đoàn tùy tùng đông đảo. Liên quan đến điều đó, có lời nói rằng: ‘Và vào lúc ấy, một vị thiên tử... (v.v.)... đã đứng.’ Bấy giờ, trưởng lão Mahāmoggallāna, qua việc tán dương sự thành tựu đã đạt được, đã hỏi vị ấy về thiện nghiệp đã làm bằng những câu kệ này:

1282.

1282.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasayojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“Thiên cung này cao lớn, có cột trụ bằng ngọc, rộng mười hai do-tuần khắp bốn phía; có bảy trăm lầu đài nguy nga, cột bằng ngọc lưu ly, nền trải vàng, rực rỡ.

1283.

1283.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“Tại đây, ngài ngồi, uống, và ăn, và những cây đàn trời tấu lên những giai điệu ngọt ngào; tại đây có năm loại dục lạc với các vị trời, và các tiên nữ trang sức vàng ròng đang nhảy múa.

1284.

1284.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đâu ngài có dung sắc như vậy? Do đâu sự thành tựu này đến với ngài ở đây? Và do đâu các tài sản làm hài lòng tâm ý lại sanh khởi cho ngài?

1285.

1285.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin hỏi ngài, hỡi vị trời đại oai lực, khi còn là người, ngài đã làm phước gì? Do đâu ngài có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của ngài tỏa sáng khắp mọi phương?”

Sopi tassa attano katakammaṃ imāhi gāthāhi kathesi. Taṃ dassentā saṅgītikārā āhaṃsu –

Vị thiên tử ấy cũng đã kể lại nghiệp mình đã làm cho vị trưởng lão bằng những câu kệ này. Để chỉ rõ điều đó, các vị kết tập sư đã nói:

1286.

1286.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“Vị thiên tử ấy, lòng đầy hoan hỷ, được ngài Moggallāna hỏi, đã giải đáp câu hỏi được đặt ra, về nghiệp nào đã cho quả này.”

1287.

1287.

‘‘Dunnikkhittaṃ mālaṃ sunikkhipitvā, patiṭṭhapetvā sugatassa thūpe;

Mahiddhiko camhi mahānubhāvo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

“Do đã sắp xếp lại vòng hoa đặt không ngay ngắn, an trí lại tại bảo tháp của bậc Thiện Thệ, tôi có thần lực lớn, có oai lực lớn, và được hưởng thụ các dục lạc cõi trời.

1288.

1288.

‘‘Tena [Pg.333] metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“Do đó, tôi có dung sắc như vậy; do đó, sự thành tựu này đến với tôi ở đây; và do đó, các tài sản làm hài lòng tâm ý lại sanh khởi cho tôi.

1289.

1289.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“Tôi xin thưa với ngài, hỡi vị tỳ-khưu đại oai lực, về việc tôi đã làm khi còn là người; do đó, tôi có oai lực rực rỡ như vậy, và dung sắc của tôi tỏa sáng khắp mọi phương.”

1287. Tattha dunnikkhittaṃ mālanti cetiye pūjākaraṇaṭṭhāne nirantaraṭṭhapanādinā racanāvisesena aṭṭhapetvā yathānikkhittatāya na suṭṭhu nikkhittaṃ, vātena vā paharitvā dunnikkhittaṃ pupphaṃ. Sunikkhipitvāti suṭṭhu nikkhipitvā racanāvisesena dassanīyaṃ pāsādikaṃ katvā nikkhipiya. Patiṭṭhapetvāti vibhattivisesādivasena pupphaṃ patiṭṭhāpetvā. Taṃ vā pupphaṃ nikkhipanto satthu cetiyaṃ uddissa mama santāne kusaladhammaṃ patiṭṭhāpetvāti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

1287. Trong đó, ‘vòng hoa đặt không ngay ngắn’ (dunnikkhittaṃ mālaṃ) có nghĩa là: tại nơi cúng dường ở bảo tháp, hoa không được đặt một cách khéo léo theo cách sắp xếp đặc biệt như đặt liên tục không gián đoạn, v.v., hoặc hoa bị gió thổi làm cho đặt không ngay ngắn. ‘Sắp xếp lại’ (sunikkhipitvā) có nghĩa là: đặt lại một cách khéo léo, làm cho đẹp mắt và trang nghiêm bằng cách sắp xếp đặc biệt. ‘An trí lại’ (patiṭṭhapetvā) có nghĩa là: an trí hoa theo cách phân chia đặc biệt, v.v. Hoặc, khi đặt hoa ấy, nên hiểu ý nghĩa ở đây là: ‘Hướng đến bảo tháp của bậc Đạo Sư, tôi an trí thiện pháp trong dòng tâm của mình.’ Phần còn lại thì như đã nói.

Evaṃ devaputtena attano sucaritakamme pakāsite thero tassa dhammaṃ desetvā āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

Khi vị thiên tử đã tuyên thuyết về thiện nghiệp của mình như vậy, vị trưởng lão đã thuyết pháp cho vị ấy, rồi trở về trình báo sự việc ấy lên đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn đã lấy đó làm duyên khởi và thuyết pháp cho đại chúng đã hội họp. Bài pháp đã mang lại lợi ích cho đại chúng.

Sunikkhittavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải về Thiên cung Sunikkhitta đã hoàn tất.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

Như vậy, trong bộ Chú giải Thiên Cung, thuộc Chú giải Tiểu Bộ, tên là Paramatthadīpanī,

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa sattamassa

của phẩm thứ bảy, được trang hoàng bởi mười một câu chuyện,

Sunikkhittavaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần giải nghĩa của phẩm Sunikkhitta đã hoàn tất.

Niṭṭhitā ca purisavimānavaṇṇanā.

Và phần giải về Thiên cung của nam giới đã hoàn tất.

Nigamanakathā

Lời kết

Ettāvatā [Pg.334] ca –

Và đến đây –

Devatānaṃ vimānādi-sampattiṃ tassa kāraṇaṃ;

Pakāsayantī sattānaṃ, sabbalokahitāvahā.

Giáo pháp này, mang lại lợi ích cho toàn thể thế gian, đã tuyên thuyết cho chúng sanh về sự thành tựu như thiên cung, v.v., của các vị trời và nguyên nhân của sự thành tựu ấy.

Appakānampi kārānaṃ, yā vibhāveti desanā;

Uḷāraphalataṃ citta-khettasampattiyogato.

Giáo pháp này đã làm sáng tỏ rằng ngay cả những hành động nhỏ nhoi cũng có thể mang lại quả lớn lao, nhờ vào sự kết hợp giữa tâm (trong sạch) và sự toàn hảo của mảnh đất (phước điền).

Yaṃ kathāvatthukusalā, supariññātavatthukā;

Vimānavatthuicceva, saṅgāyiṃsu mahesayo.

Giáo pháp ấy, mà các bậc đại hiền, những vị thiện xảo về chủ đề và liễu tri tường tận về cơ sở (của nghiệp), đã kết tập dưới tên gọi là ‘Thiên Cung Sự’.

Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Sannissāya samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

Để làm sáng tỏ ý nghĩa của giáo pháp ấy, tôi đã bắt đầu biên soạn phần giải nghĩa này, nương theo phương pháp của các bộ chú giải xưa.

Yā tattha paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato.

Bộ chú giải này, vì làm sáng tỏ những ý nghĩa tối thượng ở những nơi khác nhau một cách thích hợp, nên có tên là Paramatthadīpanī (Làm Sáng Tỏ Nghĩa Tối Thượng).

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Sā sattarasamattāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

Bộ chú giải ấy, với những quyết định rõ ràng, nay đã hoàn tất, tương ứng với mười bảy phẩm tụng của bản Pāli.

Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

Như vậy, do phước báu mà tôi đã đạt được qua việc biên soạn tác phẩm này, mong rằng nhờ oai lực của phước báu ấy, giáo pháp của bậc Lãnh Đạo Thế Gian,

Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

mong rằng tất cả chúng sanh, sau khi đã thâm nhập (giáo pháp) bằng sự thực hành thanh tịnh về giới, v.v., sẽ được chia phần hương vị giải thoát.

Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

Mong sao giáo pháp của bậc Chánh Đẳng Giác tồn tại lâu dài trên thế gian; mong sao tất cả chúng sanh luôn luôn tôn kính giáo pháp ấy.

Sammā [Pg.335] vassatu kālena, devopi jagatīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

Mong sao trời mưa thuận gió hòa theo mùa; mong sao vị vua chúa, người hoan hỷ trong Chánh pháp, cai trị thế gian một cách đúng pháp.

Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena

Như vậy, bởi ngài Đạo sư Dhammapāla, vị thường trú tại tu viện Badaratittha

Katāya

đã được soạn,

Paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya

trong bộ Chú giải Tiểu Bộ Kinh tên là Paramatthadīpanī,

Vimānavatthuatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

Phần Chú giải Thiên Cung Sự đã hoàn tất.

Vimānavatthu-aṭṭhakathā samattā.

Chú giải Thiên Cung Sự đã viên mãn.