Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Khuddakanikāye

ในขุททกนิกาย

Vimānavatthu-aṭṭhakathā

อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ

Ganthārambhakathā

คาถาปรารภคัมภีร์

Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ;

Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ.

ข้าพเจ้าขอไหว้พระศาสดา ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ผู้ถึงฝั่งแห่งสาครคือเญยยธรรม ผู้มีเทศนาอันมีนัยที่ละเอียดสุขุม ลึกซึ้ง และวิจิตร

Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato;

Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ.

สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ย่อมออกจากโลกได้ด้วยพระธรรมใด, ข้าพเจ้าขอไหว้พระธรรมอันสูงสุดนั้น ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้ว

Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo;

Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ.

พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ตั้งอยู่แล้วในมรรคและผลทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอไหว้พระอริยสงฆ์หมู่นั้น ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม

Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye;

Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā.

บุญใดที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยด้วยประการฉะนี้, ข้าพเจ้าขอเป็นผู้มีอันตรายอันถูกกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง ด้วยเดชแห่งบุญนั้น

Devatāhi kataṃ puññaṃ, yaṃ yaṃ purimajātisu;

Tassa tassa vimānādi-phalasampattibhedato.

เพราะความต่างแห่งผลสัมบัติมีวิมานเป็นอาทิของบุญนั้นๆ ที่เทวดาทั้งหลายได้กระทำไว้ในชาติก่อนๆ

Pucchāvasena yā tāsaṃ, vissajjanavasena ca;

Pavattā desanā kamma-phalapaccakkhakārinī.

พระเทศนาใดที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการถามและการตอบของเทวดาเหล่านั้น ซึ่งกระทำให้ประจักษ์ซึ่งผลแห่งกรรม

Vimānavatthu icceva, nāmena vasino pure;

Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo.

พระมหर्षีผู้ทรงอำนาจทั้งหลายได้สังคายนาพระเทศนาใดไว้ในขุททกนิกายในกาลก่อน โดยชื่อว่าวิมานวัตถุ

Tassāhamavalambitvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Tattha tattha nidānāni, vibhāvento visesato.

ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าของพระเทศนานั้น จักประกาศนิทานทั้งหลายในที่นั้นๆ โดยพิเศษ

Suvisuddhaṃ [Pg.2] asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ.

อันบริสุทธิ์ยิ่ง ไม่เจือปน มีการวินิจฉัยเนื้อความที่ละเอียดสุขุม ไม่ขัดแย้งต่อลัทธิของพระเถระผู้พำนักในมหาวิหาร

Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ;

Sakkaccaṃ bhāsato taṃ me, nisāmayatha sādhavoti.

ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันงดงามตามกำลัง สาธุชนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายโปรดจงฟังอรรถกถานั้นที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่โดยเคารพเถิด

Tattha vimānānīti visiṭṭhamānāni devatānaṃ kīḷānivāsaṭṭhānāni. Tāni hi tāsaṃ sucaritakammānubhāvanibbattāni yojanikadviyojanikādipamāṇavisesayuttatāya, nānāratanasamujjalāni vicittavaṇṇasaṇṭhānāni sobhātisayayogena visesato mānanīyatāya ca ‘‘vimānānī’’ti vuccanti. Vimānānaṃ vatthu kāraṇaṃ etissāti vimānavatthu, ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’ntiādinayappavattā desanā. Nidassanamattañcetaṃ tāsaṃ devatānaṃ rūpabhogaparivārādisampattiyo taṃnibbattakakammañca nissāya imissā desanāya pavattattā. Vipākamukhena vā kammantaramānassa kāraṇabhāvato vimānavatthūti veditabbaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิมานานิ คือ สถานที่เป็นที่อยู่อาศัยและเป็นที่เล่นอันน่าชื่นชมเป็นพิเศษของเทวดาทั้งหลาย. จริงอยู่ สถานที่เหล่านั้น ท่านเรียกว่า 'วิมาน' เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตกรรมของเทวดาเหล่านั้น, เพราะประกอบด้วยประมาณอันวิเศษมีหนึ่งโยชน์สองโยชน์เป็นต้น, เพราะรุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ มีสีสันและสัณฐานอันวิจิตร และเพราะเป็นสิ่งที่น่าชื่นชมเป็นพิเศษเนื่องจากประกอบด้วยความงามอย่างยิ่ง. เรื่องราวหรือเหตุของวิมานทั้งหลายมีอยู่ในเทศนานี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมานวัตถุ ได้แก่เทศนาที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาสนะของท่านเป็นทอง'. และคำนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยอาศัยสมบัติต่างๆ มีรูป โภคะ และบริวารเป็นต้นของเทวดาเหล่านั้น และกรรมอันเป็นเหตุให้เกิดสมบัตินั้น. หรือพึงทราบว่าชื่อว่า วิมานวัตถุ เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้กรรมอันแตกต่างกันโดยนัยแห่งวิบาก.

Tayidaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā ca bhāsitanti? Vuccate – idañhi vimānavatthu duvidhena pavattaṃ – pucchāvasena vissajjanavasena ca. Tattha vissajjanagāthā tāhi tāhi devatāhi bhāsitā, pucchāgāthā pana kāci bhagavatā bhāsitā, kāci sakkādīhi, kāci sāvakehi therehi. Tatthāpi yebhuyyena yo so kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhassa bhagavato aggasāvakabhāvāya puññañāṇasambhāre sambharanto anukkamena sāvakapāramiyo pūretvā, chaḷabhiññācatupaṭisambhidādiguṇavisesaparivārassa, sakalassa sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto dutiye aggasāvakaṭṭhāne ṭhito iddhimantesu ca bhagavatā etadagge ṭhapito āyasmā mahāmoggallāno, tena bhāsitā.

วิมานวัตถุนั้น ใครกล่าว, กล่าวที่ไหน, กล่าวเมื่อไร, และกล่าวเพราะเหตุไร? ตอบว่า - วิมานวัตถุนี้เป็นไปโดยสองประการ คือ โดยอำนาจแห่งการถาม และโดยอำนาจแห่งการตอบ. ในสองประการนั้น คาถาที่เป็นคำตอบ เทวดาองค์นั้นๆ ได้กล่าวไว้, ส่วนคาถาที่เป็นคำถาม บางคาถาพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้, บางคาถา ท้าวสักกะเป็นต้นกล่าวไว้, บางคาถา พระเถระสาวกทั้งหลายกล่าวไว้. แม้ในพระเถระเหล่านั้น โดยส่วนมากแล้ว พระอัครสาวกองค์ที่สอง ผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะ ซึ่งได้บำเพ็ญบุญญาณสัมภารเพื่อความเป็นอัครสาวกของพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ บำเพ็ญสาวกบารมีให้เต็มบริบูรณ์โดยลำดับ, ผู้มีคุณวิเศษมีอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นบริวาร, ผู้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณทั้งปวง, ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครสาวกองค์ที่สอง และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้มีฤทธิ์, เป็นผู้กล่าวไว้

Bhāsantena ca paṭhamaṃ tāva lokahitāya devacārikaṃ carantena devaloke devatānaṃ pucchāvasena puna tato manussalokaṃ āgantvā manussānaṃ puññaphalassa paccakkhakaraṇatthaṃ pucchaṃ vissajjanañca ekajjhaṃ [Pg.3] katvā bhagavato pavedetvā bhikkhūnaṃ bhāsitā, sakkena pucchāvasena, devatāhi tassa vissajjanavasena bhāsitāpi mahāmoggallānattherassa bhāsitā eva. Evaṃ bhagavatā therehi ca devatāhi ca pucchāvasena, devatāhi tassā vissajjanavasena ca tattha tattha bhāsitā pacchā dhammavinayaṃ saṅgāyantehi dhammasaṅgāhakehi ekato katvā ‘‘vimānavatthu’’icceva saṅgahaṃ āropitā. Ayaṃ tāvettha ‘‘kena bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ saṅkhepato sādhāraṇato ca vissajjanā.

และเมื่อท่านกล่าวอยู่, ในเบื้องต้น ท่านเที่ยวจาริกไปในเทวโลกเพื่อประโยชน์แก่โลก ได้กล่าวไว้ในเทวโลกโดยอำนาจแห่งการถามเทวดาทั้งหลาย, ภายหลังกลับจากเทวโลกนั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว เพื่อประสงค์จะกระทำให้ผลแห่งบุญประจักษ์แก่มนุษย์ทั้งหลาย จึงได้รวบรวมคำถามและคำตอบเข้าด้วยกัน กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว กล่าวแก่ภิกษุทั้งหลาย. แม้คาถาที่ท้าวสักกะตรัสถาม และเทวดาทั้งหลายทูลตอบแก่ท้าวสักกะ ก็เป็นอันว่าพระมหาโมคคัลลานเถระได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ คาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระ และเทวดาทั้งหลายตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการถาม และที่เทวดาทั้งหลายทูลตอบไว้ในที่นั้นๆ ภายหลังพระธรรมสังคาหกาจารย์ผู้สังคายนาพระธรรมวินัยได้รวบรวมเข้าไว้ด้วยกัน แล้วยกขึ้นสู่การสังคายนาโดยชื่อว่า 'วิมานวัตถุ'. นี้เป็นการตอบคำถามมีอาทิว่า 'ใครกล่าว' ในที่นี้ โดยย่อและโดยทั่วไปก่อน

Vitthārato pana ‘‘kena bhāsita’’nti padassa anomadassissa bhagavato pādamūle katapaṇidhānato paṭṭhāya mahātherassa āgamanīyapaṭipadā kathetabbā, sā pana āgamaṭṭhakathāsu tattha tattha vitthāritāti tattha āgatanayeneva veditabbā. Asādhāraṇato ‘‘kattha bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ vissajjanā tassa tassa vimānassa atthavaṇṇanānayeneva āgamissati.

ส่วนโดยพิสดาร, ในการตอบคำถามว่า 'ใครกล่าว' พึงกล่าวถึงปฏิปทาที่เป็นมาของพระมหาเถระ เริ่มตั้งแต่การตั้งปณิธาน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี. แต่ปฏิปทานั้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในที่ต่างๆ ในอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในอรรถกถาเหล่านั้นนั่นเอง. ส่วนการตอบคำถามมีอาทิว่า 'กล่าวที่ไหน' โดยไม่ทั่วไป จักมีมาในนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความของวิมานนั้นๆ นั่นแหละ

Apare pana bhaṇanti – ekadivasaṃ āyasmato mahāmoggallānassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘etarahi kho manussā asatipi vatthusampattiyā khettasampattiyā attano ca cittapasādasampattiyā tāni tāni puññāni katvā devaloke nibbattā uḷārasampattiṃ paccanubhonti, yaṃnūnāhaṃ devacārikaṃ caranto tā devatā kāyasakkhiṃ katvā tāhi yathūpacitaṃ puññaṃ yathādhigatañca puññaphalaṃ kathāpetvā tamatthaṃ bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me satthā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya manussānaṃ kammaphalaṃ paccakkhato dassento appakānampi kārānaṃ āyatanagatāya saddhāya vasena uḷāraphalataṃ vibhāvento taṃ taṃ vimānavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā mahatiṃ dhammadesanaṃ pavattessati, sā hoti bahujanassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. So āsanā vuṭṭhahitvā rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā aparaṃ rattadupaṭṭaṃ ekaṃsaṃ katvā samantato jātihiṅgulikadhārā vijjulatā viya sañjhāpabhānurañjito viya ca jaṅgamo añjanagirisikharo, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno attano adhippāyaṃ ārocetvā bhagavatā anuññāto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ [Pg.4] samāpajjitvā, tato vuṭṭhāya iddhibalena taṅkhaṇaññeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha tattha tāhi tāhi devatāhi yathūpacitaṃ puññakammaṃ pucchi, tassa tā kathesuṃ. Tato manussalokaṃ āgantvā taṃ sabbaṃ tattha pavattitaniyāmeneva bhagavato ārocesi, taṃ samanuñño satthā ahosi. Iccetaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesīti.

แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า – ในวันหนึ่ง ความปริวิตกทางใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ผู้หลีกไปในที่สงัด อยู่ในที่สงัดแต่ผู้เดียวว่า “บัดนี้ มนุษย์ทั้งหลาย แม้เมื่อวัตถุสมบัติไม่มี ก็อาศัยเขตตสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) และจิตตปสาทสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใส) ของตน กระทำบุญนั้นๆ แล้วบังเกิดในเทวโลก ย่อมเสวยสมบัติอันโอฬาร, ไฉนหนอ เราพึงเที่ยวจาริกไปในเทวโลก กระทำเทวดาเหล่านั้นให้เป็นพยานด้วยกาย แล้วให้เทวดาเหล่านั้นบอกบุญที่ตนสั่งสมไว้แล้วอย่างไร และผลบุญที่ตนได้บรรลุแล้วอย่างไร แล้วพึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสดาของเรา เมื่อจะทรงแสดงผลแห่งกรรมแก่หมู่มนุษย์ให้ประจักษ์ ดุจทรงยกพระจันทร์เต็มดวงขึ้นในท้องฟ้า และเมื่อจะทรงจำแนกความเป็นผู้มีผลอันไพบูลย์แห่งกรรมแม้เล็กน้อย อาศัยศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว จักทรงปรารภวิมานวัตถุนั้นๆ แล้วทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งใหญ่, ธรรมเทศนานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเป็นอันมาก” ดังนี้. ท่านลุกจากอาสนะ นุ่งสบงสองชั้นสีแดง แล้วทำผ้าอุตราสงค์สองชั้นสีแดงอีกผืนหนึ่งเฉวียงบ่า ดุจสายแห่งชาดหรคุณที่สาดส่องไปโดยรอบ ดุจสายฟ้าแลบ และดุจยอดเขาอัญชันที่เคลื่อนที่ได้ อันแสงสนธยาทาบทาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง กราบทูลความประสงค์ของตน ได้รับพุทธานุญาตจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา, ออกจากฌานนั้นแล้ว ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ไปยังภพดาวดึงส์ในขณะนั้นเอง ได้ถามถึงบุญกรรมที่เทวดาเหล่านั้นสั่งสมไว้แล้วในที่นั้นๆ, เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลแก่ท่าน. จากนั้น ท่านกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามความเป็นไปในที่นั้น, พระศาสดาทรงพอพระทัยในเรื่องนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงปรารภเรื่องนี้แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่นั้น.

Taṃ panetaṃ vimānavatthu vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāsaṅgahaṃ.

วิมานวัตถุนั้น ในบรรดาปิฎก ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สงเคราะห์เข้าในสุตตันตปิฎก, ในบรรดานิกาย ๕ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ขุททกนิกาย สงเคราะห์เข้าในขุททกนิกาย, ในบรรดาศาสนังคะ ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ สงเคราะห์เข้าในคาถา.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

“ข้าพเจ้าได้รับ (ธรรม) ๘๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากพระพุทธเจ้า, ได้รับ ๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากภิกษุ; ธรรม ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์เหล่านี้ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปคล่องแคล่ว” ดังนี้.

Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Vaggato pīṭhavaggo cittalatāvaggo pāricchattakavaggo mañjiṭṭhakavaggo mahārathavaggo pāyāsivaggo sunikkhittavaggoti satta vaggā. Vatthuto paṭhame vagge sattarasa vatthūni, dutiye ekādasa, tatiye dasa, catutthe dvādasa, pañcame catuddasa, chaṭṭhe dasa, sattame ekādasāti antaravimānānaṃ aggahaṇe pañcāsīti, gahaṇe pana tevīsasataṃ vatthūni, gāthāto pana diyaḍḍhasahassagāthā. Tassa vaggesu pīṭhavaggo ādi, vatthūsu sovaṇṇapīṭhavatthu ādi, tassāpi ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’nti gāthā ādi.

ในบรรดาพระธรรมขันธ์แปดหมื่นสี่พันที่พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ได้ปฏิญญาไว้เช่นนี้ (วิมานวัตถุนี้) เป็นการรวบรวมพระธรรมขันธ์ไว้จำนวนหนึ่ง. โดยวรรค มี ๗ วรรค คือ ปีฐวรรค จิตตลตาวรรค ปาริฉัตตกวรรค มัญชิฏฐกวรรค มหารถวรรค ปายาสิวรรค และสุนิกขิตตวรรค. โดยวัตถุ ในวรรคที่หนึ่งมี ๑๗ วัตถุ, ในวรรคที่สองมี ๑๑ วัตถุ, ในวรรคที่สามมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่สี่มี ๑๒ วัตถุ, ในวรรคที่ห้ามี ๑๔ วัตถุ, ในวรรคที่หกมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่เจ็ดมี ๑๑ วัตถุ, รวมเป็น ๘๕ วัตถุ เมื่อไม่นับอันตรวิมาน (วิมานที่แทรกอยู่), แต่ถ้านับด้วย ก็มี ๑๒๓ วัตถุ. โดยคาถา มี ๑,๕๐๐ คาถา. ในบรรดาวรรคเหล่านั้น ปีฐวรรคเป็นวรรคแรก, ในบรรดาวัตถุทั้งหลาย โสวัณณปีฐวัตถุเป็นวัตถุแรก, และแม้ในวัตถุนั้น คาถาว่า “ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ” เป็นคาถาแรก.

1. Itthivimānaṃ

๑. อิตถีวิมาน

1. Pīṭhavaggo

๑. ปีฐวรรค

1. Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā

๑. วัณณนาปีฐวิมานที่ ๑

Tattha [Pg.5] paṭhamavatthussa ayaṃ aṭṭhuppatti – bhagavati sāvatthiyaṃ viharante jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme raññā pasenadinā kosalena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ asadisadāne pavattite tadanurūpena anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā tayo divase, tathā visākhāya mahāupāsikāya mahādāne dinne asadisadānassa pavatti sakalajambudīpe pākaṭā ahosi. Atha mahājano tattha tattha kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘kiṃ nu kho evaṃ uḷāravibhavapariccāgeneva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, udāhu attano vibhavānurūpapariccāgenāpī’’ti. Bhikkhū taṃ kathaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, deyyadhammasampattiyāva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, atha kho cittapasādasampattiyā ca khettasampattiyā ca, tasmā kuṇḍakamuṭṭhimattampi pilotikāmattampi tiṇapaṇṇasanthāramattampi pūtimuttaharītakamattampi vippasannena cetasā dakkhiṇeyyapuggale patiṭṭhāpitaṃ, tampi mahapphalataraṃ bhavissati mahājutikaṃ mahāvipphāra’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ sakkena devānamindena –

ในบรรดาวิมารวัตถุเหล่านั้น เรื่องของวัตถุที่หนึ่งมีดังนี้ – เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี, พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงบำเพ็ญอสทิสทาน (ทานที่ไม่มีใครเสมอเหมือน) แก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน, อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกันนั้นตลอด ๓ วัน, และนางวิสาขามหาอุบาสิกาก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกัน, ความเป็นไปแห่งอสทิสทานได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. ครั้งนั้น มหาชนในที่นั้นๆ ได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันว่า “การให้ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่าด้วยการบริจาคทรัพย์สมบัติอันโอฬารเช่นนั้นเท่านั้นหรือหนอ หรือว่าแม้ด้วยการบริจาคตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตน (ก็มีผลยิ่งใหญ่กว่าได้)” ดังนี้. ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำสนทนานั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทานจะมิได้มีผลยิ่งใหญ่กว่าเพียงเพราะความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมเท่านั้น, แต่ที่แท้จริง (ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่า) เพราะความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสแห่งจิต และเพราะความถึงพร้อมแห่งเขตตสมบัติ (เนื้อนาบุญ), เพราะฉะนั้น แม้เพียงปลายข้าวหนึ่งกำมือ, แม้เพียงผ้าเก่าผืนหนึ่ง, แม้เพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าหรือใบไม้, แม้เพียงยาสมอที่ดองด้วยน้ำมูตรเน่า ซึ่งบุคคลตั้งไว้ในทักขิไณยบุคคลด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง, ทานแม้นั้นก็จักมีผลยิ่งใหญ่กว่า มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก” ดังนี้. สมจริงดังที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Natthi citte pasannamhi, appikā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake’’ti. (vi. va. 804);

“เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาทานชื่อว่าน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์นั้น” ดังนี้.

Sā panesā kathā sakalajambudīpe vitthārikā ahosi. Manussā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ yathāvibhavaṃ dānāni denti, gehaṅgaṇe pānīyaṃ upaṭṭhapenti, dvārakoṭṭhakesu āsanāni ṭhapenti. Tena ca samayena aññataro piṇḍapātacāriko thero pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno piṇḍāya caranto upakaṭṭhe kāle aññataraṃ gehaṃ sampāpuṇi. Tatthekā kuladhītā saddhā pasannā theraṃ [Pg.6] passitvā sañjātagāravabahumānā uḷārapītisomanassaṃ uppādetvā gehaṃ pavesetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā attano pīṭhaṃ paññāpetvā tassa upari pītakaṃ maṭṭhavatthaṃ attharitvā adāsi. Atha there tattha nisinne ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti pasannacittā yathāvibhavaṃ āhārena parivisi, bījaniñca gahetvā bīji. So thero katabhattakicco āsanadānabhojanadānādipaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā pakkāmi. Sā itthī taṃ attano dānaṃ tañca dhammakathaṃ paccavekkhantī pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhasarīrā hutvā taṃ pīṭhampi therassa adāsi.

ก็คำนั้นได้แพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีป มนุษย์ทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกตามกำลังทรัพย์ของตน จัดตั้งน้ำดื่มไว้ที่ลานบ้าน จัดตั้งอาสนะไว้ที่ซุ้มประตู ก็โดยสมัยนั้น พระเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ มีก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ แลดู เหลียวดู คู้เข้า เหยียดออก อันน่าเลื่อมใส มีจักษุทอดลง เที่ยวบิณฑบาตไป เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ได้ไปถึงเรือนหลังหนึ่ง ในเรือนนั้น กุลธิดาคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส ครั้นเห็นพระเถระแล้ว เกิดความเคารพและนับถืออย่างยิ่ง ยังปีติโสมนัสอันไพบูลย์ให้เกิดขึ้นแล้ว เชิญเข้าไปในเรือน ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ปูอาสนะของตน ปูลาดผ้าเนื้อเกลี้ยงสีเหลืองไว้เบื้องบนแล้วได้ถวาย ครั้นพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางมีจิตเลื่อมใสคิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" จึงได้อังคาสด้วยอาหารตามกำลังทรัพย์ของตน และถือพัดพัดถวาย พระเถระนั้น ครั้นทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้กล่าวธรรมิกถาที่เกี่ยวข้องกับการถวายอาสนะ การถวายโภชนะ เป็นต้น แล้วหลีกไป หญิงนั้นเมื่อพิจารณาถึงทานของตนและธรรมิกถานั้น มีกายอันปีติสัมผัสแล้วไม่ขาดสาย ได้ถวายแม้ซึ่งอาสนะนั้นแก่พระเถระ

Tato aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Accharāsahassaṃ cassā parivāro ahosi, pīṭhadānānubhāvena cassā yojaniko kanakapallaṅko nibbatti ākāsacārī sīghajavo upari kūṭāgārasaṇṭhāno, tena taṃ ‘‘pīṭhavimāna’’nti vuccati. Tañhi suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ attharitvā dinnattā kammasarikkhataṃ vibhāventaṃ suvaṇṇamayaṃ ahosi, pītivegassa balavabhāvena sīghajavaṃ, dakkhiṇeyyassa cittarucivasena dinnattā yathārucigāmī, pasādasampattiyā uḷāratāya sabbasova pāsādikaṃ sobhātisayayuttañca ahosi.

ต่อมาในสมัยอื่น นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง และด้วยอานุภาพแห่งการถวายอาสนะ บัลลังก์ทองสูงหนึ่งโยชน์ เหาะไปในอากาศได้ มีความเร็วสูง มีสัณฐานดุจเรือนยอดอยู่เบื้องบน ได้บังเกิดขึ้นแก่นาง เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงถูกเรียกว่า "ปีฐวิมาน" จริงอยู่ วิมานนั้นสำเร็จด้วยทองคำ แสดงความเป็นไปตามกรรม เพราะนางปูลาดผ้าสีดุจทองคำถวายแล้ว วิมานนั้นมีความเร็วสูงด้วยกำลังแห่งเวคของปีติ ไปได้ตามความปรารถนา เพราะนางถวายตามความพอใจของทักขิไณยบุคคล และมีความน่าเลื่อมใสและประกอบด้วยความงามอย่างยิ่งโดยประการทั้งปวง เพราะความถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสและความเป็นผู้มีใจกว้างขวาง

Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ nandanavanaṃ gacchantīsu sā devatā dibbavatthanivatthā dibbābharaṇavibhūsitā accharāsahassaparivārā sakabhavanā nikkhamitvā taṃ pīṭhavimānaṃ abhiruyha mahatiyā deviddhiyā mahantena sirisobhaggena samantato cando viya sūriyo viya ca obhāsentī uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato tassā devatāya avidūre attānaṃ dassesi. Atha sā devatā taṃ disvā samuppannabalavapasādagāravā sahasā pallaṅkato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhāsi. Thero kiñcāpi tāya aññehi ca sattehi yathūpacitaṃ kusalākusalaṃ attano yathākammūpagañāṇānubhāvena hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ [Pg.7] viya paññābalabhedena paccakkhato passati, tathāpi yasmā devatānaṃ upapattisamanantarameva ‘‘kuto nu kho ahaṃ cavitvā idhūpapannā, kiṃ nu kho kusalakammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhāmī’’ti atītabhavaṃ yathūpacitañca kammaṃ uddissa yebhuyyena dhammatāsiddhā upadhāraṇā, tassā ca yāthāvato ñāṇaṃ uppajjati, tasmā tāya devatāya katakammaṃ kathāpetvā sadevakassa lokassa kammaphalaṃ paccakkhaṃ kātukāmo –

ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในอุทยานด้วยทิพยานุภาพตามสมควรแก่ตน เทพธิดานั้นนุ่งห่มผ้าทิพย์ ประดับด้วยอาภรณ์ทิพย์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ออกจากภพของตนแล้ว ขึ้นสู่ปีฐวิมานนั้น ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยสิริโสภาคย์อันใหญ่หลวง ส่องสว่างไปโดยรอบดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์แล้ว ได้แสดงตนในที่ไม่ไกลของเทพธิดานั้น ลำดับนั้น เทพธิดานั้นเห็นท่านแล้ว มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างแรงกล้าเกิดขึ้น จึงรีบลงจากบัลลังก์ เข้าไปหาพระเถระ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยแสงที่ประชุมกันแห่งเล็บทั้งสิบ ยืนนมัสการอยู่ แม้ว่าพระเถระจะเห็นกุศลและอกุศลกรรมที่เทพธิดานั้นและสัตว์อื่น ๆ สั่งสมไว้แล้ว โดยประจักษ์ ด้วยอานุภาพแห่งยถากัมมูปคญาณของตน ดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ด้วยอำนาจแห่งปัญญาพละ แต่เพราะโดยส่วนมาก การพิจารณาของเหล่าเทวดาที่เกิดขึ้นทันทีหลังอุบัติว่า "เราจุติจากไหนหนอมาเกิดที่นี่ เราทำกุศลกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้" ซึ่งมุ่งถึงภพในอดีตและกรรมที่สั่งสมไว้ ย่อมสำเร็จได้โดยธรรมดา และญาณย่อมเกิดขึ้นแก่เทพธิดานั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้น พระเถระจึงมีความประสงค์จะให้เทพธิดานั้นกล่าวถึงกรรมที่ตนทำไว้ เพื่อกระทำให้ผลแห่งกรรมปรากฏประจักษ์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก

๑.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

อาสนะของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของโอฬาร ไปได้เร็วตามใจปรารถนาในที่ที่ต้องการ ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าในยอดเมฆ

๒.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

๓.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. āha –

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

๔.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด

๕.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้กระทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง

๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน

๗.

‘‘Akkhāmi [Pg.8] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

1. Tattha pīṭhanti yaṃkiñci tādisaṃ dārukkhandhampi āpaṇampi balikaraṇapīṭhampi vettāsanampi masārakādivisesanāmaṃ dārumayādiāsanampi vuccati. Tathā hi ‘‘pādapīṭhaṃ pādakathalika’’nti (mahāva. 209; cūḷava. 75) ettha pādaṭhapanayoggaṃ pīṭhādikaṃ dārukkhandhaṃ vuccati, ‘‘pīṭhasappī’’ti (mi. pa. 5.3.1) ettha hatthena gahaṇayoggaṃ. ‘‘Pīṭhikā’’ti pana ekaccesu janapadesu desavohārena āpaṇaṃ. ‘‘Bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā’’ti ettha devatānaṃ balikaraṇaṭṭhānabhūtaṃ pīṭhaṃ. ‘‘Bhaddapīṭha’’nti ettha vettalatādīhi upari vītaṃ āsanaṃ, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bhaddapīṭhaṃ upānayī’’ti. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ. Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā’’ti (pāci. 522) ca ādīsu masārakādibhedaṃ dārumayādiāsanaṃ. Idha pana pallaṅkākārasaṇṭhitaṃ devatāya puññānubhāvābhinibbattaṃ yojanikaṃ kanakavimānaṃ veditabbaṃ.

๑. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิฏฐ์ หมายถึง แม้ท่อนไม้เช่นนั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ร้านตลาด แม้ตั่งสำหรับทำพลีกรรม แม้ที่นั่งสานด้วยหวาย แม้ที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้นอันมีชื่อพิเศษว่ามสารกะเป็นอาทิ จริงอย่างนั้น ในบทว่า "ปาทปีฐํ ปาทกถลิกํ" ท่านหมายถึงท่อนไม้มีตั่งเป็นต้นอันเหมาะแก่การวางเท้า ในบทว่า "ปีฐสัปปี" หมายถึง (ตั่งเล็ก) ที่เหมาะแก่การถือด้วยมือ ส่วนในบทว่า "ปีฐิกา" ในบางชนบทหมายถึงร้านตลาดตามโวหารของประเทศนั้นๆ ในบทว่า "ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา" หมายถึงตั่งอันเป็นที่ทำพลีกรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ในบทว่า "ภัททปีฐ" หมายถึงที่นั่งที่สานข้างบนด้วยเถาหวายเป็นต้น ซึ่งท่านกล่าวอ้างถึงว่า "ภัททปีฐํ อุปานยี" และในบทเป็นต้นว่า "สุปัญญัตตํ มัญจปีฐํ, มัญจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนน" หมายถึงที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้น มีประเภทคือมสารกะเป็นอาทิ แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงวิมานทองประมาณ ๑ โยชน์ อันบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพธิดา ตั้งมั่นดีแล้วโดยอาการแห่งบัลลังก์

Teti te-saddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11, 226) ta-saddassa vasena paccattabahuvacane āgato. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama (dī. ni. 3.278; su. ni. 549). Namo te buddha vīratthū’’ti (saṃ. ni. 1.90) ca ādīsu tumha-saddassa vasena sampadāne, tuyhanti attho. ‘‘Kiṃ te diṭṭhaṃ kinti te sutaṃ. Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti (ma. ni. 2.400; su. ni. 551) ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu (vi. va. 1251; jā. 1.10.92) sāmiatthe. Idhāpi sāmiatthe daṭṭhabbo. Tavāti hi attho.

ในบทว่า เต นี้ เตศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "น เต สุขํ ปชานันติ เย น ปสฺสันติ นันทนํ" มาในอรรถปฐมาวิภัตติ พหูพจน์ ด้วยอำนาจแห่ง ต ศัพท์ และในบทเป็นต้นว่า "นโม เต ปุริสาชัญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ" มาในอรรถจตุตถีวิภัตติ ด้วยอำนาจแห่ง ตุมฺห ศัพท์ มีอรรถว่า "แก่ท่าน" และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต ทิฏฺฐํ กึ เต สุตํ, อุปธี เต สมติกฺกนฺตา อาสวา เต ปทาลิตา" มาในอรรถตติยาวิภัตติ และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ" มาในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ เพราะมีอรรถว่า "ของท่าน"

Sovaṇṇamayanti [Pg.9] ettha suvaṇṇa-saddo ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate’’ti (ma. ni. 1.148) ca ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti (khu. pā. 8.11) ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu (jā. 1.1.77) garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu (dī. ni. 3.200) jātarūpe. Idhāpi jātarūpe eva daṭṭhabbo. Tañhi buddhānaṃ samānavaṇṇatāya sobhano vaṇṇo etassāti suvaṇṇanti vuccati. Suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ yathā ‘‘vekataṃ vesama’’nti ca. Maya-saddo ca ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho’’tiādīsu (su. ni. 599; ma. ni. 2.455) asmadatthe āgato. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu (dī. ni. 1.39; 3.38) nibbattiatthe, bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayāti vuttā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sāmaṃ cikkhallaṃ madditvā sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu (pārā. 84) vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) padapūraṇamatte. Idhāpi vikāratthe, padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇamayanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe maya-saddo daṭṭhabbo, ‘‘nibbattiatthe’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte maya-saddo daṭṭhabbo.

ในบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ สุวณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณ ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต" และ "สุวณฺณตา สุสรตา" มาในอรรถว่าครุฑ ในบทเป็นต้นว่า "กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ" มาในอรรถว่าทอง ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าทองเท่านั้น จริงอยู่ ทองนั้น ท่านเรียกว่า สุวรรณ เพราะมีวรรณะงาม เหมือนวรรณะของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย สุวรรณนั่นแหละคือโสวรรณะ เหมือนอย่างบทว่า "เวกตํ เวสมํ" และ มยศัพท์ มาในอรรถแห่ง อสฺม ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ" มาในอรรถว่าบัญญัติ ในบทว่า "มยํ นิสฺสาย เหมาย ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา" มาในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ในบทเป็นต้นว่า "มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา" ท่านเรียกว่า มโนมยา เพราะสำเร็จด้วยใจเท่านั้น เว้นจากปัจจัยภายนอก มาในอรรถว่าวิการ (การแปรสภาพ) ในบทเป็นต้นว่า "ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺยํ" มาในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ในบทเป็นต้นว่า "ทานมยํ สีลมยํ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าวิการ หรือในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท จริงอยู่ เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถว่าวิการ ว่า "การแปรสภาพของทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" จะกล่าวว่า ในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ก็ย่อมควรทีเดียว แต่เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ว่า "โสวณฺณํ นั่นแหละคือ โสวณฺณมยํ"

Uḷāranti paṇītampi seṭṭhampi mahantampi. Uḷāra-saddo hi ‘‘pubbenāparaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.376) paṇīte āgato. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Uḷārabhogā uḷārayasā oḷārika’’nti ca ādīsu (dha. sa. 894, 896; ma. ni. 1.244) mahante. Tampi ca vimānaṃ manuññabhāvena upabhuñjantānaṃ atittikaraṇatthena paṇītaṃ, samantapāsādikatādinā pasaṃsitatāya seṭṭhaṃ, pamāṇamahantatāya ca mahagghatāya ca mahantaṃ, tīhipi atthehi uḷāramevāti vuttaṃ uḷāranti.

บทว่า อุฬารํ คือ ทั้งประณีต ทั้งประเสริฐ ทั้งยิ่งใหญ่ จริงอยู่ อุฬารศัพท์ มาในอรรถว่าประณีต ในบทเป็นต้นว่า "ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ" มาในอรรถว่าประเสริฐ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสติ" และมาในอรรถว่ายิ่งใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริกํ" และวิมานแม้นั้น ชื่อว่าประณีต เพราะเป็นที่น่าพอใจ และเพราะทำให้ผู้บริโภคไม่รู้จักอิ่ม ชื่อว่าประเสริฐ เพราะเป็นที่น่าสรรเสริญ ด้วยความเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสโดยรอบเป็นต้น ชื่อว่ายิ่งใหญ่ เพราะมีความใหญ่โดยประมาณ และเพราะมีค่ามาก ท่านจึงกล่าวว่า อุฬารํ เพราะเป็นสิ่งที่โอฬารโดยอรรถทั้งสามประการนั่นเทียว

Manojavanti [Pg.10] ettha manoti cittaṃ. Yadipi mano-saddo sabbesampi kusalākusalābyākatacittānaṃ sādhāraṇavācī, ‘‘manojava’’nti pana vuttattā yattha katthaci ārammaṇe pavattanakassa kiriyamayacittassa vasena veditabbaṃ. Tasmā manaso viya javo etassāti manojavaṃ yathā oṭṭhamukhoti, ativiya sīghagamananti attho. Mano hi lahuparivattitāya atidūrepi visaye khaṇeneva nipatati, tenāha bhagavā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48) ‘‘dūraṅgamaṃ ekacara’’nti (dha. pa. 37) ca. Gacchatīti tassā devatāya vasanavimānato uyyānaṃ uddissa ākāsena gacchati.

ในบทว่า มโนชวํ นี้ มโน คือ จิต แม้ว่า มโนศัพท์ จะเป็นคำกล่าวทั่วไปสำหรับจิตที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตทั้งหมด แต่เพราะท่านกล่าวว่า "มโนชวํ" พึงทราบโดยอำนาจแห่งกิริยามยจิต (จิตที่ทำให้เกิดกิริยา) ซึ่งเป็นไปในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง เพราะฉะนั้น วิมานนี้มีความเร็วประดุจใจ จึงชื่อว่า มโนชวํ เหมือนอย่างบทว่า โอฏฺฐมุโข มีอรรถว่า ไปได้เร็วอย่างยิ่ง จริงอยู่ ใจย่อมตกไปในอารมณ์แม้อยู่ไกลแสนไกลได้ในขณะเดียว เพราะเป็นสิ่งที่กลับกลอกได้เร็ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งกลับกลอกได้เร็วเหมือนอย่างจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" และ "ทูรงฺคมํ เอกจรํ" บทว่า คจฺฉติ คือ ย่อมไปโดยทางอากาศจากวิมานที่อยู่ของเทพธิดานั้น มุ่งหน้าไปยังอุทยาน

Yenakāmanti ettha kāma-saddo ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta’’ntiādīsu (su. ni. 50; theragā. 787) manāpiye rūpādivisaye āgato. ‘‘Chando kāmo rāgo kāmo’’tiādīsu (vibha. 564; mahāni. 1; cūḷani. 8 ajitamāṇavapucchāniddesa) chandarāge. ‘‘Kilesakāmo kāmupādāna’’ntiādīsu (dha. sa. 1219; mahāni. 2) sabbasmiṃ lobhe. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyyā’’tiādīsu (pārā. 291) gāmadhamme. ‘‘Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.325; mahāva. 466) hitacchande. ‘‘Attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’’tiādīsu (dī. ni. 1.221; ma. ni. 1.426) seribhāve. Idhāpi seribhāve eva daṭṭhabbo, tasmā yenakāmanti yathāruci, devatāya icchānurūpanti attho.

ในบทว่า เยนกามํ นี้ กามศัพท์มาในอรรถว่า รูปารมณ์เป็นต้นอันเป็นที่รักแห่งใจ ในบาลีเป็นต้นว่า "กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ" (สุ.นิ. ๕๐; เถร. ๗๘๗) มาในอรรถว่าฉันทราคะ ในบาลีเป็นต้นว่า "ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม" (วิภงฺค. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส) มาในอรรถว่าโลภะทั้งปวง ในบาลีเป็นต้นว่า "กิเลสกาโม กามุปาทานํ" (ธ.ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) มาในอรรถว่าคามธรรม ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตกาปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺย" (ปารา. ๒๙๑) มาในอรรถว่าความพอใจในประโยชน์ ในบาลีเป็นต้นว่า "สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺถกามรูปา วิหรนฺติ" (ม.นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) มาในอรรถว่าความเป็นอิสระ ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตาธิโน อปราธิโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม" (ที.นิ. ๑.๒๒๑; ม.นิ. ๑.๔๒๖) แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่าความเป็นอิสระนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น บทว่า เยนกามํ มีอรรถว่า ตามความชอบใจ คือ ตามความปรารถนาของเทพธิดา

Alaṅkateti alaṅkatagatte, nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavijjotitehi hatthūpagapādūpagādibhedehi saṭṭhisakaṭabhāraparimāṇehi dibbālaṅkārehi vibhūsitasarīreti attho. Sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Malyadhareti kapparukkhapāricchattakasantānakalatādisambhavehi, suvisuddhacāmīkaravividharatanamayapattakiñjakkhakesarehi, samantato vijjotamānavipphurantakiraṇanikararucirehi dibbakusumehi sumaṇḍitakesahatthāditāya mālābhārinī. Suvattheti kappalatānibbattānaṃ, nānāvirāgavaṇṇavisesānaṃ suparisuddhabhāsurappabhānaṃ nivāsanuttariyapaṭicchadādīnaṃ dibbavatthānaṃ vasena [Pg.11] sundaravatthe. Obhāsasīti vijjotasi. Vijjurivāti vijjulatā viya. Abbhakūṭanti valāhakasikhare. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Obhāsasīti vā antogadhahetuatthavacanaṃ, obhāsesīti attho. Imasmiṃ pakkhe ‘‘abbhakūṭa’’nti upayogatthe eva upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

บทว่า อลงฺกเต มีอรรถว่า มีกายอันประดับแล้ว คือ มีร่างกายอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์ มีประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน มีชนิดต่างๆ คือ กำไลมือ กำไลเท้า เป็นต้น อันรุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ที่ส่องสว่างด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด และบทนี้เป็นเอกวจนะในอรรถอารัปปณะ บทว่า มลฺยธเร คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัย เพราะมีผมและมือเป็นต้นอันประดับดีแล้วด้วยดอกไม้ทิพย์อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งมีข่ายแห่งรัศมีส่องสว่างแผ่ซ่านไปโดยรอบ มีเกสรและกลีบดอกทำด้วยทองชมพูนุทและรัตนะต่างๆ อันบริสุทธิ์ยิ่ง เกิดจากต้นกัลปพฤกษ์ ต้นปาริฉัตร และเถาสันตานะเป็นต้น บทว่า สุวตฺเถ คือ ผู้มีผ้าอันงดงาม ด้วยอำนาจแห่งผ้าทิพย์มีผ้านุ่งและผ้าห่มเป็นต้น อันมีแสงสว่างรุ่งเรืองบริสุทธิ์ยิ่ง มีสีสันงดงามแปลกๆ นานาชนิด เกิดจากเถาศ์กัลปพฤกษ์ บทว่า โอภาสสิ คือ ย่อมส่องสว่าง บทว่า วิชฺชุริว คือ ราวกับสายฟ้า บทว่า อพฺภกูฏํ คือ ที่ยอดแห่งเมฆ จริงอยู่ บทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าภูมิ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โอภาสสิ เป็นวจนะที่มีอรรถแห่งเหตุการณ์ภายใน มีอรรถว่า ย่อมให้ส่องสว่าง ในปักขะนี้ พึงเห็นบทว่า อพฺภกูฏํ ว่าเป็นอุปโยควจนะในอรรถอุปโยคะนั่นเทียว

Ayañhettha attho – yathā nāma sañjhāpabhānurañjitaṃ rattavalāhakasikharaṃ pakatiyāpi obhāsamānaṃ samantato vijjotamānā vijjulatā niccharantī visesato obhāseti, evamevaṃ suparisuddhatapanīyamayaṃ nānāratanasamujjalaṃ pakatipabhassaraṃ imaṃ vimānaṃ tvaṃ sabbālaṅkārehi vibhūsitā sabbaso vijjotayantīhi attano sarīrappabhāhi vatthābharaṇobhāsehi ca visesato obhāsesīti.

และนี่คืออรรถในที่นี้ อุปมาว่า สายฟ้าที่แลบออกมาส่องสว่างอยู่โดยรอบ ย่อมทำให้ยอดเมฆสีแดงที่ถูกย้อมด้วยแสงสนธยา ซึ่งส่องสว่างอยู่โดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษฉันใด ฉันนั้นนั่นเทียว เธอผู้ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ย่อมทำให้วิมานนี้อันสำเร็จด้วยทองคำบริสุทธิ์ยิ่ง รุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด มีรัศมีส่องสว่างโดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษ ด้วยรัศมีกายของตนที่ส่องสว่างอยู่โดยประการทั้งปวง และด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ

Ettha hi ‘‘pīṭha’’nti nidassetabbavacanametaṃ, ‘‘abbhakūṭa’’nti nidassanavacanaṃ. Tathā ‘‘te’’ti nidassetabbavacanaṃ. Tañhi ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā sāmivacanena vuttampi ‘‘alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasī’’ti imāni padāni apekkhitvā paccattavasena pariṇamati, tasmā ‘‘tva’’nti vuttaṃ hoti. ‘‘Vijjurivā’’ti nidassanavacanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti idaṃ dvinnampi upameyyupamānānaṃ sambandhadassanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti hi idaṃ ‘‘tva’’nti padaṃ apekkhitvā majjhimapurisavasena vuttaṃ, ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā paṭhamapurisavasena pariṇamati. Ca-saddo cettha luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Gacchati yenakāmaṃ obhāsasī’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsitaṃ abbhakūṭaṃ viyā’’ti paccattavasena cetaṃ upayogavacanaṃ pariṇamati. Tathā ‘‘pīṭha’’nti visesitabbavacanametaṃ, ‘‘te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’ntiādi tassa visesanaṃ.

จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) บทว่า อพฺภกูฏํ เป็นบทแสดงอุปมา (อุปมาน) ฉันนั้น บทว่า เต เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) จริงอยู่ บทว่า เต นั้น แม้จะกล่าวด้วยสามีวจนะโดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ ก็ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ โดยอ้างอิงบทเหล่านี้คือ อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสิ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ตฺวํ บทว่า วิชฺชุริว เป็นบทแสดงอุปมา บทว่า โอภาสสิ นี้เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของทั้งอุปเมยยะและอุปมานทั้งสอง จริงอยู่ บทว่า โอภาสสิ นี้ กล่าวโดยความเป็นมัชฌิมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ตฺวํ แต่ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ และพึงเห็น จ-ศัพท์ ในที่นี้ว่าเป็นการแสดงศัพท์ที่ถูกลบไว้ (คือ) "ย่อมไปได้ตามปรารถนา และย่อมส่องสว่าง" และ "ราวกับยอดเมฆที่สว่างไสวด้วยสายฟ้า" และอุปโยควจนะนี้ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ ฉันนั้น บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทวิเสสยะ บทเป็นต้นว่า เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ เป็นบทวิเสสนะของบทนั้น

Nanu ca ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvā suvaṇṇassa aggalohatāya seṭṭhabhāvato dibbassa ca idhādhippetattā ‘‘uḷāra’’nti na vattabbanti? Na, kiñci visesasabbhāvato. Yatheva hi manussaparibhogasuvaṇṇavikatito rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ suvisuddhaṃ, tato ākaruppannaṃ, tato yaṃkiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ dibbasuvaṇṇepi cāmīkaraṃ, cāmīkarato sātakumbhaṃ, sātakumbhato jambunadaṃ, jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ. Tañhi sabbaseṭṭhaṃ. Tenāha sakko devānamindo –

(ถามว่า) ก็เมื่อกล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว เพราะทองคำเป็นโลหะอันเลิศ คือเป็นของประเสริฐ และเพราะทองคำทิพย์เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า อุฬารํ มิใช่หรือ (ตอบว่า) ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะมีความพิเศษบางอย่างอยู่ จริงอยู่ เปรียบเหมือนทองที่สำเร็จด้วยการเล่นแร่แปรธาตุประเสริฐและบริสุทธิ์ยิ่งกว่าทองที่มนุษย์ใช้สอย ทองที่เกิดในบ่อประเสริฐกว่านั้น ทองทิพย์อย่างใดอย่างหนึ่งประเสริฐกว่านั้น ฉันนั้น แม้ในทองทิพย์ (ก็มีลำดับคือ) ทองจามีกร (ประเสริฐกว่า) ทองสาตกุมภะประเสริฐกว่าทองจามีกร ทองชมพูนุทประเสริฐกว่าทองสาตกุมภะ ทองสิงคีประเสริฐกว่าทองชมพูนุท จริงอยู่ ทองนั้นประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า –

‘‘Mutto [Pg.12] muttehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi;

Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58);

"พระผู้มีพระภาคผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว พร้อมด้วยชฎิลเก่าทั้งหลายผู้หลุดพ้นแล้ว ผู้ทรงหลุดพ้นวิเศษแล้ว (พร้อมด้วยชฎิลทั้งหลาย) ผู้หลุดพ้นวิเศษแล้ว มีพระวรรณะดุจแท่งทองสิงคี ได้เสด็จเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์" (มหาว. ๕๘)

Tasmā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvāpi ‘‘uḷāra’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘uḷāra’’nti idaṃ na tassa seṭṭhapaṇītabhāvameva sandhāya vuttaṃ, atha kho mahantabhāvampīti vuttovāyamattho. Ettha ca ‘‘pīṭha’’ntiādi phalassa kammasarikkhatādassanaṃ. Tatthāpi ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa vimānassa vatthusampadaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā sobhātisayasampadaṃ, ‘‘manojava’’nti iminā gamanasampadaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā sīghajavatāya pīṭhasampattibhāvasampadaṃ dasseti.

เพราะเหตุนั้น แม้กล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว ก็ยังกล่าวว่า อุฬารํ อีก อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุฬารํ นี้ ท่านมิได้กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นของประเสริฐและประณีตของทองนั้น แต่หมายถึงความเป็นของใหญ่ด้วย อรรถนี้เป็นอันกล่าวแล้ว และในที่นี้ บทเป็นต้นว่า ปีฐํ เป็นการแสดงความที่ผลสมกับกรรม แม้ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ ย่อมแสดงถึงวัตถุสมบัติของวิมานนั้น ด้วยบทว่า อุฬารํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งความงามอันยิ่ง ด้วยบทว่า มโนชวํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งการไป ด้วยบทว่า คจฺฉติ เยนกามํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณคือความถึงพร้อมแห่งบัลลังก์ด้วยความเร็ว

Atha vā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa paṇītabhāvaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā vepullamahattaṃ. ‘‘Manojava’’nti iminā ānubhāvamahattaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā vihārasukhattaṃ dasseti. ‘‘Sovaṇṇamaya’’nti vā iminā tassa abhirūpataṃ vaṇṇapokkharatañca dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā dassanīyataṃ pāsādikatañca dasseti, ‘‘manojava’’nti iminā sīghasampadaṃ, ‘‘gacchati yenakāma’’nti iminā katthaci appaṭihatacārataṃ dasseti.

อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความประณีตของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความไพบูลย์และความยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความมีอานุภาพยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความสุขในการอยู่ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’ หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความมีรูปงามและความมีวรรณะผุดผ่องของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความน่าดูและความน่าเลื่อมใสด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความถึงพร้อมด้วยความเร็วด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความเป็นผู้มีปกติไปได้โดยไม่ติดขัดในที่ไหนๆ ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’

Atha vā taṃ vimānaṃ yassa puññakammassa nissandaphalaṃ, tassa alobhanissandatāya sovaṇṇamayaṃ, adosanissandatāya uḷāraṃ, amohanissandatāya manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ. Tathā tassa kammassa saddhānissandabhāvena sovaṇṇamayaṃ, paññānissandabhāvena uḷāraṃ, vīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhinissandabhāvena gacchati yenakāmaṃ. Saddhāsamādhinissandabhāvena vā sovaṇṇamayaṃ, samādhipaññānissandabhāvena uḷāraṃ, samādhivīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhisatinissandabhāvena gacchati yenakāmanti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง วิมานนั้นเป็นผลสืบเนื่องของบุญกรรมใด แห่งบุญกรรมนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโลภะ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโทสะ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโมหะ ฉันนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาของกรรมนั้น โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิ หรือ (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาและสมาธิ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและสติ พึงทราบดังนี้

Tattha [Pg.13] yathā ‘‘pīṭha’’ntiādi vimānasampattidassanavasena tassā devatāya puññaphalavibhavasampattikittanaṃ, evaṃ ‘‘alaṅkate’’tiādi attabhāvasampattidassanavasena puññaphalavibhavasampattikittanaṃ. Yathā hi susikkhitasippācariyaviracitopi rattasuvaṇṇālaṅkāro vividharaṃsijālasamujjalamaṇiratanakhacito eva sobhati, na kevalo, evaṃ sabbaṅgasampanno caturassasobhanopi attabhāvo sumaṇḍitapasādhitova sobhati, na kevalo. Tenassā ‘‘alaṅkate’’tiādinā āharimaṃ sobhāvisesaṃ dasseti, ‘‘obhāsasī’’ti iminā anāharimaṃ. Tathā purimena vattamānapaccayanimittaṃ sobhātisayaṃ dasseti, pacchimena atītapaccayanimittaṃ. Purimena vā tassā upabhogavatthusampadaṃ dasseti, pacchimena upabhuñjanakavatthusampadaṃ.

ในคาถาแรกนั้น การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญของเทพธิดานั้น โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งวิมาน มีคำว่า ‘ปีฐํ’ เป็นต้น ฉันใด การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญ โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งอัตภาพ มีคำว่า ‘อลงฺกเต’ เป็นต้น ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนเครื่องประดับทองคำแดง แม้ที่นายช่างผู้มีศิลปะศึกษามาดีแล้วสร้างขึ้น ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับด้วยมณีรัตนะอันสว่างไสวด้วยข่ายแห่งรัศมีต่างๆ เท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยทองคำอย่างเดียวไม่ ฉันใด แม้อัตภาพที่ถึงพร้อมด้วยอวัยวะทั้งปวง มีความงามในส่วนสี่ ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับประดาตกแต่งเป็นอย่างดีเท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยอัตภาพเปล่าๆ ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงความงามพิเศษอันเป็นอาหริมะ (ที่นำมาประดับ) ของเทพธิดานั้น ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อลงฺกเต’ และแสดง (ความงามพิเศษอันเป็น) อนาหริมะ (ที่ไม่ได้นำมาประดับ) ด้วยบทว่า ‘โอภาสสิ’ ฉันนั้น ท่านแสดงความงามอย่างยิ่งอันมีปัจจัยในปัจจุบันเป็นนิมิต ด้วยบทแรก และแสดง (ความงามพิเศษอันมี) ปัจจัยในอดีตเป็นนิมิต ด้วยบทหลัง หรือท่านแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปโภควัตถุของเทพธิดานั้น ด้วยบทแรก และแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปภุญชนกวัตถุ (คืออัตภาพ) ด้วยบทหลัง

Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ vimānaṃ yuttavāhaṃ, udāhu ayuttavāha’’nti? Yadipi devaloke rathavimānāni yuttavāhānipi honti ‘‘sahassayuttaṃ ājaññaratha’’nti (saṃ. ni. 1.264) ādivacanato, te pana devaputtā eva kiccakaraṇakāle vāharūpena attānaṃ dassenti yathā erāvaṇo devaputto kīḷanakāle hatthirūpena. Idaṃ pana aññañca edisaṃ ayuttavāhaṃ daṭṭhabbaṃ.

ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า ‘ก็วิมานนั้นเทียมด้วยพาหนะ หรือว่าไม่เทียมด้วยพาหนะ’ แม้ว่าในเทวโลก รถวิมานทั้งหลายที่เทียมด้วยพาหนะก็มีอยู่ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง’ แต่ว่าพาหนะเหล่านั้นก็คือเทพบุตรนั่นเอง ในเวลาที่ต้องทำกิจ ก็แสดงตนเป็นรูปพาหนะ เหมือนเทพบุตรเอราวัณแสดง (ตน) เป็นรูปช้างในเวลาเล่น แต่พึงเห็นวิมานนี้และวิมานอื่นเช่นนี้ว่า เป็นวิมานที่ไม่เทียมด้วยพาหนะ

Yadi evaṃ kiṃ tassa vimānassa abbhantarā vāyodhātu gamane visesapaccayo, udāhu bāhirāti? Abbhantarāti gahetabbaṃ. Yathā hi candavimānasūriyavimānādīnaṃ desantaragamane tadupajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammanibbattaṃ ativiya sīghajavaṃ mahantaṃ vāyumaṇḍalaṃ tāni pelentaṃ pavatteti, na evaṃ taṃ peletvā pavattentī bāhirā vāyodhātu atthi. Yathā ca pana cakkaratanaṃ antosamuṭṭhitāya vāyodhātuyā vasena pavattati. Na hi tassa candavimānādīnaṃ viya bāhirā vāyodhātu peletvā pavattikā atthi rañño cakkavattissa cittavasena ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’ntiādivacanasamananantarameva pavattanato, evaṃ tassā devatāya cittavasena attasannissitāya vāyodhātuyā gacchatīti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘manojavaṃ gacchati yenakāma’’nti.

ถ้าเช่นนั้น วาโยธาตุภายในเป็นปัจจัยพิเศษในการไปของวิมานนั้น หรือว่าวาโยธาตุภายนอก พึงถือเอาว่า วาโยธาตุภายใน เปรียบเหมือนในการไปสู่ถิ่นอื่นของจันทวิมานและสุริยวิมานเป็นต้น วาโยมณฑลอันใหญ่ มีความเร็วและแรงกล้าอย่างยิ่ง อันเกิดจากกรรมร่วมกันของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวิมานเหล่านั้น ย่อมขับเคลื่อนวิมานเหล่านั้นให้เป็นไป ฉันใด วาโยธาตุภายนอกที่ขับเคลื่อนวิมานนั้นให้เป็นไป ฉันนั้น ย่อมไม่มี ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักรรัตนะย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งวาโยธาตุที่เกิดขึ้นภายใน ด้วยว่า วาโยธาตุภายนอกที่จะขับเคลื่อนจักรรัตนะนั้นให้เป็นไป เหมือน (ขับเคลื่อน) จันทวิมานเป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะ (จักรรัตนะ) ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ขอจักรรัตนะจงเป็นไปเถิด’ ด้วยอำนาจจิตของพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันใด พึงทราบว่า (วิมานนั้น) ย่อมไปด้วยวาโยธาตุอันอาศัยตน ด้วยอำนาจจิตของเทพธิดานั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา’

2. Evaṃ [Pg.14] paṭhamagāthāya tassā devatāya puññaphalasampattiṃ kittetvā idāni tassā kāraṇabhūtaṃ puññasampadaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādi gāthādvayaṃ vuttaṃ. Tattha kenāti kiṃ-saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati, kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu (pārā. 424) garahaṇe āgato. ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.244; saṃ. ni. 3.59) aniyame. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu (su. ni. 183; saṃ. ni. 1.73) pucchāyaṃ. Idhāpi pucchāyameva daṭṭhabbo. ‘‘Kenā’’ti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, kena hetunāti attho. Teti tava. Etādisoti ediso, etarahi yathādissamānoti attho. Vaṇṇoti vaṇṇa-saddo ‘‘kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇe āgato. ‘‘Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) thutiyaṃ. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’tiādīsu (dī. ni. 3.115; ma. ni. 2.379-380) jātiyaṃ. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chavivaṇṇe. Idhāpi chavivaṇṇe eva daṭṭhabbo. Ayañhettha attho – kena kīdisena puññavisesena hetubhūtena devate, tava etādiso evaṃvidho dvādasayojanāni pharaṇakappabho sarīravaṇṇo jātoti?

๒. ครั้นประกาศความถึงพร้อมแห่งผลบุญของเทพธิดานั้นด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะประกาศความถึงพร้อมแห่งบุญอันเป็นเหตุแห่งผลบุญนั้น จึงตรัสคาถา ๒ บท มีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เกน เป็น กึ ศัพท์ มาในอรรถว่าติเตียน ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา” (พระราชาอะไรกัน ที่ไม่คุ้มครองโลก, ไฉนหนอ พวกท่านจึงสำคัญคำที่ควรจะว่าต่อเรา). มาในอรรถว่าไม่แน่นอน ในประโยคเป็นต้นว่า “ยงฺกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ” (รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน). มาในอรรถว่าคำถาม ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ” (อะไรหนอเป็นทรัพย์ประเสริฐสุดของบุรุษในโลกนี้). ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าคำถามเหมือนกัน. และบทว่า เกนา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่าเหตุ อธิบายว่า เพราะเหตุอะไร. บทว่า เต คือ ตว (ของท่าน). บทว่า เอตาทิโส คือ เอทิโส อธิบายว่า ที่ปรากฏเห็นอยู่บัดนี้. ในบทว่า วณฺโณ นั้น วณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าคุณ ในประโยคเป็นต้นว่า “กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา” (ดูก่อนคฤหบดี ก็เมื่อไรเล่า คุณเหล่านี้ของพระสมณโคดม ท่านรวบรวมไว้). มาในอรรถว่าสรรเสริญ ในประโยคเป็นต้นว่า “อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ” (ย่อมกล่าวสรรเสริญพระพุทธเจ้า โดยปริยายเป็นอันมาก, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระธรรม, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระสงฆ์). มาในอรรถว่าเหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า “อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจติ” (ก็ด้วยเหตุอะไรเล่า ท่านจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น). มาในอรรถว่าขนาด ในประโยคเป็นต้นว่า “ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา” (ขนาดของบาตรมี ๓ อย่าง). มาในอรรถว่าชาติชั้นวรรณะ ในประโยคเป็นต้นว่า “จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา” (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔). มาในอรรถว่าสัณฐาน ในประโยคเป็นต้นว่า “มหตฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา” (เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่). มาในอรรถว่าสีผิว ในประโยคเป็นต้นว่า “สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์ ทรงมีพระวิริยะ). ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถว่าสีผิวเหมือนกัน. อธิบายในบทนี้มีดังนี้ว่า ดูก่อนเทพธิดา วรรณะแห่งสรีระของท่านเช่นนี้ คือมีประการอย่างนี้ มีรัศมีแผ่ซ่านไปตลอด ๑๒ โยชน์ เกิดขึ้นแล้ว เพราะบุญวิเศษอันเป็นเหตุชนิดไร?

Kena te idha mijjhatīti kena puññātisayena te idha imasmiṃ ṭhāne idāni tayi labbhamānaṃ uḷāraṃ sucaritaphalaṃ ijjhati nipphajjati. Uppajjantīti nibbattanti, avicchedavasena uparūpari vattantīti attho. Bhogāti paribhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmā vatthābharaṇādivittūpakaraṇavisesā. Yeti sāmaññena aniyamaniddeso, kecīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamaniddeso, ubhayenāpi paṇītapaṇītatarādibhede tattha labbhamāne tādise bhoge anavasesato byāpetvā saṅgaṇhāti. Anavasesabyāpako hi ayaṃ niddeso yathā ‘‘ye [Pg.15] keci saṅkhārā’’ti. Manaso piyāti manasā piyāyitabbā, manāpiyāti attho.

บทว่า เกน เต อิธ มิชฺฌติ ความว่า ผลแห่งสุจริตอันโอฬารที่ท่านกำลังได้เสวยอยู่ในบัดนี้ ในสถานที่นี้ สำเร็จแล้ว เพราะบุญอันยิ่งใหญ่อะไร. บทว่า อุปฺปชฺชนฺติ คือ นิพฺพตฺตนฺติ (ย่อมบังเกิด) อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นสืบๆ ไปโดยไม่ขาดสาย. บทว่า โภคา คือ วัตถุเครื่องอุปโภคบริโภคมีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า "โภคะ" เพราะอรรถว่าอันบุคคลพึงบริโภค. บทว่า เย เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยทั่วไป, บทว่า เกจิ เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยพิจารณาถึงความแตกต่างแห่งประเภท, ด้วยบททั้งสอง ย่อมรวบรวมโภคะเช่นนั้นอันมีประเภทต่างๆ คือ ประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป ที่ได้ในภพนั้นไว้โดยแผ่ไปอย่างไม่มีส่วนเหลือ. จริงอยู่ บทแสดงนี้ย่อมแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เหมือนดังในประโยคว่า “เย เกจิ สงฺขารา”. บทว่า มนโส ปิยา คือ อันบุคคลพึงรักด้วยใจ อธิบายว่า เป็นที่น่าพอใจ.

Ettha ca ‘‘etādiso vaṇṇo’’ti iminā heṭṭhā vuttavisesā tassā devatāya attabhāvapariyāpannā vaṇṇasampadā dassitā. ‘‘Bhogā’’ti iminā upabhogaparibhogavatthubhūtā dibbarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbabhedā kāmaguṇasampadā. ‘‘Manaso piyā’’ti iminā tesaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhakantamanāpatā. ‘‘Idha mijjhatī’’ti iminā pana dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyasampadā dassitā. ‘‘Ye keci manaso piyā’’ti iminā yāni ‘‘so aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) sutte āgatāni dasa ṭhānāni. Tesaṃ idha anavasesato saṅgaho dassitoti veditabbo.

และในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า “เอตาทิโส วณฺโณ” นี้ ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ อันเนื่องในอัตภาพของเทพธิดานั้น ซึ่งมีลักษณะพิเศษดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น. ด้วยบทว่า “โภคา” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งกามคุณ อันเป็นวัตถุแห่งอุปโภคบริโภค มีประเภทคือ ทิพยรูป ทิพยสัททะ ทิพยคันธะ ทิพยรสะ และทิพยโผฏฐัพพะ. ด้วยบทว่า “มนโส ปิยา” ทรงแสดงความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ของรูปเป็นต้นเหล่านั้น. ส่วนด้วยบทว่า “อิธ มิชฺฌติ” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งทิพยสมบัติ คือ อายุ วรรณะ ยศ สุข และอธิปไตย. ด้วยบทว่า “เย เกจิ มนโส ปิยา” นี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงการรวบรวมฐานะ ๑๐ ประการ ที่มาในพระสูตรว่า “เทพบุตรนั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยทิพยายุ ด้วยทิพยพรรณะ ด้วยทิพยสุข ด้วยทิพยยศ ด้วยทิพยอธิปไตย ด้วยทิพยรูป ด้วยทิพยสัททะ ด้วยทิพยคันธะ ด้วยทิพยรสะ ด้วยทิพยโผฏฐัพพะ” ไว้ในที่นี้โดยไม่มีส่วนเหลือ.

3. Pucchāmīti pañhaṃ karomi, ñātumicchāmīti attho. Kāmañcetaṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati. Kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā’’ti ca kiṃ-saddaggahaṇeneva atthantarassa asambhavato pucchāvasena gāthāttayaṃ vuttanti viññāyati. Pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ pana ‘‘pucchāmī’’ti vuttaṃ. Ayañhi pucchā adiṭṭhajotanā tāva na hoti edisassa atthassa mahātherassa adiṭṭhabhāvābhāvato, vimaticchedanāpi na hoti sabbaso samugghātitasaṃsayattā, anumatipucchāpi na hoti ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājaññā’’tiādīsu (dī. ni. 2.413) viya anumatigahaṇākārena appavattattā, kathetukamyatāpucchāpi na hoti tassā devatāya kathetukamyatāvasena therena apucchitattā. Visesena pana diṭṭhasaṃsandanāti veditabbā. Svāyamattho heṭṭhā aṭṭhuppattikathāyaṃ ‘‘thero kiñcāpī’’tiādinā vibhāvito eva. Tanti tvaṃ. Tayidaṃ pubbāparāpekkhaṃ, pubbāpekkhatāya upayogekavacanaṃ, parāpekkhatāya pana paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

๓. บทว่า ปุจฺฉามิ ความว่า เราย่อมกระทำซึ่งปัญหา คือ เราปรารถนาจะรู้. แม้จะเป็นอันทราบกันว่า คาถาทั้งสามบทมีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นคำถาม เพราะไม่มีอรรถอื่นเป็นไปได้ เพียงแค่การใช้ กึ ศัพท์. แต่ท่านกล่าวคำว่า “ปุจฺฉามิ” เพื่อแสดงให้ทราบถึงความเป็นคำถามที่พิเศษ. จริงอยู่ คำถามนี้ ไม่ใช่ อทิฏฐโชตนาปุจฉา (คำถามเพื่อให้เรื่องที่ไม่เคยเห็นปรากฏ) เพราะอรรถเช่นนี้ไม่มีส่วนที่พระมหาเถระไม่เคยเห็น, ไม่ใช่ วิมติจเฉทนาปุจฉา (คำถามเพื่อตัดความสงสัย) เพราะท่านมีความสงสัยที่ถูกกำจัดออกไปโดยสิ้นเชิงแล้ว, ไม่ใช่ อนุมัติปุจฉา (คำถามเพื่อขอความเห็นชอบ) เพราะไม่ได้เป็นไปโดยอาการขอความเห็นชอบเหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา” (ดูก่อนกษัตริย์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน), และไม่ใช่ กเถตุกัมยตาปุจฉา (คำถามเพราะผู้ตอบอยากจะตอบ) เพราะพระเถระไม่ได้ถามโดยอาศัยความที่เทพธิดานั้นมีความปรารถนาจะตอบ. แต่โดยพิเศษ พึงทราบว่าเป็น ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา (คำถามเพื่อเปรียบเทียบสิ่งที่เห็นแล้ว). อรรถนั้น ท่านได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในเบื้องต้นในอัฏฐุปปัตติกถา ด้วยคำเป็นต้นว่า “เถโร กิญฺจาปิ”. บทว่า ตํ คือ ตฺวํ (ท่าน). บทว่า ตํ นี้ ย่อมขึ้นอยู่กับบทหน้าและบทหลัง. เพราะขึ้นอยู่กับบทหน้า พึงเห็นว่าเป็นทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ, แต่เพราะขึ้นอยู่กับบทหลัง พึงเห็นว่าเป็นปฐมาวิภัตติ เอกวจนะ.

Devīti ettha deva-saddo ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusavatīrājadhānipamukhāni, ettha, deva, chandaṃ karohi jīvite [Pg.16] apekkha’’nti ca ādīsu (dī. ni. 2.266) sammutidevavasena āgato, ‘‘tassa devātidevassa, sāsanaṃ sabbadassino’’tiādīsu visuddhidevavasena. Visuddhidevānañhi bhagavato atidevabhāve vutte itaresaṃ vutto eva hotīti. ‘‘Cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’tiādīsu (dī. ni. 3.337) upapattidevavasena. Idhāpi upapattidevavaseneva veditabbo. Padatthato pana – dibbati attano puññiddhiyā kīḷati laḷati pañcahi kāmaguṇehi ramati, atha vā heṭṭhā vuttanayena jotati obhāsati, ākāsena vimānena ca gacchatīti devī. ‘‘Tvaṃ devī’’ti sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Mahānubhāveti uḷārappabhāve, so panassānubhāvo heṭṭhā dvīhi gāthāhi dassitoyeva.

ในบทว่า เทวี นี้ คำว่า เทว-ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่เทวะ นครแปดหมื่นสี่พันเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์ทรงกระทำความพอพระทัยในนครเหล่านี้ ขอจงทรงอาลัยในชีวิตเถิด” มาในอรรถว่าสมมติเทพ (คือพระราชา) ในบทเป็นต้นว่า “พระศาสนาของพระองค์ผู้เป็นเทวาธิเทพ ผู้ทรงเห็นธรรมทั้งปวง” มาในอรรถว่าวิสุทธิเทพ จริงอยู่ เมื่อความเป็นอติเทพของพระผู้มีพระภาคในหมู่พระวิสุทธิเทพอันท่านกล่าวแล้ว ความเป็นวิสุทธิเทพของพระวิสุทธิเทพที่เหลือก็เป็นอันกล่าวแล้วด้วย ในบทเป็นต้นว่า “ทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกามีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก” มาในอรรถว่าอุปปัตติเทพ แม้ในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยแห่งอุปปัตติเทพนั่นเทียว ส่วนโดยอรรถแห่งบท สัตว์ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมรุ่งเรืองด้วยฤทธิ์แห่งบุญของตน ย่อมเล่น ย่อมร่าเริง ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามคุณ ๕ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น และย่อมไปด้วยวิมานในอากาศ บทว่า ตฺวํ เทวี นี้ เป็นเอกวจนะในอรรถว่าอาลปนะ บทว่า มหานุภาเว ความว่า มีอานุภาพยิ่งใหญ่ ก็อานุภาพของนางเทพอัปสรนั้น ท่านได้แสดงไว้แล้วด้วยคาถาสองบทในเบื้องต้นนั่นเทียว

Manussabhūtāti ettha manassa ussannatāya manussā, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –

ในบทว่า มนุสฺสภูตา นี้ สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจสูงส่ง คือมีใจที่อบรมแล้วด้วยคุณมีสติ ความกล้าหาญ และความเหมาะแก่พรหมจรรย์เป็นต้น มีจิตประกอบด้วยคุณอันยวดยิ่ง ก็สัตว์เหล่านั้นคือใคร? คือ สัตว์วิเศษผู้เป็นชาวชมพูทวีป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā, satimanto, idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).

“ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมข่มมนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ ๓ ประการอะไรบ้าง? คือ เป็นผู้กล้าหาญ มีสติ และมีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้ (ในชมพูทวีปนี้)”

Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā ettheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’tveva paññāyiṃsūti eke.

จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พระอัครสาวก พระมหาสาวก พระเจ้าจักรพรรดิ และสัตว์อื่นผู้มีอานุภาพมาก ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปนี้เท่านั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ก็เพราะมีความเป็นผู้มีรูปร่างสัณฐานเป็นต้นเสมอกันกับมนุษย์ชาวชมพูทวีปเหล่านั้น แม้ชาวมหาทวีปอื่นพร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงปรากฏว่าเป็น “มนุษย์” เหมือนกัน

Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā ‘‘manussā’’ti vuccantīti.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง จริงอยู่ สัตว์เหล่าใดเกิดเป็นมนุษย์ ในสัตว์เหล่านั้น โดยพิเศษแล้ว อกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้นและกุศลธรรมมีอโลภะเป็นต้นย่อมมีกำลัง สัตว์เหล่านั้นเพราะมีโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำอบายมรรคให้เต็ม เพราะมีอโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำสุคติมรรคและมรรคอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานให้เต็ม เพราะเหตุนั้น เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง สัตว์วิเศษชาวมหาทวีปทั้งสี่พร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงถูกเรียกว่า “มนุษย์”

Lokiyā [Pg.17] pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati. Paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā’’ti vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti. Manussesu bhūtā jātā, manussabhāvaṃ vā pattāti manussabhūtā.

ส่วนนักปราชญ์ทางโลกกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะเป็นลูกหลานของพระเจ้ามนู ชื่อว่ามนู เป็นบุคคลในปฐมกัป เป็นผู้ริเริ่มในขอบเขตของโลก เป็นผู้จัดการสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ดุจบิดาของเหล่าสัตว์ ซึ่งในพระศาสนานี้เรียกว่า “พระเจ้ามหาสัมมตะ” สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในโอวาทและอนุศาสนีของท่านโดยตรงและโดยสืบต่อกันมา ถูกเรียกว่า “มนุษย์” เพราะเป็นเสมือนบุตร เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว สัตว์เหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “มาณพ” และ “มนุช” ด้วย (นางเทพอัปสร) ผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้วในหมู่มนุษย์ หรือผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นมนุษย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มนุสฺสภูตา

Kimakāsi puññanti kiṃ dānasīlādippabhedesu kīdisaṃ pujjabhāvaphalanibbattanato, yattha sayaṃ uppannaṃ, taṃ santānaṃ punāti visodhetīti ca ‘‘puñña’’nti laddhanāmaṃ sucaritaṃ kusalakammaṃ akāsi, upacini nibbattesīti attho. Jalitānubhāvāti sabbaso vijjotamānapuññiddhikā.

บทว่า กิมกาสิ ปุญฺญํ ความว่า ท่านได้ทำ สั่งสม หรือให้บังเกิดแล้วซึ่งสุจริตอันเป็นกุศลกรรมชนิดไร ในบรรดากุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า “บุญ” เพราะทำให้เกิดภาวะและผลที่น่าบูชา และเพราะย่อมชำระ คือทำให้สันดานนั้นบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นที่ที่ตนเกิดขึ้น บทว่า ชลิตานุภาวา ความว่า มีฤทธิ์แห่งบุญรุ่งโรจน์โชติช่วงโดยประการทั้งปวง

Kasmā panettha ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti vuttaṃ, kiṃ aññāsu gatīsu puññakiriyā natthīti? No natthi. Yasmā nirayepi nāma kāmāvacarakusalacittapavatti kadāci labbhateva, kimaṅgaṃ panaññattha, nanu avocumhā ‘‘diṭṭhasaṃsandanā pucchā’’ti. Tasmā mahāthero manussattabhāve ṭhatvā puññakammaṃ katvā uppannaṃ taṃ disvā bhūtatthavasena pucchanto ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti avoca.

เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” (เป็นมนุษย์ ได้ทำบุญอะไรไว้)? การทำบุญในคติอื่นไม่มีหรือ? หามิได้ เพราะว่า แม้ในนรก การเกิดขึ้นแห่งกามาวจรกุศลจิตก็ยังพอมีได้ในบางครั้ง จะกล่าวไปไยในคติอื่นเล่า ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า “เป็นคำถามเพื่อเทียบเคียงสิ่งที่เห็น” เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระเห็นนางเทพอัปสรนั้นผู้บังเกิดแล้วเพราะทำบุญกรรมไว้เมื่อครั้งอยู่ในภพมนุษย์ จึงถามตามความเป็นจริงว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ”

Atha vā aññāsu gatīsu ekantasukhatāya ekantadukkhatāya dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa sudullabhabhāvato. Kadāci uppajjamānopi yathāvuttakāraṇena uḷāro vipulo na ca hoti, manussagatiyaṃ pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti. Dukkhūpanissayā hi saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato na aggimhi tāpanaṃ udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya visesapaccayo, tāpetvā pana pamāṇayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā ca puññakiriyāya [Pg.18] na visesapaccayo hoti. Sati pana dukkhasantāpane pamāṇayogato sukhūpabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā uppajjati, uppajjamānā ca mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhachedanasamatthā ca hoti, tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

อีกนัยหนึ่ง ในคติอื่น ๆ โอกาสเพื่อการทำบุญมิใช่จะหาได้ง่าย เพราะมีความสุขโดยส่วนเดียวบ้าง มีความทุกข์โดยส่วนเดียวบ้าง และมีความทุกข์มากบ้าง อีกทั้งการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นก็หาได้ยากอย่างยิ่ง บุญกิริยาแม้เกิดขึ้นในบางครั้ง ก็ไม่ยิ่งใหญ่ไพบูลย์เพราะเหตุที่กล่าวแล้ว ส่วนในมนุสสคติ โอกาสเพื่อการทำบุญย่อมหาได้ง่าย เพราะมีความสุขมาก และเพราะการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นโดยมากหาได้ง่าย และทุกข์ใดที่เกิดขึ้นในมนุสสคตินั้น แม้ทุกข์นั้นก็เป็นอุปนิสัยปัจจัยพิเศษของการทำบุญ จริงอยู่ ศรัทธามีทุกข์เป็นอุปนิสัย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีศัสตราด้วยค้อนเหล็ก การเผาในไฟโดยส่วนเดียว หรือการจุ่มในน้ำโดยส่วนเดียว หามิได้เป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถในการตัดของศัสตรานั้น แต่การเผาแล้วจุ่มน้ำตามขนาดที่พอเหมาะย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถนั้น ฉันใด ความเพียบพร้อมด้วยทุกข์โดยส่วนเดียว ความมีทุกข์มาก หรือความเพียบพร้อมด้วยสุขโดยส่วนเดียวแห่งสันดานของสัตว์ ก็ไม่เป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ฉันนั้น แต่เมื่อมีความแผดเผาแห่งทุกข์และการเพิ่มพูนสุขตามขนาดที่พอเหมาะ บุญกิริยาได้อุปนิสัยแล้วย่อมเกิดขึ้น และเมื่อเกิดขึ้นย่อมมีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก และสามารถตัดธรรมฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นมนุษย์จึงเป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” เนื้อความที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว

4. Evaṃ pana therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sā devatā attamanā’’ti gāthā vuttā. Kena panāyaṃ gāthā vuttā? Dhammasaṅgāhakehi. Tattha sāti yā pubbe ‘‘pucchāmi taṃ devi mahānubhāve’’ti vuttā, sā. Devatāti devaputtopi brahmāpi devadhītāpi vuccati. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1; khu. pā. 5.1) hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto devoyeva devatāti katvā. Tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmavimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno.

๔. อนึ่ง เทวดาองค์นั้น อันพระเถระทูลถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น คาถาว่า “สา เทวตา อตฺตมนา” (เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี) จึงถูกกล่าวไว้. ก็คาถานี้ใครกล่าวไว้เล่า? พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมกล่าวไว้. ในคาถานั้น บทว่า สา ได้แก่ เทวีที่ถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว” (ข้าพเจ้าขอทูลถามท่านผู้เป็นเทวี ผู้มีอานุภาพมาก). บทว่า เทวตา หมายถึง แม้เทวบุตร แม้พรหม แม้เทพธิดา ก็เรียกว่าเทวดา. จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา” (ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่ง) เทวบุตรถูกเรียกว่า “เทวดา” โดยถือเอาว่า เทโว เอว เทวตา (เทวดาผู้ชายเท่านั้นคือเทวดา). เช่นเดียวกัน ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา” (เทวดาเจ็ดร้อยองค์เหล่านั้น ผู้ประเสริฐ ออกจากพรหมวิมานแล้ว) หมายถึงพรหมทั้งหลาย.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti. (vi. va. 75) –

ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนเทวดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่าง ดุจดาวประกายพรึก ฉะนั้น”

Ādīsu devadhītā. Idhāpi devadhītā eva daṭṭhabbā. Attamanāti tuṭṭhamanā pītisomanassehi gahitamanā. Pītisomanassasahagatañhi cittaṃ domanassassa anokāsato tehi taṃ sakaṃ katvā gahitaṃ viya hoti. Attamanāti vā sakamanā. Anavajjapītisomanassasampayuttañhi cittaṃ sampati āyatiñca taṃsamaṅgino hitasukhāvahato ‘‘saka’’nti vattabbataṃ labhati, na itaraṃ.

ในพระบาลีเป็นต้น (ในข้อ ๗๖) หมายถึงเทพธิดา. ในที่นี้ก็พึงเข้าใจว่าหมายถึงเทพธิดาเท่านั้น. บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจยินดี คือมีใจอันปีติและโสมนัสยึดครอง. จริงอยู่ จิตที่สหรคตด้วยปีติและโสมนัส ย่อมเป็นประดุจถูกปีติและโสมนัสเหล่านั้นกระทำให้เป็นของตนแล้วยึดครองไว้ เพราะไม่มีโอกาสแก่โทมนัส. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจเป็นของตน. จริงอยู่ จิตที่ประกอบด้วยปีติและโสมนัสอันไม่มีโทษ ย่อมได้ชื่อว่า “เป็นของตน” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยจิตนั้น ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต, ส่วนจิตอื่น (ที่ประกอบด้วยโทมนัสเป็นต้น) ไม่ได้ชื่อนั้น.

Moggallānenāti moggallānagottassa brāhmaṇamahāsālassa puttabhāvato so mahāthero gottavasena ‘‘moggallāno’’ti paññāto, tena moggallānena. Pucchitāti diṭṭhasaṃsandanavasena pucchitā, attamanā sā devatā pañhaṃ byākāsīti yojanā. Attamanatā cassā ‘‘tampi nāma parittakampi kammaṃ evaṃ mahatiyā dibbasampattiyā kāraṇaṃ ahosī’’ti pubbepi sā attano puññaphalaṃ paṭicca antarantarā somanassaṃ paṭisaṃvedeti, idāni pana ‘‘aññatarassa therassa katopi nāma kāro evaṃ uḷāraphalo, ayaṃ pana buddhānaṃ aggasāvako uḷāraguṇo mahānubhāvo[Pg.19], imampi passituṃ nipaccakārañca kātuṃ labhāmi, mama puññaphalapaṭisaṃyuttameva ca pucchaṃ karotī’’ti dvīhi kāraṇehi uppannā. Evaṃ sañjātabalavapītisomanassā sā therassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā pañhaṃ puṭṭhā byākāsi.

บทว่า โมคฺคลฺลาเนน ความว่า พระมหาเถระนั้นเป็นบุตรของพราหมณมหาศาล โคตรว่าโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปรากฏนามว่า “โมคคัลลานะ” ตามโคตร, (หมายถึง) อันพระโมคคัลลานะนั้น. บทว่า ปุจฺฉิตา ความว่า (เทวดา) อันพระเถระทูลถามโดยนัยเป็นการสอบสวนสิ่งที่ได้เห็น. การเชื่อมความว่า เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี ได้พยากรณ์ปัญหา. ส่วนความมีใจยินดีของเทพธิดานั้นเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ๑. แม้ในกาลก่อน เทพธิดานั้นอาศัยผลบุญของตน ย่อมเสวยโสมนัสในระหว่างๆ ว่า “โอหนอ กรรมแม้เพียงเล็กน้อยนั้น ได้เป็นเหตุแห่งทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้” ๒. แต่ในบัดนี้ (โสมนัสเกิดขึ้นว่า) “สักการะที่เราทำแล้วแม้แก่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ก็มีผลโอฬารถึงเพียงนี้ แต่นี่คือพระเถระผู้เป็นอัครสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก แม้ท่านผู้นี้เราก็ได้เพื่อจะเห็นและเพื่อจะทำการนอบน้อม ทั้งท่านยังกระทำคำถามอันเนื่องด้วยผลบุญของเราโดยแท้”. ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ (ความมีใจยินดีจึงเกิดขึ้น). เทพธิดานั้นมีปีติและโสมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จึงรับสนองพระดำรัสของพระเถระด้วยเศียรเกล้าแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกทูลถาม.

Pañhanti ñātuṃ icchitaṃ taṃ atthaṃ viyākāsi kathesi vissajjesi. Kathaṃ pana byākāsi? Puṭṭhāti puṭṭhākārato, pucchitākārenevāti attho. Ettha hi ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vacanaṃ visesatthaniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Siddhe hi sati ārambho visesatthañāpakova hoti. Ko paneso visesattho? Byākaraṇassa pucchānurūpatā. Yañhi kammaphalaṃ dassetvā tassa kāraṇabhūtaṃ kammaṃ pucchitaṃ, tadubhayassa aññamaññānurūpabhāvavibhāvanā. Yena ca ākārena pucchā pavattā atthato ca byañjanato ca, tadākārassa byākaraṇassa pucchānurūpatā, tathā ceva vissajjanaṃ pavattaṃ. Iti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vuttaṃ.

บทว่า ปญฺหํ (ปัญหา) หมายถึง เนื้อความที่พระเถระประสงค์จะทราบ, (เทพธิดา) ได้พยากรณ์ คือ กล่าว คือ วิสัชนาเนื้อความนั้น. ก็เทพธิดาพยากรณ์อย่างไร? บทว่า ปุฏฺฐา หมายถึง ตามอาการที่ถูกทูลถาม, อธิบายว่า ตามอาการที่พระเถระทูลถามนั่นเอง. จริงอยู่ ในที่นี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว การกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก พึงเห็นว่าเป็นการกำหนดความหมายพิเศษ. เพราะว่า เมื่อกิจสำเร็จแล้ว การเริ่มต้นอีกย่อมเป็นไปเพื่อแสดงความหมายพิเศษเท่านั้น. ก็ความหมายพิเศษนั้นคืออะไร? คือ ความที่การพยากรณ์สมควรแก่คำถาม. จริงอยู่ ผลของกรรมใดอันพระเถระแสดงแล้ว และกรรมอันเป็นเหตุแห่งผลของกรรมนั้นอันพระเถระทูลถามแล้ว, (ความหมายพิเศษคือ) การแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นเหตุเป็นผลที่สมควรแก่กันและกันของทั้งสองอย่างนั้น. และคำถามเป็นไปโดยอาการใด ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ, ความที่การพยากรณ์มีอาการเช่นนั้นสมควรแก่คำถาม, และการวิสัชนาก็เป็นไปอย่างนั้นนั่นเทียว. เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว จึงกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก.

‘‘Pucchitā’’ti vā tāya devatāya visesanamukhena puṭṭhabhāvassa pañhabyākaraṇassa ca kāraṇakittanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādinā therena pucchīyatīti pucchā, tāya devatāya katakammaṃ, tassā pucchāya kāritā ācikkhitā vāti sā devatā ‘‘pucchitā’’ti vuttā. Yasmā pucchitā pucchiyamānassa kammassa kāritā, tasmā pañhaṃ puṭṭhā. Yasmā ca pucchitā pucchiyamānassa kammassa ācikkhanasabhāvā, tasmā pañhaṃ byākāsīti. Yassa kammassidaṃ phalanti idaṃ ‘‘pañha’’nti vuttassa atthassa sarūpadassanaṃ. Ayaṃ cettha attho – idaṃ pucchantassa pucchiyamānāya ca paccakkhabhūtaṃ anantaraṃ vuttappakāraṃ puññaphalaṃ, yassa kammassa taṃ ñātuṃ icchitattā pañhanti vuttaṃ puññakammaṃ byākāsīti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปุจฺฉิตา” เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นผู้ถูกถามและแห่งการพยากรณ์ปัญหา โดยเป็นบทวิเสสนะของเทพธิดานั้น. มีความหมายดังนี้: คำถามเรียกว่า “ปุจฉา” เพราะพระเถระทูลถามด้วยคำเป็นต้นว่า “เกน เต ตาทิโส วณฺโณ” (วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร). กรรมอันเทพธิดานั้นได้กระทำแล้ว, เทพธิดานั้นถูกทำให้กระทำ (คือให้บอก) หรือถูกทำให้บอกกรรมที่ถูกถามนั้น เพราะฉะนั้น เทพธิดานั้นจึงถูกเรียกว่า “ปุจฺฉิตา”. เพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) เป็นผู้กระทำ (การิตา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงถูกถาม (ปุฏฺฐา) ซึ่งปัญหา. และเพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) มีสภาวะที่จะบอก (อาจิกฺขนสภาวา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงพยากรณ์ (พฺยากาสิ) ซึ่งปัญหา. คำว่า “ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ” (นี้เป็นผลของกรรมใด) นี้ เป็นการแสดงสรูปของเนื้อความที่เรียกว่า “ปัญหา”. และนี่คือเนื้อความในที่นี้: ผลบุญนี้ ซึ่งเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้ถามและผู้ถูกถาม มีลักษณะดังที่กล่าวแล้วในลำดับก่อน, เป็นผลของกรรมใด, เพราะมีความประสงค์จะทราบกรรมนั้น, (เทพธิดา) จึงได้พยากรณ์บุญกรรมซึ่งเรียกว่า “ปัญหา” (เพราะเป็นสิ่งที่ประสงค์จะทราบ).

5. Ahaṃ manussesūtiādi pañhassa byākaraṇākāro. Tattha ahanti devatā attānaṃ niddisati. ‘‘Manussesū’’ti vatvā puna ‘‘manussabhūtā’’ti vacanaṃ tadā attani manussaguṇānaṃ vijjamānatādassanatthaṃ. Yo hi manussajātikova samāno pāṇātipātādiṃ akattabbaṃ katvā daṇḍāraho tattha tattha rājādito hatthacchedādikammakāraṇaṃ pāpuṇanto [Pg.20] mahādukkhaṃ anubhavati, ayaṃ manussanerayiko nāma. Aparo manussajātikova samāno pubbekatakammunā ghāsacchādanampi na labhati, khuppipāsābhibhūto dukkhabahulo katthaci patiṭṭhaṃ alabhamāno vicarati, ayaṃ manussapeto nāma. Aparo manussajātikova samāno parādhīnavutti paresaṃ bhāraṃ vahanto bhinnamariyādo vā anācāraṃ ācaritvā parehi santajjito maraṇabhayabhīto gahananissito dukkhabahulo vicarati hitāhitaṃ ajānanto niddājighacchādukkhavinodanādiparo, ayaṃ manussatiracchāno nāma. Yo pana attano hitāhitaṃ jānanto kammaphalaṃ saddahanto hirottappasampanno dayāpanno sabbasattesu saṃvegabahulo akusalakammapathe parivajjento kusalakammapathe samācaranto puññakiriyavatthūni paripūreti, ayaṃ manussadhamme patiṭṭhito paramatthato manusso nāma. Ayampi tādisā ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti. Manusse sattanikāye manussabhāvaṃ pattā manussadhammañca appahāya ṭhitāti attho.

๕. คาถาว่า อหํ มนุสฺเสสุ เป็นต้น เป็นอาการแห่งการพยากรณ์ปัญหา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อหํ เทพธิดาแสดงตน. ครั้นกล่าวว่า มนุสฺเสสุ แล้ว คำว่า มนุสฺสภูตา อีก เพื่อแสดงความที่ธรรมอันเป็นคุณของมนุษย์มีอยู่ในตนในกาลนั้น. จริงอยู่ ผู้ใดแล แม้เป็นชาติมนุษย์ ทำปาณาติบาตเป็นต้นอันไม่ควรทำ เป็นผู้ควรแก่ทัณฑ์ ถึงการถูกตัดมือเป็นต้นจากพระราชาเป็นต้นในที่นั้นๆ ย่อมเสวยทุกข์ใหญ่ ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเนรยิโก (สัตว์นรกในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ ย่อมไม่ได้แม้ซึ่งอาหารและเครื่องนุ่งห่มเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน ถูกความหิวและความกระหายครอบงำ มีทุกข์มาก ไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เที่ยวไป ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเปโต (เปรตในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ มีความเป็นอยู่เนื่องด้วยผู้อื่น แบกภาระของผู้อื่น หรือเป็นผู้มีมรรยาทอันทำลายแล้ว ประพฤติอนาจาร ถูกผู้อื่นคุกคาม กลัวต่อภัยคือความตาย อาศัยป่าทึบ มีทุกข์มาก เที่ยวไป ไม่รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ มุ่งแต่จะบรรเทาทุกข์คือความง่วงและความหิวเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสติรัจฉาโน (ดิรัจฉานในร่างมนุษย์). ส่วนผู้ใด รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน เชื่อกรรมและผลของกรรม ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ มีความกรุณาในสัตว์ทั้งปวง มีความสลดใจมาก เว้นทางแห่งอกุศลกรรมบถ ประพฤติทางแห่งกุศลกรรมบถ บำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุให้บริบูรณ์ ผู้นี้ตั้งอยู่ในธรรมของมนุษย์ ชื่อว่าเป็นมนุษย์โดยปรมัตถ์. แม้เทพธิดาองค์นี้ก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา. อธิบายว่า ถึงความเป็นมนุษย์ในหมู่สัตว์ที่เป็นมนุษย์ และตั้งอยู่โดยไม่ละธรรมของมนุษย์.

Abbhāgatānanti abhiāgatānaṃ, sampattaāgantukānanti attho. Duvidhā hi āgantukā atithi abbhāgatoti. Tesu kataparicayo āgantuko atithi, akataparicayo abbhāgato. Kataparicayo akataparicayopi vā puretaraṃ āgato atithi, bhojanavelāyaṃ upaṭṭhito sampati āgato abbhāgato. Nimantito vā bhattena atithi, animantito abbhāgato. Ayaṃ pana akataparicayo animantito sampati āgato ca, taṃ sandhāyāha ‘‘abbhāgatāna’’nti, garukārena panettha bahuvacanaṃ vuttaṃ. Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ. Yaṃkiñci nisīdanayoggaṃ, idha pana pīṭhaṃ adhippetaṃ, tassa ca appakattā anuḷārattā ca ‘‘āsanaka’’nti āha. Adāsinti ‘‘idamassa therassa dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissati mahānisaṃsa’’nti sañjātasomanassā kammaṃ kammaphalañca saddahitvā tassa therassa paribhogatthāya adāsiṃ, nirapekkhapariccāgavasena pariccajinti attho.

บทว่า อพฺภาสตานํ คือ แก่ท่านผู้มาถึงแล้ว อธิบายว่า แก่แขกผู้มาถึง. จริงอยู่ แขกมี ๒ อย่าง คือ อติถิ และ อัพภาคะโต. ใน ๒ อย่างนั้น แขกที่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่คุ้นเคยกันหรือไม่คุ้นเคยกันก็ตาม มาถึงก่อนเวลาอาหาร ชื่อว่า อติถิ, มาถึงในเวลาอาหารพอดี ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่ได้รับนิมนต์ด้วยภัตตาหาร ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่ได้รับนิมนต์ ชื่อว่า อัพภาคะโต. ส่วน (พระเถระ) องค์นี้ เป็นแขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ไม่ได้รับนิมนต์ และมาถึงในเวลานั้นพอดี, เทพธิดาหมายถึงท่านจึงกล่าวว่า อพฺภาสตานํ, ในที่นี้ ท่านกล่าวเป็นพหูพจน์ด้วยความเคารพ. สถานที่ที่เขานั่งหรืออยู่ ณ ที่นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสนะ. (อาสนะคือ) สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สมควรแก่นั่ง, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาตั่ง, และเพราะความที่ตั่งนั้นเล็กและไม่ใหญ่โต จึงกล่าวว่า อาสนกํ. บทว่า อทาสึ คือ "ตั่งนี้ที่เราถวายแก่พระเถระแล้ว จักมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่เรา" ดังนี้ (นาง) มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว เชื่อกรรมและผลของกรรม จึงได้ถวายเพื่อประโยชน์เป็นเครื่องบริโภคของพระเถระนั้น อธิบายว่า สละแล้วด้วยอำนาจแห่งการบริจาคโดยไม่หวังผลตอบแทน.

Abhivādayinti abhivādanamakāsiṃ, pañcapatiṭṭhitena dakkhiṇeyyapuggale vandinti anto. Vandamānā hi taṃ tāyeva vandanakiriyāya vandiyamānaṃ ‘‘sukhinī hohi, arogā hohī’’tiādinā āsivādaṃ atthato vadāpesi [Pg.21] nāma. Añjalikaṃ akāsinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggaṇhantī guṇavisiṭṭhānaṃ apacāyanaṃ akāsinti attho. Yathānubhāvanti yathābalaṃ, tadā mama vijjamānavibhavānurūpanti attho. Adāsi dānanti annapānādideyyadhammapariccāgena dakkhiṇeyyaṃ bhojentī dānamayaṃ puññaṃ pasaviṃ.

บทว่า อภิวาทยึ คือ ได้ทำการอภิวาทแล้ว อธิบายว่า ได้ไหว้ทักขิไณยบุคคลด้วยเบญจางคประดิษฐ์. จริงอยู่ เมื่อไหว้ท่านผู้ควรแก่การไหว้อยู่นั้น ด้วยกิริยาคือการไหว้นั่นเทียว ชื่อว่าย่อมให้ท่านกล่าวคำอวยพรโดยอรรถว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด จงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด" เป็นต้น. บทว่า อญฺชลิกํ อกาสึ อธิบายว่า ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการจรดเล็บทั้งสิบไว้เหนือศีรษะ ได้ทำการนอบน้อมต่อท่านผู้มีคุณวิเศษ. บทว่า ยถานุภาวํ คือ ตามกำลัง อธิบายว่า ตามสมบัติที่มีอยู่ของข้าพเจ้าในกาลนั้น. บทว่า อทาสิ ทานํ คือ ได้บำเพ็ญบุญสำเร็จด้วยทาน ด้วยการบริจาคไทยธรรมมีข้าวและน้ำเป็นต้น เลี้ยงดูทักขิไณยบุคคล.

Ettha ca ‘‘aha’’nti idaṃ kammassa phalassa ca ekasantatipatitatādassanena sambandhabhāvadassanaṃ, ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti idaṃ tassā puññakiriyāya adhiṭṭhānabhūtasantānavisesadassanaṃ, ‘‘abbhāgatāna’’nti idaṃ cittasampattidassanañceva khettasampattidassanañca dānassa viya paṭiggahaṇassa ca kiñci anapekkhitvā pavattitabhāvadīpanato. ‘‘Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dāna’’nti idaṃ bhogasāradānadassanaṃ, ‘‘abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsi’’nti idaṃ kāyasāradānadassanaṃ.

และในบทเหล่านี้ บทว่า อหํ นี้ แสดงความเชื่อมต่อกัน (แห่งภพ) โดยแสดงความที่กรรมและผลของกรรมสืบเนื่องอยู่ในสันตติเดียวกัน, บทว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา นี้ แสดงสันตติอันเป็นวิเศษซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบุญกิริยาของเทพธิดานั้น, บทว่า อพฺภาสตานํ นี้ แสดงทั้งจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) และเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) เพราะแสดงให้เห็นว่า (ทาน) เป็นไปโดยมิได้คำนึงถึงสิ่งใดๆ เกี่ยวกับทานและปฏิคาหก. บทว่า อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ นี้ แสดงการให้โภคะเป็นสาระ, บทว่า อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ นี้ แสดงการให้กายเป็นสาระ.

6. Tenāti tena yathāvuttena puññena hetubhūtena. Meti ayaṃ me-saddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.65; ma. ni. 1.281; saṃ. ni. 1.172) karaṇe āgato, mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.182; a. ni. 4.257) sampadāne, mayhanti attho. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu (ma. ni. 1.206; saṃ. ni. 4.14; a. ni. 3.104) sāmiatthe āgato, idhāpi sāmiatthe eva, mamāti attho. Svāyaṃ me-saddo tena me puññenāti ca me etādisoti ca ubhayattha sambandhitabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

๖. บทว่า เตน คือ ด้วยบุญที่ได้กล่าวแล้วนั้นอันเป็นเหตุ. บทว่า เม คือ เม-ศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุํ มาในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) อธิบายว่า มยา (อันเรา). ในประโยคเป็นต้นว่า สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ มาในอรรถสัมปทาน (จตุตถีวิภัตติ) อธิบายว่า มยฺหํ (แก่ข้าพเจ้า). ในประโยคเป็นต้นว่า ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต มาในอรรถสามี (ฉัฏฐีวิภัตติ), แม้ในที่นี้ ก็มาในอรรถสามีเช่นกัน อธิบายว่า มม (ของเรา). เม-ศัพท์นั้น พึงเชื่อมความในทั้งสองแห่ง คือ เตน เม ปุญฺเญน (ด้วยบุญของเรานั้น) และ เม เอตาทิโส (วรรณะของเราเช่นนี้). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

Evaṃ tāya devatāya pañhe byākate āyasmā mahāmoggallāno vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā saparivārāya tassā devatāya sātthikā ahosi. Thero tato manussalokaṃ āgantvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Gāthā eva pana saṅgahaṃ āruḷhāti.

เมื่อเทพธิดานั้นพยากรณ์ปัญหาอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้แสดงธรรมโดยพิสดาร. เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร. พระเถระกลับจากที่นั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกัน. แต่ว่า เฉพาะพระคาถาทั้งหลายเท่านั้นที่ถูกยกขึ้นสู่การสังคายนา.

Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมปีฐวิมาน จบ.

2. Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถาทุติยปีฐวิมาน

Pīṭhaṃ [Pg.22] te veḷuriyamayanti dutiyapīṭhavimānaṃ. Tassa aṭṭhuppatti ca atthavaṇṇanā ca paṭhame vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – sāvatthivāsinī kira ekā itthī attano gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ ekaṃ theraṃ passitvā pasannacittā tassa āsanaṃ dentī attano pīṭhaṃ upari nīlavatthena attharitvā adāsi. Tena tassā devaloke nibbattāya veḷuriyamayaṃ pallaṅkavimānaṃ nibbattaṃ. Tena vuttaṃ –

ปิฐวิมานที่ ๒ เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต เวฬุริยมยํ. อัฏฐุปปัตติ (เรื่องราวการเกิดขึ้น) และอรรถวรรณนา (คำอธิบายเนื้อความ) ของวิมานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิมานที่ ๑. แต่มีความพิเศษดังนี้ ได้ยินว่า หญิงชาวเมืองสาวัตถีคนหนึ่ง เห็นพระเถระรูปหนึ่งเข้าไปยังเรือนของตนเพื่อบิณฑบาตแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อจะถวายอาสนะแด่พระเถระนั้น จึงได้ปูผ้าสีเขียวไว้บนตั่งของตนแล้วถวาย. ด้วยผลบุญนั้น เมื่อนางบังเกิดในเทวโลก วิมานคือบัลลังก์ที่สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์จึงบังเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

๘.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ

๙.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จในวิมานนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจของท่าน ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร

10.

๑๐.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

11.

๑๑.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้ตอบปัญหาที่ถูกถามนั้นว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

12.

๑๒.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ;

Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้ทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง

13.

๑๓.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จในวิมานนี้จึงมีแก่หม่อมฉัน และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

14.

๑๔.

‘‘Akkhāmi [Pg.23] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ หม่อมฉันจะขอบอกแก่ท่านถึงบุญที่หม่อมฉันได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

8. Tattha veḷuriyamayanti veḷuriyamaṇimayaṃ. Veḷuriyamaṇi nāma viḷūrapabbatassa viḷūragāmassa ca avidūre uppajjanakamaṇi. Tassa kira viḷūragāmaṭṭhāne ākaro, viḷūrassa pana avidūre bhavattā veḷuriyanteva paññāyittha. Taṃsadisavaṇṇanibhatāya devalokepissa tatheva nāmaṃ jātaṃ yathā taṃ manussaloke laddhanāmavaseneva devaloke devaputtānaṃ. Taṃ pana mayūragīvavaṇṇaṃ vā hoti, vāyasapattavaṇṇaṃ vā, siniddhaveṇupattavaṇṇaṃ vā. Idha pana mayūragīvavaṇṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamapīṭhavimāne vuttasadisamevāti.

๘. ในคาถานั้น คำว่า เวฬุริยมยํ หมายถึง สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์. แก้วที่ชื่อว่า เวฬุริยมณี คือแก้วที่เกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระและหมู่บ้านเวฬุระ. ได้ยินว่า เหมืองของแก้วนั้นอยู่ในที่ตั้งของหมู่บ้านเวฬุระ แต่เพราะเกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระ จึงปรากฏชื่อว่า เวฬุริยะ. เพราะมีสีสันคล้ายคลึงกัน แม้ในเทวโลก ชื่อของแก้วนั้นก็เกิดขึ้นเช่นนั้น เหมือนกับชื่อของเหล่าเทพบุตรในเทวโลกที่เกิดขึ้นตามชื่อที่ได้รับในมนุษยโลก. แก้วนั้นมีสีเหมือนคอของนกยูงบ้าง มีสีเหมือนปีกกาบ้าง หรือมีสีเหมือนใบไผ่ที่เขียวชอุ่มบ้าง. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ามีสีเหมือนคอของนกยูง. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปิฐวิมานที่ ๑ นั่นเอง

Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปิฐวิมานที่ ๒ จบ

3. Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถาตติยปิฐวิมาน

Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayanti tatiyapīṭhavimānaṃ. Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ. Aññataro kira khīṇāsavatthero rājagahe piṇḍāya caritvā bhattaṃ gahetvā upakaṭṭhe kāle bhattakiccaṃ kātukāmo ekaṃ vivaṭadvāragehaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ pana gehe gehasāminī itthī saddhā pasannā therassa ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘etha, bhante, idha nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti attano bhaddapīṭhaṃ paññāpetvā upari pītavatthaṃ attharitvā nirapekkhapariccāgavasena adāsi, ‘‘idaṃ me puññaṃ āyatiṃ sovaṇṇapīṭhapaṭilābhāya hotū’’ti patthanañca paṭṭhapesi. Atha there tattha nisīditvā bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā uṭṭhāya gacchante ‘‘bhante, idamāsanaṃ tumhākaṃyeva pariccattaṃ, mayhaṃ anuggahatthaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero tassā anukampāya taṃ pīṭhaṃ sampaṭicchitvā saṅghassa dāpesi. Sā aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.24] nibbattītiādi sabbaṃ paṭhamavimānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tena vuttaṃ –

ตติยปิฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต โสวณฺณมยํ. เรื่องราวของวิมานนั้นเกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์. ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้ภัตตาหารแล้ว เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ประสงค์จะทำภัตกิจ จึงเข้าไปยังเรือนหลังหนึ่งที่เปิดประตูไว้. ในเรือนนั้น หญิงเจ้าของเรือนเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สังเกตเห็นอาการของพระเถระแล้วจึงกล่าวว่า 'นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ เชิญนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นี้เถิด' แล้วปูลาดตั่งไม้อ้อของตน ปูผ้าสีเหลืองไว้เบื้องบน แล้วได้ถวายด้วยการบริจาคอันไม่ห่วงใย และได้ตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้บุญของข้าพเจ้านี้ จงเป็นไปเพื่อการได้ตั่งทองในอนาคตเถิด'. ครั้นพระเถระนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นั้น ล้างบาตรแล้วลุกขึ้นจะไป นางจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ อาสนะนี้ข้าพเจ้าสละให้แก่ท่านแล้ว ขอท่านจงใช้สอยเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด'. พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์ต่อนาง จึงรับตั่งนั้นแล้วให้ถวายแก่สงฆ์. ในเวลาต่อมา นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมวิมานนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

15.

๑๕.

‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe,obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ

16.

๑๖.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

17.

๑๗.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

18.

๑๘.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

19.

๑๙.

‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของหม่อมฉัน ซึ่งทำให้หม่อมฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ หม่อมฉันเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก

20.

๒๐.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี (คือกิเลส) มีจิตผ่องใส ไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง

21.

๒๑.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjantī ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

22.

๒๒.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

19. Yañca [Pg.25] pana pañcamagāthāyaṃ purimāya jātiyā manussaloketiādi, ettha jāti-saddo attheva saṅkhatalakkhaṇe ‘‘jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’tiādīsu (dhātu. 71). Atthi nikāye ‘‘nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’tiādīsu (a. ni. 3.71). Atthi paṭisandhiyaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’tiādīsu (mahāva. 124). Atthi kule ‘‘akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’tiādīsu (dī. ni. 1.303). Atthi pasutiyaṃ ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’tiādīsu (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207). Atthi bhave ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (dī. ni. 1.244; ma. ni. 1.53). Idhāpi bhave eva daṭṭhabbo. Tasmā purimāya jātiyā purimasmiṃ bhave anantarātīte purime attabhāveti attho. Bhummatthe hidaṃ karaṇavacanaṃ. Manussaloketi manussalokabhave, rājagahaṃ sandhāya vadati. Okāsaloko hi idha adhippeto, sattaloko pana ‘‘manussesū’’ti iminā vuttoyeva.

๑๙. อนึ่ง ในคาถาที่ ๕ ที่ว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก เป็นต้น ในคำนั้น ชาติศัพท์มีใช้ในอรรถว่า สังขตลักษณะ ในประโยคเป็นต้นว่า ชาติ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๒ มีใช้ในอรรถว่า นิกาย (หมู่, เหล่า) ในประโยคเป็นต้นว่า นิครนถ์ ชื่อว่าเป็นสมณชาติ (เหล่าสมณะ) มีใช้ในอรรถว่า ปฏิสนธิ ในประโยคเป็นต้นว่า จิตดวงแรกเกิดขึ้นในครรภ์มารดา วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้น อาศัยธรรมนั้นเป็นชาติของสัตว์นั้น มีใช้ในอรรถว่า ตระกูล ในประโยคเป็นต้นว่า ไม่ถูกด่า ไม่ถูกบริภาษด้วยชาติวาท (การกล่าวถึงตระกูล) มีใช้ในอรรถว่า การเกิด (การคลอด) ในประโยคเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ประสูติแล้วในบัดนี้ มีใช้ในอรรถว่า ภพ ในประโยคเป็นต้นว่า แม้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าภพเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คำว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มีความหมายว่า ในภพก่อน ในอัตภาพก่อนที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น จริงอยู่ กรณวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าภูมิ (สถานที่) คำว่า มนุสฺสโลเก หมายถึง ในภพที่เป็นมนุษยโลก ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์ จริงอยู่ ในที่นี้ท่านประสงค์เอาโอกาสโลก ส่วนสัตวโลกนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า มนุสฺเสสุ นี้

20. Addasanti addakkhiṃ. Virajanti vigatarāgādirajattā virajaṃ. Bhikkhunti bhinnakilesattā bhikkhuṃ, sabbaso kilesakālussiyābhāvena vippasannacittatāya vippasannaṃ, anāvilasaṅkappatāya anāvilaṃ. Purimaṃ purimañcettha padaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacanaṃ, vigatarāgādirajattā bhinnakilesatāya bhikkhuṃ, bhinnakilesattā kilesakālussiyābhāvena vippasannaṃ, vippasannamanattā anāvilanti. Pacchimaṃ pacchimaṃ vā padaṃ purimassa purimassa kāraṇavacanaṃ, virajaṃ bhikkhuguṇayogato. Bhinnakileso hi bhikkhu. Bhikkhuṃ vippasannabhāvato. Kilesakālussiyābhāvena vippasannamānaso hi bhikkhu. Vippasannaṃ anāvilasaṅkappabhāvatoti. Rāgarajābhāvena vā ‘‘viraja’’nti vuttaṃ, dosakālussiyābhāvena ‘‘vippasanna’’nti, mohabyākulābhāvena ‘‘anāvila’’nti. Evaṃbhūto paramatthato bhikkhu nāma hotīti ‘‘bhikkhu’’nti vuttaṃ. Adāsahanti adāsiṃ ahaṃ. Pīṭhanti tadā mama santike vijjamānaṃ bhaddapīṭhaṃ. Pasannāti kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannacittā. Sehi pāṇibhīti aññaṃ anāṇāpetvā attano hatthehi upanīya pīṭhaṃ paññāpetvā adāsinti attho.

๒๐. บทว่า อทฺทสํ แปลว่า ได้เห็นแล้ว บทว่า วิรชํ แปลว่า ผู้ปราศจากธุลี เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น บทว่า ภิกฺขุํ แปลว่า ซึ่งภิกษุ เพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้ว, บทว่า วิปฺปสนฺนํ แปลว่า ผู้ผ่องใส เพราะมีจิตผ่องใสโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลสโดยประการทั้งปวง, บทว่า อนาวิลํ แปลว่า ผู้ไม่ขุ่นมัว เพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว ในบทเหล่านี้ บทต้นๆ เป็นเหตุของบทหลังๆ คือ เป็นภิกษุเพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น, ผ่องใสเพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้วโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส, ไม่ขุ่นมัวเพราะมีใจผ่องใส หรืออีกนัยหนึ่ง บทหลังๆ เป็นเหตุของบทต้นๆ คือ ปราศจากธุลีเพราะประกอบด้วยคุณของภิกษุ, จริงอยู่ ผู้ทำลายกิเลสแล้วชื่อว่าภิกษุ เป็นภิกษุเพราะมีความผ่องใส, จริงอยู่ ภิกษุมีใจผ่องใสเพราะไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส ผ่องใสเพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า วิรชํ เพราะไม่มีธุลีคือราคะ, กล่าวว่า วิปฺปสนฺนํ เพราะไม่มีความขุ่นมัวคือโทสะ, กล่าวว่า อนาวิลํ เพราะไม่มีความวุ่นวายคือโมหะ ผู้เป็นเช่นนี้ โดยปรมัตถ์ชื่อว่าภิกษุ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ภิกฺขุํ บทว่า อทาสหํ แปลว่า เราได้ถวายแล้ว บทว่า ปีฐํ แปลว่า ซึ่งตั่งอันดีงามที่มีอยู่ในสำนักของเราในครั้งนั้น บทว่า ปสนฺนา แปลว่า มีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม และด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัย บทว่า เสหิ ปาณีภิ มีความหมายว่า ไม่ได้สั่งผู้อื่น นำเข้าไปด้วยมือของตนเอง ปูลาดตั่งแล้วได้ถวาย

Ettha ca ‘‘virajaṃ bhikkhuṃ vippasannamanāvila’’nti iminā khettasampattiṃ dasseti, ‘‘pasannā’’ti iminā cittasampattiṃ, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā payogasampattiṃ. Tathā [Pg.26] ‘‘pasannā’’ti iminā sakkaccadānaṃ anupahaccadānanti ca ime dve dānaguṇā dassitā, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā sahatthena dānaṃ anupaviddhadānanti ime dve dānaguṇā dassitā, pītavatthassa attharaṇena nisīdanakālaññutāya cittiṃ katvā dānaṃ kālena dānanti ime dve dānaguṇā dassitāti veditabbā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนavilํ นี้ ท่านแสดงถึงเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงถึงจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงถึงประโยคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งความเพียร) อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สักกัจจทาน (การให้โดยเคารพ) และ อนุปหัจจทาน (การให้โดยไม่กระทบกระทั่ง) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สหัตถทาน (การให้ด้วยมือตน) และ อนปวิทธทาน (การให้โดยไม่ดูหมิ่น) พึงทราบว่า ด้วยการปูลาดผ้าเหลือง ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ จิตตีกตทาน (การให้โดยทำความเคารพ) เพราะรู้กาลอันควรนั่ง และ กาลทาน (การให้ตามกาล) ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยปีฐวิมาน จบ

4. Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน

Pīṭhaṃ te veḷuriyamayanti catutthapīṭhavimānaṃ. Imassāpi vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ, taṃ dutiyavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Nīlavatthena hi attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Sesaṃ paṭhamavimāne vuttasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

วิมานที่ ๔ ชื่อว่า ปีฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ เรื่องของวิมานแม้นี้ ก็เกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์ เรื่องนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุติยวิมาน จริงอยู่ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปฐมวิมาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

23.

๒๓.

‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ;

Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ.

ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าบนยอดเมฆ

24.

๒๔.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จในวิมานนี้แก่ท่านเพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

25.

๒๕.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดา ผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

26.

๒๖.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

27.

๒๗.

‘‘Appassa [Pg.27] kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā;

Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของดิฉัน ซึ่งทำให้ดิฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก

28.

๒๘.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

ดิฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ดิฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง

29.

๒๙.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน

30.

๓๐.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Etthāpi hi nīlavatthena attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Tenevettha ‘‘pīṭhaṃ te veḷuriyamaya’’nti ādito āgataṃ. Sesaṃ tatiyasadisamevāti tattha vuttanayeneva attho veditabbo.

จริงอยู่ แม้ในวิมานนี้ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในวิมานนี้ คาถาจึงขึ้นต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ ส่วนที่เหลือเหมือนกับตติยวิมานนั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในตติยวิมานนั้น

Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน จบ

5. Kuñjaravimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถากุญชรวิมาน

Kuñjaro te varārohoti kuñjaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Athekadivasaṃ rājagahanagare nakkhattaṃ ghositaṃ. Nāgarā vīthiyo sodhetvā vālukaṃ okiritvā lājapañcamakāni pupphāni vippakiriṃsu, gehadvāre gehadvāre kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapesuṃ, yathāvibhavaṃ nānāvirāgavaṇṇavicittā dhajapaṭākādayo [Pg.28] ussāpesuṃ, sabbo jano attano attano vibhavānurūpaṃ sumaṇḍitapasādhito nakkhattakīḷaṃ kīḷi, sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ ahosi. Atha bimbisāramahārājā pubbacārittavasena mahājanassa cittānurakkhaṇatthañca attano rājabhavanato nikkhamitvā mahantena parivārena mahatā rājānubhāvena uḷārena sirisobhaggena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti.

เรื่องกุญชรวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ดังนี้ เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ มีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ชาวเมืองทำความสะอาดถนนหนทาง โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ที่ประตูเรือนทุกแห่ง ตั้งต้นกล้วยและหม้อน้ำเต็มไว้ ตามกำลังทรัพย์ของตน ได้ยกธงชายและธงแผ่น เป็นต้น อันมีสีสันงดงามแปลกตาต่างๆ นานาขึ้น ชนทั้งปวงแต่งกายประดับประดาอย่างดีตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตนๆ แล้วเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์ ทั่วทั้งพระนครได้รับการประดับตกแต่งประหนึ่งเมืองสวรรค์ ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารมหาราช ด้วยเคยทรงประพฤติมาในกาลก่อน และเพื่อรักษาจิตใจของมหาชน จึงเสด็จออกจากพระราชวังของพระองค์ พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยพระสิริโสภาคย์อันโอฬาร ทรงกระทำประทักษิณพระนคร

Tena ca samayena rājagahavāsinī ekā kuladhītā rañño taṃ vibhavasampattiṃ sirisobhaggaṃ rājānubhāvañca passitvā acchariyabbhutacittajātā ‘‘ayaṃ deviddhisadisā vibhavasampatti kīdisena nu kho kammunā labbhatī’’ti paṇḍitasammate pucchi. Te tassā kathesuṃ ‘‘bhadde, puññakammaṃ nāma cintāmaṇisadisaṃ kapparukkhasadisaṃ, khettasampattiyā cittasampattiyā ca sati yaṃ yaṃ patthetvā karoti, taṃ taṃ nipphādetiyeva. Apica āsanadānena uccākulīnatā hoti, annadānena balasampattipaṭilābho, vatthadānena vaṇṇasampattipaṭilābho, yānadānena sukhavisesapaṭilābho, dīpadānena cakkhusampattipaṭilābho, āvāsadānena sabbasampattipaṭilābho hotī’’ti. Sā taṃ sutvā ‘‘devasampatti ito uḷārā hoti maññe’’ti tattha cittaṃ ṭhapetvā puññakiriyāya ativiya ussāhajātā ahosi.

ก็ในสมัยนั้น กุลธิดาผู้หนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ได้เห็นสมบัติแห่งความมั่งคั่ง พระสิริโสภาคย์ และราชานุภาพของพระราชานั้นแล้ว เกิดมีจิตอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง จึงได้ถามผู้ที่นับถือกันว่าเป็นบัณฑิตว่า "สมบัติแห่งความมั่งคั่งนี้ ซึ่งเปรียบด้วยฤทธิ์ของเทวดา จะพึงได้มาด้วยกรรมเช่นไรหนอ" บัณฑิตเหล่านั้นได้บอกแก่นางว่า "ดูก่อนน้องหญิง อันว่าบุญกรรมนี้ เปรียบด้วยแก้วจินดามณี เปรียบด้วยต้นกัลปพฤกษ์ เมื่อความสมบูรณ์แห่งเขต (คือทักขิไณยบุคคล) และความสมบูรณ์แห่งจิต (คือเจตนา) มีอยู่ บุคคลปรารถนาสิ่งใดๆ แล้วกระทำบุญกรรมนั้น ย่อมสำเร็จสิ่งนั้นๆ ได้ทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการให้อาสนะ ย่อมมีความเป็นผู้มีสกุลสูง, ด้วยการให้ข้าว ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยกำลัง, ด้วยการให้ผ้า ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยผิวพรรณ, ด้วยการให้ยานพาหนะ ย่อมได้ความสุขพิเศษ, ด้วยการให้ประทีป ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยจักษุ, ด้วยการให้ที่อยู่อาศัย ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวง" นางได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงตั้งจิตไว้ในทิพยสมบัตินั้นว่า "เราเข้าใจว่า ทิพยสมบัติย่อมโอฬารกว่าสมบัตินี้" แล้วเกิดความอุตสาหะอย่างยิ่งในการทำบุญ

Mātāpitaro cassā ahataṃ vatthayugaṃ navapīṭhaṃ ekaṃ padumakalāpaṃ sappimadhusakkharā taṇḍulakhīrāni ca paribhogatthāya pesesuṃ. Sā tāni disvā ‘‘ahañca dānaṃ dātukāmā, ayañca me deyyadhammo laddho’’ti tuṭṭhamānasā dutiyadivase dānaṃ sajjentī appodakamadhupāyāsaṃ sampādetvā, tassa parivārabhāvena aññampi bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā dānagge gandhaparibhaṇḍaṃ katvā vikasitapadumapattakiñjakkhakesaropasobhitesu padumesu āsanaṃ paññāpetvā, ahatena setavatthena attharitvā āsanassa catunnaṃ pādānaṃ upari cattāri padumāni mālāguḷañca ṭhapetvā, āsanassa upari vitānaṃ bandhitvā mālādāmaolambakadāmāni olambitvā, āsanassa samantato bhūmiṃ sakesarehi padumapattehi sabbasantharaṃ [Pg.29] santharitvā ‘‘dakkhiṇeyye āgate pūjessāmī’’ti pupphapūritaṃ caṅkoṭakaṃ ekamante ṭhapesi.

มารดาและบิดาของนางได้ส่งผ้าคู่ใหม่ ตั่งใหม่ ๑ ตัว ช่อดอกปทุม ๑ ช่อ และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาล ข้าวสาร น้ำนม มาให้เพื่อบริโภค นางเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว มีใจยินดีว่า "เราก็ปรารถนาจะให้ทาน และไทยธรรมนี้เราก็ได้มาแล้ว" จึงจัดแจงทานในวันที่สอง นางได้จัดเตรียมข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อย แล้วจัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอย่างอื่นอีกเป็นอันมากเพื่อเป็นบริวารของข้าวมธุปายาสนั้น ที่โรงทาน ได้กระทำการอบด้วยของหอม แล้วปูลาดอาสนะไว้ท่ามกลางดอกปทุมที่ประดับด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกปทุมที่บานสะพรั่ง ปูลาดด้วยผ้าขาวผืนใหม่ วางดอกปทุม ๔ ดอกและพวงมาลัยไว้บนขาตั่งทั้ง ๔ ขึงเพดานไว้เบื้องบนอาสนะ ห้อยพวงระเบียบดอกไม้และพวงมาลัยที่ห้อยย้อยลงมา โดยรอบอาสนะ ได้ปูลาดพื้นทั้งหมดด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร แล้วตั้งกระเช้าที่เต็มด้วยดอกไม้ไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง ด้วยคิดว่า "เมื่อทักขิไณยบุคคลมาแล้ว เราจักบูชา"

Athevaṃ katadānūpakaraṇasaṃvidhānā sīsaṃnhātā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā velaṃ sallakkhetvā ekaṃ dāsiṃ āṇāpesi ‘‘gaccha je, amhākaṃ tādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyesāhī’’ti. Tena ca samayena āyasmā sāriputto sahassathavikaṃ nikkhipanto viya rājagahe piṇḍāya caranto antaravīthiṃ paṭipanno hoti. Atha sā dāsī theraṃ vanditvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ me dethā’’ti. ‘‘Ekissā upāsikāya anuggahatthaṃ ito ethā’’ti ca āha. Thero tassā pattaṃ adāsi. Sā theraṃ gehaṃ pavesesi. Atha sā itthī therassa paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ dassetvā ‘‘nisīdatha, bhante, idamāsanaṃ paññatta’’nti vatvā there tattha nisinne sakesarehi padumapattehi theraṃ pūjayamānā āsanassa samantato okiritvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sappimadhusakkharāsammissena appodakamadhupāyāsena parivisi. Parivisantī ca ‘‘imassa me puññassānubhāvena dibbagajakūṭāgārapallaṅkasobhitā dibbasampattiyo hontu, sabbāsu pavattīsu padumā nāma mā vigatā hontū’’ti patthanaṃ akāsi. Puna there katabhattakicce pattaṃ dhovitvā sappimadhusakkharāhi pūretvā pallaṅke atthataṃ sāṭakaṃ cumbaṭakaṃ katvā therassa hatthe ṭhapetvā there ca anumodanaṃ katvā pakkamante dve purise āṇāpesi ‘‘therassa hatthe pattaṃ imañca pallaṅkaṃ vihāraṃ netvā therassa niyyātetvā āgacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu.

ครั้งนั้น นางผู้ได้จัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานไว้อย่างนี้แล้ว อาบน้ำสระเกล้า นุ่งห่มผ้าสะอาดเรียบร้อย กำหนดเวลาแล้ว ได้สั่งหญิงรับใช้คนหนึ่งว่า "แน่ะแม่ ไปเถิด จงไปแสวงหาทักขิไณยบุคคลเช่นนั้นเพื่อเรา" ก็ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประหนึ่งว่ากำลังวางถุงเงินหนึ่งพัน ได้เข้าไปสู่ระหว่างถนน ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้นั้นไหว้พระเถระแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรของท่านแก่ดิฉัน" และกล่าวว่า "ขอท่านจงมาทางนี้ เพื่ออนุเคราะห์อุบาสิกาท่านหนึ่ง" พระเถระได้ให้บาตรแก่นาง นางได้นิมนต์พระเถระเข้าไปสู่เรือน ครั้งนั้น หญิงผู้นั้นได้ทำการต้อนรับพระเถระ แสดงอาสนะแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เชิญท่านนั่งเถิด อาสนะนี้จัดไว้แล้ว" เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางบูชาพระเถระด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร โปรยลงโดยรอบอาสนะ แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ นางได้อังคาสด้วยข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อยที่ผสมด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล ขณะที่กำลังอังคาสอยู่นั้น นางได้ตั้งความปรารถนาว่า "ด้วยอานุภาพแห่งบุญของข้าพเจ้านี้ ขอทิพยสมบัติทั้งหลายอันงดงามด้วยช้างทิพย์ ยอดปราสาท และบัลลังก์ จงมีแก่ข้าพเจ้าเถิด และในทุกภพทุกชาติ ขอชื่อว่าดอกปทุมอย่าได้ปราศจากไปเลย" อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางล้างบาตรแล้วบรรจุให้เต็มด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล แล้วนำผ้าสาฎกที่ปูลาดบนตั่งมาทำเป็นผ้าสำหรับรองบาตร วางไว้ในมือของพระเถระ และเมื่อพระเถระทำอนุโมทนาแล้วกำลังจะกลับ นางได้สั่งบุรุษสองคนว่า "พวกท่านจงนำบาตรในมือของพระเถระและตั่งนี้ไปยังวิหาร ถวายแด่พระเถระแล้วจงกลับมา" บุรุษทั้งสองนั้นได้กระทำตามนั้น

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane yojanasatubbedhe kanakavimāne nibbatti accharāsahassaparivārā. Patthanāvasena cassā pañcayojanubbedho padumamālālaṅkato samantato padumapattakiñjakkhakesaropasobhito manuññadassano sukhasamphasso vividharatanaraṃsijālasamujjalahemābharaṇavibhūsito gajavaro nibbatti. Tassūpari yathāvuttasobhātisayayutto yojaniko kanakapallaṅko nibbatti. Sā dibbasampattiṃ anubhavantī antarantarā taṃ kuñjaravimānassa upari ratanavicittaṃ pallaṅkaṃ abhiruyha mahatā devatānubhāvena nandanavanaṃ gacchati. Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ [Pg.30] nandanavanaṃ gacchantīsūtiādinā sabbaṃ paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanāyaṃ āgatasadisaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana thero –

นางในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๐๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร และด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของนาง ช้างตัวประเสริฐสูง ๕ โยชน์ ประดับด้วยพวงมาลัยดอกบัว งดงามโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว มีทัศนะอันน่ารื่นรมย์ มีสัมผัสอันเป็นสุข ประดับด้วยเครื่องประดับทองอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ได้บังเกิดขึ้นแล้ว เบื้องบนช้างนั้น บัลลังก์ทองขนาด ๑ โยชน์ ประกอบด้วยความงามอันยอดเยี่ยมดังที่กล่าวแล้ว ได้บังเกิดขึ้นแล้ว นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ ในระหว่างๆ ขึ้นสู่บัลลังก์อันวิจิตรด้วยรัตนะนั้น ซึ่งอยู่เบื้องบนกุญชรวิมาน ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ไปยังสวนนันทวัน. ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในสวนด้วยทิพยานุภาพตามสมควรของตน เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่มาแล้วในปฐมปีฐวิมานวรรณนา ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องนั้นนั่นเทียว. แต่ในเรื่องนี้ พระเถระได้กล่าวว่า –

31.

๓๑.

‘‘Kuñjaro te varāroho, nānāratanakappano;

Ruciro thāmavā javasampanno, ākāsamhi samīhati.

“ช้างของเธอเป็นพาหนะอันประเสริฐ ประดับประดาด้วยรัตนะต่างๆ เป็นที่น่ารื่นรมย์ มีกำลัง ถึงพร้อมด้วยความเร็ว เที่ยวไปในอากาศได้

32.

๓๒.

‘‘Padumi padmapattakkhi, padmuppalajutindharo;

Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo, soṇṇapokkharamāladhā.

“ดูกรเทพธิดาผู้มีนามว่าปทุมิ ผู้มีดวงตาเหมือนกลีบบัว ช้างนั้นทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบล มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรปทุม ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง

33.

๓๓.

‘‘Padumānusaṭaṃ maggaṃ, padmapattavibhūsitaṃ;

Ṭhitaṃ vaggu manugghātī, mitaṃ gacchati vāraṇo.

“ช้างนั้นย่อมเดินไปอย่างสง่างาม สู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัว ประดับประดาด้วยกลีบบัว ไม่ทำให้ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนหวั่นไหว ก้าวไปอย่างมีประมาณ

34.

๓๔.

‘‘Tassa pakkamamānassa, soṇṇakaṃsā ratissarā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

“เมื่อช้างนั้นก้าวไป กระดึงทองคำทั้งหลายมีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน เสียงกึกก้องของกระดึงเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

35.

๓๕.

‘‘Tassa nāgassa khandhamhi, sucivatthā alaṅkatā;

Mahantaṃ accharāsaṅghaṃ, vaṇṇena atirocasi.

“เธอผู้ทรงผ้าสะอาด ประดับประดาแล้ว บนคอของช้างนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่นางอัปสรจำนวนมากด้วยวรรณะของตน

36.

๓๖.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti. – āha;

“นี้เป็นผลทานของเธอ หรือว่าเป็นผลของศีล หรือว่าเป็นผลของการทำอัญชลีกรรม เราถามแล้ว เธอจงบอกความนั้นแก่เราเถิด” ดังนี้. พระเถระได้ทูลถามแล้ว

31. Tattha kuñjaro te varārohoti kuñje giritaṭe ramati abhiramati, tattha vā ravati koñcanādaṃ nadanto vicarati. Kuṃ vā pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro, giricarādibhedo manussaloke hatthī, ayaṃ pana kīḷanakāle kuñjarasadisatāya evaṃ vutto. Āruyhatīti āroho, ārohanīyoti attho. Varo aggo seṭṭho ārohoti [Pg.31] varāroho, uttamayānanti vuttaṃ hoti. Nānāratanakappanoti nānāvidhāni ratanāni etesanti nānāratanā, kumbhālaṅkārādihatthālaṅkārā. Tehi vihito kappanno sannāho yassa so nānāratanakappano. Ruciṃ abhiratiṃ detīti ruciro, manuññoti attho. Thāmavāti thiro, balavāti attho. Javasampannoti sampannajavo, sīghajavoti vuttaṃ hoti. Ākāsamhi samīhatīti ākāse antalikkhe sammā īhati, āruḷhānaṃ khobhaṃ akaronto carati gacchatīti attho.

๓๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ความว่า สัตว์ที่รื่นรมย์ ยินดียิ่งในกุญชะคือเชิงเขา หรือเที่ยวร้องเสียงดุจเสียงนกกระเรียน เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร. หรือว่า แผ่นดินชื่อว่า กุํ สัตว์ที่ทำแผ่นดินนั้นให้ชำรุดด้วยการกระทบ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร ได้แก่ช้างในมนุษยโลก มีชนิดต่างๆ เช่น คิริจร เป็นต้น แต่ช้างนี้ถูกเรียกว่าอย่างนี้เพราะมีความคล้ายคลึงกับช้างในเวลาเล่น. สัตว์ที่บุคคลขึ้นขี่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาโรหะ อธิบายว่า เป็นที่ขึ้นขี่. สัตว์ที่เป็นที่ขึ้นขี่อันประเสริฐ คือเลิศ ประเสริฐสุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า วราโรหะ หมายความว่า เป็นยานอันอุดม. บทว่า นานารตนกปฺปโน ความว่า รัตนะต่างๆ มีอยู่แก่เครื่องประดับเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นานารตนา ได้แก่เครื่องประดับช้างมีเครื่องประดับกุมภ์เป็นต้น. เครื่องผูกคือเครื่องเกราะที่ทำด้วยรัตนะเหล่านั้นมีอยู่แก่ช้างใด ช้างนั้นชื่อว่า นานารตนกัปปนะ. สัตว์ที่ให้ความรื่นรมย์คือความยินดียิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า รุจิระ อธิบายว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า ถามวา ความว่า มั่นคง อธิบายว่า มีกำลัง. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า มีความเร็วถึงพร้อมแล้ว หมายความว่า มีความเร็วจัด. บทว่า อากาสมฺหิ สมีหติ ความว่า ย่อมพยายาม คือย่อมเที่ยวไปได้ดีในอากาศคือท้องฟ้า อธิบายว่า ย่อมเที่ยวไปคือย่อมไปโดยไม่ทำความหวั่นไหวแก่ผู้ที่ขึ้นขี่.

32. Padumīti padumasamānavaṇṇatāya ‘‘paduma’’nti laddhanāmena kumbhavaṇṇena samannāgatattā padumī. Padmapattakkhīti kamaladalasadisanayane, ālapanametaṃ tassā devatāya. Padmuppalajutindharoti dibbapadumuppalamālālaṅkatasarīratāya tahaṃ tahaṃ vipphurantaṃ vijjotamānaṃ padumuppalajutiṃ dhāretīti padumuppalajutindharo. Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti padumapattakiñjakkhakesarehi samantato okiṇṇagatto. Soṇṇapokkharamāladhāti hemamayakamalamālābhārī.

๓๒. บทว่า ปทุมิ ความว่า ชื่อว่า ปทุมิ เพราะประกอบด้วยวรรณะที่กุมภ์อันได้นามว่า “ปทุมะ” เพราะมีวรรณะเสมอด้วยดอกบัว. บทว่า ปทฺมปตฺตกฺขิ ความว่า ดูกรเทพธิดาผู้มีนัยน์ตาเสมอด้วยกลีบบัว เป็นคำร้องเรียกเทพธิดานั้น. บทว่า ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร ความว่า ชื่อว่า ปทุมุปปลชุตินธร เพราะทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบลอันส่องสว่างแวววาวไปในที่นั้นๆ เพราะมีพระวรกายประดับด้วยพวงมาลัยดอกปทุมและดอกอุบลอันเป็นทิพย์. บทว่า ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค ความว่า มีร่างกายเกลื่อนกล่นโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว. บทว่า โสณฺณโปกฺขรมาลธา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง.

33. Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti hatthino padanikkhepe padanikkhepe tassa pādaṃ sandhārentehi mahantehi padumehi anusaṭaṃ vippakiṇṇaṃ, nānāvirāgavaṇṇehi tesaṃyeva ca pattehi ito cito ca paribbhamantehi visesato maṇḍitatāya vibhūsitaṃ maggaṃ gacchatīti yojanā. Ṭhitanti idaṃ maggavisesanaṃ, padumapattavibhūsitaṃ hutvā ṭhitaṃ magganti attho. Vaggūti cāru, kiriyāvisesanañcetaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Anugghātīti na ugghāti, attano upari nisinnānaṃ īsakampi khobhaṃ akarontoti attho. Mitanti nimmitaṃ, nikkhepapadaṃ vītikkamanti attho. Ayañhettha attho ‘‘vaggu cāru padanikkhepaṃ katvā gacchatī’’ti. Mitanti vā parimitaṃ pamāṇayuttaṃ, nātisīghaṃ, nātisaṇikanti vuttaṃ hoti. Vāraṇoti hatthī. So hi paccatthikavāraṇato gamanaparikkilesavāraṇato ca ‘‘vāraṇo’’ti vuccati.

๓๓. บทว่า ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ มีการประกอบความว่า ย่อมไปสู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัวใหญ่ทั้งหลายที่รองรับเท้าของช้างนั้นในทุกๆ ย่างก้าว และที่ประดับประดาเป็นพิเศษด้วยกลีบดอกบัวเหล่านั้นเองซึ่งมีสีสันน่ากำหนัดต่างๆ ปลิวว่อนไปมาในที่นี้และที่นั้น. บทว่า ฐิตํ นี้เป็นวิเสสนะของบทว่า มคฺคํ อธิบายว่า สู่หนทางที่ตั้งอยู่โดยเป็นทางที่ประดับด้วยกลีบบัว. บทว่า วคฺคู ความว่า งดงาม และบทนี้เป็นกิริยาวิเสสนะ ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า อนุคฺฆาตี ความว่า ไม่กระทบกระเทือน อธิบายว่า ไม่ทำความหวั่นไหวแม้เพียงเล็กน้อยแก่ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนตน. บทว่า มิตํ ความว่า ที่ก้าวไปแล้ว อธิบายว่า ก้าวล่วงย่างที่วางไว้. ความในที่นี้มีว่า “ย่อมไปโดยทำการก้าวย่างอย่างงดงาม”. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มิตํ ความว่า มีประมาณ ประกอบด้วยประมาณ หมายความว่า ไม่เร็วนัก ไม่ช้านัก. บทว่า วารโณ คือ ช้าง. เพราะว่าช้างนั้นชื่อว่า “วารณะ” เพราะห้ามข้าศึก และเพราะห้ามความลำบากในการเดินทาง.

34. Tassa [Pg.32] pakkamamānassa, soṇṇasaṃkā ratissarāti tassa yathāvuttassa kuñjarassa gacchantassa soṇṇakaṃsā suvaṇṇamayā ghaṇṭā ratissarā ramaṇīyasaddā manuññanigghosā olambantīti adhippāyo. Tassa hi kuñjarassa ubhosu passesu mahākolambappamāṇā maṇimuttādikhacitā hemamayā anekasatā mahantiyo ghaṇṭā tahaṃ tahaṃ olambamānā pacalanti, yato chekena gandhabbakena payuttavāditato ativiya manoharasaddo niccharati. Tenāha ‘‘tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā’’ti. Tassattho – yathā nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susiranti evaṃ pañcaṅgike tūriye kusalehi vādiyamāne ṭhānuppattiyā mandatāravibhāgaṃ dassentena gāyantena samīrito vāditasaro vaggu rajanīyo nigghoso suyyati, evaṃ tesaṃ sovaṇṇakaṃsānaṃ tapanīyaghaṇṭānaṃ nigghoso suyyatīti.

๓๔. บทว่า ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา มีอธิบายว่า เมื่อกุญชรดังที่กล่าวแล้วนั้นเดินไปอยู่ กระดึงทองคำคือระฆังที่ทำด้วยทองคำ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน มีเสียงกึกก้องน่ารื่นรมย์ ย่อมห้อยอยู่. จริงอยู่ ที่ข้างทั้งสองของกุญชรนั้น มีระฆังใหญ่ที่ทำด้วยทองคำ ประดับด้วยมณีและมุกดาเป็นต้น ขนาดเท่าหม้อกลัมพะขนาดใหญ่ หลายร้อยใบ ห้อยอยู่ในที่นั้นๆ ย่อมแกว่งไกวไปมา ซึ่งจากอาการนั้น เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งกว่าเสียงดนตรีที่คนธรรพ์ผู้ฉลาดบรรเลง ย่อมเปล่งออกมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เตสํ สุยฺยติ นิพฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา” ดังนี้. อรรถแห่งบทนั้นคือ – เปรียบเหมือนว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ คือ อาตตะ วิตตะ อาตตวิตตะ ฆนะ และสุสิระ อันผู้ฉลาดบรรเลงอยู่ เสียงบรรเลงอันไพเราะน่ากำหนัด คือเสียงกึกก้องที่เปล่งออกมาโดยผู้ขับร้องที่แสดงการจำแนกเสียงทุ้มและเสียงแหลมตามสมควรแก่ฐานะ ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันใด เสียงกึกก้องของกระดึงทองคำคือระฆังทองเหล่านั้น ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันนั้น.

35. Nāgassāti hatthināgassa. Mahantanti sampattimahattenāpi saṅkhyāmahattenāpi mahantaṃ. Accharāsaṅghanti devakaññāsamūhaṃ. Vaṇṇenāti rūpena.

๓๕. บทว่า นาคสฺส ได้แก่ แห่งพญาช้าง. บทว่า มหนฺตํ ได้แก่ ที่ยิ่งใหญ่ คือ ยิ่งใหญ่ทั้งโดยสมบัติ และยิ่งใหญ่ทั้งโดยจำนวน. บทว่า อจฺฉราสงฺฆํ ได้แก่ ซึ่งหมู่แห่งนางเทพอัปสร. บทว่า วณฺเณน ได้แก่ โดยรูป.

36. Dānassāti dānamayapuññassa. Sīlassāti kāyikasaṃvarādisaṃvarasīlassa. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena abhivādanādiṃ avuttaṃ cārittasīlaṃ saṅgaṇhāti.

๓๖. บทว่า ทานสฺส ได้แก่ แห่งบุญสำเร็จด้วยทาน. บทว่า สีลสฺส ได้แก่ แห่งศีลคือความสำรวมทางกายเป็นต้น. วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมข้อที่ไม่ได้กล่าวไว้. ด้วยวา ศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์จาริตตศีลที่ไม่ได้กล่าวไว้ มีการอภิวาทเป็นต้น.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi, tamatthaṃ dassetuṃ –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว, เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้ว่า) –

37.

๓๗.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” ดังนี้.

Ayaṃ gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā, tassā attho heṭṭhā vutto eva.

คาถานี้ พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้, อรรถแห่งคาถานั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว.

38.

๓๘.

‘‘Disvāna guṇasampannaṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ sataṃ;

Adāsiṃ pupphābhikiṇṇaṃ, āsanaṃ dussasanthataṃ.

“ข้าพเจ้าได้เห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยคุณ ผู้มีฌาน ยินดีในฌาน เป็นสัตบุรุษ จึงได้ถวายอาสนะที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ อันปูลาดด้วยผ้า”

39.

๓๙.

‘‘Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ, āsanassa samantato;

Abbhokirissaṃ pattehi, pasannā sehi pāṇibhi.

“ข้าพเจ้าได้ถวายดอกบัวครึ่งหนึ่งโดยรอบแห่งอาสนะ ได้โปรยปรายด้วยกลีบ (บัว) มีใจเลื่อมใส ด้วยมือของตน”

40.

๔๐.

‘‘Tassa kammakusalassa, idaṃ me īdisaṃ phalaṃ;

Sakkāro garukāro ca, devānaṃ apacitā ahaṃ.

“นี้เป็นผลเช่นนี้ของข้าพเจ้า แห่งกุศลกรรมนั้น ข้าพเจ้าเป็นที่สักการะเคารพ และเป็นที่บูชาของเทวดาทั้งหลาย”

41.

๔๑.

‘‘Yo [Pg.33] ve sammāvimuttānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ;

Pasanno āsanaṃ dajjā, evaṃ nande yathā ahaṃ.

“ผู้ใดแล มีใจเลื่อมใส พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้สงบ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ผู้นั้นพึงบันเทิงอย่างนี้ เหมือนดังข้าพเจ้า”

42.

๔๒.

‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā;

Āsanaṃ dātabbaṃ hoti, sarīrantimadhārina’’nti. – devatāya vuttagāthā;

“เพราะเหตุนั้นแล อันผู้ที่มุ่งประโยชน์ตน ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่ พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย” ดังนี้. (เหล่านี้คือ) คาถาที่เทพธิดากล่าวแล้ว.

38. Tattha guṇasampannanti sabbehi sāvakaguṇehi samannāgataṃ, tehi vā paripuṇṇaṃ. Etena sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiṃ dasseti. Jhāyinti ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhenāpi jhānena jhāyanasīlaṃ, tena vā jhāpetabbaṃ sabbasaṃkilesapakkhaṃ jhāpetvā ṭhitaṃ. Tato eva jhāne ratanti jhānarataṃ. Satanti samānaṃ, santaṃ vā, sappurisanti attho. Pupphābhikiṇṇanti pupphehi abhikiṇṇaṃ, kamaladalehi abhippakiṇṇanti attho. Dussasanthatanti vatthena upari atthataṃ.

๓๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คุณสมฺปนฺนํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยสาวกคุณทั้งปวง หรือว่า ผู้บริบูรณ์ด้วยสาวกคุณเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงการบรรลุถึงที่สุดยอดแห่งสาวกบารมีญาณ. บทว่า ฌายึ ได้แก่ ผู้มีปกติเพ่งด้วยฌานแม้ทั้งสองอย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน หรือว่า ผู้เผาฝ่ายแห่งสังกิเลสทั้งปวงที่พึงเผาด้วยฌานนั้นแล้วดำรงอยู่. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงยินดีในฌาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ฌานรตํ (ผู้ยินดีในฌาน). บทว่า สตํ อธิบายว่า ผู้สงบ หรือ ผู้เป็นสัตบุรุษ. บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ อธิบายว่า เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ คือ เกลื่อนกล่นด้วยกลีบดอกบัว. บทว่า ทุสฺสสนฺถตํ ได้แก่ อันปูลาดไว้เบื้องบนด้วยผ้า.

39. Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti upaḍḍhaṃ padumapupphaṃ ahaṃ. Āsanassa samantatoti therena nisinnassa āsanassa samantā bhūmiyaṃ. Abbhokirissanti abhiokiriṃ abhippakiriṃ. Kathaṃ? Pattehīti, tassa upaḍḍhapadumassa visuṃ visuṃ katehi pattehi pupphavassābhivassanakaniyāmena okirinti attho.

๓๙. บทว่า อุปฑฺฒํ ปทุมมาลาหํ ได้แก่ ข้าพเจ้า (ถวาย) ดอกบัวครึ่งหนึ่ง. บทว่า อาสนสฺส สมนฺตโต ได้แก่ โดยรอบแห่งอาสนะที่พระเถระนั่งแล้ว บนพื้นดิน. บทว่า อพฺโภกิริสฺสํ ได้แก่ ได้โปรยปรายแล้ว ได้โปรยไปทั่วแล้ว. (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) บทว่า ปตฺเตหิ อธิบายว่า ได้โปรยปรายด้วยกลีบแห่งดอกบัวครึ่งดอกนั้นที่ทำไว้แยกกันๆ โดยนัยแห่งฝนดอกไม้ที่ตกลงมา.

40. Idaṃ me īdisaṃ phalanti iminā ‘‘kuñjaro te varāroho’’tiādinā therena gahitaṃ aggahitañca āyuyasasukharūpādibhedaṃ attano dibbasampattiṃ ekato dassetvā punapi therena aggahitameva attano ānubhāvasampattiṃ dassetuṃ ‘‘sakkāro garukāro’’tiādimāha. Tena ‘‘na kevalaṃ bhante tumhehi yathāvuttameva idha mayhaṃ puññaphalaṃ, apica kho idaṃ dibbaṃ ādhipateyyampī’’ti dasseti. Tattha sakkāroti ādarakiriyā, devehi attano sakkātabbatāti attho. Tathā garukāroti garukātabbatā. Devānanti devehi. Apacitāti pūjitā.

๔๐. ด้วยบทว่า อิทํ เม อีทิสํ ผลํ นี้ (เทพธิดา) ได้แสดงทิพยสมบัติของตน อันมีประเภทคือ อายุ ยศ สุข รูป เป็นต้น ทั้งที่พระเถระกล่าวถึงด้วยคาถาว่า “กุญฺชโร เต วราโรโห” เป็นต้น และที่ไม่ได้กล่าวถึง รวมไว้ในที่เดียวกันแล้ว, อีกครั้งหนึ่ง เพื่อจะแสดงอานุภาวสมบัติของตนที่พระเถระไม่ได้กล่าวถึงนั่นเทียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สกฺกาโร ครุกาโร”. ด้วยคำนั้น (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผลบุญของข้าพเจ้าในวิมานนี้ มิใช่มีเพียงเท่าที่ท่านกล่าวไว้เท่านั้น แต่ทว่า ความเป็นอธิบดีอันเป็นทิพย์นี้ก็มีด้วย”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สกฺกาโร คือ การกระทำความเอื้อเฟื้อ อธิบายว่า ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงสักการะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า ครุกาโร คือ ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงเคารพ. บทว่า เทวานํ ได้แก่ อันเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อปจิตา ได้แก่ อันบูชาแล้ว.

41. Sammāvimuttānanti suṭṭhu vimuttānaṃ sabbasaṃkilesappahāyīnaṃ. Santānanti santakāyavacīmanokammānaṃ sādhūnaṃ. Maggabrahmacariyassa ca sāsanabrahmacariyassa ca ciṇṇattā brahmacārinaṃ. Pasanno āsanaṃ dajjāti [Pg.34] kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannamānaso hutvā yadi āsanamattampi dadeyya. Evaṃ nande yathā ahanti yathā ahaṃ tena āsanadānena etarahi nandāmi modāmi, evameva aññopi nandeyya modeyya.

๔๑. บทว่า สมฺมาวิมุตฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้หลุดพ้นดีแล้ว ผู้ละสังกิเลสทั้งปวงได้แล้ว. บทว่า สนฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมสงบแล้ว เป็นสาธุชน. (บทว่า พฺรหฺมจารินํ) เพราะความเป็นผู้ประพฤติแล้วซึ่งมรรคพรหมจรรย์และศาสนพรหมจรรย์. บทว่า ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา ความว่า หากว่าบุคคลมีใจเลื่อมใสเพราะเชื่อในผลของกรรมและเชื่อในพระรัตนตรัยแล้ว พึงถวายแม้เพียงอาสนะ. บทว่า เอวํ นนฺเท ยถา อหํ ความว่า ข้าพเจ้าบันเทิงรื่นเริงอยู่ในบัดนี้ด้วยอาสนทานนั้นฉันใด แม้ผู้อื่นก็พึงบันเทิงรื่นเริงฉันนั้นเหมือนกัน.

42. Tasmāti tena kāraṇena. Hi-saddo nipātamattaṃ. Attakāmenāti attano hitakāmena. Yo hi attano hitāvahaṃ kammaṃ karoti, na ahitāvahaṃ, so attakāmo. Mahattanti vipākamahattaṃ. Sarīrantimadhārinanti antimaṃ dehaṃ dhārentānaṃ, khīṇāsavānanti attho. Ayañhettha attho – yasmā arahataṃ āsanadānena ahaṃ evaṃ dibbasampattiyā modāmi, tasmā aññenāpi attano abhivuddhiṃ patthayamānena antimasamussaye ṭhitānaṃ āsanaṃ dātabbaṃ, natthi tādisaṃ puññanti dasseti. Tesaṃ vuttasadisamevāti.

๔๒. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุนั้น. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อตฺตกาเมน ได้แก่ ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. จริงอยู่ ผู้ใดทำกรรมที่นำประโยชน์มาให้ตน ไม่ทำกรรมที่ไม่นำประโยชน์มาให้ ผู้นั้นชื่อว่า อัตตกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์ตน). บทว่า มหตฺตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีวิบากยิ่งใหญ่. บทว่า สรีรนฺติมธารินํ ได้แก่ แห่งท่านผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย อธิบายว่า แห่งพระขีณาสพทั้งหลาย. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ คือ เพราะเหตุที่ข้าพเจ้ารื่นเริงด้วยทิพยสมบัติอย่างนี้ เพราะอาสนทานที่ถวายแก่พระอรหันต์ทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น แม้ผู้อื่นผู้ปรารถนาความเจริญยิ่งแก่ตน ก็พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสุดท้าย, (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า บุญเช่นนั้นไม่มี. (อรรถแห่งบท) เหล่านั้น เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว.

Kuñjaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุญชรวิมาน จบ.

6. Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน

Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti nāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante soḷasamattā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vasitvā vutthavassā ‘‘bhagavantaṃ passissāma, dhammañca suṇissāmā’’ti sāvatthiṃ uddissa gimhasamaye addhānamaggaṃ paṭipannā, antarāmagge ca nirudako kantāro, te ca tattha ghammābhitattā kilantā tasitā pānīyaṃ alabhamānā aññatarassa gāmassa avidūrena gacchanti. Tattha aññatarā itthī udakabhājanaṃ gahetvā udakatthāya udapānābhimukhī gacchati. Atha te bhikkhū taṃ disvā ‘‘yatthāyaṃ itthī gacchati, tattha gate pānīyaṃ laddhuṃ sakkā’’ti pipāsāparetā taṃdisābhimukhā gantvā udapānaṃ disvā tassā avidūre aṭṭhaṃsu. Sā itthī tato udakaṃ gahetvā nivattitukāmā te bhikkhū disvā ‘‘ime ayyā udakena atthikā pipāsitā’’ti ñatvā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā udakena nimantesi. Te pattathavikato parissāvanaṃ nīharitvā parissāvetvā yāvadatthaṃ pānīyaṃ pivitvā hatthapāde sītale katvā tassā itthiyā pānīyadāne anumodanaṃ vatvā agamaṃsu.

เรื่องสุวัณณฉทนนาวา นี้คือ นาวาวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ภิกษุประมาณ ๑๖ รูป อาศัยอยู่ในอาวาสชายหมู่บ้านแห่งหนึ่ง จำพรรษาแล้วจึงดำริว่า “เราจักไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักฟังธรรม” แล้วมุ่งหน้าสู่กรุงสาวัตถี เดินทางไกลในฤดูร้อน ในระหว่างทางมีทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ภิกษุเหล่านั้นถูกความร้อนแผดเผาในที่นั้น มีความเหน็ดเหนื่อย กระหายน้ำ เมื่อไม่ได้น้ำดื่ม จึงเดินไปในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น มีหญิงคนหนึ่งถือหม้อน้ำเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำเพื่อตักน้ำ. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเห็นนางแล้วจึงคิดว่า “หญิงนี้ไปที่ใด เมื่อเราไปที่นั่นแล้วคงจะได้น้ำดื่ม” จึงถูกความกระหายครอบงำ เดินมุ่งหน้าไปทางนั้น เห็นบ่อน้ำแล้วจึงได้ยืนอยู่ไม่ไกลจากนาง. หญิงนั้นตักน้ำจากบ่อนั้นแล้ว ประสงค์จะกลับ เห็นภิกษุเหล่านั้นจึงทราบว่า “พระคุณเจ้าเหล่านี้ต้องการน้ำ คงจะกระหายน้ำ” จึงตั้งความเคารพอย่างสูงไว้แล้วนิมนต์ด้วยน้ำ. ภิกษุเหล่านั้นนำผ้ากรองน้ำออกจากถุงบาตร กรองน้ำแล้วดื่มตามความต้องการ ทำมือและเท้าให้เย็นแล้ว กล่าวอนุโมทนาในการถวายน้ำดื่มแก่หญิงนั้นแล้วหลีกไป.

Sā [Pg.35] taṃ puññaṃ hadaye ṭhapetvā antarantarā anussarantī aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassā puññānubhāvena kapparukkhopasobhitaṃ mahantaṃ vimānaṃ uppajji. Taṃ vimānaṃ parikkhipitvā muttajālarajatavibhūsitā viya sikatāvakiṇṇapaṇḍarapulinataṭā maṇikkhandhanimmalasalilavāhinī saritā. Tassā ubhosu tīresu uyyānavimānadvāre ca mahatī pokkharaṇī pañcavaṇṇapadumasaṇḍamaṇḍitā saha suvaṇṇanāvāya nibbatti. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī nāvāya kīḷantī laḷantī vicarati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ nāvāya kīḷantiṃ disvā tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

นางตั้งบุญนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงอยู่เนืองๆ ในภายหลังได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานใหญ่ที่ประดับด้วยต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดขึ้น. แวดล้อมวิมานนั้น มีแม่น้ำไหล มีหาดทรายขาวสะอาดเกลื่อนกลาดด้วยทรายแก้วประหนึ่งประดับด้วยตาข่ายมุกและเงิน มีน้ำใสราวก้อนแก้วมณี. ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำนั้น และที่ประตูวิมาน มีสระโบกขรณีใหญ่ ประดับด้วยกอบัว ๕ สี บังเกิดขึ้นพร้อมกับเรือทอง. นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ในที่นั้น เที่ยวเล่นเพลิดเพลินอยู่ในเรือ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพธิดานั้นกำลังเล่นอยู่ในเรือ จึงประสงค์จะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ (จึงได้กล่าวว่า) –

43.

๔๓.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

“ดูก่อนนารี ท่านขึ้นสู่เรือที่มุงด้วยทองคำแล้วยืนอยู่ ท่านหยั่งลงสู่สระโบกขรณี แล้วเด็ดดอกบัวด้วยมือ”

44.

๔๔.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)”

45.

๔๕.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

“ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้).

Tato therena puṭṭhāya devatāya vissajjitākāraṃ dassetuṃ saṅgītikārehi –

ลำดับนั้น เพื่อจะแสดงอาการที่เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วได้ตอบ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงได้กล่าวคาถานี้ว่า –

46.

๔๖.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

“เทพธิดานั้น เมื่อถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด”

Ayaṃ gāthā vuttā.

คาถานี้ (พระสังคีติกาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้ว.

47.

๔๗.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

“เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำเพื่อให้ท่านดื่ม”

48.

๔๘.

‘‘Yo [Pg.36] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

“ผู้ใดแล ลุกขึ้นให้น้ำเพื่อดื่มแก่ผู้ที่เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดมีแก่ผู้นั้น”

49.

๔๙.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

“แม่น้ำมีน้ำเย็น มีหาดทรายปูลาด ย่อมไหลไปรอบวิมานนั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็มีดอกบานสะพรั่ง”

50.

๕๐.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

“วิมานอันประเสริฐที่ประกอบด้วยภูมิภาคเหล่านั้น งดงามยิ่งนัก นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ที่ทำบุญไว้ย่อมได้ผลเช่นนี้”

51.

๕๑.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า”

52.

๕๒.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้).

Ayaṃ devatāya vissajjitākāro.

นี้คืออาการที่เทพธิดาตอบ.

43. Tattha suvaṇṇacchadananti vicittabhittiviracanehi rattasuvaṇṇamayehi ubhohi passehi paṭicchāditabbhantaratāya ceva nānāratanasamujjalitena kanakamayālaṅkārena upari chāditatāya ca suvaṇṇacchadanaṃ. Nāvanti potaṃ. So hi orato pāraṃ pavati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Nārīti tassā devadhītāya ālapanaṃ. Narati netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhatthena puri setīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena [Pg.37] ‘‘naro’’ti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati, pageva bhattubhūto. Narassa esāti nārī, ayañca samaññā manussitthīsu pavattā ruḷhivasena itarāsupi tathā vuccati. Ogāhasi pokkharaṇinti satipi rattuppalanīluppalādike bahuvidhe ratanamaye jalajakusume pokkharasaṅkhātānaṃ dibbapadumānaṃ tattha yebhuyyena atthitāya ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ dibbasaraṃ jalavihāraratiyā anupavisasi. Padmaṃ chindasi pāṇināti rajatamayanāḷaṃ padumarāgaratanamayapattasaṅghātaṃ kanakamayakaṇṇikākiñjakkhakesaraṃ dibbakamalaṃ līlāravindaṃ kattukāmatāya tava hatthena bhañjasi.

๔๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุวณฺณฉทนํ (มีเครื่องมุงเป็นทอง) คือ เพราะมีภายในอันปกปิดแล้วจากทั้งสองข้างด้วยฝาและเครื่องประดับอันวิจิตรที่ทำด้วยทองคำแดง และเพราะมีเบื้องบนอันมุงบังด้วยเครื่องประดับทองที่รุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ. บทว่า นาวํ คือ เรือ. เพราะเรือนั้นย่อมแล่นไป คือไปจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โปตะ, และเพราะนำสัตว์ทั้งหลายไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นาวา. บทว่า นารี เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น. เพราะนำไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นระ คือ บุรุษ. เปรียบเหมือนสัตว์ผู้มีภาวะดั้งเดิม ย่อมถูกเรียกว่า "บุรุษ" เพราะนอนอยู่ในปุระ (ร่างกาย) ด้วยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าภาวะอื่น ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "นระ" เพราะอรรถว่านำไป. จริงอยู่ แม้บุคคลผู้เป็นบุตรหรือน้องชาย ก็ย่อมอยู่ในฐานะบิดาของมารดาและพี่สาว ไม่ต้องกล่าวถึงผู้เป็นสามีเลย. เพราะเป็นของนระ (บุรุษ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า นารี, และสมัญญานี้เป็นไปในหญิงมนุษย์โดยอำนาจของคำที่ใช้กันมา แม้ในหญิงอื่นก็เรียกว่าอย่างนั้น. บทว่า โอคาหสิ โปกฺขรณึ คือ แม้เมื่อมีดอกไม้ที่เกิดในน้ำอันทำด้วยรัตนะหลายชนิด มีอุบลแดงและอุบลเขียวเป็นต้น แต่เพราะมีความเป็นไปโดยมากของดอกปทุมทิพย์อันเรียกว่า "ปอกขระ" ในสระนั้น ท่านจึงเข้าไปสู่สระทิพย์อันได้ชื่อว่า "โบกขรณี" ด้วยความยินดีในการเล่นน้ำ. บทว่า ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา คือ ท่านย่อมเด็ดดอกบัวทิพย์อันมีก้านเป็นเงิน มีกลุ่มใบเป็นแก้วปทุมราค มีฝัก เกสร และเรณูเป็นทอง ด้วยมือของท่าน ด้วยความประสงค์จะทำเป็นดอกบัวเพื่อประดับเล่น.

47. Tasiteti pipāsite. Kilanteti tāya pipāsāya addhānaparissamena ca kilantakāye. Uṭṭhāyāti uṭṭhānavīriyaṃ katvā, ālasiyaṃ anāpajjitvāti attho.

๔๗. บทว่า ตสิเต คือ ผู้กระหายน้ำ. บทว่า กิลนฺเต คือ ผู้มีกายเหน็ดเหนื่อยด้วยความกระหายนั้นและด้วยความลำบากในการเดินทางไกล. บทว่า อุฏฺฐาย คือ ทำความเพียรลุกขึ้น อธิบายว่า ไม่ถึงความเกียจคร้าน.

48. Yo vetiādinā yathā ahaṃ, evaṃ aññepi āyatanagatena udakadānapuññena etādisaṃ phalaṃ paṭilabhantīti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānavidhiṃ dassentī therena puṭṭhamatthaṃ sādhāraṇato vissajjeti. Tattha tassāti tanti ca yathāvuttapuññakārinaṃ paccāmasati.

๔๘. (นางเทพธิดา) แสดงวิธีอนุมานถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยสิ่งที่มองเห็นแล้วว่า "เหมือนดังที่ข้าพเจ้าได้รับผลเช่นนี้ด้วยบุญจากการถวายน้ำอันถึงฐานะ แม้คนอื่นๆ ก็ย่อมได้รับผลเช่นนี้เหมือนกัน" ดังนี้ (ชื่อว่า) ตอบเนื้อความที่พระเถระถามแล้วโดยทั่วไป ด้วยคาถาว่า โย เว เป็นต้น. ในคาถานั้น (นางเทพธิดา) ย่อมพิจารณาถึงผู้กระทำบุญตามที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ตสฺส และบทว่า ตํ.

49. Anupariyantīti anurūpavasena parikkhipanti. Tassa vasanaṭṭhānaparikkhipanena sopi parikkhitto nāma hoti. Tilakāti bandhujīvakapupphasadisapupphā ekā rukkhajāti. Uddālakāti vātaghātakā, ye ‘‘rājarukkhā’’tipi vuccanti.

๔๙. บทว่า อนุปริยนฺติ ความว่า ย่อมแวดล้อมโดยสมควร. เพราะการแวดล้อมสถานที่อยู่ของบุคคลนั้น แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าถูกแวดล้อม. บทว่า ติลกา คือ พันธุ์ไม้ชนิดหนึ่งมีดอกคล้ายดอกชบา. บทว่า อุทฺทาลกา คือ ต้นคูน ซึ่งเรียกกันว่า "ราชพฤกษ์" ก็มี.

50. Taṃbhūmibhāgehīti tādisehi bhūmibhāgehi, yathāvuttapokkharaṇīnadīuyyānavantehi bhūmipadesehīti attho. Upetarūpanti pāsaṃsiyabhāvena upetaṃ, tesaṃ pokkharaṇīādīnaṃ vasena ramaṇīyasannivesanti vuttaṃ hoti. Bhusa sobhamānanti bhusaṃ ativiya virocamānaṃ vimānaseṭṭhaṃ labhantīti yojanā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๕๐. บทว่า ตํภูมิภาเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเช่นนั้น คือ ด้วยภูมิประเทศอันมีสระโบกขรณี แม่น้ำ และสวนดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า อุเปตรูปํ ความว่า ถึงพร้อมด้วยความเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญ คือ มีการตั้งอยู่อย่างน่ารื่นรมย์ด้วยอำนาจแห่งสระโบกขรณีเป็นต้นเหล่านั้น. การประกอบความว่า ย่อมได้วิมานอันประเสริฐที่งดงามยิ่งนัก คือ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง ดังนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน จบ.

7. Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.38] nāvanti dutiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante aññataro khīṇāsavatthero upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya gāmakāvāse vassaṃ upagantukāmo sāvatthito taṃ gāmaṃ uddissa pacchābhattaṃ addhānamaggapaṭipanno, maggaparissamena kilanto tasito antarāmagge aññataraṃ gāmaṃ sampatto, bahigāme tādisaṃ chāyūdakasampannaṭṭhānaṃ apassanto parissamena ca abhibhuyyamāno cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pavisitvā dhuragehasseva dvāre aṭṭhāsi. Tattha aññatarā itthī theraṃ passitvā ‘‘kuto, bhante, āgatatthā’’ti pucchitvā maggaparissamaṃ pipāsitabhāvañca ñatvā ‘‘etha, bhante’’ti gehaṃ pavesetvā ‘‘idha nisīdathā’’ti āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinne pādodakaṃ pādabbhañjanatelañca datvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Pariḷāhe vūpasante madhuraṃ sītalaṃ sugandhaṃ pānakaṃ yojetvā adāsi. Thero taṃ pivitvā paṭippassaddhakilamatho anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattīti sabbaṃ anantaravimānasadisanti veditabbaṃ. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tena vuttaṃ –

ทุติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะเข้าจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง จึงออกจากกรุงสาวัตถีมุ่งหน้าไปยังบ้านนั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ ได้เดินทางไกล เมื่อยล้าเพราะความลำบากในการเดินทางและกระหายน้ำ ได้เดินทางไปถึงบ้านแห่งหนึ่งในระหว่างทาง เมื่อไม่เห็นสถานที่อันสมบูรณ์ด้วยร่มไม้และน้ำเช่นนั้นในนอกบ้าน และถูกความเหน็ดเหนื่อยครอบงำ จึงครองจีวรเข้าไปในบ้านแล้วยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังแรกนั่นเอง. ในบ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นพระเถระแล้วจึงทูลถามว่า "พระคุณเจ้า มาจากไหน" เมื่อทราบถึงความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางและความกระหายน้ำ จึงกล่าวว่า "นิมนต์มาทางนี้เถิด พระคุณเจ้า" แล้วนิมนต์เข้าบ้าน ปูลาดอาสนะถวายแล้วกล่าวว่า "นิมนต์นั่งตรงนี้เถิด". เมื่อท่านนั่งแล้ว ได้ถวายน้ำล้างเท้าและน้ำมันทาเท้า แล้วถือพัดใบตาลพัดให้. เมื่อความกระวนกระวายบรรเทาลงแล้ว จึงปรุงน้ำปานะอันมีรสหวาน เย็น มีกลิ่นหอมถวาย. พระเถระดื่มน้ำปานะนั้นแล้ว หายจากความเหน็ดเหนื่อย จึงได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป. ในกาลต่อมา หญิงนั้นทำกาละแล้วได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ พึงทราบว่าเรื่องทั้งหมดเหมือนกับวิมานที่แล้ว. แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีอะไรใหม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

53.

๕๓.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรือมีหลังคาเป็นทองคำยืนอยู่ หยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ.

54.

๕๔.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร?

55.

๕๕.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดามีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

56.

๕๖.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด.

57.

๕๗.

‘‘Ahaṃ [Pg.39] manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่ม.

58.

๕๘.

‘‘Yo ve kilantassa pipāsitassa, ṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

ผู้ใดแล ลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีดอกไม้อุดมสมบูรณ์ มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น.

59.

๕๙.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีหาดทรายแผ่ไป ย่อมไหลไปรอบๆ ผู้นั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นติลักะ ต้นชมพู่ ต้นคูน และต้นแคฝอยก็ผลิดอกบานสะพรั่ง.

60.

๖๐.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

วิมานอันประเสริฐ งดงามยิ่งนัก ประกอบด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเหล่านั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในวิมานนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้.

61.

๖๑.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน.

62.

๖๒.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Atthavaṇṇanāsupi idha ekova theroti apubbaṃ natthi.

แม้ในอรรถกถาทั้งหลาย ในเรื่องนี้มีพระเถระเพียงรูปเดียว (มิใช่หลายรูป) เพราะฉะนั้น จึงไม่มีอะไรใหม่.

Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน จบ.

8. Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถาตติยนาวาวิมาน

Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.40] nāvanti tatiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā janapadacārikaṃ caranto mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ kosalajanapade yena thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā ‘‘samaṇo kira gotamo amhākaṃ gāmakhettaṃ anuppatto’’ti. Atha thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā appasannā micchādiṭṭhikā maccherapakatā ‘‘sace samaṇo gotamo imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya, sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane patiṭṭhapeyya, tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā’’ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā nadītitthesu ṭhapitanāvāyo apanesuṃ, setusaṅkamanāni ca avalañje akaṃsu, tathā papāmaṇḍapādīni, ekaṃ udapānaṃ ṭhapetvā itarāni udapānāni tiṇādīhi pūretvā pidahiṃsu. Tena vuttaṃ udāne (udā. 69) ‘‘atha kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti.

ตติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในแคว้นโกศล ได้เสด็จไปยังพราหมณคามชื่อถูณะ. พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้สดับข่าวว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเสด็จมาถึงเขตบ้านของเราแล้ว". ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะผู้ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความตระหนี่เป็นปกติ (คิดกันว่า) "ถ้าพระสมณโคดมเข้ามาสู่บ้านนี้แล้วประทับอยู่สักสองสามวัน ก็จะยังชนทั้งปวงนี้ให้ตั้งอยู่ในคำสอนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น ธรรมของพราหมณ์ก็จะตั้งอยู่ไม่ได้" จึงพากันพยายามเพื่อไม่ให้พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในที่นั้น ได้นำเรือที่จอดไว้ที่ท่าข้ามแม่น้ำออกไปเสีย ทำให้สะพานและทางเดินใช้การไม่ได้ และได้กระทำเช่นเดียวกันกับศาลาที่พักและโรงดื่มน้ำเป็นต้น เว้นไว้แต่บ่อน้ำบ่อหนึ่งแล้ว ได้นำหญ้าเป็นต้นมาถมบ่อน้ำอื่นๆ ที่เหลือจนเต็มแล้วปิดไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอุทานว่า "ครั้งนั้นแล พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้ถมบ่อน้ำให้เต็มจนถึงปากบ่อด้วยหญ้าและแกลบ (ด้วยคิดว่า) 'ขอพวกสมณะโล้นอย่าได้ดื่มน้ำเลย'".

Bhagavā tesaṃ taṃ vippakāraṃ ñatvā te anukampanto saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsena nadiṃ atikkamitvā gantvā anukkamena thūṇaṃ brāhmaṇagāmaṃ patvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Tena ca samayena sambahulā udakahāriniyo bhagavato avidūrena atikkamanti. Tasmiñca gāme ‘‘sace samaṇo gotamo idhāgamissati, na tassa paccuggamanādikaṃ kātabbaṃ, gehaṃ āgatassa cassa sāvakānañca bhikkhāpi na dātabbā’’ti katikā katā hoti.

พระผู้มีพระภาคทรงทราบอาการอันแปรปรวนนั้นของพวกเขาแล้ว ทรงอนุเคราะห์พวกเขา จึงพร้อมด้วยหมู่ภิกษุเสด็จข้ามแม่น้ำไปทางอากาศ เสด็จไปโดยลำดับจนถึงพราหมณคามชื่อถูณะ แล้วเสด็จแวะออกจากหนทาง ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ก็โดยสมัยนั้น หญิงตักน้ำจำนวนมากพากันเดินผ่านไปในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค และในหมู่บ้านนั้นมีกติกาที่พวกเขาทำไว้ว่า "ถ้าสมณโคดมมาที่นี่ ไม่พึงทำการต้อนรับเป็นต้นแก่ท่าน และเมื่อท่านมาถึงเรือนแล้ว ก็ไม่พึงถวายภิกษาแก่ท่านและแก่สาวกทั้งหลายของท่าน"

Tattha aññatarassa brāhmaṇassa dāsī ghaṭena pānīyaṃ gahetvā gacchantī bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā bhikkhū ca maggaparissamena kilante tasite ñatvā pasannacittā pānīyaṃ dātukāmā hutvā ‘‘yadipi me gāmavāsino ‘samaṇassa gotamassa na kiñci dātabbaṃ, sāmīcikammampi na kātabba’nti katikaṃ katvā ṭhitā, evaṃ santepi yadi ahaṃ īdise puññakkhette dakkhiṇeyye labhitvā pānīyadānamattenāpi attano patiṭṭhaṃ na kareyyaṃ, kadāhaṃ ito dukkhajīvitato muccissāmi, kāmaṃ me [Pg.41] ayyako sabbepime gāmavāsino maṃ hanantu vā bandhantu vā, īdise puññakkhette pānīyadānaṃ dassāmi evā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā aññāhi udakahārinīhi vāriyamānāpi jīvite nirapekkhā sīsato pānīyaghaṭaṃ otāretvā ubhohi hatthehi pariggahetvā ekamante ṭhapetvā sañjātapītisomanassā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pānīyena nimantesi. Bhagavā tassā cittappasādaṃ oloketvā taṃ anuggaṇhanto pānīyaṃ parissāvetvā hatthapāde dhovitvā pānīyaṃ pivi, ghaṭe udakaṃ parikkhayaṃ na gacchati. Sā taṃ disvā puna pasannacittā ekassa bhikkhussa adāsi, tathā aparassa aparassāti sabbesampi adāsi, udakaṃ na khīyateva. Sā haṭṭhatuṭṭhā yathāpuṇṇena ghaṭena gehābhimukhī agamāsi. Tassā sāmiko brāhmaṇo pānīyassa dinnabhāvaṃ sutvā ‘‘imāya gāmavattaṃ bhinnaṃ, ahañca gārayho kato’’ti kodhena pajjalanto taṭataṭāyamāno taṃ bhūmiyaṃ pātetvā hatthehi ca pādehi ca pahari. Sā tena upakkamena jīvitakkhayaṃ patvā tāvatiṃsabhavane nibbati, vimānaṃ cassā paṭhamanāvāvimāne vuttasadisaṃ uppajji.

ในหมู่บ้านนั้น ทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งถือหม้อน้ำไป เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ และทราบว่าภิกษุทั้งหลายเหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำจากการเดินทาง จึงมีจิตเลื่อมใส ประสงค์จะถวายน้ำดื่ม และคิดว่า "แม้ชาวบ้านทั้งหลายจะตั้งกติกาไว้ว่า 'ไม่พึงให้อะไรแก่สมณโคดม ไม่พึงทำสามีจิกรรม' ถึงอย่างนั้น ถ้าเราได้ทักขิไณยบุคคลในบุญเขตเช่นนี้แล้ว ไม่ทำที่พึ่งแก่ตนแม้ด้วยเพียงการถวายน้ำดื่ม เมื่อไรเราจะพ้นจากชีวิตที่ลำบากนี้ได้หนอ ช่างเถิด เจ้านายของเราและชาวบ้านทั้งหมดนี้จะฆ่าเราหรือจะผูกมัดเราก็ตาม เราจักถวายน้ำดื่มในบุญเขตเช่นนี้ให้ได้" ครั้นตัดสินใจดังนี้แล้ว แม้จะถูกหญิงตักน้ำคนอื่น ๆ ห้าม ก็ไม่ห่วงใยในชีวิต ยกลงซึ่งหม้อน้ำจากศีรษะ ประคองไว้ด้วยมือทั้งสอง วางไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เกิดปีติโสมนัส เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วนิมนต์ด้วยน้ำดื่ม พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรความเลื่อมใสแห่งจิตของนาง เพื่อจะทรงอนุเคราะห์นาง จึงทรงกรองน้ำ ทรงล้างพระหัตถ์และพระบาท แล้วเสวยน้ำดื่ม น้ำในหม้อก็ไม่หมดสิ้นไป นางเห็นดังนั้นก็มีจิตเลื่อมใสอีก ได้ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่ง และถวายแก่รูปอื่น ๆ ต่อไปฉันนั้น จนได้ถวายแก่ภิกษุทุกรูป แต่น้ำก็ไม่หมดสิ้นไปเลย นางมีใจยินดีร่าเริง ถือหม้อที่เต็มดังเดิมเดินมุ่งหน้ากลับบ้าน พราหมณ์ผู้เป็นนายของนางได้ฟังเรื่องการถวายน้ำแล้ว โกรธลุกเป็นไฟว่า "นางนี่ทำลายธรรมเนียมของหมู่บ้าน และทำให้เราเป็นที่น่าตำหนิ" จึงทำเสียงดังตั้ดๆ ผลักนางล้มลงบนพื้น แล้วทุบตีด้วยมือและเท้า นางสิ้นชีวิตด้วยการประทุษร้ายนั้น แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และวิมานของนางก็เกิดขึ้นเหมือนวิมานที่กล่าวไว้ในนาวาวิมานเรื่องแรก

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, udapānato pānīyaṃ āharā’’ti. Thero ‘‘idāni, bhante, udapāno thūṇeyyakehi dūsito, na sakkā pānīyaṃ āharitu’’nti āha. Bhagavā dutiyampi tatiyampi āṇāpesi. Tatiyavāre thero bhagavato pattaṃ ādāya udapānābhimukho agamāsi. Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati, sabbaṃ tiṇabhusaṃ upalavitvā sayameva apagacchati. Tena sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena aññe jalāsaye pūretvā taṃ gāmaṃ parikkhipantena gāmappadeso ajjhottharīyati. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā brāhmaṇā acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ khamāpesuṃ, taṅkhaṇaññeva udakogho antaradhāyi. Te bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca nivāsaṭṭhānaṃ saṃvidhāya svātanāya nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā sabbe thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ payirupāsantā nisīdiṃsu.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงไปตักน้ำจากบ่อมาให้เรา" พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ บ่อน้ำนั้นถูกพวกชาวบ้านถูณะทำให้เสียแล้ว ไม่สามารถจะตักน้ำมาได้" พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม ในครั้งที่สาม พระเถระถือบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำ เมื่อพระเถระไปถึง บ่อน้ำก็เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ ล้นขึ้นมาไหลไปโดยรอบ หญ้าและแกลบทั้งปวงลอยขึ้นแล้วหายไปเอง กระแสน้ำที่ไหลนองนั้นเพิ่มระดับสูงขึ้นเรื่อยๆ จนเต็มแหล่งน้ำอื่นๆ และล้อมรอบหมู่บ้านนั้นไว้ ทำให้บริเวณหมู่บ้านถูกน้ำท่วม พวกพราหมณ์เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมีมาก่อน พากันไปกราบทูลขอขมาพระผู้มีพระภาค ในขณะนั้นเอง กระแสน้ำก็อันตรธานไป พวกเขาจัดแจงที่ประทับสำหรับพระผู้มีพระภาคและหมู่ภิกษุ แล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดเตรียมมหาทาน อังคาสหมู่ภิกษุมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีต พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะทั้งปวง เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว ก็พากันนั่งเฝ้าอยู่

Tena [Pg.42] ca samayena sā devatā attano sampattiṃ paccavekkhitvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī taṃ ‘‘pānīyadāna’’nti ñatvā pītisomanassajātā ‘‘handāhaṃ idāneva bhagavantaṃ vandissāmi, sammāpaṭipannesu katānaṃ appakānampi kārānaṃ uḷāraphalatañca manussaloke pākaṭaṃ karissāmī’’ti ussāhajātā accharāsahassaparivārā uyyānādisahitena vimānena saddhiṃyeva mahatiyā deviddhiyā mahantena devānubhāvena mahājanakāyassa passantasseva āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā tassā parisāya kammaphalaṃ paccakkhato vibhāvetukāmo –

ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาองค์นั้นพิจารณาสมบัติของตน เมื่อสืบหาเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่าคือ "การถวายน้ำดื่ม" จึงเกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เอาล่ะ บัดนี้เราจะไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และจะทำให้ความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งกรรมดีแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในท่านผู้ปฏิบัติดีแล้ว ปรากฏในโลกมนุษย์" นางเกิดความอุตสาหะ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มาพร้อมกับวิมานพร้อมทั้งสวนเป็นต้น ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ปรากฏต่อหน้ามหาชนที่กำลังมองดูอยู่ แล้วลงจากวิมาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะแสดงผลแห่งกรรมให้ประจักษ์แก่บริษัทนั้น จึงตรัสถามว่า –

63.

๖๓.

‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi;

Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā.

ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรืออันมีหลังคาเป็นทองคำ ยืนอยู่ เธอหยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ

64.

๖๔.

‘‘Kūṭāgārā nivesā te, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

เรือนยอดทั้งหลายเป็นที่อยู่ของเธอ แบ่งเป็นส่วนสัดอย่างดี รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้งสี่ทิศโดยรอบ

65.

๖๕.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร

66.

๖๖.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ,Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามเธอ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เธอได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรเธอจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของเธอจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Catūhi gāthāhi pucchi.

(พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๔ บท

67.

๖๗.

‘‘Sā devatā attamanā, sambuddheneva pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

เทพธิดาองค์นั้นมีใจยินดี ถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

Saṅgītikārā āhaṃsu.

พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้

68.

๖๘.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ.

เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ท่านดื่ม

69.

๖๙.

‘‘Yo [Pg.43] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti;

Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā.

ผู้ใดลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ท่านผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น

70.

๗๐.

‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī;

Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā.

แม่น้ำทั้งหลายมีน้ำเย็น มีหาดทรายขาวสะอาด ย่อมไหลไปรอบๆ วิมานของเทพบุตรนั้นทุกเมื่อ ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็ผลิดอกบานสะพรั่ง

71.

๗๑.

‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ;

Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti.

วิมานอันประเสริฐที่งามรุ่งเรืองยิ่งนัก ประกอบพร้อมด้วยภูมิภาคเช่นนั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้วิมานเช่นนี้

72.

๗๒.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

เรือนยอดและที่อยู่ของหม่อมฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้ง 4 ทิศ

73.

๗๓.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Tappajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

74.

๗๔.

‘‘Akkhāmi te buddha mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsati;

Etassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, atthāya buddho udakaṃ apāyī’’ti. –

ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ทรงทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ นี้เป็นผลแห่งกรรมของหม่อมฉัน เพราะพระพุทธเจ้าได้เสวยน้ำเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน

Vissajjanagāthāyo.

คาถาที่นางเทพธิดาทูลตอบ

63. Tattha kiñcāpi sā devatā yadā bhagavā pucchi, tadā taṃ nāvaṃ āruyha na ṭhitā, na pokkharaṇiṃ ogāhati, nāpi padumaṃ chindati, kammānubhāvacoditā pana abhiṇhaṃ jalavihārapasutā tathā karotīti taṃ kiriyāvicchedaṃ dassanavasenevaṃ vuttaṃ. Ayañca attho na kevalamidheva, atha kho heṭṭhimesupi evameva daṭṭhabbo.

๖๓. ในคาถาเหล่านั้น แม้ว่าเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม เทพธิดานั้นจะมิได้ขึ้นไปยืนอยู่บนเรือนั้น มิได้ลงสู่สระโบกขรณี และมิได้เด็ดดอกบัวก็จริง แต่เพราะถูกอานุภาพแห่งกรรมตักเตือน จึงขวนขวายในการเล่นน้ำอยู่เนืองนิตย์ และกระทำเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยประสงค์จะแสดงความไม่ขาดสายแห่งกิริยานั้น และเนื้อความนี้ไม่พึงเห็นเฉพาะในวิมานวัตถุนี้เท่านั้น แต่พึงเห็นในวิมานวัตถุที่มาก่อนๆ ด้วยอย่างนี้เหมือนกัน

72. Kūṭāgārāti [Pg.44] suvaṇṇamayakaṇṇikābaddhagehavanto. Nivesāti nivesanāni, kaccharānīti attho. Tenāha ‘‘vibhattā bhāgaso mitā’’ti. Tāni hi catusālabhūtāni aññamaññassa paṭibimbabhūtāni viya paṭivibhattarūpāni samappamāṇatāya bhāgaso mitāni viya honti. Daddallamānāti ativiya vijjotamānā. Ābhantīti maṇiratanakanakaraṃsijālehi obhāsenti.

๗๒. คำว่า กุฏาคารา (เรือนยอด) หมายถึง เรือนที่มีเรือนยอดทำด้วยทองคำ คำว่า นิเวสา (ที่อยู่) หมายถึง ที่อยู่อาศัย อธิบายว่า ห้องต่างๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิภตฺตา ภาคะโส มิตา (แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน) จริงอยู่ ที่อยู่อาศัยเหล่านั้นเป็นมุขสี่ด้าน มีรูปแบ่งแยกกันประหนึ่งเป็นเงาของกันและกัน และเพราะมีขนาดเท่ากัน จึงประหนึ่งว่านับไว้เป็นส่วนๆ คำว่า ททฺทฬฺลมานา (รุ่งเรือง) หมายถึง ส่องสว่างอย่างยิ่ง คำว่า อาภนฺติ (ส่องสว่าง) หมายถึง ย่อมส่องสว่างด้วยข่ายรัศมีแห่งแก้วมณี แก้วรัตนะ และทองคำ

74. Mamāti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ, mama kammassa mama atthāyāti ayañhettha yojanā. Udakaṃ apāyīti yadetaṃ udakadānaṃ vuttaṃ, etassa puññakammassa idaṃ phalaṃ yāyaṃ dibbasampatti, yasmā mamatthāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā mayā dinnaṃ udakaṃ apāyīti. Sesaṃ vuttanayameva.

๗๔. บทว่า มม (ของหม่อมฉัน) นี้ เป็นบทที่อิงอาศัยบทหน้าและบทหลัง การโยคความในที่นี้คือ 'เพื่อกรรมของหม่อมฉัน เพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน' บทว่า อุทกํ อปายิ (ได้เสวยน้ำ) ความว่า การถวายน้ำที่กล่าวไว้นั้น ทิพยสมบัตินี้เป็นผลของบุญกรรมนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอันเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ได้เสวยน้ำที่หม่อมฉันถวายแล้วเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว

Evaṃ pasannamānasāya devatāya bhagavā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ karonto saccāni pakāsesi. Sā desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi.

พระผู้มีพระภาคทรงกระทำสามุกกังสิกธรรมเทศนาแก่เทพธิดาผู้มีใจเลื่อมใสอย่างนี้ ทรงประกาศสัจจะทั้งสี่ ในเวลาจบเทศนา เทพธิดานั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ธรรมเทศนาก็มีประโยชน์แก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ด้วย

Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาวาวิมานที่ 3 จบ

9. Dīpavimānavaṇṇanā

๙. อรรถกถาทีปวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti dīpavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante uposathadivase sambahulā upāsakā uposathikā hutvā purebhattaṃ yathāvibhavaṃ dānaṃ datvā kālasseva bhuñjitvā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā pacchābhattaṃ vihāraṃ gantvā manobhāvanīye bhikkhū payirupāsitvā sāyanhe dhammaṃ suṇanti. Vihāreyeva vasitukāmānaṃ tesaṃ dhammaṃ suṇantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato, andhakāro jāto. Tatthekā aññatarā itthī ‘‘idāni dīpālokaṃ kātuṃ yutta’’nti cintetvā attano gehato padīpeyyaṃ āharāpetvā padīpaṃ ujjāletvā dhammāsanassa purato ṭhapetvā dhammaṃ suṇi. Sā tena padīpadānena attamanā pītisomanassajātā hutvā vanditvā attano gehaṃ gatā. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.45] jotirasavimāne nibbatti. Sarīrasobhā panassā ativiya pabhassarā aññe deve abhibhavitvā dasa disā obhāsayamānā tiṭṭhati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ carantoti sabbaṃ heṭṭhā āgatanayeneva veditabbaṃ. Idha pana –

ทีปวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ในวันอุโบสถ อุบาสกอุบาสิกาจำนวนมากสมาทานอุโบสถแล้ว ในเวลาเช้าได้ถวายทานตามกำลังทรัพย์ บริโภคอาหารแต่เช้าตรู่ นุ่งห่มผ้าสะอาด ห่มผ้าอุตราสงค์สะอาด ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปยังวิหารในเวลาบ่าย เข้าไปบำรุงภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ฟังธรรมในเวลาเย็น เมื่ออุบาสกอุบาสิกาเหล่านั้นผู้ประสงค์จะพักอยู่ในวิหารกำลังฟังธรรมอยู่นั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดง ความมืดก็เกิดขึ้น ในที่นั้น หญิงคนหนึ่งคิดว่า 'บัดนี้ควรแล้วที่จะทำแสงสว่างแห่งประทีป' จึงให้คนนำเครื่องประทีปมาจากเรือนของตน จุดประทีปตั้งไว้เบื้องหน้าธรรมาสน์แล้วฟังธรรม นางมีใจยินดี เกิดปีติโสมนัสด้วยการถวายประทีปนั้นแล้ว ไหว้แล้วจึงกลับไปยังเรือนของตน ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในวิมานชื่อโชติรสในภพดาวดึงส์ ส่วนความงามแห่งสรีระของนางมีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนัก ครอบงำเทพองค์อื่น ๆ ยืนส่องสว่างไปทั่วทศทิศ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องก่อนๆ แต่ในวิมานนี้...

75.

๗๕.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

76.

๗๖.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ผลสำเร็จจึงมีแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ จึงบังเกิดขึ้นแก่ท่าน?

77.

๗๗.

‘‘Kena tvaṃ vimalobhāsā, atirocasi devatā;

Kena te sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

ดูกรเทพธิดา เพราะเหตุไร ท่านจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนัก? เพราะเหตุไร รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

78.

๗๘.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

Catūhi gāthāhi pucchi.

พระเถระได้ทูลถามด้วยคาถา 4 บท

79.

๗๙.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

80.

๘๐.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Tamandhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi adāsi dīpaṃ.

เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป หม่อมฉันได้ถวายประทีปไว้

81.

๘๑.

‘‘Yo andhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi dadāti dīpaṃ;

Uppajjati jotirasaṃ vimānaṃ, pahūtamalyaṃ bahupuṇḍarīkaṃ.

ผู้ใดถวายประทีปในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป วิมานชื่อโชติรส อันมีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น

82.

๘๒.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

83.

๘๓.

‘‘Tenāhaṃ [Pg.46] vimalobhāsā, atirocāmi devatā;

Tena me sabbagattehi, sabbā obhāsate disā.

เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนักในหมู่เทพธิดา เพราะบุญนั้น รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของหม่อมฉันส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

84.

๘๔.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ท่านทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Vissajjesi.

ได้วิสัชนาแล้ว

75. Tattha abhikkantena vaṇṇenāti ettha abhikkanta-saddo ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo’’tiādīsu (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 383) khaye āgato. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’tiādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. Idhāpi abhirūpe eva daṭṭhabbo. Tasmā abhikkantenāti atikantena atimanāpena, abhirūpenāti attho. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena. Obhāsentī disā sabbāti sabbāpi dasa disā jotentī ekālokaṃ karontī. Kiṃ viyāti āha ‘‘osadhī viya tārakā’’ti. Ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikāti katvā ‘‘osadhī’’ti laddhanāmā tārakā yathā samantato ālokaṃ kurumānā tiṭṭhati, evameva tvaṃ sabbā disā obhāsayantī tiṭṭhasīti.

๗๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ในที่นี้ อภิกกันตศัพท์ มาในอรรถว่า สิ้นไป ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว" มาในอรรถว่า งาม ในประโยคเป็นต้นว่า "ในบรรดาบุคคล ๔ คนนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่า" มาในอรรถว่า การอนุโมทนาอย่างยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" มาในอรรถว่า งามยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "(ท่าน) ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง" แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่างามยิ่งเท่านั้น เพราะฉะนั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน จึงมีความหมายว่า อันก้าวล่วงแล้ว คือเป็นที่พอใจอย่างยิ่ง งามยิ่ง บทว่า วณฺเณน คือ ด้วยวรรณะแห่งผิว บทว่า โสภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา คือ ยังทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมดให้สว่างไสว ทำให้มีแสงสว่างเป็นหนึ่งเดียว ถามว่า เปรียบเหมือนอะไร? จึงตรัสตอบว่า "โอสธี วิย ตารกา" (เปรียบดังดาวประกายพรึก) ดาวที่ได้ชื่อว่า "โอสธี" เพราะเป็นที่ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันรุ่งเรือง หรือเพราะเป็นผู้ให้กำลังแก่เหล่าโอสถ ย่อมตั้งอยู่ ทำแสงสว่างโดยรอบฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตั้งอยู่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว

77. Sabbagattehīti sabbehi sarīrāvayavehi, sakalehi aṅgapaccaṅgehi obhāsatīti adhippāyo, hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sabbā obhāsate disāti sabbāpi dasadisā vijjotati. ‘‘Obhāsare’’tipi paṭhanti, tesaṃ sabbā disāti bahuvacanameva daṭṭhabbaṃ.

๗๗. บทว่า สพฺพคตฺเตหิ มีความหมายว่า ย่อมส่องสว่างด้วยอวัยวะในสรีระทั้งปวง คือด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งสิ้น และบทนี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถว่าเหตุ บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา คือ ทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมด ย่อมสว่างไสว บางอาจารย์ก็อ่านว่า "โอภาสเร" ก็มี ในมติของอาจารย์เหล่านั้น พึงเห็นบทว่า สพฺพา ทิสา เป็นพหูพจน์เท่านั้น

81. Padīpakālamhīti padīpakaraṇakāle, padīpujjalanayogge andhakāreti attho. Tenāha ‘‘yo andhakāramhi timīsikāya’’nti, bahale [Pg.47] mahandhakāreti attho. Dadāti dīpanti padīpaṃ ujjālento vā anujjālento vā padīpadānaṃ dadāti, padīpopakaraṇāni dakkhiṇeyye uddissa pariccajati. Upapajjati jotirasaṃ vimānanti paṭisandhiggahaṇavasena jotirasaṃ vimānaṃ upagacchatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

๘๑. บทว่า ปทีปกาเล มีความหมายว่า ในกาลที่ควรทำการจุดประทีป คือในความมืดที่สมควรแก่การจุดประทีป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โย อนฺธกาเร ติมิสิกายํ" ความว่า ในความมืดมิดอันหนาทึบ บทว่า ททาติ ทีปํ คือ ย่อมให้ประทีปทาน จะเป็นผู้จุดประทีปอยู่หรือไม่จุดอยู่ก็ตาม ย่อมสละบริขารแห่งประทีปอุทิศแด่ทักขิไณยบุคคล บทว่า อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ คือ ย่อมเข้าถึงโชติรสวิมาน ด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Atha yathāpucchite atthe devatāya kathite thero tameva kathaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dānādikathāya tassā kallacittādibhāvaṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne saparivārā sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Thero tato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi, bhagavā tasmiṃ vatthusmiṃ sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā jātā, mahājano visesato dīpadāne sakkaccakārī ahosīti.

ครั้งนั้น เมื่อเทพธิดากล่าวเนื้อความตามที่พระเถระถามแล้ว พระเถระได้ทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วแสดงธรรมด้วยทานกถาเป็นต้น ทราบความเป็นผู้มีจิตควร (แก่การบรรลุธรรม) เป็นต้นของเทพธิดานั้นแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบสัจจะ เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวารได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล พระเถระกลับมาจากที่นั้นแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันในเรื่องนั้น เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน มหาชนได้เป็นผู้กระทำโดยเคารพในการถวายประทีปเป็นพิเศษ

Dīpavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องทีปวิมาน จบ

10. Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเรื่องติลทักขิณวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti tiladakkhiṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena rājagahe aññatarā itthī gabbhinī tile dhovitvā ātape sukkhāpeti telaṃ kātukāmā. Sā ca parikkhīṇāyukā taṃ divasameva cavanadhammā, nirayasaṃvattanikaṃ cassā kammaṃ okāsaṃ katvā ṭhitaṃ. Atha naṃ bhagavā paccūsavelāyaṃ lokaṃ volokento dibbacakkhunā disvā cintesi ‘‘ayaṃ itthī ajja kālaṃ katvā niraye nibbattissati, yaṃnūnāhaṃ tilabhikkhāpaṭiggahaṇena taṃ saggūpagaṃ kareyya’’nti. So sāvatthito taṅkhaṇeneva rājagahaṃ gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya caranto anupubbena tassā gehadvāraṃ pāpuṇi. Sā itthī bhagavantaṃ passitvā sañjātapītisomanassā sahasā uṭṭhahitvā katañjalī aññaṃ dātabbayuttakaṃ apassantī hatthapāde dhovitvā tile rāsiṃ katvā ubhohi hatthehi pariggahetvā añjalipūraṃ tilaṃ bhagavato patte ākiritvā bhagavantaṃ vandi. Taṃ bhagavā anukampamāno [Pg.48] ‘‘sukhinī hohī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tassā rattiyā paccūsasamaye kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne suttapabuddhā viya nibbatti.

วิมานวัตถุเรื่องติลทักขิณวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ หญิงคนหนึ่งกำลังตั้งครรภ์ ล้างงาแล้วตากไว้ที่แดด ด้วยความประสงค์จะทำน้ำมัน และหญิงนั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว มีความจุติเป็นธรรมดาในวันนั้นนั่นเอง และกรรมอันจะนำไปสู่นรกของนางก็ได้โอกาสตั้งอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเห็นนางด้วยทิพยจักษุแล้ว ทรงพระดำริว่า "หญิงผู้นี้ วันนี้ทำกาละแล้ว จักบังเกิดในนรก ไฉนหนอ เราพึงอาศัยการรับภิกษาคืองา ทำนางให้เป็นผู้เข้าถึงสวรรค์" พระองค์เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังกรุงราชคฤห์ในขณะนั้นนั่นเอง ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์โดยลำดับ ได้เสด็จถึงประตูเรือนของนาง หญิงนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดปีติโสมนัส ลุกขึ้นโดยพลัน ประคองอัญชลี เมื่อไม่เห็นสิ่งอื่นที่ควรแก่การถวาย จึงล้างมือและเท้า ทำงาให้เป็นกองแล้ว ใช้มือทั้งสองประคองถืองาเต็มอัญชลีโปรยลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์นาง ตรัสว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด" แล้วเสด็จหลีกไป นางทำกาละในเวลาใกล้รุ่งของคืนนั้นแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivutaṃ mahatiyā deviddhiyā virocamānamupagantvā –

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เข้าไปหาเทพธิดานั้น ผู้แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ แล้วได้ถามว่า –

85.

๘๕.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก

86.

๘๖.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)

87.

๘๗.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

ดูกรเทพีผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้)

88.

๘๘.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้ตอบแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

89.

๘๙.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke.

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก

90.

๙๐.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇaṃ;

Dakkhiṇeyyassa buddhassa, pasannā sehi pāṇibhi.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระทัยผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามิได้ตั้งใจไว้ก่อน ได้ถวายทานคือทักษิณางาโดยฉับพลัน (ข้าพเจ้า) มีใจเลื่อมใส ได้ถวายแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน

91.

๙๑.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะกรรมนั้น วรรณะเช่นนี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า

92.

๙๒.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้)

Sā vissajjesi.

นางเทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว

90. Tattha [Pg.49] āsajjāti ayaṃ āsajja-saddo ‘‘āsajja naṃ tathāgata’’ntiādīsu (cūḷava. 350) ghaṭṭena āgato. ‘‘Āsajja dānaṃ detī’’tiādīsu (dī. ni. 3.336; a. ni. 8.31) samāgame. Idhāpi samāgameyeva daṭṭhabbo. Tasmā āsajjāti samāgantvā, samavāyena sampatvāti attho. Tenāha ‘‘akāmā’’ti. Sā hi deyyadhammasaṃvidhānapubbakaṃ purimasiddhaṃ dānasaṅkappaṃ vinā sahasā sampatte bhagavati pavattitaṃ tiladānaṃ sandhāyāha ‘‘āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇa’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๐. ในคำนั้น บทว่า อาสชฺชาติ อาสัชชศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช นํ ตถาคตํ" (จุลลวรรค ๓๕๐) มาในความหมายว่า กระทบกระทั่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช ทานํ เทติ" (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) มาในความหมายว่า การมาถึงพร้อม แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในความหมายว่า การมาถึงพร้อม นั่นเทียว เพราะฉะนั้น บทว่า อาสชฺช จึงมีความหมายว่า มาถึงพร้อมแล้ว, มาประสบโดยบังเอิญ เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า "อกามา" จริงอยู่ นางกล่าวคำว่า "อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ" นี้ โดยหมายถึงทานคือเมล็ดงาที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาถึงโดยฉับพลัน โดยปราศจากความตั้งใจในการให้ทานที่สำเร็จไว้ก่อน อันมีการจัดเตรียมไทยธรรมเป็นเบื้องต้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาติลทักขิณวิมาน จบแล้ว

11. Paṭhamapatibbatāvimānavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาปฐมปฏิพพตาวิมาน

Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsāti patibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tattha aññatarā itthī patibbatā ahosi bhattu anukūlavattinī khamā padakkhiṇaggāhinī, na kuddhāpi paṭippharati, apharusavācā saccavādinī saddhā pasannā yathāvibhavaṃ dānāni ca adāsi. Sā kenacideva rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Athāyasmā mahāmoggallāno purimanayeneva devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ mahatiṃ sampattiṃ anubhavantiṃ disvā tassā samīpamupagato. Sā accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā therassa pādesu sirasā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Theropi tāya katapuññakammaṃ pucchanto –

ปฏิพพตาวิมาน เริ่มต้นว่า โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในกรุงสาวัตถีนั้น มีสตรีผู้หนึ่งเป็นหญิงปฏิพพตา (ผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี) เป็นผู้ประพฤติตามใจสามี มีความอดทน รับฟังคำโดยเคารพ แม้โกรธก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย เป็นผู้มีวาจาไม่หยาบ กล่าวแต่คำสัตย์ มีศรัทธาเลื่อมใส ได้ให้ทานทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้ว ได้เห็นเทพธิดานั้นกำลังเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงเข้าไปใกล้ เทพธิดานั้นมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอาภรณ์หนักหกสิบเล่มเกวียน ได้ถวายบังคมพระเถระด้วยเศียรเกล้าที่เท้าแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้พระเถระ เมื่อจะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า –

93.

๙๓.

‘‘Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā, vaggussarā kokilā sampatanti;

Pupphābhikiṇṇaṃ rammamidaṃ vimānaṃ, anekacittaṃ naranārisevitaṃ.

ฝูงนกกระเรียน นกยูง และหงส์ทิพย์ ทั้งนกดุเหว่ามีเสียงไพเราะ บินว่อนอยู่ วิมานนี้เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ น่ารื่นรมย์ วิจิตรตระการตา อันเทวดาและเทพธิดาเซ็งแซ่

94.

๙๔.

‘‘Tatthacchasi devi mahānubhāve, iddhī vikubbanti anekarūpā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

ดูก่อนเทพีผู้มีอานุภาพมาก ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง และนางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ

95.

๙๕.

‘‘Deviddhipattāsi [Pg.50] mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha;

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

96.

๙๖.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

97.

๙๗.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, patibbatānaññamanā ahosiṃ;

Mātāva puttaṃ anurakkhamānā, kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ.

เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันเป็นหญิงปฏิพพตา ไม่มีใจให้ชายอื่น เหมือนมารดาคอยอนุรักษ์บุตร แม้โกรธ หม่อมฉันก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย

98.

๙๘.

‘‘Sacce ṭhitā mosavajjaṃ pahāya, dāne ratā saṅgahitattabhāvā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ละเว้นคำเท็จ ยินดีในการให้ทาน มีตนอันสงเคราะห์แล้ว มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ

99.

๙๙.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในที่นี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

100.

๑๐๐.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

Sā devatā vissajjesi.

เทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว

93. Tattha koñcāti koñcasakuṇā, ye ‘‘sārasā’’tipi vuccanti. Mayūrāti morā. Diviyāti dibbānubhāvā. Idañhi padaṃ ‘‘diviyā koñcā, diviyā mayūrā’’tiādinā catūhipi padehi yojetabbaṃ. Haṃsāti suvaṇṇahaṃsādihaṃsā. Vaggussarāti madhurassarā. Kokilāti kāḷakokilā ceva sukkakokilā ca. Sampatantīti devatāya abhiramaṇatthaṃ kīḷantā [Pg.51] laḷantā samantato patanti vicaranti. Koñcādirūpena hi devatāya ratijananatthaṃ parivārabhūtā devatā kīḷantā laḷantā ‘‘koñcā’’tiādinā vuttā. Pupphābhikiṇṇanti ganthitāganthitehi nānāvidharatanakusumehi okiṇṇaṃ. Rammanti ramaṇīyaṃ, manoramanti attho. Anekacittanti anekehi uyyānakapparukkhapokkharaṇiādīhi vimānesu ca anekehi bhittivisesādīhi cittaṃ. Naranārisevitanti parivārabhūtehi devaputtehi devadhītāhi ca upasevitaṃ.

๙๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจา คือ นกกระเรียน ซึ่งเรียกว่า "สารสา" ก็มี บทว่า มยูรา คือ นกยูง บทว่า ทิวิยา คือ มีอานุภาพเป็นทิพย์ จริงอยู่ บทนี้พึงประกอบกับบททั้งสี่โดยนัยเป็นต้นว่า "ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา" บทว่า หํสา คือ หงส์มีหงส์ทองเป็นต้น บทว่า วคฺคุสฺสรา คือ มีเสียงไพเราะ บทว่า โกกิลา คือ ทั้งนกดุเหว่าดำและนกดุเหว่าขาว บทว่า สมฺปตนฺติ คือ เพื่อความรื่นรมย์ของเทพธิดา เหล่านกนั้นเล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง บินไปมาอยู่โดยรอบ จริงอยู่ เทวดาผู้เป็นบริวาร เล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง เพื่อก่อให้เกิดความยินดีแก่เทพธิดาในรูปนกกระเรียนเป็นต้น ท่านเรียกว่า "โกญฺจา" เป็นต้น บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ คือ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้แก้วนานาชนิดทั้งที่ร้อยแล้วและยังไม่ได้ร้อย บทว่า รมฺมํ มีความหมายว่า น่ารื่นรมย์, น่าบันเทิงใจ บทว่า อเนกจิตฺตํ คือ วิจิตรตระการตาด้วยสวน กัลปพฤกษ์ สระโบกขรณีเป็นต้นจำนวนมาก และในวิมานก็วิจิตรด้วยฝาผนังพิเศษเป็นต้นจำนวนมาก บทว่า นรนารีเสวิตํ คือ อันเทพบุตรและเทพธิดาผู้เป็นบริวารเข้าเฝ้าอยู่

94. Iddhī vikubbanti anekarūpāti nānārūpānaṃ vidaṃsanena anekarūpā kammānubhāvasiddhā iddhī vikubbantī vikubbaniddhiyo valañjentī acchasīti yojanā.

๙๔. การประกอบความในบทว่า อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา มีดังนี้: ท่านย่อมอยู่ (อจฺฉสิ) ใช้สอย (วฬญฺเชนฺตี) ซึ่งฤทธิ์คือการจำแลง (วิกุพฺพนิพฺพิโย) แสดง (วิกุพฺพนฺตี) ฤทธิ์อันสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม มีรูปหลายอย่าง (อเนกรูปา) ด้วยการสำแดงรูปต่างๆ (นานารูปานํ วิทํสเนน)

97. Anaññamanāti patibbatā, patito aññasmiṃ mano etissāti aññamanā, na aññamanāti anaññamanā, mayhaṃ sāmikato aññasmiṃ purise pāpakaṃ cittaṃ na uppādesinti attho. Mātāva puttaṃ anurakkhamānāti yathā mātā puttaṃ, evaṃ mayhaṃ sāmikaṃ, sabbepi vā satte hitesitāya ahitāpanayanakāmatāya ca anuddayamānā. Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocanti parena kataṃ aphāsukaṃ paṭicca kuddhāpi samānā ahaṃ pharusavacanaṃ na kathesiṃ, aññadatthu piyavacanameva abhāsinti adhippāyo.

๙๗. บทว่า อนญฺญมนา คือ หญิงปฏิพพตา หญิงผู้มีใจในชายอื่นนอกจากสามี ชื่อว่า อัญญมนา, หญิงผู้ไม่ใช่อัญญมนา ชื่อว่า อนัญญมนา, มีความหมายว่า หม่อมฉันมิได้ยังจิตอันลามกให้เกิดขึ้นในชายอื่นนอกจากสามีของหม่อมฉัน บทว่า มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา คือ เหมือนมารดาอนุรักษ์บุตร ฉันใด หม่อมฉันก็อนุเคราะห์สามีของหม่อมฉัน หรือแม้สรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยความเป็นผู้หวังประโยชน์และความเป็นผู้ปรารถนาจะนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ออกไป ฉันนั้น บทว่า กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ มีความหมายว่า แม้หม่อมฉันจะโกรธเพราะความไม่สบายกายไม่สบายใจที่ผู้อื่นทำแล้ว ก็มิได้กล่าวคำหยาบคาย, ตรงกันข้าม กลับกล่าวแต่คำอันเป็นที่รักเท่านั้น

98. Sacce ṭhitāti sacce patiṭṭhitā. Yasmā musāvādā veramaṇiyā sacce patiṭṭhitā nāma hoti, na kadāci saccavacanamattenāti āha – mosavajjaṃ pahāyāti musāvādaṃ pahāya. Dāne ratāti dāne abhiratā, yuttappayuttāti attho. Saṅgahitattabhāvāti saṅgahavatthūhi attānaṃ viya sabhāveneva paresaṃ saṅgaṇhanasīlā annañca pānañca kammaphalasaddhāya pasannacittā sakkaccaṃ cittīkārena adāsiṃ, aññañca vatthādidānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ adāsinti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๘. บทว่า สจฺเจ ฐิตา คือ ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เพราะบุคคลชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในสัจจะด้วยการเว้นจากมุสาวาท, มิใช่เพียงด้วยการกล่าวคำจริงบางครั้งบางคราวเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า – โมสวชฺชํ ปหายะ คือ ละมุสาวาท บทว่า ทาเน รตา คือ ยินดียิ่งในทาน มีความหมายว่า ประกอบตนโดยชอบ บทว่า สงฺคหิตตฺตภาวา คือ มีปกติสงเคราะห์ผู้อื่นด้วยสังคหวัตถุโดยสภาพเหมือนสงเคราะห์ตนเอง การประกอบความมีดังนี้: หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในผลของกรรม ได้ถวายข้าวและน้ำโดยเคารพและโดยทำความนอบน้อม, และได้ถวายทานมีผ้าเป็นต้นอย่างอื่นอันไพบูลย์และประเสริฐ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Patibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฏิพพตาวิมาน จบแล้ว

12. Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาทุติยปฏิพพตาวิมาน

Veḷuriyathambhanti [Pg.52] dutiyapatibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā upāsikā patibbatā hutvā saddhā pasannā pañca sīlāni suvisuddhāni katvā rakkhi, yathāvibhavañca dānāni adāsi, sā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ปติพพตาวิมารที่ ๒ เริ่มต้นว่า เวฬุริยถมฺภํ. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี อุบาสิกาคนหนึ่งเป็นผู้มีความซื่อสัตย์ต่อสามี มีศรัทธาเลื่อมใส รักษาศีล ๕ ทำให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และได้ให้ทานตามกำลังทรัพย์ นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน.

101.

๑๐๑.

‘‘Veḷuriyathambhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca.

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีเสาแก้วไพฑูรย์ งดงามรุ่งเรือง วิจิตรตระการตา ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์น้อยใหญ่ต่างๆ นานา และเหล่านางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงอยู่โดยรอบ

102.

๑๐๒.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (พระเถระ) ได้ทูลถาม

103.

๑๐๓.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

104.

๑๐๔.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, upāsikā cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā viratā ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และได้เว้นขาดจากการลักทรัพย์ในโลก

105.

๑๐๕.

‘‘Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

หม่อมฉันไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดมุสา เป็นผู้ยินดีด้วยสามีของตน มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

106.

๑๐๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

107.

๑๐๗.

‘‘Akkhāmi [Pg.53] te bhikkhu mahānubhāva,Manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – vissajjesi;

ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (เทพธิดา) ได้ทูลตอบ

101. Tattha veḷuriyathambhanti veḷuriyamaṇimayathambhaṃ. Ruciranti ramaṇīyaṃ. Pabhassaranti ativiya bhāsuraṃ. Uccāvacāti uccā ca avacā ca, vividhāti attho.

๑๐๑. ในคาถานั้น บทว่า เวฬุริยถมฺภํ ได้แก่ เสาที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์. บทว่า รุจิรํ ได้แก่ น่ารื่นรมย์. บทว่า ปภสฺสรํ ได้แก่ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง. บทว่า อุจฺจาวจา ความว่า สูงบ้าง ต่ำบ้าง คือ ต่างๆ กัน.

104-5. Upāsikāti saraṇagamanena upāsikālakkhaṇe ṭhitā. Vuttañhi –

๑๐๔-๕. บทว่า อุปาสิกา ความว่า ตั้งอยู่ในลักษณะของอุบาสิกาด้วยการถึงสรณะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘Yato kho, mahānāma, ariyasāvako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, ariyasāvako upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อริยสาวกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นอุบาสก (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓).

Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato. Evaṃ upāsikābhāvakittanena āsayasuddhiṃ dassetvā payogasuddhiṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhāti micchācārāveramaṇimāha. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva.

บทว่า จกฺขุมโต ได้แก่ ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้ทรงมีจักษุ ๕. ครั้นแสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยด้วยการประกาศความเป็นอุบาสิกาอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แห่งการประกอบความเพียร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปาณาติปาตา วิรตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา เป็นการกล่าวถึงการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน.

Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปติพพตาวิมารที่ ๒ จบ.

13. Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาสุณิสาวิมานที่ ๑

Abhikkantena vaṇṇenāti suṇisāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ gehe ekā kulasuṇhā gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ khīṇāsavattheraṃ disvā sañjātapītisomanassā ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti attanā laddhaṃ pūvabhāgaṃ ādāya ādarena therassa upanesi, thero taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā gato. Sā aparabhāge kālaṃ [Pg.54] katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tena vuttaṃ –

สุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ในกรุงสาวัตถี ในเรือนแห่งหนึ่ง หญิงสะใภ้ของตระกูลคนหนึ่ง เห็นพระขีณาสพเถระเข้าไปสู่เรือนเพื่อบิณฑบาต ก็เกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" ดังนี้ จึงนำส่วนขนมที่ตนได้รับมาน้อมถวายแด่พระเถระด้วยความเคารพ พระเถระรับขนมนั้นแล้ว ทำอนุโมทนาแล้วก็จากไป. ในเวลาต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือทั้งหมดมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

108.

๑๐๘.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

109.

๑๐๙.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ท่านจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่ท่าน

110.

๑๑๐.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

111.

๑๑๑.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

112.

๑๑๒.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อสามี

113.

๑๑๓.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Bhāgaḍḍhabhāgaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายส่วนกึ่งหนึ่งแห่งส่วนของตนแล้ว ก็บันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน

114.

๑๑๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

115.

๑๑๕.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

112. Tattha suṇisāti puttassa bhariyā. Itthiyā hi sāmikassa pitā ‘‘sasuro’’ti vuccati, tassa ca sā ‘‘suṇisā’’ti. Taṃ sandhāya ‘‘suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe’’ti.

๑๑๒. ในคาถานั้น บทว่า สุณิสา ได้แก่ ภรรยาของบุตร. จริงอยู่ บิดาของสามีของหญิงเรียกว่า "สสุโร" (พ่อสามี) และหญิงนั้นเป็น "สุณิสา" (ลูกสะใภ้) ของท่าน. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า "สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห".

113. Bhāgaḍḍhabhāganti [Pg.55] attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhabhāgaṃ. Modāmi nandane vaneti therena nandanavane diṭṭhatāya āha. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๑๓. บทว่า ภาคัญฺฒภาคํ ได้แก่ กึ่งหนึ่งแห่งส่วนที่ตนได้รับ. บทว่า โมทามิ นนฺทเน วเน เทพธิดากล่าวอย่างนี้ เพราะพระเถระได้เห็นตนในสวนนันทวัน. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้ว.

Suṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุณิสาวิมาน จบ.

14. Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถาทุติยสุณิสาวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyasuṇisāvimānaṃ. Ettha pana apubbaṃ natthi, aṭṭhuppattiyaṃ kummāsadānameva viseso. Tena vuttaṃ –

ทุติยสุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. แต่ในวิมานนี้ ไม่มีเรื่องใหม่ ในอัตถุปบัติ มีความพิเศษเพียงการถวายข้าวต้มกุมมาสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

116.

๑๑๖.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

117.

๑๑๗.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

118.

๑๑๘.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

119.

๑๑๙.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอันใด

120.

๑๒๐.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อผัว

121.

๑๒๑.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายส่วนของตนด้วยมือทั้งสองของตน คือถวายก้อนข้าวตอกแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน

122.

๑๒๒.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น โภคทรัพย์จึงสำเร็จแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน

123.

๑๒๓.

‘‘Akkhāmi [Pg.56] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน หม่อมฉันเมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

121. Tattha bhāganti kummāsakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘kummāsapiṇḍaṃ datvānā’’ti. Kummāsoti ca yavakummāso vutto. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๒๑. ในคาถานั้น คำว่า 'ส่วน' (ภาคัญ) ได้แก่ ส่วนแห่งข้าวตอก เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า 'ถวายก้อนข้าวตอกแล้ว' และคำว่า 'ข้าวตอก' (กุมมาโส) หมายถึง ข้าวตอกที่ทำจากข้าวบาร์เลย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว

Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยสุณิสาวิมาน จบแล้ว

15. Uttarāvimānavaṇṇanā

๑๕. อรรถกถาว่าด้วยอุตตราวินมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti uttarāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena puṇṇo nāma duggatapuriso rājagahaseṭṭhiṃ upanissāya jīvati, tassa bhariyā uttarā, uttarā ca nāma dhītāti dve eva gehamānusakā. Athekadivasaṃ rājagahe ‘‘mahājanena sattāhaṃ nakkhattaṃ kīḷitabba’’nti ghosanaṃ kariṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi pātova āgataṃ puṇṇaṃ ‘‘tāta, amhākaṃ parijano nakkhattaṃ kīḷitukāmo, tvaṃ kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, udāhu bhatiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, nakkhattaṃ nāma sadhanānaṃ hoti, mama pana gehe svātanāya yāgutaṇḍulānipi natthi, kiṃ me nakkhattena? Goṇe labhanto kasituṃ gamissāmī’ti. ‘‘Tena hi goṇe gaṇhassū’’ti. So balavagoṇe ca bhaddanaṅgalañca gahetvā ‘‘bhadde, nāgarā nakkhattaṃ kīḷanti, ahaṃ daliddatāya bhatiṃ kātuṃ gamissāmi, mayhampi tāva ajja diguṇaṃ nivāpaṃ pacitvā bhattaṃ āhareyyāsī’’ti bhariyaṃ vatvā khettaṃ agamāsi.

เรื่องอุตตราวินมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า 'อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน' เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น บุรุษเข็ญใจชื่อปุณณะ อาศัยราชคหเศรษฐีเลี้ยงชีพ ภรรยาของเขาชื่ออุตตรา และธิดาของเขาก็ชื่ออุตตรา มีคนในเรือนเพียงสองคนเท่านั้น ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ พวกเจ้าหน้าที่ได้ป่าวประกาศว่า 'มหาชนพึงเล่นมหรสพตลอด ๗ วัน' เศรษฐีได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวกับนายปุณณะผู้มาแต่เช้าตรู่ว่า 'พ่อคุณ บริวารของเราอยากจะเล่นมหรสพ ส่วนท่านเล่า จะเล่นมหรสพหรือจะรับจ้างทำงาน' นายปุณณะตอบว่า 'นายท่าน การเล่นมหรสพเป็นของคนมีทรัพย์ แต่ในเรือนของข้าพเจ้า แม้ข้าวสารสำหรับหุงข้าวต้มในวันพรุ่งนี้ก็ไม่มี จะมีประโยชน์อะไรด้วยการเล่นมหรสพแก่ข้าพเจ้า ถ้าได้โค ข้าพเจ้าจะไปไถนา' เศรษฐีกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเอาโคไปเถิด' นายปุณณะนั้นได้โคที่มีกำลังและไถที่ดีแล้ว จึงบอกภรรยาว่า 'น้องหญิง ชาวเมืองกำลังเล่นมหรสพกัน แต่พี่เพราะความยากจน จักไปทำงานรับจ้าง วันนี้เธอจงหุงอาหารเป็นสองเท่าแล้วนำไปให้พี่ด้วย' แล้วได้ไปยังที่นา

Sāriputtattheropi sattāhaṃ nirodhasamāpanno tato vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja mayā saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti olokento puṇṇaṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘saddho nu kho esa, sakkhissati [Pg.57] vā me saṅgahaṃ kātu’’nti olokento tassa saddhabhāvañca saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca tappaccayā ca tassa mahāsampattipaṭilābhaṃ ñatvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gantvā āvāṭatīre ekaṃ gumbaṃ olokento aṭṭhāsi. Puṇṇo theraṃ disvāva kasiṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā ‘‘dantakaṭṭhena attho bhavissatī’’ti dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ katvā adāsi. Athassa thero pattañca parissāvanañca nīharitvā adāsi. So ‘‘pānīyena attho bhavissatī’’ti taṃ ādāya pānīyaṃ parissāvetvā adāsi.

ฝ่ายพระสารีบุตรเถระ เข้าสมาบัติอยู่ ๗ วัน ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว พิจารณาว่า 'วันนี้ เราควรจะสงเคราะห์ใครหนอ' ได้เห็นนายปุณณะเข้ามาในข่ายแห่งญาณของตน จึงพิจารณาว่า 'ผู้นี้มีศรัทธาหรือไม่หนอ จะสามารถทำการสงเคราะห์เราได้หรือไม่' เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้มีศรัทธา ความสามารถที่จะทำการสงเคราะห์ และทราบว่าเพราะปัจจัยนั้น เขาจักได้สมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา แล้วยืนมองดูกอไม้กอหนึ่งที่ริมบ่อน้ำ นายปุณณะพอเห็นพระเถระ ก็หยุดการไถนา ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว คิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการไม้ชำระฟัน' จึงทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควรแล้วถวาย ลำดับนั้น พระเถระได้นำบาตรและเครื่องกรองน้ำออกจากถลกบาตรแล้วส่งให้ เขาคิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการน้ำดื่ม' จึงรับบาตรและเครื่องกรองน้ำนั้นไป กรองน้ำแล้วถวาย

Thero cintesi ‘‘ayaṃ paresaṃ pacchimagehe vasati, sacassa gehadvāraṃ gamissāmi, imassa bhariyā maṃ daṭṭhuṃ na sakkhissati, yāvassa bhariyā bhattaṃ ādāya maggaṃ paṭipajjati, tāva idheva bhavissāmī’’ti. So tattheva thokaṃ vītināmetvā tassā maggāruḷhabhāvaṃ ñatvā antonagarābhimukho pāyāsi. Sā antarāmagge theraṃ disvā cintesi ‘‘appekadāhaṃ deyyadhamme sati ayyaṃ na passāmi, appekadā me ayyaṃ passantiyā deyyadhammo na hoti, ajja pana me ayyo ca diṭṭho, deyyadhammo cāyaṃ atthi, karissati nu kho me saṅgaha’’nti. Sā bhattabhājanaṃ otāretvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘bhante, idaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā dāsassa vo saṅgahaṃ karothā’’ti āha. Atha thero pattaṃ upanāmetvā tāya ekena hatthena bhājanaṃ dhāretvā ekena hatthena tato bhattaṃ dadamānāya upaḍḍhabhatte dinne ‘‘ala’’nti hatthena pattaṃ pidahi. Sā ‘‘bhante, ekova paṭivīso, na sakkā dvidhā kātuṃ, tumhākaṃ dāsassa idhalokasaṅgahaṃ akatvā paralokasaṅgahaṃ karotha, niravasesameva dātukāmāmhī’’ti vatvā sabbamevassa patte patiṭṭhāpetvā ‘‘tumhehi diṭṭhadhammassa bhāginī assa’’nti patthanaṃ akāsi. Thero ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ṭhitakova anumodanaṃ katvā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ akāsi. Sāpi paṭinivattitvā taṇḍule pariyesitvā bhattaṃ paci.

พระเถระคิดว่า 'ชายผู้นี้อาศัยอยู่ที่เรือนหลังหลังของผู้อื่น ถ้าเราไปที่ประตูเรือนของเขา ภรรยาของเขาจะมองไม่เห็นเรา ตราบใดที่ภรรยาของเขายังไม่นำอาหารออกมาเดินทาง เราจะอยู่ที่นี่แหละ' ท่านใช้เวลาอยู่ที่นั่นครู่หนึ่ง เมื่อทราบว่านางออกเดินทางแล้ว จึงมุ่งหน้าเข้าไปในเมือง ฝ่ายนางเห็นพระเถระในระหว่างทางจึงคิดว่า 'บางครั้งเมื่อเรามีไทยธรรมอยู่ ก็ไม่พบพระผู้เป็นเจ้า บางครั้งเมื่อพบพระผู้เป็นเจ้า เราก็ไม่มีไทยธรรม แต่วันนี้เราได้พบทั้งพระผู้เป็นเจ้าและไทยธรรมนี้ก็มีอยู่ ท่านจะทำการสงเคราะห์เราหรือไม่หนอ' นางวางภาชนะใส่อาหารลง ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าคิดว่าอาหารนี้จะเศร้าหมองหรือประณีตเลย ขอท่านจงทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านเถิด' ลำดับนั้น พระเถระยื่นบาตรเข้าไป ขณะที่นางใช้มือข้างหนึ่งประคองภาชนะ ใช้มืออีกข้างหนึ่งตักอาหารถวาย เมื่อถวายอาหารไปได้ครึ่งหนึ่ง ท่านจึงใช้มือปิดบาตรพลางกล่าวว่า 'พอแล้ว' นางจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาหารนี้มีเพียงส่วนเดียว ไม่สามารถแบ่งเป็นสองส่วนได้ ขอท่านอย่าทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านในโลกนี้เลย แต่จงทำการสงเคราะห์ในปรโลกเถิด หม่อมฉันมีความประสงค์จะถวายทั้งหมดโดยไม่ให้มีเหลือ' แล้วนางก็ใส่ข้าวทั้งหมดลงในบาตรของท่าน และตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้หม่อมฉันเป็นผู้มีส่วนแห่งธรรมที่ท่านได้เห็นแล้ว' พระเถระกล่าวว่า 'จงเป็นเช่นนั้นเถิด' แล้วยืนอนุโมทนา จากนั้นจึงนั่งฉันภัตตาหาร ณ ที่อันมีน้ำสะดวกสบาย ฝ่ายนางก็กลับไป แสวงหาข้าวสารแล้วหุงอาหารใหม่

Puṇṇopi aḍḍhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ kasitvā jighacchaṃ sahituṃ asakkonto goṇe vissajjetvā ekaṃ rukkhachāyaṃ pavisitvā maggaṃ olokento nisīdi. Athassa bhariyā bhattamādāya gacchamānā taṃ disvāva ‘‘esa jighacchāpīḷito [Pg.58] maṃ olokento nisinno, sace maṃ ‘ativiya cirāyī’ti tajjetvā patodalaṭṭhiyā paharissati, mayā katakammaṃ niratthakaṃ bhavissati, paṭikaccevassa ārocessāmī’’ti cintetvā evamāha ‘‘sāmi, ajjekadivasaṃ cittaṃ pasādehi, mā mayā katakammaṃ niratthakaṃ kari, ahaṃ pātova te bhattaṃ āharantī antarāmagge dhammasenāpatiṃ disvā tava bhattaṃ tassa datvā puna gehaṃ gantvā bhattaṃ pacitvā āgatā, pasādehi, sāmi, citta’’nti. So ‘‘kiṃ vadesi, bhadde’’ti pucchitvā puna tamatthaṃ sutvā ‘‘bhadde, sādhu vata te kataṃ mama bhattaṃ ayyassa dadamānāya, mayāpissa ajja pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinna’’nti pasannamānaso taṃ vacanaṃ abhinanditvā ussūre laddhabhattatāya kilantakāyo tassā aṅke sīsaṃ katvā niddaṃ okkami.

แม้นายปุณณะ ไถที่ดินประมาณกึ่งกรีสะแล้ว ไม่อาจทนความหิวได้ จึงปล่อยโคทั้งหลายไปแล้ว เข้าไปสู่ร่มไม้แห่งหนึ่ง นั่งแลดูหนทางอยู่ ครั้งนั้น ภรรยาของเขาถือภัตตาหารมา พอเห็นเขาเท่านั้นก็คิดว่า “ท่านผู้นี้ถูกความหิวเบียดเบียน นั่งมองเราอยู่ ถ้าหากเขาจะขู่เราว่า ‘ชักช้านัก’ แล้วตีด้วยประตัก กรรมที่เราทำไว้ก็จักไร้ผล เราจะบอกแก่เขาก่อนทีเดียว” คิดดังนี้แล้วจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า “นายท่าน วันนี้วันหนึ่ง ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด อย่าได้ทำกรรมที่ดิฉันทำแล้วให้ไร้ผลเลย ดิฉันนำภัตตาหารของท่านมาแต่เช้าตรู่ ได้เห็นพระธรรมเสนาบดีในระหว่างทาง จึงได้ถวายภัตตาหารของท่านแก่ท่าน แล้วกลับไปเรือน หุงภัตตาหารมาอีก นายท่าน ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด” นายปุณณะนั้นถามว่า “น้องหญิง เธอพูดอะไร” ครั้นได้ฟังเรื่องนั้นอีก ก็มีใจเลื่อมใสกล่าวว่า “น้องหญิง ดีจริงหนอ ที่เธอได้ถวายภัตตาหารของฉันแก่พระผู้เป็นเจ้า แม้ฉันก็ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่ท่านในเวลาเช้าตรู่วันนี้” แล้วชื่นชมคำพูดนั้น มีกายเหน็ดเหนื่อยเพราะได้ภัตตาหารในเวลาสาย จึงวางศีรษะไว้บนตักของนางแล้วก็หลับไป

Athassa pātova kasitaṭṭhānaṃ paṃsucuṇṇaṃ upādāya sabbaṃ rattasuvaṇṇaṃ hutvā kaṇikārapuppharāsi viya sobhamānaṃ aṭṭhāsi. So pabuddho oloketvā bhariyaṃ āha ‘‘bhadde, etaṃ mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ mama suvaṇṇaṃ hutvā paññāyati, kiṃ nu kho me atiussūre laddhabhattatāya akkhīni bhamantī’’ti. ‘‘Sāmi, mayhampi evameva paññāyatī’’ti. So uṭṭhāya tattha gantvā ekaṃ piṇḍaṃ gahetvā naṅgalasīse paharitvā suvaṇṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘aho ayyassa dhammasenāpatissa dinnadāne ajjeva vipāko dassito, na kho pana sakkā ettakaṃ dhanaṃ paṭicchādetvā paribhuñjitu’’nti bhariyāya ābhataṃ bhattapātiṃ suvaṇṇassa pūretvā rājakulaṃ gantvā raññā katokāso pavisitvā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘kiṃ tātā’’ti vutte ‘‘deva, ajja mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇarāsimeva hutvā ṭhitaṃ, suvaṇṇaṃ āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Puṇṇo nāmāha’’nti. ‘‘Kiṃ pana te ajja kata’’nti? ‘‘Dhammasenāpatissa me pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, bhariyāyapi me mayhaṃ āhaṭabhattaṃ tasseva dinna’’nti.

ครั้งนั้น ที่ดินที่เขาไถไว้แต่เช้าตรู่ ทั้งหมดจำเดิมแต่ผงธุลีได้กลายเป็นทองคำแดง งดงามประดุจกองดอกกรรณิการ์ตั้งอยู่ เขาตื่นขึ้นมาแลดูแล้วกล่าวกับภรรยาว่า “น้องหญิง ที่ดินทั้งหมดที่ฉันไถไว้นี้ ปรากฏแก่ฉันว่าเป็นทองคำไปหมด หรือว่าตาของฉันพร่ามัวไป เพราะได้ภัตตาหารในเวลาสายจัดหนอ” นางตอบว่า “นายท่าน แม้แก่ดิฉันก็ปรากฏอย่างนั้นเหมือนกัน” เขาจึงลุกขึ้นไปที่นั่น หยิบก้อนดินก้อนหนึ่งเคาะที่หัวไถ รู้ว่าเป็นทองคำ จึงคิดว่า “โอหนอ ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีผู้เป็นเจ้า ปรากฏในวันนี้เอง แต่เราไม่อาจจะปกปิดทรัพย์สมบัติมากมายขนาดนี้ไว้บริโภคได้” จึงตักทองคำใส่เต็มภาชนะใส่ภัตตาหารที่ภรรยานำมา ไปยังราชสำนัก เมื่อพระราชาทรงประทานโอกาสจึงเข้าไป ถวายบังคมพระราชาแล้ว เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า “พ่อ มีอะไรหรือ” ได้กราบทูลว่า “ขอเดชะ วันนี้ที่ดินที่ข้าพระองค์ไถไว้ทั้งหมดได้กลายเป็นกองทองคำตั้งอยู่ สมควรที่จะรับสั่งให้ขนทองคำไป” พระราชาตรัสถามว่า “ท่านคือใคร” เขากราบทูลว่า “ข้าพระองค์ชื่อปุณณะ” (ตรัสถามว่า) “แล้ววันนี้ท่านได้ทำอะไรไว้” (เขากราบทูลว่า) “เมื่อเช้าตรู่ ข้าพระองค์ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแด่พระธรรมเสนาบดี แม้ภรรยาของข้าพระองค์ก็ได้ถวายภัตตาหารที่นำมาเพื่อข้าพระองค์แด่ท่านเช่นกัน”

Taṃ sutvā rājā ‘‘ajjeva kira bho dhammasenāpatissa dinnadāne vipāko dassito’’ti vatvā ‘‘tāta, kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Bahūni sakaṭasahassāni pahiṇitvā suvaṇṇaṃ āharāpethā’’ti. Rājā sakaṭāni pahiṇi. Rājapurisesu ‘‘rañño santaka’’nti gaṇhantesu gahitaṃ gahitaṃ mattikāva hoti. Tehi [Pg.59] gantvā rañño ārocite ‘‘tātā, tumhehi kinti vatvā gahita’’nti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ santaka’’nti āhaṃsu. Tena hi, tātā, puna gacchatha, ‘‘puṇṇassa santaka’’nti vatvā gaṇhathāti. Te tathā kariṃsu gahitaṃ gahitaṃ suvaṇṇameva ahosi. Taṃ sabbaṃ āharitvā rājaṅgaṇe rāsiṃ akaṃsu, asītihatthubbedho rāsi ahosi. Rājā nāgare sannipātāpetvā āha ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ suvaṇṇa’’nti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhicchattaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘bahudhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti mahantena bhogena saddhiṃ tassa seṭṭhicchattaṃ adāsi.

พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ตรัสว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีปรากฏในวันนี้เอง” แล้วตรัสถามว่า “พ่อ เราจะทำอย่างไรดี” เขากราบทูลว่า “ขอได้โปรดส่งเกวียนไปหลายพันเล่ม แล้วรับสั่งให้ขนทองคำมาเถิด” พระราชาจึงทรงส่งเกวียนไป เมื่อราชบุรุษทั้งหลายขนโดยกล่าวว่า “เป็นของพระราชา” ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็กลายเป็นดินไป เมื่อราชบุรุษเหล่านั้นไปกราบทูลแด่พระราชา พระองค์ตรัสถามว่า “พ่อทั้งหลาย พวกเจ้ากล่าวว่าอย่างไรแล้วจึงขนมา” พวกเขากราบทูลว่า “(ข้าพระองค์ทั้งหลายกล่าวว่า) ‘เป็นของพระองค์’” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น พ่อทั้งหลาย จงไปอีกครั้ง จงกล่าวว่า ‘เป็นของนายปุณณะ’ แล้วจึงขนมา” พวกเขาได้ทำตามนั้น ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็เป็นทองคำนั่นเอง พวกเขาขนทองคำทั้งหมดนั้นมาทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง กองทองคำนั้นสูง ๘๐ ศอก พระราชาทรงรับสั่งให้ชาวเมืองประชุมกันแล้วตรัสถามว่า “ในเมืองนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้หรือไม่” (พวกเขากราบทูลว่า) “ไม่มี พระเจ้าข้า” (ตรัสถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ควรจะให้อะไรแก่เขา” (พวกเขากราบทูลว่า) “ฉัตรเศรษฐี พระเจ้าข้า” พระราชาตรัสว่า “จงมีนามว่า พหุธนเศรษฐี” แล้วได้พระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยโภคทรัพย์อันมหาศาลแก่เขา

Atha naṃ so āha ‘‘mayaṃ, deva, ettakaṃ kālaṃ parakule vasimhā, vasanaṭṭhānaṃ no dethā’’ti. Tena hi passa, esa gumbo paññāyati, etaṃ harāpetvā gehaṃ kārehīti purāṇaseṭṭhissa gehaṭṭhānaṃ ācikkhi. So tasmiṃ ṭhāne katipāheneva gehaṃ kārāpetvā gehapavesanamaṅgalañca chattamaṅgalañca ekatova karonto sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Athassa satthā dānānumodanaṃ karonto anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Dhammakathāvasāne puṇṇaseṭṭhi ca bhariyā cassa dhītā ca uttarāti tayopi janā sotāpannā ahesuṃ.

ครั้งนั้น เขากราบทูลพระราชาว่า “ขอเดชะ ตลอดกาลเพียงเท่านี้ พวกข้าพระองค์อาศัยอยู่ในตระกูลของผู้อื่น ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานที่อยู่อาศัยแก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงดูเถิด พุ่มไม้นั่นปรากฏอยู่ จงให้ถางพุ่มไม้นั้นแล้วสร้างเรือนเถิด” (ดังนี้) แล้วทรงชี้บอกที่ตั้งบ้านของเศรษฐีคนเก่า เขาให้สร้างเรือนในที่นั้นเพียงไม่กี่วัน แล้วทำมงคลขึ้นบ้านใหม่และมงคลรับตำแหน่งเศรษฐีไปพร้อมกัน ได้ถวายทานแด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น พระศาสดาเมื่อทรงกระทำทานานุโมทนาแก่เขา ได้ตรัสอนุปุพพิกถา ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ทั้งปุณณเศรษฐี ทั้งภรรยา และธิดาของเขาชื่อนางอุตตรา ทั้งสามคนได้เป็นพระโสดาบัน

Aparabhāge rājagahaseṭṭhi puṇṇaseṭṭhino dhītaraṃ attano puttassa vāresi. So ‘‘nāhaṃ dassāmī’’ti vutto ‘‘mā evaṃ karotu, ettakaṃ kālaṃ amhe nissāya vasanteneva te sampatti laddhā, detu me puttassa te dhītara’’nti āha. So ‘‘micchādiṭṭhikā tumhe, mama dhītā tīhi ratanehi vinā vasituṃ na sakkoti, nevassa dhītaraṃ dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bahū seṭṭhigahapatikādayo kulaputtā ‘‘mā tena saddhiṃ vissāsaṃ bhindi, dehissa dhītara’’nti yāciṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā āsāḷhipuṇṇamāya dhītaraṃ adāsi. Sā patikulaṃ gatakālato paṭṭhāya bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upasaṅkamituṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālattha, evaṃ aḍḍhatiyesu māsesu vītivattesu attano santike ṭhite paricārike pucchi ‘‘idāni kittakaṃ antovassaṃ avasiṭṭha’’nti? ‘‘Aḍḍhamāso, ayye’’ti. Sā mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pahiṇi ‘‘kasmā maṃ evarūpe bandhanāgāre pakkhipiṃsu, varaṃ tumhehi maṃ lakkhaṇāhataṃ katvā paresaṃ dāsiṃ sāvetuṃ, na evarūpassa micchādiṭṭhikassa kulassa dātuṃ, āgatakālato paṭṭhāya bhikkhudassanādīsu [Pg.60] ekampi puññaṃ kātuṃ na labhāmī’’ti. Athassā pitā ‘‘dukkhitā vata me dhītā’’ti anattamanataṃ pavedetvā pañcadasa kahāpaṇasahassāni pesesi, ‘‘imasmiṃ nagare sirimā nāma gaṇikā atthi, devasikaṃ sahassaṃ gaṇhāti, imehi kahāpaṇehi taṃ ānetvā sāmikassa niyyādetvā sayaṃ yathāruci puññāni karotū’’ti sāsanañca pahiṇi. Uttarā tathā katvā sāmikena sirimaṃ disvā ‘‘kimida’’nti vutte ‘‘sāmi, imaṃ aḍḍhamāsaṃ mama sahāyikā tumhe paricaratu, ahaṃ pana imaṃ aḍḍhamāsaṃ dānañceva dātukāmā dhammañca sotukāmā’’ti āha. So taṃ abhirūpaṃ itthiṃ disvā uppannasineho ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.

ในกาลต่อมา เศรษฐีเมืองราชคฤห์ได้สู่ขอลูกสาวของปุณณเศรษฐีให้แก่ลูกชายของตน เมื่อปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “เราจะไม่ให้” เศรษฐีเมืองราชคฤห์จึงกล่าวว่า “ท่านอย่าทำอย่างนั้นเลย ตลอดเวลาเพียงเท่านี้ ท่านอาศัยพวกเราอยู่จึงได้สมบัตินี้ ขอท่านจงให้ลูกสาวของท่านแก่ลูกชายของข้าพเจ้าเถิด” ปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “พวกท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ ลูกสาวของข้าพเจ้าไม่สามารถอยู่โดยปราศจากพระรัตนตรัยได้ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ให้ลูกสาวแก่บุตรของท่านเลย” ครั้งนั้น กุลบุตรทั้งหลายมีเศรษฐีและคหบดีเป็นต้นจำนวนมากได้อ้อนวอนเขาว่า “ท่านอย่าทำลายความคุ้นเคยกับเศรษฐีนั้นเลย ขอท่านจงให้ลูกสาวแก่บุตรของเขาเถิด” เขารับคำของคนเหล่านั้นแล้ว จึงได้ให้ลูกสาวไปในวันอาสาฬหปุรณมี นางนับตั้งแต่เวลาที่ไปสู่ตระกูลสามี ไม่ได้โอกาสที่จะเข้าไปหาภิกษุหรือภิกษุณี ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานหรือฟังธรรม เมื่อสองเดือนครึ่งผ่านไปอย่างนี้ จึงได้ถามหญิงรับใช้ที่อยู่ใกล้ตนว่า “บัดนี้ เวลาในพรรษาเหลืออยู่เท่าไร?” (พวกนางตอบว่า) “เหลืออีกครึ่งเดือน เจ้าค่ะ” นางจึงส่งสาส์นไปถึงมารดาบิดาว่า “เหตุไรท่านจึงส่งหม่อมฉันมาไว้ในเรือนจำเช่นนี้ การที่ท่านตีตราหม่อมฉันแล้วประกาศให้เป็นทาสีของคนอื่นยังประเสริฐกว่า แต่การที่ยกให้แก่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ไม่ประเสริฐเลย นับตั้งแต่เวลาที่มา หม่อมฉันไม่ได้ทำบุญแม้สักอย่างหนึ่ง มีการได้เห็นภิกษุเป็นต้น” ครั้งนั้น บิดาของนางทราบความไม่สบายใจแล้ว (คิดว่า) “โอ ลูกสาวของเราลำบากหนอ” จึงส่งเงินไปหนึ่งหมื่นห้าพันกหาปณะ และส่งสาส์นไปว่า “ในเมืองนี้มีหญิงงามเมืองชื่อสิริมา นางรับค่าตัววันละหนึ่งพันกหาปณะ ขอเจ้าจงใช้กหาปณะเหล่านี้จ้างนางมา แล้วมอบให้แก่สามี ส่วนตนเองจงทำบุญตามความพอใจเถิด” นางอุตรทำตามนั้น เมื่อสามีเห็นนางสิริมาแล้วถามว่า “นี่อะไรกัน?” นางจึงกล่าวว่า “นายท่าน ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอให้สหายของหม่อมฉันปรนนิบัติท่านเถิด ส่วนหม่อมฉันปรารถนาจะถวายทานและฟังธรรมตลอดครึ่งเดือนนี้” เขาเห็นหญิงผู้งดงามนั้นแล้วก็เกิดความเสน่หา จึงรับคำว่า “ดีละ”

Uttarāpi kho buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā ‘‘bhante, imaṃ aḍḍhamāsaṃ aññattha agantvā idheva bhikkhā gahetabbā’’ti satthu paṭiññaṃ gahetvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya yāva mahāpavāraṇā, tāva satthāraṃ upaṭṭhātuṃ dhammañca sotuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā ‘‘evaṃ yāguṃ pacatha, evaṃ bhattaṃ pacatha, evaṃ pūvaṃ pacathā’’ti mahānase sabbakiccāni saṃvidahantī vicarati. Athassā sāmiko ‘‘sve mahāpavāraṇā bhavissatī’’ti mahānasābhimukho vātapāne ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho karontī sā andhabālā vicaratī’’ti oloketvā taṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ tathā saṃvidahitvā vicaramānaṃ disvā ‘‘aho andhabālā evarūpe ṭhāne imaṃ sirisampattiṃ nānubhavati, ‘‘muṇḍakasamaṇe upaṭṭhahissāmī’ti tuṭṭhacittā vicaratī’’ti hasitvā apagañchi.

ฝ่ายนางอุตรได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้รับปฏิญญาของพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาในที่นี้เท่านั้น อย่าเสด็จไปที่อื่นเลย” นางมีใจยินดีว่า “บัดนี้ จำเดิมแต่นี้ไปจนถึงวันมหาปวารณา เราจักได้อุปัฏฐากพระศาสดาและได้ฟังธรรม” จึงเที่ยวจัดการงานทุกอย่างในโรงครัวว่า “พวกท่านจงหุงข้าวต้มอย่างนี้ จงหุงภัตตาหารอย่างนี้ จงทอดขนมอย่างนี้” ครั้งนั้น สามีของนาง (คิดว่า) “พรุ่งนี้จักเป็นวันมหาปวารณา” จึงยืนอยู่ที่หน้าต่างหันหน้าไปทางโรงครัว แลดูอยู่พลางคิดว่า “หญิงพาลคนนั้นทำอะไรเที่ยวไปหนอ” แล้วเห็นนางเนื้อตัวเปียกชุ่มด้วยเหงื่อ เปื้อนด้วยเถ้า มอมแมมด้วยถ่านและเขม่า กำลังจัดการงานต่างๆ เที่ยวไปในลักษณะเช่นนั้น จึงหัวเราะแล้วหลีกไป (พลางคิดว่า) “โอ หญิงพาลหนอ ในฐานะเช่นนี้กลับไม่เสวยสิริสมบัตินี้ แต่กลับมีจิตยินดีเที่ยวไป (คิดว่า) ‘เราจักอุปัฏฐากสมณะโล้น’ ”

Tasmiṃ apagate tassa santike ṭhitā sirimā ‘‘kiṃ nu kho oloketvā esa hasatī’’ti teneva vātapānena olokentī uttaraṃ disvā ‘‘imaṃ oloketvā iminā hasitaṃ, addhā imassa etāya saddhiṃ santhavo atthī’’ti cintesi. Sā kira aḍḍhamāsaṃ tasmiṃ gehe bāhirakaitthī hutvā vasamānāpi taṃ sampattiṃ anubhavamānā attano bāhirakaitthibhāvaṃ ajānitvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti saññamakāsi. Sā uttarāya āghātaṃ bandhitvā ‘‘dukkhamassā uppādessāmī’’ti pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanaṭṭhāne pakkuthitaṃ sappiṃ kaṭacchunā ādāya uttarābhimukhaṃ [Pg.61] pāyāsi. Uttarā taṃ āgacchantiṃ disvā ‘‘mama sahāyikāya mayhaṃ upakāro kato, cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama pana sahāyikāya guṇova mahanto, ahampi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ labhiṃ, sace mama etissāya upari kodho atthi, idaṃ sappi maṃ dahatu, sace natthi, mā maṃ dahatū’’ti taṃ mettāya phari. Tāya tassā matthake āsiñcitampi pakkuthitasappi sītodakaṃ viya ahosi. Atha naṃ ‘‘idaṃ sītalaṃ bhavissatī’’ti puna kaṭacchukaṃ pūretvā ādāya āgacchantiṃ uttarāya dāsiyo disvā ‘‘are dubbinīte na tvaṃ amhākaṃ ayyāya upari pakkasappiṃ āsiñcituṃ anucchavikā’’ti santajjentiyo ito cito ca uṭṭhāya hatthehi ca pādehi ca pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ, uttarā vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. Atha sā upari ṭhatvā sabbā dāsiyo paṭibāhitvā ‘‘kissa te evarūpaṃ bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti sirimaṃ ovaditvā uṇhodakena nhāpetvā satapākatelena abbhañji.

เมื่อเขาหลีกไปแล้ว นางสิริมาซึ่งยืนอยู่ใกล้ๆ เขา คิดว่า “บุรุษผู้นี้มองดูอะไรหนอจึงหัวเราะ” จึงมองดูทางหน้าต่างบานนั้น เห็นนางอุตรแล้วจึงคิดว่า “บุรุษนี้มองดูนางคนนี้แล้วหัวเราะ ชะรอยบุรุษนี้จะมีความสนิทสนมกับหญิงคนนี้เป็นแน่” ได้ยินว่า นางสิริมานั้น แม้จะอยู่ในเรือนนั้นตลอดครึ่งเดือนในฐานะเป็นหญิงภายนอก แต่เมื่อได้เสวยสมบัตินั้น ก็ไม่รู้ภาวะที่ตนเป็นหญิงภายนอก กลับทำความสำคัญว่า “เราเป็นเจ้าของเรือน” นางผูกอาฆาตในนางอุตรแล้ว (คิดว่า) “เราจักทำความทุกข์ให้เกิดแก่นาง” จึงลงจากปราสาทเข้าไปยังโรงครัว ตักเนยใสที่กำลังเดือดพล่านในที่ทอดขนมด้วยทัพพีแล้วเดินตรงไปหานางอุตร นางอุตรเห็นนางสิริมากำลังเดินมา จึงคิดว่า “สหายของเราได้ทำอุปการะแก่เรา จักรวาลคับแคบเกินไป พรหมโลกต่ำเกินไป แต่คุณของสหายเรายิ่งใหญ่กว่านัก เราอาศัยนางจึงได้ถวายทานและได้ฟังธรรม ถ้าเรามีความโกรธในหญิงผู้นี้ ขอเนยใสนี้จงลวกเราเถิด ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวกเราเลย” แล้วแผ่เมตตาไปถึงนาง เนยใสที่กำลังเดือดซึ่งนางสิริราราดลงบนศีรษะของนางอุตรนั้น ได้กลายเป็นเหมือนน้ำเย็น ครั้งนั้น พวกทาสีของนางอุตรเห็นนางสิริมา (คิดว่า) “นี่คงจะเย็น” แล้วตักเนยใสมาเต็มทัพพีอีก กำลังเดินมา จึงขู่ตะคอกว่า “นี่แน่ะ นางคนชั่วร้าย เจ้าไม่สมควรที่จะราดเนยใสร้อนๆ บนศีรษะของนายหญิงของพวกเรา” แล้วลุกขึ้นจากที่นั้นๆ ทุบตีด้วยมือและเท้า ทำให้นางล้มลงบนพื้นดิน แม้นางอุตรจะห้าม ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้งนั้น นางอุตรได้ยืนคร่อม (นางสิริมา) แล้วห้ามทาสีทั้งหมดไว้ แล้วกล่าวสอนนางสิริมาว่า “เหตุไรเธอจึงทำกรรมหนักเช่นนี้” แล้วให้อาบน้ำอุ่นและชโลมด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง

Tasmiṃ khaṇe sā attano bāhirakitthibhāvaṃ ñatvā cintesi ‘‘mayā bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ sāmikassa hasitamattakāraṇā imissā upari pakkasappiṃ āsiñcantiyā, ayaṃ ‘gaṇhatha na’nti dāsiyo na āṇāpetvā maṃ viheṭhanakālepi sabbā dāsiyo paṭibāhitvā mayhaṃ kattabbameva akāsi. Sacāhaṃ imaṃ na khamāpessāmi, muddhā me sattadhā phaleyyā’’ti tassā pādamūle nipajjitvā ‘‘ayye, khamāhi me dosa’’nti āha. ‘‘Ahaṃ sappitikā dhītā, pitari me khamāpite khamissāmī’’ti. ‘‘Hotu, ayye, pitarampi te puṇṇaseṭṭhiṃ khamāpessāmī’’ti. ‘‘Puṇṇo mama vaṭṭe janakapitā, vivaṭṭe janakapitari khamāpite pana ahaṃ khamissāmī’’ti. ‘‘Ko pana te vivaṭṭe janakapitā’’ti? ‘‘Sammāsambuddho’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena saddhiṃ vissāso natthi, ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Satthā sve bhikkhusaṅghaṃ ādāya idhāgamissati, tvaṃ yathāladdhaṃ sakkāraṃ gahetvā idheva āgantvā taṃ khamāpehī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti uṭṭhāya attano gehaṃ gantvā pañcasataparicārikitthiyo āṇāpetvā nānāvidhāni khādanīyabhojanīyāni ceva sūpeyyāni ca sampādetvā punadivase taṃ sakkāraṃ ādāya uttarāya gehaṃ āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa patte patiṭṭhāpetuṃ avisahantī aṭṭhāsi, taṃ sabbaṃ gahetvā uttarāva saṃvidahi.

ในขณะนั้น นางสิริมานั้นรู้ความเป็นหญิงรับจ้างภายนอกของตนแล้ว จึงคิดว่า “กรรมหนักอันเราทำแล้ว เพราะเหตุเพียงการหัวเราะของสามี เมื่อเรากำลังราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนนางอุตตรานี้ นางอุตตรานี้ก็มิได้สั่งพวกทาสีว่า ‘พวกเจ้าจงจับนางนั่น’ แม้ในเวลาที่เบียดเบียนเรา ก็ได้ห้ามทาสีทั้งหมดแล้ว กระทำแต่สิ่งที่ควรกระทำแก่เรา ถ้าเราจักไม่ให้นางนี้อดโทษ ศีรษะของเราพึงแตก ๗ เสี่ยง” ดังนี้แล้ว จึงหมอบลงที่ใกล้เท้าของนางอุตตรานั้น กล่าวว่า “แม่เจ้า ขอจงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด” นางอุตตรากล่าวว่า “ฉันเป็นธิดาผู้มีบิดา เมื่อท่านให้บิดาของฉันอดโทษแล้ว ฉันจักอดโทษ” นางสิริมากล่าวว่า “เอาเถิด แม่เจ้า แม้ปุณณเศรษฐีผู้เป็นบิดาของท่าน ฉันก็จะขอขมา” นางอุตตรากล่าวว่า “ท่านปุณณะเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวัฏฏะของฉัน แต่เมื่อท่านขอขมาบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะแล้ว ฉันจึงจักอดโทษ” นางสิริมาถามว่า “ก็ใครเล่าเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะของท่าน” นางอุตตราตอบว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า” นางสิริมากล่าวว่า “ฉันไม่มีความคุ้นเคยกับพระองค์ ฉันจะทำอย่างไร” นางอุตตรากล่าวว่า “พรุ่งนี้ พระศาสดาจะทรงพาหมู่ภิกษุเสด็จมาที่นี่ ท่านจงถือเอาสักการะตามที่ได้แล้ว มาที่นี่แหละ แล้วขอขมาพระองค์เถิด” นางสิริมานั้นรับว่า “ดีละ แม่เจ้า” แล้วลุกขึ้น ไปยังเรือนของตน สั่งหญิงบริวาร ๕๐๐ คนแล้ว จัดเตรียมของเคี้ยวของฉันและแกงชนิดต่างๆ ไว้แล้ว ในวันรุ่งขึ้น ถือเอาสักการะนั้นมายังเรือนของนางอุตตราแล้ว ไม่กล้าที่จะตั้งไว้ในบาตรของภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้ยืนอยู่ นางอุตตรานั่นแหละรับเอาของทั้งหมดนั้นไปจัดแจง

Sirimāpi [Pg.62] satthu bhattakiccāvasāne saddhiṃ parivārena satthu pādamūle nipajji. Atha naṃ satthā pucchi ‘‘ko te aparādho’’ti. ‘‘Bhante mayā hiyyo idaṃ nāma kataṃ, atha me sahāyikā maṃ viheṭhayamānā dāsiyo nivāretvā mayhaṃ upakārameva akāsi. Sāhaṃ imissā guṇaṃ jānitvā imaṃ khamāpesiṃ, atha maṃ esā ‘tumhesu khamāpitesu khamissāmī’ti āhā’’ti. ‘‘Evaṃ kira uttare’’ti. ‘‘Āma, bhante, sīse me sahāyikāya pakkasappi āsitta’’nti. ‘‘Atha tayā kiṃ cintita’’nti? ‘‘Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama sahāyikāya guṇova mahanto, ahañhi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ alatthaṃ, sace me imissā upari kodho atthi, idaṃ maṃ dahatu, no ce, mā dahatū’’ti evaṃ cintetvā imaṃ mettāya phariṃ, bhanteti. Satthā ‘‘sādhu sādhu, uttare, evaṃ kodhaṃ jinituṃ vaṭṭati. Kodhano hi nāma akkodhena, akkosako anakkosantena, paribhāsako aparibhāsantena, thaddhamaccharī attano santakassa dānena, musāvādī saccavacanena jinitabbo’’ti imamatthaṃ dassento –

แม้นางสิริมา ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจของพระศาสดา ได้พร้อมกับบริวารหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระศาสดา ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามนางว่า “เธอมีความผิดอะไร” นางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ข้าพระองค์ได้ทำกรรมชื่อนี้ ครั้งนั้น สหายหญิงของข้าพระองค์ได้ห้ามพวกทาสีที่กำลังเบียดเบียนข้าพระองค์ ได้กระทำแต่อุปการะแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์นั้นรู้คุณของนางนี้แล้ว จึงได้ขอขมานางนี้ ครั้งนั้น นางนี้ได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘เมื่อท่านขอขมาพระองค์ท่านทั้งหลายแล้ว เราจักอดโทษ’ ดังนี้” พระศาสดาตรัสถามว่า “อุตตรา ได้ยินว่าเป็นอย่างนั้นหรือ” นางอุตตรากราบทูลว่า “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า สหายหญิงได้ราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนศีรษะของข้าพระองค์” พระศาสดาตรัสถามว่า “แล้วเธอคิดอย่างไร” นางอุตตรากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (ข้าพระองค์คิดว่า) จักรวาลคับแคบยิ่งนัก พรหมโลกต่ำยิ่งนัก คุณของสหายหญิงของข้าพระองค์เท่านั้นยิ่งใหญ่ เพราะว่า ข้าพระองค์อาศัยนางนี้ จึงได้ให้ทานและได้ฟังธรรม ‘ถ้าความโกรธของข้าพระองค์มีอยู่ต่อนางนี้ ขอเนยใสนี้จงลวกข้าพระองค์ ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้แล้ว ได้แผ่เมตตาไปในนางนี้” พระศาสดาตรัสว่า “ดีละ ดีละ อุตตรา ควรแล้วที่จะชนะความโกรธได้อย่างนี้ เพราะว่า บุคคลผู้โกรธ พึงชนะได้ด้วยความไม่โกรธ ผู้ด่า พึงชนะได้ด้วยการไม่ด่าตอบ ผู้บริภาษ พึงชนะได้ด้วยการไม่บริภาษตอบ ผู้ตระหนี่เหนียวแน่น พึงชนะได้ด้วยการให้สิ่งของของตน ผู้พูดเท็จ พึงชนะได้ด้วยการกล่าวคำสัตย์” เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้

‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (dha. pa. 223) –

“พึงชนะคนโกรธ ด้วยความไม่โกรธ พึงชนะคนไม่ดี ด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดพล่อย ด้วยคำสัตย์”

Imaṃ gāthaṃ vatvā gāthāpariyosāne catusaccakathaṃ abhāsi. Saccapariyosāne uttarā sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, sāmiko ca sasuro ca sassu ca sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu, sirimāpi pañcasataparivārā sotāpannā ahosi. Aparabhāge uttarā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto uttaraṃ devadhītaraṃ disvā –

ครั้นตรัสพระคาถานี้แล้ว ในเวลาจบพระคาถา ได้ตรัสจตุสัจจกถา ในเวลาจบสัจจะ นางอุตตราได้ตั้งอยู่แล้วในสกทาคามิผล ทั้งสามี ทั้งพ่อผัว และทั้งแม่ผัว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล แม้นางสิริมาพร้อมด้วยบริวาร ๕๐๐ ก็ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว ในกาลต่อมา นางอุตตราทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว เห็นนางอุตตราเทพธิดาแล้ว

124.

๑๒๔.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

“ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างอยู่ ดุจดาวประกายพรึก

125.

๑๒๕.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุไร)

126.

๑๒๖.

‘‘Pucchāmi [Pg.63] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – paṭipucchi;

ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามแล้ว

127.

๑๒๗.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพธิดานั้น อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

128.

๑๒๘.

‘‘Issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyā;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe niccahamappamattā.

“ความริษยาและความตระหนี่ อีกทั้งความตีเสมอ มิได้มีแก่ข้าพเจ้าผู้อยู่ครองเรือน ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่โกรธ เป็นผู้ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในอุโบสถเป็นนิตย์

129.

๑๒๙.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และปาฏิหาริยปักษ์ (ข้าพเจ้าได้รักษาอุโบสถ) อันประกอบดีแล้วด้วยองค์ ๘

130.

๑๓๐.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

ข้าพเจ้าได้เข้าจำอุโบสถแล้ว เป็นผู้สำรวมแล้วในศีลทั้งหลายเสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน ข้าพเจ้าจึงอยู่ครองวิมานนี้

131.

๑๓๑.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

ข้าพเจ้าเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และสำรวมจากมุสาวาท จากการลักทรัพย์ และการประพฤติล่วง (ในกาม) และเป็นผู้เว้นไกลจากการดื่มน้ำเมา

132.

๑๓๒.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

ข้าพเจ้าเป็นผู้ยินดีแล้วในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย เป็นอุบาสิกาของพระโคดมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ

133.

๑๓๓.

‘‘Sāhaṃ sakena sīlena, yasasā ca yasassinī;

Anubhomi sakaṃ puññaṃ, sukhitā camhināmayā.

ข้าพเจ้านั้น เป็นผู้มียศด้วยศีลและยศของตน ย่อมเสวยบุญของตน เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค

134.

๑๓๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะเช่นนี้ของข้าพเจ้ามีได้เพราะเหตุนั้น ผลสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้เพราะเหตุนั้น และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุนั้น)

135.

๑๓๕.

‘‘Akkhāmi [Pg.64] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำกรรมใดไว้ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Devatāpissa vissajjesi.

เทพธิดาได้วิสัชนาแล้วแก่ท่านด้วยประการฉะนี้

126. Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘uttarā nāma bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya, taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

๑๒๖. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพึงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสิกาชื่ออุตตรา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ข้าพเจ้าในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ข้าพเจ้า) ในสกทาคามิผล

128. Tattha issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyāti yā ca agāramajjhe vasantīnaṃ aññāsaṃ itthīnaṃ sampattiādivisayā parasampattiusūyanalakkhaṇā issā, yañca tāvakālikādivasenāpi kiñci yācantānaṃ adātukāmatāya attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, yo ca kulapadesādinā parehi yugaggāhalakkhaṇo paḷāso uppajjati, so tividhopi pāpadhammo gehe ṭhitāya mayhaṃ satipi paccayasamavāye nāhosi na uppajji. Akkodhanāti khantimettānuddayasampannatāya akujjhanasabhāvā. Bhattu vasānuvattinīti pubbuṭṭhānapacchānipātanādinā sāmikassa anukūlabhāvena vase vattanasīlā, manāpacārinīti attho. Uposathe niccahamappamattāti ahaṃ uposathasīlarakkhaṇe niccaṃ appamattā appamādavihārinī.

๑๒๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา ความว่า ความริษยาใด ซึ่งมีลักษณะคือความไม่อิจฉาสมบัติของผู้อื่น มีสมบัติเป็นต้นเป็นอารมณ์ ของหญิงอื่นๆ ผู้อยู่ในท่ามกลางเรือน และความตระหนี่ใด ซึ่งมีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน ด้วยความไม่ปรารถนาจะให้แก่ผู้ขอ แม้สิ่งของเล็กน้อยด้วยอำนาจของใช้ชั่วคราวเป็นต้น และความตีเสมอใด ซึ่งมีลักษณะคือการถือตัวเท่าเทียมกับผู้อื่น ด้วยตระกูลและประเทศเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น บาปธรรมแม้ทั้งสามอย่างนั้น ไม่ได้มีแล้ว คือไม่เกิดขึ้นแล้ว แก่ข้าพเจ้าผู้ตั้งอยู่ในเรือน แม้เมื่อมีการประชุมแห่งปัจจัย บทว่า อกฺโกธนา ความว่า มี स्वभावไม่โกรธ เพราะถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดู บทว่า ภตฺตุ วสานุวตฺตินี ความว่า มีปกติประพฤติตามอำนาจของสามีโดยความเป็นผู้อนุเคราะห์ ด้วยการลุกขึ้นก่อนนอนทีหลังเป็นต้น อธิบายว่า เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ บทว่า อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่ประมาท คือเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ในการรักษาอุโบสถศีลเป็นนิตย์

129. Tameva uposathe appamādaṃ dassentī yesu divasesu taṃ rakkhitabbaṃ, yādisaṃ yathā ca rakkhitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cātuddasi’’ntiādimāha. Tattha cātuddasiṃ pañcadasinti pakkhassāti sambandho, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yā ca pakkhassa aṭṭhamīti ettha cāti vacanaseso. Pāṭihāriyapakkhañcāti paṭiharaṇakapakkhañca, cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato cāti pavesananikkhamanavasena uposathasīlassa paṭiharitabbaṃ pakkhañca, terasī pāṭipadā sattamī navamī [Pg.65] cāti attho. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti pāṇātipātāveramaṇīādīhi aṭṭhahaṅgehi eva suṭṭhu samāgataṃ samannāgataṃ.

๑๒๙. นางอุตตราเมื่อจะแสดงความไม่ประมาทในอุโบสถนั้นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘จาตุทฺทสึ’ เพื่อแสดงว่า อุโบสถนั้นควรรักษาในวันไหนๆ ควรรักษาเช่นไร และอย่างไร ในบทเหล่านั้น บทว่า จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ มีความเกี่ยวข้องว่า แห่งปักษ์ (คือวัน 14 ค่ำ และ 15 ค่ำแห่งปักษ์) และบทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าอัจจันตสังโยค (ตลอดกาล) ในบทว่า ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี นี้ มี จ ศัพท์เป็นบทที่เหลืออยู่ (คือ และวัน 8 ค่ำแห่งปักษ์) บทว่า ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ หมายถึง ปฏิหรณกปักษ์ด้วย และปักษ์ที่ควรรักษาอุโบสถศีลเพิ่มเติม ด้วยอำนาจการเข้าและการออก คือ ก่อนและหลังวัน 14 ค่ำ 15 ค่ำ และ 8 ค่ำ ตามลำดับ อธิบายว่า คือวัน 13 ค่ำ วัน 1 ค่ำ วัน 7 ค่ำ และวัน 9 ค่ำ บทว่า อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ ความว่า ประกอบดีแล้ว คือถึงพร้อมดีแล้ว ด้วยองค์ 8 ประการ มีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้นนั่นเทียว

130. Upavasissanti upavasiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Keci pana ‘‘upavasiṃ’’icceva paṭhanti. Sadāti sappaṭihārikesu sabbesu uposathadivasesu. Sīlesūti uposathasīlesu sādhetabbesu. Nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Saṃvutāti kāyavācācittehi saṃvutā. Sadāti vā sabbakālaṃ. Sīlesūti niccasīlesu. Saṃvutāti kāyavācāhi saṃvutā.

๑๓๐. บทว่า อุปวสิสฺสํ หมายถึง อุปวสึ (ข้าพเจ้าได้เข้าอยู่จำ) จริงอยู่ คำนี้เป็นอนาคตวจนะในอรรถอดีต แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า ‘อุปวสึ’ ดังนี้ทีเดียว บทว่า สทา หมายถึง ในวันอุโบสถทั้งปวงที่มีปาฏิหาริยปักษ์ บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในอุโบสถศีลทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าสิ่งที่พึงให้สำเร็จ บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา และใจ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สทา หมายถึง ตลอดกาลทั้งปวง บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในนิจศีลทั้งหลาย บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา

131. Idāni taṃ niccasīlaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇassa atipāto pāṇavadho pāṇaghāto pāṇātipāto, atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārapavattā vadhakacetanā. Tato pāṇātipātā. Viratāti oratā, nivattāti attho.

๑๓๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงนิจศีลนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปาณาติปาตา วิรตา’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาโณ โดยโวหารหมายถึง สัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึง ชีวิตินทรีย์ การล่วงละเมิดซึ่งสัตว์ การฆ่าสัตว์ การทำลายสัตว์ ชื่อว่า ปาณาติบาต โดยอรรถ ได้แก่ วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ที่เป็นไปทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งทำให้เกิดความพยายามในการตัดรอนชีวิตินทรีย์ ของสัตว์ที่มีชีวิตและมีความสำคัญว่ามีชีวิต จากปาณาติบาตนั้น บทว่า วิรตา หมายถึง งดเว้นแล้ว อธิบายว่า กลับคืนแล้ว

Musāvādāti musā nāma visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo vā kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena parassa visaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Atha vā musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpetukāmassa tathā viññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Tato musāvādā saññatā oratā, viratāti attho. Ca-saddo sampiṇḍanattho.

บทว่า มุสาวาทา ชื่อว่า มุสา ได้แก่ วจีประโยคหรือกายประโยคที่ทำลายประโยชน์ของผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ด้วยความตั้งใจจะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มุสา หมายถึง เรื่องที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้ บทว่า วาโท หมายถึง เจตนาที่ทำให้เกิดการประกาศอย่างนั้น ของผู้ที่ประสงค์จะประกาศเรื่องนั้นให้เป็นของจริง ของแท้ จากมุสาวาทนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว งดเว้นแล้ว อธิบายว่า เว้นขาดแล้ว จ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม

Theyyāti theyyaṃ vuccati thenabhāvo, corikāya parassaharaṇanti attho. Atthato parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā theyyaṃ. Tato theyyā saññatā, ārakāti vā sambandho.

บทว่า เถยฺยา ความเป็นขโมย เรียกว่า เถยยะ อธิบายว่า การลักของผู้อื่นด้วยความเป็นโจร โดยอรรถ เถยยเจตนาที่ทำให้เกิดความพยายามในการถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น โดยมีความสำคัญว่าผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า เถยยะ จากเถยยะนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว หรือมีความเกี่ยวข้องว่า เป็นผู้อยู่ห่างไกล

Aticārāti aticca cāro aticāro, lokamariyādaṃ atikkamitvā agamanīyaṭṭhāne kāmavasena cāro micchācāroti attho. Agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā [Pg.66] sārakkhā saparidaṇḍāti dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhaṭacumbaṭā dāsī ca bhariyā kammakārī ca bhariyā dhajāhaṭā muhuttikāti dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ aññapurisā agamanīyaṭṭhānaṃ, idameva idha adhippetaṃ. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārapavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā aticāro. Tasmā aticārā.

บทว่า อติจารา การประพฤติล่วงเลย ชื่อว่า อติจาร อธิบายว่า การประพฤติด้วยอำนาจกามในฐานะที่ไม่ควรไป โดยล่วงละเมิดมรรยาทของโลก ชื่อว่า มิจฉาจาร ชื่อว่า อคมนียฐาน (หญิงที่ชายไม่ควรล่วงเกิน) สำหรับบุรุษ ได้แก่ หญิง 10 จำพวก คือ มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา) ปิตุรักขิตา (หญิงที่บิดารักษา) มาตาปิตุรักขิตา (หญิงที่มารดาบิดารักษา) ภาตุรักขิตา (หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา) ภคินิรักขิตา (หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา) ญาติรักขิตา (หญิงที่ญาติรักษา) โคตรรักขิตา (หญิงที่คนร่วมโคตรรักษา) ธรรมรักขิตา (หญิงที่ธรรมรักษา) สารักขา (หญิงมีสามี) สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม) และหญิง 10 จำพวก คือ ธนักกีตา (หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์) ฉันทวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ) โภควาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยทรัพย์) ปฏวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยผ้า) โอทปัตตกินี (หญิงที่ทำพิธีดื่มน้ำ) โอภฏจุมพฏา (หญิงที่ปลงหาบลง) ทาสี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา) กัมมการี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งคนใช้และภรรยา) ธชาหฏา (หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย) และมุหุตติกา (หญิงที่อยู่ชั่วคราว) รวมเป็นหญิง 20 จำพวก ส่วนในบรรดาหญิงเหล่านั้น บุรุษอื่นเป็นอคมนียฐานสำหรับหญิง 12 จำพวก คือ สารักขาและสปริทัณฑา 2 จำพวก และธนักกีตาเป็นต้น 10 จำพวก ในที่นี้ประสงค์เอาเพียงเท่านี้ ส่วนโดยลักษณะ เจตนาที่ล่วงละเมิดอคมนียฐาน ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความประสงค์ในอสัทธรรม ชื่อว่า อติจาร เพราะฉะนั้น (นางจึงเว้น) จากอติจารนั้น

Majjapānāti majjaṃ vuccatimadanīyaṭṭhena surā ca merayañca, pivanti tenāti pānaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ. Yāya dussīlyacetanāya majjasaṅkhātaṃ piṭṭhasurā, pūvasurā, odaniyasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcabhedaṃ suraṃ vā, pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañcabhedaṃ merayaṃ vā bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivati, sā cetanā majjapānaṃ. Tasmā majjapānā ārakā viratā.

บทว่า มชฺชปานา สุราและเมรัย เรียกว่า มัชชะ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเมา เขาย่อมดื่มด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นสิ่งนั้นชื่อว่า ปานะ การดื่มซึ่งมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ บุคคลย่อมดื่มสุรา 5 ชนิด คือ ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำด้วยแป้ง) ปูวสุรา (สุราที่ทำด้วยขนม) โอทนิยสุรา (สุราที่ทำด้วยข้าวสุก) กิณณปักขิตตา (สุราที่หมักด้วยเชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) อันนับว่าเป็นมัชชะ หรือเมรัย 5 ชนิด คือ ปุปผาสวะ (น้ำดองดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำดองผลไม้) มธวาสวะ (น้ำดองน้ำผึ้ง) คุฬาสวะ (น้ำดองน้ำอ้อย) สัมภารสังยุตตะ (น้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) แม้เพียงปลายหญ้าคา เริ่มตั้งแต่เมล็ดพืช ด้วยทุสสีลยเจตนาใด เจตนานั้นชื่อว่า มัชชปานะ เพราะฉะนั้น (นาง) เป็นผู้อยู่ห่างไกล คือเว้นขาดแล้ว จากการดื่มน้ำเมา

132. Evaṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādinā pahātabbadhammavasena vibhajitvā dassitaṃ niccasīlaṃ puna samādātabbatāvasena ekato katvā dassentī ‘‘pañcasikkhāpade ratā’’ti āha. Tattha sikkhāpadanti sikkhitabbapadaṃ, sikkhākoṭṭhāseti attho. Atha vā jhānādayo sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā, pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadaṃ, pañca sīlaṅgāni. Tasmiṃ pañcavidhe sikkhāpade ratā abhiratāti pañcasikkhāpade ratā. Ariyasaccāna kovidāti pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu ariyasaccesu kusalā nipuṇā, paṭividdhacatusaccāti attho. Gotamassāti bhagavantaṃ gottena kitteti. Yasassinoti kittimato, parivāravato vā.

๑๓๒. นิจศีลที่ท่านจำแนกแสดงไว้โดยธรรมที่พึงละ ด้วยบทเป็นต้นว่า “เว้นจากปาณาติบาต” ดังนี้ เมื่อจะทรงรวบรวมแสดงโดยธรรมที่พึงสมาทานอีก จึงตรัสว่า “ยินดีในสิกขาบท ๕” ในบทเหล่านั้น บทว่า สิกขาบท คือ บทที่พึงศึกษา อธิบายว่า ส่วนแห่งการศึกษา อีกอย่างหนึ่ง กุศลธรรมทั้งปวงมีฌานเป็นต้น ชื่อว่า สิกขา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา ส่วนในองค์แห่งศีล ๕ องค์ใดองค์หนึ่ง ชื่อว่า บท เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสิกขาทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า สิกขาบท เพราะเป็นบทแห่งสิกขาทั้งหลาย คือ องค์แห่งศีล ๕ ยินดีแล้ว เพลิดเพลินแล้วในสิกขาบท ๕ ประการนั้น จึงชื่อว่า ยินดีในสิกขาบท ๕ บทว่า ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย คือ ฉลาด ชำนาญในอริยสัจ ๔ ที่นับว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค โดยการตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ อธิบายว่า แทงตลอดอริยสัจ ๔ แล้ว บทว่า ของพระโคดม คือ เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า ผู้มียศ คือ ผู้มีเกียรติ หรือผู้มีบริวาร

133. Sāhanti sā yathāvuttaguṇā ahaṃ. Sakena sīlenāti anussukitādinā attano sabhāvasīlena ca uposathasīlādisamādānasīlena ca kāraṇabhūtena. Tañhi sattānaṃ kammassakatāya hitasukhāvahatāya ca visesato ‘‘saka’’nti vuccati. Tenevāha –

๑๓๓. บทว่า สาหํ คือ ข้าพเจ้าผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า ด้วยศีลของตน คือ ด้วยสภาวศีลของตนมีภาวะที่ไม่ขวนขวายเป็นต้น และด้วยศีลที่สมาทานมีอุโบสถศีลเป็นต้น อันเป็นเหตุ จริงอยู่ ศีลนั้น เพราะเป็นกรรมของสัตว์ทั้งหลาย และเพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข จึงเรียกว่า “ของตน” โดยพิเศษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘Tañhi [Pg.67] tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati;

Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī’’ti. (saṃ. ni. 1.115);

“ศีลนั้นแลเป็นของผู้นั้น เขาย่อมถือเอาศีลนั้นไป ศีลนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น” (สํ. นิ. ๑.๑๑๕)

Yasasā ca yasassinīti ‘‘uttarā upāsikā sīlācārasampannā anussukī amaccharī akkodhanā’’tiādinā ‘‘āgataphalā viññātasāsanā’’tiādinā ca yathābhūtaguṇādhigatena jalatale telena viya samantato patthaṭena kittisaddena yasassinī kittimatī, tena vā sīlaguṇena idha adhigatena yasaparivārena yasassinī sampannaparivārā. Anubhomi sakaṃ puññanti yathūpacitaṃ attano puññaṃ paccanubhomi. Yassa hi puññaphalaṃ anubhūyati, phalūpacārena taṃ puññampi anubhūyatīti vuccati. Atha vā puthujjanabhāvato sucaritaphalampi ‘‘puñña’’nti vuccati. Yathāha ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. Sukhitā camhināmayāti dibbasukhena ca phalasukhena ca sukhitā camhi bhavāmi, kāyikacetasikadukkhābhāvato anāmayā arogā.

บทว่า และเป็นผู้มียศด้วยยศ คือ ชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือมีเกียรติ ด้วยคำสรรเสริญที่แผ่ไปโดยรอบเหมือนน้ำมันบนพื้นน้ำ ตามคุณที่ได้บรรลุแล้วตามความเป็นจริง มีอาทิว่า “นางอุตตราอุบาสิกาเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ ไม่ขวนขวาย ไม่ตระหนี่ ไม่โกรธ” และมีอาทิว่า “เป็นผู้มีผลอันมาถึงแล้ว มีศาสนาอันรู้แจ้งแล้ว” หรือชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร ด้วยยศและบริวารที่ได้แล้วในโลกนี้ด้วยคุณคือศีลนั้น บทว่า เสวยบุญของตน คือ ย่อมเสวยบุญของตนที่สั่งสมไว้แล้ว จริงอยู่ เมื่อบุคคลเสวยผลแห่งบุญใด โดยอุปจารแห่งผล ย่อมกล่าวได้ว่า บุญนั้นก็ถูกเสวยด้วย อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นปุถุชน แม้ผลแห่งสุจริตก็เรียกว่า “บุญ” ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้” บทว่า เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค คือ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีความสุขด้วยทิพยสุขและด้วยผลสุข เพราะไม่มีทุกข์ทางกายและทางใจ จึงชื่อว่าไม่มีโรค คือไม่เจ็บป่วย

136. Mama cāti ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘mama vacanena ca vandeyyāsi, na tava sabhāvenevā’’ti vandanaṃ samuccinoti. Anacchariyantiādinā attano ariyasāvikābhāvassa pākaṭabhāvaṃ dasseti. Taṃ bhagavātiādi saṅgītikāravacanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๑๓๖. ในบทว่า มม จ นี้ จ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย จ-ศัพท์นั้น เป็นการรวบรวมการไหว้ว่า “ท่านพึงไหว้ด้วยคำของเราด้วย มิใช่ด้วยอัธยาศัยของท่านเองเท่านั้น” ด้วยบทเป็นต้นว่า อนจฺฉริยํ แสดงถึงความเป็นอริยสาวิกาของตนที่ปรากฏชัด บทเป็นต้นว่า ตํ ภควา เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Uttarāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุตตราวิมาน จบ

16. Sirimāvimānavaṇṇanā

๑๖. อรรถกถาสิริมาวิมาน

Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti sirimāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena heṭṭhā anantaravatthumhi vuttā sirimā gaṇikā sotāpattiphalassa adhigatattā vissajjitakiliṭṭhakammantā hutvā saṅghassa aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Ādito paṭṭhāya nibaddhaṃ aṭṭha bhikkhū gehaṃ āgacchanti. Sā ‘‘sappiṃ gaṇhatha khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā tesaṃ patte pūreti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, devasikaṃ soḷasakahāpaṇaparibbayena piṇḍapāto dīyati. Athekadivasaṃ eko bhikkhu tassā gehe [Pg.68] aṭṭhakabhattaṃ bhuñjitvā tiyojanamatthake ekaṃ vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ sāyaṃ therupaṭṭhāne nisinnaṃ pucchiṃsu, ‘‘āvuso, kahaṃ bhikkhaṃ gahetvā idhāgatosī’’ti? ‘‘Sirimāya aṭṭhakabhattaṃ me bhutta’’nti. ‘‘Taṃ manāpaṃ katvā deti, āvuso’’ti. ‘‘Na sakkā tassā bhattaṃ vaṇṇetuṃ, atipaṇītaṃ katvā deti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, tassā pana deyyadhammatopi dassanameva uttaritaraṃ’’. Sā hi itthī evarūpā ca evarūpā cāti tassā guṇe kathesi.

สิริมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า “ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา” เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น นางสิริมาหญิงงามเมือง ซึ่งกล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อนหน้านี้ ได้บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว จึงละเลิกการงานอันเศร้าหมอง เป็นผู้ตั้งสลากภัต ๘ ที่ไว้สำหรับพระสงฆ์ ตั้งแต่เริ่มต้นเป็นต้นมา ภิกษุ ๘ รูปมาสู่เรือนของนางเป็นประจำ นางกล่าวคำเป็นต้นว่า “นิมนต์รับเนยใสเถิดเจ้าข้า นิมนต์รับน้ำนมเถิดเจ้าข้า” แล้วเติมบาตรของภิกษุเหล่านั้นให้เต็ม ภัตตาหารที่ภิกษุรูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง บิณฑบาตนั้นนางถวายทุกวันด้วยค่าใช้จ่ายวันละ ๑๖ กหาปณะ ต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่งฉันอัฏฐกภัตในเรือนของนางแล้ว ได้ไปยังวิหารแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ห่างไป ๓ โยชน์ ครั้งนั้น ในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลายได้ถามภิกษุรูปนั้นผู้นั่งอยู่ในที่อุปัฏฐากพระเถระว่า “อาวุโส ท่านรับภิกษาที่ไหนแล้วจึงมาที่นี่?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “กระผมฉันอัฏฐกภัตของนางสิริมา” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “อาวุโส นางทำภัตนั้นให้น่าพอใจแล้วจึงถวายหรือ?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “ไม่อาจจะพรรณนาภัตของนางได้ นางทำภัตนั้นให้ประณีตอย่างยิ่งแล้วจึงถวาย ภัตที่รูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง แต่ว่า การได้เห็นนางนั้นประเสริฐยิ่งกว่าไทยธรรมของนางเสียอีก” แล้วภิกษุรูปนั้นก็ได้กล่าวถึงคุณของนางว่า “หญิงนั้นมีรูปงามอย่างนั้นๆ”

Atheko bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā adisvāpi savaneneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘mayā tattha gantvā taṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti attano vassaggaṃ kathetvā taṃ bhikkhuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā ‘‘sve, āvuso, tasmiṃ gehe tvaṃ saṅghatthero hutvā aṭṭhakabhattaṃ labhissasī’’ti sutvā taṅkhaṇaññeva pattacīvaramādāya pakkanto pātova aruṇe uggacchante salākaggaṃ pavisitvā ṭhito saṅghatthero hutvā tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ labhi. Yo pana so bhikkhu hiyyo bhuñjitvā pakkāmi, tassa gatavelāyamevassā sarīre rogo uppajji. Tasmā ābharaṇāni omuñcitvā nipajji. Athassā dāsiyo aṭṭhakabhattaṃ labhituṃ āgate bhikkhū disvā ārocesuṃ. Sā gantvā sahatthā patte gahetuṃ vā nisīdāpetuṃ vā asakkontī dāsiyo āṇāpesi ‘‘ammā patte gahetvā ayye nisīdāpetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya patte pūretvā dethā’’ti. Tā ‘‘sādhu, ayye’’ti bhikkhū pavesetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya bhattassa patte pūretvā tassā ārocayiṃsu. Sā ‘‘maṃ pariggahetvā netha, ayye vandissāmī’’ti vatvā tāhi pariggahetvā bhikkhūnaṃ santikaṃ nītā vedhamānena sarīrena bhikkhū vandi. So bhikkhu taṃ oloketvā cintesi ‘‘gilānāya tāva ayaṃ etissā rūpasobhā, arogakāle pana sabbābharaṇapaṭimaṇḍitāya imissā kīdisī rūpasampattī’’ti. Athassa anekavassakoṭisannicito kileso samudācari. So aññāṇī hutvā bhattaṃ bhuñjituṃ asakkonto pattaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pattaṃ pidhāya ekamante ṭhapetvā cīvarakaṇṇaṃ pattharitvā nipajji. Atha naṃ eko sahāyako bhikkhu yācantopi bhojetuṃ nāsakkhi, so chinnabhatto ahosi.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้ฟังคำพรรณนาคุณของนางสิริมานั้น แม้ยังไม่เคยเห็น ก็บังเกิดความรักใคร่ขึ้นเพียงเพราะได้ฟัง จึงคิดว่า “เราควรไปที่นั่นเพื่อพบนาง” แล้วบอกลำดับพรรษาของตน ถามลำดับพรรษาของภิกษุนั้น ได้ฟังว่า “อาวุโส พรุ่งนี้ ท่านจักเป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัต (ภัตตาหารสำหรับ ๘ รูป) ในเรือนของนาง” ในขณะนั้นนั่นเอง ก็ถือบาตรและจีวรหลีกไป พอเช้าตรู่ เวลารุ่งอรุณ ก็เข้าไปยังโรงสลากภัต ยืนอยู่ ได้เป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัตในเรือนของนาง ส่วนภิกษุรูปที่ฉันแล้วหลีกไปเมื่อวานนั้น ในเวลาที่ท่านไปนั่นเอง โรคได้เกิดขึ้นในสรีระของนาง เพราะเหตุนั้น นางจึงเปลื้องเครื่องประดับแล้วนอนลง ครั้งนั้น พวกทาสีของนางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มาเพื่อรับอัฏฐกภัตจึงบอกแก่นาง นางไม่สามารถจะไปรับบาตรด้วยมือตนเอง หรือจัดอาสนะให้ภิกษุนั่งได้ จึงสั่งพวกทาสีว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย จงรับบาตร นิมนต์พระผู้เป็นเจ้าให้นั่ง ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร จงตักอาหารใส่บาตรให้เต็มแล้วถวายไปเถิด” ทาสีเหล่านั้นรับคำว่า “ดีแล้ว เจ้าค่ะ” แล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลายเข้าไปข้างใน ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร ก็ตักภัตตาหารใส่บาตรจนเต็มแล้วจึงเรียนให้นางทราบ นางกล่าวว่า “จงประคองฉันไปเถิด ฉันจะไหว้พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย” ครั้นพวกทาสีประคองนางไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว นางได้ไหว้ภิกษุทั้งหลายด้วยร่างกายที่สั่นเทา ภิกษุรูปนั้นมองดูนางแล้วคิดว่า “ขนาดป่วย ความงามแห่งรูปของนางยังถึงเพียงนี้ ในเวลาที่ไม่ป่วย ทั้งยังประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง ความถึงพร้อมแห่งรูปของนางนี้จะงดงามเพียงไรหนอ” ครั้งนั้น กิเลสที่ภิกษุนั้นสั่งสมมาหลายโกฏิปีได้กำเริบขึ้น ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีปัญญา ไม่สามารถจะฉันภัตตาหารได้ จึงถือบาตรกลับไปวิหาร ปิดฝาบาตร วางไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ปูชายจีวรนอนลง ครั้งนั้น ภิกษุสหายรูปหนึ่ง แม้อ้อนวอน ก็ไม่สามารถจะให้เธอฉันได้ เธอก็เลยอดอาหาร

Taṃ [Pg.69] divasameva sāyanhasamaye sirimā kālamakāsi. Rājā satthu sāsanaṃ pesesi ‘‘bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā kālamakāsī’’ti. Satthā taṃ sutvā rañño sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sirimāya sarīrajhāpanakiccaṃ natthi, āmakasusāne taṃ yathā kākādayo na khādanti, tathā nipajjāpetvā rakkhāpethā’’ti. Rājā tathā akāsi. Paṭipāṭiyā tayo divasā atikkantā, catutthe divase sarīraṃ uddhumāyi, navahi vaṇamukhehi puḷavakā pagghariṃsu, sakalasarīraṃ bhinnasālibhattacāṭi viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘ṭhapetvā geharakkhaṇakadārake sirimāya dassanatthaṃ anāgacchantānaṃ aṭṭha kahāpaṇā daṇḍo’’ti. Satthu santikañca pesesi ‘‘buddhappamukho kira saṅgho sirimāya dassanatthaṃ āgacchatū’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘sirimāya dassanatthaṃ gamissāmā’’ti.

ในวันนั้นเอง เวลาเย็น นางสิริมาได้ทำกาละ (ตาย) พระราชาทรงส่งสาส์นไปกราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก ได้ทำกาละแล้ว” พระศาสดาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงส่งสาส์นตอบไปยังพระราชาว่า “กิจด้วยการเผาสรีระของนางสิริมาไม่มี ขอพระองค์จงให้นำศพของนางไปนอนไว้ในป่าช้าผีดิบ แล้วรับสั่งให้เฝ้ารักษาไว้โดยวิธีที่พวกกาเป็นต้น จะจิกกินไม่ได้” พระราชาได้ทรงกระทำตามนั้น สามวันล่วงไปโดยลำดับ ในวันที่สี่ สรีระก็ขึ้นอืด หมู่หนอนไหลออกจากทวารทั้งเก้า สรีระทั้งสิ้นเป็นประดุจหม้อข้าวสาลีที่แตก พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า “ยกเว้นเด็กที่เฝ้าเรือน ผู้ใดไม่ไปดูนางสิริมา จะต้องถูกปรับเป็นเงินแปดกหาปณะ” และได้ส่งสาส์นไปกราบทูลอาราธนาพระศาสดาว่า “ขอพระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข โปรดเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมาเถิด” พระศาสดารับสั่งให้แจ้งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “เราทั้งหลายจักไปเพื่อดูนางสิริมา”

Sopi daharabhikkhu cattāro divase kassaci vacanaṃ aggahetvā chinnabhattova nipajji. Patte bhattaṃ pūtikaṃ jātaṃ, patte malampi uṭṭhahi. Atha so sahāyakabhikkhunā upasaṅkamitvā ‘‘āvuso satthā sirimāya dassanatthaṃ gacchatī’’ti vuccamāno tathā chātajjhattopi ‘‘sirimā’’ti vuttapadeyeva sahasā uṭṭhahitvā ‘‘satthā sirimaṃ daṭṭhuṃ gacchati, tvampi gamissasī’’ti? ‘‘Āma gamissāmī’’ti bhattaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā bhikkhusaṅghena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto ekapasse aṭṭhāsi, bhikkhunisaṅghopi rājaparisāpi upāsakaparisāpi upāsikāparisāpi ekekapasse aṭṭhaṃsu.

แม้ภิกษุหนุ่มรูปนั้น ก็ไม่ฟังคำของผู้ใดตลอดสี่วัน นอนอดอาหารอยู่อย่างนั้น ภัตตาหารในบาตรก็บูดเน่า แม้ราก็ขึ้นในบาตร ครั้งนั้น สหายภิกษุเข้าไปหาเธอกล่าวว่า “อาวุโส พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา” แม้จะหิวโหยอยู่เช่นนั้น พอได้ยินคำว่า “สิริมา” เท่านั้น ก็ลุกขึ้นโดยพลัน (สหายภิกษุจึงถามว่า) “พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา ท่านจะไปด้วยหรือไม่” (เธอตอบว่า) “อาวุโส ข้าพเจ้าจะไป” ดังนี้แล้ว จึงเทภัตตาหารทิ้ง ล้างบาตร ใส่ในถลก แล้วได้ไปพร้อมกับหมู่ภิกษุ พระศาสดาอันหมู่ภิกษุแวดล้อม ประทับยืนอยู่ ณ ด้านหนึ่ง แม้หมู่ภิกษุณี แม้ราชบริษัท แม้อุบาสกบริษัท แม้อุบาสิกาบริษัท ก็ยืนอยู่ ณ ด้านข้างของตนๆ

Satthā rājānaṃ pucchi ‘‘kā esā, mahārājā’’ti? ‘‘Bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā nāmā’’ti. ‘‘Sirimā esā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi nagare bheriṃ carāpehi ‘‘sahassaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti. Rājā tathā kāresi, ekopi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā satthu ārocesi ‘‘na gaṇhanti bhante’’ti, tena hi mahārāja agghaṃ ohāpehīti. Rājā ‘‘pañcasatāni datvā gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā kañci gaṇhanakaṃ adisvā ‘‘aḍḍhateyyasatāni, dvesatāni, sataṃ, paññāsaṃ, pañcavīsati, vīsati kahāpaṇe, dasa kahāpaṇe, pañca kahāpaṇe, ekaṃ kahāpaṇaṃ, aḍḍhaṃ, pādaṃ, māsakaṃ, kākaṇikaṃ [Pg.70] datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘mudhāpi gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi, tathāpi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā ‘‘mudhāpi, bhante, gaṇhanto natthī’’ti āha. Satthā ‘‘passatha, bhikkhave, mahājanassa piyamātugāmaṃ, imasmiṃyeva nagare sahassaṃ datvā pubbe ekadivasaṃ labhiṃsu, idāni mudhāpi gaṇhanto natthi evarūpaṃ nāma rūpaṃ khayavayappattaṃ āharimehi alaṅkārehi vicittakataṃ navannaṃ vaṇṇamukhānaṃ vasena arubhūtaṃ tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ niccāturaṃ kevalaṃ bālamahājanena bahudhā saṅkappitatāya bahusaṅkappaṃ addhuvaṃ attabhāva’’nti dassento –

พระศาสดาตรัสถามพระราชาว่า “มหาบพิตร นี่คือใคร” (พระราชาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี่คือนางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสถามว่า) “นี่หรือคือนางสิริมา” (พระราชาทูลว่า) “ใช่แล้ว พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตรจงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า ‘ผู้ใดให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะ จงรับเอานางสิริมาไปเถิด’” พระราชาทรงให้กระทำตามนั้น แต่ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร จงลดราคาลง” พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “ผู้ใดให้ทรัพย์ห้าร้อยกหาปณะ จงรับไปเถิด” แต่ก็ไม่เห็นมีใครรับ จึงทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศ (ลดราคาลงตามลำดับ) ว่า “สองร้อยห้าสิบ, สองร้อย, หนึ่งร้อย, ห้าสิบ, ยี่สิบห้า, ยี่สิบกหาปณะ, สิบกหาปณะ, ห้ากหาปณะ, หนึ่งกหาปณะ, กึ่งกหาปณะ, หนึ่งบาท, หนึ่งมาสก, หนึ่งกากณิก ผู้ใดให้ทรัพย์ (ตามราคาเหล่านี้) จงรับนางสิริมาไปเถิด” แล้วทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “จงรับไปเถิด แม้โดยไม่เสียค่าจ้าง” ถึงกระนั้น ก็ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ให้เปล่า ก็ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” พระศาสดาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงดูมาตุคามผู้เป็นที่รักของมหาชน ในนครนี้นั่นเอง ในกาลก่อน ชนทั้งหลายให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะจึงจะได้ (อยู่ร่วมกับ) นางวันหนึ่ง แต่บัดนี้ แม้ให้เปล่าก็ไม่มีใครรับ เธอทั้งหลายจงดูอัตภาพอันไม่ยั่งยืน มีความสิ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเช่นนี้ อันวิจิตรไปด้วยเครื่องประดับที่นำมาตกแต่ง เป็นดังแผลด้วยอำนาจแห่งทวารทั้งเก้า อันกระดูกสามร้อยท่อนยกขึ้นตั้งไว้ มีความเจ็บไข้เป็นนิตย์ อันมหาชนผู้เป็นพาลดำริแล้วโดยประการต่างๆ” เมื่อจะทรงแสดง...

‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ;

Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī’’ti. (theragā. 1160) –

“เธอจงดูรูปอันวิจิตร เป็นกายมีแผล อันเขายกขึ้นแล้ว กระสับกระส่าย อันมหาชนดำริถึง ซึ่งความตั้งอยู่ยั่งยืนย่อมไม่มี” ดังนี้

Gāthamāha. Desanāpariyosāne sirimāya paṭibaddhacitto bhikkhu vigatachandarāgo hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi.

ตรัสพระคาถาแล้ว. ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้มีจิตปฏิพัทธ์ในนางสิริมา เป็นผู้ปราศจากฉันทราคะแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ธรรมาภิสมัยได้มีแล้วแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐.

Tena ca samayena sirimā devakaññā attano vibhavasamiddhiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ olokentī purimattabhāve attano sarīrasamīpe bhikkhusaṅghaparivutaṃ bhagavantaṃ ṭhitaṃ mahājanakāyañca sannipatitaṃ disvā pañcahi devakaññāsatehi parivutā pañcahi rathasatehi dissamānakāyā āgantvā rathato otaritvā saparivārā bhagavantaṃ vanditvā katañjalī aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato avidūre ṭhito hoti. So bhagavantaṃ etadavoca ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā ekaṃ pañhaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Āyasmā vaṅgīso taṃ sirimaṃ devadhītaraṃ –

ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาสิริมาตรวจดูความพรั่งพร้อมแห่งสมบัติของตน เมื่อแลดูสถานที่ที่ตนมา เห็นพระผู้มีพระภาคผู้มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวารประทับยืนอยู่ใกล้สรีระของตนในอัตภาพก่อน และเห็นหมู่มหาชนประชุมกันแล้ว จึงมีเทพกัญญา ๕๐๐ เป็นบริวาร ปรากฏกายพร้อมด้วยรถ ๕๐๐ คัน มาแล้ว ลงจากรถ พร้อมด้วยบริวาร ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะยืนอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค. ท่านได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ปัญหาหนึ่งย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์เพื่อจะทูลถาม’. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวังคีสะ ขอจงแจ่มแจ้งแก่เธอเถิด’. ท่านพระวังคีสะ (ได้ทูลถาม) เทพธิดาสิริมานั้นว่า –

137.

๑๓๗.

‘‘Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā, adhomukhā aghasigamā balī javā;

Abhinimmitā pañcarathāsatā ca te, anventi taṃ sārathicoditā hayā.

“ม้าทั้งหลายอันประดับแล้วอย่างยิ่ง มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ ไปในอากาศ มีกำลัง มีความเร็ว เทียมแล้วในรถของท่าน. และรถ ๕๐๐ คันของท่านอันบุญกรรมเนรมิตแล้ว, ม้าทั้งหลายอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป.

138.

๑๓๘.

‘‘Sā [Pg.71] tiṭṭhasi rathavare alaṅkatā,Obhāsayaṃ jalamiva joti povako;

Pucchāmi taṃ varatanu anomadassane,Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’’ti. – paṭipucchi;

“ท่านนั้นประดับแล้ว ยืนอยู่ในรถอันประเสริฐ ส่องสว่างอยู่ ดุจดวงประทีปและกองไฟที่ลุกโพลง. ข้าพเจ้าขอถามท่าน ผู้มีรูปอันประเสริฐ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงมาเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. – ได้ทูลถามแล้ว.

137. Tattha yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti paramaṃ ativiya visesato alaṅkatā, paramehi vā uttamehi dibbehi assālaṅkārehi alaṅkatā, paramā vā aggā seṭṭhā ājānīyā sabbālaṅkārehi alaṅkatā hayā assā te tava rathe yojitā, yuttā vā te rathassa ca anucchavikā, aññamaññaṃ vā sadisatāya yuttā saṃsaṭṭhāti attho. Ettha ca ‘‘paramaalaṅkatā’’ti purimasmiṃ pakkhe sandhiṃ akatvā dutiyasmiṃ pakkhe avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. Adhomukhāti heṭṭhāmukhā. Yadipi te tadā pakatiyāva ṭhitā, devalokato orohaṇavasena ‘‘adhomukhā’’ti vuttā. Aghasigamāti vehāsaṃgamā. Balīti balavanto. Javāti javanakā, balavanto ceva vegavanto cāti attho. Abhinimmitāti tava puññakammena nimmitā nibbattā. Sayaṃ nimmitameva vā sandhāya ‘‘abhinimmitā’’ti vuttaṃ nimmānaratibhāvato sirimāya devadhītāya. Pañcarathāsatāti gāthāsukhatthaṃ thakārassa dīghaṃ liṅgavipallāsañca katvā vuttaṃ, vibhattialopo vā daṭṭhabbo, pañca rathasatānīti attho. Anventi taṃ sārathicoditā hayāti sārathīhi coditā viya rathesu yuttā ime hayā bhadde, devate, taṃ anugacchanti. ‘‘Sārathiacoditā’’ti keci paṭhanti, sārathīhi acoditā eva anugacchantīti attho. ‘‘Sārathicoditā hayā’’ti ekaṃyeva vā padaṃ gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ, sārathicoditahayā pañca rathasatāti yojanā.

๑๓๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā ความว่า ประดับแล้วอย่างยิ่ง คือโดยวิเศษ, หรือว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับม้าอันเป็นทิพย์อันประเสริฐ, หรือว่า ม้าอาชาไนยอันประเสริฐ เลิศ ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เทียมแล้วในรถของท่าน, หรือว่า สมควรแก่รถของท่าน, หรือว่า เข้ากันได้เพราะความเสมอกันและกัน. และในที่นี้ ในปักขะแรก พึงเห็นบทว่า parama alaṅkatā โดยไม่ทำสนธิ, ในปักขะที่สอง พึงเห็นเป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ. บทว่า adhomukhā คือ มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ. แม้ว่าม้าเหล่านั้นในกาลนั้นจะยืนอยู่โดยปกติ แต่ท่านกล่าวว่า adhomukhā โดยนัยแห่งการลงมาจากเทวโลก. บทว่า aghasigamā คือ ไปในอากาศ. บทว่า balī คือ มีกำลัง. บทว่า javā คือ มีความเร็ว ความว่า มีกำลังและมีความเร็ว. บทว่า abhinimmitā คือ อันบุญกรรมของท่านเนรมิตแล้ว บันดาลให้เกิดแล้ว. หรือว่า ท่านกล่าวว่า abhinimmitā หมายถึงสิ่งที่ตนเองเนรมิตขึ้น เพราะเทพธิดาสิริมาเป็นนิมมานรดีเทพ. บทว่า pañcarathāsatā ท่านกล่าวโดยทำ ฐ อักษรให้เป็นเสียงยาวและเปลี่ยนลิงค์เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา หรือพึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติ ความว่า รถ ๕๐๐ คัน. บทว่า anventi taṃ sārathicoditā hayā ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ดูก่อนเทพธิดา ม้าเหล่านี้เทียมแล้วในรถ ประดุจอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป. อาจารย์บางพวกอ่านว่า sārathiacoditā ความว่า ย่อมติดตามไปโดยที่นายสารถีมิได้ขับเลย. หรือว่า บทว่า sārathicoditā hayā เป็นบทเดียว ท่านกล่าวโดยทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยแห่งคาถา โยชนาว่า รถ ๕๐๐ คัน มีม้าอันนายสารถีขับแล้ว.

138. Sā tiṭṭhasīti sā tvaṃ tiṭṭhasi. Rathavareti rathuttame. Alaṅkatāti saṭṭhisakaṭabhārehi dibbālaṅkārehi alaṅkatasarīrā. Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvakoti obhāsentī jotiriva jalantī pāvako viya ca tiṭṭhasi, samantato obhāsentī jalantī tiṭṭhasīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jotī’’ti ca candimasūriyanakkhattatārakarūpānaṃ sādhāraṇanāmaṃ. Varatanūti uttamarūpadhare sabbaṅgasobhane. Tato eva anomadassane [Pg.72] alāmakadassane, dassanīye pāsādiketi attho. Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamīti kuto nāma devakāyato anuttaraṃ sammāsambuddhaṃ payirupāsanāya upagañchi upagatāsi.

๑๓๘. บทว่า sā tiṭṭhasi คือ ท่านนั้นยืนอยู่. บทว่า rathavare คือ ในรถอันประเสริฐ. บทว่า alaṅkatā คือ มีสรีระอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์มีน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน. บทว่า obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako คือ ท่านยืนอยู่ส่องสว่างดุจดวงประทีป และลุกโพลงดุจกองไฟ, ท่านกล่าวว่า ท่านยืนอยู่ส่องสว่างลุกโพลงโดยรอบ. และบทว่า joti เป็นชื่อทั่วไปของดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ นักษัตร และดวงดาว. บทว่า varatanu คือ ผู้มีรูปอันประเสริฐ งามพร้อมทุกส่วน. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว บทว่า anomadassane คือ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม น่าดู น่าเลื่อมใส. บทว่า kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī คือ ท่านมาจากหมู่เทพชื่ออะไร เพื่อเข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม.

Evaṃ therena pucchitā sā devatā attānaṃ āvikarontī –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ เมื่อจะกระทำตนให้ปรากฏ (จึงกล่าวว่า) –

139.

๑๓๙.

‘‘Kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ, nimmāya nimmāya ramanti devatā;

Tasmā kāyā accharā kāmavaṇṇinī, idhāgatā anadhivaraṃ namassitu’’nti. –

“หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมกว่าหมู่เทพผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ คือหมู่เทพชั้นนิมมานรดีผู้ย่อมเนรมิตแล้วๆ ยินดีอยู่. ข้าพเจ้าเป็นนางอัปสรผู้มีวรรณะตามความปรารถนา มาจากหมู่เทพนั้น มาในที่นี้เพื่อจะนมัสการพระผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. –

Gāthamāha.

กล่าวคาถาแล้ว.

139. Tattha kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaranti kāmūpabhogehi aggabhāvaṃ pattānaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ yaṃ devakāyaṃ yasena bhogādivasena ca anuttaranti vadanti, tato kāyā. Nimmāya nimmāya ramanti devatāti nimmānaratidevatā attanā yathārucite kāme sayaṃ nimminitvā nimminitvā ramanti kīḷanti laḷantā abhiramanti. Tasmā kāyāti tasmā nimmānaratidevanikāyā. Kāmavaṇṇinīti kāmarūpadharā yathicchitarūpadhārinī. Idhāgatāti idha imasmiṃ manussaloke, imaṃ vā manussalokaṃ āgatā.

๑๓๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ ความว่า หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมด้วยยศและโภคะเป็นต้น คือหมู่เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ, (ข้าพเจ้ามา) จากหมู่เทพนั้น. บทว่า nimmāya nimmāya ramanti devatā คือ เทพชั้นนิมมานรดี ย่อมเนรมิตกามคุณที่ตนพอใจด้วยตนเองแล้วๆ ยินดี เล่น ร่าเริง บันเทิงอยู่. บทว่า tasmā kāyā คือ จากหมู่เทพชั้นนิมมานรดีนั้น. บทว่า kāmavaṇṇinī คือ ผู้มีรูปตามความปรารถนา ผู้ทรงไว้ซึ่งรูปตามที่ปรารถนา. บทว่า idhāgatā คือ มาแล้วในมนุษยโลกนี้ หรือสู่มนุษยโลกนี้.

Evaṃ devatāya attano nimmānaratidevatābhāve kathite puna thero tassā purimabhavaṃ tattha katapuññakammaṃ laddhiñca kathāpetukāmo –

เมื่อเทพธิดาแสดงความเป็นนิมมานรดีเทพของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระประสงค์จะให้เธอกล่าวถึงภพก่อน บุญกรรมที่ทำไว้ในภพนั้น และลัทธิของเธออีก (จึงกล่าวว่า) –

140.

๑๔๐.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarīdha, kenacchasi tvaṃ amitayasā sukhedhitā;

Iddhī ca te anadhivarā vihaṅgamā, vaṇṇo ca te dasa disā virocati.

“ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ในโลกนี้, เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้มียศหาประมาณมิได้ เจริญด้วยสุข. และฤทธิ์ของท่านก็ยอดเยี่ยม ไปในอากาศได้, และวรรณะของท่านก็สว่างไสวไปทั่วทิศทั้งสิบ.

141.

๑๔๑.

‘‘Devehi tvaṃ parivutā sakkatā casi,Kuto cutā sugatigatāsi devate;

Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ,Ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti. – dve gāthā abhāsi;

“ท่านอันทวยเทพแวดล้อมและสักการะแล้ว, ดูก่อนเทพธิดา ท่านจุติจากไหน จึงมาสู่สุคติ. หรือว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอนของใคร, หากท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา” ดังนี้. – ได้กล่าว ๒ คาถาแล้ว.

140. Tattha [Pg.73] ācarīti dīghaṃ katvā vuttaṃ, upacinīti attho. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā imasmiṃ devattabhāve. Kenacchasīti kena puññakammena assatthā acchasi. ‘‘Kenāsi tva’’nti keci paṭhanti. Amitayasāti na mitayasā anappakaparivārā. Sukhedhitāti sukhena vaḍḍhitā, suparibrūhitadibbasukhāti attho. Iddhīti dibbānubhāvo. Anadhivarāti adhikā visiṭṭhā aññā etissā natthīti anadhivarā, atiuttamāti attho. Vihaṅgamāti vehāsagāminī. Dasa disāti dasapi disā. Virocatīti obhāseti.

๑๔๐. ในคาถานั้น บทว่า อาจรี นี้ ท่านทำทีฆะแล้วกล่าวไว้ ความว่า ท่านได้สั่งสมไว้แล้วหรือ. บทว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต หรือความว่า อิธ ในอัตภาพแห่งเทพนี้. บทว่า เกนจฺฉสิ ความว่า ท่านเป็นอยู่ด้วยบุญกรรมอะไร. อาจารย์บางพวกอ่านว่า เกนาสิ ตฺวํ. บทว่า อมิตยสา คือ มีบริวารหาประมาณมิได้ ได้แก่ มีบริวารไม่น้อย. บทว่า สุเขธิตา คือ เจริญแล้วโดยสุข ความว่า มีทิพยสุขที่พอกพูนดีแล้ว. บทว่า อิทฺธิ คือ ทิพยานุภาพ. บทว่า อนธิวรา คือ เทพธิดาอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าเทพธิดาองค์นี้ไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนธิวรา ความว่า ประเสริฐอย่างยิ่ง. บทว่า วิหงฺคมา คือ ผู้ไปในอากาศได้. บทว่า ทส ทิสา คือ ทิศทั้งสิบ. บทว่า วิโรจติ คือ ย่อมส่องสว่าง.

141. Parivutā sakkatā casīti samantato parivāritā sambhāvitā ca asi. Kuto cutā sugatigatāsīti pañcasu gatīsu kataragatito cutā hutvā sugatiṃ imaṃ devagatiṃ paṭisandhivasena upagatā asi. Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaninti kassa nu vā satthu sāsane pāvacane ovādānusāsanisampaṭicchanena tvaṃ vacanakarā asīti yojanā. Kassa vā tvaṃ satthu vacanakarā anusāsakassa anusiṭṭhiyaṃ patiṭṭhānenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ anuddesikavasena tassā laddhiṃ pucchitvā puna uddesikavasena ‘‘ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti pucchati. Tattha buddhasāvikāti sabbampi ñeyyadhammaṃ sayambhuñāṇena hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato buddhattā buddhassa bhagavato dhammassavanante jātāti buddhasāvikā.

๑๔๑. บทว่า ปริวุตา สกฺกตา จาสิ คือ ท่านเป็นผู้มีบริวารแวดล้อมและเป็นที่นับถือโดยรอบ. บทว่า กุโต จุตา สุคติคตาสิ คือ ท่านจุติจากคติไหนในบรรดาคติ ๕ แล้วจึงมาถึงสุคติ คือเทวคตินี้ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ มีการโยชนาความว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหนหนอแล ในศาสนา ในปาพจน์ ด้วยการรับโอวาทและอนุศาสนี. หรือพึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหน ด้วยการตั้งอยู่ในคำสั่งสอนของผู้พร่ำสอน. (พระเถระ) ครั้นถามถึงลัทธิของเทพธิดานั้นโดยไม่เจาะจงอย่างนี้แล้ว จึงถามโดยเจาะจงอีกว่า "ถ้าท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา". ในบทเหล่านั้น บทว่า พุทฺธสาวิกา คือ ชื่อว่าพุทธสาวิกา เพราะเกิด (เป็นอริยบุคคล) ในที่สุดแห่งการฟังธรรมของพระพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งเญยยธรรมทั้งปวงด้วยพระสยัมภูญาณ ประจักษ์ดุจมะขามป้อมในฝ่ามือ.

Evaṃ therena pucchitamatthaṃ kathentī devatā imā gāthā abhāsi –

เทพธิดา เมื่อจะกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามอย่างนี้ จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

142.

๑๔๒.

‘‘Nagantare nagaravare sumāpite, paricārikā rājavarassa sirimato;

Nacce gīte paramasusikkhitā ahuṃ, sirimāti maṃ rājagahe avediṃsu.

ในนครอันประเสริฐที่สร้างไว้ดีแล้วท่ามกลางภูเขา หม่อมฉันได้เป็นหญิงรับใช้ของพระราชาผู้ประเสริฐผู้ทรงพระสิริ ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดีเยี่ยมในการฟ้อนรำและขับร้อง ในกรุงราชคฤห์ เขาทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า สิริมา

143.

๑๔๓.

‘‘Buddho ca me isinisabho vināyako, adesayī samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodha sassataṃ, maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivaṃ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นอิสินิสภะ ผู้ทรงแนะนำ ทรงเป็นพระศาสดาของหม่อมฉัน ได้ทรงแสดงธรรมเรื่องสมุทัย ทุกข์ และความไม่เที่ยง ทรงแสดงนิโรธคือความดับทุกข์อันเป็นอสขตธรรมที่ยั่งยืน และทรงแสดงมรรคนี้อันไม่คด ตรง และเกษม

144.

๑๔๔.

‘‘Sutvānahaṃ [Pg.74] amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsanaṃ;

Sīlesvahaṃ paramasusaṃvutā ahuṃ, dhamme ṭhitā naravarabuddhadesite.

หม่อมฉันได้ฟังอมตบทอันเป็นอสขตธรรม คือคำสอนของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าแล้ว ได้เป็นผู้สำรวมอย่างยิ่งในศีลทั้งหลาย ตั้งมั่นอยู่ในธรรมที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชนทรงแสดงไว้

145.

๑๔๕.

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ;

Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ, sāyeva me paramaniyāmatā ahu.

หม่อมฉันได้ทราบวิรชบทอันเป็นอสขตธรรม ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงไว้แล้ว ได้บรรลุสมถสมาธิในธรรมนั้นเอง นั่นแหละเป็นนิยามะอันยอดเยี่ยมของหม่อมฉัน

146.

๑๔๖.

‘‘Laddhānahaṃ amatavaraṃ visesanaṃ, ekaṃsikā abhisamaye visesiya;

Asaṃsayā bahujanapūjitā ahaṃ, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

หม่อมฉันได้คุณวิเศษคืออมตะอันประเสริฐแล้ว เป็นผู้แน่วแน่ในอภิสมัย ได้บรรลุคุณวิเศษ เป็นผู้ที่มหาชนบูชา ไม่ต้องสงสัย ย่อมเสวยขิฑฑารติอันมากมาย

147.

๑๔๗.

‘‘Evaṃ ahaṃ amatadasamhi devatā, tathāgatassanadhivarassa sāvikā;

Dhammaddasā paṭhamaphale patiṭṭhitā, sotāpannā na ca pana matthi duggati.

ด้วยประการฉะนี้ หม่อมฉันเป็นเทพธิดาผู้เห็นอมตะ เป็นสาวิกาของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นผู้เห็นธรรม ตั้งอยู่แล้วในผลเบื้องต้น เป็นพระโสดาบัน และทุคติย่อมไม่มีแก่หม่อมฉัน

148.

๑๔๘.

‘‘Sā vandituṃ anadhivaraṃ upāgamiṃ, pāsādike kusalarate ca bhikkhavo;

Namassituṃ samaṇasamāgamaṃ sivaṃ, sagāravā sirimato dhammarājino.

หม่อมฉันนั้นมาเพื่อถวายบังคมพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า และภิกษุทั้งหลายผู้น่าเลื่อมใส ยินดีในกุศล มาเพื่อจะนอบน้อมสมาคมแห่งสมณะอันเกษม ด้วยความเคารพต่อพระธรรมราชาผู้ทรงพระสิริ

149.

๑๔๙.

‘‘Disvā muniṃ muditamanamhi pīṇitā, tathāgataṃ naravaradammasārathiṃ;

Taṇhacchidaṃ kusalarataṃ vināyakaṃ, vandāmahaṃ paramahitānukampaka’’nti.

ครั้นได้เห็นพระมุนีแล้ว หม่อมฉันมีใจยินดี อิ่มเอิบใจ ได้เห็นพระตถาคตผู้เป็นสารถีฝึกนรชนผู้ประเสริฐ ผู้ทรงตัดตัณหา ผู้ทรงยินดีในกุศล ผู้ทรงแนะนำ หม่อมฉันขอถวายบังคมพระองค์ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง

142. Tattha nagantareti isigilivepullavebhārapaṇḍavagijjhakūṭasaṅkhātānaṃ pañcannaṃ pabbatānaṃ antare vemajjhe, yato taṃ nagaraṃ ‘‘giribbaja’’nti vuccati[Pg.75]. Nagaravareti uttamanagare, rājagahaṃ sandhāyāha. Sumāpiteti mahāgovindapaṇḍitena vatthuvijjāvidhinā sammadeva nivesite. Paricārikāti saṃgītaparicariyāya upaṭṭhāyikā. Rājavarassāti bimbisāramahārājassa. Sirimatoti ettha ‘‘sirīti buddhipuññānaṃ adhivacana’’nti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññaṃ nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā etassa atthīti sirimā, tassa sirimato. Paramasusikkhitāti ativiya sammadeva ca sikkhitā. Ahunti ahosiṃ. Avediṃsūti aññāsuṃ.

๑๔๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า นคนฺตเร คือ ในระหว่างหรือท่ามกลางแห่งภูเขา ๕ ลูก คือ อิสิคิลิ เวปุลละ เวภาระ ปัณฑวะ และคิชฌกูฏ เพราะเหตุที่นครนั้นตั้งอยู่ท่ามกลางภูเขา ๕ ลูกนั้น จึงถูกเรียกว่า "คิริพพชะ". บทว่า นครวเร คือ ในนครอันอุดม ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. บทว่า สุมาปิเต คือ ที่มหาโควินทบัณฑิตตั้งลงไว้ดีแล้วโดยชอบทีเดียว ด้วยวิธีแห่งวัตถุวิชชา. บทว่า ปริจาริกา คือ หญิงรับใช้ด้วยการบำเรอด้วยสังคีต. บทว่า ราชวรสฺส คือ ของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช. ในบทว่า สิริมโต นี้ ท่านกล่าวว่า "สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ". อีกอย่างหนึ่ง สมบัติมีสิริและความงามแห่งสรีระเป็นต้นอันเกิดแต่บุญ ย่อมอาศัยผู้ทำบุญไว้แล้ว หรืออันผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมอาศัย เหตุนั้นจึงเรียกว่า "สิริ" สิรินั้นมีอยู่แก่พระราชานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สิริมา (ผู้มีสิริ) แห่งพระราชาผู้มีสิรินั้น. บทว่า ปรมสุสิกฺขิตา คือ ผู้ได้รับการศึกษามาดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่งด้วย. บทว่า อหุ ํ คือ ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว. บทว่า อเวทึสุ คือ พวกเขารู้แล้ว.

143. Isinisabhoti gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho. Rathā so attano nisabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā kenaci parissayena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ bhagavā dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, tasmā nisabho viyāti nisabho. Sīlādīnaṃ dhammakkhandhānaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhavohāresu sekkhāsekkhaisīsu nisabho, isīnaṃ vā nisabho, isi ca so nisabho cāti vā isinisabho. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahitoti vā vināyako, sayambhūti attho.

๑๔๓. ในบทว่า อิสินิสโภ นี้ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ, หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ, โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนต่อภยันตรายทั้งปวงได้ มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระหนักได้ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงอสุนีบาตตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ. โคนิสภะนั้น ประกอบด้วยกำลังแห่งนิสภะของตน ยืนกดแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ไม่หวั่นไหวด้วยภยันตรายใดๆ ตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหวฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงประกอบด้วยทศพลตถาคตญาณ ทรงย่ำยีแผ่นดินคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรใดๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก ทรงตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหว เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสภะ เพราะเป็นดุจโคนิสภะ. ชื่อว่า นิสภะ ในหมู่พระอิสีทั้งที่เป็นเสขะและอเสขะ ผู้ได้ชื่อว่า "อิสี" เพราะแสวงหาธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น, หรือชื่อว่า นิสภะ แห่งพระอิสีทั้งหลาย, หรือชื่อว่า อิสินิสภะ เพราะพระองค์เป็นทั้งอิสีและนิสภะ. ชื่อว่า วินายกะ เพราะทรงแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะปราศจากผู้นำ ความว่า ทรงเป็นสยัมภู.

Adesayī samudayadukkhaniccatanti samudayasaccassa ca dukkhasaccassa ca aniccataṃ vayadhammataṃ abhāsi. Tena ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attano abhisamayañāṇassa pavattiākāraṃ dasseti. Samudayadukkhaniccatanti vā samudayasaccañca dukkhasaccañca aniccatañca. Tattha samudayasaccadukkhasaccaggahaṇena vipassanāya bhūmiṃ dasseti, aniccatāgahaṇena tassā pavattiākāraṃ dasseti. Saṅkhārānañhi aniccākāre vibhāvite dukkhākāro anattākāropi vibhāvitoyeva hoti taṃnibandhanattā [Pg.76] tesaṃ. Tenāha ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15). Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti kenaci paccayena na saṅkhatanti asaṅkhataṃ, sabbakālaṃ tathabhāvena sassataṃ, sakalavaṭṭadukkhanirodhabhāvato dukkhanirodhaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā. Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti antadvayaparivajjanena kuṭilabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ kāyavaṅkādīnañca pahānena akuṭilaṃ, tato eva añjasaṃ, asivabhāvakarānaṃ kāmarāgādīnaṃ samucchindanena sivaṃ nibbānaṃ. Magganti nibbānatthikehi maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti ‘‘maggo’’ti laddhanāmaṃ idaṃ tumhākañca mamañca paccakkhabhūtaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā.

บทว่า อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ ความว่า ตรัสแล้วซึ่งความไม่เที่ยง ความมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ของสมุทัยสัจจะและของทุกขสัจจะ ด้วยพระดำรัสนั้น ทรงแสดงอาการเป็นไปแห่งอภิสมยญาณของพระองค์ว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ คือ สมุทัยสัจจะด้วย ทุกขสัจจะด้วย และความไม่เที่ยงด้วย ในบทนั้น การถือเอาสมุทัยสัจจะและทุกขสัจจะ ย่อมแสดงซึ่งภูมิของวิปัสสนา, การถือเอาความไม่เที่ยง ย่อมแสดงซึ่งอาการเป็นไปของวิปัสสนานั้น จริงอยู่ เมื่ออาการไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลายอันบุคคลทำให้ปรากฏแล้ว แม้อาการเป็นทุกข์ แม้อาการเป็นอนัตตาก็เป็นอันทำให้ปรากฏแล้วนั่นเทียว เพราะอาการเหล่านั้นเนื่องด้วยอาการไม่เที่ยงนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา” พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ธรรมอันเป็นที่ดับทุกข์ ซึ่งเป็นอสังขตะ เพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้, เป็นของยั่งยืน เพราะความเป็นเช่นนั้นตลอดกาลทั้งปวง, เป็นที่ดับทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น บทว่า มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ คือ (ทรงแสดง) มรรคอันไม่คด เพราะเว้นส่วนสุด ๒ อย่าง และเพราะละมายาเป็นต้น อันกระทำความคด และกายวังกะเป็นต้น, เป็นทางตรงเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว, เป็นทางเกษม เพราะตัดขาดกามราคะเป็นต้น อันกระทำความไม่เกษม คือพระนิพพาน พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา อันประจักษ์แก่ท่านทั้งหลายและแก่ข้าพระองค์นี้ ซึ่งได้ชื่อว่า “มรรค” เพราะอันผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา หรือเพราะย่อมดำเนินไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง

144. Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti ettha ayaṃ saṅkhepattho – tathā āgamanādiatthena tathāgatassa, sadevake loke aggabhāvato anadhivarassa, sammāsambuddhassa amatapadaṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ uddissa desitattā, amatassa vā nibbānassa paṭipajjanupāyattā kenacipi asaṅkharaṇīyattā ca amatapadaṃ asaṅkhataṃ sāsanaṃ saddhammaṃ ahaṃ sutvānāti. Sīlesvahanti sīlesu nipphādetabbesu ahaṃ. Paramasusaṃvutāti ativiya sammadeva saṃvutā. Ahunti ahosiṃ. Dhamme ṭhitāti paṭipattidhamme patiṭṭhitā.

๑๔๔. ในบทว่า สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสานธิวรสฺส สาสนํ นี้ มีอรรถโดยสังเขปดังนี้ คือ แห่งพระตถาคต เพราะมีอรรถว่าเสด็จมาแล้วอย่างนั้นเป็นต้น, แห่งพระผู้ไม่มีผู้ยิ่งกว่า เพราะความเป็นผู้เลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก, แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าพเจ้าได้ฟังแล้วซึ่งพระสัทธรรม คือคำสอน อันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ เพราะทรงแสดงมุ่งถึงพระนิพพานอันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ, หรือเพราะเป็นอุบายดำเนินไปสู่อมตนิพพาน และเพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้ บทว่า สีเลสฺวหํ คือ ข้าพเจ้าในศีลทั้งหลายอันพึงให้สำเร็จ บทว่า ปรมสุสํวุตา คือ สํารวมดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่ง บทว่า อหุํ คือ ได้เป็นแล้ว บทว่า ธมฺเม ฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วในปฏิปทาธรรม

145. Ñatvānāti sacchikiriyābhisamayavasena jānitvā. Tatthevāti tasmiṃyeva khaṇe, tasmiṃyeva vā attabhāve. Samathasamādhimāphusinti paccanīkadhammānaṃ samucchedavasena samanato vūpasamanato paramatthasamathabhūtaṃ lokuttarasamādhiṃ āphusiṃ adhigacchiṃ. Yadipi yasmiṃ khaṇe nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, tasmiṃyeva khaṇe maggassa bhāvanābhisamayo, ārammaṇapaṭivedhaṃ pana bhāvanāpaṭivedhasseva purimasiddhikāraṇaṃ viya katvā dassetuṃ –

๑๔๕. บทว่า ญตฺวาน คือ รู้แล้วโดยอภิสมัยคือการทำให้แจ้ง บทว่า ตตฺเถว คือ ในขณะนั้นนั่นเทียว หรือในอัตภาพนั้นนั่นเทียว บทว่า สมถสมาธิมาผุสึ คือ ได้บรรลุแล้วซึ่งโลกุตตรสมาธิ อันเป็นสมถะอย่างยิ่ง เพราะสงบระงับธรรมอันเป็นข้าศึกโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิง แม้ว่า ในขณะใด มีอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ในขณะนั้นนั่นเทียว ก็มีอภิสมัยคือการเจริญมรรค, แต่เพื่อทรงแสดงโดยทรงกระทำอารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) ให้เป็นดุจเหตุสำเร็จก่อนแห่งภาวนาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) นั่นเทียว (จึงตรัสว่า)

‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ’’.

“เราได้รู้แล้วซึ่งบทอันปราศจากธุลี อันเป็นอสังขตะ ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงแล้ว”

Tatthevahaṃ ‘samathasamādhimāphusi’nti vuttaṃ yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421; saṃ. ni. 4.60). Ñatvānāti vā samānakālavasena vuttanti veditabbaṃ [Pg.77] yathā ‘‘nihantvāna tamaṃ sabbaṃ, ādicco nabhamuggato’’ti. Sāyevāti yā lokuttarasamādhiphusanā laddhā, sāyeva. Paramaniyāmatāti paramā uttamā magganiyāmatā.

ตรัสไว้ว่า ‘ในขณะนั้นนั่นเทียว เราได้บรรลุสมถสมาธิ’ เหมือนดังที่ตรัสว่า “อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักษุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” หรือพึงทราบว่า บทว่า ญตฺวาน ตรัสไว้โดยความเป็นกาลเดียวกัน เหมือนดังที่กล่าวว่า “ดวงอาทิตย์กำจัดความมืดทั้งสิ้นแล้ว ขึ้นสู่ท้องฟ้า” บทว่า สาเยว คือ การบรรลุโลกุตตรสมาธิใดที่ได้แล้ว, การบรรลุนั้นนั่นเทียว บทว่า ปรมนิยามตา คือ เป็นมรรคนิยามะอันสูงสุด ยอดเยี่ยม

146. Visesananti puthujjanehi visesakaṃ visiṭṭhabhāvasādhakaṃ. Ekaṃsikāti ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ekaṃsagāhavatī ratanattaye nibbicikicchā. Abhisamaye visesiyāti saccapaṭivedhavasena visesaṃ patvā. ‘‘Visesinī’’tipi paṭhanti, abhisamayahetu visesavatīti attho. Asaṃsayāti soḷasavatthukāya aṭṭhavatthukāya ca vicikicchāya pahīnattā apagatasaṃsayā. ‘‘Asaṃsiyā’’ti keci paṭhanti. Bahujanapūjitāti sugatīhi parehi patthanīyaguṇāti attho. Khiḍḍāratinti khiḍḍābhūtaṃ ratiṃ, atha vā khiḍḍañca ratiñca khiḍḍāvihārañca ratisukhañca.

๑๔๖. บทว่า วิเสสนํ คือ ธรรมที่ทำให้พิเศษจากปุถุชน เป็นเครื่องสำเร็จความเป็นผู้ประเสริฐ บทว่า เอกํสิกา คือ เป็นผู้มีความยึดถือโดยส่วนเดียวว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” เป็นผู้หมดความสงสัยในพระรัตนตรัย บทว่า อภิสมเย วิเสสิยา คือ ถึงแล้วซึ่งความพิเศษโดยการแทงตลอดสัจจะ บางท่านก็อ่านว่า “วิเสสินี” อธิบายว่า เป็นผู้มีความพิเศษเพราะเหตุแห่งอภิสมัย บทว่า อสํสยา คือ เป็นผู้มีความสงสัยไปปราศแล้ว เพราะละวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และที่มีวัตถุ ๘ ได้แล้ว บางท่านอ่านว่า “อสํสิยา” บทว่า พหุชนปูชิตา อธิบายว่า เป็นผู้มีคุณอันผู้อื่นผู้ไปสู่สุคติพึงปรารถนา บทว่า ขิฑฺฑารตึ คือ ความยินดีอันเป็นการเล่น, หรือ การเล่นด้วย ความยินดีด้วย การอยู่ด้วยการเล่นด้วย และความสุขในความยินดีด้วย

147. Amatadasamhīti amatadasā nibbānadassāvinī amhi. Dhammaddasāti catusaccadhammaṃ diṭṭhavatī. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ ādito pattā. Na ca pana matthi duggatīti na ca pana me atthi duggati avinipātadhammattā.

๑๔๗. บทว่า อมตทสฺมฺหิ คือ เราเป็นผู้มีรสคืออมตะ คือมีรสคือพระนิพพาน บทว่า ธมฺมทฺทสา คือ เป็นผู้เห็นแล้วซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ บทว่า โสตาปนฺนา คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งกระแสแห่งอริยมรรคตั้งแต่เบื้องต้น บทว่า น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ คือ ก็ทุคคติย่อมไม่มีแก่เรา เพราะเป็นผู้มีอันไม่ไปสู่ทุคคติเป็นธรรมดา

148. Pāsādiketi pasādāvahe. Kusalarateti kusale anavajjadhamme nibbāne rate. Bhikkhavoti bhikkhū namassituṃ upāgaminti yojanā. Samaṇasamāgamaṃ sivanti samaṇānaṃ samitapāpānaṃ buddhabuddhasāvakānaṃ sivañca dhammaṃ khemaṃ samāgamaṃ saṅgamaṃ payirupāsituṃ upāgaminti sambandho. Sirimato dhammarājinoti bhummatthe sāmivacanaṃ. Sirimati dhammarājinīti attho. Evameva ca keci paṭhanti.

๑๔๘. บทว่า ปาสาทิเก คือ ในท่านผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส บทว่า กุสลรเต คือ ในท่านผู้ยินดีแล้วในกุศล คือธรรมอันไม่มีโทษ คือพระนิพพาน บทว่า ภิกฺขโว พึงประกอบความว่า เข้าไปเพื่อไหว้ซึ่งภิกษุทั้งหลาย บทว่า สมณสมาคมํ สิวํ มีความเกี่ยวข้องว่า เข้าไปเพื่อเข้าเฝ้าสมาคม การประชุมของสมณะทั้งหลายผู้มีบาปอันสงบแล้ว คือพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก และเพื่อเข้าเฝ้าพระธรรมอันเกษม ปลอดภัย บทว่า สิริมโต ธมฺมราชิโน เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งภุมมวิภัตติ อธิบายว่า ในพระธรรมราชาผู้มีพระสิริ และบางท่านก็อ่านอย่างนี้เหมือนกัน

149. Muditamanamhīti moditamanā amhi. Pīṇitāti tuṭṭhā, pītirasavasena vā tittā. Naravaradammasārathinti naravaro ca so aggapuggalattā, dammānaṃ dametabbānaṃ veneyyānaṃ nibbānābhimukhaṃ sāraṇato dammasārathi cāti naravaradammasārathi, taṃ. Paramahitānukampakanti paramena uttamena hitena sabbasattānaṃ anukampakaṃ.

๑๔๙. บทว่า `มุทิตมนะมฺหีติ` ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้มีใจยินดีแล้ว. บทว่า `ปีณิตาติ` ความว่า ยินดีแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง อิ่มเอิบด้วยรสแห่งปีติ. ในบทว่า `นรวรธมฺมสารถินฺติ` นี้ พระองค์ทรงเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ เพราะทรงเป็นบุคคลผู้เลิศ และทรงเป็นธรรมสารถี เพราะทรงนำเวไนยสัตว์ที่ควรฝึกให้มุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า นรวรธรรมสารถี ซึ่งพระองค์นั้น. บทว่า `ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ` ความว่า ผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคืออย่างสูงสุด.

Evaṃ [Pg.78] sirimā devadhītā attano laddhipavedanamukhena ratanattaye pasādaṃ pavedetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā padakkhiṇaṃ katvā devalokameva gatā. Bhagavā tameva otiṇṇavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahattaṃ pāpuṇi, sampattaparisāyapi sā dhammadesanā sātthikā jātāti.

สิริมาเทพธิดา ครั้นประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยโดยมีการประกาศลัทธิของตนเป็นเบื้องต้นดังนี้แล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ กระทำประทักษิณแล้ว ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องที่เกิดขึ้นนั้นแหละให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรม ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้กระสันได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แม้แก่บริษัทผู้มาประชุมกันแล้ว ดังนี้แล.

Sirimāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสิริมาวิมาน จบแล้ว.

17. Kesakārīvimānavaṇṇanā

๑๗. อรรถกถาเกสการีวิมาน

Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaranti kesakārīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te aññatarassa brāhmaṇassa gehadvārasamīpena gacchanti. Tasmiñca gehe brāhmaṇassa dhītā kesakārī nāma gehadvārasamīpe mātu sīsato ūkā gaṇhantī te bhikkhū gacchante disvā mātaraṃ āha ‘‘amma, ime pabbajitā paṭhamena yobbanena samannāgatā abhirūpā dassanīyā pāsādikā sukhumālā kenaci pārijuññena anabhibhūtā maññe, kasmā nu kho ime imasmiṃyeva vaye pabbajantī’’ti? Taṃ mātā āha ‘‘atthi, amma, sakyaputto sakyakulā pabbajito buddho loke uppanno, so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, tassa ime dhammaṃ sutvā pabbajantī’’ti.

เกสการีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) `อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ`. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูป ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวรแล้ว เข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ภิกษุเหล่านั้นเดินไปใกล้ประตูเรือนของพราหมณ์คนหนึ่ง. และในเรือนนั้น ธิดาของพราหมณ์ชื่อเกสการี กำลังหาเหาบนศีรษะของมารดาอยู่ใกล้ประตูเรือน เห็นภิกษุเหล่านั้นเดินไปอยู่ จึงกล่าวกะมารดาว่า "แม่เจ้า บรรพชิตเหล่านี้ประกอบด้วยปฐมวัย มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ละเอียดอ่อน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านยังไม่ถูกความเสื่อมอะไรๆ ครอบงำ เพราะเหตุไรหนอ ท่านเหล่านี้จึงบวชในวัยนี้เทียว?". มารดาได้กล่าวกะนางว่า "ลูกเอ๋ย มีอยู่ พระศากยบุตรเสด็จออกจากศากยสกุลทรงผนวช เป็นพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ท่านเหล่านี้ได้ฟังธรรมของพระองค์แล้วจึงบวช".

Tena ca samayena āgataphalo viññātasāsano aññataro upāsako tāya vīthiyā gacchanto taṃ kathaṃ sutvā tāsaṃ santikaṃ upasaṅkami. Atha naṃ brāhmaṇī āha ‘‘etarahi kho upāsaka bahū kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya sakyasamaye pabbajanti, te kiṃ nu kho atthavasaṃ sampassantā pabbajantī’’ti? Taṃ sutvā upāsako ‘‘kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ sampassantā’’ti vatvā attano ñāṇabalānurūpaṃ [Pg.79] tamatthaṃ vitthārato kathesi, tiṇṇañca ratanānaṃ guṇe pakāsesi, pañcannaṃ sīlānaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca guṇānisaṃsaṃ pavedesi. Atha brāhmaṇadhītā taṃ ‘‘kiṃ amhehipi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tayā vutte guṇānisaṃse adhigantuṃ sakkā’’ti pucchi. So ‘‘sabbasādhāraṇā ime dhammā bhagavatā bhāsitā, kasmā na sakkā’’ti vatvā tassā saraṇāni ca sīlāni ca adāsi. Sā gahitasaraṇā samādinnasīlā ca hutvā puna āha ‘‘kiṃ ito uttari aññampi karaṇīyaṃ atthī’’ti. So tassā viññubhāvaṃ sallakkhento ‘‘upanissayasampannā bhavissatī’’ti ñatvā sarīrasabhāvaṃ vibhāvento dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ kathetvā kāye virāgaṃ uppādetvā upari aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya saṃvejetvā vipassanāmaggaṃ ācikkhitvā gato. Sā tena vuttanayaṃ sabbaṃ manasi katvā paṭikūlamanasikāre samāhitacittā vipassanaṃ paṭṭhapetvā upanissayasampattiyā na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Athāparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti, satasahassañcassā accharāparivāro ahosi. Taṃ sakko devarājā disvā acchariyabbhutacittajāto pamuditahadayo –

และโดยสมัยนั้น อุบาสกผู้หนึ่งซึ่งบรรลุผลแล้ว รู้แจ้งในพระศาสนาแล้ว เดินไปตามถนนนั้น ได้ยินคำสนทนานั้นแล้ว จึงเข้าไปหานางทั้งสอง. ลำดับนั้น พราหมณีได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "ดูก่อนอุบาสก บัดนี้ กุลบุตรจำนวนมากละโภคสมบัติกองใหญ่และหมู่ญาติวงใหญ่แล้วบวชในสมัยของพระศากยบุตร ท่านเหล่านั้นเห็นอำนาจประโยชน์อะไรหนอจึงบวช?". อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ" แล้วได้กล่าวอรรถนั้นโดยพิสดารตามสมควรแก่กำลังแห่งญาณของตน และได้ประกาศคุณของพระรัตนตรัยทั้งสาม ได้แจ้งคุณและอานิสงส์ในปัจจุบันและสัมปรายภพของศีล ๕. ลำดับนั้น ธิดาของพราหมณ์ได้ถามอุบาสกนั้นว่า "แม้พวกข้าพเจ้าตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว จะสามารถบรรลุคุณและอานิสงส์ที่ท่านกล่าวแล้วได้หรือไม่?". อุบาสกนั้นกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นสาธารณะแก่ทุกคน เหตุไรจะทำไม่ได้" แล้วได้ให้สรณะและศีลทั้งหลายแก่นาง. นางครั้นรับสรณะและสมาทานศีลแล้ว ได้กล่าวอีกว่า "มีกิจที่ควรทำอย่างอื่นยิ่งกว่านี้อีกหรือไม่?". อุบาสกนั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้มีปัญญาของนาง จึงรู้ว่า "นางจักเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์" แล้วจึงแสดงสภาวะของสรีระ กล่าวทวัตติงสาการกัมมัฏฐาน ทำให้เกิดความคลายกำหนัดในกายแล้ว ชี้แจงธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้นในเบื้องบนให้เกิดความสังเวช บอกทางแห่งวิปัสสนาแล้วจึงหลีกไป. นางได้มนสิการในนัยทั้งหมดที่อุบาสกนั้นกล่าวแล้ว มีจิตตั้งมั่นในปฏิกูลมนสิการ ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัย ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ต่อมาในสมัยอื่น นางทำกาละแล้วได้บังเกิดเป็นเทวดาผู้รับใช้ของท้าวสักกะจอมเทพ มีนางอัปสรหนึ่งแสนเป็นบริวาร. ท้าวสักกะจอมเทพทอดพระเนตรเห็นนางแล้ว มีพระทัยเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อน มีพระหฤทัยยินดียิ่ง –

150.

๑๕๐.

‘‘Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, veḷuriyathambhaṃ satataṃ sunimmitaṃ;

Suvaṇṇarukkhehi samantamotthataṃ, ṭhānaṃ mamaṃ kammavipākasambhavaṃ.

วิมานนี้งดงามรุ่งเรือง มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ อันเทวดาเนรมิตไว้อย่างดีเสมอ ปกคลุมโดยรอบด้วยต้นไม้ทอง เป็นที่อยู่ของข้าพเจ้า เกิดขึ้นแต่ผลแห่งกรรม

151.

๑๕๑.

‘‘Tatrūpapannā purimaccharā imā, sataṃ sahassāni sakena kammunā;

Tuvaṃsi ajjhupagatā yasassinī, obhāsayaṃ tiṭṭhasi pubbadevatā.

นางอัปสรเหล่านี้ซึ่งเกิดก่อน ได้บังเกิดในวิมานนั้นด้วยกรรมของตน มีจำนวนหนึ่งแสน. ส่วนเธอผู้มียศได้มาถึงแล้ว ยืนอยู่ส่องสว่างยิ่งกว่าเทวดาที่เกิดก่อน

152.

๑๕๒.

‘‘Sasī adhiggayha yathā virocati, nakkhattarājāriva tārakāgaṇaṃ;

Tatheva tvaṃ accharāsaṅgaṇaṃ imaṃ, daddallamānā yasasā virocasi.

พระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดาวนักษัตร ครอบงำหมู่ดาวทั้งปวง ย่อมรุ่งเรืองฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยยศ ย่อมรุ่งเรือง (ยิ่งกว่า) หมู่นางอัปสรนี้

153.

๑๕๓.

‘‘Kuto [Pg.80] nu āgamma anomadassane, upapannā tvaṃ bhavanaṃ mamaṃ idaṃ;

Brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti. –

ดูก่อนนางผู้มีการเห็นอันไม่ทราม เธอมาจากไหนหนอ จึงมาบังเกิดในภพนี้ของข้าพเจ้า เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวอินทร์มองดูพรหมแล้วไม่รู้จักอิ่มด้วยการดูฉันใด พวกเราทั้งหมดก็ไม่รู้จักอิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น

Catūhi gāthāhi tāya katakammaṃ pucchi.

(พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถา ๔ ภาษิต

150. Tattha idaṃ vimānanti yasmiṃ vimāne sā devatā uppannā, taṃ attano vimānaṃ sandhāyāha. Satatanti sabbakālaṃ ruciraṃ pabhassaranti yojanā. Satatanti vā sammātataṃ, ativiya vitthiṇṇanti attho. Samantamotthatanti samantato avatthataṃ chāditaṃ. Ṭhānanti vimānameva sandhāya vadati. Tañhi tiṭṭhanti ettha katapuññāti ṭhānanti vuccati. Kammavipākasambhavanti kammavipākabhāvena sambhūtaṃ, kammavipākena vā saha sambhūtaṃ. Mamanti idaṃ mama ṭhānaṃ mama kammavipākasambhavanti dvīhipi padehi yojetabbaṃ.

๑๕๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ วิมานํ ความว่า เทพธิดานั้นกล่าวหมายถึงวิมานของตนที่ตนบังเกิด. บทว่า สตตํ พึงประกอบความว่า งดงามรุ่งเรืองตลอดกาลทุกเมื่อ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตตํ แปลว่า แผ่ไปดีแล้ว อธิบายว่า กว้างขวางอย่างยิ่ง. บทว่า สมนฺตโมตฺถตํ ความว่า ปกคลุมไว้โดยรอบ. บทว่า ฐานํ กล่าวหมายถึงวิมานนั่นเอง. จริงอยู่ วิมานนั้นชื่อว่า ฐานะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านผู้ทำบุญไว้. บทว่า กมฺมวิปากสมฺภวํ ความว่า เกิดขึ้นโดยเป็นวิบากแห่งกรรม หรือเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากแห่งกรรม. บทว่า มมํ พึงประกอบเข้ากับทั้งสองบทว่า ที่อยู่ของเรานี้ เกิดขึ้นจากวิบากแห่งกรรมของเรา.

151. Tatrūpapannāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – tatra tasmiṃ yathāvutte vimāne upapannāti nibbattā pageva uppannattā pubbadevatā imā purimā accharāyo parimāṇato sataṃ sahassāni. Tuvaṃsīti tvaṃ asi sakena kammunā ajjhupagatā upapannā. Yasassinīti parivārasampannā, teneva sakena kammunā kammānubhāvena obhāsayantī virocamānā tiṭṭhasīti.

๑๕๑. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อของคาถาว่า ตตฺรูปปนฺนา – บทว่า อุปปนฺนา คือ บังเกิดแล้วในวิมานที่กล่าวไว้แล้วนั้น. เหล่านางอัปสรแต่ก่อนเหล่านี้ ซึ่งบังเกิดก่อนแล้ว เป็นเทพธิดาเก่าแก่ มีประมาณหนึ่งแสน. บทว่า ตฺวํสิ คือ ท่านเป็นผู้เข้าถึงแล้ว บังเกิดแล้วด้วยกรรมของตน. บทว่า ยสสฺสินี คือ ผู้พร้อมด้วยบริวาร. ท่านย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างอยู่ด้วยกรรมของตนนั่นแหละ ด้วยอานุภาพแห่งกรรม.

152. Idāni tameva obhāsanaṃ upamāya vibhāvento ‘‘sasī’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā sasalañchanayogena ‘‘sasī’’ti, nakkhattehi adhikaguṇatāya ‘‘nakkhattarājā’’ti ca laddhanāmo cando sabbaṃ tārakāgaṇaṃ adhiggayha abhibhavitvā virocati virājati, tatheva tvaṃ imaṃ accharānaṃ devakaññānaṃ gaṇaṃ samūhaṃ attano yasasā daddallamānā ativiya vijjotamānā virocasīti. Ettha ca ‘‘imā’’ti ‘‘ima’’nti ca nipātamattaṃ. Keci pana ‘‘nakkhattarājāriva tārāgaṇaṃ tatheva tva’’nti paṭhanti.

๑๕๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกความรุ่งเรืองนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคาถาว่า สสี เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้นว่า – พระจันทร์ผู้ได้นามว่า "สสี" เพราะประกอบด้วยเครื่องหมายรูปกระต่าย และได้นามว่า "นักขัตตราช" เพราะมีคุณยิ่งกว่าหมู่ดาว ย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างครอบงำหมู่ดาวทั้งหมดฉันใด ท่านก็ฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองสว่างไสวอย่างยิ่งด้วยยศของตน ครอบงำหมู่เทพกัญญานางอัปสรเหล่านี้. ในคาถานี้ บทว่า อิมา และ อิมํ เป็นเพียงนิบาต. แต่บางท่านอ่านว่า "นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺวํ".

153. Idāni tassā devatāya purimabhavaṃ tattha katapuññañca pucchanto ‘‘kuto nu āgammā’’ti gāthamāha. Tattha kuto nu āgammāti kuto [Pg.81] nu bhavato kuto nu puññakammato kāraṇabhūtato idaṃ mama bhavanaṃ āgamma bhadde anomadassane sabbaṅgasobhane tvaṃ upapannā uppattigahaṇavasena upagatā. ‘‘Anomadassane’’ti vuttamevatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti āha. Tattha yathā brahmānaṃ sahampatiṃ sanaṅkumāraṃ vā upagataṃ saha indenāti sahindakā tāvatiṃsā devā passantā dassanena na tappanti, evaṃ tava dassanena mayaṃ sabbe devā na tappāmaseti attho.

๑๕๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงภพก่อนและบุญที่เทพธิดานั้นได้ทำไว้ในภพนั้น จึงตรัสคาถาว่า กุโต นุ อาคมฺมา เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า กุโต นุ อาคมฺมา ความว่า เธอผู้เจริญ ผู้มีทรรศนะอันไม่ทราม ผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย มาสู่ภพของเรานี้จากภพไหนหนอ จากบุญกรรมอันเป็นเหตุไรหนอ จึงได้มาบังเกิด คือเข้าถึงโดยการถือปฏิสนธิ. เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วว่า "อโนมทสฺสเน" โดยอุปมา จึงตรัสว่า "พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ตํ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า เหล่าทวยเทพชาวดาวดึงส์ผู้มาพร้อมกับพระอินทร์ เห็นท้าวสหัมบดีพรหมหรือท้าวสนังกุมารพรหมผู้มาถึงแล้ว ย่อมไม่อิ่มด้วยการเห็นฉันใด พวกเราทวยเทพทั้งปวงก็ไม่อิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น.

Evaṃ pana sakkena devānamindena pucchitā sā devatā tamatthaṃ pakāsentī –

ครั้นเทพธิดานั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้น จึงได้กล่าวว่า –

154.

๑๕๔.

‘‘Yametaṃ sakka anupucchase mamaṃ, kuto cutā tvaṃ idha āgatāti;

Bārāṇasī nāma puratthi kāsinaṃ, tattha ahosiṃ pure kesakārikā.

ข้าแต่ท้าวสักกะ พระองค์ทรงสอบถามหม่อมฉันว่า 'เธอจุติจากไหนจึงมาเกิดในที่นี้' มีนครหนึ่งนามว่าพาราณสีของชาวกาสี ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นหญิงช่างทำผมอยู่ในนครนั้น

155.

๑๕๕.

‘‘Buddhe ca dhamme ca pasannamānasā, saṅghe ca ekantagatā asaṃsayā;

Akhaṇḍasikkhāpadā āgatapphalā, sambodhidhamme niyatā anāmayā’’ti. –

หม่อมฉันมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค

Gāthadvayamāha.

ได้กล่าวคาถา ๒ บท.

154-5. Tattha yametanti yaṃ etaṃ pañhanti attho. Anupucchaseti anukūlabhāvena pucchasi. Mamanti maṃ. Puratthīti puraṃ atthi. Kāsinanti kāsiraṭṭhassa. Kesakārikāti purimattabhāve attano nāmaṃ vadati. Buddhe ca dhamme cātiādinā attano puññaṃ vibhāveti.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยเมตํ ความว่า คำถามใดนี้. บทว่า อนุปุจฺฉเส ความว่า ท่านถามโดยอาการอันสมควร. บทว่า มมํ คือ เรา. บทว่า ปุรตฺถิ คือ นครมีอยู่. บทว่า กาสินํ คือ แห่งแคว้นกาสี. บทว่า เกสการิกา คือ เธอกล่าวชื่อของตนในอัตภาพก่อน. ด้วยบทมีอาทิว่า พุทฺเธ จ ธมฺเม จ เธอประกาศบุญของตน.

Puna sakko tassā taṃ puññasampattiñca dibbasampattiñca anumodamāno –

ลำดับนั้น ท้าวสักกะทรงอนุโมทนาบุญญสมบัติและทิพยสมบัตินั้นของเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสว่า –

156.

๑๕๖.

‘‘Tantyābhinandāmase [Pg.82] svāgatañca te,Dhammena ca tvaṃ yasasā virocasi;

Buddhe ca dhamme ca pasannamānase,Saṅghe ca ekantagate asaṃsaye;

Akhaṇḍasikkhāpade āgatapphale,Sambodhidhamme niyate anāmaye’’ti. – āha;

เราทั้งหลายขออนุโมทนาสมบัตินั้นของเธอ และการมาของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เธอรุ่งเรืองอยู่ด้วยธรรมและด้วยยศ เพราะมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค – ดังนี้

156. Tattha tantyābhinandāmaseti taṃ te duvidhampi sampattiṃ abhinandāma anumodāma. Svāgatañca teti tuyhañca idhāgamanaṃ svāgataṃ, amhākaṃ pītisomanassasaṃvaddhanameva. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๑๕๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตนฺตฺยาภินนฺทามเส ความว่า เราทั้งหลายขอชื่นชมยินดี อนุโมทนาสมบัติทั้งสองอย่างนั้นของเธอ. บทว่า สฺวาคตญฺจ เต ความว่า การมาที่นี้ของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เป็นการเพิ่มพูนปีติและโสมนัสแก่พวกเราเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

Taṃ pana pavattiṃ sakko devarājā āyasmato mahāmoggallānattherassa kathesi, thero bhagavato nivedesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā jātāti.

ก็ท้าวสักกเทวราชได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะเถระผู้มีอายุ พระเถระได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก.

Kesakārīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเกสการีวิมาน จบ.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในส่วนของวิมานวัตถุ

Sattarasavatthupaṭimaṇḍitassa paṭhamassa pīṭhavaggassa

แห่งปีฐวรรคที่ ๑ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๗ เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาความ จบ.

2. Cittalatāvaggo

๒. จิตตลตาวรรค

1. Dāsivimānavaṇṇanā

๑. อรรถกถาทาสีวิมาน

Dutiyavagge api sakkova devindoti dāsivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati jetavane viharante sāvatthivāsī aññataro upāsako sambahulehi upāsakehi saddhiṃ sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya ahaṃ, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā tadanucchavikaṃ [Pg.83] dhammakathaṃ kathetvā vissajjesi. So ‘‘mayā, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni paññattāni. Sve paṭṭhāya ayyā mama gehaṃ āgacchantū’’ti bhattuddesakassa ārocetvā attano gehaṃ gantvā dāsiyā tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tattha tayā niccakālaṃ appamattāya bhavitabba’’nti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Pakatiyāva sā saddhāsampannā puññakāmā sīlavatī, tasmā divase divase kālasseva uṭṭhāya paṇītaṃ annapānaṃ paṭiyādetvā bhikkhūnaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ suparibhaṇḍakaṃ katvā āsanāni paññāpetvā bhikkhū upagate tattha nisīdāpetvā vanditvā gandhapupphadhūpadīpehi pūjetvā sakkaccaṃ parivisati.

ในทุติยวรรค ทาสีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท เป็นต้น เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อุบาสกผู้หนึ่งชาวเมืองสาวัตถี พร้อมด้วยอุบาสกจำนวนมาก ไปยังวิหารในเวลาเย็น ฟังธรรมแล้ว เมื่อบริษัทลุกขึ้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จำเดิมแต่นี้ไป ข้าพระองค์จักถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่สงฆ์" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมกถาที่สมควรแก่อุบาสกนั้นแล้ว ทรงส่งกลับไป อุบาสกนั้นแจ้งแก่ภัตตุทเทสก์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิตยภัต ๔ ที่ ข้าพเจ้าได้จัดถวายแก่สงฆ์แล้ว จำเดิมแต่พรุ่งนี้ไป ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงมาสู่เรือนของข้าพเจ้าเถิด" แล้วไปยังเรือนของตน บอกเนื้อความนั้นแก่ทาสีแล้วกล่าวว่า "ในกิจนั้น เธอพึงเป็นผู้ไม่ประมาททุกเมื่อ" นางรับคำว่า "ดีแล้วเจ้าข้า" โดยปกติ นางเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ใคร่บุญ มีศีล เพราะเหตุนั้น ในทุกๆ วัน นางลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ จัดแจงข้าวและน้ำอันประณีต ทำสถานที่นั่งของภิกษุทั้งหลายให้ปัดกวาดอย่างดี ประพรมด้วยของหอมอย่างดี ปูลาดอาสนะไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึงแล้ว ให้นั่ง ณ ที่นั้น ไหว้แล้ว บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป แล้วอังคาสโดยเคารพ

Athekadivasaṃ bhikkhū katabhattakicce upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, ito jātiādidukkhato parimutti hotī’’ti. Bhikkhū tassā saraṇāni ca pañca sīlāni ca datvā kāyasabhāvaṃ pakāsetvā paṭikūlamanasikāre niyojesuṃ, apare aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesuṃ. Sā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantī antarantarā yoniso manasikarontī ekadivasaṃ dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ñāṇassa ca paripakkattā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño vallabhā paricārikā hutvā nibbatti. Sā saṭṭhitūriyasahassehi paricariyamānā accharāsatasahassaparivutā mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavantī pamudā modamānā saparivārā uyyānādīsu vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva disvā –

ครั้นวันหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางเข้าไปหา ไหว้แล้ว ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความหลุดพ้นจากชาติทุกข์เป็นต้นนี้ จะมีได้อย่างไรหนอ" ภิกษุทั้งหลายให้สรณะและศีล ๕ แก่นางแล้ว ประกาศสภาวะของกาย ชักนำให้นางประกอบในปฏิกูลมนสิการ ภิกษุพวกอื่นแสดงธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น นางรักษาสีลอยู่ ๑๖ ปี ทำไว้ในใจโดยแยบคายเป็นครั้งคราว วันหนึ่ง ได้โอกาสอันสมควรแก่การฟังธรรม และเพราะความที่ญาณแก่กล้า จึงเจริญวิปัสสนาแล้ว ได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นางทำกาละในสมัยอื่นต่อมา ได้บังเกิดเป็นปริจาริกาผู้เป็นที่รักของท้าวสักกเทวราช เทพธิดานั้น อันหมู่ดนตรีหกหมื่นประโคมบำเรอ มีนางอัปสรแสนหนึ่งเป็นบริวาร เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงรื่นเริงอยู่ พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวไปในอุทยานเป็นต้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เห็นเทพธิดานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้ว

157.

๑๕๗.

‘‘Api sakkova devindo, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ท่านผู้มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปโดยรอบในสวนจิตรลดาอันน่ารื่นรมย์ ประดุจท้าวสักกเทวราช ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

158.

๑๕๘.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุอะไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุอะไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุอะไร)

159.

๑๕๙.

‘‘Pucchāmi [Pg.84] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว

160.

๑๖๐.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด

161.

๑๖๑.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ahosiṃ parapessiyā kule.

เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นทาสีในตระกูลที่ต้องรับใช้ผู้อื่น

162.

๑๖๒.

‘‘Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino;

Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino.

(หม่อมฉัน) เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ ความออกจากทุกข์ของหม่อมฉันนั้นได้มีแล้ว ในศาสนาของพระองค์ผู้คงที่นั้น

163.

๑๖๓.

‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhanaṃ;

Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo.

กายนี้จงแตกไปตามปรารถนาเถิด ความตั้งมั่นในกายนี้ไม่มีเลย (การรักษา) สิกขาบท ๕ เป็นหนทางอันนำไปสู่ความสวัสดี เป็นทางเกษม

164.

๑๖๔.

‘‘Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā.

(หนทางนั้น) ไม่มีหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้ โปรดดูผลแห่งการออกจากทุกข์ ที่หม่อมฉันผู้เป็นสตรีได้บรรลุแล้วนี้เถิด

165.

๑๖๕.

‘‘Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino;

Saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me.

หม่อมฉันเป็นที่ปรึกษาของท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ ดนตรีหกหมื่นย่อมปลุกหม่อมฉันให้ตื่น

166.

๑๖๖.

‘‘Ālambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo;

Pokkharo ca suphasso ca, vīṇāmokkhā ca nāriyo.

นางอาลัมพา นางคัคครา นางภีมา นางสาธุวาทินี และนางสังสยา นางโปกขรา และนางสุผัสสา และเหล่านางผู้เป็นประธานแห่งพิณ

167.

๑๖๗.

‘‘Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā;

Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkāti dāruṇī.

นางนันทา และนางสุนันทา นางโสณทินนา นางสุจิมหิตา นางอลัมพุสา และนางมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และนางทารุณี

168.

๑๖๘.

‘‘Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī;

Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā.

นางเณิผัสสา และนางสุผัสสา นางสุภัททา นางมุทุวาทินี นางเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ประเสริฐกว่า เป็นนางอัปสรผู้ปลุกให้ตื่น

169.

๑๖๙.

‘‘Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā;

Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase.

เทพธิดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลแล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงฟ้อนรำ ขับร้องกัน มาเถิด พวกเราจงทำให้ท่านรื่นรมย์'

170.

๑๗๐.

‘‘Nayidaṃ [Pg.85] akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ;

Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ.

(สมบัตินี้) มิใช่ของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่เป็นของผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น คือสวนนันทวันอันไม่มีความโศก น่ารื่นรมย์ เป็นป่าใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์

171.

๑๗๑.

‘‘Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca;

Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca.

ความสุขของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ ไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ส่วนความสุขของผู้ที่ทำบุญไว้ มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

172.

๑๗๒.

‘‘Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino’’ti. – devatā vissajjesi;

ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหายของเทวดาเหล่านั้น พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์" ดังนี้ เทพธิดาได้ตอบแล้ว

157. Tattha api sakkova devindoti apisaddo sambhāvanāyaṃ, ivasaddo ikāralopaṃ katvā vutto upamāyaṃ, tasmā yathā nāma sakko devānamindoti attho. Sakkasamabhāvo tissā devatāya parivārasampattidassanatthaṃ vutto. Keci ‘‘apīti nipātamatta’’nti vadanti. Cittalatāvaneti cittāya nāma devadhītāya puññānubhāvena nibbatte, cittānaṃ vā vicittapupphaphalādivisesayuttānaṃ santānakavalliādīnaṃ tattha yebhuyyatāya cittalatāvananti laddhanāme devuyyāne.

๑๕๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, อปิ ศัพท์ ใช้ในความหมายว่า เปรียบประดุจ, อิว ศัพท์ ลบ อิ อักษร กล่าวไว้ในอรรถอุปมา เพราะฉะนั้น มีความหมายว่า ประดุจท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ความเป็นผู้เสมอกับท้าวสักกะ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยบริวารของเทพธิดานั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อปิ เป็นเพียงนิบาต บทว่า จิตฺตลตาวเน คือ ในเทพอุทยานที่ได้ชื่อว่า สวนจิตรลดา เพราะบังเกิดขึ้นด้วยบุญญานุภาพของเทพธิดานามว่าจิตตา หรือเพราะความที่มีอยู่มากในอุทยานนั้น ซึ่งเถาสันตานกะเป็นต้น อันประกอบด้วยความพิเศษคือดอกไม้และผลไม้อันวิจิตรต่างๆ

161. Parapessiyāti paresaṃ kule tasmiṃ tasmiṃ kicce pesaniyā, paresaṃ veyyāvaccakārīti attho.

๑๖๑. บทว่า ปรเปสฺสิยา คือ ผู้ที่เขาพึงใช้สอยในกิจนั้นๆ ในตระกูลของผู้อื่น มีความหมายว่า ผู้ทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น

162. Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādinoti tassā dāsiyāpi samānāya pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato upāsikā hutvā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantiyā kammaṭṭhānañca manasi karontiyā manasikārānubhāvena me mayhaṃ uppajjamāne sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāte iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino satthu sāsane tappariyāpannoyeva saṃkilesapakkhato nikkamanena ‘‘nikkamo’’ti laddhanāmo sammāvāyāmo āsi ahosi uppajji.

๑๖๒. บทว่า ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ สาสเน ตสฺส ตาทิโน ความว่า ข้าพระองค์นั้น แม้จะเป็นทาสี ก็ได้เป็นอุบาสิกาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ผู้ทรงมีจักษุ ๕ ประการ รักษาศีลอยู่ ๑๖ ปี ทั้งมนสิการกรรมฐานอยู่ ด้วยอานุภาพแห่งการมนสิการ สัมมาวายามะ อันได้ชื่อว่า 'นิกกมะ' เพราะเป็นการออกจากฝ่ายสังกิเลส ซึ่งนับเนื่องในพระศาสนาของพระศาสดาผู้คงที่ เพราะถึงพร้อมด้วยลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์เป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าในธรรมที่เรียกว่าโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพระองค์

163-4. Tassa pana nikkamassa pubbabhāgassa pavattākāraṃ dassetuṃ ‘‘kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhananti vuttaṃ. Tassattho [Pg.86] – yadipi me ayaṃ kāyo bhijjatu vinassatu, tattha kiñcimattampi apekkhaṃ akarontī ettha etasmiṃ kammaṭṭhānānuyoge neva atthi, me vīriyassa saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇanti vīriyaṃ samuttejentī vipassanaṃ ussukkāpesinti.

๑๖๓-๔. เพื่อจะแสดงอาการเป็นไปแห่งบุพภาคของนิกกมะ (สัมมาวายามะ) นั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ' ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า 'แม้ว่าร่างกายนี้ของข้าพเจ้าจะพึงแตกทำลายไปก็ตาม' ข้าพเจ้าไม่ทำความเยื่อใยแม้แต่น้อยในเรื่องนั้น 'ในการประกอบกรรมฐานนี้ การผ่อนคลาย คือการทำความเพียรให้หย่อนยานของข้าพเจ้าไม่มีเลย' ดังนี้ พลางเร่งความเพียร ได้พากเพียรในวิปัสสนา.

Idāni tathā vipassanaṃ ussukkāpetvā paṭiladdhaguṇaṃ dassentī –

บัดนี้ (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงคุณที่ตนได้บรรลุแล้ว เพราะได้พากเพียรในวิปัสสนาอย่างนั้น (จึงกล่าวว่า)

‘‘Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo;

Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito;

Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā’’ti. – āha;

ได้กล่าวคาถาว่า 'มรรคอันเป็นไปเพื่อความสวัสดี เป็นทางเกษม ไม่มีเสี้ยนหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้แล้ว อันเนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ (มีอยู่) ท่านจงดูผลแห่งความเพียรที่ออกจากกามนี้เถิด ซึ่งหญิง (เช่นข้าพเจ้า) ได้บรรลุแล้ว' ดังนี้

Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yo niccasīlavasena samādinnānaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ sikkhākoṭṭhāsānaṃ upanissayabhāvena laddhattā tesaṃ paripūritattā ca sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ sambandhībhūto, yasmiṃ santāne uppanno, tassa sabbākārena sotthibhāvasampādanato sundaratthabhāvato ca sovatthiko sotthiko, saṃkilesadhammehi anupaddutattā khemappattihetutāya ca sivo, rāgakaṇṭakādīnaṃ abhāvena akaṇṭako, kilesadiṭṭhiduccaritagahanasamucchedanato agahano, sabbajimhavaṅkakuṭilabhāvāpagamahetutāya uju, buddhādīhi sappurisehi pakāsitattā sabbhi pavedito ariyamaggo, taṃ yathā yena upāyabhūtena itthikā dvaṅgulabahalabuddhikāpi samānā pāpuṇiṃ, tassa nikkamassa yathāvuttavīriyassa idaṃ phalaṃ passāti sakkaṃ ālapati.

ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายโดยย่อดังนี้: อริยมรรคใด ที่เนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ เพราะได้มาด้วยความเป็นอุปนิสัยแห่งส่วนสิกขาคือสิกขาบท ๕ ที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งนิจศีล และเพราะความบริบูรณ์แห่งสิกขาบทเหล่านั้น, (อริยมรรคนั้น) ชื่อว่า โสวัตถิโก (เป็นไปเพื่อความสวัสดี) เพราะยังความเป็นผู้สวัสดีให้สำเร็จโดยประการทั้งปวง และเพราะเป็นสิ่งมีประโยชน์อันงามแก่บุคคลที่มรรคนั้นเกิดขึ้นในสันดาน, ชื่อว่า สิโว (เป็นทางเกษม) เพราะไม่ถูกเบียดเบียนโดยสังกิเลสธรรมทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงความเกษม, ชื่อว่า อกัณฏโก (ไม่มีเสี้ยนหนาม) เพราะไม่มีเสี้ยนหนามคือราคะเป็นต้น, ชื่อว่า อคหโน (ไม่รกชัฏ) เพราะตัดขาดป่าชัฏคือกิเลส ทิฏฐิ และทุจริต, ชื่อว่า อุชุ (เป็นทางตรง) เพราะเป็นเหตุแห่งการปราศจากไปแห่งภาวะที่คด โกง และเลี้ยวลดทั้งปวง, ชื่อว่า สัพภิปเวทิโต (อันสัตบุรุษประกาศแล้ว) เพราะอันสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นประกาศแล้ว. (เทพธิดากล่าวว่า) 'หญิงแม้มีปัญญาหนาเพียง ๒ องคุลี ได้บรรลุอริยมรรคนั้นแล้ว ด้วยอุบายคือความเพียรเช่นใด, ท่านจงดูผลนี้แห่งนิกกมะคือความเพียรที่กล่าวแล้วนั้นเถิด' ดังนี้ เป็นการกล่าวปราศรัยกับท้าวสักกะ.

165. Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattinoti sayaṃvasībhāvena vattanato, dvīsu devalokesu attano vasaṃ issariyaṃ vattetīti vā vasavattī, tassa vasavattino sakkassa devarañño āmantanikā ālāpasallāpayoggā, kīḷanakāle vā tena āmantetabbā amhi, nikkamassa vīriyassa phalaṃ passāti yojanā. Ātatavitatādibhedena pañca tūriyaṅgāni dvādasahi pāṇibhāgehi ekato pavajjamānāni saṭṭhi honti, tāni pana sahassamattāni payirupāsanavasena upaṭṭhitāni sandhāyāha ‘‘saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me’’ti. Tattha paṭibodhanti pītisomanassānaṃ pabodhanaṃ.

๑๖๕. บทว่า อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ สกฺกสฺส วสวตฺติโน ความว่า ท้าวสักกะชื่อว่า วสวัตตี เพราะเป็นไปด้วยความเป็นผู้มีอำนาจในตน หรือเพราะยังอำนาจคือความเป็นใหญ่ของตนให้เป็นไปในเทวโลกทั้งสอง. ข้าพเจ้าเป็นอามันตนิกา คือเป็นผู้ควรแก่การเจรจาปราศรัย หรือเป็นผู้ที่ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นวสวัตตีนั้นพึงตรัสเรียกหาในเวลาทรงพระเกษมสำราญ. การประกอบความว่า ท่านจงดูผลแห่งนิกกมะคือความเพียรเถิด. องค์แห่งดุริยางค์ ๕ อย่าง มีอาตตะและวิตตะเป็นต้น เมื่อประโคมพร้อมกันด้วยส่วนแห่งการตี ๑๒ อย่าง ย่อมมี ๖๐ อย่าง. เทพธิดาหมายถึงดุริยางค์ประมาณพันเหล่านั้นที่มาเฝ้าบำรุงอยู่ จึงกล่าวว่า 'สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม' (ดุริยางค์หกหมื่น ย่อมปลุกข้าพเจ้า). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิโพธํ (ปลุก) หมายถึง การปลุกปีติและโสมนัส.

166-8. Ālambotiādi [Pg.87] tūriyavādakānaṃ devaputtānaṃ ekadesato nāmaggahaṇanti vadanti, tūriyānaṃ panetaṃ nāmaggahaṇaṃ. Vīṇāmokkhādikā devadhītā. Sucimhitāti suddhamihitā, nāmameva vā etaṃ. Muduvādinīti mudunāva vadatīti muduvādinī, mudukaṃ ativiya vādanasīlā, nāmameva vā. Seyyāseti seyyatarā. Accharānanti accharāsu saṅgīte pāsaṃsatarā. Pabodhikāti pabodhanakarā.

๑๖๖-๘. บทว่า อาลมฺโพ เป็นต้น (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า เป็นการถือเอาชื่อของเหล่าเทพบุตรผู้ประโคมดนตรีโดยส่วนหนึ่ง แต่ว่านั่นเป็นการถือเอาชื่อของเครื่องดนตรี. เทพธิดาชื่อ วีณาโมกขา เป็นต้น. บทว่า สุจิมฺหิตา คือ ผู้มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ หรือว่านั่นเป็นเพียงชื่อ. บทว่า มุทุวาทินี คือ ผู้กล่าววาจาอ่อนหวาน หรือผู้มีปกติบรรเลงอย่างอ่อนโยนยิ่งนัก หรือเป็นเพียงชื่อ. บทว่า เสยฺยาเส คือ ผู้ประเสริฐกว่า. บทว่า อจฺฉรานํ คือ ผู้ที่น่าสรรเสริญกว่าในด้านการสังคีตในหมู่ของนางอัปสร. บทว่า ปโพธิกา คือ ผู้ปลุกให้ตื่น.

169. Kālenāti yuttappattakālena. Abhibhāsantīti abhimukhā, abhiratā vā hutvā bhāsanti. Yathā ca bhāsanti, taṃ dassetuṃ ‘‘handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase’’ti vuttaṃ.

๑๖๙. บทว่า กาเลน คือ ในกาลอันสมควรและเหมาะสม. บทว่า อภิภาสนฺติ คือ กล่าวต่อหน้า หรือเป็นผู้ยินดียิ่งแล้วกล่าว. เพื่อจะแสดงว่าพวกเขากล่าวอย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส' (มาเถิด เรามาร่ายรำขับร้องกัน, มาเถิด เรามาทำให้ท่านรื่นรมย์กัน) ดังนี้.

170. Idanti idaṃ mayā laddhaṭṭhānaṃ. Asokanti iṭṭhakantapiyamanāpānaṃyeva rūpādīnaṃ sambhavato visokaṃ. Tato eva sabbakālaṃ pamodasaṃvaddhanato nandanaṃ. Tidasānaṃ mahāvananti tāvatiṃsadevānaṃ mahantaṃ mahanīyañca uyyānaṃ.

๑๗๐. บทว่า อิทํ คือ สถานที่นี้อันข้าพเจ้าได้แล้ว. บทว่า อโสกํ คือ ปราศจากความโศก เพราะมีแต่รูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ และน่ารื่นรมย์ใจ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า นันทนะ เพราะเป็นที่เพิ่มพูนความบันเทิงตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ติทสานํ มหาวนํ คือ สวนอันใหญ่และน่าบูชาของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์.

171. Evarūpā dibbasampatti nāma puññakammavasenevāti odissakanayena vatvā panu anodissakanayena dassentī ‘‘sukhaṃ akatapuññāna’’nti gāthamāha.

๑๗๑. เทพธิดาครั้นกล่าวด้วยวิธีที่เจาะจงว่า 'ทิพยสมบัติเช่นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งบุญกรรมเท่านั้น' แล้ว เมื่อจะแสดงด้วยวิธีที่ไม่เจาะจงอีก จึงกล่าวคาถาว่า 'สุขํ อกตปุญฺญานํ' เป็นต้น.

172. Puna attanā laddhassa dibbaṭṭhānassa parehi sādhāraṇakāmatāvasena dhammaṃ kathentī ‘‘tesaṃ sahabyakāmāna’’nti osānagāthamāha. Tesanti tāvatiṃsadevānaṃ. Sahabyakāmānanti sahabhāvaṃ icchantehi, kattuatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā vīrassa bhāvo vīriyanti.

๑๗๒. อีกครั้งหนึ่ง (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงธรรมด้วยความประสงค์จะให้ทิพยสถานอันตนได้แล้วเป็นสาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคาถาปิดท้ายว่า 'เตสํ สหพฺยกามานํ' เป็นต้น. บทว่า เตสํ คือ แห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สหพฺยกามานํ คือ (อันบุคคล) ผู้ปรารถนาความเป็นสหาย. จริงอยู่ บทนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุ. (สัตบุรุษ) ย่อมเป็นไปร่วมกัน หรือเป็นไปพร้อมกัน เหตุนั้นจึงชื่อว่า สหโว, ภาวะของสหโวนั้น ชื่อว่า สหัพยะ, เหมือนอย่างภาวะของวีระ ชื่อว่า วิริยะ.

Evaṃ thero devatāya attano puññakamme āvikate tassā saparivārāya dhammaṃ desetvā devalokato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทพธิดาได้กระทำบุญกรรมของตนให้ปรากฏแล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วกลับมาจากเทวโลก ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล.

Dāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทาสีวิมาน จบ.

2. Lakhumāvimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถาลขุมาวิมาน

Abhikkantena [Pg.88] vaṇṇenāti lakhumāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati bārāṇasiyaṃ viharante kevaṭṭadvāraṃ nāma bārāṇasinagarassa ekaṃ dvāraṃ, tassa avidūre niviṭṭhagāmopi ‘‘kevaṭṭadvāra’’ntveva paññāyittha. Tattha lakhumā nāma ekā itthī saddhā pasannā buddhisampannā tena dvārena pavisante bhikkhū disvā vanditvā attano gehaṃ netvā kaṭacchubhikkhaṃ datvā teneva paricayena saddhāya vaḍḍhamānāya āsanasālaṃ kāretvā tattha paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanaṃ upaneti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Yañca odanakummāsaḍākādi attano gehe vijjati, taṃ bhikkhūnaṃ deti. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya samāhitā hutvā vipassanākammaṭṭhānaṃ uggahetvā vipassanaṃ ussukkāpentī upanissayasampannatāya na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane mahati vimāne nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī pamodamānā vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchīti sabbaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

ลขุมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงพาราณสี มีประตูแห่งหนึ่งของกรุงพาราณสีชื่อว่าเกวัฏฏทวาร แม้หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากประตูนั้น ก็ปรากฏชื่อว่า "เกวัฏฏทวาร" เหมือนกัน ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งชื่อว่าลขุมา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา นางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาทางประตูนั้นแล้ว จึงไหว้ นำไปยังเรือนของตน ถวายภิกษาหนึ่งทัพพี ด้วยความคุ้นเคยนั้นนั่นแล เมื่อศรัทธาเจริญขึ้น จึงได้สร้างศาลาที่นั่ง นางจัดอาสนะถวายภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาในศาลานั้น จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ และข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก เป็นต้นใดมีอยู่ในเรือนของตน ก็ถวายสิ่งนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย นางได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย เป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เรียนวิปัสสนากัมมัฏฐานแล้ว พากเพียรในวิปัสสนา เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในไม่ช้าเลย ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานใหญ่ในภพดาวดึงส์ นางมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร นางเสวยทิพยสมบัติในภพนั้น บันเทิงใจท่องเที่ยวไป ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ถามนางด้วยคาถาทั้งหลายมีคำว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

173.

๑๗๓.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนเปล่งรัศมีสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ เปรียบดังดาวประกายพรึก

174.

๑๗๔.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ผลจึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะบุญอะไร?

175.

๑๗๕.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

176.

๑๗๖.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

177.

๑๗๗.

‘‘Kevaṭṭadvārā [Pg.89] nikkhamma, ahu mayhaṃ nivesanaṃ;

Tattha sañcaramānānaṃ, sāvakānaṃ mahesinaṃ.

เมื่อออกจากประตูเกวัฏฏะไป ก็เป็นที่อยู่ของดิฉัน ณ ที่นั้น ดิฉันได้ถวายทานแก่เหล่าสาวกของพระมหาสีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ซึ่งเที่ยวไปอยู่

178.

๑๗๘.

‘‘Odanaṃ kummāsaṃ ḍākaṃ, loṇasovīrakañcahaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

ดิฉันได้ถวายข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก และน้ำส้ม搀เกลือ ด้วยจิตที่เลื่อมใสอย่างยิ่ง ในท่านผู้ปฏิบัติตรง

179.

๑๗๙.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์ (ดิฉัน) สมาทานเป็นอย่างดีซึ่งอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘

180.

๑๘๐.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

ดิฉันได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและการจำแนกทาน จึงได้มาอยู่ในวิมานนี้

181.

๑๘๑.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

ดิฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต สำรวมจากมุสาวาท อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วง (ในกาม) และการดื่มน้ำเมา

182.

๑๘๒.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

ดิฉันยินดีในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ

183.

๑๘๓.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘lakhumā nāma, bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya. Taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของดิฉันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุบาสิกาชื่อลขุมา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ดิฉันในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ดิฉัน) ไว้ในสกทาคามิผล

177. Tattha kevaṭṭadvārā nikkhammāti kevaṭṭadvārato nikkhamanaṭṭhāne.

๑๗๗. ในคาถานั้น บทว่า "เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺม" หมายความว่า ณ ที่สำหรับออกจากประตูเกวัฏฏะ

178. Ḍākanti taṇḍuleyyakādisākabyañjanaṃ. Loṇasovīrakanti dhaññarasādīhi bahūhi sambhārehi sampādetabbaṃ ekaṃ pānakaṃ. ‘‘Ācāmakañjikaloṇūdaka’’ntipi vadanti.

๑๗๘. บทว่า "ฑากํ" หมายถึง แกงผักมีผักขมเป็นต้น บทว่า "โลณโสวีรกํ" หมายถึง เครื่องดื่มชนิดหนึ่งที่ต้องปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่างมีน้ำข้าวเป็นต้น บางท่านกล่าวว่า หมายถึง น้ำข้าวเปรี้ยวและน้ำเกลือ

Pucchāvissajjanāvasāne sā therassa dhammadesanāya sakadāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sesaṃ uttarāvidhāne vuttanayānusārena eva veditabbaṃ.

ในตอนท้ายแห่งการถามและตอบ เทพธิดานั้นได้บรรลุสกทาคามิผลด้วยธรรมเทศนาของพระเถระ ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอุตตราวิมานนั่นเทียว

Lakhumāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายลขุมาวิมาน จบ

3. Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอธิบายอาจามทายิกาวิมาน

Piṇḍāya [Pg.90] te carantassāti ācāmadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe aññataraṃ kulaṃ ahivātarogena upaddutaṃ ahosi. Tattha sabbe janā matā ṭhapetvā ekaṃ itthiṃ. Sā gehaṃ gehagatañca sabbaṃ dhanadhaññaṃ chaḍḍetvā maraṇabhayabhītā bhittichiddena palātā anāthā hutvā paragehaṃ gantvā tassa piṭṭhipasse vasati. Tasmiṃ gehe manussā karuṇāyantā ukkhaliādīsu avasiṭṭhaṃ yāgubhattaācāmādiṃ tassā denti. Sā taṃ bhuñjitvā jīvikaṃ kappeti.

อาจามทายิกาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน กรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น ตระกูลหนึ่งในกรุงราชคฤห์ ถูกเบียดเบียนด้วยอหิวาตกโรค ในตระกูลนั้น ชนทั้งปวงตายหมด เว้นแต่หญิงคนหนึ่ง นางละทิ้งเรือนและทรัพย์สมบัติข้าวเปลือกทั้งหมดที่อยู่ในเรือน หวาดกลัวต่อความตาย หนีไปทางช่องฝา เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไปยังเรือนของผู้อื่น อาศัยอยู่ที่ข้างหลังเรือนนั้น ในเรือนนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีความกรุณา จึงให้ข้าวต้ม ข้าวสวย และน้ำข้าว เป็นต้น ที่เหลืออยู่ในหม้อข้าวเป็นต้นแก่นาง นางบริโภคสิ่งนั้นแล้ว ยังชีพอยู่

Tena ca samayena āyasmā mahākassapo sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhito ‘‘kaṃ nu kho ahaṃ ajja āhārapaṭiggahaṇena anuggahessāmi, duggatito ca dukkhato ca mocessāmī’’ti cintento taṃ itthiṃ āsannamaraṇaṃ nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ katokāsaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayi gate attanā laddhaṃ ācāmaṃ dassati, teneva nimmānaratidevaloke uppajjissati, evaṃ nirayūpapattito mocetvā handāhaṃ imissā saggasampattiṃ nipphādessāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya tassā nivesanaṭṭhānābhimukho gacchati. Atha sakko devānamindo aññātakavesena anekarasaṃ anekasūpabyañjanaṃ dibbāhāraṃ upanesi. Taṃ ñatvā thero ‘‘kosiya, tvaṃ katakusalo, kasmā evaṃ karosi, mā duggatānaṃ kapaṇānaṃ sampattiṃ vilumpī’’ti paṭikkhipitvā tassā itthiyā purato aṭṭhāsi.

ในสมัยนั้น ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ เข้าสมาบัติ ๗ วัน แล้วออกจากสมาบัตินั้น ใคร่ครวญอยู่ว่า "วันนี้ เราจะอนุเคราะห์ใครหนอด้วยการรับอาหาร และจะปลดเปลื้องใครจากทุคติและจากทุกข์" ท่านเห็นหญิงนั้นผู้ใกล้จะตาย และกรรมของนางอันจะนำไปสู่นรกได้ให้โอกาสแล้ว จึงคิดว่า "เมื่อเราไป หญิงนี้จักถวายน้ำข้าวที่ตนได้มา ด้วยเหตุนั้นนั่นแล นางจักบังเกิดในเทวโลกชั้นนิมมานรดี เราจะปลดเปลื้องนางจากการบังเกิดในนรกด้วยประการฉะนี้ เอาเถิด เราจะทำสวรรคสมบัติให้สำเร็จแก่นาง" (คิดดังนี้แล้ว) ในเวลาเช้า นุ่งสบงแล้ว ถือบาตรและจีวร เดินตรงไปยังที่อยู่ของนาง ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ แปลงกายเป็นคนที่ไม่รู้จัก นำทิพยาหารอันมีรสเลิศนานาชนิดและแกงนานาชนิดเข้าไปถวาย พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงห้ามว่า "ดูกรโกสีย์ ท่านเป็นผู้ทำบุญไว้แล้ว เหตุไรจึงทำเช่นนี้ ท่านอย่าได้แย่งชิงสมบัติของคนยากจนอนาถาเลย" (ห้ามแล้ว) จึงได้ไปยืนอยู่เบื้องหน้าของหญิงนั้น

Sā theraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahānubhāvo thero, imassa dātabbayuttakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā idha natthi, idañca kiliṭṭhabhājanagataṃ tiṇacuṇṇarajānukiṇṇaṃ aloṇaṃ sītalaṃ apparasaṃ ācāmakañjiyamattaṃ edisassa dātuṃ na ussahāmī’’ti cintetvā ‘‘aticchathā’’ti āha. Thero ekapadanikkhepamattaṃ apasakkitvā aṭṭhāsi. Gehavāsino manussā bhikkhaṃ upanesuṃ, thero na sampaṭicchati. Sā duggatitthī ‘‘mameva anuggahatthāya idhāgato, mama santakameva paṭiggahetukāmo’’ti ñatvā pasannamānasā ādarajātā taṃ ācāmaṃ therassa patte ākiri. Thero tassā pasādasaṃvaddhanatthaṃ [Pg.91] bhuñjanākāraṃ dassesi, manussā āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā taṃ ācāmaṃ bhuñjitvā pivitvā onītapattapāṇī anumodanaṃ katvā taṃ duggatitthiṃ ‘‘tvaṃ ito tatiye attabhāve mama mātā ahosī’’ti vatvā gato. Sā tena there atipasādañca uppādetvā tassā rattiyā paṭhamayāme kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Atha sakko devarājā tassā kālakatabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha nu kho uppannā’’ti āvajjento tāvatiṃsesu adisvā rattiyā majjhimayāme āyasmantaṃ mahākassapaṃ upasaṅkamitvā tassā nibbattaṭṭhānaṃ pucchanto –

หญิงนั้นเห็นพระเถระแล้ว คิดว่า "พระเถระรูปนี้มีอานุภาพมาก ของควรให้ คือของเคี้ยวหรือของฉัน ไม่มีในที่นี้แก่ท่านเลย มีก็แต่เพียงน้ำข้าวเปรี้ยวที่อยู่ในภาชนะเศร้าหมอง เจือด้วยผงหญ้าและธุลี ไม่เค็ม เย็นชืด มีรสน้อย เราไม่อาจถวายของเช่นนี้แก่ท่านผู้เช่นนี้ได้" คิดดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า "นิมนต์ไปข้างหน้าเถิดเจ้าข้า" พระเถระถอยไปประมาณหนึ่งช่วงก้าวแล้วได้ยืนอยู่ พวกมนุษย์ชาวบ้านนำภิกษามาถวาย พระเถระก็ไม่รับ หญิงเข็ญใจนั้นรู้ว่า "ท่านมาที่นี้เพื่ออนุเคราะห์เราเท่านั้น ประสงค์จะรับเอาแต่ของที่เป็นของเรา" จึงมีใจเลื่อมใส เกิดความเอื้อเฟื้อ เทน้ำข้าวนั้นลงในบาตรของพระเถระ พระเถระได้แสดงอาการว่าจะฉันเพื่อเพิ่มพูนความเลื่อมใสของนาง พวกมนุษย์ได้ปูอาสนะถวาย พระเถระนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ฉันน้ำข้าวนั้น ดื่มแล้ว วางบาตรและมือแล้ว กระทำอนุโมทนา กล่าวกะหญิงเข็ญใจนั้นว่า "เธอเคยเป็นมารดาของเราในอัตภาพที่ 3 แต่ภพนี้ไป" แล้วได้จากไป นางยังความเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระเถระให้เกิดขึ้นด้วยคำนั้นแล้ว ในปฐมยามแห่งราตรีนั้น ได้ทำกาละแล้วบังเกิดเป็นสหายแห่งเทวดาชาวนิมมานรดี ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงทราบความที่นางทำกาละแล้ว ทรงรำพึงว่า "นางไปเกิดที่ไหนหนอ" ไม่ทรงเห็นในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ได้เสด็จเข้าไปหาพระมหากัสสปเถระผู้มีอายุ ทูลถามถึงที่ที่นางบังเกิด

185.

๑๘๕.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

เมื่อท่านผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่

186.

๑๘๖.

‘‘Yā te adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, kaṃ nu sā disataṃ gatā’’ti. –

หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่ท่านด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว ไปสู่ทิศไหนหนอ

Dve gāthā abhāsi.

ได้ตรัส ๒ คาถา

185. Tattha piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Tuṇhībhūtassa tiṭṭhatoti idaṃ piṇḍāya caraṇākāradassanaṃ, uddissa tiṭṭhatoti attho. Daliddāti duggatā. Kapaṇāti varākī. ‘‘Daliddā’’ti iminā tassā bhogapārijuññaṃ dasseti, ‘‘kapaṇā’’ti iminā ñātipārijuññaṃ. Parāgāraṃ apassitāti paragehaṃ nissitā, paresaṃ ghare bahipiṭṭhichadanaṃ nissāya vasantī.

๑๘๕. ในคาถานั้น บทว่า piṇḍāya คือ เพื่อบิณฑบาต บทว่า tuṇhībhūtassa tiṭṭhato นี้ เป็นการแสดงอาการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต อธิบายว่า ยืนอยู่โดยมุ่ง (บิณฑบาต) บทว่า daliddā คือ ผู้ถึงความลำบาก บทว่า kapaṇā คือ ผู้น่าสงสาร (กำพร้า) ด้วยบทว่า daliddā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งโภคะของนาง ด้วยบทว่า kapaṇā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งญาติ บทว่า parāgāraṃ apassitā คือ อาศัยเรือนของผู้อื่น (คือ) อาศัยชายคาด้านหลังในเรือนของผู้อื่นอยู่

186. Kaṃ nu sā disataṃ gatāti chasu kāmadevalokesu uppajjanavasena kaṃ nāma disaṃ gatā. Iti sakko ‘‘therena tathā katānuggahā uḷārāya dibbasampattiyā bhāginī, na ca dissatī’’ti heṭṭhā dvīsu devalokesu apassanto saṃsayāpanno pucchati.

๑๘๖. บทว่า kaṃ nu sā disataṃ gatā คือ ไปสู่ทิศชื่ออะไร ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิดในกามเทวโลก ๖ ชั้น ดังนี้ ท้าวสักกะเมื่อไม่ทรงเห็น (นาง) ในเทวโลก ๒ ชั้นเบื้องต่ำ จึงเกิดความสงสัยทูลถามว่า "หญิงผู้ที่พระเถระอนุเคราะห์แล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งทิพยสมบัติอันโอฬาร แต่ก็ไม่ปรากฏ"

Athassa thero –

ครั้งนั้น พระเถระได้ (ตรัสตอบ) แก่ท้าวสักกะนั้นว่า

187.

๑๘๗.

‘‘Piṇḍāya me carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato;

Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.

เมื่อเราผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่

188.

๑๘๘.

‘‘Yā [Pg.92] me adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi;

Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, vippamuttā ito cutā.

หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่เราด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว จุติจากภพนี้ไป พ้นวิเศษแล้ว

189.

๑๘๙.

‘‘Nimmānaratino nāma, santi devā mahiddhikā;

Tattha sā sukhitā nārī, modatācāmadāyikā’’ti. –

เทวดาผู้มีฤทธิ์มาก ชื่อว่านิมมานรดี มีอยู่ หญิงนั้นผู้ถวายน้ำข้าว มีความสุข บันเทิงอยู่ในวิมานนั้น

Pucchitaniyāmeneva paṭivacanaṃ dento tassā nibbattaṭṭhānaṃ kathesi.

(พระเถระ) เมื่อประทานคำตอบตามลำดับที่ถูกทูลถามนั่นเทียว ได้ตรัสบอกถึงที่ที่นางบังเกิด

188. Tattha vippamuttāti tato manussadobhaggiyato paramakāruññavuttito vippamuttā apagatā.

๑๘๘. ในคาถานั้น บทว่า vippamuttā คือ พ้นวิเศษแล้ว คือ ไปปราศแล้ว จากความเป็นมนุษย์ที่น่าเกลียดนั้น จากความเป็นอยู่ท่ีน่าสงสารอย่างยิ่งนั้น

189. Modatācāmadāyikāti ācāmamattadāyikā, sāpi nāma pañcame kāmasagge dibbasampattiyā modati, passa tāva khettasampattiphalanti dasseti.

๑๘๙. บทว่า modatācāmadāyikā คือ (พระเถระ) แสดงว่า "หญิงผู้ถวายเพียงน้ำข้าว แม้หญิงนั้นก็ยังบันเทิงอยู่ด้วยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ชั้นที่ ๕ จงดูผลแห่งความถึงพร้อมด้วยเนื้อนาก่อนเถิด"

Puna sakko tassā dānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā taṃ thomento –

อีกครั้งหนึ่ง ท้าวสักกะได้สดับความเป็นทานมีผลมากและมีอานิสงส์มากของนางแล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญทานนั้น (จึงได้ตรัสว่า)

190.

๑๙๐.

‘‘Aho dānaṃ varākiyā, kassape suppatiṭṭhitaṃ;

Parābhatena dānena, ijjhittha vata dakkhiṇā.

โอหนอ ทานของหญิงผู้น่าสงสาร ตั้งไว้ดีแล้วในพระกัสสปะ ทักษิณาสำเร็จแล้วหนอ ด้วยทานที่นำมาจากที่อื่น

191.

๑๙๑.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

หญิงใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามพร้อมทุกส่วน ไม่ดูหมิ่นพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

192.

๑๙๒.

‘‘Sutaṃ nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถม้าอัสดรร้อยคัน นางกัญญานับแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

193.

๑๙๓.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mitaṅgā, hemakappanavāsasā;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgacchanti soḷasiṃ.

ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาดุจงอนไถ มีกำลังมาก ประดับด้วยพานหน้าทองคำ มีองค์สมส่วน ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้

194.

๑๙๔.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. – āha;

ความเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ ที่บุคคลพึงกระทำในโลกนี้ ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้" ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว

190. Tattha [Pg.93] ahoti acchariyatthe nipāto. Varākiyāti kapaṇiyā. Parābhatenāti parato ānītena, paresaṃ gharato ucchācariyāya laddhenāti attho. Dānenāti dātabbena ācāmamattena deyyadhammena. Ijjhittha vata dakkhiṇāti dakkhiṇā dānaṃ aho nipphajjittha, aho mahapphalā mahājutikā mahāvipphārā ahuvatthāti attho.

๑๙๐. ในคาถานั้น บทว่า aho เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ บทว่า varākiyā คือ ของหญิงผู้น่าสงสาร บทว่า parābhatena คือ ด้วย (ของ) ที่นำมาจากที่อื่น อธิบายว่า ด้วย (ของ) ที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาจากเรือนของผู้อื่น บทว่า dānena คือ ด้วยไทยธรรมคือของที่พึงให้ ได้แก่เพียงน้ำข้าว บทว่า ijjhittha vata dakkhiṇā คือ โอหนอ ทักษิณาทานสำเร็จแล้ว อธิบายว่า โอหนอ เป็นทานมีผลมาก มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก ได้เป็นแล้ว

191. Idāni ‘‘itthiratanādīnipi tassa dānassa satabhāgampi sahassabhāgampi na upentī’’ti dassetuṃ ‘‘yā mahesittaṃ kāreyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbaṅgakalyāṇīti ‘‘nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇa’’nti evaṃ vuttehi sabbehi aṅgehi kāraṇehi, sabbehi vā aṅgapaccaṅgehi kalyāṇī sobhanā sundarā. Bhattu cānomadassikāti sāmikassa alāmakadassanā sātisayaṃ dassanīyā pāsādikā. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasinti etassa etāya dinnassa ācāmadānassa phalaṃ soḷasabhāgaṃ katvā tato ekaṃ bhāgaṃ puna soḷasabhāgaṃ katvā gahitabhāgasaṅkhātaṃ soḷasiṃ kalaṃ cakkavattirañño itthiratanabhāvopi nāgghati nānubhoti na pāpuṇāti. ‘‘Suvaṇṇassa pañcadasadharaṇaṃ nikkha’’nti vadanti, ‘‘satadharaṇa’’nti apare.

๑๙๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า "แม้รัตนะคือหญิงเป็นต้น ก็ไม่เข้าถึงแม้ส่วนที่ร้อย แม้ส่วนที่พัน แห่งทานนั้น" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา" ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพงฺคกลฺยาณี ความว่า เป็นผู้งาม น่าดู น่าชม ด้วยเหตุคือองค์ทั้งปวงที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "ไม่ยาวเกินไป ไม่สั้นเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ก้าวล่วงวรรณะของมนุษย์ ไม่ถึงวรรณะของทิพย์" หรือว่าด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง บทว่า ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา ความว่า เป็นผู้มีทัศนะไม่เลวทรามสำหรับสามี เป็นที่น่าดูน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า เอตสฺสาจามทานสฺส กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า แม้ความเป็นอิตถีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ไม่ถึง ไม่ได้เสวย ไม่บรรลุ ซึ่งส่วนที่ ๑๖ อันนับว่าเป็นส่วนที่ถือเอาแล้ว คือผลแห่งทานคือน้ำข้าวที่นางผู้นี้ถวายแล้วนี้ ทำเป็น ๑๖ ส่วน แล้วเอาส่วนหนึ่งจากส่วนเหล่านั้นมาทำเป็น ๑๖ ส่วนอีก (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า "ทองคำ ๑๕ ธรณะ เป็น ๑ นิกขะ" อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "๑๐๐ ธรณะ"

193. Hemavatāti himavati jātā, hemavatajātikā vā. Te hi mahantā thāmajavasampannā ca honti. Īsādantāti rathīsāsadisadantā, thokaṃyeva avanatadantāti attho. Tena visālakadāṭhībhāvaṃ nivāreti. Urūḷhavāti thāmajavaparakkamehi brūhanto, mahantaṃ yuddhakiccaṃ vahituṃ samatthāti attho. Suvaṇṇakacchāti hemamayagīveyyakapaṭimukkā. Kacchasīsena hi sabbaṃ hatthiyoggaṃ vadati. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitagajattharaṇakaṅkanādihatthālaṅkārasampannā.

๑๙๓. บทว่า เหมวตา ความว่า เกิดในป่าหิมพานต์ หรือมีชาติเกิดในป่าหิมพานต์ เพราะว่าช้างเหล่านั้นเป็นช้างใหญ่และสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว บทว่า อีสทนฺตา ความว่า มีงาเสมอด้วยงอนไถ คือมีงาโค้งลงเล็กน้อย ด้วยคำนั้น ท่านห้ามความเป็นช้างมีงากว้างใหญ่ บทว่า อุรูฬฺหวา ความว่า เจริญด้วยกำลัง ความเร็ว และความเพียร คือสามารถจะนำไปซึ่งกิจในการรบอันใหญ่หลวงได้ บทว่า สุวณฺณกจฺฉา ความว่า ประดับแล้วด้วยประคดเอวและสร้อยคอที่ทำด้วยทองคำ จริงอยู่ ท่านกล่าวเครื่องผูกช้างทั้งหมดด้วยคำว่า กัจฉะ เป็นประธาน บทว่า เหมกปฺปนวาสสา ความว่า สมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับช้างมีพรมปูหลังช้างและกำไลเป็นต้นที่ประดับด้วยทองคำ

194. Catunnamapi dīpānaṃ issaranti dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyaṃ. Tena sattaratanasamujjalaṃ sakalaṃ cakkavattisiriṃ vadati. Yaṃ panettha, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.

๑๙๔. บทว่า จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรํ ความว่า ความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ มีชมพูทวีปเป็นต้น ซึ่งมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิทั้งสิ้นอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ คำใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว

Idha [Pg.94] sakkena devarājena attanā ca vuttaṃ sabbaṃ āyasmā mahākassapatthero bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ในเรื่องนี้ พระมหากัสสปเถระผู้มีอายุได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดที่ท้าวสักกะเทวราชและตนเองกล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาจามทายิกาวิมาน จบ

4. Caṇḍālivimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน

Caṇḍāli vanda pādānīti caṇḍālivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharanto paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā uṭṭhāya lokaṃ olokento addasa tasmiṃyeva nagare caṇḍālāvasathe vasantiṃ ekaṃ mahallikaṃ caṇḍāliṃ khīṇāyukaṃ, nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ upaṭṭhitaṃ. So mahākaruṇāya samussāhitamānaso ‘‘saggasaṃvattanikaṃ kammaṃ kāretvā tenassā nirayūpapattiṃ nisedhetvā sagge patiṭṭhāpessāmī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisati. Tena ca samayena sā caṇḍālī daṇḍaṃ olubbha nagarato nikkhamantī bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā abhimukhī hutvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi tassā gamanaṃ nivārento viya purato aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno satthu cittaṃ ñatvā tassā ca āyuparikkhayaṃ bhagavato vandanāya taṃ niyojento –

เรื่องจัณฑาลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธจริยาแล้ว เสด็จออกจากสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นหญิงจัณฑาลแก่คนหนึ่งสิ้นอายุแล้ว อาศัยอยู่ในหมู่บ้านจัณฑาลในกรุงราชคฤห์นั้นเอง และกรรมอันจะยังให้เกิดในนรกของนางก็ปรากฏขึ้น พระองค์ผู้มีพระทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงดำริว่า "เราจักให้นางทำกรรมอันจะยังให้เกิดในสวรรค์ แล้วห้ามการบังเกิดในนรกของนางด้วยกรรมนั้น แล้วจักตั้งนางไว้ในสวรรค์" จึงเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น หญิงจัณฑาลนั้นถือไม้เท้ากำลังออกจากเมือง เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมา จึงหันหน้าไปเฉพาะแล้วได้หยุดยืน แม้พระผู้มีพระภาคก็ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า ประหนึ่งว่าทรงห้ามการไปของนาง ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ทราบพระดำริของพระศาสดาและความสิ้นอายุของนางแล้ว เมื่อจะชักชวนนางในการถวายบังคมพระผู้มีพระภาค

195.

๑๙๕.

‘‘Caṇḍāli vanda pādāni, gotamassa yasassino;

Tameva anukampāya, aṭṭhāsi isisattamo.

ดูก่อนนางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาทของพระโคดมผู้มียศเถิด พระองค์ผู้เป็นอิสีองค์ที่ ๗ ได้ประทับยืนอยู่ ก็เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว

196.

๑๙๖.

‘‘Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādini;

Khippaṃ pañjalikā vanda, parittaṃ tava jīvita’’nti. – gāthādvayamāha;

เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในพระอรหันต์ผู้คงที่เถิด จงประคองอัญชลีไหว้โดยเร็วพลัน เพราะชีวิตของเธอน้อยนัก ดังนี้ ได้กล่าวคาถาสองบท

195. Tattha caṇḍālīti jātiāgatena nāmena taṃ ālapati. Vandāti abhivādaya. Pādānīti sadevakassa lokassa saraṇāni caraṇāni[Pg.95]. Tameva anukampāyāti tameva anuggaṇhanatthaṃ, apāyūpapattito nisedhetvā sagge nibbattāpanatthanti adhippāyo. Aṭṭhāsīti nagarampi apavisitvā ṭhito. Isisattamoti lokiyasekkhāsekkhapaccekabuddhaisīhi uttamo ukkaṭṭhatamo, atha vā buddhaisīnaṃ vipassiādīnaṃ sattamoti isisattamo.

๑๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า จณฺฑาลิ ท่านเรียกนางด้วยชื่อที่มาโดยชาติ บทว่า วนฺทา คือ จงไหว้ บทว่า ปาทานิ คือ พระบาททั้งสองอันเป็นที่พึ่งของโลกรวมทั้งเทวโลก บทว่า ตเมว อนุกมฺปาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว คือเพื่อห้ามจากการบังเกิดในอบายแล้วให้บังเกิดในสวรรค์ บทว่า อฏฺฐาสิ คือ ประทับยืนอยู่โดยยังมิได้เสด็จเข้าไปในเมือง บทว่า อิสิสตฺตโม ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าอิสีคือโลกิยบุคคล พระเสขะ พระอเสขะ และพระปัจเจกพุทธะ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อิสิสัตตมะ เพราะเป็นองค์ที่ ๗ แห่งพระพุทธอิสีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น

196. Abhippasādehi mananti ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti tava cittaṃ pasādehi. Arahantamhi tādinīti ārakattā kilesānaṃ, tesaṃyeva arīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, paccayānaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā ca arahante, iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādimhi. Khippaṃ pañjalikā vandāti sīghaṃyeva paggahitaañjalikā hutvā vandassu. Kasmāti ce? Parittaṃ tava jīvitanti, idāneva bhijjanasabhāvattā parittaṃ atiittaraṃ.

๑๙๖. บทว่า อภิปฺปสาเทหิ มนํ ความว่า เธอจงทำจิตของตนให้เลื่อมใสว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" บทว่า อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ ความว่า ในพระอรหันต์ เพราะทรงไกลจากกิเลส, เพราะทรงกำจัดอริคือกิเลสเหล่านั้นนั่นเทียว, เพราะทรงหักซี่กำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัย, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป และในพระผู้คงที่ เพราะถึงความเป็นผู้คงที่ในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น บทว่า ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทา ความว่า เธอจงเป็นผู้ประคองอัญชลีแล้วไหว้โดยเร็วพลัน หากถามว่า เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะชีวิตของเธอน้อย (ชีวิต) น้อย สั้นอย่างยิ่ง เพราะมีสภาวะที่จะแตกสลายในบัดนี้เอง

Iti thero gāthādvayena bhagavato guṇe pakittento attano ānubhāve ṭhatvā tassā ca khīṇāyukatāvibhāvanena saṃvejento satthu vandanāya niyojesi. Sā ca taṃ sutvā saṃvegajātā satthari pasannamānasāva hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ katvā namassamānā buddhagatāya pītiyā ekaggacittā hutvā aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘alamettakametissā saggūpapattiyā’’ti nagaraṃ pāvisi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha naṃ ekā bhantā gāvī taruṇavacchā tato eva abhidhāvantī siṅgena paharitvā jīvitā voropesi. Taṃ sabbaṃ dassetuṃ saṅgītikārā –

ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อประกาศพระคุณของพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาสองบท ดำรงอยู่ในอานุภาพของตน และทำให้นางสลดใจด้วยการแสดงให้เห็นความสิ้นอายุ ได้ชักชวนในการถวายบังคมพระศาสดา แม้นางได้ฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสลดใจ มีใจเลื่อมใสในพระศาสดา ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ กระทำอัญชลีนมัสการอยู่ มีจิตเป็นเอกัคคตาด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาค (ทรงดำริว่า) "กรรมเพียงเท่านี้ พอแล้วเพื่อการบังเกิดในสวรรค์ของนาง" จึงเสด็จเข้าไปสู่พระนครพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งมีลูกอ่อน กำลังวิ่งพล่าน วิ่งตรงมาจากที่นั้นเอง ขวิดนางด้วยเขา แล้วปลงเสียจากชีวิต เพื่อจะแสดงเรื่องทั้งหมดนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย

197.

๑๙๗.

‘‘Coditā bhāvitattena, sarīrantimadhārinā;

Caṇḍālī vandi pādāni, gotamassa yasassino.

นางจัณฑาลี อันพระเถระผู้มีอัตภาพอันอบรมแล้ว ผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย ตักเตือนแล้ว ได้ถวายบังคมพระบาทของพระโคตมผู้มียศ

198.

๑๙๘.

‘‘Tamenaṃ avadhī gāvī, caṇḍāliṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ;

Namassamānaṃ sambuddhaṃ, andhakāre pabhaṅkara’’nti. – gāthādvayamāhaṃsu;

“แม่โคได้ขวิดนางจัณฑาลีนั้น ผู้ประคองอัญชลียืนนมัสการพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างในที่มืด ให้ถึงความตาย ดังนี้” – (ท่านเหล่านั้น) ได้กล่าวคาถา ๒ บท

198. Tattha pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhanti gatepi bhagavati buddhārammaṇāya pītiyā samāhitā hutvā sammukhā viya añjaliṃ paggayha namassamānaṃ [Pg.96] ṭhitaṃ. Andhakāreti avijjandhakārena sakalena kilesandhakārena ca andhakāre loke. Pabhaṅkaranti ñāṇobhāsakaraṃ.

๑๙๘. ในคาถานั้น บทว่า ปัญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ ความว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้ว (นางจัณฑาลี) ก็เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ประคองอัญชลีประดุจอยู่เฉพาะพระพักตร์ ยืนนมัสการอยู่. บทว่า อนฺธกาเร ความว่า ในโลกที่มืดมิดด้วยความมืดคืออวิชชา และด้วยความมืดคือกิเลสทั้งปวง. บทว่า ปภงฺกรํ ความว่า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างคือพระญาณ

Sā ca tato cutā tāvatiṃsesu nibbatti, accharānaṃ satasahassaṃ cassā parivāro ahosi. Tadaheva ca sā saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā vandi. Tamatthaṃ dassetuṃ –

และนางจัณฑาลีนั้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งแสนได้เป็นบริวารของนาง. และในวันนั้นเอง เทพธิดานั้นพร้อมด้วยวิมานมาแล้ว ลงจากวิมาน เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุแล้วถวายบังคม. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้)

199.

๑๙๙.

‘‘Khīṇāsavaṃ vigatarajaṃ anejaṃ, ekaṃ araññamhi raho nisinnaṃ;

Deviddhipattā upasaṅkamitvā, vandāmi taṃ vīra mahānubhāva’’nti. –

“ข้าแต่พระผู้มีความเพียร ผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันผู้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เข้าไปเฝ้าแล้วขอนมัสการท่าน ผู้สิ้นอาสวะ ปราศจากธุลี ไม่หวั่นไหว นั่งอยู่แต่ผู้เดียวในที่สงัดในป่า” ดังนี้

Devatā āha. Taṃ thero pucchi –

เทพธิดาได้กราบทูลแล้ว. พระเถระได้ถามเทพธิดานั้นว่า

200.

๒๐๐.

‘‘Suvaṇṇavaṇṇā jalitā mahāyasā, vimānamoruyha anekacittā;

Parivāritā accharāsaṅgaṇena, kā tvaṃ subhe devate vandase mama’’nti.

“ดูกรเทพธิดาผู้เจริญ ท่านมีวรรณะดุจทองคำ รุ่งเรือง มียศใหญ่ ลงจากวิมานอันวิจิตรตระการตา แวดล้อมด้วยหมู่เทพอัปสร ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา” ดังนี้

200. Tattha jalitāti attano sarīrappabhāya vatthābharaṇādīnaṃ obhāsena ca jalantī jotentī. Mahāyasāti mahāparivārā. Vimānamoruyhāti vimānato oruyha. Anekacittāti anekavidhacittatāyuttā. Subheti subhaguṇe. Mamanti maṃ.

๒๐๐. ในคาถานั้น บทว่า ชลิตา ความว่า รุ่งเรือง สว่างไสวอยู่ด้วยรัศมีแห่งสรีระของตน และด้วยแสงแห่งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น. บทว่า มหายสา ความว่า มีบริวารมาก. บทว่า วิมานโมรุยฺห ความว่า ลงจากวิมาน. บทว่า อเนกจิตฺตา ความว่า ประกอบด้วยความวิจิตรอันมีหลายอย่าง. บทว่า สุเภ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้มีคุณอันงาม. บทว่า มมํ ความว่า ซึ่งข้าพเจ้า.

Evaṃ therena pucchitā puna sā –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้กราบทูลอีกว่า

201.

๒๐๑.

‘‘Ahaṃ bhaddante caṇḍālī, tayā vīrena pesitā;

Vandiṃ arahato pāde, gotamassa yasassino.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นหญิงจัณฑาล อันท่านผู้มีความเพียรส่งไป ได้ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์ คือพระโคดมผู้มียศ

202.

๒๐๒.

‘‘Sāhaṃ vanditvā pādāni, cutā caṇḍālayoniyā;

Vimānaṃ sabbato bhaddaṃ, upapannamhi nandane.

หม่อมฉันนั้น ถวายบังคมพระบาทแล้ว จุติจากกำเนิดจัณฑาล ได้เข้าถึงวิมานอันงดงามทุกส่วนในสวนนันทวัน

203.

๒๐๓.

‘‘Accharānaṃ satasahassaṃ, purakkhatvāna tiṭṭhati;

Tāsāhaṃ pavarā seṭṭhā, vaṇṇena yasasāyunā.

นางอัปสรหนึ่งแสนแวดล้อมเป็นบริวารอยู่ หม่อมฉันเป็นผู้ประเสริฐและเลิศกว่านางอัปสรเหล่านั้น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

204.

๒๐๔.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā[Pg.97], sampajānā paṭissatā;

Muniṃ kāruṇikaṃ loke, taṃ bhante vanditumāgatā’’ti. –

หม่อมฉันเป็นผู้ทำกรรมดีไว้มาก มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันมาเพื่อถวายบังคมท่าน ผู้เป็นมุนี มีพระกรุณาในโลก” ดังนี้

Catasso gāthāyo āha.

(เทพธิดา) ได้กล่าวคาถา ๔ บท.

201-4. Tattha pesitāti ‘‘caṇḍāli, vanda pādānī’’tiādinā vandanāya uyyojitā. Yadipi taṃ vandanāmayaṃ puññaṃ pavattikkhaṇavasena parittaṃ, khettamahantatāya pana phalamahantatāya ca ativiya mahantamevāti āha ‘‘pahūtakatakalyāṇā’’ti. Tathā buddhārammaṇāya pītiyā pavattikkhaṇe paññāya satiyā ca visadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampajānā paṭissatā’’ti. Puna –

ในคาถาที่ ๒๐๑-๒๐๔ นั้น บทว่า เปสิตา ความว่า อันพระเถระส่งไปเพื่อการไหว้ด้วยคำเป็นต้นว่า “นางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาท”. ถึงแม้บุญสำเร็จด้วยการไหว้นั้น จะเป็นบุญเล็กน้อยโดยขณะที่เกิดขึ้น แต่เพราะความที่เนื้อนาบุญยิ่งใหญ่ และเพราะความที่ผลยิ่งใหญ่ จึงเป็นบุญที่มากมายอย่างยิ่ง ด้วยเหตุนั้น (เทพธิดา) จึงกล่าวว่า “ปหูตกตกลฺยาณา” (ผู้ทำกรรมดีไว้มาก). อีกอย่างหนึ่ง (เทพธิดา) มุ่งถึงความผ่องใสแห่งปัญญาและสติในขณะที่ปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “สมฺปชานา ปฏิสฺสตา” (มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้). อีกอย่างหนึ่ง

205.

๒๐๕.

‘‘Idaṃ vatvāna caṇḍālī, kataññū katavedinī;

Vanditvā arahato pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

“นางจัณฑาลีผู้กตัญญูรู้คุณที่ท่านทำแล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์แล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง” ดังนี้

Gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

คาถานี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้รวบรวมไว้.

205. Tattha caṇḍālīti caṇḍālībhūtapubbāti katvā vuttaṃ, devaloke ca idamāciṇṇaṃ, yaṃ manussaloke niruḷhasamaññāya vohāro. Sesaṃ vuttanayameva.

๒๐๕. ในคาถานั้น บทว่า จณฺฑาลี ท่านกล่าวหมายถึงว่า เคยเป็นหญิงจัณฑาลีมาก่อน และในเทวโลกนี้เป็นธรรมเนียมที่จะเรียกขานกันด้วยชื่อที่ตั้งขึ้นในมนุษยโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

Āyasmā pana mahāmoggallāno imaṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ฝ่ายท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ได้กราบทูลเรื่องราวนี้แด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

Caṇḍālivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน จบ.

5. Bhadditthivimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถาภัททิตถิวิมาน

Nīlā pītā ca kāḷā cāti bhadditthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena kimilanagare rohako nāma gahapatiputto ahosi saddho pasanno sīlācārasampanno. Tasmiṃyeva ca nagare tena samānamahābhoge kule ekā dārikā ahosi saddhā pasannā [Pg.98] pakatiyāpi bhaddatāya bhaddāti nāmena. Atha rohakassa mātāpitaro taṃ kumāriṃ vāretvā tādise kāle taṃ ānetvā āvāhavivāhaṃ akaṃsu. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasanti. Sā attano ācārasampattiyā ‘‘bhadditthī’’ti tasmiṃ nagare pākaṭā paññātā ahosi.

ภัททิตถิวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) นีลา ปีตา จ กาฬา จ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกิมิลานคร มีบุตรคฤหบดีชื่อว่าโรหกะ เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ. และในนครนั้นเอง ในตระกูลที่มีโภคะสมบัติมากเสมอกันกับเขา มีเด็กหญิงคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส โดยปกติแล้วเพราะความเป็นผู้ดีงาม จึงมีชื่อว่าภัททา. ครั้งนั้น มารดาบิดาของโรหกะได้สู่ขอเด็กหญิงนั้นแล้ว ในกาลอันสมควร ได้นำนางมาทำอาวาหวิวาหมงคล. คนทั้งสองนั้นอยู่ร่วมกันอย่างสมัครสมาน. นางได้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในนครนั้นว่า “ภัททิตถี” เพราะความสมบูรณ์ด้วยอาจาระของตน.

Tena ca samayena dve aggasāvakā pañcasatapañcasatabhikkhuparivārā janapadacārikaṃ carantā kimilanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Rohako tesaṃ tattha gatabhāvaṃ ñatvā somanassajāto there upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase paṇītena khādanīyena bhojanīyena saparivāre te santappetvā saputtadāro tehi desitaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ovāde patiṭṭhahanto saraṇāni gaṇhi, pañca sīlāni samādiyi. Bhariyā panassa aṭṭhamīcātuddasīpannarasīpāṭihāriyapakkhesu uposathaṃ upavasi, visesato sīlācārasampannā ahosi devatāhi ca anukampitā. Tāya eva ca devatānukampāya attano upari patitaṃ micchāpavādaṃ niraṃkatvā suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosi.

สมัยนั้น พระอัครสาวก ๒ องค์ มีภิกษุรูปละ ๕๐๐ เป็นบริวาร เที่ยวจาริกไปในชนบท ได้บรรลุถึงกิมิลานคร. โรหกะทราบข่าวการมาของท่านเหล่านั้นแล้ว เกิดโสมนัส เข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น. ในวันที่สอง ได้ถวายภัตตาหารอันประณีตทั้งของเคี้ยวของฉันแก่พระเถระเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารให้อิ่มหนำสำราญแล้ว พร้อมด้วยบุตรและภรรยาได้ฟังธรรมเทศนาที่ท่านแสดงแล้ว ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านเหล่านั้น รับสรณะ สมาทานศีล ๕. ส่วนภรรยาของเขาได้รักษาอุโบสถในวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และในปาฏิหาริยปักษ์ โดยพิเศษนางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ และเป็นที่อนุเคราะห์ของเหล่าเทวดา. และเพราะการอนุเคราะห์ของเทวดานั่นเอง นางจึงได้ขจัดคำ謗ผิดที่ตกอยู่เหนือตนได้ และเพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง จึงเป็นผู้มียศแผ่ไปไกลอย่างยิ่งในโลก.

Sā hi sayaṃ kimilanagare ṭhitā attano sāmikassa vaṇijjāvasena takkasilāyaṃ vasantassa, ussavadivase sahāyehi ussāhitassa nakkhattakīḷācitte uppanne gharadevatāya attano dibbānubhāvena taṃ tattha netvā sāmikena saha yojitā teneva samāgamena patiṭṭhitagabbhā hutvā devatāya kimilanagaraṃ paṭinītā, anukkamena gabbhinibhāve pākaṭe jāte sassuādīhi ‘‘aticārinī’’ti āsaṅkitā, tāya eva devatāya attano ānubhāvena gaṅgāmahoghe kimilanagaraṃ ottharante viya upaṭṭhāpite attano patibbatābhāvasaṃsūcakena saccādhiṭṭhānapubbakena sapathena vātavegasamuṭṭhitavīcijālaṃ gaṅgāmahoghaṃ attano upari āpatitaṃ āyassañca nivattetvā, sāmikena samāgatāpi tena pubbe sassuādīhi viya āsaṅkitā takkasilāyaṃ tena dinnaṃ nāmamudditaṃ saññāṇañca appentī, taṃ āsaṅkaṃ niraṃkatvā bhattuno ñātijanassa [Pg.99] ca mahājanassa ca sambhāvanīyā jātā. Tena vuttaṃ ‘‘suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosī’’ti.

ก็แล นางภัททิตถีนั้นเอง ขณะอยู่ในเมืองกิมิลา ส่วนสามีของนางไปค้าขายอยู่ที่เมืองตักกสิลา ในวันมหรสพ เมื่อสามีถูกเพื่อนฝูงชักชวนจนเกิดจิตคิดจะเล่นนักขัตฤกษ์ขึ้นมา เทวดาประจำเรือนได้ใช้ทิพยานุภาพของตนนำนางไปที่นั่น ให้ได้อยู่ร่วมกับสามี นางได้ตั้งครรภ์ขึ้นด้วยการอยู่ร่วมกันครั้งนั้นเอง แล้วเทวดาก็นำนางกลับมายังเมืองกิมิลา ต่อมาโดยลำดับ เมื่อความเป็นผู้มีครรภ์ปรากฏขึ้น นางก็ถูกชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจว่า "เป็นหญิงประพฤตินอกใจ" เทวดาองค์นั้นนั่นเองจึงได้ใช้อานุภาพของตนบันดาลให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาปรากฏประหนึ่งว่าจะท่วมทับเมืองกิมิลา นางจึงได้ทำการสาบานซึ่งมีการตั้งสัจจาธิษฐานอันเป็นเครื่องประกาศความเป็นผู้มีปติวัตรของตนเป็นเบื้องหน้า ทำให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาซึ่งมีระลอกคลื่นที่เกิดขึ้นด้วยแรงลมและกำลังตกลงมาเบื้องบนของตนนั้นหายไป และทำให้ความเสื่อมเสียชื่อเสียงหายไปด้วย แม้เมื่อได้พบกับสามีแล้ว นางก็ยังถูกสามีนั้นรังเกียจเหมือนที่ชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจในกาลก่อน นางจึงแสดงแหวนนามมุททาและเครื่องหมายที่สามีนั้นให้ไว้ในเมืองตักกสิลา กระทำความรังเกียจนั้นให้หมดไปแล้ว ได้เป็นที่ยกย่องของสามี ของหมู่ญาติ และของมหาชน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นางได้เป็นผู้มีชื่อเสียงแผ่ไปในโลกอย่างยิ่ง เพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง"

Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppannā. Atha bhagavati sāvatthito tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinne, devaparisāya ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnāya bhadditthīpi upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā dasasahassilokadhātūsu sannipatitāya devabrahmaparisāya majjhe tāya devatāya katapuññakammaṃ pucchanto –

ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังภพดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ โคนต้นปาริฉัตร และเมื่อบริษัทแห่งเทพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เทพธิดาภัททิตถีก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงตรัสถามถึงบุญกรรมที่เทพธิดานั้นได้กระทำไว้ ท่ามกลางบริษัทแห่งเทพและพรหมที่ประชุมกันแล้วในหมื่นโลกธาตุ

206.

๒๐๖.

‘‘Nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā;

Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ, kiñjakkhaparivāritā.

ดอกไม้ทั้งหลายมีสีเขียว สีเหลือง และสีดำ สีแดงคล้ำ และสีแดง อันเกสรแวดล้อมแล้ว เป็นดอกไม้แห่งวรรณะต่างๆ นานา

207.

๒๐๗.

‘‘Mandāravānaṃ pupphānaṃ, mālaṃ dhāresi muddhani;

Nayime aññesu kāyesa, rukkhā santi sumedhase.

ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เธอทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพไว้บนศีรษะ ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น

208.

๒๐๘.

‘‘Kena kāyaṃ upapannā, tāvatiṃsaṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – āha;

ดูกรเทพธิดาผู้มียศ เธอมาบังเกิดในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว เธอจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร" ดังนี้

206-7. Tattha nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitāti ettha ca-saddo vuttatthasamuccayo, so nīlā ca pītā cātiādinā paccekaṃ yojetabbo. Athāti aññatthe nipāto. Tena odātādike avuttavaṇṇe saṅgaṇhāti. Iti-saddo luttaniddiṭṭho veditabbo. Ca-saddo vā avuttatthasamuccayo. Athāti iti-saddatthe nipāto. Uccāvacānaṃ vaṇṇānanti ettha uccāvacānanti vibhattiyā alopo daṭṭhabbo, uccāvacavaṇṇānaṃ nānāvidhavaṇṇānanti attho. Vaṇṇānanti vā vaṇṇavantānaṃ. Kiñjakkhaparivāritāti kiñjakkhehi parivāritānaṃ. Sāmiatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nīlā ca pītā ca kāḷā ca mañjiṭṭhā ca lohitā ca atha aññe odātādayo cāti imesaṃ vasena uccāvacavaṇṇānaṃ tathābhūtehiyeva kiñjakkhehi kesarehi parivāritānaṃ vicittasaṇṭhānāditāya vā uccāvacānaṃ yathāvuttavaṇṇavantānaṃ mandāravarukkhasambhūtatāya mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ tehi kataṃ mālāguṇaṃ tvaṃ devate attano sīse dhāresi piḷandhasīti.

๒๐๖-๗. ในคาถาเหล่านั้น ในบทว่า "นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา" นี้ จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่กล่าวแล้ว พึงประกอบ จ-ศัพท์นั้นเข้ากับแต่ละบท มีอาทิว่า "นีลา จ ปีตา จ" (สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย) บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถอื่น ท่านสงเคราะห์วรรณะที่ยังไม่ได้กล่าว มีสีขาวเป็นต้น ด้วยนิบาตนั้น พึงทราบว่า อิติ-ศัพท์ ถูกลบไป อีกอย่างหนึ่ง จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่ยังไม่ได้กล่าว บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า "อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ" นี้ พึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติในบทว่า "อุจฺจาวจานํ" อธิบายว่า แห่งวรรณะต่างๆ นานาชนิด หรือ อธิบายว่า แห่งสิ่งที่มีวรรณะ บทว่า "กิญฺชกฺขปริวาริตา" อธิบายว่า อันเกสรทั้งหลายแวดล้อมแล้ว จริงอยู่ บทนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของฉัฏฐีวิภัตติ ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวคือ ดูกรเทพธิดา เธอทรงไว้ คือประดับไว้บนศีรษะของตน ซึ่งระเบียบดอกไม้ คือพวงมาลัยที่ทำด้วยดอกไม้ชื่อมณฑารพ อันเกิดจากต้นมณฑารพอันประเสริฐ ซึ่งมีวรรณะต่างๆ นานาด้วยอำนาจแห่งสีเหล่านี้ คือ สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย สีดำด้วย สีแดงคล้ำด้วย สีแดงด้วย และสีอื่นๆ มีสีขาวเป็นต้นด้วย อันเกสรเช่นนั้นนั่นเทียวแวดล้อมแล้ว หรือมีวรรณะต่างๆ นานา มีสัณฐานอันวิจิตรเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว

Yato [Pg.100] rukkhato tāni pupphāni, tesaṃ visesavaṇṇatāya anaññasādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’’ti vuttaṃ. Tattha imeti yathāvuttavaṇṇasaṇṭhānādiyuttā pupphavanto rukkhā na santīti yojanā. Kāyesūti devanikāyesu. Sumedhaseti sundarapaññe.

ดอกไม้เหล่านั้นเกิดจากต้นไม้ใด เพื่อแสดงความไม่ทั่วไป (แก่เทพเหล่าอื่น) เพราะความเป็นผู้มีวรรณะอันวิเศษของต้นไม้เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส" (ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี) ในบทนั้น การประกอบความในบทว่า "อิเม" คือ ต้นไม้มีดอก อันประกอบด้วยวรรณะและสัณฐานเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่มี บทว่า "กาเยสุ" คือ ในหมู่เทพ บทว่า "สุเมธเส" คือ ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาอันงาม

Tattha nīlāti indanīlamahānīlādimaṇiratanānaṃ vasena nīlobhāsā. Pītāti puppharāgakakketanapulakādimaṇiratanānañceva siṅgīsuvaṇṇassa ca vasena pītobhāsā. Kāḷāti asmakaupalakādimaṇiratanānaṃ vasena kaṇhobhāsā. Mañjiṭṭhāti jotirasagomuttakagomedakādimaṇiratanānaṃ vasena mañjiṭṭhobhāsā. Lohitāti padumarāgalohitaṅkapavāḷaratanādīnaṃ vasena lohitobhāsā. Keci pana nīlādipadāni ‘‘rukkhā’’ti iminā ‘‘nīlā rukkhā’’tiādinā yojetvā vadanti. Rukkhāpi hi nīlādivaṇṇehi pupphehi sañchannattā nīlādiyogato nīlādivohāraṃ labhantīti tehi ‘‘nīlā…pe… lohitā…pe… nayime aññesu kāyesu rukkhā santi sumedhaseti, yato tvaṃ uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ kiñjakkhaparivāritānaṃ mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhāresī’’ti yojanā kātabbā. Tattha yathādiṭṭhe vaṇṇavisesayutte pupphe kittetvā tesaṃ asādhāraṇabhāvadassanena rukkhānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ paṭhamanayo, rukkhānaṃ asādhāraṇabhāvadassanena pupphānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ dutiyanayo. Paṭhamanaye vaṇṇādayo sarūpena gahitā, dutiyanaye nissayamukhenāti ayametesaṃ viseso.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "นีลา" คือ มีสีสันเขียวด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอินทนิลและมหานิลเป็นต้น บทว่า "ปีตา" คือ มีสีสันเหลืองด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีบุษราคัม กะเกทน และปุฬกะเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งทองสิงคี บทว่า "กาฬา" คือ มีสีสันดำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอัสมะและอุปละเป็นต้น บทว่า "มญฺชิฏฺฐา" คือ มีสีสันแดงคล้ำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีโชติรส โคมุตตกะ และโคเมทกะเป็นต้น บทว่า "โลหิตา" คือ มีสีสันแดงด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีปัทมราค โลหิตังคะ และประพาฬเป็นต้น ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวโดยประกอบบทมีนีละเป็นต้นกับบทว่า "รุกฺขา" นี้ มีอาทิว่า "นีลา รุกฺขา" (ต้นไม้สีเขียว) จริงอยู่ แม้ต้นไม้ทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่ามีสีเขียวเป็นต้น เพราะประกอบด้วยสีเขียวเป็นต้น เนื่องจากถูกปกคลุมด้วยดอกไม้มีสีเขียวเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นพึงประกอบความว่า "ต้นไม้ทั้งหลายมีสีเขียว...ฯลฯ...มีสีแดง...ฯลฯ...ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เพราะเหตุใด เธอจึงทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพ อันมีวรรณะต่างๆ นานา อันเกสรแวดล้อมแล้ว" ในสองนัยนั้น การประกาศดอกไม้ที่ประกอบด้วยวรรณะอันวิเศษตามที่เห็นแล้ว และแสดงความเป็นต้นไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของดอกไม้เหล่านั้น เป็นนัยที่หนึ่ง, การแสดงความเป็นดอกไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของต้นไม้ เป็นนัยที่สอง ในนัยที่หนึ่ง ท่านถือเอาวรรณะเป็นต้นโดยสรูป (ตามตัวอักษร), ในนัยที่สอง ท่านถือเอา (วรรณะเป็นต้น) โดยอ้างถึงที่อาศัย (คือต้นไม้) นี้เป็นความแตกต่างของสองนัยนั้น

208. Kenāti kena puññakammena, kāyaṃ tāvatiṃsanti yojanā. Pucchitācikkhāti pucchitā tvaṃ ācikkha kathehi.

๒๐๘. บทว่า "เกน" ประกอบความว่า ด้วยบุญกรรมอะไร (จึงมาเกิด) ในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ บทว่า "ปุจฺฉิตาจิกฺข" คือ เราถามแล้ว เธอจงบอก จงกล่าว

Evaṃ bhagavatā pucchitā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามแล้วอย่างนี้ ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

209.

๒๐๙.

‘‘Bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

เมื่อครั้งเป็นอุบาสิกาในเมืองกิมิลา ชนทั้งหลายรู้จักข้าพระองค์ว่า ภัททิตถิกา ข้าพระองค์เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ

210.

๒๑๐.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

เราได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร เสนาสนะ และประทีปโคมไฟ แก่ท่านผู้ปฏิบัติตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใส

211.

๒๑๑.

‘‘Cātuddasiṃ [Pg.101] pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

เราได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างสมบูรณ์ ในวัน ๑๔ ค่ำ วัน ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์

212.

๒๑๒.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

เราได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลทั้งหลายเป็นนิตย์ มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน (เพราะบุญนั้น) เราจึงได้อยู่ในวิมานนี้

213.

๒๑๓.

‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

เราเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วงในกาม และการดื่มน้ำเมา

214.

๒๑๔.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, appamādavihārinī;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

เรายินดีในสิกขาบท ๕ ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของผู้มีจักษุ อยู่ด้วยความไม่ประมาท ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

215.

๒๑๕.

‘‘Bhikkhū cāhaṃ paramahitānukampake, abhojayiṃ tapassiyugaṃ mahāmuniṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.

เราได้ถวายภัตตาหารแด่ภิกษุทั้งหลาย ผู้เป็นคู่พระมหามุนี ผู้เป็นนักบวช ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

216.

๒๑๖.

‘‘Aṭṭhaṅgikaṃ aparimitaṃ sukhāvahaṃ, uposathaṃ satatamupāvasiṃ ahaṃ;

Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandana’’nti.

เราได้รักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ซึ่งนำความสุขมาให้หาประมาณมิได้เป็นนิตย์ ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน

209-214. Tattha bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikāti ācārasampattiyā saccakiriyāya ubbattamānamahoghanivattanena akhaṇḍasīlāti sañjātanicchayā bhaddā sundarā ayaṃ itthī, tasmā ‘‘bhadditthikā upāsikā’’ti ca maṃ kimilanagaravāsino jāniṃsu. Saddhā sīlena sampannātiādi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภัททิตถิกา ความว่า ชาวเมืองกิมิลาได้รู้จักเราว่า 'อุบาสิกาในเมืองกิมิลานี้' เพราะความถึงพร้อมด้วยอาจาระ เพราะสัจกิริยาที่ทำให้กระแสน้ำใหญ่ที่ท่วมท้นขึ้นมากลับลดลง และเพราะเป็นผู้มีศีลไม่ขาด พวกเขาจึงตัดสินใจว่า 'หญิงผู้นี้เป็นหญิงงาม เป็นหญิงดี' เพราะเหตุนั้น ชาวเมืองกิมิลาจึงรู้จักเราว่า 'ภัททิตถิกาอุบาสิกา' ส่วนบทเป็นต้นว่า สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา มีอรรถตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น

Apica ‘‘saddhā’’ti iminā saddhādhanaṃ, ‘‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’’ti iminā cāgadhanaṃ[Pg.102], ‘‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ…pe… pañcasikkhāpade ratā’’ti iminā sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanañca, ‘‘ariyasaccāna kovidā’’ti iminā sutadhanaṃ paññādhanañca dassitanti sā attano sattavidhaariyadhanapaṭilābhaṃ. ‘‘Upāsikā cakkhumato…pe… anuvicarāmi nandana’’nti iminā tassa diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ vibhāveti. Tattha katāvāsāti nipphāditasucaritāvāsā. Sucaritakammañhi tadatte āyatiñca sukhāvāsahetutāya ‘‘sukhavihārassa āvāso’’ti vuccati. Tenāha ‘‘katakusalā’’ti.

อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า สทฺธา ทรงแสดงสัทธาธนะ, ด้วยบทว่า สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทรงแสดงจาคธนทรัพย์, ด้วยบทว่า สีเลน สมฺปนฺนา, จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา ทรงแสดงสีลธนะ หิริธนะ และโอตตัปปธนะ, ด้วยบทว่า อริยสจฺจาน โกวิทา ทรงแสดงสุตธนะและปัญญาธนะ ดังนั้น เทพธิดานั้นจึงแสดงการได้เฉพาะซึ่งอริยทรัพย์ ๗ ประการของตน ด้วยบทว่า อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทนํ ย่อมประกาศอานิสงส์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพของอริยทรัพย์นั้น บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กตาวาสา คือ ผู้มีที่อยู่คือสุจริตกรรมอันทำไว้แล้ว จริงอยู่ สุจริตกรรมได้ชื่อว่า 'ที่อยู่แห่งความสุข' เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่อย่างเป็นสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า กตกุสลา

215. Pubbe anāmasitakhettavisesaṃ attano dānamayaṃ puññaṃ vatvā idāni tassa āyatanagatataṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhū cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhikkhūti anavasesabhinnakilesatāya bhikkhū. Paramahitānukampaketi paramaṃ ativiya diṭṭhadhammikādinā hitena anuggāhake. Abhojayinti paṇītena bhojanena bhojesiṃ. Tapassiyuganti uttamena tapasā sabbakilesamalaṃ tāpetvā samucchinditvā ṭhitattā tapassibhūtaṃ yugaṃ. Mahāmuninti tato eva mahāisibhūtaṃ, mahato vā attano visayassa mahanteneva ñāṇena munanato paricchindanato mahāmuniṃ. Sabbametaṃ dve aggasāvake sandhāya vadati.

๒๑๕. ในเบื้องต้น เทพธิดากล่าวถึงบุญสำเร็จด้วยทานของตนโดยไม่ได้ระบุถึงเนื้อนาบุญอันวิเศษ แต่บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเจริญงอกงามของทานนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภิกฺขู จาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า ภิกฺขู คือ ผู้ชื่อว่าภิกษุเพราะมีกิเลสอันทำลายแล้วไม่มีส่วนเหลือ บทว่า ปรมหิตานุกมฺปเก คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นอย่างเหลือล้น บทว่า อโภชยึ คือ เราได้ให้ฉันด้วยโภชนะอันประณีต บทว่า ตปสฺสิยุคํ คือ คู่แห่งผู้เป็นนักบวช เพราะท่านดำรงอยู่ด้วยการเผาผลาญและตัดขาดมลทินคือกิเลสทั้งปวงด้วยตบะอันสูงสุด บทว่า มหามุนึ คือ ผู้เป็นมหาฤษีเพราะเหตุนั้นนั่นเอง หรือชื่อว่ามหามุนี เพราะกำหนดรู้ซึ่งอารมณ์อันยิ่งใหญ่ของตนด้วยญาณอันยิ่งใหญ่ คำทั้งหมดนี้ เทพธิดากล่าวหมายถึงพระอัครสาวกทั้งสอง

216. Aparimitaṃ sukhāvahanti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ti (ma. ni. 3.255) vacanato bhagavatopi vacanapathātītaparimāṇarahitasukhanibbattakaṃ attano vā ānubhāvena aparimitasukhāvahaṃ sukhassa āvahanakaṃ. Satatanti sabbakālaṃ. Taṃ taṃ uposatharakkhaṇadivasaṃ ahāpetvā, taṃ taṃ vā uposatharakkhaṇadivasaṃ akhaṇḍaṃ katvā paripuṇṇaṃ katvā satataṃ vā sabbakālaṃ sukhāvahanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

๒๑๖. บทว่า อปริมิตํ สุขาวหํ เป็นบทที่กล่าวไว้โดยไม่โลปนิคหิตอาคม หมายความว่า เป็นกรรมที่ก่อให้เกิดสุขไม่มีประมาณ ล่วงเลยวิถีแห่งคำพูดแม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตามที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย การจะกล่าวให้ถึงได้ด้วยคำพูดว่าสวรรค์เป็นสุขเพียงไรนั้น ไม่ใช่ทำได้ง่าย' หรือโดยอานุภาพของอุโบสถนั้นเอง เป็นกรรมที่นำมาซึ่งสุขหาประมาณมิได้ คือนำความสุขมาให้ บทว่า สตตํ คือ ตลอดกาลทั้งปวง การประกอบความมีดังนี้ว่า (เราได้รักษาอุโบสถ) โดยไม่ให้ขาดในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือโดยกระทำให้ไม่ขาดตอน กระทำให้บริบูรณ์ในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือ (อุโบสถนั้น) นำความสุขมาให้ตลอดกาลทั้งปวง ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น

Atha bhagavā mātudevaputtappamukhānaṃ dasasahassilokadhātuvāsīnaṃ devabrahmasaṅghānaṃ tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhadditthivimānaṃ bhikkhūnaṃ desesi. Sā desanā sampattaparisāya sātthikā ahosīti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังมนุษยโลกแล้ว ทรงแสดงเรื่องภัททิตถิวิมานแก่ภิกษุทั้งหลาย พระธรรมเทศนานั้นมีประโยชน์แก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว ดังนี้แล

Bhadditthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภัททิตถิวิมาน จบ

6. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาโสณทินนาวิมาน

Abhikkantena [Pg.103] vaṇṇenāti soṇadinnāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nāḷandāyaṃ soṇadinnā nāma ekā upāsikā saddhā pasannā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahantī suvisuddhaniccasīlā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathampi upavasati. Sā dhammasavanasappāyaṃ paṭilabhitvā upanissayasampannatāya catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhantī sotāpannā ahosi. Atha aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

เรื่องโสณทินนาวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ที่เมืองนาฬันทา มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อโสณทินนา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายด้วยปัจจัย ๔ โดยเคารพ นางรักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ และมีนิจศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง นางได้โอกาสอันเหมาะแก่การฟังธรรม เพราะเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์ จึงเจริญกรรมฐานคือสัจจะ ๔ แล้วได้เป็นพระโสดาบัน ต่อมา นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ถามนางนั้นว่า

217.

๒๑๗.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูก่อนเทพธิดา ท่านมีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

218.

๒๑๘.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงสำเร็จผลในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจจึงเกิดขึ้นแก่ท่าน?

219.

๒๑๙.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

Imāhi tīhi gāthāhi paṭipucchi.

(ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๓ คาถาเหล่านี้

220.

๒๒๐.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี ที่ท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

221-226.

คาถาที่ ๒๒๑-๒๒๖

‘‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu…pe… gotamassa yasassino.

“ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าโสณทินนา...ฯลฯ...ของพระโคตมผู้มียศ”

227.

๒๒๗.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Devatā byākāsi. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. เรื่องทั้งหมดนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

Soṇadinnāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโสณทินนาวิมาน จบ.

7.Uposathāvimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอุโปสถวิมาน

Abhikkantena [Pg.104] vaṇṇenāti uposathāvimānaṃ. Idha aṭṭhuppattiyaṃ sākete uposathā nāma ekā upāsikāti ayameva viseso, sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

อุโปสถวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. ในอรรถุปบัติของวิมานนี้ มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า ในเมืองสาเกต มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อว่าอุโปสถา, ส่วนที่เหลือเหมือนกับวิมานก่อนหน้านี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

229-231.

๒๒๙-๒๓๑.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

232.

๒๓๒.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

233-238.

๒๓๓-๒๓๘.

‘‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā…pe…Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าอุโปสถา เป็นอุบาสิกาในเมืองสาเกต...ฯลฯ...เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ”

239.

๒๓๙.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Devatā byākāsi. Puna attano ekaṃ dosaṃ dassentī –

เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. และเมื่อจะแสดงโทษอย่างหนึ่งของตนอีก จึงกล่าวว่า –

241.

๒๔๑.

‘‘Abhikkhaṇaṃ nandanaṃ sutvā, chando me udapajjatha;

Tattha cittaṃ paṇidhāya, upapannāmhi nandanaṃ.

“ดิฉันได้ฟังเรื่องสวนนันทวันอยู่เนืองๆ ความพอใจจึงเกิดขึ้นแก่ดิฉัน; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสวนนันทวันนั้น จึงได้มาเกิดในสวนนันทวันนี้”

242.

๒๔๒.

‘‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Hīne cittaṃ paṇidhāya, sāmhi pacchānutāpinī’’ti. – dve gāthā abhāsi;

“ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสของพระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสิ่งอันเลวทราม จึงเป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลัง” ดังนี้ – ได้กล่าว ๒ คาถา;

233. Tattha uposathāti maṃ aññaṃsūti ‘‘uposathā’’ti iminā nāmena maṃ manussā jāniṃsu. Sāketāyanti sāketanagare.

๒๓๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ ความว่า มนุษย์ทั้งหลายรู้จักดิฉันด้วยชื่อนี้ว่า 'อุโปสถา'. บทว่า สาเกตายํ ความว่า ในเมืองสาเกต.

241. Abhikkhaṇanti abhiṇhaṃ. Nandanaṃ sutvāti ‘‘tāvatiṃsabhavane nandanavanaṃ nāma edisañca edisañcā’’ti tattha nānāvidhaṃ dibbasampattiṃ sutvā. Chandoti tannibbattakapuññakammassa kāraṇabhūto kusalacchando, tatrūpapattiyā patthanābhūto taṇhāchando vā. Udapajjathāti uppajjittha. Tatthāti tāvatiṃsabhavane, nandanāpadesenapi hi taṃ devalokaṃ vadati. Upapannāmhīti uppannā nibbattā amhi.

๒๔๑. บทว่า อภิกฺขณํ คือ เนืองๆ. บทว่า นนฺทนํ สุตฺวา คือ ได้ฟังว่า 'ในภพดาวดึงส์ มีสวนชื่อนันทวันเป็นเช่นนี้ๆ' ดังนี้ ได้ฟังทิพยสมบัติอันหลากหลายในที่นั้น. บทว่า ฉนฺโท คือ กุศลฉันทะอันเป็นเหตุแห่งบุญกรรมที่จะให้เกิดในที่นั้น หรือ ตัณหาฉันทะอันเป็นความปรารถนาเพื่อจะเกิดในที่นั้น. บทว่า อุทปชฺชถ คือ เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตตฺถ คือ ในภพดาวดึงส์, เพราะท่านกล่าวถึงเทวโลกนั้นโดยอ้างถึงสวนนันทวัน. บทว่า อุปปนฺนามฺหิ คือ ดิฉันเป็นผู้เกิดขึ้นแล้ว บังเกิดแล้ว.

242. Nākāsiṃ [Pg.105] satthu vacananti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ vaṇṇemī’’tiādinā (a. ni. 1.320-321) satthārā vuttavacanaṃ na kariṃ, bhavesu chandarāgaṃ na pajahinti attho. Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoti sagottatāya vuttaṃ ‘‘buddhassādiccabandhuno’’ti. Atha vā ādiccassa bandhu ādiccabandhu, bhagavā. Taṃ paṭicca tassa ariyāya jātiyā jātattā ādicco vā bandhu etassa orasaputtabhāvatoti ādiccabandhu, bhagavā. Tathā hi vuttaṃ –

๒๔๒. บทว่า นากาสึ สตฺถุ วจนํ ความว่า ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสที่พระศาสดาตรัสไว้ มีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้เพียงเล็กน้อย' (องฺ.เอก. ๓๒๐-๓๒๑), อธิบายว่า ดิฉันไม่ได้ละฉันทราคะในภพทั้งหลาย. พระอาทิตย์เป็นโคตมโคตร แม้พระผู้มีพระภาคก็เป็นโคตมโคตร เพราะเหตุที่มีโคตรเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน. อีกอย่างหนึ่ง ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพระอาทิตย์ ชื่อว่า อาทิจจพันธุ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เขาจึงได้เกิดโดยชาติแห่งอริยะ หรืออีกนัยหนึ่ง พระอาทิตย์เป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์ เพราะเป็นดุจโอรส ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า อาทิจจพันธุ. จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo;

Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);

“ผู้ใดทำแสงสว่างในที่มืด ในความมืดทึบ คือพระอาทิตย์ผู้รุ่งโรจน์ มีปริมณฑล มีเดชกล้า; ราหู อย่าได้กลืนกินพระอาทิตย์ผู้โคจรไปในอากาศเลย ราหู ขอท่านจงปล่อยพระสุริยะผู้เป็นประชากรของข้าพเจ้าไปเถิด” (สํ.ส. ๑.๙๑);

Hīneti lāmake. Attano bhavābhiratiṃ sandhāya vadati. Sāmhīti sā amhi.

บทว่า หีเน คือ ในสิ่งอันเลวทราม. เทพธิดากล่าวหมายถึงความยินดียิ่งในภพของตน. บทว่า สามฺหิ คือ สา อหฺมิ (เรานั้นเป็น).

Evaṃ tāya devatāya bhavābhiratinimitte uppannavippaṭisāre pavedite thero bhavassa paricchinnāyubhāvavibhāvanamukhena āyatiṃ manussattabhāve ṭhatvā vaṭṭadukkhassa samatikkamo kātuṃ sukaro, sabbaso khīṇāsavabhāvo nāma mahānisaṃsoti ca samassāsetuṃ –

เมื่อเทพธิดานั้นได้กราบทูลความเดือดร้อนใจอันเกิดขึ้นเพราะความยินดียิ่งในภพอย่างนี้แล้ว พระเถระ เพื่อจะปลอบใจเธอ โดยวิธีแสดงให้เห็นว่าภพมีอายุจำกัด และชี้ว่า ในอนาคต เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นมนุษย์แล้ว การก้าวล่วงวัฏทุกข์ย่อมทำได้ง่าย และภาวะแห่งความสิ้นอาสวะโดยสิ้นเชิงนั้นมีอานิสงส์มาก ดังนี้ จึงได้กล่าวว่า –

243.

๒๔๓.

‘‘Kīva ciraṃ vimānamhi, idha vacchasuposathe;

Devate pucchitācikkha, yadi jānāsi āyuno’’ti. –

“ดูก่อนอุโปสถา ท่านจะอยู่ในวิมานนี้ไปนานเท่าไร; ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก หากท่านรู้อายุของตน”

Gāthamāha. Puna sā –

ได้กล่าวคาถาแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดานั้นได้กล่าวว่า –

244.

๒๔๔.

‘‘Saṭṭhi vassasahassāni, tisso ca vassakoṭiyo;

Idha ṭhatvā mahāmuni, ito cutā gamissāmi;

Manussānaṃ sahabyata’’nti. – āha;

“ข้าแต่พระมหาಮುனி ดิฉันจักตั้งอยู่ในวิมานนี้ตลอดสามโกฏิหกหมื่นปี; ครั้นจุติจากวิมานนี้แล้ว จักไปสู่ความเป็นสหายแห่งมนุษย์ทั้งหลาย” ดังนี้;

Puna thero –

ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า –

245.

๒๔๕.

‘‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi, sambuddhenāsi byākatā;

Sotāpannā visesayi, pahīnā tava duggatī’’ti. –

“ดูก่อนอุโปสถา เธออย่ากลัวเลย เธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว; เธอเป็นพระโสดาบัน บรรลุคุณวิเศษแล้ว ทุคติของเธอเป็นอันละได้แล้ว”

Imāya gāthāya samuttejesi.

พระเถระได้ยังเธอให้ร่าเริงด้วยคาถานี้.

243-4. Tattha [Pg.106] kīva ciranti kittakaṃ addhānaṃ. Idhāti imasmiṃ devaloke, idha vā vimānasmiṃ. Āyu noti āyu, noti nipātamattaṃ. Āyuno vā cirācirabhāvaṃ, atha vā yadi jānāsi āyunoti attho. Mahāmunīti theraṃ ālapati.

๒๔๓-๔. ในคาถานั้น บทว่า กีว จิรํ คือ ตลอดกาลนานเท่าไร. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้ หรือในวิมานนี้. บทว่า อายุ โน คือ อายุ, ส่วนบทว่า โน เป็นเพียงนิบาต. หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า หากท่านรู้อายุของตน หรือความเป็นผู้มีอายุยืนหรือไม่ยืน. บทว่า มหามุนิ เป็นคำเรียกพระเถระ.

245. Mā tvaṃ uposathe bhāyīti bhadde uposathe tvaṃ mā bhāyi. Kasmā? Yasmā sambuddhenāsi byākatā. Kinti? Sotāpannā visesayīti. Maggaphalasaññitaṃ visesaṃ yātā adhigatā, tasmā pahīnā tava sabbāpi duggatīti imampi visesaṃ yātāti visesayi. Sesaṃ vuttanayameva.

๒๔๕. บทว่า มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ ความว่า ดูก่อนอุโปสถาผู้เจริญ เธออย่ากลัวเลย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. ถามว่า พยากรณ์ว่าอย่างไร? ตอบว่า โสตาปนฺนา วิเสสยิ. คือ เธอเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งคุณวิเศษอันได้แก่มรรคและผล, เพราะเหตุนั้น ทุคติทั้งหมดของเธอจึงเป็นอันละได้แล้ว, เพราะเธอถึงแล้วซึ่งคุณวิเศษแม้นี้ จึงชื่อว่า วิเสสยิ (ผู้บรรลุคุณวิเศษ). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้ว.

Uposathāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุโปสถวิมาน จบ.

8-9. Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā

๘-๙. อรรถกถานิททาวิมานและสุนิททาวิมาน

Aṭṭhamanavamavimānāni rājagahanidānāni. Aṭṭhuppattiyaṃ yathākkamaṃ ‘‘niddā nāma upāsikā…pe… gotamassa yasassino. Tena metādiso vaṇṇo…pe… suniddā nāma upāsikā’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tathā hi ekaccesu potthakesu pāḷi peyyālavasena ṭhapitāti. Tena vuttaṃ –

วิมานที่ ๘ และ ๙ มีเรื่องเกิดขึ้นที่กรุงราชคฤห์ ในเรื่องที่เกิดขึ้นตามลำดับ พึงกล่าวว่า "อุบาสิกาชื่อนิททา... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้แก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... อุบาสิกาชื่อสุนิททา" ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความใหม่ เพราะเหตุนั้นแล ในคัมภีร์บางฉบับจึงวางพระบาลีไว้โดยนัยแห่งเปยยาล ด้วยเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า -

246.

๒๔๖.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

247.

๒๔๗.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

248.

๒๔๘.

‘‘Niddāti mamaṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

"คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ"

256.

๒๕๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

258.

๒๕๘.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

261.

๒๖๑.

‘‘Sā [Pg.107] devatā attamanā…pe….

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ..."

262.

๒๖๒.

‘‘Suniddāti maṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino.

"คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อสุนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ"

268.

๒๖๘.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายความแห่งนิททาวิมานและสุนิททาวิมาน จบแล้ว

10. Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปฐมภิกขาทยิกาวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti bhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena uttaramadhurāyaṃ aññatarā itthī khīṇāyukā hoti apāye uppajjanārahā. Bhagavā paccūsavelāyaṃ mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ itthiṃ apāye uppajjanārahaṃ disvā mahākaruṇāya sañcoditamānaso taṃ sugatiyaṃ patiṭṭhāpetukāmo eko adutiyo madhuraṃ agamāsi. Gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya bahinagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tena samayena sā itthī gehe āhāraṃ sampādetvā ekamante paṭisāmetvā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gantvā nhāyitvā ghaṭena udakaṃ gahetvā attano gehaṃ gacchantī antarāmagge bhagavantaṃ passitvā ‘‘api, bhante, piṇḍo laddho’’ti vatvā ‘‘labhissāmī’’ti ca bhagavatā vutte aladdhabhāvaṃ ñatvā ghaṭaṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, piṇḍapātaṃ dassāmi, adhivāsethā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Sā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā paṭhamataraṃ gantvā sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā bhagavato pavesanaṃ udikkhamānā aṭṭhāsi. Bhagavā gehaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Atha sā bhagavantaṃ bhojesi. Bhagavā katabhattakicco onītapattapāṇī tassā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā anumodanaṃ sutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentī yāva cakkhupathasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahantī namassamānā aṭṭhāsi. Sā [Pg.108] katipayadivasātikkameneva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในเมืองอุตตรมธุรา มีหญิงคนหนึ่งสิ้นอายุขัยและควรจะไปเกิดในอบาย พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติในเวลาปัจจุสมัย เมื่อทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นหญิงนั้นผู้ควรจะไปเกิดในอบาย ทรงมีพระหฤทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงปรารถนาจะให้นางตั้งอยู่ในสุคติ จึงเสด็จไปยังเมืองมธุราเพียงพระองค์เดียวไม่มีเพื่อนสอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตภายนอกพระนคร สมัยนั้น หญิงนั้นจัดแจงอาหารในบ้านแล้วเก็บไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ถือหม้อน้ำไปยังท่าอาบน้ำ อาบน้ำแล้วตักน้ำด้วยหม้อน้ำ เมื่อกำลังเดินกลับไปยังบ้านของตน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในระหว่างทาง จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ได้บิณฑบาตแล้วหรือ" เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "จักได้" นางทราบว่ายังไม่ได้ จึงวางหม้อน้ำไว้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาต ขอพระองค์ทรงรับเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ หญิงนั้นทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเดินไปก่อน ปูอาสนะในที่ที่ประพรมน้ำและกวาดสะอาดแล้ว ยืนรอการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปในบ้าน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ลำดับนั้น หญิงนั้นได้ถวายภัตตาหารแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร ทรงทำอนุโมทนาแก่หญิงนั้นแล้วเสด็จจากไป หญิงนั้นฟังอนุโมทนาแล้ว เสวยปีติโสมนัสอย่างยิ่ง ยืนประนมมือไม่ละปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ จนกระทั่งพระองค์เสด็จลับสายตาไป หญิงนั้นล่วงไปเพียงไม่กี่วันก็ทำกาละ ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางมีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร พระมหาโมคคัลลานะถามนางนั้นว่า -

270.

๒๗๐.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… osadhī viya tārakā.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ดุจดาวประกายพรึก"

271.

๒๗๑.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi pucchi;

"เพราะบุญอะไร ผิวพรรณของท่านจึงเป็นเช่นนี้... ฯลฯ ... และผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ (พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลาย

273.

๒๗๓.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

274.

๒๗๔.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā,Purimāya jātiyā manussaloke.

"เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ในชาติก่อน"

275.

๒๗๕.

‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ bhikkhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

"ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระหฤทัยผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายบิณฑบาตแด่พระองค์ด้วยมือของตน"

276.

๒๗๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Devatā byākāsi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.

เทวดาได้พยากรณ์แล้ว ส่วนที่เหลือทั้งหมดมีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น

Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายความแห่งปฐมภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว

11. Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาทุติยภิกขาทยิกาวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyabhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tattha aññatarā itthī saddhā pasannā aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano gehaṃ pavesetvā bhojanaṃ adāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือทุติยภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ ในกรุงราชคฤห์นั้น มีหญิงคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส เห็นพระเถระผู้ขีณาสพรูปหนึ่งกำลังเดินบิณฑบาต จึงนิมนต์เข้าไปในบ้านของตนแล้วถวายโภชนาอาหาร ต่อมานางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับวิมานที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

278.

๒๗๘.

‘‘Abhikkantena [Pg.109] vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

281.

๒๘๑.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

"เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

282.

๒๘๒.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

"เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ"

Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายความแห่งทุติยภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในวิมานวัตถุ

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa dutiyassa cittalatāvaggassa

แห่งจิตตลตาวรรคที่ ๒ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเนื้อความจบแล้ว

3. Pāricchattakavaggo

๓. ปาริจฉัตตกวรรค

1. Uḷāravimānavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอุฬารวิมาน

Pāricchattakavagge uḷāro te yaso vaṇṇoti uḷāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena rājagahe āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhākakule ekā dārikā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā ahosi. Sā yaṃ tasmiṃ gehe purebhattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ uppajjati, tattha attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhaṃ deti, upaḍḍhaṃ attanā paribhuñjati, adatvā pana na bhuñjati, dakkhiṇeyye apassantīpi ṭhapetvā diṭṭhakāle deti, yācakānampi detiyeva. Athassā mātā ‘‘mama dhītā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā’’ti haṭṭhatuṭṭhā tassā diguṇaṃ bhāgaṃ deti. Dentī ca ekasmiṃ bhāge tāya saṃvibhāge kate puna aparaṃ deti, sā tatopi saṃvibhāgaṃ karotiyeva.

ในปาริจฉัตตกวรรค อุฬารวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ" เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ ในตระกูลอุปัฏฐากของพระมหาโมคคัลลานะเถระ มีเด็กหญิงคนหนึ่งมีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน เธอเมื่อของขบเคี้ยวของฉันใดๆ เกิดขึ้นในเรือนนั้นในเวลาเช้า ก็จะให้กึ่งหนึ่งจากส่วนที่ตนได้รับ และบริโภคเองกึ่งหนึ่ง แต่ถ้ายังไม่ได้ให้ ก็จะไม่บริโภค แม้เมื่อไม่เห็นทักขิไณยบุคคล ก็เก็บไว้ เมื่อเห็นแล้วจึงถวาย แม้แก่ยาจกทั้งหลายก็ให้เหมือนกัน ครั้งนั้น มารดาของเธอดีใจเบิกบานว่า "ธิดาของเรามีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน" จึงให้ส่วนแก่เธอเป็นสองเท่า และเมื่อเธอทำการแบ่งปันในส่วนหนึ่งแล้ว ก็ให้อีกส่วนหนึ่ง เธอก็ทำการแบ่งปันแม้จากส่วนนั้นเหมือนกัน

Evaṃ gacchante kāle taṃ vayappattaṃ mātāpitaro tasmiṃyeva nagare aññatarasmiṃ kule kumārassa adaṃsu. Taṃ pana kulaṃ micchādiṭṭhikaṃ hoti assaddhaṃ appasannaṃ. Athāyasmā mahāmoggallāno rājagahe sapadānaṃ [Pg.110] piṇḍāya caramāno tassā dārikāya sasurassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā sā dārikā pasannacittā ‘‘pavisatha bhante’’ti pavesetvā vanditvā sassuyā ṭhapitaṃ pūvaṃ taṃ apassantī ‘‘tassā kathetvā anumodāpessāmī’’ti vissāsena gahetvā therassa adāsi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Dārikā ‘‘tumhehi ṭhapitaṃ pūvaṃ mahāmoggallānattherassa adāsi’’nti sassuyā kathesi. Sā taṃ sutvā ‘‘kinnāmidaṃ pāgabbhiyaṃ, ayaṃ mama santakaṃ anāpucchitvāva samaṇassa adāsī’’ti taṃ kaṭataṭāyamānā kodhābhibhūtā yuttāyuttaṃ acintentī purato ṭhitaṃ musalakhaṇḍaṃ gahetvā aṃsakūṭe pahari. Sā sukhumālatāya parikkhīṇāyukatāya ca teneva pahārena balavadukkhābhibhūtā hutvā katipāheneva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā satipi aññasmiṃ sucaritakamme therassa katadānameva sātisayaṃ hutvā upaṭṭhāsi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

เมื่อกาลเวลาล่วงไปอย่างนี้ มารดาบิดาได้ยกเด็กหญิงนั้นผู้ถึงวัยแล้วให้แก่กุมารในตระกูลหนึ่งในเมืองนั้นเอง แต่ตระกูลนั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่มีความศรัทธา ไม่เลื่อมใส ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์ ได้ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของพ่อสามีของเด็กหญิงนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นท่านแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงนิมนต์ให้เข้าไปว่า "ขอนิมนต์เข้าไปเถิด ท่านผู้เจริญ" แล้วไหว้ หยิบขนมที่แม่สามีเก็บไว้ ในขณะที่ไม่เห็นแม่สามี ด้วยความไว้วางใจว่า "เราจะบอกแก่ท่านแล้วให้ท่านอนุโมทนา" แล้วได้ถวายแก่พระเถระ พระเถระอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป เด็กหญิงได้บอกแก่แม่สามีว่า "ดิฉันได้ถวายขนมที่ท่านเก็บไว้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระแล้ว" นางได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ทำเสียงกัดฟันกรอดๆ ถูกความโกรธครอบงำ ไม่คำนึงถึงสิ่งที่ควรและไม่ควร กล่าวว่า "นี่มันทะลึ่งอะไรกัน นางนี่เอาของของเราไปให้สมณะโดยไม่บอกกล่าว" แล้วหยิบท่อนสากที่ตั้งอยู่ข้างหน้าตีไปที่บ่า เด็กหญิงนั้นเพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อนและเพราะสิ้นอายุขัยแล้ว จึงถูกทุกข์อย่างแรงกล้าครอบงำด้วยการประหารนั้นเอง สิ้นชีวิตในไม่กี่วัน แล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้เมื่อสุจริตกรรมอื่นของเธอมีอยู่ ทานที่ทำแล้วแก่พระเถระเท่านั้นปรากฏขึ้นโดยเป็นกรรมที่มีกำลังยิ่งกว่า ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น –

286.

๒๘๖.

‘‘Uḷāro te yaso vaṇṇo, sabbā obhāsate disā;

Nāriyo naccanti gāyanti, devaputtā alaṅkatā.

ยศและวรรณะของท่านโอฬารนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ เหล่านางอัปสรฟ้อนรำขับร้อง และเหล่าเทพบุตรก็ประดับประดา

287.

๒๘๗.

‘‘Modenti parivārenti, tava pūjāya devate;

Sovaṇṇāni vimānāni, tavimāni sudassane.

ดูกรเทพธิดา พวกเขาย่อมบันเทิง ห้อมล้อม เพื่อบูชาท่าน ดูกรนางผู้มีทรรศนะอันงาม วิมานทองเหล่านี้เป็นของท่าน

288.

๒๘๘.

‘‘Tuvaṃsi issarā tesaṃ, sabbakāmasamiddhinī;

Abhijātā mahantāsi, devakāye pamodasi;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

ท่านเป็นใหญ่กว่าเทพเหล่านั้น สมบูรณ์ด้วยกามคุณทั้งปวง ท่านเป็นผู้มีชาติสูงส่ง มีอานุภาพมาก ย่อมบันเทิงอยู่ในหมู่เทพ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

Tīhi gāthāhi pucchi.

ได้ทูลถามด้วยคาถา ๓ คาถา

286. Tattha yasoti parivāro. Vaṇṇoti vaṇṇanibhā sarīrobhāso. ‘‘Uḷāro’’ti pana visesetvā vuttattā tassā devatāya parivārasampatti ca vaṇṇasampatti ca vuttā hoti. Tāsu ‘‘uḷāro te vaṇṇo’’ti saṅkhepato vuttaṃ vaṇṇasampattiṃ visayavasena vitthārato dassetuṃ ‘‘sabbā obhāsate disā’’ti vatvā ‘‘uḷāro te yaso’’ti vuttaṃ parivārasampattiṃ vatthuvasena vitthārato dassetuṃ ‘‘nāriyo naccantī’’tiādi [Pg.111] vuttaṃ. Tattha sabbā obhāsate disāti sabbāsu disāsu vijjotate, sabbā vā disā obhāsayate, vijjotayatīti attho. ‘‘Obhāsate’’ti padassa ‘‘obhāsante’’ti keci vacanavipallāsena atthaṃ vadanti, tehi ‘‘vaṇṇenā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā. Vaṇṇenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ, vaṇṇena hetubhūtenāti attho. ‘‘Sabbā disā’’ti ca jātivasena disāsāmaññe apekkhite vacanavipallāsenapi payojanaṃ natthi. Nāriyoti etthāpi ‘‘alaṅkatā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Devaputtāti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena nāriyo devaputtā cāti samuccayo veditabbo.

๒๘๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโส คือ บริวาร บทว่า วณฺโณ คือ สีสันและรัศมีกาย แต่เพราะกล่าวโดยวิเศษว่า "อุฬาโร" จึงเป็นอันกล่าวถึงทั้งบริวารสมบัติและวรรณสมบัติของเทพธิดานั้น ในสองอย่างนั้น เพื่อจะแสดงวรรณสมบัติที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "อุฬาโร เต วณฺโณ" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งอารมณ์ จึงกล่าวว่า "สพฺพา โอภาสเต ทิสา" และเพื่อจะแสดงบริวารสมบัติที่กล่าวไว้ว่า "อุฬาโร เต ยโส" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นาริโย นจฺจนฺติ" ในบทนั้น บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา ความว่า ย่อมรุ่งเรืองไปในทิศทั้งปวง หรือว่า ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว คือทำให้รุ่งเรือง อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถของบทว่า "โอภาสเต" โดยการสับเปลี่ยนวจนะเป็น "โอภาสนฺเต" ท่านเหล่านั้นพึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น "วณฺเณน" และบทว่า วณฺเณน เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะวรรณะอันเป็นเหตุ และบทว่า "สพฺพา ทิสา" เมื่อมุ่งถึงทิศโดยทั่วไปโดยชาติแล้ว แม้จะสับเปลี่ยนวจนะก็ไม่มีประโยชน์ แม้ในบทว่า นาริโย นี้ ก็พึงนำบทว่า "อลงฺกตา" มาเชื่อมความ ในบทว่า เทวปุตฺตา นี้ จ-ศัพท์ ถูกลบไป เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมว่า "นาริโย จ เทวปุตฺตา จ"

287. Modentīti pamodayanti. Pūjāyāti pūjanatthaṃ pūjānimittaṃ vā, naccanti gāyantīti yojanā. Tavimānīti tava imāni.

๒๘๗. บทว่า โมเทนฺติ คือ ย่อมทำให้บันเทิง บทว่า ปูชาย คือ เพื่อการบูชา หรือเพราะเหตุแห่งการบูชา พึงโยชนาว่า ย่อมฟ้อนรำ ย่อมขับร้อง บทว่า ตวิมานิ คือ ตว อิมานิ

288. Sabbakāmasamiddhinīti sabbehi pañcahi kāmaguṇehi, sabbehi vā tayā kāmitehi icchitehi vatthūhi samiddhā. Abhijātāti sujātā. Mahantāsīti mahatī mahānubhāvā asi. Devakāye pamodasīti imasmiṃ devanikāye dibbasampattihetukena paramena pamodanena pamodasi.

๒๘๘. บทว่า สพฺพกามสมิทฺธินี คือ สมบูรณ์ด้วยกามคุณ ๕ ทั้งปวง หรือสมบูรณ์ด้วยวัตถุทั้งปวงที่ท่านปรารถนาต้องการ บทว่า อภิชาตา คือ เกิดดีแล้ว บทว่า มหนฺตาสิ คือ ท่านเป็นผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก บทว่า เทวกาเย ปโมทสิ คือ ท่านย่อมบันเทิงในหมู่เทพนี้ ด้วยความบันเทิงอย่างยิ่งอันมีทิพยสมบัติเป็นเหตุ

Evaṃ therena pucchitā sā devatā tamatthaṃ vissajjesi –

เทพธิดานั้น เมื่อพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ตอบเนื้อความนั้นว่า –

289.

๒๘๙.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Dussīlakule suṇisā ahosiṃ, assaddhesu kadariyesu ahaṃ.

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก หม่อมฉันเป็นสะใภ้ในตระกูลคนทุศีล ไม่มีความศรัทธาและตระหนี่

290.

๒๙๐.

‘‘Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā;

Piṇḍāya caramānassa, apūvaṃ te adāsahaṃ.

ส่วนหม่อมฉันเป็นผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ ได้ถวายขนมแก่ท่านผู้เที่ยวบิณฑบาต

291.

๒๙๑.

‘‘Tadāhaṃ sassuyācikkhiṃ, ‘samaṇo āgato idha;

Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi’.

ครั้งนั้น หม่อมฉันได้บอกแก่แม่สามีว่า 'มีสมณะมาที่นี่ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง'

292.

๒๙๒.

‘‘Itissā sassu paribhāsi, avinītāsi tvaṃ vadhu;

Na maṃ sampucchituṃ icchi, ‘samaṇassa dadāmahaṃ’.

เพราะเหตุนั้น แม่สามีจึงบริภาษหม่อมฉันว่า 'เจ้าเป็นสะใภ้ที่ไม่มีใครสั่งสอน ไม่คิดจะถามเราก่อนว่า 'ดิฉันจะถวายแก่สมณะ''

293.

๒๙๓.

‘‘Tato [Pg.112] me sassu kupitā, pahāsi musalena maṃ;

Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ, nāsakkhiṃ jīvituṃ ciraṃ.

ลำดับนั้น แม่สามีของหม่อมฉันโกรธแล้ว ได้ประหารหม่อมฉันด้วยสาก ท่านทุบตีหม่อมฉันจนถึงที่สุด หม่อมฉันไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน

294.

๒๙๔.

‘‘Ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ, upapannā sahabyataṃ.

หม่อมฉันเมื่อกายแตกทำลาย พ้นจากอัตภาพนั้น จุติแล้ว ได้ไปเกิดเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์

295.

๒๙๕.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

เพราะเหตุนั้น วรรณะเช่นนี้จึงบังเกิดแก่ข้าพเจ้า...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็สว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

289. Tattha assaddhesūti ratanattayasaddhāya kammaphalasaddhāya ca abhāvena assaddhesu, thaddhamacchariyatāya kadariyesu sassuādīsu ahaṃ saddhā sīlena sampannā ahosinti yojanā.

๒๘๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อสทฺเธสุ ความว่า ในชนทั้งหลายมีแม่ผัวเป็นต้น ผู้ไม่มีศรัทธา เพราะไม่มีศรัทธาในพระรัตนตรัยและศรัทธาในผลของกรรม และผู้ตระหนี่ เพราะมีความตระหนี่อย่างมาก (แต่) ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ดังนี้ เป็นการประกอบความ

290-1. Apūvanti kapallapūvaṃ. Teti nipātamattaṃ. Sassuyā ācikkhiṃ gahitabhāvañāpanatthañca anumodanatthañcāti adhippāyo.

บทว่า อปูวํ ได้แก่ ขนมเบื้อง. บทว่า เต เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่า (ข้าพเจ้า) บอกแก่แม่ผัว เพื่อให้ทราบว่า (พระเถระ) รับแล้วด้วย และเพื่ออนุโมทนาด้วย

292. Itissāti ettha assāti nipātamattaṃ. Samaṇassa dadāmahanti ahaṃ samaṇassa apūvaṃ dadāmīti. Yasmā na maṃ sampucchituṃ icchi, tasmā tvaṃ vadhu avinītāsīti sassu paribhāsīti yojanā.

๒๙๒. ในบทว่า อิติสฺสา นั้น บทว่า อสฺสา เป็นเพียงนิบาต. บทว่า สมณสฺส ททามหํ ความว่า เราถวายขนมแก่สมณะ. ประกอบความว่า เพราะเหตุที่เจ้าไม่ปรารถนาจะถามเราก่อน เพราะเหตุนั้น เจ้าผู้เป็นสะใภ้ เป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำสั่งสอน ดังนี้ แม่ผัวจึงบริภาษ

293. Pahāsīti pahari. Kūṭaṅgacchi avadhi manti ettha kūṭanti aṃsakūṭaṃ vuttaṃ purimapadalopena, kūṭameva aṅganti kūṭaṅgaṃ, taṃ chindatīti kūṭaṅgacchi. Evaṃ kodhābhibhūtā hutvā maṃ avadhi, mama aṃsakūṭaṃ chindi, teneva upakkamena matattā maṃ māresīti attho. Tenāha ‘‘nāsakkhiṃ jīvituṃ cira’’nti.

๒๙๓. บทว่า ปหาสิ ความว่า ประหารแล้ว. ในบทว่า กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ นี้ คำว่า กูฏํ ท่านกล่าวหมายถึง อํสกูฏ (จะงอยบ่า) โดยการลบพยางค์หน้า, จะงอยนั่นแหละเป็นอวัยวะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺค, สิ่งที่ตัดจะงอยนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺคจฺฉิ (สาก). ความว่า (แม่ผัว) ถูกความโกรธครอบงำแล้วอย่างนี้ ได้ฆ่าข้าพเจ้า คือได้ตัดจะงอยบ่าของข้าพเจ้า ได้ฆ่าข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าตายด้วยความพยายามนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ' (ข้าพเจ้าไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน)

294. Vippamuttāti tato dukkhato suṭṭhu muttā. Sesaṃ vuttanayameva.

๒๙๔. บทว่า วิปฺปมุตฺตา ความว่า พ้นดีแล้วจากทุกข์นั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Uḷāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุฬารวิมาน จบ

2. Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน

Obhāsayitvā [Pg.113] pathaviṃ sadevakanti ucchudāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharatītiādi sabbaṃ anantaravimāne vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – idha ucchu dinnā, sassuyā ca pīṭhakena pahaṭā, taṅkhaṇaññeva matā tāvatiṃsesu uppannā, tassaṃyeva rattiyaṃ therassa upaṭṭhānaṃ āgatā, kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ cando viya sūriyo viya ca obhāsentī theraṃ vanditvā pañjalikā namassamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

อุจฉุทายิกาวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เรื่องทั้งหมดมีอาทิว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ เหมือนกับเรื่องที่กล่าวไว้แล้วในวิมานก่อนหน้านี้. แต่ต่อไปนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในเรื่องนี้ (นาง) ได้ถวายอ้อย และถูกแม่ผัวตีด้วยตั่ง ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ในคืนนั้นเอง นางได้มาเพื่อบำรุงพระเถระ ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ไหว้พระเถระแล้ว ประนมมือไหว้อยู่ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระเถระได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า –

296.

๒๙๖.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

ท่านทำแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างแล้ว รุ่งเรืองยิ่งนักดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช ดุจท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชาวไตรทิพย์พร้อมทั้งพระอินทร์

297.

๒๙๗.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้มีเครื่องประดับศีรษะ ผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ผู้ประดับประดา ทรงผ้าอันอุดม ดูกรเทพธิดาผู้มีรูปงาม ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา

298.

๒๙๘.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaṃyamaṃ, kenūpapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเองในกาลก่อน คือทานที่สั่งสมไว้ดีแล้ว หรือศีลสังวร ท่านผู้มียศ จึงได้เข้าถึงสุคติด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร ดังนี้

Imāhi gāthāhi pucchi.

(พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาเหล่านี้

296-7. Tattha obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti candimasūriyarasmisammissehi sinerupassaviniggatehi pabhāvisarehi vijjotayamānatāya devena ākāsena sahāti sadevakaṃ upagatabhūmibhāgabhūtaṃ imaṃ pathaviṃ vijjotetvā, ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ katvāti attho. Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viyāti yojanā. Atirocasīti atikkamitvā rocasi. Taṃ pana atirocanaṃ kena kiṃ viya kena vāti āha [Pg.114] ‘‘siriyā’’tiādi. Tattha siriyāti sobhaggādisobhāvisesena. Tejasāti attano ānubhāvena. Āveḷinīti ratanamayapupphāveḷavatī.

ในบทเหล่านั้น บทว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ ความว่า ชื่อว่า สเทวกํ เพราะเป็นไปพร้อมกับอากาศที่ชื่อว่า เทวะ เพราะส่องสว่างอยู่ด้วยกลุ่มรัศมีอันบริสุทธิ์ที่ออกมาจากภูเขาสิเนรุ อันระคนด้วยรัศมีพระจันทร์และพระอาทิตย์, (ท่าน) ทำแผ่นดินนี้ซึ่งเป็นส่วนแห่งภาคพื้นให้สว่างแล้ว กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ประกอบความว่า ทำแผ่นดินให้สว่าง ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์. บทว่า อติโรจสิ ความว่า ย่อมรุ่งเรืองโดยยิ่ง. แต่การรุ่งเรืองโดยยิ่งนั้น (รุ่งเรือง) ด้วยอะไร ดุจอะไร หรือโดยใคร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า สิริยา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สิริยา ได้แก่ ด้วยความงามอันวิเศษมีโสภาคย์เป็นต้น. บทว่า เตชสา ได้แก่ ด้วยอานุภาพของตน. บทว่า อาเวฬินี ได้แก่ ผู้มีพวงดอกไม้ประดับศีรษะที่ทำด้วยรัตนะ

Evaṃ therena pucchitā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

299.

๒๙๙.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้มาถึงเรือนของพวกข้าพเจ้าในบ้านนี้เองเพื่อบิณฑบาต. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้

300.

๓๐๐.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า 'แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งที่ไหนหนอ' (ข้าพเจ้าตอบว่า) 'ข้าพเจ้ามิได้ทิ้ง และมิได้กิน แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง'

301.

๓๐๑.

‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Pīṭhaṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

แม่ผัวได้บริภาษข้าพเจ้าว่า 'ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้า หรือว่าเป็นของข้า' ดังนี้ แล้วถือตั่งมาประหารข้าพเจ้า. ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา

302.

๓๐๒.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

303.

๓๐๓.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕

304.

๓๐๔.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่ ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

305.

๓๐๕.

‘‘Etādisaṃ [Pg.115] puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีรุ่งเรืองมาก อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน

306.

๓๐๖.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ถามถึงกุศล. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้ ดังนี้

299. Tattha idānīti anantarātītadivasattā āha, adhunāti attho. Imameva gāmanti imasmiṃyeva gāme, rājagahaṃ sandhāya vadati. Vuttañhi ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi ‘gāmo’ icceva vuccatī’’ti. Bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upāgamīti upagato ahosi. Atulāyāti anupamāya, appamāṇāya vā.

๒๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทานิ ท่านกล่าวเพราะเป็นวันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ความว่า ในบัดนี้. บทว่า อิมเมว คามํ ได้แก่ ในบ้านนี้นี่เอง ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า 'แม้บ้าน แม้นิคม แม้นคร ก็เรียกว่า 'คามะ' นั่นเอง'. และบทนี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถของสัตตมีวิภัตติ. บทว่า อุปาคิ ได้แก่ ได้เข้าไปแล้ว. บทว่า อตุลายา ได้แก่ ที่หาที่เปรียบมิได้ หรือที่หาประมาณมิได้

300. Avākirīti apanesi chaḍḍesi, vināsesi vā. Santassāti sādhurūpassa santakilesassa parissamamappattassa vā.

๓๐๐. บทว่า อวากิริ ความว่า เจ้าได้นำไปทิ้งแล้วหรือ หรือว่าได้ทำให้ฉิบหายแล้ว. บทว่า สนฺตสฺส ได้แก่ ผู้มีสภาพดี ผู้มีกิเลสสงบแล้ว หรือผู้ถึงความสงบจากความเดือดร้อน

301. Tuyhaṃ nūti nu-saddo anattamanatāsūcane nipāto, so ‘‘mamā’’ti etthāpi ānetvā yojetabbo ‘‘mama nū’’ti. Idaṃ issariyanti gehe ādhipaccaṃ sandhāyāha. Tato cutāti tato manussalokato cutā. Yasmā ṭhitaṭṭhānato apagatāpi ‘‘cutā’’ti vuccati, tasmā cutiṃ visesetuṃ ‘‘kālakatā’’ti vuttaṃ. Kālakatāpi ca na yattha katthaci nibbattā, apica kho devattaṃ upagatāti dassentī āha ‘‘amhi devatā’’ti.

๓๐๑. ในบทว่า Tuyhaṃ nū นั้น นุศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงความไม่พอใจ พึงนำนุศัพท์นั้นมาเชื่อมในบทว่า mamā นี้ด้วย เป็น mama nū (ของข้าพเจ้าหนอ) บทว่า Idaṃ issariyaṃ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นใหญ่ในเรือน บทว่า Tato cutā คือ จุติจากมนุษยโลกนั้น เพราะว่า แม้ผู้เคลื่อนจากที่ที่ยืนอยู่ ก็เรียกว่า "จุติ" ฉะนั้น เพื่อจะให้จุติพิเศษออกไป ท่านจึงกล่าวว่า kālakatā (ทำกาละแล้ว) ก็และถึงจะทำกาละแล้ว ก็มิได้บังเกิดในที่ไหนๆ ก็แต่ว่า เมื่อจะแสดงว่าเข้าถึงความเป็นเทวดา จึงกล่าวว่า amhi devatā (ข้าพเจ้าเป็นเทวดา) ดังนี้

302. Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayāti tadeva ucchukhaṇḍadānamattaṃ kusalaṃ kammaṃ kataṃ mayā, aññaṃ na jānāmīti attho. Sukhañca kammanti sukhañca kammaphalaṃ. Kammaphalañhi idha ‘‘kamma’’nti vuttaṃ uttarapadalopena, kāraṇopacārena vā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu [Pg.116] evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati (dī. ni. 3.80). Anubhomi sakaṃ puñña’’nti (vi. va. 133) ca ādīsu viya. Kammanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, kammenāti attho. Kamme vā bhavaṃ kammaṃ yathā kammanti. Atha vā kāmetabbatāya kammaṃ. Tañhi sukharajanīyabhāvato kāmūpasaṃhitaṃ kāmetabbanti kamanīyaṃ. Attanāti attanā eva, sayaṃvasitāya seribhāvena sayamevāti attho. Paricārayāmahaṃ attānanti purimagāthāya ‘‘attanā’’ti vuttaṃ padaṃ vibhattivipariṇāmena ‘‘attāna’’nti yojetabbaṃ.

๓๐๒. บทว่า Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā ความว่า กุศลกรรมเพียงแค่การถวายท่อนอ้อยเท่านั้นอันข้าพเจ้าได้ทำแล้ว ข้าพเจ้าไม่รู้จักกรรมอื่น บทว่า Sukhañca kammaṃ คือ และสุขที่เป็นผลของกรรม จริงอยู่ ในที่นี้ ผลของกรรม ท่านเรียกว่า "กรรม" ด้วยการลบอุตตรบท (คือศัพท์ว่า ผล) หรือด้วยการอุปจารเอาเหตุ (คือกรรม) มาใช้ในผล (คือวิบาก) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญอย่างนี้" และ "เราย่อมเสวยบุญของตน" หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า kammaṃ เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) ความว่า ด้วยกรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เกิดในกรรม ชื่อว่า กรรมะ เหมือนอย่างคำว่า กรรมะ อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า กรรมะ เพราะเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา จริงอยู่ สุขนั้นเนื่องด้วยกาม เพราะเป็นสิ่งที่น่ากำหนัดยินดี จึงเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กมนียะ (น่าปรารถนา) บทว่า Attanā คือ โดยตนเองนั่นแหละ ความว่า โดยตนเอง เพราะความเป็นผู้อยู่ตามอำนาจตน คือโดยความเป็นอิสระ ในคาถาก่อนที่กล่าวว่า Paricārayāmahaṃ attānaṃ นั้น พึงเชื่อมบทที่กล่าวว่า attanā ด้วยการเปลี่ยนวิภัตติเป็น attānaṃ

303-5. Devindaguttāti devindena sakkena guttā, devindo viya vā guttā mahāparivāratāya. Samappitāti suṭṭhu appitā samannāgatā. Mahāvipākāti vipulaphalā. Mahājutikāti mahātejā, mahānubhāvāti attho.

บทว่า Devindaguttā คือ อันท้าวสักกะจอมเทพคุ้มครองแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ อันบริวารหมู่ใหญ่คุ้มครองแล้วเหมือนท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า Samappitā คือ ถึงพร้อมด้วยดี บทว่า Mahāvipākā คือ มีผลไพบูลย์ บทว่า Mahājutikā ความว่า มีเดชมาก มีอานุภาพมาก

306. Tuvanti taṃ. Anukampakanti kāruṇikaṃ. Vidunti sappaññaṃ, sāvakapāramiyā matthakaṃ pattanti attho. Upeccāti upagantvā. Vandinti pañcapatiṭṭhitena abhivādayiṃ. Kusalañca ārogya pucchisaṃ apucchiṃ, atulāya pītiyā idañca kusalaṃ anussarāmīti adhippāyo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

๓๐๖. บทว่า Tuvaṃ คือ ท่าน บทว่า Anukampakaṃ คือ ผู้มีกรุณา บทว่า Viduṃ คือ ผู้มีปัญญา ความว่า ผู้ถึงที่สุดแห่งสาวกบารมี บทว่า Upecca คือ เข้าไปเฝ้าแล้ว บทว่า Vandiṃ คือ ข้าพเจ้าได้ไหว้แล้วด้วยเบญจางคประดิษฐ์ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทูลถามถึงความไม่มีโรคและความสบาย และข้าพเจ้าย่อมระลึกถึงกุศลนี้ด้วยปีติหาที่เปรียบมิได้ ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในหนหลัง

Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน จบ

3. Pallaṅkavimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปัลลังกวิมาน

Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitteti pallaṅkavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa dhītā kulapadesādinā sadisassa tattheva aññatarassa kulaputtassa dinnā, sā ca hoti akkodhanā sīlācārasampannā patidevatā samādinnapañcasīlā, uposathe sakkaccaṃ uposathasīlāni ca rakkhati. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero heṭṭhā vuttanayeneva gantvā –

ปัลลังกวิมาน เริ่มต้นว่า Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ถูกมอบให้แก่กุลบุตรคนหนึ่งในกรุงสาวัตถีนั้นเอง ผู้เสมอกันโดยตระกูลและประเทศเป็นต้น และนางเป็นผู้ไม่โกรธ ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ มีสามีเป็นเทวดา สมาทานศีล ๕ และในวันอุโบสถก็รักษาอุโบสถศีลโดยเคารพ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง แล้วได้-

307.

๓๐๗.

‘‘Pallaṅkaseṭṭhe [Pg.117] maṇisoṇṇacitte, pupphābhikiṇṇe sayane uḷāre;

Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā.

“ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านนั่งอยู่ ณ ที่นอนอันประเสริฐ บนบัลลังก์อันประเสริฐที่วิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ ท่านแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา”

308.

๓๐๘.

‘‘Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti;

Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“และเหล่านางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้บันเทิงใจอยู่โดยรอบ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?”

Gāthāhi pucchi.

ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลาย

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้นได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

309.

๓๐๙.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, aḍḍhe kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

“เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจสามี เป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ”

310.

๓๑๐.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Divā ca ratto ca manāpacārinī, ahaṃ pure sīlavatī ahosiṃ.

“เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันยังเยาว์วัย เป็นผู้ไม่มีความชั่ว มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามีให้เป็นที่พอใจ เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจทั้งกลางวันและกลางคืน ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นผู้มีศีล”

311.

๓๑๑.

‘‘Pāṇātipātā viratā acorikā, saṃsuddhakāyā sucibrahmacārinī;

Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sikkhāpadesu paripūrakārinī.

“หม่อมฉันเว้นจากปาณาติบาต ไม่ลักทรัพย์ มีกายกรรมหมดจด ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดเท็จ เป็นผู้ทำสิกขาบทให้บริบูรณ์”

312.

๓๑๒.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, pasannamānasā ahaṃ.

“ในวันที่สิบสี่ วันที่สิบห้า และวันที่แปดแห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส”

313.

๓๑๓.

‘‘Aṭṭhaṅgupetaṃ [Pg.118] anudhammacārinī, uposathaṃ pītimanā upāvasiṃ;

Imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarehupetaṃ, samādiyitvā kusalaṃ sukhudrayaṃ;

Patimhi kalyāṇī vasānuvattinī, ahosiṃ pubbe sugatassa sāvikā.

“เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ด้วยใจยินดี ได้สมาทานกุศลอันมีสุขเป็นผล คืออุโบสถอันประเสริฐนี้ที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อันประเสริฐ เป็นภรรยาที่ดี ประพฤติตามอำนาจสามี ในกาลก่อน หม่อมฉันได้เป็นสาวิกาของพระสุคต”

314.

๓๑๔.

‘‘Etādisaṃ kusalaṃ jīvaloke, kammaṃ karitvāna visesabhāginī;

Kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, deviddhipattā sugatimhi āgatā.

“หม่อมฉันได้ทำกรรมที่เป็นกุศลเช่นนี้ในชีวโลก จึงเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ มาสู่สุคติ”

315.

๓๑๕.

‘‘Vimānapāsādavare manorame, parivāritā accharāsaṅgaṇena;

Sayaṃpabhā devagaṇā ramenti maṃ, dīghāyukiṃ devavimānamāgata’’nti.

“ในวิมานปราสาทอันประเสริฐน่ารื่นรมย์ แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสร มีรัศมีในตัวเอง หมู่เทพย่อมทำให้หม่อมฉันผู้มีอายุยืน มาสู่ทิพยวิมานนี้ให้รื่นเริงบันเทิงใจ”

307. Tattha pallaṅkaseṭṭheti pallaṅkavare uttamapallaṅke. Taṃyevassa seṭṭhataṃ dassetuṃ ‘‘maṇisoṇṇacitte’’ti vuttaṃ, vividharatanaraṃsijālasamujjalehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca vicitte ‘‘tatthā’’ti ‘‘sayane’’ti ca vutte sayitabbaṭṭhānabhūte pallaṅkaseṭṭhe.

๓๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า pallaṅkaseṭṭhe คือ บนบัลลังก์อันประเสริฐ บนบัลลังก์อันสูงสุด เพื่อจะแสดงความเป็นเลิศของบัลลังก์นั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า maṇisoṇṇacitte ซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ในบทว่า tattha และ sayane หมายถึง บนบัลลังก์อันประเสริฐซึ่งเป็นที่นอน

308. Teti tuyhaṃ samantato. ‘‘Pamodayantī’’ti padaṃ pana apekkhitvā ‘‘ta’’nti vibhatti vipariṇāmetabbā. Pamodayantīti vā pamodanaṃ karonti, pamodanaṃ tuyhaṃ uppādentīti attho.

๓๐๘. บทว่า te คือ ของท่าน โดยรอบ แต่เมื่ออาศัยบทว่า pamodayanti พึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น taṃ (ซึ่งท่าน) หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า pamodayanti คือ ย่อมทำให้รื่นเริง ความว่า ย่อมทำให้ความรื่นเริงเกิดแก่ท่าน

310. Daharā apāpikāti daharāpi apāpikā. ‘‘Daharāsu pāpikā’’ti vā pāṭho, soyevattho. ‘‘Daharassāpāpikā’’tipi paṭhanti, daharassa sāmikassa apāpikā, sakkaccaṃ upaṭṭhānena anaticariyāya ca bhaddikāti attho. Tena vuttaṃ ‘‘pasannacittā’’tiādi. Abhirādhayinti ārādhesiṃ. Rattoti rattiyaṃ.

๓๑๐. บทว่า Daharā apāpikā คือ Daharāpi apāpikā (แม้ยังเยาว์วัย ก็ไม่เป็นคนเลวทราม) หรือมีบทว่า Daharāsu pāpikā ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน บ้างก็อ่านว่า Daharassāpāpikā หมายความว่า ไม่เป็นคนเลวทรามต่อสามีผู้เยาว์วัย คือเป็นหญิงเจริญ (ภรรยาที่ดี) เพราะการอุปัฏฐากโดยเคารพและเพราะการไม่ประพฤตินอกใจ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า pasannacittā (มีจิตเลื่อมใส) บทว่า Abhirādhayiṃ คือ ārādhesiṃ (ฉันได้ทำให้ยินดีแล้ว) บทว่า Ratto คือ rattiyaṃ (ในเวลากลางคืน)

311. Acorikāti coriyarahitā, adinnādānā paṭiviratāti attho. ‘‘Viratā ca coriyā’’tipi pāṭho, theyyato ca viratāti attho[Pg.119]. Saṃsuddhakāyāti parisuddhakāyakammantatāya sammadeva suddhakāyā, tato eva sucibrahmacārinī sāmikato aññattha abrahmacariyāsambhavato. Tathā hi vuttaṃ –

๓๑๑. บทว่า Acorikā คือ เว้นจากการลักขโมย ความว่า งดเว้นจากอทินนาทาน หรือมีบทว่า Viratā ca coriyā ความว่า งดเว้นจากการลักขโมย บทว่า Saṃsuddhakāyā คือ มีกายบริสุทธิ์ดีแล้วโดยชอบ เพราะมีการงานทางกายอันบริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด เพราะไม่มีการประพฤติไม่ประเสริฐในที่อื่นนอกจากสามี จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhepi bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā ni miyyare’’ti. (jā. 1.10.97);

“พวกเราไม่ประพฤตินอกใจภรรยาทั้งหลาย แม้ภรรยาทั้งหลายก็ไม่ประพฤตินอกใจพวกเรา เราทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์เว้นจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย”

Atha vā sucibrahmacārinīti sucino suddhassa brahmassa seṭṭhassa uposathasīlassa, maggabrahmacariyassa vā anurūpassa pubbabhāgabrahmacariyassa vasena sucibrahmacārinī.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า sucibrahmacārinī คือ ชื่อว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด โดยอำนาจแห่งบุพภาคพรหมจรรย์อันสมควรแก่มรรคพรหมจรรย์ หรือแห่งอุโบสถศีลอันประเสริฐ บริสุทธิ์ สะอาด

313. Anudhammacārinīti ariyānaṃ dhammassa anudhammaṃ caraṇasīlā. Imañca anantaraṃ vuttaṃ niddosatāya ariyaṃ, aṭṭhaṅgavarehi aṭṭhahi uttamaṅgehi ariyattā eva vā ariyaṭṭhaṅgavarehi upetaṃ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena ca kusalaṃ sukhavipākatāya sukhānisaṃsatāya ca sukhudrayaṃ upāvasinti yojanā.

๓๑๓. บทว่า Anudhammacārinī คือ ผู้มีปกติประพฤติอนุธรรมซึ่งเป็นธรรมของพระอริยเจ้าทั้งหลาย พึงโยคความดังนี้ว่า สมาทานอุโบสถนี้ซึ่งประเสริฐเพราะไม่มีโทษ อันกล่าวไว้ในลำดับ หรือประกอบด้วยองค์อันประเสริฐ ๘ ประการ เพราะความเป็นอริยะด้วยองค์อันสูงสุด ๘ ประการนั่นเอง เป็นกุศลเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรคและเพราะไม่มีโทษ มีสุขเป็นผล มีสุขเป็นอานิสงส์ และมีสุขเป็นเบื้องหน้า

314. Visesabhāginīti visesassa dibbassa sampattibhavassa bhāginī. Sugatimhi āgatāti sugatiṃ āgatā upagatā, sugatimhi vā sugatiyaṃ dibbasampattiyaṃ āgatā. ‘‘Sugatiñhi āgatā’’tipi pāṭho. Tattha hīti nipātamattaṃ, hetuattho vā, yasmā sugatiṃ āgatā, tasmā visesabhāginīti yojanā.

๓๑๔. บทว่า Visesabhāginī คือ ผู้มีส่วนแห่งภพอันเป็นทิพยสมบัติอันวิเศษ บทว่า Sugatimhi āgatā คือ มาแล้ว ถึงแล้วซึ่งสุคติ หรือมาแล้วในสุคติ คือในทิพยสมบัติ หรือมีบทว่า Sugatiñhi āgatā ในบทนั้น hi เป็นเพียงนิบาต หรือมีอรรถว่าเป็นเหตุ พึงโยคความว่า เพราะมาสู่สุคติ ฉะนั้นจึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความวิเศษ

315. Vimānapāsādavareti vimānesu uttamapāsāde, vimānasaṅkhāte vā aggapāsāde, vimāne vā vigatamāne appamāṇe mahante varapāsāde parivāritā accharāsaṅgaṇena sayaṃpabhā pamodāmi, ‘‘amhī’’ti vā padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dīghāyukinti heṭṭhimehi devehi dīghatarāyukatāya tatrūpapannehi anappāyukatāya ca dīghāyukiṃ maṃ yathāvuttaṃ devavimānamāgataṃ upagataṃ devagaṇā ramentīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๑๕. บทว่า Vimānapāsādavare คือ ในปราสาทอันอุดมในวิมานทั้งหลาย หรือในปราสาทอันเลิศที่นับว่าเป็นวิมาน หรือในปราสาทอันประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ หาประมาณมิได้ คือปราศจากมานะ ข้าพเจ้าผู้มีรัศมีในตัวเอง อันหมู่แห่งนางอัปสรแวดล้อมแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ หรือพึงนำบทว่า amhi (ย่อมเป็น) มาประกอบ บทว่า Dīghāyukiṃ พึงโยคความว่า หมู่เทวดาย่อมทำให้ข้าพเจ้าผู้มีอายุยืน ผู้มาแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งเทววิมานดังที่กล่าวแล้ว ให้รื่นรมย์ เพราะมีอายุยืนยาวกว่าเทวดาชั้นต่ำกว่า และเพราะมีอายุไม่น้อย (เมื่อเทียบกับ) เทวดาที่อุบัติในชั้นนั้น ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว

Pallaṅkavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพัลลังกวิมาน จบ

4. Latāvimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาลตาวิมาน

Latā [Pg.120] ca sajjā pavarā ca devatāti latāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthivāsino aññatarassa upāsakassa dhītā latā nāma paṇḍitā byattā medhāvinī patikulaṃ gatā bhattu sassusasurānañca manāpacārinī piyavādinī parijanassa saṅgahakusalā gehe kuṭumbabhārassa nittharaṇasamatthā akkodhanā sīlācārasampannā dānasaṃvibhāgaratā akhaṇḍapañcasīlā uposatharakkhaṇe ca appamattā ahosi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā vessavaṇassa mahārājassa dhītā hutvā nibbatti latātveva nāmena. Aññāpi tassā sajjā, pavarā, accimatī, sutāti catasso bhaginiyo ahesuṃ. Tā pañcapi sakkena devarājena ānetvā nāṭakitthibhāvena paricārikaṭṭhāne ṭhapitā. Latā panassa naccagītādīsu chekatāya iṭṭhatarā ahosi.

คาถาว่า Latā ca sajjā pavarā ca devatā เป็นต้น เป็นลตาวิมาร วิมานนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี ชื่อว่าลตา เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจและกล่าววาจาเป็นที่รักต่อสามี ต่อแม่ผัวและพ่อผัว ฉลาดในการสงเคราะห์แก่บริวาร สามารถในการบริหารภาระแห่งครอบครัวในเรือน เป็นผู้ไม่โกรธ สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน มีศีล ๕ ไม่ขาด และเป็นผู้ไม่ประมาทในการรักษาอุโบสถ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดเป็นธิดาของท้าวเวสสุวรรณมหาราช มีชื่อว่าลตานั่นเอง นางยังมีน้องสาวอีก ๔ คน คือ สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เทพธิดาทั้ง ๕ นั้น ท้าวสักกเทวราชทรงนำมาแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งนางบำเรอในฐานะนางฟ้อนรำ ส่วนนางลตา เป็นที่โปรดปรานอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะความฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น

Tāsaṃ ekato samāgantvā sukhanisajjāya nisinnānaṃ saṅgītanepuññaṃ paṭicca vivādo uppanno. Tā sabbāpi vessavaṇassa mahārājassa santikaṃ gantvā pucchiṃsu ‘‘tāta, katamā amhākaṃ naccādīsu kusalā’’ti? So evamāha ‘‘gacchatha dhītaro anotattadahatīre devasamāgame saṅgītaṃ pavattetha, tattha vo viseso pākaṭo bhavissatī’’ti. Tā tathā akaṃsu. Tattha devaputtā latāya naccamānāya attano sabhāvena ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu, sañjātapahāsā acchariyabbhutacittajātā nirantaraṃ sādhukāraṃ dentā ukkuṭṭhisadde celukkhepe ca pavattentā himavantaṃ kampayamānā viya mahantaṃ kolāhalamakaṃsu. Itarāsu pana naccantīsu sisirakāle kokilā viya tuṇhībhūtā nisīdiṃsu. Evaṃ tattha saṅgīte latāya viseso pākaṭo ahosi.

เมื่อเทพธิดาเหล่านั้นมาประชุมกันในที่แห่งเดียว นั่งอยู่ด้วยการนั่งอันเป็นสุข ได้เกิดการโต้เถียงกันขึ้นเพราะอาศัยความฉลาดในด้านสังคีต เทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมดไปสู่สำนักของท้าวเวสสุวรรณมหาราชแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระบิดา ในบรรดาพวกหม่อมฉัน ใครเป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำเป็นต้น?” ท้าวเธอตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนธิดาทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงแสดงสังคีตในที่ประชุมเทวดา ณ ริมฝั่งสระอโนดาต ความพิเศษของพวกเธอจักปรากฏในที่นั้น” เทพธิดาเหล่านั้นได้กระทำตามนั้น ในที่นั้น เมื่อนางลตาฟ้อนรำอยู่ เหล่าเทพบุตรไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน เกิดความร่าเริงยินดี เกิดจิตอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ให้สาธุการอยู่เนืองนิตย์ เปล่งเสียงโห่ร้องและโยนผ้าขึ้นไปในอากาศ ได้กระทำเสียงกึกก้องกัมปนาทใหญ่ ประหนึ่งว่าทำให้ป่าหิมพานต์สั่นสะเทือน ส่วนเมื่อเทพธิดาองค์อื่น ๆ ฟ้อนรำอยู่ (เหล่าเทพบุตร) กลับนิ่งเฉยดุจนกกาเหว่าในฤดูหนาว ด้วยประการฉะนี้ ความพิเศษของนางลตาจึงปรากฏชัดในสังคีตนั้น

Atha tāsaṃ devadhītānaṃ sutāya devadhītāya etadahosi ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ayaṃ latā amhe abhibhuyya tiṭṭhati vaṇṇena ceva yasasā ca, yaṃnūnāhaṃ latāya katakammaṃ puccheyya’’nti. Sā taṃ pucchi. Itarāpi tassā etamatthaṃ vissajjesi. Tayidaṃ sabbaṃ vessavaṇamahārājā devacārikavasena upagatassa āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi. Thero tamatthaṃ pucchāya mūlakāraṇato paṭṭhāya bhagavato ārocento –

ครั้งนั้น เทพธิดาชื่อสุตาในหมู่เทพธิดาเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า “นางลตานี้ ทำกรรมอะไรหนอ จึงตั้งอยู่ครอบงำพวกเราได้ทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ไฉนหนอ เราพึงถามถึงกรรมที่นางลตาได้กระทำไว้” นางจึงได้ถามนางลตานั้น แม้นางลตา ก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่นาง เรื่องราวทั้งหมดนั้น ท้าวเวสสุวรรณมหาราชได้กราบทูลแด่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มาถึงด้วยอำนาจการเที่ยวจาริกไปในเทวโลก พระเถระ เมื่อจะกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค โดยเริ่มตั้งแต่เหตุอันเป็นมูลแห่งคำถาม ได้กล่าวว่า –

316.

๓๑๖.

‘‘Latā [Pg.121] ca sajjā pavarā ca devatā, accimatī rājavarassa sirīmato;

Sutā ca rañño vessavaṇassa dhītā, rājīmatī dhammaguṇehi sobhatha.

“เทพธิดาชื่อลตา สัชชา และปวรา, อัจจิมดี และสุตา ธิดาของท้าวเวสสุวรรณราชผู้ประเสริฐ ผู้ทรงสิริ, และราชิมดี พวกเธอย่อมงดงามด้วยธรรมคุณทั้งหลาย”

317.

๓๑๗.

‘‘Pañcettha nāriyo āgamaṃsu nhāyituṃ, sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ;

Tā tattha nhāyitvā rametvā devatā, naccitvā gāyitvā sutā lataṃ bravi.

“นารี ๕ นางในที่นี้ ได้มาเพื่อจะอาบน้ำในแม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกอุบล เป็นที่เกษม เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นอาบน้ำและรื่นรมย์ในที่นั้นแล้ว ฟ้อนรำแล้ว ขับร้องแล้ว นางสุตาได้กล่าวกะนางลตาว่า”

318.

๓๑๘.

‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārini, āveḷini kañcanasannibhattace;

Timiratambakkhi nabheva sobhane, dīghāyukī kena kato yaso tava.

เราขอถามเธอ ผู้ประดับพวงอุบล ผู้ทรงเครื่องประดับศีรษะ มีผิวดุจทองคำ มีดวงตาสีแดงดังดอกกุ่ม มีความงามดุจท้องฟ้า ผู้มีอายุยืน ยศของเธอเกิดจากบุญอะไร

319.

๓๑๙.

‘‘Kenāsi bhadde patino piyatarā, visiṭṭhakalyāṇitarassu rūpato;

Padakkhiṇā naccanagītavādite, ācikkha no tvaṃ naranāripucchitā’’ti. –

ดูก่อนนางผู้เจริญ เธอเป็นที่รักยิ่งของสามี มีรูปงามยิ่งกว่าหญิงอื่น และฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี เพราะบุญอะไร เธอผู้ที่เทวดาและเทพธิดาไต่ถาม โปรดบอกแก่เราเถิด

Sutāya pucchā.

คำถามของนางสุตา

320.

๓๒๐.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, uḷārabhoge kule suṇisā ahosiṃ;

Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ.

เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มีโภคะมหาศาล เราเป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ

321.

๓๒๑.

‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ;

Sadevaraṃ sassasuraṃ sadāsakaṃ, abhirādhayiṃ tamhi kato yaso mama.

เมื่อเราเป็นมนุษย์ ยังเป็นสาวรุ่น ไม่มีบาป มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามี เราได้บำรุงสามีพร้อมทั้งน้องชายสามี พ่อผัวแม่ผัว และทาสทาสี ยศของเราเกิดขึ้นในภพนั้น

322.

๓๒๒.

‘‘Sāhaṃ tena kusalena kammunā, catubbhi ṭhānehi visesamajjhagā;

Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ.

เรานั้น เพราะกรรมที่เป็นกุศลนั้น จึงได้บรรลุคุณวิเศษในฐานะ ๔ ประการ คือ อายุ วรรณะ สุขะ และพละ และได้เสวยความยินดีในกามคุณอันไม่น้อย

323.

๓๒๓.

‘‘Sutaṃ [Pg.122] nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā, yaṃ no apucchimha akittayī no;

Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā.

นางลตานี้กล่าวคำใด คำนั้นเป็นคำจริงหนอ สิ่งที่เราถาม นางก็ได้บอกแก่เราแล้ว ได้ยินว่า สามีเป็นคติ เป็นผู้ประเสริฐ และเป็นเทวดาของพวกเราผู้เป็นสตรีที่ดี

324.

๓๒๔.

‘‘Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā, patibbatā yattha bhavanti itthiyo;

Patīsu dhammaṃ pacaritvā sabbā, lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā.

พวกเราทั้งหมดจะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย ที่ซึ่งสตรีทั้งหลายเป็นผู้มีสามีเป็นที่พึ่ง พวกเราทั้งหมดประพฤติธรรมในสามีแล้ว จักได้ผลตามที่นางลตานี้กล่าวไว้

325.

๓๒๕.

‘‘Sīho yathā pabbatasānugocaro, mahindharaṃ pabbatamāvasitvā;

Pasayha hantvā itare catuppade, khudde mige khādati maṃsabhojano.

ราชสีห์ผู้มีซอกเขาเป็นที่เที่ยวไป อาศัยอยู่บนภูเขาอันเป็นจอมผา ครั้นข่มขี่ฆ่าสัตว์สี่เท้าเหล่าอื่นที่เป็นสัตว์เล็กๆ แล้ว ผู้กินเนื้อเป็นอาหาร ย่อมกิน (สัตว์เหล่านั้น) ฉันใด

326.

๓๒๖.

‘‘Tatheva saddhā idha ariyasāvikā, bhattāraṃ nissāya patiṃ anubbatā;

Kodhaṃ vadhitvā abhibhuyya maccharaṃ, saggamhi sā modati dhammacārinī’’ti. –

อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาในโลกนี้ อาศัยสามี ประพฤติตามสามี กำจัดความโกรธ ครอบงำความตระหนี่ได้แล้ว เป็นผู้ประพฤติธรรม ย่อมบันเทิงในสวรรค์ ฉันนั้น

Latāya vissajjananti āha.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นี้เป็นคำตอบของนางลตา

316. Tattha latā ca sajjā pavarā accimatī sutāti tāsaṃ nāmaṃ. Ca-saddo samuccayattho. Rājavarassāti catunnaṃ mahārājānaṃ varassa seṭṭhassa devarājassa. Sakkassa paricārikāti adhippāyo. Raññoti mahārājassa. Tenāha ‘‘vessavaṇassa dhītā’’ti, idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ, vacanavipallāso vā, dhītaroti attho. Rājati vijjotatīti rājī, rājīti matā paññātā rājīmatī, idaṃ tāsaṃ sabbāsaṃ visesanaṃ. Nāmameva etaṃ ekissā devatāyāti keci, tesaṃ matena ‘‘pavarā’’ti sabbāsaṃ visesanameva. Dhammaguṇehīti dhammiyehi dhammato anapetehi guṇehi, yathābhuccaguṇehīti attho. Sobhathāti virocatha.

๓๑๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ลตา สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เป็นชื่อของเทพธิดาเหล่านั้น. จะศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม. บทว่า ราชวรัสส ความว่า ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ ผู้ประเสริฐและเป็นใหญ่กว่าท้าวมหาราชทั้ง ๔ อธิบายว่า เป็นหญิงรับใช้ของท้าวสักกะ. บทว่า รญฺโญ ความว่า ของท้าวมหาราช. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เวสฺสวณสฺส ธีตา (ธิดาของท้าวเวสสวรรณ) พึงประกอบบทนี้เข้ากับแต่ละคน หรือเป็นการสลับวจนะ ความว่า ธิดาทั้งหลาย. บทว่า ราชิ เพราะอรรถว่า ย่อมรุ่งเรือง คือ ส่องสว่าง, บทว่า ราชิมตี คือ ผู้ที่รู้จักกันว่าราชิ บทนี้เป็นวิเสสนะของเทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมด. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บทนี้เป็นเพียงชื่อของเทพธิดาองค์หนึ่ง ตามมติของท่านเหล่านั้น บทว่า ปวรา เป็นเพียงวิเสสนะของเทพธิดาทั้งหมด. บทว่า ธมฺมคุเณหิ ความว่า ด้วยคุณอันชอบธรรม คือ ไม่ปราศจากธรรม ได้แก่ ด้วยคุณตามความเป็นจริง. บทว่า โสภถา ความว่า ย่อมรุ่งเรือง.

317. Pañcettha nāriyoti pañca yathāvuttanāmā devadhītaro ettha imasmiṃ himavantapadese. Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadinti anotattadahato nikkhantanadimukhaṃ sandhāya vadati. Naccitvā gāyitvāti pitu vessavaṇassa [Pg.123] āṇāya devasamāgame tāhi katassa naccagītassa vasena vuttaṃ. Sutā lataṃ bravīti sutā devadhītā lataṃ attano bhaginiṃ kathesi. ‘‘Sutā lataṃ bravu’’ntipi paṭhanti, sutā dhītaro vessavaṇassa mahārājassa lataṃ kathesunti attho.

๓๑๗. บทว่า ปญฺเจตฺถ นาริโย ความว่า เทพธิดา ๕ องค์ผู้มีชื่อตามที่กล่าวแล้วในประเทศหิมพานต์นี้. บทว่า สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ ท่านกล่าวหมายถึงปากแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาต. บทว่า นจฺจิตฺวา คายิตฺวา ท่านกล่าวตามอำนาจของการฟ้อนรำขับร้องที่เทพธิดาเหล่านั้นกระทำในที่ประชุมเทวดาตามพระบัญชาของท้าวเวสสวรรณผู้เป็นบิดา. บทว่า สุตา ลตํ พฺรวิ ความว่า เทพธิดาชื่อสุตาได้กล่าวกับนางลตาผู้เป็นพี่สาวของตน. บางท่านก็อ่านว่า สุตา ลตํ พฺรวุํ ความว่า ธิดาทั้งหลายของท้าวเวสสวรรณมหาราชได้กล่าวกับนางลตา.

318. Timiratambakkhīti niculakesarabhāsasadisehi tambarājīhi samannāgatakkhi. Nabheva sobhaneti nabhaṃ viya sobhamāne, saradasamaye abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ nabhaṃ viya suvisuddhaṅgapaccaṅgatāya virājamāneti attho. Atha vā nabhevāti nabhe eva, samuccayattho eva-saddo, ākāsaṭṭhavimānesu himavantayugandharādibhūmipaṭibaddhaṭṭhānesu cāti sabbattheva sobhamāneti attho. Kena katoti kena kīdisena puññena nibbattito. Yasoti parivārasampatti kittisaddo ca. Kittisaddaggahaṇena ca kittisaddahetubhūtā guṇā gayhanti.

๓๑๘. บทว่า ติมิรตมฺพกฺขี ความว่า มีดวงตาประกอบด้วยเส้นสายสีแดงคล้ายสีเกสรดอกกุ่ม. บทว่า นเภว โสภเณ ความว่า งดงามดุจท้องฟ้า อธิบายว่า รุ่งเรืองเพราะมีอวัยวะน้อยใหญ่บริสุทธิ์ยิ่ง ดุจท้องฟ้าในสมัยสารทกาลที่ปราศจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า นเภว คือ นเภ เอว (ในท้องฟ้านั่นเทียว) เอวศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม อธิบายว่า งดงามในทุกที่ ทั้งในวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ และในสถานที่เนื่องด้วยแผ่นดินมีภูเขาหิมาลัยและยุคนธรเป็นต้น. บทว่า เกน กโต ความว่า เกิดขึ้นด้วยบุญเช่นไร. บทว่า ยโส ได้แก่ ความพรั่งพร้อมด้วยบริวารและเสียงสรรเสริญ. และโดยการถือเอาคำว่า กิตติศัพท์ ย่อมหมายรวมถึงคุณธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งเสียงสรรเสริญด้วย.

319. Patino piyatarāti sāmino piyatarā sāmivallabhā. Tenassā subhagataṃ dasseti. Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpatoti rūpasampattiyā visiṭṭhā uttamā kalyāṇitarā sundaratarā, assūti nipātamattaṃ. ‘‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’’ti ca paṭhanti. Padakkhiṇāti pakārehi, visesena vā dakkhiṇā kusalā. Naccanagītavāditeti ettha naccanāti vibhattilopo kato, nacce ca gīte ca vādite cāti attho. Naranāripucchitāti devaputtehi devadhītāhi ca ‘‘kahaṃ latā, kiṃ karoti latā’’ti rūpadassanatthañceva sippadassanatthañca pucchitā.

๓๑๙. บทว่า ปติโน ปิยตรา ความว่า เป็นที่รักยิ่งของสามี เป็นที่รักใคร่ของสามี. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงความเป็นผู้มีบุญของนางลตานั้น. บทว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโต ความว่า มีรูปสมบัติที่ประเสริฐสุด งดงามยิ่ง สวยงามยิ่ง, อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต. บางท่านก็อ่านว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต. บทว่า ปทกฺขิณา ความว่า ฉลาด ชำนาญโดยประการต่างๆ หรือโดยพิเศษ. ในบทว่า นจฺจนคีตวาทิเต นี้ บทว่า นจฺจน ท่านทำวิภัตติโลปไว้ ความว่า ในการฟ้อนรำ ในการขับร้อง และในการประโคม. บทว่า นรนาริปุจฺฉิตา ความว่า อันเทวบุตรและเทพธิดาไต่ถามว่า 'นางลตาอยู่ที่ไหน นางลตากำลังทำอะไร' เพื่อต้องการจะดูรูปโฉมและเพื่อต้องการจะดูศิลปะ.

321. Niccaṃ kāyena asaṃsaṭṭhatāya devo viya rameti, dutiyo varoti vā devaro, bhattu kaniṭṭhabhātā, saha devarenāti sadevaraṃ. Sassu ca sasuro ca sasurā, saha sasurehīti sassasuraṃ. Saha dāsehi dāsīhi cāti sadāsakaṃ patimābhirādhayinti sambandho. Tamhi katoti tamhi kule, kāle vā suṇisākāle kato yaso tannibbattakapuññassa nibbattanenāti adhippāyo. Mamāti idaṃ ‘‘kato’’ti padaṃ apekkhitvā ‘‘mayā’’ti pariṇāmetabbaṃ.

๓๒๑. บทว่า เทวโร (น้องชายสามี) เพราะยังบุคคลให้ยินดีเหมือนเทวดา เนื่องจากไม่มีการคลุกคลีด้วยกายเป็นนิจ หรือเพราะเป็นผู้ที่น่าปรารถนาคนที่สอง, คือน้องชายของสามี, บทว่า สเทวรํ คือ พร้อมด้วยน้องชายสามี. บทว่า สสฺสุ (แม่ผัว) และ สสุโร (พ่อผัว) รวมเป็น สสุรา, บทว่า สสฺสุรํ คือ พร้อมด้วยพ่อผัวแม่ผัว. บทว่า สทาสกํ คือ พร้อมด้วยทาสและทาสี มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า ปติมาภิราธยึ (ได้บำรุงสามี). บทว่า ตมฺหิ กโต อธิบายว่า ยศอันบุญที่ทำให้เกิดยศนั้นให้เกิดขึ้นแล้ว ในตระกูลนั้น หรือในกาลนั้น คือในเวลาที่เป็นสะใภ้. บทว่า มม นี้ พึงเปลี่ยนเป็น มยา โดยอาศัยบทว่า กโต.

322. Catubbhi [Pg.124] ṭhānehīti catūhi kāraṇehi, catūsu vā ṭhānesu nimittabhūtesu. Visesamajjhagāti aññāhi atisayaṃ adhigatā. Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañcāti ‘‘catūhi ṭhānehī’’ti vuttānaṃ sarūpato dassanaṃ. Āyuādayo eva hissā aññāhi visiṭṭhasabhāvatāya visesā tassā tathā sambhāvanāvasena gahetabbatāya hetubhāvato ‘‘ṭhāna’’nti ca vuttaṃ. Visesamajjhagā. Kīdisaṃ? Āyuñca vaṇṇañca sukhañca balañcāti yojanā.

๓๒๒. บทว่า Catubbhi ṭhānehi ความว่า ด้วยเหตุ ๔ ประการ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุ ๔ ประการที่เป็นนิมิต. บทว่า Visesamajjhagā ความว่า ได้บรรลุความยอดเยี่ยมกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น. บทว่า Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca เป็นการแสดงโดยสรูปแห่งเหตุทั้งหลายที่กล่าวไว้ว่า “catūhi ṭhānehi”. จริงอยู่ อายุเป็นต้นนั่นแหละของนางลตานั้น ชื่อว่าวิเศษ เพราะมีสภาวะที่พิเศษกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น และชื่อว่า “ฐานะ” เพราะเป็นเหตุอันพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งการยกย่องนางลตานั้น. (นาง) ได้บรรลุความพิเศษ. (ถามว่า) เช่นไร? (ตอบว่า) ได้บรรลุอายุ วรรณะ สุขะ และพละ ดังนี้เป็นการประกอบความ.

323. Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā amhākaṃ jeṭṭhabhaginī yaṃ bhāsati, taṃ tumhehi sutaṃ nu kiṃ asuta’’nti itarā tisso bhaginiyo pucchati. Yaṃ noti yaṃ amhākaṃ saṃsayitaṃ. Noti nipātamattaṃ, puna noti amhākaṃ, avadhāraṇe vā ‘‘na no samaṃ atthī’’tiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya, tena akittayiyeva, aviparītaṃ byākāsiyevāti attho. Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti anatthato pālanato patino sāmikā nā amhākaṃ nārīnaṃ itthīnaṃ visiṭṭhā gati ca tāsaṃ paṭisaraṇañca, tāsaṃ mātugāmānaṃ saraṇato pavarā uttamā devatā ca sammadeva ārādhitā sampati āyatiñca hitasukhāvahāti attho.

๓๒๓. บทว่า Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้ผู้เป็นพี่สาวคนโตของพวกเรากล่าวคำใด คำนั้นพวกเธอได้ฟังแล้วมิใช่หรือ หรือว่าไม่ได้ฟัง ดังนี้ (นาง) จึงถามน้องสาวอีก ๓ คน. บทว่า Yaṃ no ความว่า สิ่งที่พวกเราสงสัย (เราได้ถามแล้ว). (อีกนัยหนึ่ง) No เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง No แปลว่า ของพวกเรา. หรือเป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (การเน้นความ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “na no samaṃ atthi” (สิ่งเสมอด้วยพระรัตนตรัยนั้นไม่มีเลย) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสบอกนั่นเทียว ทรงพยากรณ์โดยไม่ผิดพลาดนั่นเทียว นี้เป็นความหมาย. บทว่า Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā ความว่า ชื่อว่าสามี เพราะอภิบาลจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นคติอันวิเศษของพวกเราผู้เป็นนารี เป็นสตรี และเป็นที่พึ่งของพวกเรานั้น และเป็นเทวดาผู้ประเสริฐสูงสุด เพราะเป็นที่ระลึกของพวกเราผู้เป็นมาตุคาม (และ) เพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต อันภรรยาพึงให้ยินดีโดยชอบทีเดียว นี้เป็นความหมาย.

324. Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbāti sabbāva mayaṃ patīsu attano sāmikesu pubbuṭṭhānādikaṃ caritabbadhammaṃ pacarāma. Yatthāti yaṃ nimittaṃ, yasmiṃ vā patīsu caritabbadhamme cariyamāne itthiyo patibbatā nāma bhavanti. Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā yaṃ sampattiṃ etarahi labhatīti bhāsati, taṃ sampattiṃ patīsu dhammaṃ pacaritvāti labhissāma.

๓๒๔. บทว่า Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā ความว่า พวกเราทั้งหมดเทียว พึงประพฤติธรรมอันภรรยาพึงประพฤติ มีการลุกขึ้นก่อนเป็นต้น ในสามีทั้งหลายของตนให้ดี. บทว่า Yattha ความว่า เพราะเหตุใด หรือเมื่อธรรมอันพึงประพฤติในสามีทั้งหลาย อันภรรยาประพฤติอยู่ สตรีทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่าเป็นปติพรต. บทว่า Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้กล่าวว่า ตนได้สมบัติใดในบัดนี้ พวกเราจักได้สมบัตินั้น เพราะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย.

325. Pabbatasānugocaroti pabbatavanasaṇḍacārī. Mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti mahiṃ dhāretīti mahindharanāmakaṃ pabbataṃ acalaṃ āvasitvā adhivasitvā, tattha vasantoti attho. ‘‘Āvasitvā’’ti hi padaṃ apekkhitvā bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pasayhāti abhibhavitvā. Khuddeti balavasenanihīne pamāṇato pana mahante hatthiādikepi mige so hantiyeva.

๓๒๕. บทว่า Pabbatasānugocaro ความว่า ผู้มีปกติเที่ยวไปในราวป่าและพุ่มไม้บนภูเขา. ในบทว่า Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā ความว่า อาศัยอยู่แล้วซึ่งภูเขาชื่อมหินธร เพราะทรงไว้ซึ่งแผ่นดิน คืออยู่ ณ ภูเขานั้น. จริงอยู่ เมื่ออาศัยบทว่า āvasitvā บทว่า pabbataṃ นี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถภูมิ (สัตตมีวิภัตติ). บทว่า Pasayha ความว่า ครอบงำแล้ว. บทว่า Khudde ความว่า ราชสีห์นั้นย่อมฆ่าได้นั่นเทียวซึ่งเนื้อทั้งหลาย แม้มีช้างเป็นต้น ซึ่งด้อยกว่าโดยกำลัง แต่ใหญ่โดยขนาด.

326. Tathevāti [Pg.125] gāthāya ayaṃ upamāsaṃsandanena saddhiṃ atthayojanā – yathā sīho attano nivāsagocaraṭṭhānabhūtaṃ pabbataṃ nissāya vasanto attano yathicchitamatthaṃ sādheti, evameva sā saddhā pasannā ariyasāvikā ghāsacchādanādīhi bharaṇato posanato bhattāraṃ patiṃ sāmikaṃ nissāya vasantī sabbatthāpi patianukūlatāsaṅkhātena vatena taṃ anubbatā parijanādīsu uppajjanakaṃ kodhaṃ vadhitvā pajahitvā pariggahavatthūsu uppajjanakaṃ maccheraṃ abhibhuyya abhibhavitvā anuppādetvā patibbatādhammassa ca upāsikādhammassa ca sammadeva caraṇato dhammacārinī sā saggamhi devaloke modati, pamodaṃ āpajjatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

๓๒๖. ในคาถาว่า Tatheva นี้เป็นการประกอบความพร้อมด้วยการเชื่อมโยงอุปมาอุปไมย ดังนี้ – ราชสีห์อาศัยภูเขาอันเป็นที่อยู่และที่เที่ยวไปของตน อยู่แล้ว ย่อมทำประโยชน์ที่ตนปรารถนาให้สำเร็จได้ ฉันใด อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสแล้วนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยสามีผู้เลี้ยงดู เพราะเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น อยู่แล้ว เป็นผู้มีวัตรคล้อยตามสามีนั้นด้วยวัตรที่เรียกว่าการคล้อยตามสามีในทุกที่ ละความโกรธที่พึงเกิดขึ้นในบริวารเป็นต้นได้แล้ว ครอบงำ คือไม่ทำให้เกิดความตระหนี่ที่พึงเกิดขึ้นในวัตถุที่ตนเก็บรักษาไว้ได้แล้ว เพราะประพฤติปติพรตธรรมและอุบาสิกาธรรมโดยชอบทีเดียว จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติธรรม หญิงนั้นย่อมบันเทิง ย่อมถึงความบันเทิงในเทวโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Latāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาลตาวิมาน จบ.

5. Guttilavimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถาพรรณนาคุตติลวิมาน

Sattatantiṃ sumadhuranti guttilavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati rājagahe viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu chattiṃsāya vimānesu chattiṃsa devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīhi tīhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā byākariṃsu. Atha thero tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘moggallāna, tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti vatvā therena yācito atītaṃ attano guttilācariyaṃ kathesi.

วิมานวัตถุ (ที่ขึ้นต้นว่า) Sattatantiṃ sumadhuraṃ คือ คุตติลวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นเทพธิดา ๓๖ องค์ แต่ละองค์มีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร กำลังเสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในวิมาน ๓๖ หลังที่ตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้น จึงได้ตรัสถามถึงกรรมที่พวกนางได้ทำไว้ในปางก่อน ด้วยคาถา ๓ คาถา มีคาถาเป็นต้นว่า “abhikkantena vaṇṇena” ตามลำดับ. แม้เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นถูกท่านถามแล้ว ก็พยากรณ์ด้วยคำเป็นต้นว่า “vatthuttamadāyikā nārī”. ลำดับนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้ว ตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่แต่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วพยากรณ์อย่างนี้เท่านั้น ที่จริงแล้ว แม้เราก็เคยถามในกาลก่อน นางก็ได้พยากรณ์อย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ครั้นพระเถระทูลอาราธนา จึงทรงเล่าเรื่องในอดีตที่พระองค์เคยเป็นคุตติลอาจารย์.

Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbattitvā gandhabbasippe pariyodātasippatāya timbarunāradasadiso sabbadisāsu pākaṭo paññātā ācariyo ahosi nāmena [Pg.126] guttilo nāma. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Tassa sippanipphattiṃ sutvā ujjenivāsī musilo nāma gandhabbo upagantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kasmā āgatosī’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ uggaṇhitu’’nti āha. Guttilācariyo taṃ oloketvā lakkhaṇakusalatāya ‘‘ayaṃ puriso visamajjhāsayo kakkhaḷo pharuso akataññū bhavissati, na saṅgahetabbo’’ti sippuggahaṇatthaṃ okāsaṃ nākāsi. So tassa mātāpitaro payirupāsitvā tehi yācāpesi. Guttilācariyo mātāpitūhi nippīḷiyamāno ‘‘garuvacanaṃ alaṅghanīya’’nti tassa sippaṃ paṭṭhapetvā vigatamacchariyatāya kāruṇikatāya ca ācariyamuṭṭhiṃ akatvā anavasesato sippaṃ sikkhāpesi.

ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลคนธรรพ์ เพราะมีศิลปะอันบริสุทธิ์ในศิลปะการดนตรี จึงเป็นผู้เสมอด้วยติมพรูเทพคนธรรพ์ ปรากฏเลื่องลือไปในทุกทิศ ได้เป็นอาจารย์ชื่อว่าคุตติละ. ท่านได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราและตาบอด. คนธรรพ์ชื่อมุสิละ ชาวเมืองอุชเชนี ได้ฟังความสำเร็จในศิลปะของท่านแล้ว จึงเข้าไปหา ไหว้แล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควร เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน”. คุตติลอาจารย์มองดูเขาแล้ว ด้วยความฉลาดในลักษณะศาสตร์ (จึงคิดว่า) “บุรุษผู้นี้มีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ หยาบคาย กระด้าง อกตัญญู จักเป็นผู้ไม่ควรสงเคราะห์” ดังนี้แล้ว จึงไม่ให้โอกาสเพื่อเรียนศิลปะ. มุสิละนั้นเข้าไปบำรุงมารดาบิดาของท่าน แล้วให้ท่านทั้งสองช่วยขอร้อง. คุตติลอาจารย์ถูกมารดาบิดารบเร้าอยู่ (จึงคิดว่า) “คำของท่านผู้เป็นที่เคารพไม่ควรล่วงเกิน” ดังนี้แล้ว จึงเริ่มสอนศิลปะแก่มุสิละนั้น ด้วยความที่ปราศจากความตระหนี่และความกรุณา ไม่ทำความลับของอาจารย์ (ไม่ปิดบังวิชา) ได้สอนศิลปะให้โดยไม่เหลือเลย.

Sopi medhāvitāya pubbekataparicayatāya akusītatāya ca na cirasseva pariyodātasippo hutvā cintesi ‘‘ayaṃ bārāṇasī jambudīpe agganagaraṃ, yaṃnūnāhaṃ idha sarājikāya parisāya sippaṃ dasseyyaṃ, evāhaṃ ācariyatopi jambudīpe pākaṭo paññāto bhavissāmī’’ti. So ācariyassa ārocesi ‘‘ahaṃ rañño purato sippaṃ dassetukāmo, rājānaṃ maṃ dassethā’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ mama santike uggahitasippo patiṭṭhaṃ labhatū’’ti karuṇāyamāno taṃ rañño santikaṃ netvā ‘‘mahārāja imassa me antevāsikassa vīṇāya paguṇataṃ passathā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tassa vīṇāvādanaṃ sutvā parituṭṭho taṃ gantukāmaṃ nivāretvā ‘‘mameva santike vasa, ācariyassa dinnakoṭṭhāsato upaḍḍhaṃ dassāmī’’ti āha. Musilo ‘‘nāhaṃ ācariyato hāyāmi, samameva dethā’’ti vatvā raññā ‘‘mā evaṃ bhaṇi, ācariyo nāma mahanto, upaḍḍhameva tuyhaṃ dassāmī’’ti vutte ‘‘mama ca ācariyassa ca sippaṃ passathā’’ti vatvā rājagehato nikkhamitvā ‘‘ito sattame divase mama ca guttilācariyassa ca rājaṅgaṇe sippadassanaṃ bhavissati, taṃ passitukāmā passantū’’ti tattha tattha āhiṇḍanto ugghosesi.

แม้มุสิละนั้น เพราะความเป็นผู้มีปัญญา เพราะความเป็นผู้มีศิลปะที่สั่งสมมาในกาลก่อน และเพราะความไม่เกียจคร้าน ในไม่ช้าเทียวก็เป็นผู้มีศิลปะบริสุทธิ์แล้ว จึงคิดว่า “เมืองพาราณสีนี้เป็นอัครนครในชมพูทวีป ไฉนหนอ เราพึงแสดงศิลปะในบริษัทพร้อมด้วยพระราชาในเมืองนี้ ด้วยประการฉะนี้ เราจักเป็นผู้ปรากฏเลื่องลือในชมพูทวีปยิ่งกว่าอาจารย์” ดังนี้ เขาจึงบอกแก่อาจารย์ว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะแสดงศิลปะต่อหน้าพระราชา ขอท่านจงให้ข้าพเจ้าเข้าเฝ้าพระราชาเถิด” พระมหาสัตว์ทรงอนุเคราะห์ว่า “ผู้นี้เรียนศิลปะในสำนักของเราแล้ว ขอจงได้ที่พึ่งพิงเถิด” จึงพาเขาไปสู่สำนักของพระราชาแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ทอดพระเนตรความชำนาญในพิณของอันเตวาสิกของข้าพระองค์ผู้นี้เถิด” พระราชาทรงรับสั่งว่า “ดีละ” แล้วทรงสดับเสียงบรรเลงพิณของเขา ก็ทรงพอพระทัยยิ่งนัก ทรงห้ามเขาผู้ประสงค์จะไปเสีย แล้วตรัสว่า “เธอจงอยู่ในสำนักของเรานี่แหละ เราจะให้ส่วนกึ่งหนึ่งจากส่วนที่ให้อาจารย์” มุสิละกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ไม่ด้อยกว่าอาจารย์ ขอพระองค์โปรดประทานให้เท่ากันเถิด” เมื่อพระราชาตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้นเลย อันอาจารย์ชื่อว่าเป็นผู้ใหญ่ เราจะให้เธอเพียงกึ่งหนึ่งเท่านั้น” เขาก็กราบทูลว่า “ขอพระองค์ทอดพระเนตรศิลปะของข้าพระองค์และของอาจารย์เถิด” แล้วออกจากพระราชวัง เที่ยวป่าวประกาศไปในที่นั้นๆ ว่า “ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป การแสดงศิลปะของข้าพเจ้าและของอาจารย์คุตติละจักมีขึ้นที่ลานหลวง ผู้ใดปรารถนาจะชม ก็จงมาชมเถิด”

Mahāsatto taṃ sutvā ‘‘ayaṃ taruṇo thāmavā, ahaṃ pana jiṇṇo dubbalo, yadi pana me parājayo bhaveyya, mataṃ me jīvitā seyyaṃ, tasmā [Pg.127] araññaṃ pavisitvā ubbandhitvā marissāmī’’ti araññaṃ gato maraṇabhayatajjito paṭinivatti. Puna maritukāmo hutvā gantvā punapi maraṇabhayena paṭinivatti. Evaṃ gamanāgamanaṃ karontassa taṃ ṭhānaṃ vigatatiṇaṃ ahosi. Atha devarājā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā dissamānarūpo ākāse ṭhatvā evamāha ‘‘ācariya, kiṃ karosī’’ti. Mahāsatto –

พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) “ผู้นี้ยังหนุ่ม มีกำลัง ส่วนเราแก่แล้ว อ่อนกำลัง ถ้าหากว่าความพ่ายแพ้จะพึงมีแก่เรา ความตายประเสริฐกว่าความเป็นอยู่ของเรา เพราะฉะนั้น เราจะเข้าไปสู่ป่า ผูกคอตายเสีย” (ดังนี้แล้ว) จึงเข้าไปสู่ป่า ถูกมรณภัยคุกคาม จึงกลับมา เป็นผู้ใคร่จะตายอีก จึงไปแล้ว ก็กลับมาอีกเพราะกลัวความตาย เมื่อท่านไปๆ มาๆ อยู่อย่างนี้ สถานที่นั้นก็ปราศจากหญ้า ครั้งนั้น ท้าวเทวราชเสด็จเข้าไปหาพระมหาสัตว์ ทรงปรากฏพระวรกาย ประทับยืนในอากาศ แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ท่านทำอะไรอยู่” พระมหาสัตว์ (จึงตรัสว่า) –

327.

๓๒๗.

‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ;

So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti. –

“ข้าพระองค์ได้สอน (วิชาดีด) พิณเจ็ดสายอันไพเราะยิ่งนัก น่ารื่นรมย์ (แก่มุสิละ) เขานั้นกลับมาท้าทายข้าพระองค์ในท่ามกลางชุมนุมชน ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์เถิด” –

Attano cittadukkhaṃ pavedesi.

(พระมหาสัตว์) ได้กราบทูลความทุกข์ใจของตน (ด้วยคาถานี้)

Tassattho – ahaṃ devarāja musilaṃ nāma antevāsikaṃ sattannaṃ tantīnaṃ atthitāya chajjādisattavidhasaradīpanato ca sattatantiṃ, taṃ visayaṃ katvā yathārahaṃ dvāvīsatiyā sutibhedānaṃ ahāpanato suṭṭhu madhuranti sumadhuraṃ, yathādhigatānaṃ samapaññāsāya mucchanānaṃ paribyattatāya sarassa ca vīṇāya ca aññamaññasaṃsandanena suṇantānaṃ ativiya manoramabhāvato rāmaṇeyyaṃ, saragatādivibhāgato chajjādicatubbidhaṃ gandhabbaṃ ahāpetvā gandhabbasippaṃ avācayinti vācesiṃ uggaṇhāpesiṃ sikkhāpesiṃ. So musilo antevāsī samāno maṃ attano ācariyaṃ raṅgamhi raṅgamaṇḍale avheti sārambhavasena attano visesaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭiyati, ‘‘ehi sippaṃ dassehī’’ti maṃ ācikkhi, tassa me tvaṃ kosiya devarāja saraṇaṃ avassayo hohīti.

อรรถแห่งคาถานั้นว่า – ข้าแต่ท้าวเทวราช ข้าพระองค์ได้สอน คือ ได้ให้บอก ให้เรียน ให้ศึกษา ซึ่งคันธรรพศิลป์ แก่อันเตวาสิกชื่อมุสิละ โดยมิให้หย่อนยาน (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สัตตตันติ เพราะมีสาย ๗ สาย และเพราะแสดงเสียง ๗ ชนิดมีชัชชะเป็นต้น (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สุมธุระ เพราะไพเราะยิ่งนัก ด้วยเหตุที่ไม่ละเลยสุติเภท ๒๒ อย่างตามสมควร โดยกระทำเสียง ๗ ชนิดนั้นให้เป็นอารมณ์ (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า รามณีย์ เพราะเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่งแก่ผู้ฟังทั้งหลาย ด้วยความที่เสียงร้องและเสียงพิณประสานกันและกัน ด้วยความปรากฏแห่งมูรฉนา ๕๐ อย่างตามที่ได้มา และคันธัพพะอันมี ๔ อย่าง มีชัชชะเป็นต้น โดยจำแนกเป็นสรคตะเป็นต้น มุสิละนั้นเป็นอันเตวาสิกอยู่ กลับกระทบกระทั่งข้าพระองค์ผู้เป็นอาจารย์ของตนในโรงมหรสพ เพื่อจะแสดงความพิเศษของตนด้วยอำนาจความแข่งดี ได้บอกแก่ข้าพระองค์ว่า “มาเถิด ท่านจงแสดงศิลปะ” ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ผู้เป็นเทวราช ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่ง เป็นที่อาศัยของข้าพระองค์นั้นเถิด

Taṃ sutvā sakko devarājā ‘‘mā bhāyi ācariya, ahaṃ te saraṇaṃ parāyaṇa’’nti dassento –

ท้าวสักกะเทวราชทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า “ท่านอาจารย์ อย่ากลัวเลย เราเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของท่าน” (จึงตรัสว่า) –

328.

๓๒๘.

‘‘Ahaṃ te saraṇaṃ homi, ahamācariyapūjako;

Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti. –

“เราเป็นที่พึ่งของท่าน เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์” –

Āha. Sakkassa kira devarañño purimattabhāve mahāsatto ācariyo ahosi. Tenāha ‘‘ahamācariyapūjako’’ti. Ahaṃ ācariyānaṃ pūjako, na musilo viya yugaggāhī, mādisesu antevāsikesu ṭhitesu tādisassa ācariyassa kathaṃ parājayo, tasmā na taṃ jayissati [Pg.128] sisso, aññadatthu sissaṃ musilaṃ ācariya tvameva jayissasi, so pana parājito vināsaṃ pāpuṇissatīti adhippāyo. Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ sattame divase sākacchāmaṇḍalaṃ āgamissāmi, tumhe vissatthā vādethā’’ti samassāsetvā gato.

ตรัสแล้ว. ได้ยินว่า ในอัตภาพก่อน พระมหาสัตว์ได้เป็นอาจารย์ของท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราเป็นผู้บูชาอาจารย์” (อธิบายว่า) เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นผู้ถือตัวตีเสมอเหมือนมุสิละ เมื่ออันเตวาสิกเช่นเราทั้งหลายมีอยู่ ความพ่ายแพ้แก่อาจารย์เช่นท่านจะมีได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ที่แท้แล้ว ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์คือมุสิละ ส่วนเขานั้น เมื่อพ่ายแพ้แล้ว ก็จักถึงความพินาศไป นี้เป็นอธิบาย และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงปลอบโยนว่า “เราจักมาสู่มณฑลที่สนทนากันในวันที่เจ็ด ท่านทั้งหลายจงบรรเลงตามสบายเถิด” แล้วก็เสด็จไป

Sattame pana divase rājā saparivāro rājasabhāyaṃ nisīdi. Guttilācariyo ca musilo ca sippadassanatthaṃ sajjā hutvā upasaṅkamitvā rājānaṃ vanditvā attano attano laddhāsane nisīditvā vīṇā vādayiṃsu. Sakko āgantvā antalikkhe aṭṭhāsi. Taṃ mahāsattova passati, itare pana na passanti. Parisā dvinnampi vādane samacittā ahosi. Sakko guttilaṃ ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Chinnāyapi tantiyā vīṇā tatheva madhuranigghosā ahosi. Evaṃ ‘‘dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ, pañcamaṃ, chaṭṭhaṃ, sattamaṃ chindā’’ti āha, tāsu chinnāsupi vīṇā madhuranigghosāva ahosi. Taṃ disvā musilo parājitabhūtarūpo pattakkhandho ahosi, parisā haṭṭhatuṭṭhā celukkhepe karontī guttilassa sādhukāramadāsi. Rājā musilaṃ sabhāya nīharāpesi, mahājano leḍḍudaṇḍādīhi paharanto musilaṃ tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi.

ส่วนในวันที่เจ็ด พระราชาพร้อมด้วยบริพารประทับนั่งในราชสภา ทั้งอาจารย์คุตติละและมุสิละเป็นผู้เตรียมพร้อมเพื่อแสดงศิลปะแล้ว เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมพระราชาแล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ตนๆ ได้รับแล้ว ก็บรรเลงพิณ ท้าวสักกะเสด็จมาแล้ว ประทับยืนในอากาศ พระมหาสัตว์เท่านั้นเห็นท้าวสักกะ ส่วนคนอื่นๆ ไม่เห็น บริษัทมีจิตเสมอกันในการบรรเลงของคนทั้งสอง ท้าวสักกะตรัสกับคุตติละว่า “จงตัดสายเส้นหนึ่ง” แม้เมื่อสายถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะเหมือนเดิม อย่างนี้แล้ว ตรัสว่า “จงตัดสายที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า ที่หก ที่เจ็ด” แม้เมื่อสายเหล่านั้นถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะยิ่งนักเหมือนเดิม มุสิละเห็นดังนั้น มีสภาพเป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว คอตก บริษัทร่าเริงยินดี โบกผ้า ให้สาธุการแก่คุตติละ พระราชาทรงให้ขับไล่มุสิละออกจากสภา มหาชนทุบตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ยังมุสิละให้ถึงความสิ้นชีวิตในที่นั้นเอง

Sakko devānamindo mahāpurisena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā devalokameva gato. Taṃ devatā ‘‘mahārāja, kuhiṃ gatatthā’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘mahārāja, mayaṃ guttilācariyaṃ passissāma, sādhu no taṃ idhānetvā dassehī’’ti āhaṃsu. Sakko devānaṃ vacanaṃ sutvā mātaliṃ āṇāpesi ‘‘gaccha vejayantarathena amhākaṃ guttilācariyaṃ ānehi, devatā taṃ dassanakāmā’’ti, so tathā akāsi. Sakko mahāsattena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā evamāha ‘‘ācariya, vīṇaṃ vādaya, devatā sotukāmā’’ti. ‘‘Mayaṃ sippūpajīvino, vetanena vinā sippaṃ na dassemā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ pana vetanaṃ icchasī’’ti. ‘‘Nāññena me vetanena kiccaṃ atthi, imāsaṃ pana devatānaṃ attanā attanā pubbekatakusalakathanameva me vetanaṃ hotū’’ti āha. Tā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha mahāsatto pāṭekkaṃ tāhi tadā paṭiladdhasampattikittanamukhena tassā hetubhūtaṃ purimattabhāve kataṃ sucaritaṃ āyasmā mahāmoggallāno viya pucchanto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchi. Tāpi ‘‘vatthuttamadāyikā [Pg.129] nārī’’tiādinā yathā etarahi therassa, evameva tassa byākariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘moggallāna tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti.

ท้าวสักกะจอมเทพทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาบุรุษแล้ว ก็เสด็จไปยังเทวโลกนั่นเทียว. เหล่าเทวดาทูลถามท้าวสักกะพระองค์นั้นว่า “ข้าแต่เทวราช พระองค์เสด็จไปที่ไหนมา พระเจ้าข้า” แล้วได้สดับเรื่องราวนั้น จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวราช พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะพบท่านอาจารย์คุตติละ ขอประทานวโรกาส โปรดทรงนำท่านมาที่นี่แล้วแสดงแก่พวกข้าพระองค์เถิด”. ท้าวสักกะทรงสดับคำของเหล่าเทวดาแล้ว จึงรับสั่งแก่มาตลีเทพบุตรว่า “จงไป จงนำท่านอาจารย์คุตติละของเรามาด้วยเวชยันตรถ เหล่าเทวดาปรารถนาจะพบท่าน” มาตลีเทพบุตรนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้น. ท้าวสักกะทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาสัตว์แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ โปรดบรรเลงพิณเถิด เหล่าเทวดาปรารถนาจะฟัง”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “พวกข้าพระองค์เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยศิลปะ หากปราศจากค่าจ้างแล้ว จะไม่แสดงศิลปะ”. (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) “ก็ท่านปรารถนาค่าจ้างเช่นไร”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “ข้าพระองค์ไม่มีกิจด้วยค่าจ้างอย่างอื่น แต่ขอให้การกล่าวถึงกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ในกาลก่อนของเหล่าเทพธิดาเหล่านี้แหละ จงเป็นค่าจ้างของข้าพระองค์เถิด”. เทพธิดาเหล่านั้นก็รับคำว่า “สาธุ”. ครั้งนั้น พระมหาสัตว์ได้ตรัสถามเทพธิดาเหล่านั้นแต่ละองค์ถึงสุจริตกรรมอันเป็นเหตุแห่งสมบัตินั้น ที่ได้กระทำไว้ในอัตภาพก่อน โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ตนได้รับในครั้งนั้น ประดุจพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถาม ด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า “อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน”. แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระมหาสัตว์นั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี” เหมือนที่ทูลตอบแก่พระเถระในบัดนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วจึงตอบอย่างนี้ แต่โดยที่แท้ แม้ในกาลก่อน เมื่อเราถามแล้ว ก็ได้ตอบอย่างนี้เหมือนกัน”.

Tā kira itthiyo kassapasammāsambuddhakāle manussattabhāve ṭhitā taṃ taṃ puññaṃ akaṃsu. Tattha ekā itthī vatthaṃ adāsi, ekā sumanamālaṃ, ekā gandhaṃ, ekā uḷārāni phalāni, ekā ucchurasaṃ, ekā bhagavato cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, ekā uposathaṃ upavasi, ekā upakaṭṭhāya velāya nāvāya bhuñjantassa bhikkhuno udakaṃ adāsi, ekā kodhanānaṃ sassusasurānaṃ akkodhanā upaṭṭhānaṃ akāsi, ekā dāsī hutvā atanditācārā ahosi, eko piṇḍacārikassa bhikkhuno khīrabhattaṃ adāsi, ekā phāṇitaṃ adāsi, ekā ucchukhaṇḍaṃ adāsi, ekā timbarusakaṃ adāsi, ekā kakkārikaṃ adāsi, ekā eḷālukaṃ adāsi, ekā valliphalaṃ adāsi, ekā phārusakaṃ adāsi, ekā aṅgārakapallaṃ adāsi, ekā sākamuṭṭhiṃ adāsi, ekā pupphakamuṭṭhiṃ adāsi, ekā mūlakalāpaṃ adāsi, ekā nimbamuṭṭhiṃ adāsi, ekā kañjikaṃ adāsi, ekā tilapiññākaṃ adāsi, ekā kāyabandhanaṃ adāsi, ekā aṃsabaddhakaṃ adāsi, ekā āyogapaṭṭaṃ adāsi, ekā vidhūpanaṃ, ekā tālavaṇṭaṃ, ekā morahatthaṃ, ekā chattaṃ, ekā upāhanaṃ, ekā pūvaṃ, ekā modakaṃ, ekā sakkhalikaṃ adāsi. Tā ekekā accharāsahassaparivārā pahatiyā deviddhiyā virājamānā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarājassa paricārikā hutvā nibbattā guttilācariyena pucchitā ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā attanā attanā katakusalaṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu.

ได้ยินว่า หญิงเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อดำรงอยู่ในอัตภาพแห่งมนุษย์ ได้กระทำบุญนั้นๆ ไว้. ในบรรดาหญิงเหล่านั้น หญิงคนหนึ่งได้ถวายผ้า, คนหนึ่งถวายพวงมะลิ, คนหนึ่งถวายของหอม, คนหนึ่งถวายผลไม้อันโอฬาร, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อย, คนหนึ่งได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอมที่พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาค, คนหนึ่งรักษาอุโบสถ, คนหนึ่งได้ถวายน้ำแก่ภิกษุผู้ฉันภัตตาหารในเรือในเวลาใกล้เที่ยง, คนหนึ่งเป็นผู้ไม่โกรธ ได้บำรุงพ่อผัวแม่ผัวผู้มักโกรธ, คนหนึ่งเป็นทาสี เป็นผู้มีอาจาระไม่เกียจคร้าน, คนหนึ่งได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อยงบ, คนหนึ่งถวายท่อนอ้อย, คนหนึ่งถวายผลมะพลับ, คนหนึ่งถวายแตงกวา, คนหนึ่งถวายแตงร้าน, คนหนึ่งถวายผลน้ำเต้า, คนหนึ่งถวายผลมะปราง, คนหนึ่งถวายกระเบื้องไฟ, คนหนึ่งถวายผักกำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายเหง้าบัวฟ่อนหนึ่ง, คนหนึ่งถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายน้ำข้าว, คนหนึ่งถวายกากงา, คนหนึ่งถวายรัดประคด, คนหนึ่งถวายอังสพัทธกะ, คนหนึ่งถวายอโยคปัฏฏะ, คนหนึ่งถวายพัดสี่เหลี่ยม, คนหนึ่งถวายพัดใบตาล, คนหนึ่งถวายพัดหางนกยูง, คนหนึ่งถวายฉัตร, คนหนึ่งถวายรองเท้า, คนหนึ่งถวายขนม, คนหนึ่งถวายขนมต้ม, คนหนึ่งถวายขนมน้ำตาลกรวด. หญิงเหล่านั้นแต่ละคน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะเทวราชในภพดาวดึงส์ เมื่อถูกท่านอาจารย์คุตติละถามแล้ว ก็ได้ทูลตอบกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ตามลำดับ ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี”.

329.

๓๒๙.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก ยืนอยู่.

330.

๓๓๐.

‘‘Kena [Pg.130] tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะเหตุไร ท่านจึงมีวรรณะเช่นนี้ เพราะเหตุไร (ผล) จึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร).

331.

๓๓๑.

‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ.

332.

๓๓๒.

‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā;

Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้ตอบปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด.

333.

๓๓๓.

‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu;

Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ.

นารีผู้ถวายผ้าอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรีฉันใด นารีผู้ถวายของอันเป็นที่รัก ย่อมเข้าถึงฐานะอันเป็นทิพย์ที่น่าพอใจฉันนั้น.

334.

๓๓๔.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น ดิฉันเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามตามปรารถนา เป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ขอท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลาย.

335.

๓๓๕.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น (ผล) จึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน.

336.

๓๓๖.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ.

(Yathā ca ettha, evaṃ upari sabbavimānesu vitthāretabbaṃ.)

(พึงขยายความในวิมานวัตถุทั้งปวงเบื้องบน เหมือนในวัตถุตตมทายิกาวิมานวัตถุนี้ ฉันนั้น.)

341.

๓๔๑.

‘‘Pupphuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

นารีผู้ถวายดอกไม้อันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ...

349.

๓๔๙.

‘‘Gandhuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe….

นารีผู้ถวายของหอมอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ...

357.

๓๕๗.

‘‘Phaluttamadāyikā nārī…pe….

นารีผู้ถวายผลไม้อันอุดม...ฯลฯ...

365.

๓๖๕.

‘‘Rasuttamadāyikā nārī…pe….

นารีผู้ถวายรสอันอุดม...ฯลฯ...

373.

๓๗๓.

‘‘Gandhapañcaṅgulikaṃ [Pg.131] ahamadāsiṃ,kassapassa bhagavato thūpamhi…pe….

ดิฉันได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอม ที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ...ฯลฯ...

381.

๓๘๑.

‘‘Bhikkhū ca ahaṃ bhikkhuniyo ca, addasāsiṃ panthapaṭipanne;

Tesāhaṃ dhammaṃ sutvāna, ekūposathaṃ upavasissaṃ.

ดิฉันได้เห็นภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายผู้เดินทางไปตามทาง ได้ฟังธรรมของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงได้รักษาอุโบสถหนึ่งวัน.

382.

๓๘๒.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ…pe….

ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น...ฯลฯ...

389.

๓๘๙.

‘‘Udake ṭhitā udakamadāsiṃ, bhikkhuno cittena vippasannena…pe….

ดิฉันยืนอยู่ในน้ำ ได้ถวายน้ำแก่ภิกษุด้วยจิตอันเลื่อมใส...ฯลฯ...

397.

๓๙๗.

‘‘Sassuñcāhaṃ sasurañca, caṇḍike kodhane ca pharuse ca;

Anusūyikā upaṭṭhāsiṃ, appamattā sakena sīlena…pe….

ดิฉันเป็นผู้ไม่ริษยา ไม่ประมาทในศีลของตน ได้บำรุงแม่ผัวและพ่อผัวผู้ดุร้าย มักโกรธ และมีวาจาหยาบคาย...ฯลฯ...

405.

๔๐๕.

‘‘Parakammakarī āsiṃ, atthenātanditā dāsī;

Akkodhanānatimāninī, saṃvibhāginī kakassa bhāgassa…pe….

ดิฉันเป็นทาสี ทำการงานให้ผู้อื่น ไม่เกียจคร้านในกิจการงาน เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ถือตัว และเป็นผู้แบ่งปันส่วนของตน...ฯลฯ...

413.

๔๑๓.

‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Evaṃ karitvā kammaṃ, sugatiṃ upapajja modāmi…pe….

ดิฉันได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ครั้นทำกรรมอย่างนี้แล้ว บังเกิดในสุคติ ย่อมบันเทิงอยู่...ฯลฯ...

421.

๔๒๑.

‘‘Phāṇitaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายน้ำอ้อยงบ...ฯลฯ...

429.

๔๒๙.

‘‘Ucchukhaṇḍikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายท่อนอ้อย...ฯลฯ...

437.

๔๓๗.

‘‘Timbarusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายผลตะโก...ฯลฯ...

445.

๔๔๕.

‘‘Kakkārikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายแตงร้าน...ฯลฯ...

453.

๔๕๓.

‘‘Eḷālukaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายแตงกวา...ฯลฯ...

461.

๔๖๑.

‘‘Valliphalaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายผลไม้เถา...ฯลฯ...

469.

๔๖๙.

‘‘Phārusakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายผลมะปราง...ฯลฯ...

477.

๔๗๗.

‘‘Hatthappatāpakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายกระเบื้องสำหรับผิงมือ...ฯลฯ...

485.

๔๘๕.

‘‘Sākamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายผักกำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

493.

๔๙๓.

‘‘Pupphakamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

501.

๕๐๑.

‘‘Mūlakaṃ [Pg.132] ahamadāsiṃ…pe….

เราได้ถวายหัวผักกาด...ฯลฯ...

509. ‘‘Nimbamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๐๙. เราได้ถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง...ฯลฯ...

517. ‘‘Ambakañjikaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๑๗. เราได้ถวายน้ำดองเปรี้ยว...ฯลฯ...

525. ‘‘Doṇinimmajjaniṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๒๕. เราได้ถวายกากงาผสมน้ำมันสำหรับขัดตัว...ฯลฯ...

533. ‘‘Kāyabandhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๓๓. เราได้ถวายรัดประคด...ฯลฯ...

541. ‘‘Aṃsabaddhakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๔๑. เราได้ถวายสายโยกบาตร...ฯลฯ...

549. ‘‘Āyogapaṭṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๔๙. เราได้ถวายผ้าประคดเอว...ฯลฯ...

557. ‘‘Vidhūpanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๕๗. เราได้ถวายพัดสี่เหลี่ยม...ฯลฯ...

565. ‘‘Tālavaṇṭaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๖๕. เราได้ถวายพัดใบตาล...ฯลฯ...

573. ‘‘Morahatthaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๗๓. เราได้ถวายพัดแววหางนกยูง...ฯลฯ...

581. ‘‘Chattaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๘๑. เราได้ถวายร่ม...ฯลฯ...

589. ‘‘Upāhanaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๘๙. เราได้ถวายรองเท้า...ฯลฯ...

597. ‘‘Pūvaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๕๙๗. เราได้ถวายขนม...ฯลฯ...

605. ‘‘Modakaṃ ahamadāsiṃ…pe….

๖๐๕. เราได้ถวายขนมต้ม...ฯลฯ...

613. ‘‘Sakkhalikaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe….

๖๑๓. เราได้ถวายขนมน้ำตาลกรวดแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต...ฯลฯ...

614.

๖๑๔.

‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmiṃ;

Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ.

ท่านจงดูวิมานของเรานั้นเถิด เราเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่ เราเป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลายเถิด

615. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๖๑๕. วรรณะของเราเช่นนี้...ฯลฯ... ก็เพราะบุญนั้น และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ

Evaṃ mahāsatto tāhi devatāhi katasucarite byākate tuṭṭhamānaso sammodanaṃ karonto attano ca sucaritacaraṇe yuttapayuttataṃ vivaṭṭajjhāsayatañca pavedento āha –

เมื่อพระมหาสัตว์ทรงมีพระทัยยินดี เพราะเทวดาเหล่านั้นพยากรณ์สุจริตกรรมที่ตนทำไว้แล้วอย่างนี้ จึงทรงกระทำสัมโมทนียกถา และทรงประกาศความเป็นผู้ขวนขวายในการประพฤติสุจริต และความเป็นผู้มีอัธยาศัยในวิวัฏฏะของพระองค์ ตรัสว่า –

617.

๖๑๗.

‘‘Svāgataṃ [Pg.133] vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ;

Yaṃ addasāmi devatāyo, accharā kāmavaṇṇiniyo.

การมาของเราในวันนี้ดีแล้วหนอ เป็นรุ่งอรุณที่ดี เป็นการลุกขึ้นที่ดี ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา คือนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่

618.

๖๑๘.

‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saññamena damena ca;

Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti.

เราได้ฟังธรรมของนางเทวดาเหล่านี้แล้ว จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยสมจริยา ด้วยสัญญมะ และด้วยทมะ เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก

333. Tattha vatthuttamadāyikāti vatthānaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ, vatthesu vā bahūsu uccinitvā gahitaṃ ukkaṃsagataṃ pavaraṃ koṭibhūtaṃ vatthaṃ vatthuttamaṃ, tassa dāyikā. ‘‘Pupphuttamadāyikā’’tiādīsupi eseva nayo. Piyarūpadāyikāti piyasabhāvassa piyajātikassa ca vatthuno dāyikā. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Dibbanti divi bhavattā dibbaṃ. Upeccāti upagantvā cetetvā, ‘‘edisaṃ labheyya’’nti pakappetvāti attho. Ṭhānanti vimānādikaṃ ṭhānaṃ, issariyaṃ vā. ‘‘Manāpā’’tipi pāṭho, aññesaṃ manavaḍḍhanakā hutvāti attho.

๓๓๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า วตฺถุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผ้าอันสูงสุด ประเสริฐสุดแห่งผ้าทั้งหลาย หรือผ้าที่เลือกถือเอาแล้วในบรรดาผ้าจำนวนมาก เป็นผ้าอย่างยิ่ง ประเสริฐ เป็นเลิศ ชื่อว่า วัตถุตตมะ (ผ้าอันสูงสุด) ผู้ถวายผ้านั้น แม้ในบทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปิยรูปทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายวัตถุอันมีสภาพเป็นที่รักและมีชนิดเป็นที่รัก บทว่า มนาปํ ได้แก่ สิ่งที่ทำให้ใจเจริญ บทว่า ทิพฺพํ ได้แก่ สิ่งที่เป็นทิพย์เพราะเกิดในสวรรค์ บทว่า อุเปจฺจ ได้แก่ เข้าไปตั้งใจแล้ว ความว่า กำหนดไว้ว่า "พึงได้ของเช่นนี้" บทว่า ฐานํ ได้แก่ สถานะมีวิมานเป็นต้น หรือความเป็นใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า มนาปา ความว่า เป็นผู้ทำให้ใจของผู้อื่นเจริญ

334. Passa puññānaṃ vipākanti vatthuttamadānassa nāma idamīdisaṃ phalaṃ passāti attanā laddhasampattiṃ sambhāventī vadati.

๓๓๔. บทว่า ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ ความว่า เธอจงดูผลเช่นนี้แห่งวัตถุตตมทาน (ทานคือผ้าอันสูงสุด) นี้เถิด ดังนี้ (นางเทพอัปสร) กล่าวพลางพิจารณาสมบัติที่ตนได้แล้ว

341. Pupphuttamadāyikāti ratanattayapūjāvasena pupphuttamadāyikā, tathā gandhuttamadāyikāti daṭṭhabbā. Tattha pupphuttamaṃ sumanapupphādi, gandhuttamaṃ candanagandhādi, phaluttamaṃ panasaphalādi, rasuttamaṃ gorasasappiādi veditabbaṃ.

๓๔๑. บทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายดอกไม้อันสูงสุดโดยเป็นการบูชาพระรัตนตรัย พึงทราบว่า บทว่า คนฺธุตฺตมทายิกา ก็เช่นเดียวกัน ในบทเหล่านั้น ดอกไม้อันสูงสุด ได้แก่ ดอกมะลิ เป็นต้น ของหอมอันสูงสุด ได้แก่ กลิ่นจันทน์ เป็นต้น ผลไม้อันสูงสุด ได้แก่ ผลขนุน เป็นต้น รสอันสูงสุด พึงทราบว่า ได้แก่ โครสและเนยใส เป็นต้น

373. Gandhapañcaṅgulikanti gandhena pañcaṅgulikadānaṃ. Kassapassa bhagavato thūpamhīti kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe.

๓๗๓. บทว่า คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ได้แก่ การถวายรอยนิ้วมือ ๕ นิ้วด้วยของหอม บทว่า กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ ได้แก่ ที่พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า

381. Panthapaṭipanneti maggaṃ gacchante. Ekūposathanti ekadivasaṃ uposathavāsaṃ.

๓๘๑. บทว่า ปนฺถปฏิปนฺเน ได้แก่ แก่ผู้เดินทางไปสู่หนทาง บทว่า เอกูโปสถํ ได้แก่ การอยู่อุโบสถวันหนึ่ง

389. Udakamadāsinti mukhavikkhālanatthaṃ pivanatthañca udakaṃ pānīyaṃ adāsiṃ.

๓๘๙. บทว่า อุทกมทาสึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ถวายน้ำดื่มเพื่อประโยชน์แก่การล้างหน้าและเพื่อประโยชน์แก่การดื่ม

397. Caṇḍiketi caṇḍe. Anusūyikāti usūyā rahitā.

๓๙๗. บทว่า จณฺฑิเก ได้แก่ ในคนดุร้าย บทว่า อนุสูยิกา ได้แก่ ปราศจากความริษยา

405. Parakammakarīti paresaṃ veyyāvaccakārinī. Atthenāti atthakiccena. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassāti atthikānaṃ attanā paṭiladdhabhāgassa saṃvibhajanasīlā.

๔๐๕. บทว่า ปรกมฺมกรี ได้แก่ ผู้กระทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยกิจอันเป็นประโยชน์ บทว่า สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติแบ่งปันส่วนที่ตนได้แล้วแก่ผู้ต้องการ

413. Khīrodananti [Pg.134] khīrasammissaṃ odanaṃ, khīrena saddhiṃ odanaṃ vā.

๔๑๓. บทว่า ขีโรทนํ ได้แก่ ข้าวสุกที่ระคนด้วยนมสด หรือข้าวสุกพร้อมด้วยนมสด

437. Timbarusakanti tiṇḍukaphalaṃ. Tipusasadisā ekā vallijāti timbarusaṃ, tassa phalaṃ timbarusakanti vadanti.

๔๓๗. บทว่า ติมฺพุรสกํ ได้แก่ ผลมะพลับ เถาวัลย์ชนิดหนึ่งคล้ายแตงร้าน ชื่อว่า ติมพุรุสัง (บัณฑิต) กล่าวว่า ผลของเถาวัลย์นั้นชื่อว่า ติมพุรสกะ

445. Kakkārikanti khuddakeḷālukaṃ, tipusanti ca vadanti.

๔๔๕. บทว่า กกฺการิกํ ได้แก่ แตงกวาเล็ก และกล่าวว่า แตงร้าน

477. Hatthappatāpakanti mandāmukhiṃ.

๔๗๗. บทว่า หตฺถปฺปตาปกํ ได้แก่ เตาไฟที่มีปากแคบ

517. Ambakañjikanti ambilakañjikaṃ.

๕๑๗. บทว่า อมฺพกญฺชิกํ ได้แก่ น้ำข้าวเปรี้ยว

525. Doṇinimmajjaninti satelaṃ tilapiññākaṃ.

๕๒๕. บทว่า โทณินิมฺมชฺชนึ ได้แก่ กากงาพร้อมด้วยน้ำมัน

557. Vidhūpananti caturassabījaniṃ.

๕๕๗. บทว่า วิธูปนํ ได้แก่ พัดสี่เหลี่ยม

565. Tālavaṇṭanti tālapattehi katamaṇḍalabījaniṃ.

๕๖๕. บทว่า ตาลวณฺฏํ ได้แก่ พัดกลมที่ทำด้วยใบตาล

573. Morahatthanti mayūrapiñche hi kataṃ makasabījaniṃ.

๕๗๓. บทว่า โมรหตฺถํ ได้แก่ พัดปัดริ้นที่ทำด้วยขนนกยูง

617. Svāgataṃ vata meti mayhaṃ idhāgamanaṃ sobhanaṃ vata aho sundaraṃ. Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja mayhaṃ rattiyā suṭṭhu pabhātaṃ sammadeva vibhāyanaṃ jātaṃ, sayanato uṭṭhānampi suhuṭṭhitaṃ suṭṭhu uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇāti āha ‘‘yaṃ addasāmi devatāyo’’tiādi.

๖๑๗. บทว่า สฺวาคตํ วต เม ความว่า การมาที่นี่ของเราดีจริงหนอ โอ สวยงาม บทว่า อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ ความว่า วันนี้ ราตรีของเราสว่างดีแล้ว การสว่างไสวโดยแท้ได้เกิดขึ้นแล้ว แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นดีแล้ว ลุกขึ้นเรียบร้อยแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะ "ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา" เป็นต้น

618. Dhammaṃ sutvāti kammaphalassa paccakkhakaraṇavasena tumhehi kataṃ kusalaṃ dhammaṃ sutvā. Kāhāmīti karissāmi. Samacariyāyāti kāyasamācārikassa sucaritassa caraṇena. Saññamenāti sīlasaṃvarena. Damenāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damena. Idāni tassa kusalassa attano lokassa ca vivaṭṭūpanissayataṃ dassetuṃ ‘‘svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti vuttaṃ.

๖๑๘. บทว่า ธมฺมํ สุตฺวา ความว่า เพราะได้ฟังธรรมคือกุศลที่ท่านทั้งหลายทำแล้ว โดยการประจักษ์ซึ่งผลของกรรม บทว่า กาหามิ คือ จักกระทำ บทว่า สมจริยาย ได้แก่ ด้วยการประพฤติสุจริตอันเป็นไปทางกาย บทว่า สญฺญเมน ได้แก่ ด้วยศีลสังวร บทว่า ทเมน ได้แก่ ด้วยการฝึกอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) ของกุศลนั้นแก่ตนและแก่โลก จึงตรัสว่า "เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก"

Evamayaṃ yadipi vatthuttamadāyikāvimānādivasena chattiṃsavimānasaṅgahā desanā āyasmato mahāmoggallānassa viya guttilācariyassāpi vibhāvanavasena pavattāti ‘‘guttilavimāna’’ntveva saṅgahaṃ āruḷhā, vimānāni pana itthipaṭibaddhānīti itthivimāneyeva saṅgahitāni. Tā pana itthiyo [Pg.135] kassapassa dasabalassa kāle yathāvuttadhammacaraṇe aparāparuppannacetanāvasena dutiyattabhāvato paṭṭhāya ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva saṃsarantiyo amhākampi bhagavato kāle tāvatiṃsabhavaneyeva nibbattā, āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā kammasarikkhatāya guttilācariyena pucchitakāle viya byākariṃsūti daṭṭhabbā.

ด้วยประการฉะนี้ เทศนานี้อันเป็นการรวบรวมวิมาน ๓๖ เรื่อง โดยวัตถุตตมทายิกาวิมานเป็นต้น แม้จะเกิดขึ้นโดยเป็นการแสดงให้แจ่มแจ้งแก่ท่านคุตติลอาจารย์ เหมือนแก่พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ ก็ขึ้นสู่การสังคายนาว่า "คุตติลวิมาน" นั่นเทียว แต่เพราะวิมานทั้งหลายเกี่ยวเนื่องกับสตรี จึงถูกรวบรวมไว้ในอิตถีวิมานเท่านั้น ก็สตรีเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปทศพล ด้วยการประพฤติธรรมตามที่กล่าวแล้ว โดยเจตนาที่เกิดขึ้นสืบๆ กันไป ตั้งแต่ภพที่สองเป็นต้นมา ท่องเที่ยวอยู่ในเทวโลกเท่านั้นตลอดหนึ่งพุทธันดร แม้ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์เท่านั้น ถูกพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุถามแล้ว ได้พยากรณ์เหมือนในกาลที่ถูกคุตติลอาจารย์ถาม เพราะกรรมเสมอกัน พึงทราบดังนี้

Guttilavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคุตติลวิมาน จบแล้ว

6. Daddallavimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาทัททฬวิมาน

Daddallamānā vaṇṇenāti daddallavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nālakagāmake āyasmato revatattherassa upaṭṭhākassa aññatarassa kuṭumbikassa dve dhītaro ahesuṃ, ekā bhaddā nāma, itarā subhaddā nāma. Tāsu bhaddā patikulaṃ gatā saddhā pasannā buddhisampannā vañjhā ca ahosi. Sā sāmikaṃ āha ‘‘mama kaniṭṭhā subhaddā nāma atthi, taṃ ānehi, sacassā putto bhaveyya, so mamapi putto siyā, ayañca kulavaṃso na nasseyyā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.

วิมานวัตถุว่า ททฺทฬฺลมานา วณฺเณน คือ ทัททฬวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น คฤหบดีคนหนึ่งผู้อุปัฏฐากของพระเรวตเถระผู้มีอายุ ในนาฬกคาม มีธิดาสองคน คนหนึ่งชื่อภัททา อีกคนหนึ่งชื่อสุภัททา ในสองคนนั้น นางภัททาไปสู่ตระกูลสามี เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา และเป็นหญิงหมัน นางได้กล่าวกับสามีว่า "น้องสาวของฉันชื่อสุภัททามีอยู่ ท่านจงนำนางมาเถิด ถ้าบุตรของนางพึงมี บุตรนั้นก็พึงเป็นบุตรของฉันด้วย และวงศ์ตระกูลนี้ก็จักไม่ฉิบหาย" เขารับคำว่า "ดีละ" แล้วได้กระทำเช่นนั้น

Atha bhaddā subhaddaṃ ovadi ‘‘subhadde, dānasaṃvibhāgaratā dhammacariyāya appamattā hohi, evaṃ te diṭṭhadhammiko samparāyiko ca attho hatthagato eva hotī’’ti. Sā tassā ovāde ṭhatvā vuttanayena paṭipajjamānā ekadivasaṃ āyasmantaṃ revatattheraṃ attaṭṭhamaṃ nimantesi. Thero subhaddāya puññūpacayaṃ ākaṅkhanto saṅghuddesavasena satta bhikkhū gahetvā tassā gehaṃ agamāsi. Sā pasannacittā āyasmantaṃ revatattheraṃ te ca bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Bhaddā pana puggalesu dānāni datvā sakkassa devānamindassa paricārikā hutvā nibbatti.

ครั้งนั้น นางภัททาได้สั่งสอนนางสุภัททาว่า “ดูก่อนสุภัททา เธอจงเป็นผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน จงเป็นผู้ไม่ประมาทในการประพฤติธรรม เมื่อเป็นเช่นนี้ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพก็จะอยู่ในกำมือของเธอทีเดียว” นางสุภัททานั้นตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ปฏิบัติตามนัยที่กล่าวแล้ว วันหนึ่งได้นิมนต์พระเรวตเถระผู้มีอายุเป็นที่ ๘ แห่งตน พระเถระหวังความพอกพูนแห่งบุญแก่นางสุภัททา จึงพาภิกษุ ๗ รูปโดยการเจาะจงจากสงฆ์ไปยังเรือนของนาง นางมีจิตเลื่อมใส ได้อังคาสพระเรวตเถระผู้มีอายุและภิกษุเหล่านั้นด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีตด้วยมือของตน พระเถระทำอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ส่วนนางภัททาถวายทานในบุคคลทั้งหลาย ได้บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพ

Atha subhaddā attano sampattiṃ paccavekkhitvā ‘‘kena nu kho ahaṃ puññena idhūpapannā’’ti āvajjentī ‘‘bhaddāya ovāde ṭhatvā saṅghagatāya dakkhiṇāya [Pg.136] imaṃ sampattiṃ sampattā, bhaddā nu kho kahaṃ nibbattā’’ti olokentī taṃ sakkassa paricārikābhāvena nibbattaṃ disvā anukampamānā tassā vimānaṃ pāvisi. Atha naṃ bhaddā –

ครั้งนั้น นางสุภัททาพิจารณาสมบัติของตนแล้วรำพึงอยู่ว่า “เราบังเกิดในที่นี้ด้วยบุญอะไรหนอ” (ก็รู้ว่า) “เราตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์ จึงบรรลุสมบัตินี้ พี่ภัททาบังเกิดที่ไหนหนอ” ดังนี้แล้วแลดูอยู่ เห็นนางภัททานั้นบังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะ จึงอนุเคราะห์เข้าไปสู่วิมานของนาง ครั้งนั้น นางภัททาได้ (ถาม) นางว่า

619.

๖๑๙.

‘‘Daddallamānā vaṇṇena, yasasā ca yasassinī;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocasi.

“ท่านผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยวรรณะ และมียศด้วยยศ ย่อมรุ่งเรืองเกินเทวดาทั้งปวงในชั้นดาวดึงส์ด้วยวรรณะ

620.

๖๒๐.

‘‘Dassanaṃ nābhijānāmi, idaṃ paṭhamadassanaṃ;

Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mama’’nti. –

เราไม่เคยรู้จักการเห็น (ท่าน) มาก่อน นี้เป็นการเห็นครั้งแรก ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงเรียกเราโดยชื่อ”

Dvīhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassā –

ได้ถามด้วยสองคาถา แม้นางสุภัททานั้น ก็ได้ (ตอบ) แก่นางว่า

621.

๖๒๑.

‘‘Ahaṃ bhadde subhaddāsiṃ, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca te āsiṃ, bhaginī ca kaniṭṭhikā.

“ดูก่อนพี่ภัททา ฉันคือสุภัททา ในภพมนุษย์กาลก่อน ฉันเคยเป็นภรรยาร่วมกับท่าน และเป็นน้องสาว

622.

๖๒๒.

‘‘Sā ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā;

Nimmānaratīnaṃ devānaṃ, upapannā sahabyata’’nti. – dvīhi gāthāhi byākāsi;

ฉันนั้น เพราะกายแตก พ้นแล้ว จุติจากภพนั้น ได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี” ได้ตอบด้วยสองคาถา

619-20. Tattha vaṇṇenāti vaṇṇādisampattiyā. Dassanaṃ nābhijānāmīti ito pubbe tava dassanaṃ nābhijānāmi, tvaṃ mayā na diṭṭhapubbāti attho. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamadassana’’nti. Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamanti kataradevanikāyato āgantvā ‘‘bhadde’’ti nāmena maṃ ālapasi.

๖๑๙-๖๒๐. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า วณฺเณน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งวรรณะเป็นต้น บทว่า ทสฺสนํ นาภิชานามิ ความว่า ก่อนแต่นี้ เราไม่เคยรู้จักการเห็นท่าน ท่านเป็นผู้ที่เราไม่เคยเห็นมาก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อิทํ ปฐมทสฺสนํ” บทว่า กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมํ ความว่า ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหน จึงเรียกเราโดยชื่อว่า “ภัททา”

621. Ahaṃ bhaddeti ettha bhaddeti ālapanaṃ. Subhaddāsinti ahaṃ subhaddā nāma tava bhaginī kaniṭṭhikā āsiṃ ahosiṃ, tattha pubbe mānusake bhave sahabhariyā samānabhariyā te tayā ekasseva bhariyā, tava patino eva bhariyā, āsinti attho. Puna bhaddā –

๖๒๑. ในบทว่า อหํ ภทฺเท นี้ บทว่า ภทฺเท เป็นอาลปนะ บทว่า สุภทฺทาสึ ความว่า เราชื่อสุภัททา เป็นน้องสาวของท่าน ได้เป็นแล้ว ในภพมนุษย์กาลก่อนนั้น เป็นภรรยาร่วม คือ ภรรยาคนเดียวกันกับท่าน ความว่า เป็นภรรยาของสามีคนเดียวเท่านั้น คือเป็นภรรยาของสามีของท่านนั่นเอง ได้เป็นแล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า

623.

๖๒๓.

‘‘Pahūtakatakalyāṇā, te deve yanti pāṇino;

Yesaṃ tvaṃ kittayissasi, subhadde jātimattano.

“สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก ย่อมไปสู่เทวดาเหล่านั้น ดูก่อนสุภัททา ท่านจงบอกชาติของตนในหมู่เทวดาเหล่าใด

624.

๖๒๔.

‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā anusāsitā;

Kīdiseneva dānena, subbatena yasassinī.

ก็ท่านมีวรรณะเช่นนี้เพราะเหตุไร หรือใครสั่งสอน ท่านผู้มียศ มีทานและวัตรดีอย่างไร

625.

๖๒๕.

‘‘Yasaṃ [Pg.137] etādisaṃ pattā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

จึงได้บรรลุถึงยศเช่นนี้ ได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

Tīhi gāthāhi pucchi. Puna subhaddā –

ได้ถามด้วยสามคาถา อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า

626.

๖๒๖.

‘‘Aṭṭheva piṇḍapātāni, yaṃ dānaṃ adadaṃ pure;

Dakkhiṇeyyassa saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

“บิณฑบาต ๘ ที่เท่านั้น ซึ่งเป็นทานที่ฉันได้ถวายแล้วในกาลก่อน แก่สงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส

627.

๖๒๗.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

เพราะทานนั้น วรรณะของฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของฉันย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Byākāsi.

ได้ตอบแล้ว

623. Tattha pahūtakatakalyāṇā te deve yantīti pahūtakatakalyāṇā mahāpuññā te nimmānaratino deve yanti uppajjanavasena gacchanti pāṇino sattā, yesaṃ nimmānaratīnaṃ devānaṃ antare tvaṃ attano jātiṃ kittayissasi kathesīti yojanā.

๖๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปหูต กตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺติ มีการโยชนาว่า สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก มีบุญมาก ย่อมไป คือ ย่อมเข้าถึงเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่านั้น โดยการบังเกิด ในท่ามกลางเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่าใด ท่านจงบอก คือ จงกล่าวชาติของตน

624. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kīdisenevāti evasaddo samuccayattho, kīdisena cāti attho, ayameva vā pāṭho. Subbatenāti sundarena vatena, suvisuddhena sīlenāti attho.

๖๒๔. บทว่า เกน วณฺเณน ได้แก่ เพราะเหตุไร ในบทว่า กีทิเสเนว นี้ เอวศัพท์มีอรรถว่าสมุจจยะ ความว่า และด้วย (ทาน) อย่างไร หรือว่า บทนี้เป็นปาฐะอย่างนี้ทีเดียว บทว่า สุพฺพเตน ความว่า ด้วยวัตรอันดีงาม คือ ด้วยศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง

626. Aṭṭheva piṇḍapātānīti aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dinnapiṇḍapāte sandhāya vadati. Adadanti adāsiṃ.

๖๒๖. บทว่า อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ กล่าวหมายถึงบิณฑบาตที่ถวายแก่ภิกษุ ๘ รูป บทว่า อททํ คือ อทาสึ (เราได้ให้แล้ว)

Evaṃ subhaddāya kathite puna bhaddā –

เมื่อนางสุภัททากล่าวอย่างนี้แล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า

629.

๖๒๙.

‘‘Ahaṃ tayā bahutare bhikkhū, saññate brahmacārayo;

Tappesiṃ annapānena, pasannā sehi pāṇibhi.

“ฉันได้ถวายทานแก่ภิกษุผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มากกว่าเธอ ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส

630.

๖๓๐.

‘‘Tayā bahutaraṃ datvā, hīnakāyūpagā ahaṃ;

Kathaṃ tvaṃ appataraṃ datvā, visesaṃ vipulamajjhagā;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

ฉันถวายมากกว่าเธอ แต่ฉันเข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำกว่า ทำไมเธอถวายน้อยกว่า จึงได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

Pucchi. Tattha tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Puna subhaddā –

ได้ถามแล้ว ในบทนั้น บทว่า ตยา เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่านิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ) อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า

631.

๖๓๑.

‘‘Manobhāvanīyo [Pg.138] bhikkhu, sandiṭṭho me pure ahu;

Tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhamaṃ.

“ภิกษุผู้ยังใจให้เจริญ เป็นผู้ที่ฉันรู้จักในกาลก่อน ได้มีแล้ว ฉันนั้นได้นิมนต์ท่านด้วยภัตตาหาร คือพระเรวตะเป็นที่ ๘ แห่งตน

632.

๖๓๒.

‘‘So me atthapurekkhāro, anukampāya revato;

Saṅghe dehīti maṃvoca, tassāhaṃ vacanaṃ kariṃ.

ท่านผู้มุ่งประโยชน์แก่ฉัน คือพระเรวตะ ด้วยความอนุเคราะห์ ได้กล่าวกับฉันว่า ‘จงถวายในสงฆ์เถิด’ ฉันได้ทำตามคำของท่าน

633.

๖๓๓.

‘‘Sā dakkhiṇā saṅghagatā, appameyye patiṭṭhitā;

Puggalesu tayā dinnaṃ, na taṃ tava mahapphala’’nti. –

ทักษิณานั้นถึงแล้วแก่สงฆ์ ตั้งอยู่แล้วใน (ทักขิไณยบุคคล) ผู้ประมาณมิได้ ทานที่ท่านถวายในบุคคลทั้งหลาย ทานนั้นของท่านจึงไม่มีผลมาก”

Attanā katakammaṃ kathesi.

ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนทำแล้ว

631. Tattha manobhāvanīyoti manavaḍḍhanako uḷāraguṇatāya sambhāvanīyo. Sandiṭṭhoti nimantanavasena bodhito kathito. Tenāha ‘‘tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhama’’nti, taṃ manobhāvanīyaṃ ayyaṃ revataṃ attanaṭṭhamaṃ bhattena ahaṃ nimantesiṃ.

๖๓๑. ในบทนั้น บทว่า มโนภาวนีโย คือ ผู้ยังใจให้เจริญ ผู้ที่ควรยกย่องเพราะความเป็นผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ บทว่า สนฺทิฏฺโฐ คือ ผู้ที่ได้รับแจ้ง ได้รับบอกกล่าวโดยการนิมนต์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ” (ความว่า) เราได้นิมนต์พระเรวตะผู้เป็นเจ้า ผู้ยังใจให้เจริญนั้น เป็นที่ ๘ แห่งตน ด้วยภัตตาหาร

632-3. So me atthapurekkhāroti so ayyo revato dānassa mahapphalabhāvakaraṇena mama atthapurekkhāro hitesī. Saṅghe dehīti maṃvocāti ‘‘yadi tvaṃ subhadde aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dātukāmā, yasmā puggalagatāya dakkhiṇāya saṅghagatā eva dakkhiṇā mahapphalatarā, tasmā saṅghe dehi, saṅghaṃ uddissa dānaṃ dehī’’ti maṃ abhāsi. Tanti taṃ dānaṃ.

บทว่า โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ ความว่า พระเถระผู้เจริญนามว่าเรวตะนั้น ได้กระทำให้ทานมีผลมาก จึงเป็นผู้มุ่งประโยชน์ เป็นผู้หวังดีต่อข้าพเจ้า. บทว่า สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ความว่า ท่านได้กล่าวกับข้าพเจ้าว่า "ดูก่อนสุภัททา ถ้าเธอปรารถนาจะถวายทานแก่ภิกษุ ๘ รูป, เพราะเหตุที่ทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์เท่านั้น มีผลมากกว่าทักษิณาที่ถึงแล้วในบุคคล, เพราะฉะนั้น เธอจงถวายในสงฆ์, จงอุทิศสงฆ์แล้วถวายทาน". บทว่า ตนฺติ ได้แก่ ทานนั้น.

Evaṃ subhaddāya vutte bhaddā tamatthaṃ sampaṭicchantī uttari ca tathā paṭipajjitukāmā –

เมื่อนางสุภัททาเทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาเทพธิดาประสงค์จะยอมรับเนื้อความนั้น และยิ่งกว่านั้นยังปรารถนาจะปฏิบัติตามนั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า –

634.

๖๓๔.

‘‘Idānevāhaṃ jānāmi, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ;

Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā;

Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti. –

บัดนี้เอง ข้าพเจ้ารู้แล้วว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก. ข้าพเจ้านั้น ไปสู่ความเป็นมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้รู้คำพูด ปราศจากความตระหนี่ ไม่ประมาท ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์บ่อยๆ

Gāthamāha. Subhaddā pana attano devalokameva gatā. Atha sakko devānamindo sabbe deve tāvatiṃse attano sarīrobhāsena abhibhuyya virocamānaṃ subhaddaṃ devadhītaraṃ disvā tañca tāsaṃ kathāsallāpaṃ sutvā tāvadeva ca subhaddāya antarahitāya taṃ ‘‘ayaṃ nāmā’’ti ajānanto –

ได้กล่าวคาถา. ส่วนนางสุภัททาเทพธิดาได้ไปยังเทวโลกของตนแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ทอดพระเนตรเห็นนางสุภัททาเทพธิดาผู้รุ่งเรือง ครอบงำทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยรัศมีแห่งสรีระของพระองค์ และทรงสดับการสนทนานั้นของเทพธิดาทั้งสอง และเมื่อนางสุภัททาเทพธิดาอันตรธานไปในขณะนั้นเอง ไม่ทรงทราบว่า "เทพธิดานี้ชื่ออะไร" จึงได้ตรัสถามนางภัททาว่า –

635.

๖๓๕.

‘‘Kā [Pg.139] esā devatā bhadde, tayā mantayate saha;

Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocatī’’ti. –

ดูก่อนภัททา เทพธิดานั่นเป็นใครหนอ ที่สนทนาอยู่กับเธอ ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยวรรณะ

Bhaddaṃ pucchi. Sāpissa –

(ท้าวสักกะ) ได้ตรัสถามนางภัททาเทพธิดา. แม้นางภัททาเทพธิดานั้น ก็ได้ทูลตอบท้าวสักกะว่า –

636.

๖๓๖.

‘‘Manussabhūtā devinda, pubbe mānusake bhave;

Sahabhariyā ca me āsi, bhaginī ca kaniṭṭhikā,Saṅghe dānāni datvāna, katapuññā virocatī’’ti. –

ข้าแต่จอมเทพ ในภพชาติที่เป็นมนุษย์ก่อนหน้านี้ นางเคยเป็นมนุษย์ เป็นทั้งภรรยาร่วมสามีและน้องสาวของหม่อมฉัน นางได้ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์ กระทำบุญไว้แล้ว จึงรุ่งเรืองอยู่

Kathesi. Atha sakko tassā saṅghagatāya dakkhiṇāya mahapphalabhāvaṃ dassento dhammaṃ kathesi. Tena vuttaṃ –

(นางภัททา) ได้ทูลตอบแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีผลมากแห่งทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์แก่นางภัททาเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

637.

๖๓๗.

‘‘Dhammena pubbe bhaginī, tayā bhadde virocati;

Yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇaṃ.

ดูก่อนภัททา น้องสาวของเธอรุ่งเรืองกว่าเธอในกาลก่อนโดยธรรม เพราะเหตุที่นางได้ตั้งทักษิณาไว้ในสงฆ์ผู้ประมาณมิได้.

638.

๖๓๘.

‘‘Pucchito hi mayā buddho, gijjhakūṭamhi pabbate;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

แท้จริง เราได้ทูลถามพระพุทธเจ้า ที่ภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

639.

๖๓๙.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

640.

๖๔๐.

‘‘Taṃ me buddho viyākāsi, jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ;

Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบผลแห่งกรรมของพระองค์ ได้ทรงพยากรณ์เรื่องนั้นแก่เราแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก.

641.

๖๔๑.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

พระอริยบุคคล ๔ คู่ คือ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อมรรค ๔ และท่านผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี่คือสงฆ์ผู้ปฏิบัติตรง ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล.

642.

๖๔๒.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก.

643.

๖๔๓.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

แท้จริง สงฆ์นี้ไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ประมาณมิได้ ดุจมหาสมุทรสาคร แท้จริง ท่านเหล่านี้เป็นผู้ประเสริฐ เป็นสาวกของพระนรวีระ เป็นผู้กระทำแสงสว่าง ย่อมแสดงธรรม.

644.

๖๔๔.

‘‘Tesaṃ [Pg.140] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

ทานที่ชนทั้งหลายอุทิศสงฆ์แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น เป็นทานที่ถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว เซ่นสรวงดีแล้ว ทักษิณานั้นตั้งมั่นแล้วในสงฆ์ มีผลมาก อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว.

645.

๖๔๕.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

ชนเหล่าใดผู้เกิดความรู้แล้ว ระลึกถึงยัญเช่นนี้อยู่ เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากได้แล้ว เป็นผู้ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์

637. Tattha dhammenāti kāraṇena ñāyena vā. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Idāni taṃ ‘‘dhammenā’’ti vuttakāraṇaṃ dassetuṃ yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇa’’nti vuttaṃ. Appameyyeti guṇānubhāvassa attani katānaṃ kārānaṃ phalavisesassa ca vasena paminituṃ asakkuṇeyye.

๖๓๗. ในคาถานั้น บทว่า ธมฺเมนาติ ได้แก่ โดยเหตุ หรือโดยนัย. บทว่า ตยา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่า นิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ). บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุนั้นที่กล่าวไว้ว่า "ธมฺเมนา" ท่านจึงกล่าวว่า ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ. บทว่า อปฺปเมยฺเย ได้แก่ ในสงฆ์ผู้ไม่สามารถจะประมาณได้ โดยอำนาจแห่งอานุภาพแห่งคุณ และโดยอำนาจแห่งผลวิเศษแห่งกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน.

638-9. Ayañca attho bhagavato sammukhā ca suto, sammukhā ca paṭiggahitoti dassento ‘‘pucchito’’tiādimāha. Tattha yajamānānanti dadantānaṃ. Puññapekkhāna pāṇinanti anunāsikalopaṃ katvā niddeso, puññaphalaṃ ākaṅkhantānaṃ sattānaṃ. Opadhikanti upadhi nāma khandhā, upadhissa karaṇasīlaṃ, upadhipayojananti vā opadhikaṃ, attabhāvajanakaṃ paṭisandhipavattivipākadāyakaṃ.

และเมื่อจะทรงแสดงว่า "เนื้อความนี้ เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า และได้รับมาเฉพาะพระพักตร์" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุจฺฉิโต. ในคาถานั้น บทว่า ยชมานานํ ได้แก่ ของผู้ให้. บทว่า ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ เป็นการชี้แจงโดยทำการลบพยัญชนะนาสิก (นิคหิต) หมายถึง ของสัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาผลบุญ. บทว่า โอปธิกํ ความว่า ที่ชื่อว่า อุปธิ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลาย. กรรมที่มีปกติกระทำอุปธิ หรือกรรมที่มีอุปธิเป็นประโยชน์ ชื่อว่า โอปธิกะ คือ กรรมที่ทำให้เกิดอัตภาพ ให้ผลในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล.

640. Jānaṃ kammaphalaṃ sakanti sattānaṃ sakaṃ sakaṃ yathāsakaṃ puññaṃ puññaphalañca hatthatale āmalakaṃ viya jānanto. Sakanti vā yakārassa kakāraṃ katvā vuttaṃ, sayaṃ attanāti attho.

๖๔๐. บทว่า ชานํ กมฺมผลํ สกํ ความว่า ทรงทราบซึ่งบุญและผลบุญของสัตว์ทั้งหลาย ตามที่เป็นของตนๆ เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สกํ ท่านกล่าวไว้โดยเปลี่ยน ย อักษร เป็น ก อักษร ความหมายคือ สยํ อตฺตนา (ด้วยพระองค์เอง).

641. Paṭipannāti paṭipajjamānā, maggaṭṭhāti attho. Ujubhūtoti ujupaṭipattiyā ujubhāvaṃ patto dakkhiṇeyyo jāto. Paññāsīlasamāhitoti paññāya sīlena ca samāhito, diṭṭhisīlasampanno ariyāya diṭṭhiyā ariyena sīlena ca samannāgato. Tenāpissa paramatthasaṅghabhāvameva vibhāveti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṅghaṭitattā hi saṅgho[Pg.141]. Atha vā samāhitaṃ samādhi, paññā sīlaṃ samāhitañca assa atthīti paññāsīlasamāhito. Tenassa sīlādidhammakkhandhattayasampannatāya aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ vibhāveti.

๖๔๑. บทว่า ปฏิปนฺนาติ ได้แก่ ท่านผู้กำลังปฏิบัติ คือ ผู้ตั้งอยู่ในมรรค. บทว่า อุชุภูโตติ ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นผู้ตรงโดยปฏิปทาอันตรง, กลายเป็นทักขิไณยบุคคล. บทว่า ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล, ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิและศีล คือ ประกอบด้วยอริยทิฏฐิและอริยศีล. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นปรมัตถสงฆ์ของสงฆ์นั้น. จริงอยู่ ที่ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ตั้งมั่นดี ชื่อว่า สมาธิ. ปัญญา ศีล และสมาธิ มีอยู่แก่สงฆ์นั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปัญญาสีลสมาหิโต. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นอัคคทักขิไณยบุคคลของสงฆ์นั้น เพราะความที่ท่านสมบูรณ์ด้วยธรรมขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น.

643. Vipulo mahaggatoti guṇehi mahattaṃ gatoti mahaggato, tato eva attani katānaṃ kārānaṃ phalavepullahetutāya vipulo. Udadhīva sāgaroti yathā udakaṃ ettha dhīyatīti ‘‘udadhī’’ti laddhanāmo sāgaro, ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’’tiādinā udakato appameyyo, evamesa guṇatoti attho. Ete hīti hi-saddo avadhāraṇe nipāto, ete eva seṭṭhāti attho. Vuttañhetaṃ –

๖๔๓. บทว่า วิปุโล มหคฺคโตติ ความว่า ถึงความเป็นใหญ่ด้วยคุณทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัคคตะ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า วิปุละ เพราะเป็นเหตุแห่งความไพบูลย์แห่งผลของกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน. บทว่า อุทธีว สาคโรติ ความว่า สาครที่ได้ชื่อว่า "อุทธิ" เพราะน้ำย่อมทรงอยู่ในสาครนั้น, สาครนั้นประมาณมิได้โดยทางน้ำ ด้วยคำเป็นต้นว่า "มีทะนานน้ำเท่านี้" ฉันใด, สงฆ์นี้ก็ประมาณมิได้โดยคุณ ฉันนั้น. บทว่า เอเต หีติ หิ ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่า อวธารณะ (การเน้นความ) ความว่า ท่านเหล่านี้เท่านั้นประเสริฐที่สุด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า –

‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34; 5.32).

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด, สงฆ์สาวกของตถาคต บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าสงฆ์หรือคณะเหล่านั้น

Naravīrasāvakāti naresu vīriyasampannassa narassa sāvakā. Pabhaṅkarāti lokassa ñāṇālokakarā. Dhammamudīrayantīti dhammaṃ uddisanti. Kathaṃ? Dhammasāminā hi dhammapajjoto ariyasaṅghe ṭhapito.

คำว่า นรวีรสาวก ได้แก่ สาวกของพระนรวีระผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย คำว่า ปภังกร ได้แก่ ผู้กระทำแสงสว่างคือญาณแก่โลก คำว่า ผู้แสดงธรรม ได้แก่ ผู้ยกธรรมขึ้นแสดง ถามว่า ทำไม? ตอบว่า เพราะว่าประทีปคือธรรมอันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมทรงตั้งไว้แล้วในพระอริยสงฆ์

644. Ye saṅghamuddissa dadanti dānanti ye sattā ariyasaṅghaṃ uddissa sammutisaṅghe antamaso gotrabhupuggalesupi dānaṃ dadanti, taṃ dānaṃ saṃvibhāgavasena dinnampi sudinnaṃ, āhunapāhunavasena hutampi suhutaṃ, mahāyāgavasena yiṭṭhampi suyiṭṭhameva hoti. Kasmā? Yasmā sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā mahapphalā lokavidūna vaṇṇitāti, lokavidūhi sammāsambuddhehi ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ mahapphalataraṃ vadāmi (ma. ni. 3.380). Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukhaṃ (ma. ni. 2.400; su. ni. 574; mahāva. 300). Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997) ca ādinā mahapphalatā vaṇṇitā pasatthā thomitāti attho.

๖๔๔. บทว่า เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ ความว่า สัตว์เหล่าใดอุทิศพระอริยสงฆ์แล้วให้ทานในสมมติสงฆ์ แม้ที่สุดในโคตรภูบุคคล ทานนั้น แม้ให้แล้วโดยเป็นการแบ่งปัน ก็ชื่อว่าเป็นทานที่ให้ดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นของต้อนรับและของคำนับ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นการบูชาใหญ่ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้วนั่นเทียว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเหตุว่าทักษิณานั้นที่ถึงแล้ว ตั้งอยู่แล้วในสงฆ์ มีผลมาก บทว่า อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก ทรงพรรณนา สรรเสริญ ยกย่องความเป็นทานมีผลมากไว้ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ว่ามีผลน้อยกว่าปาฏิปุคคลิกทักษิณาโดยปริยายใดปริยายหนึ่งเลย' และ 'สงฆ์แลเป็นประธานของเหล่าชนผู้บูชา ผู้มุ่งหวังบุญ' และ 'เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก' ดังนี้ นี้คือเนื้อความ

645. Īdisaṃ yaññamanussarantāti etādisaṃ saṅghaṃ uddissa attanā kataṃ dānaṃ anussarantā. Vedajātāti jātasomanassā. Vineyya maccheramalaṃ [Pg.142] samūlanti maccherameva cittassa malinabhāvakaraṇato maccheramalaṃ, atha vā maccherañca aññaṃ issālobhadosādimalañcāti maccheramalaṃ. Tañca avijjāvicikicchāvipallāsādīhi saha mūlehīti samūlaṃ vineyya vinayitvā vikkhambhetvā aninditvā saggamupenti ṭhānanti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

๖๔๕. บทว่า Īdisaṃ yaññamanussarantā ความว่า ระลึกถึงทานที่ตนกระทำแล้วโดยอุทิศสงฆ์เห็นปานนี้อยู่ บทว่า Vedajātā ความว่า มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว บทว่า Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ ความว่า ความตระหนี่นั่นเทียว ชื่อว่ามัจเฉรมล เพราะกระทำความเป็นของเศร้าหมองแก่จิต หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งความตระหนี่และมลทินอื่นคือความริษยา ความโลภ ความโกรธเป็นต้น ชื่อว่ามัจเฉรมล มัจเฉรมลนั้นพร้อมด้วยมูลคืออวิชชา วิจิกิจฉา วิปลาสเป็นต้น จึงชื่อว่า สมูล (มีราก) การประกอบความมีดังนี้: (บุคคล) กำจัด คือข่มมัจเฉรมลพร้อมทั้งรากไว้แล้ว ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Imaṃ pana sabbaṃ pavattiṃ sakko devānamindo ‘‘daddallamānā vaṇṇenā’’tiādinā āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi, āyasmā mahāmoggallāno bhagavato ārocesi, bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosi.

ก็เรื่องราวทั้งหมดนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลแด่พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ด้วยคาถาเป็นต้นว่า 'daddallamānā vaṇṇena' พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน

Daddallavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาทัททัฬหวิมาน จบแล้ว

7. Pesavatīvimānavaṇṇanā

๗. วรรณนาเปสวตีวิมาน

Phalikarajatahemajālachannanti pesavatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena magadhesu nālakagāme ekasmiṃ gahapatimahāsārakule pesavatī nāma kulasuṇhā ahosi. Sā kira kassapassa bhagavato yojanike kanakathūpe kayiramāne dārikā hutvā mātarā saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ ime, amma, karontī’’ti? ‘‘Cetiyaṃ kātuṃ suvaṇṇiṭṭhakā karontī’’ti. Taṃ sutvā dārikā pasannamānasā mātaraṃ āha – ‘‘amma, mama gīvāya idaṃ sovaṇṇamayaṃ khuddakapiḷandhanaṃ atthi, imāhaṃ cetiyatthāya demī’’ti. Mātā ‘‘sādhu dehī’’ti vatvā taṃ gīvato omuñcitvā suvaṇṇakārassa hatthe adāsi ‘‘idaṃ imāya dārikāya pariccajitaṃ, imampi pakkhipitvā iṭṭhakaṃ karohī’’ti. Suvaṇṇakāro tathā akāsi. Sā dārikā aparabhāge kālaṃ katvā teneva puññakammena devaloke nibbattitvā sugatiyaṃyeva aparāparaṃ saṃsarantī amhākaṃ bhagavato kāle nālakagāme nibbattā anukkamena dvādasavassikā jātā.

คาถาว่า ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ เป็นเปสวตีวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ในหมู่บ้านนาฬกะ แคว้นมคธ ได้มีหญิงสะใภ้ในตระกูลคหบดีผู้มั่งคั่งตระกูลหนึ่งชื่อเปสวดี ได้ยินว่า นางนั้น ในสมัยที่พระกนกถูปทองคำประมาณ 1 โยชน์ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะกำลังถูกสร้าง นางได้เป็นเด็กหญิง ไปยังสถานที่สร้างพระเจดีย์พร้อมกับมารดา แล้วถามมารดาว่า 'แม่จ๋า คนเหล่านี้ทำอะไรกัน?' มารดาตอบว่า 'เขากำลังทำอิฐทองคำเพื่อสร้างพระเจดีย์' เด็กหญิงได้ฟังดังนั้น มีใจเลื่อมใส จึงกล่าวกับมารดาว่า 'แม่จ๋า ที่คอของหนูมีเครื่องประดับเล็กๆ ทำด้วยทองคำนี้อยู่ หนูจะขอถวายเครื่องประดับนี้เพื่อประโยชน์แก่พระเจดีย์' มารดากล่าวว่า 'ดีแล้วลูก ถวายเถิด' แล้วถอดเครื่องประดับนั้นออกจากคอ มอบให้ในมือนายช่างทองพลางกล่าวว่า 'นี่เป็นของที่เด็กหญิงคนนี้สละแล้ว จงใส่เครื่องประดับนี้ลงไปทำเป็นอิฐด้วยเถิด' นายช่างทองได้ทำตามนั้น เด็กหญิงนั้นในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเทียว จึงบังเกิดในเทวโลก ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา นางได้บังเกิดในหมู่บ้านนาฬกะ โดยลำดับได้มีอายุ 12 ปี

Sā ekadivasaṃ mātarā pesitaṃ mūlaṃ gahetvā telatthāya aññataraṃ āpaṇaṃ agamāsi. Tasmiñca āpaṇe aññataro kuṭumbiyaputto pitarā [Pg.143] nidahitvā ṭhapitaṃ bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ muttāmaṇiratanāni ca gahetuṃ uddharanto āpaṇiko kammabalena kathalapāsāṇasakkhararūpena upaṭṭhahantāni disvā tato ekadesaṃ ‘‘puññavantānaṃ vasena hiraññasuvaṇṇādi bhavissatī’’ti vīmaṃsituṃ rāsiṃ katvā ṭhapesi. Atha naṃ sā dārikā disvā ‘‘kasmā āpaṇe ratanāni evaṃ ṭhapitāni, nanu nāma sammadeva paṭisāmetabbānī’’ti āha. Āpaṇiko taṃ sutvā ‘‘mahāpuññā ayaṃ dārikā, imissā vasena sabbamidaṃ hiraññādi eva hutvā amhākaṃ viniyogaṃ gamissati, saṅgaṇhissāmi na’’nti cintetvā tassā mātu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ dārikaṃ mayhaṃ puttassatthāya dehī’’ti vāretvā bahudhanaṃ datvā āvāhavivāhaṃ katvā taṃ attano gehaṃ ānesi. Athassā sīlācāraṃ ñatvā bhaṇḍāgāraṃ vivaritvā ‘‘kiṃ ettha passasī’’ti vatvā tāya ‘‘hiraññasuvaṇṇamaṇimeva rāsikataṃ passāmī’’ti vutte ‘‘etāni amhākaṃ kammabalena antaradhāyantāni tava puññavisesena puna visesāni jātāni, tasmā ito paṭṭhāya imasmiṃ gehe sabbaṃ tvaṃyeva vicārehi, tayā dinnameva mayaṃ paribhuñjissāmā’’ti vatvā tato pabhuti taṃ ‘‘pesavatī’’ti vohariṃsu.

วันหนึ่ง นางถูกมารดาใช้ให้ถือเงินไปเพื่อซื้อน้ำมัน ได้ไปยังร้านค้าแห่งหนึ่ง ก็ในร้านค้านั้น บุตรของกุฎุมพีคนหนึ่งกำลังขุดเงินทอง ไข่มุก แก้วมณี และรัตนชาติต่างๆ มากมายซึ่งบิดาฝังเก็บไว้เพื่อจะเอาขึ้นมา พ่อค้าเห็นทรัพย์เหล่านั้นปรากฏเป็นรูปเศษหม้อ หิน และกรวดด้วยกำลังแห่งกรรม จึงเอาส่วนหนึ่งจากกองนั้นทำเป็นกองไว้เพื่อจะทดลองว่า 'ด้วยอำนาจของผู้มีบุญ ทรัพย์นี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น' ครั้งนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นกองทรัพย์นั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมจึงวางรัตนะไว้ในร้านอย่างนี้เล่า? ไม่ควรจะเก็บให้ดีดอกหรือ?' พ่อค้าได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เด็กหญิงนี้มีบุญมาก ด้วยอำนาจของนาง ทรัพย์ทั้งหมดนี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น แล้วจักเป็นของที่เราใช้สอยได้ เราจะรับเลี้ยงนางไว้' คิดดังนั้นแล้วจึงไปยังสำนักของมารดาของนาง สู่ขอว่า 'ขอท่านจงให้เด็กหญิงนี้เพื่อประโยชน์แก่บุตรของเราเถิด' แล้วให้ทรัพย์มากมาย ทำอาวาหวิวาหมงคล นำนางมายังเรือนของตน ครั้นรู้ศีลาจารวัตรของนางแล้ว จึงเปิดคลังสมบัติแล้วถามว่า 'เธอเห็นอะไรในนี้' เมื่อนางกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเห็นแต่เงินทองและแก้วมณีที่กองไว้' เขาจึงกล่าวว่า 'ทรัพย์เหล่านี้อันตรธานไปด้วยกำลังกรรมของเรา แต่ได้กลับกลายเป็นของวิเศษอีกครั้งด้วยบุญพิเศษของเธอ เพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้ไป ในเรือนนี้ เธอจงจัดการทุกสิ่งทุกอย่างเถิด พวกเราจะใช้สอยแต่ของที่เธอให้เท่านั้น' กล่าวแล้ว ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาจึงเรียกนางว่า 'เปสวดี'

Tena ca samayena āyasmā dhammasenāpati attano āyusaṅkhārānaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ mātuyā rūpasāribrāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ datvā parinibbāyissāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu āṇāya mahantaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā anekehi thutisahassehi bhagavantaṃ thometvā yāva dassanavisayātikkamā abhimukhova apakkamitvā puna vanditvā bhikkhusaṅghaparivuto vihārā nikkhamma bhikkhusaṅghassa ovādaṃ datvā āyasmantaṃ ānandaṃ samassāsetvā catassopi parisā nivattetvā anukkamena nālakagāmaṃ patvā mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā paccūsasamaye jātovarake parinibbāyi. Parinibbutassa cassa sarīrasakkārakaraṇavasena devā ceva manussā ca sattāhaṃ vītināmesuṃ, agarucandanādīhi hatthasatubbedhaṃ citakamakaṃsu.

ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระธรรมเสนาบดีผู้มีอายุ ทราบความสิ้นไปรอบแห่งอายุสังขารของตนแล้ว จึงดำริว่า "เราจักให้ค่าเลี้ยงดูแก่มารดาของเราคือนางพราหมณีชื่อรูปสารี แล้วจักปรินิพพาน" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลขออนุญาตเพื่อปรินิพพานแล้ว ได้แสดงปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่ด้วยอานุภาพแห่งพระศาสดา สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคำสรรเสริญหลายพันบท หลีกไปโดยผินหน้าเฉพาะ (พระพักตร์พระผู้มีพระภาค) จนกว่าจะล่วงคลองจักษุไป ถวายบังคมอีกครั้งหนึ่ง แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุออกจากวิหารแล้ว ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ ปลอบท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ ให้บริษัททั้ง ๔ กลับแล้ว เสด็จถึงนาลกคามโดยลำดับ ยังมารดาให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ปรินิพพานในห้องที่ตนเกิด ในเวลาใกล้รุ่ง. และเพราะเหตุแห่งการกระทำสรีระสักการะแก่ท่านผู้ปรินิพพานแล้วนั้น ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ให้เวลาล่วงไป ๗ วัน ได้ทำจิตกาธานสูง ๑๐๐ ศอก ด้วยไม้กฤษณาและไม้จันทน์เป็นต้น.

Pesavatīpi therassa parinibbānaṃ sutvā ‘‘gantā pūjessāmī’’ti suvaṇṇapupphehi gandhajātehi ca pūritāni caṅkoṭakāni gāhāpetvā gantukāmā [Pg.144] sasuraṃ āpucchitvā tena ‘‘tvaṃ garubhārā, tattha ca mahājanasammaddo, pupphagandhāni pesetvā idheva hohī’’ti vuttāpi saddhājātā ‘‘yadipi me tattha jīvitantarāyo siyā, gantāva pūjāsakkāraṃ karissāmī’’ti taṃ vacanaṃ aggahetvā saparivārā tattha gantvā gandhapupphādīhi pūjetvā katañjalī aṭṭhāsi. Tasmiñca samaye theraṃ pūjetuṃ āgatānaṃ rājaparisānaṃ hatthī matto hutvā taṃ padesaṃ upagañchi. Taṃ disvā maraṇabhayabhītesu manussesu palāyantesu janasammaddena patitaṃ pesavatiṃ mahājano akkamitvā māresi. Sā pūjāsakkāraṃ katvā theragatāya saddhāya sampannacittā eva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi.

แม้นางเปสวดี ครั้นได้ฟังข่าวการปรินิพพานของพระเถระแล้ว (คิดว่า) "เราจักไปบูชา" ดังนี้ จึงให้คนถือเอากระเช้าทั้งหลายที่เต็มด้วยดอกไม้ทองและของหอมชนิดต่างๆ มีความประสงค์จะไป จึงบอกลาพ่อผัว แม้ถูกพ่อผัวนั้นกล่าวว่า "เธอมีครรภ์แก่ และในที่นั้นก็มีมหาชนเบียดเสียดกัน จงส่งดอกไม้และของหอมไป แล้วจงอยู่ที่นี่แหละ" ดังนี้แล้ว แต่เพราะเป็นผู้มีศรัทธาเกิดขึ้น จึงไม่ถือเอาคำนั้น (คิดว่า) "แม้หากว่าอันตรายแก่ชีวิตพึงมีแก่เราในที่นั้น ถึงอย่างนั้น เราก็จะไปทำปูชาสักการะให้ได้" ดังนี้แล้ว พร้อมด้วยบริวารไปยังที่นั้น บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็ในสมัยนั้น ช้างของราชบริษัททั้งหลายผู้มาเพื่อบูชาพระเถระ ตกมันแล้วได้เข้าไปยังประเทศนั้น. เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้กลัวต่อมรณภัยเห็นช้างนั้นแล้วกำลังหนีไป มหาชนได้เหยียบย่ำนางเปสวดีผู้ล้มลงเพราะความเบียดเสียดของฝูงชนให้ถึงความตาย. นางได้กระทำปูชาสักการะแล้ว มีจิตเลื่อมใสสมบูรณ์ด้วยศรัทธาที่มีในพระเถระนั่นเทียว ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง.

Sā tāvadeva attano dibbasampattiṃ oloketvā ‘‘kīdisena nu kho puññena mayā esā laddhā’’ti, tassā hetuṃ upadhārentī theraṃ uddissa kataṃ pūjāsakkāraṃ disvā, ratanattaye abhippasannamānasā satthāraṃ vandituṃ accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā sumahatiyā deviddhiyā cando viya ca sūriyo viya ca dasa disā obhāsayamānā saha vimānena āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato samīpe nisinno bhagavantaṃ evamāha ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā imissā devatāya katakammaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha āyasmā vaṅgīso tāya devatāya katakammaṃ pucchitukāmo paṭhamaṃ tāvassā vimānaṃ saṃvaṇṇento āha –

เทพธิดานั้น ในขณะนั้นนั่นเทียว แลดูทิพยสมบัติของตนแล้ว (พิจารณาว่า) "สมบัตินี้เราได้แล้วด้วยบุญเช่นไรหนอ" ดังนี้ เมื่อพิจารณาหาเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นปูชาสักการะที่ตนกระทำอุทิศพระเถระแล้ว มีใจเลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย เพื่อจะถวายบังคมพระศาสดา จึงมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพอันประดับด้วยเครื่องประดับมีภาระเท่ากับ ๖๐ เล่มเกวียน ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ทำทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างไสวราวกับพระจันทร์และราวกับพระอาทิตย์ มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ นั่งอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การที่จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นี้ได้กระทำไว้ ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "วังคีสะ ขอจงปรากฏแก่เธอเถิด". ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ มีความประสงค์จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นั้นได้กระทำไว้ เมื่อจะพรรณนาวิมานของเทพธิดาองค์นั้นก่อน จึงได้กล่าวว่า –

646.

๖๔๖.

‘‘Phalikarajatahemajālachannaṃ, vividhacitratalamaddasaṃ surammaṃ;

Byamhaṃ sunimmitaṃ toraṇūpapannaṃ, rucakupakiṇṇamidaṃ subhaṃ vimānaṃ.

ข้าพระองค์ได้เห็นวิมานอันงดงามนี้ ซึ่งมุงบังด้วยข่ายแก้วผลึก เงิน และทอง มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ น่ารื่นรมย์ยิ่ง เป็นที่อยู่อันสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยซุ้มประตู เกลื่อนกล่นด้วยผงทอง

647.

๖๔๗.

‘‘Bhāti ca dasa disā nabheva suriyo, sarade tamonudo sahassaraṃsī;

Tathā tapati midaṃ tava vimānaṃ, jalamiva dhūmasikho nise nabhagge.

วิมานของท่านนี้ย่อมรุ่งเรือง ส่องสว่างไปทั่วทิศทั้ง ๑๐ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ขจัดความมืดในสารทกาลบนท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น และดุจเปลวไฟที่ลุกโพลงอยู่บนท้องฟ้าในเวลากลางคืน

648.

๖๔๘.

‘‘Musatīva [Pg.145] nayanaṃ sateratāva, ākāse ṭhapitamidaṃ manuññaṃ;

Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ, iddhaṃ indapuraṃ yathā tavedaṃ.

วิมานอันน่ารื่นรมย์ของท่านนี้ ตั้งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าจะขโมยนัยน์ตาไป ดุจสายฟ้า กึกก้องด้วยเสียงพิณ กลองตะโพน และสังข์ รุ่งเรืองเหมือนเมืองของพระอินทร์

649.

๖๔๙.

‘‘Padumakumuduppalakuvalayaṃ, yodhikabandhukanojakā ca santi;

Sālakusumitapupphitā asokā, vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ.

มีดอกปทุม ดอกโกมุท ดอกอุบล และดอกกุวลัย ทั้งมีดอกโยธิกา ดอกบานเที่ยง และดอกอโนชา ต้นสาละและต้นอโศกก็มีดอกบานสะพรั่ง วิมานนี้อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐจากยอดไม้ต่างๆ

650.

๖๕๐.

‘‘Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā, kusakasuphullitalatāvalambinīhi;

Maṇijālasadisā yasassinī, rammā pokkharaṇī upaṭṭhitā te.

สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีชื่อเสียง (งดงาม) ดุจข่ายแก้วมณี ประกอบด้วยต้นสน ต้นมะหาด และต้นไม้อื่นๆ มีเถาวัลย์ที่ดอกบานสะพรั่งห้อยย้อยอยู่ ปรากฏแก่ท่าน

651.

๖๕๑.

‘‘Udakaruhā ca yetthi pupphajātā, thalajā ye ca santi rukkhajātā;

Mānusakāmānussakā ca dibbā, sabbe tuyhaṃ nivesanamhi jātā.

หมู่ดอกไม้เหล่าใดที่เกิดในน้ำ และหมู่ต้นไม้เหล่าใดที่เกิดบนบก ทั้งที่เป็นของมนุษย์ ที่ไม่ใช่มนุษย์ และที่เป็นทิพย์ ทั้งหมดนั้นล้วนเกิดขึ้นในที่อยู่ของท่าน

652.

๖๕๒.

‘‘Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapannā;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsiḷārapamhe’’ti.

วิมานนี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมและความข่มใจอะไร ท่านเข้าถึงสมบัตินี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และวิมานนี้อันท่านบรรลุแล้วอย่างไร ขอท่านผู้มีปัญญาเฉียบแหลมจงบอกตามลำดับนั้นเถิด

646. Tattha phalikarajatahemajālachannanti phalikamaṇīhi rajatahemajālehi ca chāditaṃ, phalikamaṇimayāhi bhittīhi rajatahemamayehi jālehi ca samantato heṭṭhā ca upari ca chāditaṃ, vividhavaṇṇānaṃ vicittasannivesānañca talānaṃ bhūmīnaṃ vasena vividhacitratalaṃ addasaṃ passiṃ. Surammanti suṭṭhu ramaṇīyaṃ. Viharitukāmā vasanti etthāti byamhaṃ, bhavanaṃ. Toraṇūpapannanti vividhamālākammādivicittena sattaratanamayena toraṇena upetaṃ. Toraṇanti vā dvārakoṭṭhakapāsādassa nāmaṃ, tena ca anekabhūmakena [Pg.146] vicittākārena taṃ vimānaṃ upetaṃ. Rucakupatiṇṇanti suvaṇṇavālikāhi okiṇṇaṅgaṇaṃ. Vālikasadisā hi suvaṇṇakhaṇḍā rucā nāma, rucameva rucakanti vuttaṃ. Subhanti sobhati, suṭṭhu bhātīti vā subhaṃ. Vimānanti visiṭṭhamānaṃ, pamāṇato mahantanti attho.

๖๔๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ผลิกรชตเหมาชาลฉนฺนํ ความว่า อันมุงบังแล้วด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายเงินและข่ายทอง คือ อันมุงบังแล้วโดยรอบ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน ด้วยฝาอันสำเร็จด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายอันสำเร็จด้วยเงินและทอง. ด้วยอำนาจแห่งพื้นและภูมิทั้งหลายอันมีสีต่างๆ และมีที่ตั้งอันวิจิตร (จึงชื่อว่า) วิวิธจิตฺรตลํ (มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ) (บทว่า) อทฺทสํ คือ ข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว. บทว่า สุรมฺมํ คือ น่ารื่นรมย์ยิ่ง. (เทพบุตรเทพธิดา) ผู้ใคร่จะอยู่ ย่อมอยู่ในที่นี้ เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า พฺยหฺมํ ได้แก่ ภพ. บทว่า โตรณูปปนฺนํ คือ ประกอบแล้วด้วยซุ้มประตูอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ อันวิจิตรด้วยลายมาลากรรมต่างๆ เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า โตรณํ เป็นชื่อของปราสาทซุ้มประตู วิมานนั้นประกอบแล้วด้วยปราสาทนั้นอันมีหลายชั้น มีสัณฐานวิจิตร. บทว่า รุจกูปกิณฺณํ คือ มีลานอันเกลื่อนกล่นด้วยทรายทอง. จริงอยู่ ชิ้นทองที่เหมือนทราย ชื่อว่า รุจา, คำว่า รุจา นั่นแหละ ท่านกล่าวว่า รุจกํ. บทว่า สุภํ คือ ย่อมงดงาม หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมส่องสว่างดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภํ. บทว่า วิมานํ คือ มีประมาณอันวิเศษ อธิบายว่า ใหญ่โดยประมาณ.

647. Bhātīti jotati ujjalati. Nabheva suriyoti ākāse ādicco viya. Saradeti saradasamaye. Tamonudoti andhakāraviddhaṃsano. Tathā tapati midanti yathā saradakāle sahassaraṃsī sūriyo, tathā tapati dibbati idaṃ tava vimānaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Jalamiva dhūmasikhoti jalanto aggi viya. Aggi hi tassa aggato dhūmo paññāyatīti ‘‘dhūmasikho dhūmaketū’’ti ca vuccati. Niseti nisati, rattiyanti attho. Nabhaggeti nabhakoṭṭhāse, ākāsapadeseti vuttaṃ hoti. ‘‘Nagagge’’ti vā pāṭho, pabbatasikhareti attho. Idaṃ tava vimānanti yojanā.

๖๔๗. บทว่า ภาติ คือ ย่อมสว่างไสว รุ่งเรือง. บทว่า นเภว สุริโย คือ เปรียบดังดวงอาทิตย์ในท้องฟ้า. บทว่า สรเท คือ ในสมัยสารทฤดู. บทว่า ตโมนุโท คือ ผู้ขจัดความมืด. บทว่า ตถา ตปติ มิทํ คือ ดวงอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่งย่อมส่องสว่างในสารทกาลฉันใด วิมานนี้ของท่านก็ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองฉันนั้น, ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า ชลมิพ ธูมสิโข คือ เปรียบดังไฟที่ลุกโชน. จริงอยู่ เพราะควันย่อมปรากฏจากยอดของไฟ ไฟนั้นจึงถูกเรียกว่า "ธูมสิโข" และ "ธูมเกตุ". บทว่า นิเส คือ ในกลางคืน, นี้คือความหมาย. บทว่า นภคฺเค คือ ในส่วนแห่งท้องฟ้า, ในประเทศแห่งอากาศ ดังนี้ท่านกล่าวไว้. หรืออีกบทหนึ่งว่า นคคฺเค, หมายถึง บนยอดเขา. พึงประกอบความว่า วิมานนี้ของท่าน.

648. Musatīva nayananti ativiya attano pabhassaratāya paṭihanantaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ adentaṃ olokentānaṃ cakkhuṃ musati viya. Tenāha ‘‘sateratāvā’’ti, vijjulatā viyāti attho. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhanti mahatīādivīṇānaṃ bheriādipaṭahānaṃ hatthatāḷakaṃsatāḷānañca saddehi ghositaṃ ekaninnādaṃ. Iddhanti devaputtehi devadhītāhi dibbasampattiyā ca samiddhaṃ. Indapuraṃ yathāti sudassananagaraṃ viya.

๖๔๘. บทว่า มุสตีว นยนํ คือ ประหนึ่งลักจักษุของชนผู้มองดูอยู่ คือไม่ให้กระทำกิจแห่งการเห็น ซึ่งกระทบอยู่ด้วยความเป็นผู้มีรัศมีผ่องใสยิ่งนักของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สเตรตาวา, หมายถึง ประดุจสายฟ้าแลบ. บทว่า วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ คือ กึกก้องด้วยเสียงพิณมีพิณมหตีเป็นต้น กลองมีกลองเภรีเป็นต้น การปรบมือและฉิ่งฉาบ มีเสียงกึกก้องเป็นหนึ่งเดียว. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์ด้วยเทพบุตร เทพธิดา และทิพยสมบัติ. บทว่า อินฺทปุรํ ยถา คือ เปรียบดังเมืองสุทัสสนะของพระอินทร์.

649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca padumakumuduppalakuvalayanti ekattavasena vuttaṃ. Atthīti vacanaṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Tattha padumaggahaṇena puṇḍarīkampi gahitaṃ, kumudaggahaṇena setarattabhedāni sabbāni kumudāni, uppalaggahaṇena rattauppalaṃ sabbā vā uppalajāti, kuvalayaggahaṇena nīluppalameva gahitanti veditabbaṃ. Yodhikabandhukanojakā ca santīti ca-kāro nipātamattaṃ, yodhikabandhujīvakaanojakarukkhā ca santīti attho. Keci ‘‘anojakāpi santī’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘anojakāpīti vuttaṃ hotī’’ti atthaṃ vadanti. Sālakusumitapupphitā asokāti sālā kusumitā pupphitā asokāti yojetabbaṃ[Pg.147]. Vividhadumaggasugandhasevitamidanti nānāvidhānaṃ uttamarukkhānaṃ sobhanehi gandhehi sevitaṃ paribhāvitaṃ idaṃ te vimānanti attho.

๖๔๙. บทว่า ปทุมานิ จ กุมุทามิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ คือ ดอกปทุมด้วย ดอกโกมุทด้วย ดอกอุบลด้วย และดอกกุวลัยด้วย, ท่านกล่าวรวมเป็นเอกวจนะว่า ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ. พึงเปลี่ยนบทว่า อตฺถิ แล้วประกอบความ. ในบทเหล่านั้น ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าปทุม ท่านถือเอากระทั่งดอกปุณฑริก, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าโกมุท ท่านถือเอาดอกโกมุททั้งหมดที่มีความแตกต่างกันคือสีขาวและสีแดง, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าอุบล ท่านถือเอาดอกอุบลแดง หรืออุบลทุกชนิด, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่ากุวลัย พึงทราบว่าท่านถือเอาเฉพาะดอกอุบลเขียวเท่านั้น. ในบทว่า โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ, จ-ศัพท์เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า ต้นโยธิกา ต้นบานเที่ยง และต้นอโนชา ย่อมมีอยู่. อาจารย์บางพวกกล่าวบทว่า อโนชกาปิ สนฺติ แล้วกล่าวอธิบายความว่า "ท่านกล่าวหมายถึง แม้ดอกอโนชาก็มีอยู่". ในบทว่า สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา พึงประกอบความว่า ต้นสาละทั้งหลายออกดอกบานสะพรั่ง ต้นอโศกทั้งหลายก็ออกดอกบานสะพรั่ง. บทว่า วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ มีความหมายว่า วิมานนี้ของท่าน อันกลิ่นหอมอันงดงามของต้นไม้อันประเสริฐนานาชนิดอบรมแล้ว.

650. Saḷalalabujabhujakasaṃyuttāti tīre ṭhitehi saḷalehi labujehi bhujakarukkhehi ca sahitā. Bhujako nāma eko sugandharukkho devaloke ca gandhamādane ca atthi, aññattha natthīti vadanti. Kusakasuphullitalatāvalambinīhīti kusakehi tālanāḷikerādīhi tiṇajātīhi olambamānāhi santānakavalliādīhi suṭṭhu kusumitalatāhi ca saṃyuttāti yojanā. Maṇijālasadisāti maṇijālasadisajalā. ‘‘Maṇijalasadisā’’tipi pāḷi, maṇisadisajalāti attho. Yasassinīti devatāya ālapanaṃ. Upaṭṭhitā teti yathāvuttaguṇā ramaṇīyā pokkharaṇī tava vimānasamīpe ṭhitā.

๖๕๐. บทว่า สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา คือ ประกอบด้วยต้นสน ต้นขนุนป่า และต้นภุชกะ ซึ่งตั้งอยู่ที่ฝั่ง. ท่านกล่าวว่า ต้นไม้ชื่อภุชกะเป็นไม้หอมชนิดหนึ่ง มีอยู่ในเทวโลกและภูเขาคันธมาทน์ ไม่มีในที่อื่น. บทว่า กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ พึงประกอบความว่า ประกอบด้วยหญ้าและพันธุ์หญ้ามีต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้น และเถาวัลย์ที่ออกดอกบานสะพรั่งอย่างดีมีเถาสันตานะเป็นต้นซึ่งห้อยย้อยอยู่. บทว่า มณิชาลสทิสา คือ มีน้ำเหมือนข่ายแก้วมณี. มีบาลีว่า มณิชลสทิสา ก็มี, หมายความว่า มีน้ำเหมือนแก้วมณี. บทว่า ยสสฺสินิ เป็นคำเรียกเทพธิดา. บทว่า อุปฏฺฐิตา เต คือ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีคุณดังที่กล่าวแล้ว ตั้งอยู่ใกล้วิมานของท่าน.

651. Udakaruhāti yathāvutte padumādike sandhāya vadati. Yetthīti ye atthi. Thalajāti yodhikādikā. Ye ca santīti ye aññepi rukkhajātā pupphūpagā ca phalūpagā ca, tepi tava vimānasamīpe santiyeva.

๖๕๑. บทว่า อุทกรูหา ท่านกล่าวหมายถึงดอกไม้มีดอกปทุมเป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า เยตฺถิ คือ เย อตฺถิ. บทว่า ถลชา คือ พันธุ์ไม้ที่เกิดบนบกมีต้นโยธิกาเป็นต้น. บทว่า เย จ สนฺติ คือ พันธุ์ไม้เหล่าใดแม้เหล่าอื่นที่ถึงความมีดอกและถึงความมีผล, แม้ไม้เหล่านั้นก็มีอยู่ใกล้วิมานของท่านนั่นเทียว.

652. Kissa saṃyamadamassayaṃ vipākoti kāyasaṃyamādīsu kīdisassa saṃyamassa, indriyadamanādīsu kīdisassa damassa ayaṃ vipāko. Kenāsīti aññameva upapattinibbattakaṃ, aññaṃ upabhogasukhanibbattakaṃ hotīti ‘‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’’ti vatvā puna ‘‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimāna’’nti āha. Tattha kammaphalenāti kammaphalena vipaccituṃ āraddhenāti vacanaseso, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tadanupadaṃ avacāsīti taṃ kammaṃ mayā vuttapadassa anupadaṃ anurūpapadaṃ katvā katheyyāsi. Aḷārapamheti bahalasaṃhatapakhume, gopakhumeti adhippāyo.

๖๕๒. บทว่า กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก คือ นี้เป็นวิบากของความสำรวมเช่นไร ในบรรดาความสำรวมทางกายเป็นต้น หรือของการฝึกตนเช่นไร ในบรรดาการฝึกอินทรีย์เป็นต้น. บทว่า เกนาสิ, กรรมที่ทำให้เกิดอุบัติเป็นอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำให้เกิดการเสวยสุขเป็นอีกอย่างหนึ่ง, ดังนั้น ครั้นกล่าวว่า "ท่านเข้าถึงที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร" แล้ว จึงกล่าวอีกว่า "และวิมานนี้ท่านได้บรรลุแล้วอย่างไร". ในบทนั้น บทว่า กมฺมผเลน พึงเห็นบทที่เหลือว่า ด้วยผลแห่งกรรมที่ปรารภจะให้ผล, และนี่เป็นกรณวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า ตทนุปทํ อวจาสิ คือ เธอพึงกล่าวถึงกรรมนั้น โดยกระทำให้เป็นบทที่สมควรตามบทที่ฉันกล่าวแล้ว. บทว่า อฬารปมฺเห คือ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีขนตางอนหนา, อธิบายว่า ผู้มีขนตาเหมือนขนตาลูกโค.

Atha devatā āha –

ลำดับนั้น เทพธิดาได้กราบทูลว่า –

653.

๖๕๓.

‘‘Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, koñcamayūracakora saṅghacaritaṃ;

Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ, dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ.

วิมานอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งฝูงนกกระเรียน นกยูง และนกจักรพราก, เป็นที่จาริกแห่งเป็ดน้ำทิพย์และพญาหงส์, กึกก้องด้วยเสียงนกดุเหว่าและนกการเวก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร

654.

๖๕๔.

‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhā[Pg.148], pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ;

Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, taṃ te pavedayāmi suṇohi bhante.

วิมานซึ่งมีต้นไม้ดอกนานาชนิด มีต้นสันตานะ ต้นแคฝอย ต้นหว้า และต้นอโศก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร, ข้าพระองค์จะกราบทูลเรื่องนั้นแก่ท่าน ขอท่านจงฟังเถิด พระเจ้าข้า.

655.

๖๕๕.

‘‘Magadhavarapuratthimena, nālakagāmo nāma atthi bhante;

Tattha ahosiṃ pure suṇisā, pesavatīti tattha jāniṃsu mamaṃ.

พระเจ้าข้า ในทิศตะวันออกแห่งนครอันประเสริฐของชาวมคธ มีหมู่บ้านชื่อว่านาลกะ; ในกาลก่อน ข้าพระองค์ได้เป็นหญิงสะใภ้ในหมู่บ้านนั้น, ในที่นั้น เขารู้จักข้าพระองค์ว่า เปสวดี.

656.

๖๕๖.

‘‘Sāhamapacitatthadhammakusalaṃ, devamanussapūjitaṃ mahantaṃ;

Upatissaṃ nibbutamappameyyaṃ, muditamanā kusumehi abbhukiriṃ.

ข้าพระองค์นั้น มีใจยินดี ได้โปรยปรายดอกไม้บูชาพระอุปติสสะ ผู้ดับกิเลสแล้ว ผู้ประมาณมิได้ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันบุคคลพึงนอบน้อม.

657.

๖๕๗.

‘‘Paramagatigatañca pūjayitvā, antimadehadharaṃ isiṃ uḷāraṃ;

Pahāya mānusakaṃ samussayaṃ, tidasagatā idha māvasāmi ṭhāna’’nti.

ครั้นบูชาพระฤาษีผู้ประเสริฐ ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้ถึงซึ่งคติอันยอดเยี่ยมแล้ว, ข้าพระองค์ละอัตภาพของมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ภพไตรทิพย์ อาศัยอยู่ในสถานที่นี้.

653. Tattha koñcamayūracakorasaṅghacaritanti sārasasikhaṇḍikumbhakārakukkuṭagaṇehi tattha tattha vicaritaṃ. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti udake pilavitvā vicaraṇato ‘‘pilavā’’ti laddhanāmehi udakasakuṇehi haṃsarājehi ca tahiṃ tahiṃ vicaritaṃ. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti kāraṇḍavehi kādambehi kokilehi aññehi ca dijehi abhināditaṃ.

๖๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตํ คือ อันฝูงนกสารส นกยูง นกกรวิก และไก่ เที่ยวไปแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ คือ อันนกน้ำทั้งหลายที่ได้ชื่อว่า "ปิลวะ" เพราะลอยเที่ยวไปในน้ำ และพญาหงส์ทั้งหลาย ประพฤติแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ คือ อันนกการเวก นกเป็ดน้ำ นกดุเหว่า และนกอื่นๆ บันลือเสียงแล้ว.

654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti nānāvidhasākhāpasākhavantā nānāpuppharukkhā nānāsantānakapuppharukkhā, tehi vividhaṃ cittākāraṃ vicittasannivesaṃ nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Vividha’’nti hi vattabbe ‘‘vividhā’’ti vuttaṃ. Santānakāti hi kāmavalliyo, nānāvidhapuppharukkhā ca vividhā ettha santi[Pg.149], tehi vā vividhanti nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavanta’’nti ca keci paṭhanti. Tehi ‘‘puppharukkhā santī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Puppharukkhā’’ti vā avibhattikaniddeso, puppharakkhanti vuttaṃ hoti.

๖๕๔. บทว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา ความว่า เครือสันตานกะซึ่งมีกิ่งและก้านสาขาต่างๆ นานา และต้นดอกไม้นานาชนิด ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขา (เครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) วิมานนั้นมีลักษณะวิจิตร มีที่รวมอันวิจิตรด้วยต้นไม้เหล่านั้น จึงชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา (มีความหลากหลายด้วยเครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) จริงอยู่ เมื่อควรจะกล่าวว่า "วิวิธํ" กลับกล่าวว่า "วิวิธา" จริงอยู่ บทว่า สันตานกา คือ เครือเถาที่น่าปรารถนา และต้นดอกไม้นานาชนิดอันหลากหลายมีอยู่ในวิมานนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา เพราะมีความหลากหลายด้วยต้นไม้เหล่านั้น อาจารย์บางพวกอ่านว่า "นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวันตํ" ก็มี ในบทเหล่านั้น พึงนำบทว่า "ปุปฺผรุกฺขา สันติ" มาเชื่อมความ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ปุปฺผรุกฺขา" เป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ เท่ากับกล่าวว่า "ปุปฺผรุกฺขํ"

655. Magadhavarapuratthimenāti magadhavare puratthimena, abhisambodhiṭṭhānatāya uttame magadharaṭṭhe puratthimadisāya. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti pubbe ahaṃ tasmiṃ nālakagāme ekasmiṃ gahapatikule suṇisā suṇhā ahosiṃ.

๖๕๕. บทว่า มคธวรปุรัตถิเมน ความว่า ในแคว้นมคธอันประเสริฐ โดยส่วนเบื้องตะวันออก หรืออีกอย่างหนึ่ง ในทิศตะวันออกแห่งแคว้นมคธอันสูงสุด เพราะเป็นสถานที่ตรัสรู้ บทว่า ตัตถ อโหสึ ปุเร สุณิสา ความว่า ในชาติก่อน เราได้เป็นสะใภ้ในตระกูลคหบดีตระกูลหนึ่งในนาฬกคามนั้น

656. Sāti sayaṃ. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, bhagavā. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, dhammasenāpati, taṃ. Apacitaṃ vā apacayo, nibbānaṃ, tasmiṃ avasiṭṭhaatthadhamme ca kusalaṃ, apacite vā pūjanīye atthe dhamme nirodhe magge ca kusalaṃ. Mahantehi uḷārehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahantaṃ. Kusumehīti ratanamayehi itarehi ca kusumehi.

๖๕๖. (คุณ) อันยิ่ง. ชื่อว่า อัตถธรรมกุสล เพราะฉลาดในอรรถและในธรรม ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. ชื่อว่า อปจิตัตถธรรมกุสล เพราะท่านพระธรรมเสนาบดีได้ทำการบูชาพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอรรถและธรรมนั้น ได้แก่ พระธรรมเสนาบดี, (บูชา) ซึ่งท่านนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง อปจิตะ หรือ อปจยะ ได้แก่ พระนิพพาน, ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมที่เหลือจากพระนิพพานนั้น, หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันควรบูชา คือ ในนิโรธและมรรค. (คุณ) อันยิ่งใหญ่ เพราะประกอบด้วยสีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์. บทว่า กุสุเมหิ คือ ด้วยดอกไม้ที่ทำด้วยรัตนะและดอกไม้อื่นๆ.

657. Paramagatigatanti anupādisesanibbānaṃ pattaṃ. Samussayanti sarīraṃ. Tidasagatāti tidasabhavanaṃ gatā, tāvatiṃsaṃ devanikāyaṃ upapannā. Idhāti imasmiṃ devaloke. Āvasāmi ṭhānanti imaṃ vimānaṃ adhivasāmi. Sesaṃ vuttanayameva.

๖๕๗. บทว่า ปรมคติคตํ คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งอนุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า สมุสฺสยํ คือ สรีระ. บทว่า ติทสคตา คือ ไปสู่ภพของเหล่าทวยเทพ 30 (ดาวดึงส์) บังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้. บทว่า อาวสามิ ฐานํ คือ เราครอบครองอยู่ในวิมานนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Evaṃ āyasmatā vaṅgīsena devatāya ca kathitakathāmaggaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภแนวทางแห่งถ้อยคำที่ท่านพระวังคีสะและเทวดากล่าวสนทนากันแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

Pesavatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเปสวตีวิมาน จบ.

8. Mallikāvimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถามัลลิกาวิมาน

Pītavatthe [Pg.150] pītadhajeti mallikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Dhammacakkappavattanamādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsavelāyaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe devamanussehi tassa sarīrapūjāya kayiramānāya tadā kusinārāyaṃ vasamānā bandhulamallassa bhariyā mallarājaputtī mallikā nāma upāsikā saddhā pasannā visākhāya mahāupāsikāya pasādhanasadisaṃ attano mahālatāpasādhanaṃ gandhodakena dhovitvā dukūlacumbaṭakena majjitvā aññañca bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā bhagavato sarīraṃ pūjesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana mallikāvatthu dhammapadavaṇṇanāyaṃ āgatameva.

วิมานวัตถุว่า ปิตวัตเถ ปิตธเช นี้คือ มัลลิกาวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงกระทำพุทธกิจเสร็จสิ้นแล้ว ตั้งแต่การทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น จนถึงการทรงแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ สาลวันของเหล่ามัลลกษัตริย์ ที่ตำบลอุปวัตตนะ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี เมื่อเหล่าเทวดาและมนุษย์กำลังกระทำการบูชาพระสรีระของพระองค์อยู่ ในกาลนั้น อุบาสิกาชื่อว่ามัลลิกา ผู้เป็นพระธิดาของมัลลกษัตริย์ เป็นภรรยาของพันธุลมัลลเสนาบดี อาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา มีศรัทธาเลื่อมใส ได้นำเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ของตน ซึ่งเสมอด้วยเครื่องประดับของนางวิสาขามหาอุบาสิกา ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยผ้าเนื้อดี และถือเอาเครื่องหอมและระเบียบดอกไม้อื่นๆ อีกเป็นอันมาก บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค. นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร เรื่องของนางมัลลิกามาแล้วในอรรถกถาธรรมบทนั่นเทียว.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, tena pūjānubhāvena assā aññehi asādhāraṇā uḷārā dibbasampatti ahosi. Vatthālaṅkāravimānāni sattaratanasamujjalāni visesato siṅgīsuvaṇṇobhāsāni ativiya pabhassarāni sabbā disā āsiñcamānāva suvaṇṇarasadhārāpiñjarā karonti. Athāyasmā nārado devacārikaṃ caranto taṃ disvā upagañchi. Sā taṃ disvā vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. So taṃ –

ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานั้น ทิพยสมบัติอันโอฬาร ไม่ทั่วไปแก่เทวดาอื่น ได้มีแก่นาง. เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และวิมานทั้งหลายรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทิศทั้งปวงมีแสงสว่างดุจทองสิงคี สว่างไสวอย่างยิ่ง กระทำ(ทิศทั้งปวง)ให้มีสีเหลืองอร่ามดุจสายธารแห่งน้ำทองที่กำลังรดราดอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระนารทะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นนางแล้วจึงเข้าไปหา. นางเห็นท่านแล้วจึงไหว้ ประคองอัญชลียืนอยู่. ท่านพระนารทะจึงได้ถามนางนั้นว่า –

658.

๖๕๘.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītantarāhi vaggūhi, apiḷandhāva sobhasi.

ดูกรเทพธิดาผู้มีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง มีผ้าห่มสีเหลืองอันงดงาม ท่านงามราวกับไม่ได้ประดับ

659.

๖๕๙.

‘‘Kā kambukāyūradhare, kañcanāveḷabhūsite;

Hemajālakasañchanne, nānāratanamālinī.

ท่านเป็นใคร ผู้ทรงกำไลและทองกร ผู้ประดับด้วยตุ้มหูทอง ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายทอง ผู้ประดับด้วยพวงมาลัยแก้วนานาชนิด

660.

๖๖๐.

‘‘Sovaṇṇamayā lohitaṅgamayā ca, muttāmayā veḷuriyamayā ca;

Masāragallā sahalohitaṅgā, pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā.

พวงมาลัยที่ทำด้วยทองและแก้วประพาฬ ที่ทำด้วยมุกดาและแก้วไพฑูรย์ ที่ทำด้วยแก้วมรกตพร้อมด้วยแก้วประพาฬ วิจิตรด้วยแก้วมีสีเหมือนตานกพิราบ

661.

๖๖๑.

‘‘Koci [Pg.151] koci ettha mayūrasussaro, haṃsassarañño karavīkasussaro;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

ในบรรดาพวงมาลัยเหล่านี้ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกยูง บางพวงมีเสียงดุจเสียงหงส์ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกการเวก เสียงอันไพเราะของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยิน ราวกับเสียงดนตรีเครื่องห้าที่บุคคลบรรเลงดีแล้ว

662.

๖๖๒.

‘‘Ratho ca te subho vaggu, nānāratanacittito;

Nānāvaṇṇāhi dhātūhi, suvibhattova sobhati.

“รถของท่านช่างงามน่ารื่นรมย์ ประดับประดาด้วยรัตนชาติหลายชนิด รุ่งเรืองด้วยธาตุสีต่าง ๆ ที่จัดแบ่งไว้อย่างดี”

663.

๖๖๓.

‘‘Tasmiṃ rathe kañcanabimbavaṇṇe, yā tvaṃ ṭhitā bhāsasimaṃ padesaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – pucchi;

“ท่านผู้มีวรรณะดุจรูปทองคำ ยืนอยู่บนรถนั้น ทำพื้นที่นี้ให้สว่างไสว ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร” - (พระนารทะ) ถามแล้ว

658. Tattha pītavattheti parisuddhacāmīkarapabhassaratāya pītobhāsanivāsane. Pītadhajeti vimānadvāre rathe ca samussitahemamayavipulaketubhāvato pītobhāsadhaje. Pītālaṅkārabhūsiteti pītobhāsehi ābharaṇehi alaṅkate. Satipi alaṅkārānaṃ nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavicittabhāve tādisasucaritavisesanibbattatāya pana suparisuddhacāmīkaramarīcijālavijjotitattā visesato pītanibhāsāni tassā ābharaṇāni ahesuṃ. Pītantarāhīti pītavaṇṇehi uttariyehi. ‘‘Santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’ntiādīsu (pārā. 523-524) nivāsane antarasaddo āgato, idha pana ‘‘antarasāṭakā’’tiādīsu viya uttariye daṭṭhabbo. Antarā uttariyaṃ uttarāsaṅgo upasaṃbyānanti pariyāyasaddā ete. Vaggūhīti sobhanehi saṇhamaṭṭhehi. Apiḷandhāva sobhasīti tvaṃ imehi alaṅkārehi analaṅkatāpi attano rūpasampattiyāva sobhasi. Te pana alaṅkārā tava sarīraṃ patvā sobhanti, tasmā analaṅkatāpi tvaṃ alaṅkatasadisīti adhippāyo.

๖๕๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิตวตฺเถ ความว่า ผู้มีผ้าสำหรับนุ่งสีเหลือง เพราะมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์. บทว่า ปิตธเช ความว่า ผู้มีธงสีเหลือง เพราะมีธงใหญ่ที่ทำด้วยทองอันยกขึ้นไว้ที่ประตูวิมานและที่รถ. บทว่า ปิตาลงฺการภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยอาภรณ์สีเหลือง. แม้เมื่อเครื่องประดับทั้งหลายวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ อันรุ่งเรืองด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด แต่เพราะเกิดขึ้นด้วยสุจริตอันวิเศษเช่นนั้น จึงรุ่งโรจน์ด้วยข่ายแห่งรัศมีทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อาภรณ์ของเทพธิดานั้นจึงมีสีเหลืองเป็นพิเศษ. บทว่า ปิตนฺตราหิ ความว่า ด้วยผ้าห่มสีเหลือง. ในคำเป็นต้นว่า "ภิกษุนั้นพึงยินดีจีวรมีสบงและอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง" (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) อนฺตรศัพท์มาในความหมายว่าผ้าสำหรับนุ่ง แต่ในที่นี้พึงเห็นในความหมายว่าผ้าห่ม เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อนฺตรสาฏกา". คำว่า อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานํ เหล่านี้เป็นคำไวพจน์. บทว่า วคฺคูหิ ความว่า อันสวยงาม ละเอียดอ่อนเกลี้ยงเกลา. บทว่า อปิฬนฺธาว โสภสิ ความว่า ท่านแม้ไม่ได้ประดับด้วยเครื่องประดับเหล่านี้ ก็ย่อมงามด้วยสมบัติแห่งรูปของตนเอง. ส่วนเครื่องประดับเหล่านั้น เมื่อมาถึงสรีระของท่านจึงงดงาม เพราะฉะนั้น แม้ท่านไม่ได้ประดับ ก็เหมือนประดับแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย.

659. Kā kambukāyūradhareti kā tvaṃ kataradevanikāyapariyāpannā suvaṇṇamayaparihārakadhare, suvaṇṇamayakeyūradhare vā. Kambuparihārakanti ca hatthālaṅkāraviseso vuccati, kāyūranti bhujālaṅkāraviseso. Atha vā kambūti suvaṇṇaṃ, tasmā kambukāyūradhare suvaṇṇamayabāhābharaṇadhareti [Pg.152] attho. Kañcanāveḷabhūsiteti kañcanamayāveḷapiḷandhanabhūsite. Hemajālakasañchanneti ratanaparisibbitena hemamayena jālakena chāditasarīre. Nānāratanamālinīti nakkhattamālāya viya kāḷapakkharattiyaṃ sīse paṭimukkāhi vividhāhi ratanāvalīhi nānāratanamālinī kā tvanti pucchati.

๖๕๙. บทว่า กา กมฺพุกายูรธเร ความว่า ท่านคือใคร เป็นเทพในหมู่เทพหมู่ไหน ผู้ทรงกำไลทอง หรือผู้ทรงทองกรทอง. คำว่า กมฺพุปริหารกํ เป็นชื่อของเครื่องประดับมือชนิดพิเศษ, คำว่า กายูรํ เป็นชื่อของเครื่องประดับแขนชนิดพิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า กมฺพุ คือทองคำ เพราะฉะนั้น บทว่า กมฺพุกายูรธเร จึงมีความหมายว่า ผู้ทรงเครื่องประดับแขนที่ทำด้วยทอง. บทว่า กญฺจนาเวฬภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยเครื่องประดับศีรษะที่ทำด้วยทอง. บทว่า เหมชาลกสญฺฉนฺเน ความว่า ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยทองซึ่งถักร้อยด้วยรัตนะ. บทว่า นานารตนมาลินี ความว่า พระเถระถามว่า ท่านคือใคร ผู้มีพวงมาลัยแก้วนานาชนิด ด้วยพวงแก้วต่างๆ ที่ประดับไว้บนศีรษะ ดุจพวงดาวในคืนข้างแรม.

660. Sovaṇṇamayātiādi yāhi ratanamālāhi sā devatā nānāratanamālinīti vuttā, tāsaṃ dassanaṃ. Tattha sovaṇṇamayāti siṅgīsuvaṇṇamayā mālā. Lohitaṅgamayāti padumarāgādirattamaṇimayā. Masāragallāti masāragallamaṇimayā. Sahalohitaṅgāti lohitaṅgamaṇimayāhi saddhiṃ kabaramaṇimayā ceva lohitaṅgasaṅkhātarattamaṇimayā cāti attho. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatāti pārevatakkhisadisehi maṇīhi yathāvuttamaṇīhi ca saṅkhatacittabhāvā imā tava kesahatthe ratanamālāti adhippāyo.

๖๖๐. คำว่า โสวณฺณมยา เป็นต้น เป็นการแสดงพวงมาลัยแก้วที่ทำให้เทพธิดานั้นถูกเรียกว่า นานารตนมาลินี. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสวณฺณมยา ความว่า พวงมาลัยที่ทำด้วยทองสิงคี. บทว่า โลหิตงฺคมยา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงมีปัทมราคเป็นต้น. บทว่า มสารคลฺลา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมสารคัลละ. บทว่า สหโลหิตงฺคา ความว่า ทั้งที่ทำด้วยแก้วมณีลายพร้อยพร้อมกับแก้วมณีสีแดง และที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงที่เรียกว่าโลหิตางค์. บทว่า ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตา ความว่า พวงมาลัยแก้วเหล่านี้ที่ช้องผมของท่าน วิจิตรด้วยแก้วมณีดุจตานกพิราบและแก้วมณีที่กล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย.

661. Koci kocīti ekacco ekacco. Etthāti etesu mālādāmesu. Mayūrasussaroti mayūro viya sundaranādo. Haṃsassaraññoti haṃsassaro añño, haṃsasadisassaro aparo. Karavīkasussaroti karavīko viya sobhanassaro. Tesaṃ mālādāmānaṃ yathā mayūrassaro, haṃsassaro, karavīkassaro, evaṃ vaggurūpo madhurākāro saro suyyati. Kimiva? Pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. Yathā kusalena vādite pañcaṅgike tūriye, evaṃ tesaṃ saro suyyati, vaggurūpoti attho. Bhummatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ.

๖๖๑. บทว่า โกจิ โกจิ ความว่า พวงหนึ่งๆ. บทว่า เอตฺถา ความว่า ในพวงมาลัยเหล่านี้. บทว่า มยูรสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกยูง. บทว่า หํสสฺสรญฺโญ ความว่า พวงหนึ่งมีเสียงดุจหงส์ อีกพวงหนึ่งมีเสียงคล้ายหงส์. บทว่า กรวีกสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกการเวก. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นมีรูปไพเราะ มีลักษณะหวาน เหมือนเสียงนกยูง เสียงหงส์ เสียงนกการเวก ย่อมได้ยิน. เหมือนอะไร? เหมือนดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงดีแล้ว. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยินเหมือนดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ฉลาดบรรเลงแล้ว มีรูปไพเราะ ดังนี้เป็นความหมาย. วิภัตตินี้เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าภูมิ.

662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhīti anekarūpāhi akkhacakkaīsādiavayavadhātūhi. Suvibhattova sobhatīti avayavānaṃ aññamaññaṃ yuttappamāṇatāya vibhattivibhāgasampattiyā ca suvibhattova hutvā virājati. Atha vā suvibhattovāti kevalaṃ kammanibbattopi susikkhitena sippācariyena vibhattova viracito viya sobhatīti attho.

๖๖๒. บทว่า นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ ความว่า ด้วยส่วนประกอบคือธาตุมีรูปต่างๆ มีเพลา ล้อ และงอนเป็นต้น. บทว่า สุวิภตฺโตว โสภติ ความว่า เป็นของที่จำแนกไว้ดีแล้วจึงงดงาม เพราะส่วนประกอบทั้งหลายมีขนาดพอเหมาะแก่กันและกัน และเพราะถึงพร้อมด้วยการจำแนกส่วน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุวิภตฺโตวา มีความหมายว่า แม้จะเกิดขึ้นเพราะกรรมอย่างเดียว ก็งามราวกับว่านายช่างผู้ศึกษาศิลปะมาดีแล้วได้จำแนกจัดทำไว้.

663. Kañcanabimbavaṇṇeti sātisayaṃ pītobhāsatāya kañcanabimbakasadise tasmiṃ rathe. Kañcanabimbavaṇṇeti vā tassā devatāya ālapanaṃ[Pg.153], gandhodakena dhovitvā jātihiṅgulakarasena majjitvā dukūlacumbaṭakena majjitakañcanapaṭimāsadiseti attho. Bhāsasimaṃ padesanti imaṃ sakalampi bhūmipadesaṃ bhāsayasi vijjotayasi.

๖๖๓. บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ ความว่า ในรถนั้นอันมีสีเหมือนรูปทอง เพราะมีสีเหลืองอร่ามยิ่งนัก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น มีความหมายว่า ผู้มีวรรณะดุจพระพุทธรูปทองคำที่ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยน้ำหิงคุชาดแท้ แล้วขัดอีกทีด้วยผ้าเนื้อละเอียด. บทว่า ภาสสิมํ ปเทสํ ความว่า ท่านย่อมทำให้ภูมิประเทศทั้งหมดนี้สว่างไสว.

Evaṃ therena pucchitā sāpi devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดาแม้นั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ทูลตอบด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

664.

๖๖๔.

‘‘Sovaṇṇajālaṃ maṇisoṇṇacittitaṃ, muttācitaṃ hemajālena channaṃ;

Parinibbute gotame appameyye, pasannacittā ahamābhiropayiṃ.

เมื่อพระโคตมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้นำตาข่ายทองคำซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทอง ประดับด้วยไข่มุก ปกคลุมด้วยข่ายทองคำไปบูชาแล้ว

665.

๖๖๕.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

หม่อมฉันนั้น ครั้นได้ทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรคภัยเบียดเบียน ดังนี้แล

664. Tattha sovaṇṇajālanti sarīrappamāṇena kataṃ suvaṇṇamayaṃ jālaṃ. Maṇisoṇṇacittitanti sīsādiṭṭhānesu sīsūpagagīvūpagādiābharaṇavasena nānāvidhehi maṇīhi ca suvaṇṇena ca cittitaṃ. Muttācitanti antarantarā ābaddhāhi muttāvalīhi ācitaṃ. Hemajālena channanti hemamayena pabhājālena channaṃ. Tañhi nānāvidhehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca cittitaṃ muttāvalīhi ācitampi suparisuddhassa rattasuvaṇṇasseva yebhuyyatāya divākarakiraṇasamphassato ativiya pabhassarena hemamayena pabhājālena sañchāditaṃ ekobhāsaṃ hutvā kañcanādāsaṃ viya tiṭṭhati. Parinibbuteti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute. Gotameti bhagavantaṃ gottena niddisati. Appameyyeti guṇānubhāvato paminituṃ asakkuṇeyye. Pasannacittāti kammaphalavisayāya buddhārammaṇāya ca saddhāya pasannamānasā. Abhiropayinti pūjāvasena sarīre ropesiṃ paṭimuñciṃ.

๖๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า sovaṇṇajālaṃ ความว่า ข่ายที่ทำด้วยทองคำอันมีประมาณพอดีกับพระสรีระ. บทว่า maṇisoṇṇacittitaṃ ความว่า ประดับประดาด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ โดยอำนาจเครื่องประดับมีเครื่องประดับศีรษะและเครื่องประดับคอเป็นต้น แม้ในที่ทั้งหลายมีศีรษะเป็นต้น. บทว่า muttācitaṃ ความว่า อันร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดาที่ผูกไว้ในระหว่าง ๆ. บทว่า hemajālena channaṃ ความว่า อันข่ายแห่งรัศมีที่สำเร็จด้วยทองคำปกคลุมแล้ว. ด้วยว่า ข่ายทองอันเป็นเครื่องประดับนั้น แม้จะประดับด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ และร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดา แต่เพราะความที่ทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งมีประมาณมาก จึงถูกข่ายแห่งรัศมีอันสำเร็จด้วยทองคำที่มีความสุกสว่างอย่างยิ่งเพราะการกระทบกับรัศมีของดวงอาทิตย์ปกคลุมไว้ กลายเป็นแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน ปรากฏอยู่ดุจกระจกทอง. บทว่า parinibbute ความว่า ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. บทว่า gotame ด้วยบทนี้ ทรงระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตร. บทว่า appameyya ความว่า ผู้ใคร ๆ ไม่สามารถจะประมาณได้ด้วยพระคุณและอานุภาพ. บทว่า pasannacittā ความว่า มีใจเลื่อมใสด้วยศรัทธาอันมีกรรมและผลของกรรมเป็นอารมณ์ และมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์. บทว่า abhiropayiṃ ความว่า ได้ยกขึ้นวางไว้ คือสวมใส่ไว้ที่พระสรีระด้วยอำนาจการบูชา

665. Tāhanti taṃ ahaṃ. Kusalanti kucchitasalanādiatthena kusalaṃ. Buddhavaṇṇitanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34) sammāsambuddhena pasatthaṃ. Apetasokāti sokahetūnaṃ bhogabyasanādīnaṃ abhāvena apagatasokā. Tena cittadukkhābhāvamāha. Sukhitāti [Pg.154] sañjātasukhā sukhappattā. Etena sarīradukkhābhāvaṃ vadati. Cittadukkhābhāvena cassā pamodāpatti, sarīradukkhābhāvena arogatā. Tenāha ‘‘sampamodāmanāmayā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Ayañca attho tadā attanā devatāya ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle āyasmatā nāradena dhammasaṅgāhakānaṃ ārocito, te ca taṃ tatheva saṅgahaṃ āropayiṃsūti.

๖๖๕. บทว่า tāhaṃ ตัดบทเป็น taṃ ahaṃ. บทว่า kusalaṃ ความว่า ชื่อว่ากุศล เพราะอรรถว่าตัดสภาวะที่น่าเกลียดมีอกุศลเป็นต้น. บทว่า buddhavaṇṇitaṃ ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีเท้าก็ดี มีสองเท้าก็ดี มีประมาณเท่าใด”. บทว่า apetasokā ความว่า มีความโศกไปปราศแล้ว เพราะไม่มีเหตุแห่งความโศกมีการเสื่อมแห่งโภคทรัพย์เป็นต้น. ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางใจ. บทว่า sukhitā ความว่า มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว ถึงความสุขแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางกาย. และเพราะความไม่มีทุกข์ทางใจ ความเป็นผู้บันเทิงจึงมีแก่เทพธิดานั้น เพราะความไม่มีทุกข์ทางกาย ความเป็นผู้ไม่มีโรคจึงมี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “sampamodāmanāmayā” (ผู้บันเทิงและไม่มีโรค). ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเนื้อความนี้ ท่านพระนารทะได้แจ้งแก่พระธรรมสังคาหกะทั้งหลายในเวลาสังคายนา ตามทำนองที่ตนเองและเทพธิดาได้กล่าวไว้ในครั้งนั้น และพระสังคาหกะเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องมัลลิกาวิมานนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้นแล

Mallikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายมัลลิกาวิมานจบแล้ว

9. Visālakkhivimānavaṇṇanā

๙. การอธิบายวิสาลักขิวิมาน

Kā nāma tvaṃ visālakkhīti visālakkhivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavatā sarīradhātuyo gahetvā rājagahe thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī ekā mālākāradhītā sunandā nāma upāsikā ariyasāvikā sotāpannā pituṃ gehato pesitaṃ bahuṃ mālañca gandhañca pesetvā devasikaṃ cetiye pūjaṃ kāresi, uposathadivasesu pana sayameva gantvā pūjaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ sā sakkena devānamindena saha cittalatāvanaṃ pāvisi. Tattha ca aññāsaṃ devatānaṃ pabhā pupphādīnaṃ pabhāhi paṭihatā hutvā vicittavaṇṇā hoti, sunandāya pana pabhā tāhi anabhibhūtā sabhāveneva aṭṭhāsi. Taṃ disvā sakko devarājā tāya katasucaritaṃ ñātukāmo imāhi gāthāhi pucchi –

วิสาลักขิวิมาน เริ่มต้นด้วยบทว่า kā nāma tvaṃ visālakkhi. ความอุบัติขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่พระองค์ทรงได้มาแล้ว ทรงสร้างสถูปและทำการบูชาในกรุงราชคฤห์ อุบาสิกาผู้เป็นอริยสาวิกาชั้นโสดาบันคนหนึ่ง ชื่อว่าสุนันทา เป็นธิดาของช่างดอกไม้ อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ได้ส่งดอกไม้และของหอมจำนวนมากที่ส่งมาจากบ้านบิดาไปบูชาที่พระเจดีย์ทุก ๆ วัน ส่วนในวันอุโบสถก็นำไปบูชาด้วยตนเอง. ในกาลต่อมา นางถูกโรคชนิดหนึ่งเบียดเบียน จึงทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดเป็นบาทบริจาริกาของท้าวสักกะเทวราช. อยู่มาวันหนึ่ง นางเข้าไปยังสวนจิตรลดาพร้อมกับท้าวสักกะจอมเทพ. ในสวนนั้น รัศมีของเทพธิดาเหล่าอื่นถูกรัศมีของดอกไม้เป็นต้นกระทบแล้วจึงมีสีสันแปลก ๆ แต่รัศมีของนางสุนันทาไม่ถูกรัศมีเหล่านั้นครอบงำ คงตั้งอยู่ตามสภาพเดิม. ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นเหตุนั้น ทรงปรารถนาจะทราบสุจริตกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

666.

๖๖๖.

‘‘Kā nāma tvaṃ visālakkhi, ramme cittalatāvane;

Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā.

“ท่านผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง ท่านเป็นใครกันหนอ มีหมู่สตรีแวดล้อม เที่ยวไปรอบ ๆ ในสวนจิตรลดาอันรื่นรมย์นี้”

667.

๖๖๗.

‘‘Yadā devā tāvatiṃsā, pavisanti imaṃ vanaṃ;

Sayoggā sarathā sabbe, citrā honti idhāgatā.

“เมื่อเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พากันมายังสวนนี้ พร้อมด้วยเครื่องประกอบและรถ เมื่อมาถึงที่นี่แล้ว ทุกองค์ย่อมมีสีสันแปลกไป”

668.

๖๖๘.

‘‘Tuyhañca [Pg.155] idha pattāya, uyyāne vicarantiyā;

Kāye na dissatī cittaṃ, kena rūpaṃ tavedisaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“แต่เมื่อท่านมาถึงที่นี่ เที่ยวไปในสวน ร่างกายของท่านกลับไม่ปรากฏสีสันที่แปลกไป (ตามรัศมีดอกไม้) เพราะเหตุใดรูปของท่านจึงเป็นเช่นนี้ ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร”

666. Tattha kā nāma tvanti purimattabhāve kā nāma kīdisī nāma tvaṃ, yattha katena sucaritena ayaṃ te īdisī ānubhāvasampatti ahosīti adhippāyo. Visālakkhīti vipulalocane.

๖๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า kā nāma tvaṃ ความว่า ในอัตภาพก่อนท่านชื่ออะไร เป็นเช่นไร อธิบายว่า เพราะสุจริตกรรมที่ทำไว้ในที่ใด ท่านจึงมีอานุภาพสมบัติเห็นปานนี้. บทว่า visālakkhi ความว่า ผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง

667. Yadāti yasmiṃ kāle. Imaṃ vananti imaṃ cittalatānāmakaṃ upavanaṃ. Citrā hontīti imasmiṃ cittalatāvane vicittapabhāsaṃsaggena attano sarīravatthālaṅkārādīnaṃ pakatiobhāsatopi visiṭṭhabhāvappattiyā vicitrākārā honti. Idhāgatāti idha āgatā sampattā, idha vā āgamanahetu.

๖๖๗. บทว่า yadā ความว่า ในกาลใด. บทว่า imaṃ vanaṃ ความว่า สวนจิตรลดาอันเป็นอุปวานะนี้. บทว่า citrā honti ความว่า ในสวนจิตรลดานี้ เพราะการระคนกันของรัศมีอันวิจิตร จึงมีอาการวิจิตร เพราะเข้าถึงภาวะที่พิเศษกว่ารัศมีปกติของสรีระ ผ้านุ่ง และเครื่องประดับเป็นต้นของตน. บทว่า idhāgatā ความว่า มาถึงแล้วในที่นี้ หรือเพราะเหตุแห่งการมาในที่นี้

668. Idha pattāyāti imaṃ ṭhānaṃ sampattāya upagatāya. Kena rūpaṃ tavedisanti kena kāraṇena tava rūpaṃ sarīraṃ edisaṃ evarūpaṃ, cittalatāvanassa pabhaṃ abhibhavantaṃ tiṭṭhatīti adhippāyo.

๖๖๘. บทว่า idha pattāya ความว่า ผู้มาถึงแล้ว คือเข้าถึงแล้วซึ่งสถานที่นี้. บทว่า kena rūpaṃ tavedisaṃ ความว่า เพราะเหตุอะไร รูปคือสรีระของท่านจึงเป็นเช่นนี้ คือตั้งอยู่ครอบงำรัศมีของสวนจิตรลดา อธิบายได้ดังนี้

Evaṃ sakkena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้น เมื่อท้าวสักกะตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

669.

๖๖๙.

‘‘Yena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, taṃ suṇohi purindada.

“ข้าแต่ท้าวเทวินทร์ รูปของหม่อมฉัน คติของหม่อมฉัน ฤทธิ์และอานุภาพของหม่อมฉัน เป็นเพราะกรรมใด ข้าแต่ท้าวปุรินททะ ขอพระองค์โปรดฟังกรรมนั้นเถิด”

670.

๖๗๐.

‘‘Ahaṃ rājagahe ramme, sunandā nāmupāsikā;

Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.

“หม่อมฉันเคยเป็นอุบาสิกาชื่อสุนันทา ในกรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการจำแนกทานอยู่เสมอ”

671.

๖๗๑.

‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ;

Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“หม่อมฉันได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร ที่นอนที่นั่ง และประทีปโคมไฟ ในท่านผู้ปฏิบัติตรงทั้งหลาย ด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง”

672.

๖๗๒.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ”

673.

๖๗๓.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.

“หม่อมฉันรักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เพราะความสำรวมและการจำแนกทานนั้น หม่อมฉันจึงได้มาอยู่ในวิมานนี้”

674.

๖๗๔.

‘‘Pāṇātipātā [Pg.156] viratā, musāvādā ca saññatā;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.

“หม่อมฉันงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม และอยู่ห่างไกลจากการดื่มน้ำเมา”

675.

๖๗๕.

‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā;

Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.

“หม่อมฉันยินดีในสิกขาบท ๕ ประการ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ มีพระยศ”

676.

๖๗๖.

‘‘Tassā me ñātikulā dāsī, sadā mālābhihārati;

Tāhaṃ bhagavato thūpe, sabbamevābhiropayiṃ.

“นางทาสีจากตระกูลญาติของหม่อมฉันนั้น นำดอกไม้มาให้หม่อมฉันเสมอ หม่อมฉันได้นำดอกไม้เหล่านั้นทั้งหมดไปบูชาที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

677.

๖๗๗.

‘‘Uposathe cahaṃ gantvā, mālāgandhavilepanaṃ;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

อนึ่ง ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้าไปแล้ว ได้ยกดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ขึ้นบูชาที่พระสถูป ด้วยมือของตนด้วยใจที่เลื่อมใส

678.

๖๗๘.

‘‘Tena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me;

Iddhi ca ānubhāvo ca, yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ.

ข้าแต่ท้าวเทวินท์ เพราะกรรมที่ข้าพเจ้าได้ยกดอกไม้ขึ้นบูชานั้น รูปของข้าพเจ้า คติของข้าพเจ้า ทั้งฤทธิ์และอานุภาพจึงเป็นเช่นนี้

679.

๖๗๙.

‘‘Yañca sīlavatī āsiṃ, na taṃ tāva vipaccati;

Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siya’’nti.

และการที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีลนั้น กรรมนั้นยังไม่ให้ผล แต่ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความหวังของข้าพเจ้ามีอยู่ว่า 'ขอข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินีเถิด'

669. Tattha gatīti ayaṃ devagati, nibbatti vā. Iddhīti ayaṃ deviddhi, adhippāyasamijjhanaṃ vā. Ānubhāvoti pabhāvo. Purindadāti sakkaṃ ālapati. So hi pure dānaṃ adāsīti ‘‘purindado’’ti vuccati.

๖๖๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า คติ ได้แก่ เทวคตินี้ หรือหมายถึง การบังเกิด บทว่า ฤทธิ์ ได้แก่ เทวฤทธิ์นี้ หรือหมายถึง ความสำเร็จแห่งความประสงค์ บทว่า อานุภาโว ได้แก่ อานุภาพ บทว่า ปุรินฺทท เป็นการเรียกท้าวสักกะ จริงอยู่ ท้าวสักกะน้ันได้ประทานทานในกาลก่อน เหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ปุรินททะ'

676. Ñātikulāti pitu gehaṃ sandhāya vadati. Sadā mālābhihāratīti sadā sabbakālaṃ divase divase ñātikulato dāsiyā pupphaṃ mayhaṃ abhiharīyati. Sabbamevābhiropayinti mayhaṃ piḷandhanatthāya pitugehato āhaṭaṃ mālaṃ aññañca gandhādiṃ sabbameva attanā aparibhuñjitvā bhagavato thūpe pūjanavasena abhiropayiṃ pūjaṃ kāresiṃ.

๖๗๖. บทว่า ญาติกุลา หมายถึงเรือนของบิดา บทว่า สทา มาลาภิหารติ ความว่า ทุกเมื่อ ทุกกาล ทุกๆ วัน ทาสีนำดอกไม้จากตระกูลญาติมาให้แก่ข้าพเจ้า บทว่า สพฺพเมวาภิโรปยึ ความว่า ข้าพเจ้ามิได้บริโภคเองเลยซึ่งดอกไม้ที่เขานำมาจากเรือนบิดาเพื่อประดับแก่ข้าพเจ้า และของหอมเป็นต้นอย่างอื่นทั้งหมด ได้ยกขึ้นบูชาแล้วด้วยอำนาจแห่งการบูชาในพระสถูปของพระผู้มีพระภาค ได้กระทำการบูชาแล้ว

677-8. Uposathe cahaṃ gantvāti uposathadivase ahameva thūpaṭṭhānaṃ gantvā. Yaṃ mālaṃ abhiropayinti yaṃ tadā bhagavato thūpe mālāgandhābhiropanaṃ kataṃ, tena kammenāti yojanā.

บทว่า อุโปสเถ จาหํ คนฺตฺวา ความว่า ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้านั่นเองไปแล้วสู่ที่ตั้งแห่งพระสถูป บทว่า ยํ มาลํ อภิโรปยึ ความว่า การยกดอกไม้และของหอมขึ้นบูชาใดที่ข้าพเจ้าได้กระทำแล้วในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคในกาลนั้น พึงประกอบความว่า (ผลนี้เกิด) เพราะกรรมนั้น

679. Na taṃ tāva vipaccatīti yaṃ sīlavatī āsiṃ, taṃ sīlarakkhaṇaṃ taṃ rakkhitaṃ sīlaṃ pūjāmayapuññassa balavabhāvena aladdhokāsaṃ na tāva vipaccati[Pg.157], na vipaccituṃ āraddhaṃ, aparasmiṃyeva attabhāve tassa vipākoti attho. Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ sakadāgāminī bhaveyya’’nti patthanā ca me devinda, ariyadhammavisayāva, na bhavavisesavisayā. Sā pana sappimaṇḍaṃ icchato dadhito pacitaṃ viya anipphādinīti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

๖๗๙. บทว่า น ตํ ตาว วิปจฺจติ ความว่า การที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีล การรักษาสีลนั้น ศีลที่รักษาไว้นั้น ยังไม่ได้โอกาสเพราะความเป็นผู้มีกำลังของบุญอันสำเร็จด้วยการบูชา จึงยังไม่ให้ผล ยังไม่เริ่มให้ผล วิบากของกรรมนั้นจักมีในอัตภาพอื่นนั่นเทียว บทว่า อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยํ ความว่า ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความปรารถนาของข้าพเจ้าว่า 'ทำอย่างไรหนอ ข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินี' มีอริยธรรมเป็นอารมณ์เท่านั้น มิได้มีภพวิเศษเป็นอารมณ์ แต่ความปรารถนานั้นยังไม่สำเร็จ เปรียบเหมือนการเคี่ยวเนยใสจากนมส้มของผู้ที่ต้องการเนยใส ดังนี้ ท่านแสดงไว้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Imaṃ pana atthaṃ sakko devānamindo attanā ca tāya devadhītāya ca vuttaniyāmeneva āyasmato vaṅgīsattherassa ārocesi. Āyasmā vaṅgīso saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ mahātherānaṃ ārocesi, te ca taṃ tatheva saṅgītiṃ āropayiṃsūti.

ก็ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลเนื้อความนี้แด่ท่านพระวังคีสเถระตามนัยที่พระองค์เองและเทพธิดานั้นได้กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ท่านพระวังคีสะได้บอกแก่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเนื้อความนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้นนั่นเทียว

Visālakkhivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวิสาลักขิวิมาน จบแล้ว

10. Pāricchattakavimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเรื่องปาริฉัตตกวิมาน

Pāricchattake koviḷāreti pāricchattakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī aññataro upāsako bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, svātanāya nimantetvā, attano gehadvāre mahantaṃ maṇḍapaṃ sajjetvā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā upari vitānaṃ bandhitvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā nānāvirāgavaṇṇāni vatthāni gandhadāmamālādāmāni ca olambetvā sittasammaṭṭhe padese āsanāni paññāpetvā bhagavato kālaṃ ārocesi. Atha bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya devavimānaṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ maṇḍapaṃ pavisitvā sahassaraṃsī viya aṇṇavakucchiṃ obhāsayamāno paññatte āsane nisīdi. Upāsako gandhapupphadhūmadīpehi bhagavantaṃ pūjesi.

เรื่องปาริฉัตตกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น แล้วได้จัดแจงมณฑปใหญ่ที่ประตูเรือนของตน ล้อมด้วยรั้วผ้าใบ ผูกเพดานไว้เบื้องบน ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น แขวนห้อยผ้าสีต่างๆ ที่น่ารื่นรมย์ และพวงของหอมพวงดอกไม้ ปูลาดอาสนะไว้ในบริเวณที่ประพรมและกวาดเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่มณฑปที่ตกแต่งประดับประดาไว้ดุจเทววิมาน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงยังมณฑปให้สว่างไสวดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันดวงส่องสว่างท้องมหาสมุทร อุบาสกได้บูชาพระผู้มีพระภาคด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป

Tena ca samayena aññatarā kaṭṭhahārikā itthī andhavane supupphitaṃ asokarukkhaṃ disvā sapallavaṅkurāni piṇḍīkatāni bahūni asokapupphāni gahetvā āgacchantī, bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ disvā pasannacittā āsanassa samantato tehi pupphehi pupphasantharaṃ santharantī, bhagavato pūjaṃ katvā vanditvā [Pg.158] tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā namassamānā agamāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassaparivārā yebhuyyena nandanavane naccantī gāyantī pāricchattakamālā ganthentī pamodamānā kīḷantī sukhaṃ anubhavati. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā taṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

ก็ในสมัยนั้น หญิงหาฟืนคนหนึ่งเห็นต้นอโศกที่กำลังบานสะพรั่งในป่าอันธวัน ถือเอาดอกอโศกจำนวนมากที่รวมกันเป็นช่อๆ พร้อมทั้งใบอ่อนและหน่ออ่อน เดินมา เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น มีจิตเลื่อมใส จึงโปรยดอกไม้เหล่านั้นเป็นเครื่องลาดบูชาโดยรอบพระอาสนะ กระทำการบูชาพระผู้มีพระภาคแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณ 3 รอบ นอบน้อมอยู่แล้วก็จากไป ในสมัยต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร โดยส่วนมากจะฟ้อนรำ ขับร้อง ร้อยมาลัยดอกปาริฉัตตกะ บันเทิงรื่นเริง เล่นสนุก เสวยสุขอยู่ในสวนนันทวัน ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นนางเทพธิดานั้นแล้ว ได้ถามถึงกรรมที่นางได้กระทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

680.

๖๘๐.

‘‘Pāricchattake koviḷāre, ramaṇīye manorame;

Dibbamālaṃ ganthamānā, gāyantī sampamodasi.

ณ ต้นทองกวาวคือปาริฉัตตกะ อันน่ารื่นรมย์ น่าบันเทิงใจ เธอกำลังร้อยมาลัยทิพย์ ขับร้อง บันเทิงรื่นเริงอยู่

681.

๖๘๑.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟัง น่ารื่นรมย์ใจ ก็เปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

682.

๖๘๒.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ ก็ฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

683.

๖๘๓.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เมื่อเธอบิดกายหมุนไป เสียงกึกก้องของเครื่องประดับที่เกล้าผมเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

684.

๖๘๔.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เครื่องประดับหูที่ถูกลมพัดสั่นไหวไปตามลม เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

685.

๖๘๕.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

แม้มาลัยใดที่ศีรษะของเธอ มีกลิ่นหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นนั้นย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ

686.

๖๘๖.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

เธอดมกลิ่นหอมสะอาดนั้น เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ ดูกรเทพธิดา เธอถูกถามแล้วจงบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร

680. Tattha pāricchattake koviḷāreti pāricchattakanāmake koviḷārapupphe ādāya dibbamālaṃ ganthamānāti yojanā. Yañhi lokiyā ‘‘pārijāta’’nti vadanti, taṃ māgadhabhāsāya ‘‘pāricchattaka’’nti vuccati. Koviḷāroti ca koviḷārajātiko, so ca manussalokepi devalokepi koviḷāro, tassāpi jātīti vadanti.

๖๘๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร พึงประกอบความว่า ถือดอกทองกวาวชื่อปาริฉัตตกะแล้วร้อยมาลัยทิพย์ จริงอยู่ ต้นไม้ใดที่ชาวโลกเรียกว่า 'ปาริชาต' ต้นไม้นั้นในภาษามคธเรียกว่า 'ปาริฉัตตกะ' บทว่า โกวิฬาโร หมายถึง พันธุ์ทองกวาว และต้นไม้นั้นทั้งในมนุษยโลกและเทวโลกก็ชื่อว่าทองกวาว ท่านกล่าวว่า แม้ต้นนั้นก็มีชนิดของมันอยู่

681. Tassā [Pg.159] pana devatāya naccanakāle aṅgabhāravasena sarīrato ca piḷandhanato ca ativiya madhuro saddo niccharati, gandho sadā sabbā disāpi pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘tassā te naccamānāyā’’tiādi. Tattha savanīyāti sotuṃ yuttā, savanassa vā hitā, kaṇṇasukhāti attho.

๖๘๑. ก็เมื่อเทพธิดานั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งย่อมเปล่งออกมาจากสรีระและจากเครื่องประดับ เพราะอำนาจแห่งภาระคือเครื่องประดับอวัยวะ และกลิ่นหอมย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศอยู่เสมอ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “tassā te naccamānāyā” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า savanīyā ความว่า ควรฟัง หรือเป็นประโยชน์แก่การฟัง อธิบายว่า เป็นที่สบายหู

683. Vivattamānā kāyenāti tava kāyena sarīrena parivattamānena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Yā veṇīsu piḷandhanāti yāni te kesaveṇīsu piḷandhanāni, vibhattilopo cettha daṭṭhabbo, liṅgavipallāso vā.

๖๘๓. บทว่า vivattamānā kāyena ความว่า ด้วยกายคือสรีระของท่านที่หมุนเวียนไปมา และบทว่า kāyena นี้ เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า yā veṇīsu piḷandhanā ความว่า เครื่องประดับเหล่าใดที่มีอยู่ที่มวยผมของท่าน ในบทว่า yā piḷandhanā นี้ พึงทราบว่ามีการลบวิภัตติ หรือเป็นการสับเปลี่ยนลิงค์

684. Vaṭaṃsakāti ratanamayā kaṇṇikā vaṭaṃsakāti attho. Vātadhutāti mandena mālutena dhūpayamānā. Vātena sampakampitāti vātena samantato visesato kampitā calitā. Atha vā vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitāti avāteritāpi vāteritāpi ye te vaṭaṃsakā kampitā, tesaṃ suyyati nigghosoti atthayojanā.

๖๘๔. บทว่า vaṭaṃsakā ความว่า เครื่องประดับศีรษะที่มีกลีบดอกไม้สำเร็จด้วยรัตนชาติ. บทว่า vātadhutā ความว่า อันลมรำเพยพัดให้ไหวอยู่. บทว่า vātena sampakampitā ความว่า อันลมพัดให้สั่นไหว คือให้เคลื่อนไหวไปรอบ ๆ โดยพิเศษ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า vaṭaṃsakā vātadhutā vātena sampakampitā ความว่า แม้ลมจะไม่พัด แต่เครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นก็ไหวไปประหนึ่งถูกลมพัด การประกอบความว่า ได้ยินเสียงกึกก้องอันไพเราะของเครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นที่สั่นไหวแล้ว

685. Vāti gandho disā sabbāti tassā te sirasmiṃ dibbamālāya gandho vāyati sabbā disā. Yathā kiṃ? Rukkho mañjūsako yathāti, yathā nāma mañjūsako rukkho supupphito attano gandhena bahūni yojanāni pharamāno sabbā disā vāyati, evaṃ tava sirasmiṃ piḷandhanamālāya gandhoti attho. So kira rukkho gandhamādane paccekabuddhānaṃ uposathakaraṇamaṇḍalamāḷakamajjhe tiṭṭhati. Yattakāni devaloke ca manussaloke ca surabhikusumāni, tāni tassa sākhaggesu nibbattanti. Tena so ativiya sugandho hoti. Evaṃ tāya devatāya piḷandhanamālāya gandhoti. Tena vuttaṃ ‘‘rukkho mañjūsako yathā’’ti.

๖๘๕. คำว่า vāti gandho disā sabbā ความว่า กลิ่นทิพยมาลาบนศีรษะของท่านนั้นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ. อุปมาเหมือนอะไร? เหมือนคำว่า rukkho mañjūsako yathā คือเปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะที่บานสะพรั่ง ย่อมส่งกลิ่นของตนฟุ้งไปทั่วทุกทิศตลอดหลายโยธน์ ฉันใด กลิ่นมาลาที่ท่านประดับบนศีรษะก็ฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ฉันนั้น. ได้ยินว่า ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ท่ามกลางมณฑลมาลาที่ทำอุโบสถของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ภูเขากันธมาทน์. ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมใดๆ ที่มีอยู่ในเทวโลกและมนุษย์โลก ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมเหล่านั้นย่อมบังเกิดที่ปลายกิ่งของต้นไม้นั้น. เพราะเหตุนั้น ต้นไม้นั้นจึงมีกลิ่นหอมยิ่งนัก. กลิ่นมาลาที่เทพธิดานั้นประดับก็มีกลิ่นหอมเช่นนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า rukkho mañjūsako yathā.

686. Yadipi tassa saggassa chaphassāyatanikabhāvato sabbānipi tattha ārammaṇāni piyarūpāniyeva, gandharūpānaṃ pana savisesānaṃ tassā devatāya lābhibhāvato ‘‘ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusa’’nti vuttaṃ.

๖๘๖. แม้ว่าในสวรรค์นั้นจะมีอารมณ์ทั้งปวงเป็นที่น่ารื่นรมย์ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งผัสสายตนะ ๖ แต่เพราะเทพธิดานี้ได้รับกลิ่นและรูปที่พิเศษยิ่งกว่าปกติ ท่านจึงกล่าวว่า ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ (ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้).

Atha [Pg.160] devatā dvīhi gāthāhi byākāsi –

ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถา ๒ บทว่า -

687.

๖๘๗.

‘‘Pabhassaraṃ accimantaṃ, vaṇṇagandhena saṃyutaṃ;

Asokapupphamālāhaṃ, buddhassa upanāmayiṃ.

ดิฉันได้น้อมถวายระเบียบดอกอโศก อันรุ่งเรือง มีรัศมีสว่างไสว ประกอบด้วยวรรณะและกลิ่น แด่พระพุทธเจ้า

688.

๖๘๘.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

ดิฉันทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญนั้นแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรค

687. Tattha sudhotapavāḷasaṅghātasannibhassa kiñjakkhakesarasamudāyena bhāṇuraṃsijālassa viya asokapupphuttamassa tadā upaṭṭhitataṃ sandhāyāha ‘‘pabhassaraṃ accimanta’’nti. Sesaṃ vuttanayameva.

๖๘๗. ในบทเหล่านั้น คำว่า pabhassaraṃ accimantaṃ ท่านกล่าวหมายถึงความปรากฏของดอกอโศกอันประเสริฐในขณะนั้น ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับกลุ่มประพาฬที่ล้างสะอาดดีแล้ว และเปรียบเสมือนข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งโรจน์ด้วยกลุ่มเกสรและอับเรณู. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

Athāyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attano sucaritakamme kathite saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato taṃ pavattiṃ kathesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ลำดับนั้น เมื่อเทพธิดากราบทูลกุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว พระมหาโมคคัลลานเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวาร แล้วจึงกลับมาสู่มนุษย์โลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเรื่องนั้นมาเป็นเหตุ แล้วทรงแสดงธรรมแก่พุทธบริษัทที่มาประชุมกัน การแสดงธรรมนั้นได้เป็นประโยชน์แก่พุทธบริษัทจำนวนมาก.

Pāricchattakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการพรรณนาปาริจฉัตตกวิมาน.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายวิมานวัตถุ

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa tatiyassa pāricchattakavaggassa

การอธิบายเนื้อความแห่งปาริจฉัตตกวรรคที่ ๓ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๐ เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

จบการอธิบายเนื้อความ.

4. Mañjiṭṭhakavaggo

๔. มัญชิฏฐกวรรค

1. Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā

๑. การพรรณนามัญชิฏฐกวิมาน

Mañjiṭṭhakavagge mañjiṭṭhake vimānasminti mañjiṭṭhakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tattha aññataro upāsako bhagavantaṃ nimantetvā anantaravimāne vuttanayeneva maṇḍapaṃ sajjetvā tattha nisinnaṃ satthāraṃ pūjetvā dānaṃ deti. Tena ca samayena aññatarā kuladāsī andhavane supupphitaṃ sālarukkhaṃ disvā tattha pupphāni gahetvā hīrehi [Pg.161] āvuṇitvā vaṭaṃsake katvā puna bahūni muttapupphāni aggapupphāni ca gahetvā nagaraṃ paviṭṭhā. Tasmiṃ maṇḍape yugandharapabbatakucchiṃ obhāsayamānaṃ bālasūriyaṃ viya chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjetvā nisinnaṃ, bhagavantaṃ disvā pasannacittā tehi pupphehi pūjentī vaṭaṃsakāni āsanassa samantato ṭhapetvā itarāni ca pupphāni okiritvā sakkaccaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā agamāsi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tattha tassā rattaphalikamayaṃ vimānaṃ, tassa ca purato suvaṇṇavālukāsanthatabhūmibhāgaṃ mahantaṃ sālavanaṃ pāturahosi. Sā yadā vimānato nikkhamitvā sālavanaṃ pavisati, tadā sālasākhā onamitvā tassā upari kusumāni okiranti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena upagantvā imāhi gāthāhi katakammaṃ pucchi –

ในมัญชิฏฐกวรรค วิมานที่มีคำเริ่มต้นว่า mañjiṭṭhake vimānasmiṃ ชื่อว่า มัญชิฏฐกวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้น อุบาสกคนหนึ่งนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จัดแจงมณฑลตามนัยที่กล่าวไว้ในวิมานก่อนหน้า บูชาและถวายทานแด่พระศาสดาผู้ประทับนั่งในมณฑลนั้น. ในสมัยนั้น นางทาสีในตระกูลคนหนึ่ง เห็นต้นรังที่บานสะพรั่งในป่าอันธวัน จึงเก็บดอกไม้ที่ต้นรังนั้นมา กรองด้วยเส้นใยทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ แล้วยังเก็บดอกไม้ที่หล่นเองและดอกไม้ที่ปลายกิ่งเป็นจำนวนมาก เข้ามาสู่พระนคร. เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ประการ ประดุจพระอาทิตย์แรกอุทัยส่องสว่างไปทั่วหุบเขาแห่งภูเขายุคันธรในมณฑลนั้น นางมีจิตเลื่อมใส จึงบูชาด้วยดอกไม้เหล่านั้น วางเครื่องประดับศีรษะไว้รอบๆ อาสนะ และโปรยดอกไม้ที่เหลือลงไป ไหว้ด้วยความเคารพ กระทำประทักษิณ ๓ รอบแล้วหลีกไป. ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ในวิมานนั้นมีวิมานที่สำเร็จด้วยแก้วผลึกสีแดงปรากฏแก่เทพธิดานั้น และที่หน้าวิมานนั้นมีพื้นดินที่โรยด้วยทรายทองและมีป่ารังขนาดใหญ่ปรากฏขึ้น. เมื่อใดที่นางออกจากวิมานเข้าไปสู่ป่ารัง เมื่อนั้นกิ่งต้นรังทั้งหลายจะน้อมลงมาโปรยดอกไม้ลงบนตัวนาง. พระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพธิดานั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้น แล้วถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

689.

๖๘๙.

‘‘Mañjiṭṭhake vimānasmiṃ, soṇṇavālukasanthate;

Pañcaṅgikena tūriyena, ramasi suppavādite.

ท่านรื่นรมย์อยู่ในวิมานสีแดง อันโรยด้วยทรายทอง กึกก้องไปด้วยเสียงดนตรีอันประกอบด้วยองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว

690.

๖๙๐.

‘‘Tamhā vimānā oruyha, nimmitā ratanāmayā;

Ogāhasi sālavanaṃ, pupphitaṃ sabbakālikaṃ.

ท่านลงจากวิมานนั้น อันเนรมิตขึ้นด้วยรัตนะ เข้าไปสู่ป่ารังที่บานสะพรั่งตลอดกาลทั้งปวง

691.

๖๙๑.

‘‘Yassa yasseva sālassa, mūle tiṭṭhasi devate;

So so muñcati pupphāni, onamitvā dumuttamo.

ดูกรเทพธิดา ท่านยืนอยู่ที่โคนต้นรังต้นใดๆ ต้นรังอันประเสริฐต้นนั้นๆ ย่อมน้อมกิ่งลงมาโปรยดอกไม้ให้

692.

๖๙๒.

‘‘Vāteritaṃ sālavanaṃ, ādhutaṃ dijasevitaṃ;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

ป่ารังอันลมพัดไหว สั่นสะเทือน มีหมู่นกอาศัย ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ เปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะ

693.

๖๙๓.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้ ดูกรเทพธิดา ดิฉันขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร?

689. Tattha mañjiṭṭhake vimānasminti rattaphalikamaye vimāne. Sinduvārakaṇavīramakulasadisavaṇṇañhi ‘‘mañjiṭṭhaka’’nti vuccati. Soṇṇavālukasanthateti samantato vippakiṇṇāhi suvaṇṇavālukāhi santhatabhūmibhāge. Ramasi suppavāditeti suṭṭhu pavāditena pañcaṅgikena tūriyena abhiramasi.

๖๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ ความว่า ในวิมานที่ทำด้วยแก้วผลึกสีแดง. จริงอยู่ สีที่เหมือนดอกคนทีสอและดอกกรรณิการ์ เรียกว่า "มัญชิฏฐกะ". บทว่า โสณฺณวาลุกสนฺถเต ความว่า ในภาคพื้นอันลาดด้วยทรายทองที่โปรยไปโดยรอบ. บทว่า รมสิ สุปฺปวาทิเต ความว่า ท่านย่อมเพลิดเพลินด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว.

690. Nimittā [Pg.162] ratanāmayāti tava sucaritasippinā abhinimmitā ratanamayā vimānā. Ogāhasīti pavisasi. Sabbakālikanti sabbakāle sukhaṃ sabbautusappāyaṃ, sabbakāle pupphanakaṃ vā.

๖๙๐. บทว่า นิมิตฺตา รตนามยา ความว่า วิมานทั้งหลายอันเป็นวิการะแห่งรัตนะ ที่ช่างคือสุจริตของท่านเนรมิตขึ้น. บทว่า โอคาหสิ ความว่า ท่านย่อมเข้าไป. บทว่า สพฺพกาลิกํ ความว่า เป็นที่สบายในทุกกาล เหมาะแก่ทุกฤดู หรือมีดอกไม้บานในทุกกาล.

692. Vāteritanti yathā pupphāni okiranti, evaṃ vātena īritaṃ calitaṃ. Ādhutanti mandena mālutena saṇikasaṇikaṃ vidhūpayamānaṃ. Dijasevitanti mayūrakokilādisakuṇasaṅghehi upasevitaṃ.

๖๙๒. บทว่า วาเตรีตํ ความว่า อันลมพัดให้หวั่นไหวแล้ว คือโปรยปรายดอกไม้ลง. บทว่า อาธูตํ ความว่า อันลมโชยอ่อนๆ พัดโบกอยู่เบาๆ. บทว่า ทิชเสวิตํ ความว่า อันหมู่นกมีนกยูงและนกโกกิลาเป็นต้น เข้าไปอาศัย.

Evaṃ therena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

694.

๖๙๔.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ayirakule ahuṃ;

Buddhaṃ nisinnaṃ disvāna, sālapupphehi okiriṃ.

“เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นทาสีในตระกูลของนาย ครั้นเห็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ จึงได้โปรยด้วยดอกสาละ

695.

๖๙๕.

‘‘Vaṭaṃsakañca sukataṃ, sālapupphamayaṃ ahaṃ;

Buddhassa upanāmesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“หม่อมฉันผู้เลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะที่ทำดีแล้ว อันสำเร็จด้วยดอกสาละ เข้าไปถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยมือของตน

696.

๖๙๖.

‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ;

Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti.

“หม่อมฉันนั้น ครั้นทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงอยู่ ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ” ดังนี้.

694-5. Tattha ayirakuleti ayyakule, sāmikageheti attho. Ahunti ahosiṃ. Okirinti pupphehi vippakiriṃ. Upanāmesinti pūjāvasena upanāmesiṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อยฺยิรกุเล ความว่า ในตระกูลของนาย ในเรือนของสามี. บทว่า อหุํ ความว่า ได้เป็นแล้ว. บทว่า โอกิรึ ความว่า ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้. บทว่า อุปนาเมสึ ความว่า ได้น้อมเข้าไปถวายด้วยอำนาจแห่งการบูชา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Athāyasmā mahāmoggallāno saparivārāya tassā devatāya dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะแสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวารแล้ว กลับมาสู่มนุสสโลก ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล.

Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามัญชิฏฐกวิมาน จบ.

2. Pabhassaravimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปภัสสรวิมาน

Pabhassaravaravaṇṇanibheti [Pg.163] pabhassaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako mahāmoggallānatthere abhippasanno hoti. Tassekā dhītā saddhā pasannā, sāpi there garucittīkārabahulā hoti. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno rājagahe piṇḍāya caranto taṃ kulaṃ upasaṅkami. Sā theraṃ disvā somanassajātā āsanaṃ paññāpetvā there tattha nisinne sumanamālāya pūjetvā madhuraṃ guḷaphāṇitaṃ therassa patte ākiri, thero anumoditukāmo nisīdi. Sā gharāvāsassa bahukiccatāya anokāsataṃ pavedetvā ‘‘aññasmiṃ divase dhammaṃ sossāmī’’ti theraṃ vanditvā uyyojesi. Tadaheva ca sā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi pucchi –

(คาถาว่า) ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ เป็นปภัสสรวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ อุบาสกคนหนึ่งเลื่อมใสยิ่งในพระมหาโมคคัลลานเถระ. ธิดาคนหนึ่งของอุบาสกนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส แม้นางก็มีความเคารพหนักแน่นในพระเถระ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้เข้าไปยังตระกูลนั้น. นางเห็นพระเถระแล้ว เกิดโสมนัส ปูลาดอาสนะ เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ได้บูชาด้วยพวงดอกมะลิ และใส่ฟานิต (น้ำอ้อย) ที่มีรสหวานลงในบาตรของพระเถระ. พระเถระประสงค์จะอนุโมทนา จึงนั่งนิ่งอยู่. นางกราบทูลถึงการไม่มีโอกาสเพราะมีกิจมากแห่งฆราวาส แล้วไหว้พระเถระส่งกลับไปว่า "ในวันอื่นจักฟังธรรม". และในวันนั้นเอง นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปหานางแล้ว ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

697.

๖๙๗.

‘‘Pabhassaravaravaṇṇanibhe, surattavatthavasane;

Mahiddhike candanaruciragatte,Kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

“ดูกรเทพธิดาผู้มีวรรณะประเสริฐผ่องใสดุจรัศมี ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว ผู้มีฤทธิ์มาก มีร่างกายงดงามดุจจันทน์ ดูกรเทพธิดาผู้งดงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เรา

698.

๖๙๘.

‘‘Pallaṅko ca te mahaggho, nānāratanacittito ruciro;

Yattha tvaṃ nisinnā virocasi, devarājāriva nandane vane.

“และบัลลังก์ของท่านก็มีค่ามาก วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ งดงาม ซึ่งท่านนั่งอยู่ย่อมรุ่งเรือง ดุจท้าวเทวราชในสวนนันทวัน

699.

๖๙๙.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarī bhadde, kissa kammassa vipākaṃ;

Anubhosi devalokasmiṃ, devate pucchitācikkha;

Kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“ดูกรนางผู้เจริญ ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ ท่านย่อมเสวยวิบากของกรรมอะไรในเทวโลก ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้.

697. Tattha pabhassaravaravaṇṇanibheti nibhāti dibbatīti nibhā, vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā, ativiya obhāsanato pabhassarā chavidosābhāvena varā uttamā vaṇṇanibhā etissāti pabhassaravaravaṇṇanibhā. Āmantanavasena ‘‘pabhassaravaravaṇṇanibhe’’ti vuttaṃ. Surattavatthavasaneti suṭṭhu rattavatthanivatthe. Candanaruciragatteti candanānulittaṃ viya ruciragatte, gosītacandanena bahalatarānulittaṃ viya surattamanuññasarīrāvayaveti attho, candanānulepena vā ruciragatte.

๖๙๗. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ ความว่า ชื่อว่า นิภา เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง, วรรณะนั่นเองคือ นิภา ชื่อว่า วรรณนิภา. ชื่อว่า ปภัสสรา เพราะส่องสว่างยิ่งนัก. ชื่อว่า วรา คือ อุตตมา เพราะไม่มีโทษแห่งผิว. วรรณนิภาอันประเสริฐผ่องใสมีอยู่แก่เทพธิดานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปภัสสรวรวรรณนิภา. ท่านกล่าวว่า "ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ" ด้วยอำนาจอาลปนะ. บทว่า สุรตฺตวตฺถวสเน ความว่า ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว. บทว่า จนฺทนรุจิรคตฺเต ความว่า มีร่างกายงดงามดุจลูบไล้ด้วยจันทน์, อธิบายว่า มีอวัยวะแห่งสรีระอันแดงงามน่าพอใจ ดุจลูบไล้ให้หนายิ่งขึ้นด้วยจันทน์ชื่อโคสีตะ, หรือ มีร่างกายงดงามด้วยการลูบไล้จันทน์.

Evaṃ [Pg.164] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดา อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

700.

๗๐๐.

‘‘Piṇḍāya te carantassa, mālaṃ phāṇitañca adadaṃ bhante;

Tassa kammassidaṃ vipākaṃ, anubhomi devalokasmiṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต หม่อมฉันได้ถวายพวงดอกไม้และฟานิต นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้น ที่หม่อมฉันเสวยอยู่ในเทวโลก

701.

๗๐๑.

‘‘Hoti ca me anutāpo, aparaddhaṃ dukkhitañca me bhante;

Sāhaṃ dhammaṃ nāssosiṃ, sudesitaṃ dhammarājena.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และหม่อมฉันมีความเดือดร้อนใจ หม่อมฉันได้ทำผิดพลาดและเป็นทุกข์ หม่อมฉันนั้น ไม่ได้ฟังธรรมที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว

702.

๗๐๒.

‘‘Taṃ taṃ vadāmi bhaddante, yassa me anukampiyo koci;

Dhammesu taṃ samādapetha, sudesitaṃ dhammarājena.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงขอกล่าวกับท่านว่า หากมีใครที่ท่านพึงอนุเคราะห์ ขอท่านจงให้ผู้นั้นสมาทานในธรรมทั้งหลายที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว

703.

๗๐๓.

‘‘Yesaṃ atthi saddhā buddhe, dhamme ca saṅgharatane;

Te maṃ ativirocanti, āyunā yasasā siriyā.

“ชนเหล่าใดมีศรัทธาในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม และในพระสังฆรัตนะ ชนเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหม่อมฉัน ด้วยอายุ ยศ และสิริ

704.

๗๐๔.

‘‘Patāpena vaṇṇena uttaritarā, aññe mahiddhikatarā mayā devā’’ti.

“(และ) ยิ่งกว่าโดยเดชและวรรณะ เทพเหล่าอื่นมีฤทธิ์มากกว่าหม่อมฉัน” ดังนี้.

700. Tattha mālanti sumanapupphaṃ. Phāṇitanti ucchurasaṃ gahetvā kataphāṇitaṃ.

๗๐๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาลํ คือ ดอกมะลิ. บทว่า ผาณิตํ คือ ฟานิตที่ทำโดยนำน้ำอ้อยมาเคี่ยว.

701. Anutāpoti vippaṭisāro. Tassa kāraṇamāha ‘‘aparaddhaṃ dukkhatañca me bhante’’ti. Idāni taṃ sarūpato dasseti ‘‘sāhaṃ dhammaṃ nāssosi’’nti, sā ahaṃ tadā tava desetukāmassa dhammaṃ na suṇiṃ. Kīdisaṃ? Sudesitaṃ dhammarājenāti, sammāsambuddhena ādikalyāṇāditāya ekantaniyyānikatāya ca svākhātanti attho.

๗๐๑. บทว่า อนุตาโป คือ ความเดือดร้อนใจ. ท่านกล่าวถึงเหตุของความเดือดร้อนใจนั้นด้วยบทว่า "อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต". บัดนี้ แสดงความผิดพลาดนั้นโดยสรูปด้วยบทว่า "สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ" (ความว่า) หม่อมฉันนั้น ในกาลนั้น ไม่ได้ฟังธรรมของท่านผู้ประสงค์จะแสดง. (ถามว่า) ธรรมเช่นไร? (ตอบว่า) สุเทสิตํ ธมฺมราเชน ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว เพราะมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น และเพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว.

702. Tanti tasmā dhammarājena sudesitattā asavanassa ca mādisānaṃ anutāpahetubhāvato. Tanti tuvaṃ, tuyhanti attho. Yassāti yo assa. Anukampiyoti anukampitabbo. Kocīti yo koci. Dhammesūti sīlādidhammesu. ‘‘Dhamme hī’’ti vā pāṭho, sāsanadhammeti attho. Hīti nipātamattaṃ, vacanavipallāso vā. Tanti anukampitabbapuggalaṃ. Sudesitanti suṭṭhu desitaṃ.

๗๐๒. บทว่า Tanti คือ เพราะเหตุที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว และเพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนในภายหลังแก่คนเช่นเราผู้ไม่ได้ฟัง. บทว่า Tanti ความว่า ท่าน, ของท่าน. บทว่า Yassā คือ yo assa. บทว่า Anukampiyo คือ anukampitabbo (พึงอนุเคราะห์). บทว่า Koci คือ yo koci (คนใดคนหนึ่ง). บทว่า Dhammesu คือ ในธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า Dhamme hī ความว่า ในศาสนธรรม. บทว่า Hi เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นการสับเปลี่ยนพจน์. บทว่า Tanti คือ บุคคลผู้พึงอนุเคราะห์. บทว่า Sudesitaṃ คือ suṭṭhu desitaṃ (ทรงแสดงไว้ดีแล้ว).

703-4. Te maṃ ativirocantīti te ratanattaye pasannā devaputtā maṃ atikkamitvā virocanti. Patāpenāti tejasā ānubhāvena. Aññeti [Pg.165] ye aññe. Mayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Vaṇṇena uttaritarā mahiddhikatarā ca devā, te ratanattaye abhippasannāyevāti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva.

๗๐๓-๔. บทว่า Te maṃ ativirocanti คือ เทพบุตรเหล่านั้นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าเรา. บทว่า Patāpena คือ ด้วยเดช ด้วยอานุภาพ. บทว่า Aññe คือ เทพเหล่าอื่น. บทว่า Mayā เป็นกรณวิภัตติในอรรถปัญจมีวิภัตติ. แสดงว่า เทพเหล่าใดมีวรรณะยิ่งกว่าและมีฤทธิ์มากกว่า (กว่าเรา) เทพเหล่านั้นเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระรัตนตรัย. ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

Pabhassaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปภัสสรวิมาน จบ.

3. Nāgavimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถานาควิมาน

Alaṅkatā maṇikañcanācitanti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasivāsinī ekā upāsikā saddhā pasannā sīlācārasampannā bhagavantaṃ uddissa vatthayugaṃ vāyāpetvā suparidhotaṃ kārāpetvā upasaṅkamitvā bhagavato pādamūle ṭhapetvā evamāha ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante bhagavā, imaṃ vatthayugaṃ anukampaṃ upādāya yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā tassā upanissayasampattiṃ disvā dhammaṃ desesi, sā desanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ agamāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppannā sakkassa devarājassa piyā ahosi vallabhā yasuttarā nāma nāmena. Tassā puññānubhāvena hemajālasañchanno kuñjaravaro nibbatti, tassa ca khandhe maṇimayo maṇḍapo, majjhe supaññattaratanapallaṅko nibbatti, dvīsu dantesu cassa kamalakuvalayujjalā ramaṇīyā dve pokkharaṇiyo pāturahesuṃ. Tattha padumakaṇṇikāsu ṭhitā devadhītā paggahitapañcaṅgikatūriyā naccanti ceva gāyanti ca.

นาควิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า Alaṅkatā maṇikañcanācitaṃ. เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. สมัยนั้น อุบาสิกาชาวกรุงพาราณสีคนหนึ่ง มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ตั้งใจอุทิศถวายพระผู้มีพระภาค จึงให้ช่างทอผ้าคู่หนึ่ง แล้วให้ซักฟอกอย่างดี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค วางผ้าคู่นั้นไว้ที่พระบาทแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์สุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับผ้านั้นแล้ว ทรงเห็นอุปนิสัยสมบัติของนางจึงทรงแสดงธรรม. ในเวลาจบพระธรรมเทศนา นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วกลับไปเรือน. ต่อมาไม่นาน นางทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้เป็นเทพธิดาผู้เป็นที่รักที่โปรดปรานของท้าวสักกเทวราช มีนามว่า ยสุตตรา. ด้วยอานุภาพบุญของนาง ช้างตัวประเสริฐที่ประดับด้วยตาข่ายทองได้บังเกิดขึ้น และบนหลังช้างนั้นมีมณฑปแก้วมณี และบัลลังก์แก้วที่ปูลาดอย่างดีบังเกิดขึ้น ณ ท่ามกลาง. ที่งาทั้งสองของช้างนั้น มีสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ ๒ สระปรากฏขึ้น สว่างไสวด้วยดอกบัวแดงและบัวขาบ. ในสระนั้น เหล่าเทพธิดายืนอยู่บนฝักบัว ประโคมดนตรีมีองค์ ๕ ทั้งฟ้อนรำและขับร้องอยู่.

Satthā bārāṇasiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena sāvatthiṃ patvā tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha sā devatā attanā anubhuyyamānaṃ dibbasampattiṃ oloketvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī ‘‘satthu vatthayugadānakāraṇa’’nti ñatvā sañjātasomanassā bhagavati pasādabahumānā vanditukāmā abhikkantāya rattiyā hatthikkhandhavaragatā ākāsena āgantvā tato otaritvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

พระศาสดาประทับอยู่ในกรุงพาราณสีตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้เสด็จจาริกไปทางกรุงสาวัตถี. เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น เทพธิดานั้นพิจารณาทิพยสมบัติที่ตนเสวยอยู่ ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่า "มีเหตุมาจากการถวายผ้าคู่แด่พระศาสดา" จึงเกิดโสมนัส มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค มีความประสงค์จะถวายบังคม ในเวลาล่วงปฐมยาม ทรงช้างตัวประเสริฐมาทางอากาศ แล้วลงจากหลังช้าง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ประคองอัญชลี ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ท่านพระวังคีสะได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามเทพธิดานั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

705.

๗๐๕.

‘‘Alaṅkatā [Pg.166] maṇikañcanācitaṃ, sovaṇṇajālacitaṃ mahantaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

ท่านผู้ประดับประดาแล้ว ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำ ประดับด้วยตาข่ายทอง ซึ่งถูกตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า

706.

๗๐๖.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pabhijjare, imā ca naccanti manoharāyo.

ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระบัวที่น้ำใสสะอาด ดอกบัวบานสะพรั่ง ถูกเนรมิตขึ้น และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลง เหล่านางฟ้อนที่น่ารื่นรมย์ใจเหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่

707.

๗๐๗.

‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์ของเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

705. Tattha alaṅkatāti sabbābharaṇavibhūsitā. Maṇikañcanācitanti tehi dibbamānehi maṇisuvaṇṇehi ācitaṃ. Sovaṇṇajālacitanti hemajālasañchannaṃ. Mahantanti vipulaṃ. Sukappitanti gamanasannāhavasena suṭṭhu sannaddhaṃ. Vehāyasanti vehāyasabhūte hatthipiṭṭhe. Antalikkheti ākāse, ‘‘alaṅkatamaṇikañcanācita’’ntipi pāṭho. Ayañhettha saṅkhepattho – devate, tvaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkatā alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ, ativiya dibbamānehi maṇīhi kañcanehi ca alaṅkaraṇavasena khacitaṃ, hemajālehi kumbhālaṅkārādibhedehi hatthālaṅkārehi citaṃ āmuttaṃ mahantaṃ ativiya brahantaṃ uttamaṃ gajaṃ āruyha hatthipiṭṭhiyā nisinnā ākāseneva idha amhākaṃ santikaṃ āgatāti.

๗๐๕. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า Alaṅkatā คือ ผู้ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง. บทว่า Maṇikañcanācitaṃ คือ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองเหล่านั้น. บทว่า Sovaṇṇajālacitaṃ คือ ปกคลุมด้วยตาข่ายทอง. บทว่า Mahantaṃ คือ ใหญ่โต. บทว่า Sukappitaṃ คือ ตกแต่งอย่างดีเพื่อการเดินทาง. บทว่า Vehāyasaṃ คือ บนหลังช้างซึ่งอยู่ในอากาศ. บทว่า Antalikkhe คือ ในอากาศ. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ. นี้เป็นความหมายโดยสรุปในที่นี้: ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ใหญ่โตอย่างยิ่ง ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับช้างมีชนิดต่างๆ เช่น ตาข่ายทอง เครื่องประดับศีรษะ เป็นต้น อันเป็นเครื่องประดับที่ฝังด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองอย่างยิ่ง นั่งอยู่บนหลังช้าง มาสู่สำนักของพวกเราที่นี่ทางอากาศ.

706. Nāgassa dantesu duvesu nimmitāti erāvaṇassa viya nāgarājassa imassa dvīsu dantesu dve pokkharaṇiyo sucaritasippinā suṭṭhu viracitā. Tūriyagaṇāti pañcaṅgikatūriyasamūhā. Pabhijjareti dvādasannaṃ layabhedānaṃ vasena pabhedaṃ gacchanti. ‘‘Pavajjare’’ti ca paṭhanti, pakārehi vādīyantīti attho.

๗๐๖. บทว่า Nāgassa dantesu duvesu nimmitā คือ สระโบกขรณี ๒ สระ ที่งาทั้งสองของพญาช้างนี้ ถูกศิลปินคือสุจริตกรรมสร้างสรรค์ไว้อย่างดี ดุจของพญาช้างเอราวัณ. บทว่า Tūriyagaṇā คือ หมู่ดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Pabhijjare คือ จำแนกออกไปตามประเภทของจังหวะ ๑๒ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง อ่านว่า Pavajjare ความว่า บรรเลงไปโดยประการต่างๆ.

Evaṃ [Pg.167] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi –

เทพธิดาถูกพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

708.

๗๐๘.

‘‘Bārāṇasiyaṃ upasaṅkamitvā, buddhassahaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ;

Pādāni vanditvā chamā nisīdiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

ดิฉันเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าที่กรุงพาราณสี ได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง ถวายบังคมพระบาทแล้ว นั่งลงบนพื้นดิน ดิฉันมีใจยินดี ได้ประคองอัญชลี

709.

๗๐๙.

‘‘Buddho ca me kañcanasannibhattaco, adesayi samudayadukkhaniccataṃ;

Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassataṃ, maggaṃ adesayi yato vijānisaṃ.

พระพุทธเจ้าผู้มีพระฉวีวรรณดั่งทองคำ ได้ทรงแสดงธรรมแก่ดิฉัน คือ สมุทัย ทุกข์ ความไม่เที่ยง, ภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง เป็นที่ดับทุกข์อันยั่งยืน (คือนิโรธ) และทรงแสดงมรรค ซึ่งเป็นเหตุให้ดิฉันได้รู้แจ้งแทงตลอด (อริยสัจ ๔)

710.

๗๑๐.

‘‘Appāyukī kālakatā tato cutā, upapannā tidasagaṇaṃ yasassinī;

Sakkassahaṃ aññatarā pajāpati, yasuttarā nāma disāsu vissutā’’ti.

ดิฉันมีอายุสั้น ทำกาละแล้ว จุติจากภพนั้น ไปเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เป็นผู้มียศ ดิฉันเป็นปชาบดีองค์หนึ่งของท้าวสักกะ มีนามว่า ยสุตตรา ปรากฏไปทั่วทุกทิศ

708-9. Tattha chamāti bhūmiyaṃ. Bhummatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Vittāti tuṭṭhā. Yatoti yato satthu sāmukkaṃsikadhammadesanato. Vijānisanti cattāri ariyasaccāni paṭivijjhiṃ.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฉมา ความว่า บนแผ่นดิน. จริงอยู่ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถว่าภูมิ. บทว่า วิตฺตา ความว่า ยินดีแล้ว. บทว่า ยโต ความว่า เพราะเหตุที่ได้ฟังสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระศาสดา. (บทว่า วิชานิสนฺติ ความว่า) ข้าพเจ้าได้แทงตลอดอริยสัจ ๔.

710. Appāyukīti ‘‘īdisaṃ nāma uḷāraṃ puññaṃ katvā na tayā etasmiṃ dukkhabahule manussattabhāve evaṃ ṭhātabba’’nti sañjātābhisandhinā viya parikkhayaṃ gatena kammunā appāyukā samānā. Aññatarā pajāpatīti soḷasasahassānaṃ mahesīnaṃ aññatarā. Disāsu vissutāti dvīsu devalokesu sabbadisāsu pākaṭā paññātā. Sesaṃ vuttanayameva.

๗๑๐. บทว่า อปฺปายุกี ความว่า เป็นผู้มีอายุน้อย เพราะกรรมที่ถึงความสิ้นไป ราวกับมีความประสงค์เกิดขึ้นว่า ‘ท่านทำบุญอันโอฬารเช่นนี้แล้ว ไม่ควรตั้งอยู่นานอย่างนี้ในอัตภาพแห่งมนุษย์อันมีความทุกข์มากนี้’. บทว่า อญฺญตรา ปชาปติ ความว่า เป็นพระมเหสีองค์ใดองค์หนึ่งในจำนวนพระมเหสี ๑๖,๐๐๐ องค์. บทว่า ทิสาสุ วิสฺสุตา ความว่า เป็นผู้ปรากฏเลื่องลือไปในทิศทั้งปวงในเทวโลกทั้งสองชั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาควิมาน จบ.

4. Alomavimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอโลมวิมาน

Abhikkantena [Pg.168] vaṇṇenāti alomavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye viharanto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Tatthekā alomā nāma duggatitthī bhagavantaṃ disvā pasannacittā aññaṃ dātabbaṃ apassantī ‘‘īdisampi bhagavato dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti cintetvā paribhinnavaṇṇaṃ aloṇaṃ sukkhakummāsaṃ upanesi, bhagavā paṭiggahesi. Sā taṃ dānaṃ ārammaṇaṃ katvā somanassaṃ pavedesi, sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –

เรื่องอโลมวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ในกรุงพาราณสีนั้น มีหญิงเข็ญใจคนหนึ่งชื่อว่าอโลมา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อไม่เห็นวัตถุทานอย่างอื่น จึงคิดว่า ‘แม้ของเช่นนี้ที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จักมีผลมากแก่เรา’ จึงได้น้อมถวายขนมกุมมาสแห้ง มีสีแปลกไป ไม่มีรสเค็ม, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้ว. นางทำทานนั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ได้ประกาศความโสมนัส, ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า –

711.

๗๑๑.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

Pucchi. Sāpi tassa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

ได้ทูลถามแล้ว. แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน, เพื่อจะแสดงการพยากรณ์นั้น (จึงมีคำกล่าวว่า) –

714.

๗๑๔.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้. (ท่านกล่าวไว้แล้ว)

715.

๗๑๕.

‘‘Ahañca bārāṇasiyaṃ, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ sukkhakummāsaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.

“ข้าพเจ้าอยู่ในกรุงพาราณสี ได้ถวายขนมกุมมาสแห้งแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส.

716.

๗๑๖.

‘‘Sukkhāya aloṇikāya ca, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā;

Alomaṃ sukhitaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati.

“ท่านจงดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาสที่แห้งและไม่มีรสเค็มเถิด. เมื่อเห็นนางอโลมาผู้ถึงความสุขแล้ว ใครเล่าจะไม่ทำบุญ.

717.

๗๑๗.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

716. Tattha alomaṃ sukhitaṃ disvāti alomampi nāma sukkhakummāsamattaṃ datvā evaṃ dibbasukhena sukhitaṃ disvā. Ko puññaṃ na karissatīti ko nāma attano hitasukhaṃ icchanto puññaṃ na karissatīti. Sesaṃ vuttanayameva.

๗๑๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อเห็นแม้นางอโลมาถวายเพียงขนมกุมมาสแห้งแล้วถึงความสุขด้วยทิพยสุขอย่างนี้. บทว่า โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ ความว่า ใครเล่าชื่อว่าผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตน จะไม่ทำบุญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Alomavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอโลมวิมาน จบ.

5. Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถากัญจิกทายิกาวิมาน

Abhikkantena [Pg.169] vaṇṇenāti kañjikadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena ca samayena bhagavato kucchiyaṃ vātarogo uppajji. Bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘gaccha tvaṃ ānanda, piṇḍāya caritvā mayhaṃ bhesajjatthaṃ kañjikaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissuṇitvā mahārājadattiyaṃ pattaṃ gahetvā attano upaṭṭhākavejjassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā vejjassa bhariyā paccuggantvā vanditvā pattaṃ gahetvā theraṃ pucchi ‘‘kīdisena vo, bhante, bhesajjena attho’’ti. Sā kira buddhisampannā ‘‘bhesajjena payojane sati thero idhāgacchati, na bhikkhattha’’nti sallakkhesi. ‘‘Kañjikenā’’ti ca vutte ‘‘na yidaṃ bhesajjaṃ mayhaṃ ayyassa, tathā hesa bhagavato patto, handāhaṃ lokanāthassa anucchavikaṃ kañjikaṃ sampādemī’’ti somanassajātā sañjātabahumānā badarayūsena yāguṃ sampādetvā pattaṃ pūretvā tassa parivārabhāvena aññañca bhojanaṃ paṭiyādetvā pesesi. Taṃ paribhuttamattasseva bhagavato so ābādho vūpasami. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantī modati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivārena vicarantiṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

เรื่องกัญจิกทายิกาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. ก็ในสมัยนั้น อาพาธด้วยลมได้เกิดขึ้นในพระอุทรของพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไป เที่ยวบิณฑบาตแล้ว จงนำน้ำข้าวต้มมาเพื่อเป็นยาแก่เรา”. ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรอันท้าวมหาราชถวาย ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของหมอผู้อุปัฏฐากของตน. ภรรยาของหมอเห็นท่านแล้ว จึงเดินมาต้อนรับ ไหว้แล้ว รับบาตรแล้ว ได้ทูลถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการยาชนิดไหน”. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีปัญญา ได้กำหนดหมายว่า “เมื่อมีความต้องการด้วยยา พระเถระจึงมาที่นี่ ไม่ได้มาเพื่อบิณฑบาต”. และเมื่อท่านตอบว่า “ด้วยน้ำข้าวต้ม” (นางคิดว่า) “ยานี้ไม่ใช่ของพระคุณเจ้าของฉัน จริงอยู่ บาตรนี้เป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เอาล่ะ บัดนี้เราจะจัดแจงน้ำข้าวต้มที่สมควรแก่พระโลกนาถ” จึงเกิดความโสมนัส เกิดความเคารพอย่างมาก จัดแจงยาคูด้วยน้ำพุทรา ทำให้เต็มบาตรแล้ว จัดแจงโภชนะอย่างอื่นเป็นบริวารของยาคูนั้นแล้ว ส่งไปถวาย. อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าสงบระงับไป เพียงแค่ได้เสวยยาคูนั้น. ในสมัยอื่น นางทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นนางเที่ยวไปพร้อมด้วยนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร จึงได้ทูลถามถึงกรรมที่นางได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

719.

๗๑๙.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena …pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Sāpi byākāsi.

แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แล้ว.

721.

๗๒๑.

‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร”.

723.

๗๒๓.

‘‘Ahaṃ andhakavindamhi, buddhassādiccabandhuno;

Adāsiṃ kolasampākaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ.

“ข้าพเจ้าอยู่ในเมืองอันธกวินทะ ได้ถวายน้ำข้าวต้มที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน แด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์.

724.

๗๒๔.

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā.

“(น้ำข้าวต้มนั้น) เจือด้วยดีปลีและกระเทียม และด้วยแฝกหอม ข้าพเจ้าได้ถวายแด่พระองค์ผู้มีพระธรรมอันตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง.

725.

๗๒๕.

‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino;

Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.

“สตรีใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามทุกส่วน และเป็นที่รักของพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

726.

๗๒๖.

‘‘Sataṃ [Pg.170] nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā;

Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

“ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถเทียมอัสสดรร้อยคัน หญิงสาวหนึ่งแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

727.

๗๒๗.

‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā;

Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā,Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

“ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาเพียงดังงอนไถ มีกำลังมาก เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องรัดตัวเป็นทองคำ ประดับด้วยเครื่องทองและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง.

728.

๗๒๘.

‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye;

Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti.

“ผู้ใดพึงเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ (ความเป็นใหญ่นั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง” ดังนี้.

723-4. Tattha adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti badaramodakakasāve catuguṇodakasamodite pākena catutthabhāgāvasiṭṭhaṃ yāguṃ pacitvā taṃ tikaṭukaajamodahiṅgujīrakalasuṇādīhi kaṭukabhaṇḍehi abhisaṅkharitvā sudhūpitaṃ katvā lāmañjagandhaṃ gāhāpetvā pasannacittena bhagavato patte ākiritvā satthāraṃ uddisitvā adāsiṃ, therassa hatthe patiṭṭhapesinti dasseti. Tenāha –

บรรดาคาถานั้น บทว่า `adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti` (เราได้ถวายน้ำข้าวที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน) แสดงความหมายดังนี้ว่า ข้าพเจ้าหุงยาคูที่ผสมด้วยผงพุทรา เติมน้ำสี่เท่า เคี่ยวจนเหลือหนึ่งในสี่ส่วน ปรุงยาคูนั้นด้วยเครื่องเทศมีตรีกฏุก (พริก ดีปลี ขิง) ยางน่อง มหาหิงคุ์ ยี่หร่า กระเทียม เป็นต้น แล้วอบให้มีกลิ่นหอม ทำให้ได้กลิ่นหญ้าแฝก แล้วจึงเทลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคด้วยจิตที่เลื่อมใส อุทิศถวายแด่พระศาสดา ได้วางไว้ในมือของพระเถระ (พระอานนท์) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca;

Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā’’ti.

ข้าพเจ้าได้ถวาย (น้ำข้าว) ที่ผสมด้วยดีปลีและกระเทียม ทั้งเจือด้วยหญ้าแฝก แด่พระผู้ทรงตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง

Sesaṃ vuttanayameva.

เนื้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Evaṃ āyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attanā samupacitasucaritakamme āvikate saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā catuparisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทวดาองค์นั้นได้ประกาศสุจริตกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ดีแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ จึงแสดงธรรมแก่เทวดาองค์นั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วมาสู่มนุษยโลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ๔ เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องกาญจิกทายิกาวิมาน จบแล้ว

6. Vihāravimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาเรื่องวิหารวิมาน

Abhikkantena [Pg.171] vaṇṇenāti vihāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena visākhā mahāupāsikā aññatarasmiṃ ussavadivase uyyāne vicaraṇatthaṃ sahāyikāhi parijanena ca ussāhitā sunhātānulittā subhojanaṃ bhuñjitvā mahālatāpasādhanaṃ piḷandhitvā pañcamattehi sahāyikāsatehi parivāritā mahantena issariyena mahatā paricchedena gehato nikkhamma uyyānaṃ uddissa gacchantī cintesi ‘‘bāladārikāya viya kiṃ me moghakīḷitena, handāhaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ manobhāvanīye ca ayye vandissāmi, dhammañca sossāmī’’ti vihāraṃ gantvā ekamante ṭhatvā mahālatāpiḷandhanaṃ omuñcitvā taṃ dāsiyā hatthe datvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā bhagavā dhammaṃ desesi.

เรื่องวิหารวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า `อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน` เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง นางวิสาขามหาอุบาสิกาถูกเหล่าสหายและบริชนคะยั้นคะยอเพื่อจะไปเที่ยวในอุทยาน นางจึงอาบน้ำชำระกายและลูบไล้ของหอม บริโภคโภชนะอย่างดีแล้ว ประดับเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ แวดล้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ออกจากเรือนด้วยอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก มุ่งหน้าไปยังอุทยาน ขณะกำลังเดินไป นางได้ดำริว่า "เราจะมัวเล่นสนุกอย่างไร้สาระเหมือนเด็กหญิงไปทำไม เอาล่ะ เราจะไปยังวิหารเพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและเหล่าพระอริยเจ้าผู้เป็นที่เจริญใจ และจักได้ฟังธรรมด้วย" นางจึงไปยังวิหาร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ถอดเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ออก มอบไว้ในมือของหญิงรับใช้ แล้วเข้าไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่นาง

Sā dhammaṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā manobhāvanīye ca bhikkhū vanditvā vihārato nikkhamitvā thokaṃ gantvā dāsiṃ āha ‘‘handa je ābharaṇaṃ piḷandhissāmī’’ti. Sā taṃ bhaṇḍikaṃ katvā bandhitvā vihāre ṭhapetvā tahaṃ tahaṃ vicaritvā gamanakāle vissaritvā gatattā ‘‘vissaritaṃ mayā, tiṭṭha ayye āharissāmī’’ti nivattitukāmā ahosi. Visākhā ‘‘sace je vihāre ṭhapetvā vissaritaṃ, tassa vihārasseva atthāya taṃ pariccajissāmī’’ti vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano adhippāyaṃ pavedentī ‘‘vihāraṃ, bhante, kāressāmi, adhivāsetu me bhagavā anukampaṃ upādāyā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

นางครั้นฟังธรรมแล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ถวายบังคมพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจ แล้วออกจากวิหารไปได้เล็กน้อย จึงกล่าวกับหญิงรับใช้ว่า "นี่แน่ะ เธอ จงนำเครื่องประดับมา เราจะสวม" หญิงรับใช้ผู้นั้นห่อเครื่องประดับนั้นเป็นห่อแล้วผูกไว้ วางไว้ในวิหาร แล้วเดินเที่ยวไปในที่นั้นๆ พอถึงเวลาจะกลับก็ลืมไปเสีย เพราะเหตุที่ลืมไปจึงกล่าวว่า "นายหญิงเจ้าขา ดิฉันลืมไว้เจ้าค่ะ โปรดรอก่อน ดิฉันจะไปนำมา" นางจึงประสงค์จะกลับไป นางวิสาขากล่าวว่า "นี่แน่ะ เธอ ถ้าเธอวางลืมไว้ในวิหาร เราจะบริจาคเครื่องประดับนั้นเพื่อประโยชน์แก่วิหารนั่นแหละ" แล้วจึงกลับไปยังวิหาร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว กราบทูลความประสงค์ของตนว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักสร้างวิหาร ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับ โดยอาศัยความอนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

Sā taṃ piḷandhanaṃ satasahassādhikanavakoṭiagghanakaṃ vissajjetvā āyasmatā mahāmoggallānena navakammādhiṭṭhāyakena suvibhattabhittithambhatulāgopānasikaṇṇikadvārabāhavātapāna sopānādigehāvayavaṃ manoharaṃ suvikappitakaṭṭhakammaramaṇīyaṃ suparikammakatasudhākammaṃ manuññaṃ suviracitamālākammalatākammādicittakammavicittaṃ supariniṭṭhitamaṇikuṭṭima sadisabhūmitalaṃ devavimānasadisaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni, uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatānīti gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ buddhassa bhagavato bhikkhusaṅghassa [Pg.172] ca vasanānucchavikaṃ mahantaṃ pāsādaṃ tassa parivārapāsādasahassañca tesaṃ parivārabhāvena kuṭimaṇḍapacaṅkamanādīni ca kārentī navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi. Pariniṭṭhite ca vihāre navaheva hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ kārentī pañcamattehi sahāyikāsatehi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhitvā tassa sampattiṃ disvā somanassajātā sahāyikā āha ‘‘imaṃ evarūpaṃ pāsādaṃ kārentiyā yaṃ mayā puññaṃ pasutaṃ, taṃ anumodatha, pattidānaṃ vo dammī’’ti. ‘‘Aho sādhu aho sādhū’’ti pasannacittā sabbāpi anumodiṃsu.

นางได้สละเครื่องประดับนั้นซึ่งมีมูลค่าเก้าโกฏิหนึ่งแสน แล้วมอบให้ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเป็นผู้ดูแลการก่อสร้าง ได้สร้างปราสาทหลังใหญ่ ซึ่งมีส่วนประกอบของเรือน เช่น ฝา เสา ขื่อ กลอน ช่อฟ้า กรอบประตู หน้าต่าง บันได เป็นต้น ที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี เป็นที่จับใจ มีงานไม้ที่ทำไว้อย่างงดงาม มีงานปูนที่ทำไว้อย่างดีเป็นที่น่าพอใจ ประดับวิจิตรด้วยจิตรกรรมต่างๆ เช่น ลายพวงมาลัย ลายเถาวัลย์ เป็นต้น มีพื้นเสมอเหมือนพื้นแก้วมณีที่ขัดดีแล้ว ดุจวิมานของทวยเทพ มีห้อง ๕๐๐ ห้องที่ชั้นล่าง และ ๕๐๐ ห้องที่ชั้นบน ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง เหมาะสมเป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคและเป็นที่อยู่ของภิกษุสงฆ์ และยังสร้างปราสาทบริวารอีกหนึ่งพันหลัง และสร้างกุฎี มณฑป ที่จงกรม เป็นต้น เป็นบริวารของปราสาทเหล่านั้น โดยใช้เวลาเก้าเดือนจึงสร้างวิหารเสร็จ เมื่อวิหารสร้างเสร็จแล้ว นางได้ใช้ทรัพย์อีกเก้าโกฏิจัดงานฉลองวิหาร นางพร้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ขึ้นไปบนปราสาท เห็นความสมบูรณ์ของปราสาทนั้นแล้วเกิดโสมนัส จึงกล่าวกับสหายหญิงทั้งหลายว่า "บุญใดที่ดิฉันได้สั่งสมไว้ด้วยการสร้างปราสาทอันมีลักษณะเช่นนี้ ขอพวกท่านจงอนุโมทนาบุญนั้นเถิด ดิฉันขอมอบส่วนบุญให้แก่พวกท่าน" สหายหญิงทั้งหมดต่างมีจิตเลื่อมใส อนุโมทนาว่า "สาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว"

Tattha aññatarā upāsikā visesato taṃ pattidānaṃ manasākāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā puññānubhāvena anekakūṭāgārapākārauyyānapokkharaṇiādipaṭimaṇḍitaṃ soḷasayojanāyāmavitthārabbedhaṃ attano pabhāya yojanasataṃ pharantaṃ ākāsacāriṃ mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi. Sā gacchantīpi accharāsahassaparivārā saha vimānena gacchati. Visākhā pana mahāupāsikā vipulapariccāgatāya saddhāsampattiyā ca nimmānaratīsu nibbattitvā sunimmitadevarājassa aggamahesibhāvaṃ sampāpuṇi. Athāyasmā anuruddho devacārikaṃ caranto taṃ visākhāya sahāyikaṃ tāvatiṃsabhavane uppannaṃ disvā –

ในบรรดาสหายหญิงเหล่านั้น อุบาสิกาคนหนึ่งได้ทำไว้ในใจซึ่งส่วนบุญนั้นโดยพิเศษ นางสิ้นชีวิตในเวลาไม่นานนัก ก็ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานหลังใหญ่ที่สัญจรไปในอากาศได้ก็ปรากฏขึ้น ประดับด้วยยอดปราสาท กำแพง อุทยาน และสระโบกขรณีเป็นอันมาก มีความยาว ความกว้าง และความสูง ๑๖ โยชน์ แผ่รัศมีของตนไปไกล ๑๐๐ โยชน์ แม้เมื่อนางจะไปที่ใด ก็ไปพร้อมกับวิมาน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา ด้วยการบริจาคอันไพบูลย์และความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นนิมมานรดี และได้เป็นอัครมเหสีของสุสุนิมมิตเทวราช ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นสหายของนางวิสาขาซึ่งบังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จึงได้กล่าวว่า –

729.

๗๒๙.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก

730.

๗๓๐.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันไพเราะน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงของท่าน

731.

๗๓๑.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง

732.

๗๓๒.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เมื่อท่านหมุนกาย เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลายของท่าน ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

733.

๗๓๓.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า

734.

๗๓๔.

‘‘Yāpi [Pg.173] te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

แม้พวงมาลาบนศีรษะของท่าน ก็มีกลิ่นหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชุสกะ

735.

๗๓๕.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

ท่านได้ดมกลิ่นหอมบริสุทธิ์นั้น เห็นรูปอันเป็นทิพย์ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

Imāhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassa evaṃ byākāsi –

(พระเถระ) ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้. ฝ่ายเทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นดังนี้ว่า

736.

๗๓๖.

‘‘Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Tatthappasannā ahamānumodiṃ, disvā agārañca piyañca metaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันในกรุงสาวัตถี ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ ดิฉันเลื่อมใสในมหาวิหารนั้น จึงได้อนุโมทนา เพราะได้เห็นเรือน (วิหาร) นั้นและสิ่งที่รักของดิฉัน

737.

๗๓๗.

‘‘Tāyeva me suddhanumodanāya, laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Samantato soḷasayojanāni, vehāyasaṃ gacchati iddhiyā mama.

ดิฉันได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของดิฉันนั้นเอง วิมานของดิฉันนี้ไปในอากาศได้โดยรอบ 16 โยชน์ ด้วยฤทธิ์ของดิฉัน

738.

๗๓๘.

‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā satayojanaṃ.

เรือนยอดอันเป็นที่อยู่ของดิฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ รุ่งเรืองส่องสว่างไปโดยรอบ 100 โยชน์

739.

๗๓๙.

‘‘Pokkharañño ca me ettha, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

ในวิมานนี้ของดิฉันมีสระโบกขรณี เป็นที่อาศัยของฝูงปลาใหญ่ มีน้ำใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ปูลาดด้วยทรายทอง

740.

๗๔๐.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhī sampavāyanti, manuññā māluteritā.

สระโบกขรณีเหล่านั้น ปกคลุมด้วยปทุมชาตินานาชนิด ดาษดาไปด้วยดอกบุณฑริก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจาย น่ารื่นรมย์ใจ ถูกลมพัดโชยมา

741.

๗๔๑.

‘‘Jambuyo panasā tālā, nāḷikeravanāni ca;

Antonivesane jātā, nānārukkhā aropimā.

ต้นหว้า ขนุน ตาล และหมู่มะพร้าว ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก เกิดขึ้นภายในที่อยู่ของดิฉัน

742.

๗๔๒.

‘‘Nānātūriyasaṅghuṭṭhaṃ, accharāgaṇaghositaṃ;

Yopi maṃ supine passe, sopi vitto siyā naro.

วิมานนี้กึกก้องด้วยเสียงดนตรีนานาชนิด เสียงขับร้องของหมู่เทพอัปสร แม้บุรุษใดได้เห็นดิฉันในความฝัน บุรุษนั้นก็พึงเป็นผู้ยินดี

743.

๗๔๓.

‘‘Etādisaṃ abbhutadassaneyyaṃ, vimānaṃ sabbaso pabhaṃ;

Mama kamme hi nibbattaṃ, alaṃ puññāni kātave’’ti.

วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนาเช่นนี้ สว่างไสวไปทั่วทุกแห่ง บังเกิดขึ้นด้วยกรรมของดิฉันเอง (เพราะฉะนั้น) การทำบุญทั้งหลายจึงควรทำอย่างยิ่ง

736. Tattha [Pg.174] sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāranti bhante anuruddha, sāvatthiyā samīpe pācīnapasse mayhaṃ mama sakkhī sahāyikā visākhā mahāupāsikā āgatāgataṃ cātuddisaṃ bhikkhusaṅghaṃ uddissa navahiraññakoṭipariccāgena pubbārāmaṃ nāma mahantaṃ vihāraṃ kāresi. Tatthappasannā ahamānumodinti tasmiṃ vihāre katapariyosite saṅghassa niyyādiyamāne tāya kate pattidāne ‘‘aho ṭhāne vata pariccāgo kato’’ti pasannā ratanattaye kammaphale ca sañjātapasādā ahaṃ anumodiṃ. Vatthuvasena tassā anumodanāya uḷārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘disvā agārañca piyañca meta’’nti āha. Sahassagabbhaṃ ativiya ramaṇīyaṃ devavimānasadisaṃ tañca agāraṃ mahantaṃ pāsādaṃ piyañca me buddhappamukhaṃ saṅghaṃ uddissa tādisaṃ mahantaṃ dhanapariccāgaṃ disvā anumodinti yojanā.

๗๓๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า สāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ ความว่า ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ใกล้กรุงสาวัตถีทางทิศตะวันออก สหายของดิฉัน คือนางวิสาขามหาอุบาสิกา ได้สละทรัพย์ 9 โกฏิ สร้างมหาวิหารชื่อว่าบุพพาราม อุทิศถวายแด่ภิกษุสงฆ์ผู้มาจากทิศทั้งสี่ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา. บทว่า Tatthappasannā ahamānumodiṃ ความว่า เมื่อวิหารนั้นสร้างเสร็จแล้ว และกำลังถวายแด่พระสงฆ์ เมื่อนางวิสาขานั้นทำการอุทิศส่วนบุญ ดิฉันเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในผลของกรรม มีความเลื่อมใสเกิดขึ้นแล้ว ได้อนุโมทนาว่า 'โอ การบริจาคในฐานะอันควรทำได้ดีแล้วหนอ'. เพื่อจะแสดงความยิ่งใหญ่แห่งการอนุโมทนานั้นโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวว่า disvā agārañca piyañca metaṃ. พึงประกอบความว่า ดิฉันได้เห็นปราสาทใหญ่หลังนั้น ซึ่งมีห้องพันหนึ่ง น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง ดุจเทววิมาน และได้เห็นการบริจาคทรัพย์มากมายเช่นนั้น ซึ่งนางวิสาขาอุทิศถวายแด่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข อันเป็นที่รักของดิฉัน จึงได้อนุโมทนา.

737. Tāyeva me suddhanumodanāyāti yathāvuttāya deyyadhammapariccāgābhāvena suddhāya kevalāya anumodanāyeva. Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyanti mayhaṃ pubbe īdisassa abhūtapubbatāya abbhutaṃ samantabhaddakabhāvena ativiya surūpatāya ca dassaneyyaṃ imaṃ vimānaṃ laddhaṃ adhigataṃ. Evaṃ tassa vimānassa abhirūpataṃ dassetvā idāni pamāṇamahattaṃ pabhāvamahattaṃ upabhogavatthumahattañca dassetuṃ ‘‘samantato soḷasayojanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha iddhiyā mamāti mama puññiddhiyā.

๗๓๗. บทว่า Tāyeva me suddhanumodanāya ความว่า ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ล้วนๆ ที่ไม่มีการบริจาคเทยยธรรมดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ ความว่า ดิฉันได้แล้ว คือบรรลุแล้ว ซึ่งวิมานนี้อันน่าอัศจรรย์ เพราะไม่เคยมีมาก่อนสำหรับสมบัติเช่นนี้ในกาลก่อน และน่าทัศนา เพราะมีความงามยิ่งโดยความเป็นสิ่งที่งดงามโดยรอบ. เมื่อแสดงความงามยิ่งของวิมานนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความใหญ่โดยประมาณ ความใหญ่โดยอานุภาพ และความใหญ่โดยวัตถุสำหรับบริโภค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า samantato soḷasayojanāni. ในบทนั้น บทว่า iddhiyā mama ความว่า ด้วยบุญญฤทธิ์ของดิฉัน.

739. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Puthulomanisevitāti dibbamacchehi upasevitā.

๗๓๙. บทว่า Pokkharañño คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย. บทว่า Puthulomanisevitā คือ อันฝูงปลาทิพย์เข้าอาศัย.

740. Nānāpadumasañchannāti satapattasahassapattādibhedehi nānāvidhehi rattapadumehi rattakamalehi ca sañchāditā. Puṇḍarīkasamotatāti nānāvidhehi setakamalehi samantato avatatā, nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyantīti yojanā.

๗๔๐. บทว่า Nānāpadumasañchannā คือ ปกคลุมด้วยดอกปทุมแดงและกมลแดงชนิดต่างๆ ที่มีกลีบ 100 กลีบ 1,000 กลีบ เป็นต้น. บทว่า Puṇḍarīkasamotatā คือ ดาษดาไปโดยรอบด้วยดอกกมลขาวชนิดต่างๆ. พึงประกอบความว่า nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti (ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป).

742. Sopīti so supinadassāvīpi. Vittoti tuṭṭho.

๗๔๒. บทว่า Sopīti คือ แม้ผู้นั้นซึ่งเห็นในฝัน. บทว่า Vittoti คือ ผู้ยินดี.

743. Sabbaso [Pg.175] pabhanti samantato obhāsamānaṃ. Kamme hīti kammanimittaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Cetanānaṃ vā aparāparuppattiyā bahubhāvato ‘‘kammehī’’ti vuttaṃ. Alanti yuttaṃ. Kātaveti kātuṃ.

๗๔๓. บทว่า Sabbaso pabhaṃ คือ ส่องสว่างโดยรอบ. บทว่า Kamme hi คือ เป็นนิมิตแห่งกรรม. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่เจตนาเกิดขึ้นสืบๆ ต่อกันไปมีมาก จึงกล่าวว่า kammehi. บทว่า Alanti คือ สมควร. บทว่า Kātaveti คือ เพื่ออันกระทำ.

Idāni thero visākhāya nibbattaṭṭhānaṃ kathāpetukāmo imaṃ gāthamāha –

บัดนี้ พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นบอกถึงสถานที่บังเกิดของนางวิสาขา จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า

744.

๗๔๔.

‘‘Tāyeva te suddhanumodanāya,Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ;

Yā ceva sā dānamadāsi nārī,Tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti.

ท่านได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของท่านนั้นเอง ก็สตรีใดได้ให้ทานนั้น ขอท่านจงบอกคติของนางเถิดว่า นางเกิด ณ ที่ไหน

744. Tattha yā ceva sā dānamadāsi nārīti yassa dānassa anumodanāya tvaṃ īdisaṃ sampattiṃ paṭilabhi, taṃ dānaṃ yā ceva sā nārī adāsīti visākhaṃ mahāupāsikaṃ sandhāya vadati. Tāya eva devatāya tassā sampattiṃ kathāpetukāmo āha ‘‘tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti. Tassā gatinti tāya nibbattadevagatiṃ.

๗๔๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า yā ceva sā dānamadāsi nārī ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกาว่า สตรีใดได้ให้ทานนั้น คือทานที่ท่านอนุโมทนาแล้วได้สมบัติเช่นนี้. พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นเองบอกถึงสมบัติของนางวิสาขานั้น จึงกล่าวว่า tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā. บทว่า Tassā gatiṃ คือ เทวคติที่นางบังเกิด.

Idāni therena pucchitamatthaṃ dassentī āha –

บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะแสดงเนื้อความที่พระเถระทูลถาม จึงได้กล่าวว่า

745.

๗๔๕.

‘‘Yā sā ahu mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ;

Viññātadhammā sā adāsi dānaṃ, uppannā nimmānaratīsu devesu.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันใด ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ นางเป็นผู้รู้แจ้งธรรมแล้วได้ถวายทาน บังเกิดในหมู่เทพชั้นนิมมานรดี

746.

๗๔๖.

‘‘Pajāpatī tassa sunimmitassa,Acintiyo kammavipāka tassā;

Yametaṃ pucchasi ‘kuhiṃ uppannā sā’ti,Taṃ te viyākāsiṃ anaññathā aha’’nti.

นางเป็นพระชายาของท้าวสุนิมมิตะ วิบากแห่งกรรมของนางเป็นอจินไตย ท่านถามเรื่องใดว่า 'นางเกิด ณ ที่ไหน' ดิฉันได้พยากรณ์เรื่องนั้นแก่ท่านโดยไม่เป็นอย่างอื่นแล้ว

745. Tattha viññātadhammāti viññātasāsanadhammā, paṭividdhacatusaccadhammāti attho.

๗๔๕. ในบทนั้น บทว่า viññātadhammā อธิบายว่า เป็นผู้มีธรรมคือคำสอนอันรู้แจ้งแล้ว คือมีธรรมคือสัจจะ 4 อันแทงตลอดแล้ว.

746. Sunimmitassāti sunimmitassa devarājassa. Acintiyo kammavipāka tassāti vibhattilopaṃ katvā niddeso, tassā mama sakhiyā nibbānaratīsu [Pg.176] nibbattāya kammavipāko puññakammassa vipākabhūtā dibbasampatti acintiyā appameyyāti attho. Anaññathāti aviparītaṃ yathāsabhāvato. Kathaṃ panāyaṃ tassā sampattiṃ aññāsīti? Subhaddā viya bhaddāya, visākhāpi devadhītā imissā santikaṃ agamāsi.

๗๔๖. คำว่า Sunimmitassā หมายถึง ท้าวสุนิมมิตเทวราช. คำว่า Acintiyo kammavipāka tassā เป็นการแสดงโดยลบวิภัตติ มีอธิบายว่า วิบากแห่งกรรมคือทิพยสมบัติอันเป็นผลแห่งบุญกรรมของเพื่อนหญิงของดิฉันนั้น ผู้บังเกิดในชั้นนิมมานรดี เป็นสิ่งที่ใครๆ ไม่ควรคิดและไม่สามารถประมาณได้. คำว่า Anaññāthā คือ ตามความเป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน. ถามว่า ก็เทพธิดานี้รู้ถึงสมบัติของนางวิสาขาได้อย่างไร? ตอบว่า เช่นเดียวกับนางสุภัททา แม้นางวิสาขาเทพธิดาก็ได้มาหาเทพธิดานี้.

Idāni devadhītā theraṃ aññesampi dānasamādapane niyojentī imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะชักชวนผู้อื่นในการให้ทาน จึงแสดงธรรมด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

747.

๗๔๗.

‘‘Tenahaññepi samādapetha, saṅghassa dānāni dadātha vittā;

Dhammañca suṇātha pasannamānasā, sudullabho laddho manussalābho.

เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงชักชวนผู้อื่นด้วย จงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ด้วย และจงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใสฟังธรรมด้วย เพราะการได้อัตภาพเป็นมนุษย์นั้นหาได้ยากยิ่ง

748.

๗๔๘.

‘‘Yaṃ maggaṃ maggādhipatī adesayi, brahmassaro kañcanasannibhattaco;

Saṅghassa dānāni dadātha vittā, mahapphalā yattha bhavanti dakkhiṇā.

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งมรรคา มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ได้ทรงแสดงทางใดไว้ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ในทางนั้น เพราะทักษิณาทานที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก

749.

๗๔๙.

‘‘Ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā, cattāri etāni yugāni honti;

Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā, etesu dinnāni mahapphalāni.

บุคคล ๘ จำพวก ๔ คู่ ที่ท่านผู้รู้สรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นสาวกของพระสุคต เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทาน ทานที่บุคคลถวายในท่านเหล่านั้นย่อมมีผลมาก

750.

๗๕๐.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

บุคคลผู้ปฏิบัติ ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี้คือสงฆ์ผู้ดำเนินไปตรงแล้ว เป็นผู้ตั้งมั่นในปัญญาและศีล

751.

๗๕๑.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ.

เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังบุญ บูชาอยู่ กระทำบุญอันเป็นอุปธิ บุญที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก

752.

๗๕๒.

‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro;

Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti.

สงฆ์นี้เป็นผู้กว้างขวางและยิ่งใหญ่ ประมาณไม่ได้ดุจห้วงมหาสมุทร สงฆ์เหล่านี้เป็นสาวกผู้ประเสริฐของพระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ เป็นผู้ทำแสงสว่าง ประกาศธรรมอยู่

753.

๗๕๓.

‘‘Tesaṃ [Pg.177] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ;

Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā.

ทานที่บุคคลถวายเจาะจงสงฆ์ ชื่อว่าถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว ยัญนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว ทักษิณาทานนั้นไปตั้งมั่นอยู่ในสงฆ์ มีผลมาก อันพระพุทธเจ้าผู้รู้แจ้งโลกทรงสรรเสริญแล้ว

754.

๗๕๔.

‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke;

Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

บุคคลเหล่าใดเมื่อระลึกถึงยัญเช่นนี้ เป็นผู้เกิดความปราโมทย์เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากเหง้าได้แล้ว บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถูกนินทา และย่อมเข้าถึงฐานะคือสวรรค์

747. Tattha tenahaññepīti tenahi aññepi. Tenāti ca tena kāraṇena, hīti nipātamattaṃ. ‘‘Samādapethā’’ti vatvā samādapanākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa dānāni dadāthā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ manussabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sudullabho laddho manussalābho’’ti. Tattha aṭṭha akkhaṇā nāma tayo apāyā arūpā asaññasattā paccantadeso indriyānaṃ vekallaṃ niyatamicchādiṭṭhikatā apātubhāvo buddhassāti.

๗๔๗. ในบทนั้น คำว่า tenahaññepi ตัดบทเป็น tena hi aññepi. คำว่า tena หมายถึง ด้วยเหตุนั้น. คำว่า hi เป็นเพียงนิบาต. หลังจากกล่าวว่า "จงให้สมาทาน" แล้ว เพื่อแสดงอาการแห่งการให้สมาทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์". ทรงหมายถึงความเป็นมนุษย์ที่เว้นจากอักขณะ (สมัยที่ไม่ใช่ขณะ) 8 ประการ จึงตรัสว่า "การได้อัตภาพเป็นมนุษย์ที่ได้ยากยิ่ง". ในคำนั้น อักขณะ 8 ประการ ได้แก่ อบาย 3, อรูปภูมิ, อสัญญีสัตตภูมิ, ปัจจันตประเทศ, ความบกพร่องแห่งอินทรีย์, ความเป็นผู้มีนิยตมิจฉาทิฐิ และการที่พระพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้น.

748. Yaṃ magganti yaṃ khettavisese kataṃ dānaṃ, taṃ ekantena sugatisampāpanato sugatigāmimaggaṃ apāyamaggato jagghamaggādito ca ativiya seṭṭhabhāvena maggādhipanti katvā. Dānampi hi saddhāhiriyo viya ‘‘devalokagāmimaggo’’ti vuccati. Yathāha –

๗๔๘. คำว่า yaṃ maggaṃ หมายถึง ทานใดที่ทำในเขตอันวิเศษ ทานนั้นเป็นทางไปสู่สุคติ เพราะทำให้ถึงสุคติโดยส่วนเดียว และเพราะความเป็นทางที่ประเสริฐยิ่งกว่าทางไปสู่อบายและทางเท้าเป็นต้น จึงเรียกว่า มัคคาธิปติ (ทางอันเป็นใหญ่). แม้แต่ทาน ท่านก็เรียกว่า "ทางไปสู่เทวโลก" เหมือนกับศรัทธาและหิริ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า -

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti.(a. ni. 8.32;

kathā. 480);

"ศรัทธา หิริ และกุศลทาน ธรรมเหล่านี้สัตบุรุษดำเนินตามแล้ว. ท่านเรียกทางนี้ว่าเป็นทางอันเป็นทิพย์ เพราะบุคคลย่อมไปสู่เทวโลกได้ด้วยทางนี้."

‘‘Maggādhipatī’’ti vā pāṭho, tassa ariyamaggena sadevakassa lokassa adhipatibhūto satthāti attho daṭṭhabbo. Saṅghassa dānāni dadāthātiādinā punapi dakkhiṇeyyesu dānasaṃvibhāge niyojentī āha.

อีกบทหนึ่งว่า Maggādhipatī พึงทราบเนื้อความของบทนั้นว่า พระศาสดาผู้เป็นใหญ่ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกด้วยอริยมรรค. ด้วยคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์" ทรงตรัสเพื่อชักชวนในการจำแนกทานในทักขิไณยบุคคลทั้งหลายอีกครั้ง.

749. Idāni [Pg.178] taṃ dakkhiṇeyyaṃ ariyasaṅghaṃ sarūpato dassentī ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti gāthamāha. Tattha yeti aniyamitaniddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi passatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogato. Tesañhi campakabakulakusumādīnaṃ viya sahajātavaṇṇagandhādayo sahajātasīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pāsaṃsiyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti. Te pana saṅkhepato sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Tenāha ‘‘cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā’’ti. Teti pubbe aniyamato uddiṭṭhānaṃ niyametvā dassanaṃ. Te hi sabbepi kammaṃ kammaphalañca saddahitvā dātabbadeyyadhammasaṅkhātaṃ dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā guṇavisesayogena dānassa mahapphalabhāvasādhanato. Sugatassa sāvakāti sammāsambuddhassa dhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya taṃ dhammaṃ suṇantīti sāvakā. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatassa sāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā mahapphalāni honti. Tenāha bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

๗๔๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงพระอริยสงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลนั้นโดยรูปธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ye เป็นคำระบุที่ไม่เจาะจง. คำว่า puggalā หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย. คำว่า aṭṭha เป็นการกำหนดนับบุคคลเหล่านั้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นมี 8 คือ ผู้ปฏิบัติ 4 และผู้ตั้งอยู่ในผล 4. คำว่า sataṃ pasatthā หมายถึง อันสัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพุทธสาวก และเทวดามนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ คุณธรรมมีศีลและสมาธิเป็นต้นของบุคคล 8 จำพวกนั้น เป็นสิ่งที่เกิดร่วมกัน เหมือนกับสีและกลิ่นที่เกิดร่วมกันของดอกจำปา ดอกพิกุล และดอกมะลิเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ และควรแก่การสรรเสริญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เหมือนดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā". บุคคลเหล่านั้น โดยย่อคือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคและโสดาปัตติผล เป็น 1 คู่, รวมเป็น 4 คู่ จนถึงผู้ตั้งอยู่ในอรหัตมรรคและอรหัตผล. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā". คำว่า te เป็นการระบุเจาะจงบุคคลที่กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงในตอนต้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเชื่อกรรมและผลของกรรมแล้ว ย่อมควรรับทักษิณาที่เรียกว่าไทยธรรมที่ควรให้ จึงชื่อว่า ทักขิไณยบุคคล เพราะเป็นผู้ทำทานให้มีผลมากด้วยการประกอบด้วยคุณวิเศษ. ในบทว่า sugatassa sāvakā หมายถึง เป็นสาวกเพราะฟังธรรมนั้น เนื่องจากเกิดในอริยชาติในเวลาจบการฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. คำว่า etesu dinnāni mahapphalānī หมายถึง ทานแม้เพียงเล็กน้อยที่ถวายในพระสาวกของพระสุคตเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาโดยฝ่ายปฏิคาหก. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด พระตถาคตสาวกสงฆ์ ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าสงฆ์และคณะเหล่านั้น" เป็นต้น.

750. Cattāro ca paṭipannātiādi heṭṭhā vuttatthameva.

๗๕๐. คำเป็นต้นว่า cattāro ca paṭipannā มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง.

Idha pana āyasmā anuruddho attanā devatāya ca vuttamatthaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ก็ในเรื่องนี้ ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความที่ตนและเทวดากล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Vihāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิหารวิมาน จบแล้ว

7. Caturitthivimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถาจตุริตถิวิมาน

Abhikkantena [Pg.179] vaṇṇenāti caturitthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. So tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu catūsu vimānesu catasso devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ pucchanto –

จตุริตถิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปสู่ภพดาวดึงส์ ท่านเห็นเทพธิดา ๔ องค์ ผู้มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวารแต่ละองค์ กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมาน ๔ หลังซึ่งตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว ประสงค์จะถามถึงกรรมที่เทพธิดาเหล่านั้นทำไว้ในกาลก่อน จึงได้ถามว่า –

755. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

๗๕๕. “ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง... (เปยยาล)... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

Imāhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu. Taṃ dassetuṃ –

(ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ถามตามลำดับด้วยคาถาเหล่านี้ แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ตอบตามลำดับในทันทีที่ท่านถาม เพื่อแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้) –

758. ‘‘Sā devatā attamanā…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

๗๕๘. “เทวดานั้นมีใจยินดี... (เปยยาล)... นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้ –

Ayaṃ gāthā vuttā.

คาถานี้ท่านกล่าวไว้

Tā kira kassapassa bhagavato kāle esikānāmake raṭṭhe paṇṇakate nāma nagare kulagehe nibbattā vayappattā tasmiṃyeva nagare patikulaṃ gatā samaggavāsaṃ vasanti. Tāsu ekā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ disvā pasannacittā indīvarakalāpaṃ adāsi, aparā aññassa nīluppalahatthakaṃ adāsi, aparā padumahatthakaṃ adāsi, aparā sumanamakuḷāni adāsi. Tā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu, tāsaṃ accharāsahassaṃ parivāro ahosi. Tā tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā tasseva kammassa vipākāvasesena aparāparaṃ tattheva saṃsarantiyo imasmiṃ buddhuppāde tattheva uppannā vuttanayena āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā. Tāsu ekā attanā kataṃ pubbakammaṃ therassa kathentī –

ได้ยินว่า เทพธิดาเหล่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ ได้บังเกิดในตระกูล ณ นครชื่อปัณณกตะ ในแคว้นชื่อเอสิกา เมื่อเจริญวัยแล้ว ก็ได้ไปสู่ตระกูลสามีในนครนั้นนั่นเทียว อยู่ร่วมกันโดยสามัคคี ในบรรดาสตรีเหล่านั้น สตรีคนหนึ่งเห็นภิกษุรูปหนึ่งผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายช่อดอกอุบลเขียว อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกปทุม อีกคนหนึ่งได้ถวายดอกมะลิตูม สตรีเหล่านั้นในสมัยต่อมาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของเทพธิดาเหล่านั้น เทพธิดาเหล่านั้นเสวยทิพยสมบัติตลอดอายุในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จุติจากภพนั้นแล้ว ด้วยวิบากที่เหลือแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว ท่องเที่ยวไปในภพดาวดึงส์นั้นนั่นแหละภพแล้วภพเล่า ในพุทธอุบาทนี้ ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นนั่นเทียว ถูกท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถามแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้ว ในบรรดาเทพธิดาเหล่านั้น องค์หนึ่ง เมื่อจะบอกบุพกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระ จึงกล่าวว่า –

759.

๗๕๙.

‘‘Indīvarānaṃ [Pg.180] hatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลเขียวแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

760.

๗๖๐.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

Āha. Aparā –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

766.

๗๖๖.

‘‘Nīluppalahatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa;

Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme.

“ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

767. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

๗๖๗. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

Āha. Aparā –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

773.

๗๗๓.

‘‘Odātamūlakaṃ haritapattaṃ, udakasmiṃ sare jātaṃ ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“ข้าพเจ้าได้ถวาย (ดอกบัว) ซึ่งมีรากขาว มีใบเขียว เกิดในน้ำในสระ แก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

774. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

๗๗๔. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

Āha. Aparā –

ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) –

780.

๗๘๐.

‘‘Ahaṃ sumanā sumanassa sumanamakuḷāni, dantavaṇṇāni ahamadāsiṃ;

Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ;

Nagaravare paṇṇakate ramme.

“ข้าพเจ้าผู้มีใจดี ได้ถวายดอกมะลิตูมซึ่งมีสีดุจงาช้าง แก่ภิกษุผู้มีใจดี ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา

781. ‘‘Tena [Pg.181] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

๗๘๑. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

Āha.

ได้กล่าวแล้ว

759. Tattha indīvarānaṃ hatthakanti uddālakapupphahatthaṃ vātaghātakapupphakalāpaṃ. Esikānanti esikāraṭṭhassa. Uṇṇatasmiṃ nagaravareti uṇṇate bhūmipadese niviṭṭhe meghodaraṃ lihantehi viya accuggatehi pāsādakūṭāgārādīhi uṇṇate uttamanagare. Paṇṇakateti evaṃnāmake nagare.

๗๕๙. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อินฺทีวรานํ หตฺถกํ ได้แก่ กำดอกคูน หรือช่อดอกคูน บทว่า เอสิกานํ ได้แก่ แห่งแคว้นเอสิกา บทว่า อุณฺณตสฺมึ นครวเร ได้แก่ ในนครอันประเสริฐซึ่งตั้งอยู่บนพื้นที่สูง สูงเด่นด้วยปราสาทและเรือนยอดเป็นต้นอันสูงตระหง่านประดุจเลียท้องเมฆ บทว่า ปณฺณกเต ได้แก่ ในนครชื่ออย่างนี้

766. Nīluppalahatthakanti kuvalayakalāpaṃ.

๗๖๖. บทว่า นีลุปฺปลหตฺถกํ ได้แก่ ช่อดอกอุบลขาบ

773. Odātamūlakanti setamūlaṃ, bhisamūlānaṃ dhavalatāya vuttaṃ, padumakalāpaṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘haritapatta’’ntiādi. Tattha haritapattanti nīlapattaṃ. Avijahitamakuḷapattassa hi padumassa bāhirapattāni haritavaṇṇāni eva honti. Udakasmiṃ sare jātanti sare udakamhi jātaṃ, saroruhanti attho.

๗๗๓. บทว่า โอทาตมูลกํ ได้แก่ มีรากขาว ท่านกล่าวไว้เพราะความที่รากเหง้าเป็นของขาว ท่านกล่าวหมายถึงช่อดอกปทุม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หริตปตฺตํ ในบทเหล่านั้น บทว่า หริตปตฺตํ ได้แก่ ใบสีเขียว จริงอยู่ ใบชั้นนอกของดอกปทุมซึ่งมีกลีบและเกสรที่ยังไม่คลี่บานย่อมมีสีเขียวนั่นเทียว บทว่า อุทกสฺมึ สเร ชาตํ ได้แก่ เกิดในน้ำในสระ อธิบายว่า สโรหรุหะ (เกิดในสระ)

780. Sumanāti evaṃnāmā. Sumanassāti sundaracittassa. Sumanamakuḷānīti jātisumanapupphamakuḷāni. Dantavaṇṇānīti sajjukaṃ ullikhitahatthidantasadisavaṇṇāni.

๗๘๐. บทว่า สุมนา ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้ (หรือ ผู้มีใจดี) บทว่า สุมนสฺสา ได้แก่ ผู้มีจิตดี บทว่า สุมนมกุฬานิ ได้แก่ ดอกมะลิตูม บทว่า ทนฺตวณฺณานิ ได้แก่ มีสีคล้ายงาช้างที่ขัดใหม่ๆ

Evaṃ tāhi attanā katakamme kathite thero tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā saccāni pakāsesi. Saccapariyosāne sā sabbāpi sahaparivārā sotāpannā ahesuṃ. Thero taṃ pavattiṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā dhammadesanā mahājanassa sātthikā jātāti.

เมื่อกรรมที่ตนทำแล้วอันเทพธิดาเหล่านั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ พระเถระกล่าวอนุปุพพิกถาแก่เทพธิดาเหล่านั้นแล้ว ได้ประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบเทศนาแสดงสัจจะ เทพธิดาแม้ทั้งหมดเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารได้เป็นพระโสดาบัน พระเถระมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Caturitthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจตุริตถิวิมาน จบแล้ว

8. Ambavimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอัมพวิมาน

Dibbaṃ [Pg.182] te ambavanaṃ rammanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññatarā upāsikā āvāsadānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā chandajātā bhagavantaṃ abhivādetvā evamāha ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āvāsaṃ kāretukāmā, icchāmi tādisaṃ okāsaṃ, ācikkhatū’’ti. Bhagavā bhikkhū āṇāpesi, bhikkhū tassā okāsaṃ dassesuṃ. Sā tattha ramaṇīyaṃ āvāsaṃ kāretvā tassa samantato ambarukkhe ropesi. So āvāso samantato ambapantīhi parikkhitto chāyūdakasampanno muttājālasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgo ativiya manoharo ahosi. Sā taṃ vihāraṃ nānāvaṇṇehi vatthehi pupphadāmagandhadāmādīhi ca devavimānaṃ viya alaṅkaritvā telapadīpaṃ āropetvā ambarukkhe ca ahatehi vatthehi veṭhetvā saṅghassa niyyādesi.

อัมบวิมาน (วิมานป่ามะม่วง) เริ่มต้นด้วยคำว่า Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เชตวันมหาวิหาร ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น อุบาสิกาคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ฟังเรื่องอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ของการถวายที่พักอาศัย เกิดความเลื่อมใส จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันปรารถนาจะสร้างที่พักอาศัยสักแห่งหนึ่ง ใคร่ขอให้พระองค์ทรงบอกสถานที่ที่เหมาะสมแก่หม่อมฉันด้วยเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงแสดงสถานที่แก่นาง. นางได้สร้างที่พักอันรื่นรมย์ ณ ที่นั้น และปลูกต้นมะม่วงไว้โดยรอบที่พักนั้น. ที่พักนั้นแวดล้อมด้วยแถวต้นมะม่วงโดยรอบ สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นดินสีขาวดุจโรยด้วยทรายที่เหมือนข่ายมุก น่ารื่นรมย์ใจยิ่งนัก. นางได้ประดับวิหารนั้นด้วยผ้าสีต่างๆ และพวงดอกไม้พวงน้ำหอมเป็นต้น ประดุจเทววิหาร จุดประทีปน้ำมัน และนำผ้าใหม่ที่ยังไม่ผ่านการซักมาพันรอบต้นมะม่วง แล้วน้อมถวายแก่สงฆ์.

Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tassā mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi ambavanaparikkhittaṃ. Sā tattha accharāgaṇaparivāritā dibbasampattiṃ anubhavati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upagantvā imāhi gāthāhi pucchi –

ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ วิมานอันใหญ่โตที่แวดล้อมด้วยป่ามะม่วงได้ปรากฏแก่นาง. นางแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา เสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิหารนั้น. พระมหาโมคคัลลานะเถระได้ไปยังที่นั้นแล้วถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า -

783.

๗๘๓.

‘‘Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

"ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของเธอน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา."

784.

๗๘๔.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

"ประทีปทองคำดวงใหญ่ส่องสว่างอยู่ในที่นี้ตลอดเวลา แวดล้อมไปด้วยต้นไม้ที่มีผลเป็นผ้าโดยรอบ."

785. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๗๘๕. "เพราะเหตุใดเธอจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของเธอจึงสว่างไสวไปทุกทิศ."

787. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๗๘๗. "เทพธิดานั้นดีใจแล้ว... นี้เป็นผลของกรรมใด."

788.

๗๘๘.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke;

Vihāraṃ saṅghassa kāresiṃ, ambehi parivāritaṃ.

"เมื่อก่อนหม่อมฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ชาติก่อน ได้สร้างวิหารแวดล้อมด้วยต้นมะม่วงถวายแก่สงฆ์."

789.

๗๘๙.

‘‘Pariyosite [Pg.183] vihāre, kārente niṭṭhite mahe;

Ambehi chādayitvāna, katvā dussamaye phale.

"เมื่อวิหารเสร็จเรียบร้อยแล้ว ในขณะที่ทำพิธีฉลอง หม่อมฉันได้ใช้ผ้าคลุมต้นมะม่วงเหล่านั้น ทำให้ต้นมะม่วงมีผลเป็นผ้าในเวลานั้น."

790.

๗๙๐.

‘‘Padīpaṃ tattha jāletvā, bhojayitvā gaṇuttamaṃ;

Niyyādesiṃ taṃ saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi.

"หม่อมฉันได้จุดประทีปในที่นั้น ถวายภัตตาหารแก่หมู่สงฆ์ผู้ประเสริฐสุด มีจิตเลื่อมใส น้อมถวายวิหารนั้นแก่สงฆ์ด้วยมือของตนเอง."

791.

๗๙๑.

‘‘Tena me ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako;

Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito.

"ด้วยบุญนั้น ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของหม่อมฉันจึงน่ารื่นรมย์ ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา."

792.

๗๙๒.

‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā;

Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito.

793.

๗๙๓.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

"เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของหม่อมฉันจึงสว่างไสวไปทุกทิศ."

Sā devatā byākāsi.

เทพธิดานั้นได้พยากรณ์ (ตอบ) แล้ว.

783. Tattha mahallakoti mahanto āyāmavitthārehi ubbedhena ca vipulo, uḷāratamoti attho. Accharāgaṇaghositoti taṃ pamodituṃ saṅgītivasena ceva piyasallāpavasena ca accharāsaṅghena samugghosito.

๗๘๓. ในบทเหล่านั้น คำว่า mahallako หมายถึง ใหญ่โต กว้างขวางทั้งโดยความยาว ความกว้าง และความสูง คือประเสริฐยิ่ง. คำว่า accharāgaṇaghosito หมายถึง กึกก้องด้วยหมู่เทพธิดาด้วยอำนาจแห่งการขับร้องและการเจรจาที่น่ารักเพื่อให้เทพธิดานั้นบันเทิงใจ.

784. Padīpo cettha jalatīti sūriyarasmisamujjalakiraṇavitāno ratanappadīpo ca ettha etasmiṃ pāsāde abhijalati. Dussaphalehīti dussāni phalāni etesanti dussaphalā. Tehi samuggiriyamānadibbavatthehīti attho.

๗๘๔. คำว่า Padīpo cettha jalati หมายถึง ประทีปรัตนะที่มีเพดานรัศมีสว่างไสวดุจแสงอาทิตย์ ย่อมสว่างไสวในปราสาทนี้. คำว่า dussaphalehi หมายถึง ต้นไม้ที่มีผ้าเป็นผล ชื่อว่า ทุสสผละ. อธิบายว่า ด้วยต้นไม้เหล่านั้นที่คายผ้าทิพย์ออกมา.

789. Kārente niṭṭhite maheti katapariyositassa vihārassa mahe pūjāya karīyamānāya ca. Katvā dussamaye phaleti dusseyeva tesaṃ ambānaṃ phalaṃ katvā.

๗๘๙. คำว่า Kārente niṭṭhite mahe หมายถึง ในขณะที่กระทำการบูชาฉลองวิหารที่สร้างเสร็จเรียบร้อยแล้ว. คำว่า katvā dussamaye phale หมายถึง ทำให้ต้นมะม่วงเหล่านั้นมีผลเป็นผ้าทีเดียว.

790. Gaṇuttamanti gaṇānaṃ uttamaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ. Niyyādesinti sampaṭicchāpesiṃ, adāsinti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

๗๙๐. คำว่า Gaṇuttamaṃ หมายถึง พระสาวกสงฆ์ของพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐสุดกว่าหมู่คณะทั้งหลาย. คำว่า Niyyādesiṃ หมายถึง ให้รับไว้ คือ ถวายแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายอัมบวิมาน จบสิ้นแล้ว.

9. Pītavimānavaṇṇanā

๙. การอธิบายปีตวิมาน.

Pītavatthe [Pg.184] pītadhajeti pītavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavato sarīradhātuyo gahetvā thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī aññatarā upāsikā pātova katasarīrapaṭijagganā ‘‘satthu thūpaṃ pūjessāmī’’ti yathāladdhāni cattāri kosātakīpupphāni gahetvā saddhāvegena samussāhitamānasā maggaparissayaṃ anupadhāretvāva thūpābhimukhī gacchati. Atha naṃ taruṇavacchā gāvī abhidhāvantī vegena āpatitvā siṅgena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Sā tāvadeva tāvatiṃsabhavane nibbattantī sakkassa devarañño uyyānakīḷāya gacchantassa parivārabhūtānaṃ aḍḍhatiyānaṃ nāṭakakoṭīnaṃ majjhe attano sarīrapabhāya tā sabbā abhibhavantī saha rathena pāturahosi. Taṃ disvā sakko devarājā vimhitacitto acchariyabbhutajāto ‘‘kīdisena nu kho oḷārikena kammunā ayaṃ edisiṃ sumahatiṃ deviddhimupāgatā’’ti taṃ imāhi gāthāhi pucchi –

เรื่องปีตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ปีตวัตเถ ปีตธเช เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคที่ได้รับส่วนแบ่งมาแล้ว ทรงบรรจุไว้ในพระสถูปและทำการบูชา อุบาสิกาชาวเมืองราชคฤห์คนหนึ่งแต่เช้าตรู่ทำกิจส่วนตัวเสร็จแล้ว ตั้งใจว่า “จะบูชาพระสถูปของพระศาสดา” จึงถือดอกบวบขม 4 ดอกที่หาได้ มีใจเลื่อมใสอย่างแรงกล้า ไม่ทันพิจารณาอันตรายในระหว่างทาง มุ่งหน้าไปยังพระสถูป ขณะนั้น แม่โคลูกอ่อนวิ่งตรงมาชนและขวิดนางจนถึงแก่ความตาย นางไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ทันที ปรากฏกายพร้อมด้วยรถในระหว่างท่ามกลางเหล่าเทพนารีบริวารสองโกฏิครึ่งของท้าวสักกะเทวราชผู้กำลังเสด็จไปประพาสอุทยาน รัศมีกายของนางข่มเทพนารีเหล่านั้นทั้งหมด ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงอัศจรรย์ใจว่า “นางทำกรรมยิ่งใหญ่อะไรหนอ จึงถึงพร้อมด้วยเทวฤทธิ์อันมหาศาลเช่นนี้” จึงตรัสถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

795.

๗๙๕.

‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite;

Pītacandanalittaṅge, pītauppalamālinī.

“ท่านมีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องอลังการสีเหลือง มีร่างกายลูบไล้ด้วยจันทน์เหลือง ทัดทรงพวงดอกอุบลสีเหลือง”

796.

๗๙๖.

‘‘Pītapāsādasayane, pītāsane pītabhājane;

Pītachatte pītarathe, pītasse pītabījane.

“มีที่นอนในปราสาทสีเหลือง มีอาสนะสีเหลือง มีภาชนะสีเหลือง มีฉัตรสีเหลือง มีรถสีเหลือง มีม้าสีเหลือง มีพัดวาลวีชนีสีเหลือง”

797.

๗๙๗.

‘‘Kiṃ kammamakarī bhadde, pubbe mānusake bhave;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

“ดูกรแม่เทพธิดาผู้เจริญ เมื่อก่อนในชาติที่เป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้? เมื่อถูกถามแล้วโปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร?”

Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์ตอบท้าวสักกะนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

798.

๗๙๘.

‘‘Kosātakī nāma latatthi bhante, tittikā anabhicchitā;

Tassā cattāri pupphāni, thūpaṃ abhihariṃ ahaṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเถาวัลย์ชนิดหนึ่งชื่อบวบขม มีรสขม ไม่มีใครปรารถนา หม่อมฉันได้นำดอกของเถาบวบขมนั้น 4 ดอก ไปบูชาที่พระสถูป”

799.

๗๙๙.

‘‘Satthu sarīramuddissa, vippasannena cetasā;

Nāssa maggaṃ avekkhissaṃ, na taggamanasā satī.

“หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส อุทิศต่อพระสรีระของพระศาสดา ไม่ได้มองดูทางที่เดินไป เพราะมีใจจดจ่ออยู่ที่พระสถูปนั้น”

800.

๘๐๐.

‘‘Tato [Pg.185] maṃ avadhī gāvī, thūpaṃ apattamānasaṃ;

Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ, bhiyyo nūna ito siyā.

“ลำดับนั้น แม่โคได้ฆ่าหม่อมฉันผู้ยังมีใจไม่ถึงพระสถูป หากหม่อมฉันได้สั่งสมบุญนั้น (ด้วยการบูชาที่พระสถูป) บุญนั้นคงจะมากกว่านี้เป็นแน่”

801.

๘๐๑.

‘‘Tena kammena devinda, maghavā devakuñjara;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, tava sahabyamāgatā’’ti.

ข้าแต่จอมเทพมฆวานผู้ประเสริฐดุจช้าง ด้วยกรรมนั้น (หม่อมฉัน) ละกายมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ความเป็นสหายของพระองค์ ดังนี้

795-6. Tattha pītacandanalittaṅgeti suvaṇṇavaṇṇena candanena anulittasarīre. Pītapāsādasayaneti sabbasovaṇṇamayena pāsādena suvaṇṇaparikkhittehi sayanehi ca samannāgate. Evaṃ sabbattha heṭṭhā upari ca pītasaddena suvaṇṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ.

๗๙๕-๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปิตจนฺทนลิตฺตงฺเค ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยจันทน์มีสีดุจสีทอง. บทว่า ปิตปาสาทสยเน ความว่า ประกอบพร้อมแล้วด้วยปราสาทอันสำเร็จด้วยทองล้วน และด้วยที่นอนอันประดับด้วยทอง. พึงทราบว่า อย่างนี้ ในทุกแห่ง ทั้งเบื้องต่ำและเบื้องบน ด้วยปีตศัพท์ ทรงถือเอาทองคำนั่นเอง

798. Latatthīti latā atthi. Bhanteti sakkaṃ devarājānaṃ gāravena ālapati. Anabhicchitāti na abhikaṅkhitā.

๗๙๘. บทว่า ลตตฺถิ ตัดบทเป็น ลตา อตฺถิ. บทว่า ภนฺเต เป็นการเรียกท้าวสักกเทวราชโดยความเคารพ. บทว่า อนภิชฺฌิตา ความว่า ไม่เป็นที่ปรารถนา

799. Sarīranti sarīrabhūtaṃ dhātuṃ. Avayave cāyaṃ samudāyavohāro yathā ‘‘paṭo ḍaḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Assāti gorūpassa. Magganti āgamanamaggaṃ. Na avekkhissanti na olokayiṃ. Kasmā? Na taggamanasā satīti, tassaṃ gāviyaṃ gatamanā ṭhapitamanā na hontī, aññadatthu bhagavato thūpagatamanā eva samānāti attho. ‘‘Tadaṅgamanasā satī’’ti ca pāṭho, tadaṅge tassa bhagavato dhātuyā aṅge mano etissāti tadaṅgamanasā. Evaṃbhūtā ahaṃ tadā tassā maggaṃ nāvekkhissanti dasseti.

๗๙๙. บทว่า สรีรํ หมายถึง พระธาตุอันเป็นส่วนแห่งพระสรีระ. และนี่เป็นสมุทายโวหาร (การเรียกทั้งหมด) ในส่วนย่อย เหมือนคำว่า 'ผ้าถูกไฟไหม้' และ 'เห็นสมุทร'. บทว่า อสฺสา คือ แห่งโค. บทว่า มคฺคํ คือ หนทางที่มา. บทว่า น อเวกฺขิสฺสํ คือ ไม่ได้แลดู. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้มีใจไม่ไปในสิ่งนั้นอยู่ ความว่า ไม่มีใจไป ไม่มีใจตั้งอยู่ในแม่โคนั้น ที่จริงแล้ว มีใจไปในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคเท่านั้นอยู่ นี้คือเนื้อความ. ก็มีบทว่า 'ตทงฺคมนสา สตี' ด้วย ชื่อว่า ตทังคมนสา เพราะนางมีใจในองค์นั้น คือในองค์แห่งพระธาตุของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น. (พระคาถา) แสดงว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าจึงมิได้แลดูหนทางของแม่โคนั้น'

800. Thūpaṃ apattamānasanti thūpaṃ cetiyaṃ asampattaajjhāsayaṃ, manasi bhavoti hi mānaso, ajjhāsayo manoratho. ‘‘Thūpaṃ upagantvā pupphehi pūjessāmī’’ti uppannamanorathassa asampuṇṇatāya evaṃ vuttaṃ. Thūpaṃ cetiyaṃ pana pupphehi pūjanacittaṃ siddhameva, yena sā devaloke uppanna. Tañcāhaṃ abhisañceyyanti tañce ahaṃ abhisañcineyyaṃ, pupphapūjanena hi puññaṃ ahaṃ thūpaṃ abhigantvā yathādhippāyaṃ pūjanena sammadeva cineyyaṃ upacineyyanti attho. Bhiyyo nūna ito siyāti ito yathāladdhasampattitopi bhiyyo upari uttaritarā sampatti siyāti maññeti attho.

๘๐๐. บทว่า ถูปํ อปตฺตมานสํ ความว่า มีอัธยาศัยยังไม่ถึงพระสถูปเจดีย์. เพราะสิ่งที่เกิดในใจชื่อว่า มานัส, อัธยาศัยคือความดำริในใจ. ท่านกล่าวอย่างนี้ เพราะความดำริในใจที่เกิดขึ้นว่า 'เราจักเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาด้วยดอกไม้ทั้งหลาย' ยังไม่สมบูรณ์. แต่ว่า จิตที่คิดจะบูชาพระสถูปเจดีย์ด้วยดอกไม้ทั้งหลายสำเร็จแล้วทีเดียว ด้วยเหตุนั้น นางจึงบังเกิดในเทวโลก. บทว่า ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ คือ ถ้าหากว่าเราพึงสั่งสมบุญนั้น ความว่า ถ้าเราพึงสั่งสม พึงเพิ่มพูนบุญด้วยการบูชาดอกไม้ โดยเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาตามความประสงค์ให้ดีทีเดียว. บทว่า ภิยฺโย นูน อิโต สิยา ความว่า สมบัติที่ประเสริฐยิ่งขึ้นไปกว่าสมบัติที่ได้รับแล้วนี้ พึงมีหนอ ดังนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้

801. Maghavā [Pg.186] devakuñjarāti ālapanaṃ. Tattha devakuñjarāti sabbabalaparakkamādivisesehi devesu kuñjarasadiso. Sahabyanti sahabhāvaṃ.

๘๐๑. บทว่า มฆวา เทวกุญฺชร เป็นอาลปนะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวกุญฺชร คือ ผู้เปรียบประดุจช้างในหมู่เทพทั้งหลาย ด้วยคุณวิเศษมีกำลังและความเพียรทั้งปวงเป็นต้น. บทว่า สหพฺยํ คือ ความเป็นสหาย

802.

๘๐๒.

‘‘Idaṃ sutvā tidasādhipati, maghavā devakuñjaro;

Tāvatiṃse pasādento, mātaliṃ etadabravī’’ti. –

ท้าวมฆวานผู้เป็นจอมเทพสามสิบ ผู้ประเสริฐดุจช้าง ครั้นได้ทรงสดับคำนี้แล้ว เมื่อจะทรงยังเทพชั้นดาวดึงส์ให้เลื่อมใส จึงได้ตรัสคำนี้กะมาตลีเทพบุตร ดังนี้

Idaṃ dhammasaṅgāhakavacanaṃ. Tato sakko mātalipamukhassa devagaṇassa imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi –

นี้เป็นคำของพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม. ลำดับนั้น ท้าวสักกะได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่เทพมีมาตลีเทพบุตรเป็นประมุข ด้วยคาถาเหล่านี้

803.

๘๐๓.

‘‘Passa mātali accheraṃ, cittaṃ kammaphalaṃ idaṃ;

Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ.

ดูก่อนมาตลี ท่านจงดูความอัศจรรย์นี้เถิด นี้คือวิบากแห่งกรรมอันวิจิตร ไทยธรรมแม้เล็กน้อยที่บุคคลทำแล้ว ย่อมเป็นบุญมีผลมาก

804.

๘๐๔.

‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā;

Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake.

เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในพระสาวกของพระองค์

805.

๘๐๕.

‘‘Ehi mātali amhepi, bhiyyo bhiyyo mahemase;

Tathāgatassa dhātuyo, sukho puññānamuccayo.

มาเถิด มาตลี แม้เราทั้งหลายก็จักบูชาพระธาตุของพระตถาคตให้ยิ่งๆ ขึ้นไป เพราะการสั่งสมบุญนำสุขมาให้

806.

๘๐๖.

‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ;

Cetopaṇidhihetuhi, sattā gacchanti suggatiṃ.

เมื่อพระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ก็ดี ปรินิพพานแล้วก็ดี เมื่อจิตเสมอกัน ผลก็ย่อมเสมอกัน เพราะเหตุคือการตั้งจิตไว้ชอบ สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ

807.

๘๐๗.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Yattha kāraṃ karitvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā’’ti.

พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ ทายกทั้งหลายได้กระทำสักการะในพระตถาคตเหล่าใดแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์ ดังนี้

802. Tattha pasādentoti pasanne karonto, ratanattaye saddhaṃ uppādentoti attho.

๘๐๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสาเทนฺโต คือ กระทำอยู่ซึ่งบุคคลผู้เลื่อมใส ความว่า ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย

803. Cittanti vicittaṃ acinteyyaṃ. Kammaphalanti deyyadhammassa anuḷārattepi khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca uḷārassa puññakammassa phalaṃ passāti yojanā. Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti ettha katanti kāravasena sakkāravasena āyatane viniyuttaṃ. Deyyanti dātabbavatthuṃ. Puññanti tathāpavattaṃ puññakammaṃ.

๘๐๓. บทว่า จิตฺตํ คือ วิจิตร ไม่ควรคิด. บทว่า กมฺมผลํ พึงประกอบความว่า 'แม้เมื่อไทยธรรมไม่โอฬาร แต่เพราะความถึงพร้อมแห่งเขตและความถึงพร้อมแห่งจิต จงดูผลแห่งบุญกรรมอันโอฬาร'. ในบทว่า อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ นี้ บทว่า กตํ คือ ที่ประกอบไว้ในที่อันควร โดยเป็นสักการะ โดยเป็นความเคารพ. บทว่า เทยฺยํ คือ วัตถุที่พึงถวาย. บทว่า ปุญฺญํ คือ บุญกรรมที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น

804. Idāni [Pg.187] yattha appakampi kataṃ puññaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘natthi citte pasannamhī’’ti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva.

๘๐๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความที่ว่า 'ในพระรัตนตรัยใด บุญแม้เล็กน้อยที่ทำแล้วย่อมมีผลมาก' ให้ปรากฏแสดงอยู่ จึงตรัสคาถาว่า นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ. คาถานั้น พึงทราบได้ง่ายทีเดียว

805-6. Amhepīti mayampi. Mahemaseti mahāmase pūjāmase. Cetopaṇidhihetu hīti attano cittassa sammadeva ṭhapananimittaṃ, attasammāpaṇidhānenāti attho. Tenāha bhagavā –

๘๐๕-๖. บทว่า อมฺเหปิ คือ แม้เราทั้งหลาย. บทว่า มเหมเส คือ เราจงบูชา เราจงบูชา. บทว่า เจโตปณิธิเหตุ หิ ความว่า เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งจิตของตนไว้โดยชอบทีเดียว คือด้วยการตั้งตนไว้ชอบ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Na taṃ mātāpitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā;

Sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 43);

มารดาบิดาหรือหมู่ญาติเหล่าอื่นก็ไม่พึงกระทำประโยชน์นั้นให้ได้ แต่จิตที่บุคคลตั้งไว้ชอบแล้ว ย่อมทำเขาให้ประเสริฐกว่านั้นได้ ดังนี้

Evañca pana vatvā sakko devānamindo uyyānakīḷāya ussāhaṃ paṭippassambhetvā tatova paṭinivattitvā attanā abhiṇhaṃ pūjaneyyaṭṭhānabhūte cūḷāmaṇicetiye sattāhaṃ pūjaṃ akāsi. Atha aparena samayena devacārikaṃ gatassa āyasmato nāradattherassa taṃ pavattiṃ gāthāheva kathesi, thero dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te tathā naṃ saṅgahaṃ āropesunti.

ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพทรงระงับความอุตสาหะในการเล่นในอุทยาน เสด็จกลับจากที่นั้นนั่นเอง แล้วได้ทรงกระทำการบูชา ณ จุฬามณีเจดีย์อันเป็นสถานที่ที่พระองค์ทรงบูชาเนืองๆ ตลอด ๗ วัน. ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นด้วยคาถาทั้งหลายนั่นเองแก่พระนารทเถระผู้มีอายุ ผู้ไปสู่เทวโลกเพื่อจาริก, พระเถระได้กราบทูลแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม, พระเถระเหล่านั้นจึงได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้น

Pītavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปีตวิมาน จบ

10. Ucchuvimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุจฉุวิมาน

Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti ucchuvimānaṃ. Taṃ heṭṭhā ucchuvimānena pāḷito ca aṭṭhuppattito ca sadisameva. Kevalaṃ tattha sassu suṇisaṃ pīṭhakena paharitvā māresi, idha pana leḍḍunāti ayameva viseso. Vatthuno pana bhinnattā ubhayampi visuṃyeva saṅgahaṃ āruḷhanti veditabbaṃ.

เรื่องอุจฉุวิมาน (เริ่มด้วยคาถาว่า) โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ. เรื่องนั้นเหมือนกับอุจฉุวิมาน (ที่กล่าวมา) ข้างต้น ทั้งโดยบาลีและโดยเหตุเกิดเรื่อง. เพียงแต่ว่า ในเรื่องนั้น แม่ผัวตีลูกสะใภ้ด้วยตั่งเล็กให้ถึงตาย แต่ในเรื่องนี้ (ตี) ด้วยก้อนดิน นี้เป็นความแตกต่างกัน. แต่เพราะเรื่องราวต่างกัน พึงทราบว่า ทั้งสองเรื่องจึงถูกยกขึ้นสู่การสังคายนาแยกกันนั่นเอง

808.

๘๐๘.

‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya;

Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake.

ท่านยังแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างไสว รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช เปรียบดังท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งพระอินทร์

809.

๘๐๙.

‘‘Pucchāmi [Pg.188] taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace;

Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ.

เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้ประดับด้วยมาลัยศีรษะ มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ผู้ประดับประดาแล้ว ผู้ทรงผ้าอันอุดม ดูก่อนเทพธิดาผู้มีความงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เราอยู่

810.

๘๑๐.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā;

Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaññamaṃ, kenupapannā sugatiṃ yasassinī;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. –

ดูก่อนเทพธิดาผู้มียศ ในชาติก่อนเมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง, ท่านได้บำเพ็ญทาน หรือว่าได้สำรวมในศีล, ท่านจึงได้เข้าถึงสุคติ, ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

Āyasmā mahāmoggallānatthero pucchi. Tato devatā imāhi gāthāhi byākāsi –

พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ทูลถามแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

811.

๘๑๑.

‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้เข้าไปยังบ้านนี้ทีเดียว สู่เรือนของพวกข้าพเจ้าเพื่อบิณฑบาต, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน

812.

๘๑๒.

‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri;

Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ.

ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า ‘แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งไว้ที่ไหนหนอ’, (ข้าพเจ้าตอบว่า) ‘ข้าพเจ้ามิได้ทิ้งไป ทั้งมิได้กินเอง แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง’

813.

๘๑๓.

‘‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama’, itissā sassu paribhāsate mamaṃ;

Leḍḍuṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā.

แม่ผัวนั้นได้บริภาษข้าพเจ้าว่า ‘ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้าหรือ หรือว่าเป็นของข้า’, นางหยิบก้อนดินขึ้นมาทุบตีข้าพเจ้า, ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา

814.

๘๑๔.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

815.

๘๑๕.

‘‘Tadeva [Pg.189] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕

816.

๘๑๖.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā;

Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi.

ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕

817.

๘๑๗.

‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā;

Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane.

ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีอานุภาพมาก, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน

818.

๘๑๘.

‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ;

Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ทูลถามถึงกุศล, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน

Sesaṃ vuttasadisamevāti.

ข้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว

Ucchuvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุจฉุวิมาน จบ

11. Vandanavimānavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาวันทนวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti vandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena samayena sambahulā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavassā pavāretvā senāsanaṃ paṭisāmetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ uddissa bhagavantaṃ dassanatthāya gacchantā aññatarassa gāmassa majjhena atikkamanti. Tattha aññatarā itthī te bhikkhū disvā pasannacittā sañjātagāravabahumānā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanūpacārā pasādasommāni akkhīni ummīletvā olokentī aṭṭhāsi[Pg.190]. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Atha naṃ tattha dibbasampattiṃ anubhavantiṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi paṭipucchi –

เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของวันทนวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง ครั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ออกพรรษาปวารณาแล้ว เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรมุ่งหน้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค เดินทางผ่านกลางหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใส เกิดความเคารพและความนับถือเป็นอย่างยิ่ง จึงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ลืมตาอันผ่องใสด้วยความเลื่อมใสแลดูอยู่จนสุดสายตา. ในเวลาต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพธิดานั้นผู้กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในภพนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

819. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๘๑๙. ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านสว่างไปทั่วทุกทิศ

822. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๘๒๒. เทพธิดานั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

823.

๘๒๓.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, disvāna samaṇe sīlavante;

Pādāni vanditvā manaṃ pasādayiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ.

เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล, จึงได้ไหว้ที่เท้าและทำจิตให้เลื่อมใส, หม่อมฉันดีใจได้กระทำอัญชลี

824.

๘๒๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

เพราะเหตุนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของหม่อมฉันสว่างไปทั่วทุกทิศ

Imāhi gāthāhi byākāsi.

(เทพธิดา) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้

823. Tattha samaṇeti samitapāpe. Sīlavanteti sīlaguṇayutte. Manaṃ pasādayinti ‘‘sādhurūpā vatime ayyā dhammacārino samacārino brahmacārino’’ti tesaṃ guṇe ārabbha cittaṃ pasādesiṃ. Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsinti tuṭṭhā somanassajātā ahaṃ vandiṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ pasādavikasitāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi imesaṃ sattānaṃ bahūpakāraṃ, pageva vandanāti. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

๘๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สมเณ ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า สีลวนฺเต ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณคือศีล. บทว่า มนํ ปสาทิยึ ความว่า ข้าพเจ้าปรารภคุณของท่านเหล่านั้นว่า ‘โอหนอ พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีรูปงาม เป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ ประพฤติพรหมจรรย์’ ดังนี้แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใส. บทว่า วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ ความว่า เราดีใจ เกิดโสมนัสแล้ว ได้ไหว้แล้ว. (คือคิดว่า) ‘เพียงแค่การได้ลืมตาอันเบิกบานด้วยความเลื่อมใสแลดูภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็มีอุปการะมากแก่สัตว์เหล่านี้แล้ว การไหว้จะป่วยกล่าวไปไย’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ. ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Vandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวันทนวิมาน จบ

12. Rajjumālāvimānavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถารัชชุมาลาวิมาน

Abhikkantena vaṇṇenāti rajjumālāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena gayāgāmake aññatarassa brāhmaṇassa dhītā tasmiṃyeva gāme ekassa brāhmaṇakumārassa dinnā patikulaṃ gatā, tasmiṃ gehe issariyaṃ vattentī tiṭṭhati. Sā [Pg.191] tasmiṃ gehe dāsiyā dhītaraṃ disvā na sahati. Diṭṭhakālato paṭṭhāya kodhena taṭataṭāyamānā akkosati paribhāsati, khaṭakañcassā deti. Yadā pana sā vayappattiyā kiccasamatthā jātā, tadā naṃ jaṇṇukapparamuṭṭhīhi paharateva yathā taṃ purimajātīsu baddhāghātā.

เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของรัชชุมาลาวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ที่หมู่บ้านคยา ธิดาของพราหมณ์คนหนึ่งที่เขาได้ยกให้แก่มาณพพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านนั้นเอง ได้ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปอยู่ในเรือนนั้น. นางเห็นธิดาของทาสีในเรือนนั้นแล้วทนไม่ได้. จำเดิมแต่เวลาที่เห็น ก็โกรธเกรี้ยว ด่าว่า บริภาษ และทุบตีด้วยกำปั้น. แต่เมื่อธิดาทาสีนั้นเจริญวัยสามารถทำการงานได้แล้ว นางก็ทุบตีด้วยเข่า ศอก และกำปั้น เหมือนผู้ที่เคยผูกเวรกันมาในชาติก่อนๆ

Sā kira dāsī kassapadasabalassa kāle tassā sāminī ahosi, itarā dāsī. Sā taṃ leḍḍudaṇḍādīhi muṭṭhiādīhi ca abhiṇhaṃ abhihanati. Sā tena nibbinnā yathābalaṃ dānādīni puññāni katvā ‘‘anāgate ahaṃ sāminī hutvā imissā upari issariyaṃ vatteyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Atha sā dāsī tato cutā aparāparaṃ saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde vuttanayena gayāgāmake brāhmaṇakule nibbattitvā patikulaṃ gatā, itarāpi tassā dāsī ahosi. Evaṃ baddhāghātatāya sā taṃ viheṭheti.

ได้ยินว่า ในสมัยของพระกัสสปทศพล ทาสีนั้นเคยเป็นนายหญิงของนาง (สะใภ้พราหมณ์) ส่วนอีกคนหนึ่งเคยเป็นทาสี. นายหญิงนั้นทุบตีทาสีนั้นเนืองๆ ด้วยก้อนดิน ท่อนไม้เป็นต้น และด้วยกำปั้นเป็นต้น. ทาสีนั้นเบื่อหน่ายเพราะการกระทำนั้น จึงได้ทำบุญมีทานเป็นต้นตามกำลังแล้วตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคต ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นนายหญิง แล้วยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปเหนือหญิงผู้นี้’. ครั้งนั้น ทาสีนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏภพแล้วภพเล่า ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในตระกูลพราหมณ์ที่หมู่บ้านคยาตามนัยที่กล่าวแล้ว และได้ไปสู่ตระกูลสามี, ส่วนอีกคนหนึ่งก็ได้มาเป็นทาสีของนาง. ด้วยเหตุที่เคยผูกเวรกันมาอย่างนี้ นางจึงเบียดเบียนทาสีนั้น

Evaṃ viheṭhentī akāraṇeneva kesesu gahetvā hatthehi ca pādehi ca suhataṃ hani. Sā nhāpitasālaṃ gantvā khuramuṇḍaṃ kāretvā agamāsi. Sāminī ‘‘kiṃ je duṭṭhadāsi muṇḍanamattena tava vippamokkho’’ti rajjuṃ sīse bandhitvā tattha naṃ gahetvā oṇametvā ghāteti, tassā tañca rajjuṃ apanetuṃ na deti. Tato paṭṭhāya dāsiyā ‘‘rajjumālā’’ti nāmaṃ ahosi.

นางสะใภ้พราหมณ์ผู้เบียดเบียนอยู่อย่างนี้ ได้จับนางทาสีที่ผมโดยไม่มีเหตุ แล้วทุบตีอย่างหนักด้วยมือและเท้า. นางทาสีนั้นไปสู่โรงของช่างกัลบก ให้โกนศีรษะด้วยมีดโกนแล้วกลับมา. นางผู้เป็นนายกล่าวว่า "นี่แน่ะ นางทาสีชั่ว การพ้นของเจ้าจะมีได้ด้วยเพียงการโกนศีรษะกระนั้นหรือ" แล้วผูกเชือกที่ศีรษะ จับนางที่เชือกนั้น น้อมตัวลงแล้วทุบตี และไม่ยอมให้นางเอาเชือกนั้นออก. จำเดิมแต่นั้นมา นางทาสีจึงได้ชื่อว่า "รัชชุมาลา".

Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento rajjumālāya sotāpattiphalūpanissayaṃ, tassā ca brāhmaṇiyā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhānaṃ disvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇā buddharasmiyo vissajjento. Rajjumālāpi kho divase divase tāya tathā viheṭhiyamānā ‘‘kiṃ me iminā dujjīvitenā’’ti nibbinnarūpā jīvite maritukāmā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī viya gehato nikkhantā anukkamena vanaṃ pavisitvā bhagavato nisinnarukkhassa avidūre aññatarassa rukkhassa sākhāya rajjuṃ bandhitvā pāsaṃ katvā ubbandhitukāmā ito cito ca olokentī addasa bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjentaṃ. Disvā buddhagāravena ākaḍḍhiyamānahadayā [Pg.192] ‘‘kiṃ nu kho bhagavā mādisānampi dhammaṃ deseti, yamahaṃ sutvā ito dujjīvitato mucceyya’’nti cintesi.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระศาสดาในเวลาใกล้รุ่ง เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของนางรัชชุมาลา และการตั้งมั่นในสรณะและศีลของนางพราหมณีนั้น จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณ. ส่วนนางรัชชุมาลา ถูกนางพราหมณีนั้นเบียดเบียนอยู่อย่างนั้นทุกๆ วัน เป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่ายในชีวิต คิดว่า "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตที่เลวนี้" ปรารถนาจะตาย จึงถือหม้อน้ำราวกับว่าจะไปสู่ท่าน้ำ ออกจากเรือนแล้ว เข้าไปสู่ป่าโดยลำดับ ปรารถนาจะผูกคอตาย จึงผูกเชือกทำเป็นบ่วงที่กิ่งของต้นไม้ต้นหนึ่งในที่ไม่ไกลจากต้นไม้ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ขณะที่แลดูไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น ผู้ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา ผู้บรรลุถึงความสงบระงับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ฉพรรณ. ครั้นเห็นแล้ว มีใจถูกดึงดูดด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า จึงคิดว่า "พระผู้มีพระภาคจะทรงแสดงธรรมแม้แก่คนเช่นเราหรือไม่หนอ ธรรมที่ข้าพเจ้าฟังแล้วจะพึงพ้นจากชีวิตที่เลวนี้ได้".

Atha bhagavā tassā cittācāraṃ oloketvā ‘‘rajjumāle’’ti āha. Sā taṃ sutvā amatena viya abhisittā pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tassā bhagavā anupubbikathānupubbakaṃ catusaccakathaṃ kathesi, sā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā ‘‘vaṭṭati ettako rajjumālāya anuggaho, idānesā kenaci appadhaṃsiyā jātā’’ti araññato nikkhamitvā gāmassa avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Rajjumālāpi attānaṃ vinipātetuṃ abhabbatāya khantimettānuddayasampannatāya ca ‘‘brāhmaṇī maṃ hanatu vā viheṭhetu vā yaṃ vā taṃ vā karotū’’ti ghaṭena udakaṃ gahetvā gehaṃ agamāsi. Sāmiko gehadvāre ṭhito taṃ disvā ‘‘tvaṃ ajja udakatitthaṃ gatā cirāyitvā āgatā, mukhavaṇṇo ca te ativiya vippasanno, tvañca aññena ākārena upaṭṭhāsi, kiṃ eta’’nti pucchi. Sā tassa taṃ pavattiṃ ācikkhi.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นความประพฤติทางจิตของนาง จึงตรัสว่า "รัชชุมาลา". นางได้ฟังดังนั้น ราวกับถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต มีกายและใจอันปีติสัมผัสแล้วไม่มีระหว่างคั่น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาคตรัสอนุปุพพิกถาและจตุสัจจกถาแก่นาง, นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. พระศาสดาทรงดำริว่า "การอนุเคราะห์แก่นางรัชชุมาลาเพียงเท่านี้ย่อมสมควร บัดนี้นางเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงไม่ได้แล้ว" จึงเสด็จออกจากป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้าน. แม้นางรัชชุมาลา เพราะความเป็นผู้ไม่สมควรที่จะทำลายตน และเพราะความถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความกรุณา จึงคิดว่า "นางพราหมณีจะฆ่าเราก็ตาม จะเบียดเบียนเราก็ตาม หรือจะทำอะไรก็ตาม" แล้วตักน้ำด้วยหม้อกลับไปยังเรือน. นายผู้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนเห็นนางแล้วจึงถามว่า "วันนี้เธอไปท่าน้ำกลับมาช้า ทั้งสีหน้าของเธอก็ผ่องใสยิ่งนัก และเธอก็ปรากฏด้วยอาการที่แปลกไป นี่เป็นเพราะเหตุใด". นางได้บอกเรื่องราวนั้นแก่เขา.

Brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā tussitvā gehaṃ gantvā rajjumālāya upari ‘‘tayā na kiñci kātabba’’nti suṇisāya vatvā tuṭṭhamānaso sīghataraṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā sādarena katapaṭisanthāro satthāraṃ nimantetvā attano gehaṃ ānetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi, suṇisāpissa upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Gayāgāmavāsinopi brāhmaṇagahapatikā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā appekacce abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce sammodanīyaṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

พราหมณ์ฟังคำของนางแล้วยินดี ไปยังเรือน บอกแก่สะใภ้ว่า "เธออย่าทำอะไรต่อนางรัชชุมาลา" แล้วมีใจยินดี รีบไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารด้วยความเคารพ นิมนต์พระศาสดา นำมาสู่เรือนของตน อังคาสด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีต แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคผู้เสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้สะใภ้ของเขาก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้พราหมณ์และคหบดีชาวคยาคามได้ฟังเรื่องราวนั้น ก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค บางพวกกราบไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกทำความบันเทิงแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง.

Satthā rajjumālāya tassā ca brāhmaṇiyā purimajātīsu katakammaṃ vitthārato kathetvā sampattaparisāya anurūpaṃ dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā brāhmaṇī ca mahājano ca tattha sannipatito saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Satthā āsanā uṭṭhahitvā sāvatthimeva agamāsi. Brāhmaṇo rajjumālaṃ dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Tassa suṇisā rajjumālaṃ piyacakkhūhi olokentī yāvajīvaṃ manāpeneva sinehena parihari. Rajjumālā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro [Pg.193] ahosi. Sā saṭṭhisakaṭabhārappamāṇehi dibbābharaṇehi paṭimaṇḍitattabhāvā accharāsahassaparivuttā nandanavanādīsu mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavamānā pamuditamanā vicarati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ gato taṃ mahantena dibbānubhāvena mahatiyā deviddhiyā vijjotamānaṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi.

พระศาสดาตรัสเล่ากรรมที่นางรัชชุมาลาและนางพราหมณีนั้นทำไว้ในชาติก่อนโดยพิสดาร แล้วทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว. ครั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ทั้งนางพราหมณีและมหาชนที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะและศีล. พระศาสดาทรงลุกจากอาสนะเสด็จไปยังกรุงสาวัตถี. พราหมณ์ได้ตั้งนางรัชชุมาลาไว้ในตำแหน่งธิดา. สะใภ้ของพราหมณ์นั้นมองดูนางรัชชุมาลาด้วยสายตาอันเป็นที่รัก ดูแลด้วยความรักที่น่าพอใจตลอดชีวิต. นางรัชชุมาลาในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร. นางเทพธิดานั้นมีอัตภาพประดับด้วยทิพยาภรณ์ประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในสวนนันทวันเป็นต้น มีใจเบิกบานเที่ยวไป. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุไปสู่เทวโลกจาริก เห็นนางเทพธิดานั้นผู้รุ่งเรืองด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ จึงได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้.

826.

๘๒๖.

‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate;

Hatthe pāde ca viggayha, naccasi suppavādite.

ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่, เมื่อดนตรีบรรเลงดีแล้ว ท่านยกมือและเท้าขึ้นฟ้อนรำ.

827.

๘๒๗.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā.

เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟังน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง.

828.

๘๒๘.

‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso;

Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā.

เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาดย่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง.

829.

๘๒๙.

‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เมื่อท่านหมุนกายอยู่ เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลาย, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า.

830.

๘๓๐.

‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā;

Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā.

เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว สั่นสะเทือนเพราะลม, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า.

831.

๘๓๑.

‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā;

Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā.

แม้พวงมาลัยใดที่ศีรษะของท่าน มีกลิ่นหอมสะอาดน่ารื่นรมย์ใจ, กลิ่นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ.

832.

๘๓๒.

‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ;

Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti.

ดูก่อนเทวดา เธอสูดดมกลิ่นหอมอันบริสุทธิ์ เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ เราถามแล้ว เธอจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

826. Tattha hatthe pāde ca viggayhāti hatthe ca pāde ca vividhehi ākārehi gahetvā, pupphamuṭṭhipupphañjaliādibhedassa sākhābhinayassa dassanavasena vividhehi ākārehi hatthe, ca, samapādādīnampi ṭhānavisesānaṃ dassanavasena vividhehi ākārehi pāde ca upādiyitvāti attho. Ca-saddena sākhābhinayaṃ saṅgaṇhāti. Naccasīti naṭasi. Yā tvanti yā vuttanayavasena naccaṃ karosīti attho. Suppavāditeti sundare pavajjane sati tava naccassa anurūpavasena vīṇāvaṃsamudiṅgatāḷādike vādiyamāne, pañcaṅgike tūriye paggayhamāneti attho. Sesaṃ heṭṭhāvimāne vuttanayameva.

๘๒๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘hatthe pāde ca viggayha’ ความว่า จับมือและเท้าด้วยอาการต่างๆ คือ แสดงสาขาภินัย (การแสดงท่าทางด้วยกิ่งก้านคือมือ) มีการกำดอกไม้และประนมมือเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่มือ และแสดงฐานะพิเศษมีท่ายืนเสมอเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่เท้า. ด้วย จ-อักษร สงเคราะห์สาขาภินัย. บทว่า ‘naccasi’ คือ เธอฟ้อนรำ. บทว่า ‘yā tvaṃ’ ความว่า เธอผู้ใดกระทำการฟ้อนรำด้วยนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า ‘suppavādite’ คือ เมื่อมีการประโคมอย่างดี คือ เมื่อเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย กลองมุทิงค์ และฉิ่งเป็นต้น อันเป็นไปตามการฟ้อนรำของเธอ ถูกบรรเลงอยู่ ความว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ ถูกประโคมอยู่. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในวิมานก่อน.

Evaṃ [Pg.194] therena pucchitā sā devatā attano purimajātiādiṃ imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์เรื่องราวมีชาติก่อนเป็นต้นของตน ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

833.

๘๓๓.

‘‘Dāsī ahaṃ pure āsiṃ, gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ;

Appapuññā alakkhikā, rajjumālāti maṃ viduṃ.

ในชาติก่อน หม่อมฉันเป็นทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านคยา เป็นผู้มีบุญน้อย มีวาสนาน้อย คนทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า รัชชุมาลา

834.

๘๓๔.

‘‘Akkosānaṃ vadhānañca, tajjanāya ca uggatā;

Kuṭaṃ gahetvā nikkhamma, agañchiṃ udahāriyā.

หม่อมฉันระอาใจเพราะการด่า การทุบตี และการข่มขู่ จึงถือหม้อน้ำออกจากเรือน ไปเพื่อตักน้ำ

835.

๘๓๕.

‘‘Vipathe kuṭaṃ nikkhipitvā, vanasaṇḍaṃ upāgamiṃ;

‘Idhevāhaṃ marissāmi, ko attho jīvitena me’.

หม่อมฉันวางหม้อน้ำไว้ในที่ที่ไม่ใช่ทาง แล้วเข้าไปยังป่าทึบ (คิดว่า) ‘เราจะตายเสียในที่นี้แหละ จะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตของเราเล่า’

836.

๘๓๖.

‘‘Daḷhaṃ pāsaṃ karitvāna, āsumbhitvāna pādape;

Tato disā vilokesiṃ, ‘ko nu kho vanamassito’.

หม่อมฉันทำบ่วงให้มั่นคง คล้องไว้กับต้นไม้ จากนั้นได้มองไปรอบทิศ (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้’

837.

๘๓๗.

‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sabbalokahitaṃ muniṃ;

Nisinnaṃ rukkhamūlasmiṃ, jhāyantaṃ akutobhayaṃ.

ในที่นั้น หม่อมฉันได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นมุนี เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ ทรงเข้าฌาน ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ

838.

๘๓๘.

‘‘Tassā me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano;

‘Ko nu kho vanamassito, manusso udāhu devatā’.

ความสังเวชอันน่าอัศจรรย์ ชวนให้ขนลุก ได้เกิดขึ้นแก่หม่อมฉันผู้นั้น (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้ เป็นมนุษย์หรือว่าเป็นเทวดา’

839.

๘๓๙.

‘‘Pāsādikaṃ pasādanīyaṃ, vanā nibbanamāgataṃ;

Disvā mano me pasīdi, nāyaṃ yādisakīdiso.

เมื่อได้เห็น (พระองค์ผู้) ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา เสด็จออกจากป่า (กิเลส) มาสู่ที่ที่ไม่มีป่า (นิพพาน) จิตของหม่อมฉันก็เลื่อมใส (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้ไม่ใช่คนธรรมดาสามัญ’

840.

๘๔๐.

‘‘Guttindriyo jhānarato, abahiggatamānaso;

Hito sabbassa lokassa, buddho ayaṃ bhavissati.

ทรงมีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว ยินดีในฌาน มีพระทัยไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก เป็นผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’

841.

๘๔๑.

‘‘Bhayabheravo durāsado, sīhova guhamassito;

Dullabhāyaṃ dassanāya, pupphaṃ odumbaraṃ yathā.

ทรงน่าเกรงขาม เข้าใกล้ได้ยาก เปรียบดังราชสีห์ที่อาศัยอยู่ในถ้ำ การได้เห็นพระองค์เป็นสิ่งที่ได้ยาก เหมือนดังดอกมะเดื่อ

842.

๘๔๒.

‘‘So maṃ mudūhi vācāhi, ālapitvā tathāgato;

Rajjumāleti maṃvoca, saraṇaṃ gaccha tathāgataṃ.

พระตถาคตพระองค์นั้น ตรัสเรียกหม่อมฉันด้วยพระวาจาอันอ่อนโยน ตรัสว่า ‘รัชชุมาลา เธอจงถึงตถาคตเป็นสรณะเถิด’

843.

๘๔๓.

‘‘Tāhaṃ [Pg.195] giraṃ suṇitvāna, nelaṃ atthavatiṃ suciṃ;

Saṇhaṃ muduñca vagguñca, sabbasokāpanūdanaṃ.

หม่อมฉันนั้น ได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว ซึ่งเป็นพระดำรัสที่ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์ บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน อ่อนโยน ไพเราะ และบรรเทาความโศกทั้งปวง

844.

๘๔๔.

‘‘Kallacittañca maṃ ñatvā, pasannaṃ suddhamānasaṃ;

Hito sabbassa lokassa, anusāsi tathāgato.

พระตถาคตผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ทรงทราบว่าหม่อมฉันมีจิตควรแก่การงาน มีจิตเลื่อมใสและบริสุทธิ์ จึงได้ทรงสั่งสอน

845.

๘๔๕.

‘‘Idaṃ dukkhanti maṃvoca, ayaṃ dukkhassa sambhavo;

Dukkhanirodho maggo ca, añjaso amatogadho.

พระองค์ตรัสกับหม่อมฉันว่า ‘นี้คือทุกข์, นี้คือเหตุให้เกิดทุกข์, นี้คือความดับทุกข์, และนี้คือหนทางอันเป็นทางตรง นำไปสู่แดนอมตะ’

846.

๘๔๖.

‘‘Anukampakassa kusalassa, ovādamhi ahaṃ ṭhitā;

Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ.

หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในโอวาทของพระผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงฉลาด จึงได้บรรลุอมตสันติ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่จุติ

847.

๘๔๗.

‘‘Sāhaṃ avaṭṭhitāpemā, dassane avikampinī;

Mūlajātāya saddhāya, dhītā buddhassa orasā.

หม่อมฉันนั้นมีความรักตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวในทัสสนะ ด้วยศรัทธาที่หยั่งรากลงแล้ว เป็นธิดาผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

848.

๘๔๘.

‘‘Sāhaṃ ramāmi kīḷāmi, modāmi akutobhayā;

Dibbamālaṃ dhārayāmi, pivāmi madhumaddavaṃ.

หม่อมฉันนั้นย่อมรื่นรมย์ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิงใจ ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ทรงไว้ซึ่งพวงมาลาทิพย์ และดื่มน้ำหวานอันมีรสเลิศ

849.

๘๔๙.

‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me;

Āḷambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo.

ดนตรีหกหมื่นชิ้นย่อมปลุกหม่อมฉัน (ได้แก่กลองชื่อ) อาฬัมพะ คัคคระ ภีมะ สาธุวาที และสังสยะ

850.

๘๕๐.

‘‘Pokkharo ca suphasso ca, viṇāmokkhā ca nāriyo;

Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā.

นางอัปสรชื่อโปกขระ สุผัสสะ และวีณามุขา นางนันทาและสุนันทา นางโสณทินนา และสุจิมหิตา

851.

๘๕๑.

‘‘Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkātidāruṇī;

Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī.

นางอลัมพุสา และมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และอทารุณี นางเณิผัสสา และสุผัสสา นางสุภัททา และมุทุวาทินี

852.

๘๕๒.

‘‘Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā;

Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā.

นางอัปสรเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ดียิ่งกว่า ผู้เป็นบริวารคอยปลุก เทวดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลเวลาแล้วกล่าวว่า

853.

๘๕๓.

‘‘Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase;

Nayidaṃ akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ.

‘มาเถิด พวกเรามาฟ้อนรำขับร้องกัน มาเถิด พวกเรามาทำให้ท่านรื่นรมย์ (เพราะ) ความสุขนี้ไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่มีสำหรับผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น’

854.

๘๕๔.

‘‘Asokaṃ [Pg.196] nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ;

Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca.

สวนนันทนะอันน่ารื่นรมย์ ปราศจากความโศก เป็นสวนใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ความสุขสำหรับผู้ที่ไม่ได้ทำบุญไว้ ย่อมไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

855.

๘๕๕.

‘‘Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca;

Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ;

Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino.

ส่วนความสุขมีอยู่แก่ผู้ที่ทำบุญไว้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหาย (ของทวยเทพ) พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์

856.

๘๕๖.

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā;

Dakkhiṇeyyā manussānaṃ, puññakkhettānamākarā;

Yattha kāraṃ karitvāna, sagge modanti dāyakā’’ti.

พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ เป็นทักขิไณยบุคคลของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นบ่อเกิดแห่งบุญเขต ทายกทั้งหลายได้กระทำการบูชาในบุญเขตนั้นแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์

833. Tattha dāsī ahaṃ pure āsinti pure purimajātiyaṃ ahaṃ antojātā dāsī ahosiṃ. Tattha kassāti āha ‘‘gayāyaṃ brāhmaṇassaha’’nti, gayānāmake gāme aññatarassa brāhmaṇassa. Hanti nipātamattaṃ. Appapuññāti mandabhāgyā apuññā. Alakkhikāti nissirikā kālakaṇṇī. Rajjumālāti maṃ vidunti, kese gahetvā ākaḍḍhanaparikaḍḍhanadukkhena muṇḍake kate punapi tadatthameva sīse daḷhaṃ bandhitvā ṭhapitarajjukuṇḍalakavasena ‘‘rajjumālā’’ti maṃ manussā jāniṃsu.

๘๓๓. ในคาถานั้น บทว่า ‘dāsī ahaṃ pure āsiṃ’ ความว่า ในชาติก่อน เราเป็นทาสีที่เกิดในเรือน. ถามว่า เป็นทาสีของใคร? ตอบว่า ‘gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ’ คือ ของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านชื่อคยา. ส่วนบทว่า ‘haṃ’ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ‘appapuññā’ คือ มีโชควาสนาน้อย ไม่มีบุญ. บทว่า ‘alakkhikā’ คือ ไม่มีสิริ เป็นกาลกิณี. บทว่า ‘rajjumālāti maṃ viduṃ’ ความว่า เพราะทุกข์จากการถูกจับผมกระชากลากไปมาจนศีรษะโล้นแล้ว และเพื่อจะใช้ดึงอีก จึงถูกเอาเชือกมาผูกมัดไว้ที่ศีรษะอย่างแน่นหนาเหมือนขดเชือก เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงรู้จักเราในชื่อว่า ‘รัชชุมาลา’

834. Vadhānanti tāḷanānaṃ. Tajjanāyāti bhayasaṃtajjanena. Uggatāti uggatāya domanassuppattiyā. Udahāriyāti udakahārikā, udakaṃ āharantī viya hutvāti adhippāyo.

๘๓๔. บทว่า ‘vadhānaṃ’ คือ การทุบตี. บทว่า ‘tajjanāya’ คือ ด้วยการข่มขู่ให้กลัว. บทว่า ‘uggatā’ คือ เพราะความโทมนัสที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรง. บทว่า ‘udahāriyā’ คือ ผู้ตักน้ำ อธิบายว่า เป็นประหนึ่งผู้กำลังนำน้ำมา

835. Vipatheti apathe, maggato apakkamitvāti attho. Kvatthoti ko attho. Soyeva vā pāṭho.

๘๓๕. บทว่า ‘vipatheti’ คือ ในที่ที่ไม่ใช่ทาง ความว่า หลีกออกจากทาง. บทว่า ‘kvattho’ คือ ‘ko attho’ (จะมีประโยชน์อะไร). หรือจะเป็น ‘so yeva’ ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง

836. Daḷhaṃ pāsaṃ karitvānāti bandhanapāsaṃ thiraṃ acchijjanakaṃ katvā. Āsumbhitvāna pādapeti viṭape lagganavasena pādape rukkhe khipitvā. Tato disā vilokesiṃ, ko nu kho vanamassitoti imaṃ vanaṃ pavisanavasena assito nu kho koci atthi, yato me maraṇantarāyo siyāti adhippāyo.

๘๓๖. บทว่า ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ ความว่า ทำบ่วงสำหรับผูกให้มั่นคง ไม่ขาดง่าย. บทว่า อาสุมฺภิตฺวาน ปาเทเปติ ความว่า เหวี่ยงไปที่ต้นไม้โดยให้ติดอยู่กับกิ่งไม้. บทว่า ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ ความว่า มีใครสักคนไหมหนอที่เข้ามาอาศัยอยู่ในป่านี้ ซึ่งอันตรายต่อความตายของเราพึงมีมาจากผู้นั้น.

837. Sambuddhantiādi [Pg.197] tadā tassā tādise nicchaye asatipi sabhāvavasena vuttaṃ. Tassattho – sayameva sammadeva ca sabbassāpi bujjhitabbassa buddhattā sambuddhaṃ, mahākaruṇāyogena hīnādibhedabhinnassa sabbassāpi lokassa ekantahitattā sabbalokahitaṃ, ubhayalokaṃ munanato muniṃ, nisajjāvasena kilesābhisaṅkhārehi ṭhānā cāvanābhāvena ca nisinnaṃ, ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyantaṃ, bodhimūleyeva bhayahetūnaṃ samucchinnattā kutocipi bhayābhāvato akutobhayanti veditabbaṃ.

๘๓๗. คำว่า สมฺพุทฺธํ เป็นต้นนั้น แม้ในขณะนั้นนางจะยังไม่มีความตกลงใจเช่นนั้น แต่ก็กล่าวไปตามสภาวะ. อธิบายความนั้นว่า - ชื่อว่า สัมพุทธะ เพราะตรัสรู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดด้วยพระองค์เองโดยชอบ. ชื่อว่า สัพพโลกหิตะ เพราะทรงเป็นประโยชน์เกื้อกูลโดยส่วนเดียวแก่โลกทั้งปวงอันแตกต่างกันโดยประเภทมีชั้นต่ำเป็นต้น ด้วยการประกอบด้วยมหากรุณา. ชื่อว่า มุนี เพราะทรงรู้โลกทั้งสอง. ชื่อว่า นิสินนะ เพราะประทับนั่ง และเพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ประทับด้วยอำนาจกิเลสและอภิสังขาร. ชื่อว่า ฌายันตะ เพราะทรงเพ่งด้วยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน. พึงทราบว่า ชื่อว่า อกุโตภยะ เพราะไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เนื่องจากเหตุแห่งภัยทั้งหลายถูกตัดขาดแล้ว ณ โพธิมณฑลนั่นเอง.

838. Saṃvego nāma sahottappaṃ ñāṇaṃ, so tassā bhagavato dassanena uppajji. Tenāha ‘‘tassā me ahu saṃvego’’ti.

๘๓๘. ชื่อว่าสังเวช คือ ญาณที่เกิดพร้อมกับโอตตัปปะ. สังเวชนั้นเกิดขึ้นแก่นางเพราะได้เห็นพระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า ตสฺสา เม อหุ สํเวโคติ.

839. Pāsādikanti pasādāvahaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrasobhāsampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sādhubhāvato pasādasaṃvaḍḍhananti attho. Pasādanīyanti dasabala-catuvesārajjachaasādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇika-buddhadhammapabhutiaparimāṇaguṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā sarikkhakajanassa pasīditabbayuttaṃ, pāsādikanti attho. Vanāti kilesavanato apakkamitvā. Nibbanamāgatanti nittaṇhabhāvaṃ nibbānameva upagataṃ adhigataṃ. Yādisakīdisoti yo vā so vā, pacurajanoti attho.

๘๓๙. บทว่า ปาสาทิกํ คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใส ความหมายคือ ยังความเลื่อมใสให้เจริญแก่ชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกาย ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระสรีรโสภาของพระองค์ อันน่าเลื่อมใสโดยรอบ ซึ่งประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลา. บทว่า ปาสาทนียํ ความหมายคือ น่าเลื่อมใส เป็นสิ่งที่ชนผู้พิจารณาควรเลื่อมใส ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระธรรมกาย อันประกอบด้วยคุณไม่มีประมาณ มีทศพลญาณ เวสารัชชญาณ ๔ อสาธารณญาณ ๖ และพุทธธรรม ๑๘ ประการ เป็นต้น. บทว่า วนา คือ หลีกออกจากป่าคือกิเลส. บทว่า นิพฺพณมาคตํ คือ เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นภาวะที่ปราศจากตัณหา. บทว่า ยาทิสกีทิโส คือ คนใดคนหนึ่ง ความหมายคือ คนจำนวนมาก.

840-41. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ aggamaggagopanāya gopitattā guttindriyo. Aggaphalajjhānābhiratiyā jhānarato. Tato eva bahibhūtehi rūpādiārammaṇehi apakkamitvā visayajjhatte nibbāne ca ogāḷhacittatāya abahiggatamānaso. Micchāgāhamocanabhayena vipallāsavantehi micchādiṭṭhikehi bhāyitabbato tesañca bhayajananato bhayabheravo. Payogāsayavipannehi anupagamanīyato ca kenacipi anāsādanīyato ca durāsado. Dullabhāyanti dullabho ayaṃ. Dassanāyāti daṭṭhumpi. Pupphaṃ odumbaraṃ yathāti yathā nāma udumbare bhavaṃ pupphaṃ dullabhadassanaṃ, kadācideva bhaveyya, na vā bhaveyya, evaṃ īdisassa uttamapuggalassāti attho.

(คาถาที่ ๘๔๐-๘๔๑) ชื่อว่า คุตตินฺทริโย เพราะทรงคุ้มครองอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยการคุ้มครองคืออริยมรรคอันเลิศ. ชื่อว่า ฌานรโต เพราะทรงยินดีในฌานคืออริยผลอันเลิศ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า อพหิคฺคตมานโส เพราะมีพระทัยไม่ซัดส่ายไปภายนอก เนื่องจากทรงหลีกออกจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันเป็นภายนอก และมีจิตหยั่งลงในวิสัยภายในคือนิพพาน. ชื่อว่า ภยเภรโว เพราะเป็นที่น่าหวาดหวั่นของเหล่ามิจฉาทิฏฐิผู้มีความวิปลาส ด้วยความกลัวว่าจะต้องปล่อยวางความยึดถือผิด และเพราะทรงทำให้พวกเขากลัว. ชื่อว่า ทุราสโท เพราะผู้มีความพยายามและอัธยาศัยวิบัติเข้าเฝ้าไม่ได้ และเพราะใครๆ ก็ไม่อาจล่วงเกินได้. บทว่า ทุลฺลภายํ คือ ท่านผู้นี้หาได้ยาก. บทว่า ทสฺสนาย คือ แม้เพื่อจะเห็น. บทว่า ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา ความว่า ดอกมะเดื่อหาดูได้ยากฉันใด คือ บางครั้งอาจจะมี หรืออาจจะไม่มีเลยฉันใด การได้เห็นอุดมบุรุษเช่นนี้ก็ฉันนั้น.

842. So [Pg.198] tathāgato mudūhi vācāhi saṇhāya vācāya ‘‘rajjumāle’’ti maṃ ālapitvā āmantetvā saraṇaṃ gaccha tathāgatanti ‘‘tathā āgato’’tiādinā tathāgataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇaṃ gacchāti maṃ avoca abhāsīti yojanā.

๘๔๒. พึงโยงความว่า พระตถาคตเจ้านั้น ตรัสเรียกข้าพเจ้าว่า "รัชชุมาเล" ด้วยวาจาอันอ่อนหวาน ด้วยวาจาอันละเอียดอ่อน แล้วได้ตรัสบอกแก่ข้าพเจ้าว่า "เธอจงถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต (ผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น เป็นต้น) เป็นสรณะ".

843-4. Tāhanti taṃ ahaṃ. Giranti vācaṃ. Nelanti niddosaṃ. Atthavatinti atthayuttaṃ sātthaṃ, ekantahitaṃ vā. Vacīsoceyyatāya suciṃ. Akakkhaḷatāya saṇhaṃ. Veneyyānaṃ mudubhāvakarattā mudu. Savanīyabhāvena vagguṃ. Sabbasokāpanūdananti ñātibyasanādivasena uppajjanakassa sabbassāpi sokassa vinodanaṃ giraṃ sutvāna pasannacittā ahosinti sambandho. Sabbametaṃ dānakathaṃ ādiṃ katvā ussakkitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ vibhāvanavasena pavattitaṃ bhagavato anupubbikathaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘kallacittañca maṃ ñatvā’’tiādi.

(คาถาที่ ๘๔๓-๘๔๔) บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ (ข้าพเจ้านั้น). บทว่า คิรํ คือ วาจา. บทว่า เนลํ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตึ คือ ประกอบด้วยประโยชน์ มีสาระ หรือเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียว. บทว่า สุจึ เพราะเป็นวจีโสเจยยะ. บทว่า สณฺหํ เพราะไม่หยาบคาย. บทว่า มุทุ เพราะทำให้เวไนยสัตว์มีใจอ่อนโยน. บทว่า วคฺคุํ เพราะไพเราะน่าฟัง. พึงเชื่อมความว่า ได้ฟังพระวาจาอันบรรเทาความโศกทั้งปวง คือความโศกทั้งสิ้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความวิบัติแห่งญาติเป็นต้นแล้ว ได้เป็นผู้มีจิตเลื่อมใส. ทั้งหมดนี้ นางกล่าวหมายถึงอนุปุพพิกถาของพระผู้มีพระภาค ที่ทรงแสดงโดยยกทานกถาเป็นต้นขึ้นแสดงไปตามลำดับ ด้วยการจำแนกอานิสงส์ในเนกขัมมะ. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา.

Tattha kallacittanti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ, bhāvanākammassa yoggacittanti attho. Tenevāha ‘‘pasannaṃ suddhamānasa’’nti. Tattha ‘‘pasanna’’nti iminā assaddhiyāpagamamāha, ‘‘suddhamānasa’’nti iminā kāmacchandādiapagamanena muducittataṃ udaggacittatañca dasseti. Anusāsīti ovadi, sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya saha upāyena pavattinivattiyo upadisīti attho. Tenevāha ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi. Anusāsitākāradassanañhetaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กลฺลจิตฺตํ คือ จิตที่ควรแก่การงาน ความหมายคือ จิตที่ทนต่อการงาน ด้วยการเข้าถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาชั้นสูงต่อไป เพราะโทษทางจิตมีความไม่เชื่อเป็นต้นหมดไปแล้วด้วยเทศนาที่ทรงแสดงไปก่อนหน้านั้น เป็นจิตที่เหมาะแก่ภาวนากรรม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า ปสนฺนํ ทรงแสดงถึงการปราศจากความไม่เชื่อ. ด้วยบทว่า สุทฺธมานสํ ทรงแสดงถึงความเป็นจิตอ่อนโยนและจิตปลอดโปร่ง เพราะปราศจากกามฉันทะเป็นต้น. บทว่า อนุสาสิ คือ ทรงสั่งสอน ความหมายคือ ทรงแสดงความประพฤติและความงดเว้นพร้อมทั้งอุบาย ด้วยสามุกกังสิกาธรรมเทศนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิทํ ทุกฺขํ. คำนั้นเป็นการแสดงอาการที่ทรงสั่งสอน.

845. Tattha idaṃ dukkhanti maṃvocāti idaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakaṃ dhammajātaṃ bādhakasabhāvattā kucchikaṃ hutvā tucchasabhāvattā tathattā ca dukkhaṃ ariyasaccanti mayhaṃ abhāsi. Ayaṃ dukkhassa sambhavoti ayaṃ āmataṇhādibhedā taṇhā yathāvuttassa dukkhassa sambhavo pabhavo uppatti hetu samudayo ariyasaccanti. Dukkhanirodhoti dukkhassa santibhāvo asaṅkhatadhātu nirodho ariyasaccanti. Antadvayassa parivajjanato añjaso nibbānagāminipaṭipadābhāvato amatogadho maggo ariyasaccanti maṃ avocāti sambandho.

๘๔๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ คือ ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า ธรรมชาตินี้ที่เป็นไปในภูมิสาม เว้นจากตัณหา เป็นทุกขอริยสัจ เพราะมีสภาวะเบียดเบียน เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ และมีสภาวะว่างเปล่า เป็นเช่นนั้น. บทว่า อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ คือ ตัณหานี้ที่มีประเภทต่างๆ มีกามตัณหาเป็นต้น เป็นสมุทัยอริยสัจ คือเป็นแดนเกิด เป็นต้นกำเนิด เป็นที่เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งทุกข์ที่กล่าวแล้ว. บทว่า ทุกฺขนิโรโธติ คือ นิโรธอริยสัจ ได้แก่ อสังขตธาตุ อันเป็นภาวะสงบระงับแห่งทุกข์. พึงเชื่อมความว่า ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า มรรคอริยสัจ เป็นทางหยั่งลงสู่อมตะ เพราะเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานโดยตรง เนื่องจากเว้นส่วนสุดทั้งสอง.

846. Kusalassāti [Pg.199] ovādadāne veneyyadamane chekassa, appamādapaṭipattiyā vā matthakappattiyā anavajjassa. Ovādamhi ahaṃ ṭhitāti yathāvutte ovāde anusiṭṭhiyaṃ sikkhāttayapāripūriyā saccapaṭivedhena ahaṃ patiṭṭhitā. Tenāha ‘‘ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccuta’’nti, idaṃ ovāde patiṭṭhānassa kāraṇavacanaṃ. Yā niccatāya maraṇābhāvato amataṃ, sabbadukkhavūpasamatāya santiṃ, adhigatānaṃ acavanahetutāya accutaṃ nibbānaṃ padaṃ ajjhagā adhigañchi, sā ekaṃsena satthu ovāde patiṭṭhitā nāmāti.

๘๔๖. คำว่า Kusalassa หมายถึง ผู้ฉลาดในการให้โอวาทและการทรมานเวไนยสัตว์ หรือผู้ไม่มีโทษเพราะบรรลุถึงยอดแห่งการปฏิบัติความไม่ประมาท คำว่า Ovādamhi ahaṃ ṭhitā หมายถึง ดิฉันตั้งอยู่ในอนุสาสนีคือโอวาทที่กล่าวแล้วนั้น ด้วยความบริบูรณ์แห่งสิกขา 3 และการบรรลุอริยสัจ ด้วยเหตุนั้นนางจึงกล่าวว่า “ได้บรรลุอมตธรรมอันสงบ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่เคลื่อน” นี้เป็นคำบอกเหตุแห่งการตั้งอยู่ในโอวาท พระนิพพานชื่อว่า อมตะ เพราะมีความเที่ยงไม่มีความตาย ชื่อว่า สันติ เพราะสงบระงับทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า อัจจุตะ เพราะเป็นเหตุไม่เคลื่อนจากธรรมที่บรรลุแล้ว ผู้ที่บรรลุพระนิพพานนั้น ชื่อว่าตั้งอยู่ในโอวาทของพระศาสดาโดยส่วนเดียว

847. Avaṭṭhitāpemāti daḷhabhattī ratanattaye niccalapasādasinehā. Kasmā? Yasmā dassane avikampinī, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti etasmiṃ sammādassane acalā kenaci acālanīyā. Kena panetaṃ avikampananti āha ‘‘mūlajātāya saddhāyā’’ti. Ayaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997; a. ni. 9.27) sammāsambuddhe, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammā’tiādinā tassa dhamme, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā tassa saṅghe ca saccābhisamayasaṅkhātena mūlena jātamūlā saddhā, tāya ahaṃ avikampinīti dasseti. Tato eva dhītā buddhassa orasāti sammāsambuddhassa ure vāyāmajanitābhijātitāya orasaputtī.

๘๔๗. คำว่า Avaṭṭhitāpemā หมายถึง มีความรักและความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัยอย่างแน่นแฟ้น เพราะเหตุไร? เพราะไม่หวั่นไหวในสัมมาทัศนะอันไม่คลอนแคลนว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระองค์ตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ใครๆ ก็ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ อธิบายคำว่าไม่หวั่นไหวด้วยคำว่า Mūlajātāya saddhāyā คือมีศรัทธาที่มีรากเกิดแล้วด้วยการบรรลุอริยสัจในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นว่า “อิติปิ โส ภควา อรหัง” ในพระธรรมของพระองค์ และในพระสงฆ์ของพระองค์ ด้วยศรัทธานั้นดิฉันจึงไม่หวั่นไหว ด้วยเหตุนั้นเองจึงชื่อว่า Dhītā buddhassa orasā เพราะเป็นบุตรที่เกิดจากอกโดยการเกิดที่เกิดจากความพยายามในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

848. Sāhaṃ ramāmīti sā ahaṃ tadā ariyāya jātiyā idāni devūpapattiyā āgatā maggaratiyā phalaratiyā ca ramāmi, kāmaguṇaratiyā kīḷāmi, ubhayenāpi modāmi. Attānuvādabhayādīnaṃ apagatattā akutobhayā. Madhumaddavanti madhusaṅkhātaṃ maddavakaraṃ, naccanagāyanakālesu sarīrassa sarassa ca mudubhāvāvahaṃ gandhapānaṃ sandhāya vadati.‘‘Madhumādava’’ntipi paṭhanti, ādavaṃ yāvadavaṃ yāvadeva davatthaṃ madhuraṃ pivāmīti attho.

๘๔๘. คำว่า Sāhaṃ ramāmi หมายถึง ดิฉันนั้นผู้มาแล้วด้วยอริยชาติในกาลนั้น และด้วยการอุบัติเป็นเทพในกาลนี้ ย่อมรื่นรมย์ด้วยมรรครติและผลรติ ย่อมเล่นด้วยกามคุณรติ ย่อมบันเทิงด้วยรติทั้งสองประการนั้น เป็นผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เพราะปราศจากภัยมีการติเตียนตนเองเป็นต้น คำว่า Madhumaddavaṃ หมายถึง เครื่องดื่มที่มีกลิ่นหอมอันทำจากน้ำผึ้งซึ่งทำให้ร่างกายและเสียงอ่อนนุ่มในเวลาเต้นรำและขับร้อง บางฉบับอ่านว่า Madhumādavaṃ หมายความว่า ดื่มน้ำผึ้งอันหวานชื่นเพียงเพื่อความสนุกสนาน

849. Puññakkhettānamākarāti sadevakassa lokassa puññakkhettabhūtānaṃ ariyānaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyasaṅghassa ākarā uppattiṭṭhānaṃ tathāgatā. Yathāti yasmiṃ puññakkhette. Sesaṃ vuttanayameva.

๘๔๙. คำว่า Puññakkhettānamākarā หมายถึง พระตถาคตเจ้าทั้งหลายเป็นที่อุบัติขึ้นของพระอริยสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล ซึ่งเป็นบุญเขตของโลกพร้อมทั้งเทวโลก คำว่า Yathā หมายถึง ในบุญเขตใด ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Athāyasmā [Pg.200] mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca pavattitaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้นำเนื้อความการสนทนานี้ระหว่างตนกับเทพธิดามายังโลกมนุษย์แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงนำเนื้อความนั้นมาเป็นเหตุที่เกิดขึ้นแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นเป็นประโยชน์แก่มหาชน

Rajjumālāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเรื่องรชชุมาลาวิมาน จบสิ้นแล้ว

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายเรื่องวิมานวัตถุ

Dvādasavatthupaṭimaṇḍitassa catutthassa mañjiṭṭhakavaggassa

แห่งมัญชิฏฐกวรรคที่ 4 อันประดับด้วยเรื่อง 12 เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

การอธิบายเนื้อความ จบสิ้นแล้ว

Niṭṭhitā ca itthivimānavaṇṇanā.

และการอธิบายเรื่องอิตถีวิมานก็จบสิ้นแล้ว

2. Purisavimānaṃ

๒. ปุริสวิมาน

5. Mahārathavaggo

๕. มหารัถวรรค

1. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā

๑. การอธิบายเรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน

Mahārathavagge [Pg.201] ko me vandati pādānīti maṇḍūkadevaputtavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. So paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya veneyyabandhave satte volokento addasa ‘‘ajja mayi sāyanhasamaye dhammaṃ desente eko maṇḍūko mama sare nimittaṃ gaṇhanto parūpakkamena maritvā devaloke nibbattitvā mahatā devaparivārena mahājanassa passantasseva āgamissati, tattha bahūnaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti disvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ campānagaraṃ piṇḍāya pavisitvā, bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco vihāraṃ pavisitvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā, attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ khepetvā, sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu surabhigandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena pokkharaṇitīre dhammasabhāmaṇḍapaṃ pavisitvā alaṅkatavarabuddhāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto achambhītakesarasīho viya aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchārento acinteyyena buddhānubhāvena anupamāya buddhalīlāya dhammaṃ desetuṃ ārabhi.

ในมหารัถวรรค เรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โก เม วันทติ ปาทานิ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ในเมืองจัมปา ในเวลาใกล้รุ่ง พระองค์ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธประเพณี ทรงออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ทรงตรวจดูสัตว์ผู้เป็นเวไนยชน ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า “วันนี้ เมื่อเราแสดงธรรมในเวลาเย็น กบตัวหนึ่งจะถือเอานิมิตในเสียงของเรา แล้วตายด้วยความพยายามของผู้อื่น ไปบังเกิดในเทวโลก จะมาพร้อมด้วยบริวารเทวดาจำนวนมากในขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ในที่ประชุมนั้น การบรรลุธรรมจะบังเกิดแก่คนจำนวนมาก” ครั้นทรงเห็นดังนั้นแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังเมืองจัมปาเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ทรงทำให้ภิกษุทั้งหลายได้บิณฑบาตโดยง่าย ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วเสด็จเข้าสู่วิหาร เมื่อภิกษุทั้งหลายแสดงวัตรแล้วแยกย้ายไปยังที่พักกลางวันของตนๆ พระองค์เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงยับยั้งอยู่ด้วยความสุขในผลสมาบัติตลอดช่วงกลางวัน ในเวลาเย็น เมื่อบริษัท 4 มาประชุมกันแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันมีกลิ่นหอม เสด็จเข้าสู่มณฑลธรรมสภา ณ ริมฝั่งสระโบกขรณีด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ตกแต่งแล้ว ทรงเปล่งพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมอันประกอบด้วยองค์ 8 ดุจพญาราชสีห์ผู้ปราศจากความสะดุ้งแผดสีหนาทอยู่บนพื้นหินมโนศิลา ทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพุทธานุภาพอันหาประมาณมิได้

Tasmiñca khaṇe eko maṇḍūko pokkharaṇito āgantvā ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhanto parisapariyante nipajji. Atheko vacchapālo taṃ padesaṃ āgato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ parisañca paramena upasamena dhammaṃ suṇantaṃ disvā taggatamānaso daṇḍamolubbha tiṭṭhanto maṇḍūkaṃ anoloketvā tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So dhammasaññāya pasannacitto tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbattitvā suttappabuddho [Pg.202] viya tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘kuto nu kho idha ahaṃ nibbatto’’ti āvajjento purimajātiṃ disvā ‘‘ahampi nāma idha uppajjiṃ, īdisañca sampattiṃ paṭilabhiṃ, kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti upadhārento aññaṃ na addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā, mahājanassa passantasseva mahatā parivārena mahantena dibbānubhāvena upasaṅkamitvā, bhagavato pāde sirasā vanditvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātuṃ –

ในขณะนั้น กบตัวหนึ่งขึ้นมาจากสระโบกขรณี ด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรมว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่” จึงถือนิมิตในพระสุรเสียง หมอบอยู่ที่ท้ายบริษัท ครั้งนั้น เด็กเลี้ยงโคคนหนึ่งมายังที่นั้น เห็นพระศาสดากำลังทรงแสดงธรรม และเห็นบริษัทกำลังฟังธรรมด้วยความสงบอย่างยิ่ง มีใจน้อมไปในธรรมนั้น ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ ไม่ทันมองดูกบ ได้ยืนกดลงบนศีรษะของกบนั้น กบนั้นมีจิตเลื่อมใสด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรม ทำกาละในขณะนั้นนั่นเอง บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับตื่นจากหลับ เห็นตนเองอันหมู่เทพธิดาแวดล้อมแล้วในที่นั้น จึงพิจารณาว่า “เราจุติจากที่ไหนหนอ จึงมาบังเกิดในที่นี้” เมื่อพิจารณาอยู่ ได้เห็นชาติก่อน (จึงคิดว่า) “แม้เราก็บังเกิดในที่นี้ และได้สมบัติเช่นนี้ เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอ” เมื่อใคร่ครวญอยู่ ก็มิได้เห็นกรรมอื่น นอกจากความเป็นผู้ถือนิมิตในพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาค เทพบุตรนั้นจึงมาพร้อมกับวิมานในขณะนั้นนั่นเอง ลงจากวิมานแล้ว ขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ก็เข้าไปเฝ้าด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ประคองอัญชลีนมัสการอยู่ ได้ยืนอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบอยู่ เพื่อจะทรงกระทำให้ผลแห่งกรรมและพุทธานุภาพประจักษ์แก่มหาชน

857.

๘๕๗.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

“ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสวอยู่”

Pucchi. Tattha koti devanāgayakkhamanussādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya īdisāya deviddhiyā. Yasasāti iminā īdisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena, sarīravaṇṇanibhāyāti attho.

ตรัสถามแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า โก อธิบายว่า ในหมู่เทวดา นาค ยักษ์ มนุษย์ เป็นต้น คือใคร เป็นผู้ไหน. บทว่า เม คือ ของเรา. บทว่า ปาทานิ คือ ซึ่งเท้าทั้งสอง. บทว่า อิทฺธิยา คือ ด้วยเทวฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า ยสสา คือ ด้วยบริวารและขอบเขตเช่นนี้. บทว่า ชลํ คือ ผู้รุ่งเรืองอยู่. บทว่า อภิกฺกนฺเตน คือ ที่น่าใคร่ น่าปรารถนา งดงามอย่างยิ่ง. บทว่า วณฺเณน อธิบายว่า ด้วยสีผิว ด้วยรัศมีแห่งสีสรีระ.

Atha devaputto attano purimajātiādiṃ āvi karonto imāhi gāthāhi byākāsi –

ครั้งนั้น เทพบุตรเมื่อจะกระทำให้แจ้งซึ่งชาติก่อนเป็นต้นของตน จึงได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

858.

๘๕๘.

‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro;

Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhī vacchapālako.

“ในชาติก่อน ข้าพระองค์เป็นกบ มีน้ำเป็นที่หากิน อยู่ในน้ำ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์อยู่ เด็กเลี้ยงโคได้ฆ่าเสียแล้ว”

859.

๘๕๙.

‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“ขอพระองค์ทอดพระเนตรฤทธิ์และยศของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรอานุภาพของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรวรรณะและรัศมีของข้าพระองค์ (อันเป็นผล) แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตชั่วครู่หนึ่ง”

860.

๘๖๐.

‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti.

“ข้าแต่พระโคดม ก็ชนเหล่าใดได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ชนเหล่านั้นย่อมถึงฐานะอันไม่หวั่นไหว ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก”

858. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti etena uddhumāyikādikassa thale [Pg.203] maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, ghāsesanaṭṭhānaṃ. Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa, anādare cetaṃ sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbhitvā tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresi.

๘๕๘. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุเร คือ ในชาติก่อน. บทว่า อุทเก นี้เป็นการแสดงถึงสถานที่เกิดของตนในครั้งนั้น. ด้วยบทว่า อุทเก มณฺฑูโก (กบในน้ำ) นี้ เป็นอันทำให้นิวัตตนะ (ปฏิเสธ) กบที่อยู่บนบกซึ่งมีอาการพองเป็นต้น. โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในที่นี้ เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, ราวกับเป็นที่เที่ยวไปของโค เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, (คือ) ที่หาอาหาร. น้ำคือที่หากินของสัตว์นี้ เหตุนั้นชื่อว่า วาริโคจร. เพราะว่า สัตว์บางชนิดเช่นเต่าเป็นต้น แม้เที่ยวไปในน้ำ ก็มิได้มีน้ำเป็นที่หากินก็มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดความว่า วาริโคจโร. บทว่า ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส คือ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์ผู้ทรงแสดงอยู่ด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม อันไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก โดยอาการที่ถือนิมิตในพระสุรเสียงว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่”, และพึงทราบว่า ฉัฏฐีวิภัตตินี้ใช้ในอรรถอนาทร (เมื่อ...อยู่). บทว่า อวธี วจฺฉปาลโก คือ เด็กเลี้ยงโคผู้ดูแลลูกโค มาใกล้ข้าพระองค์ ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ กดไม้เท้าลงบนศีรษะของข้าพระองค์ ฆ่าข้าพระองค์เสียแล้ว.

859. Muhuttaṃ cittapasādassāti tava dhamme muhuttamattaṃ uppannassa cittapasādassa hetubhūtassa iddhinti samiddhiṃ, dibbavibhūtinti attho. Yasanti parivāraṃ. Ānubhāvanti kāmavaṇṇitādidibbānubhāvaṃ. Vaṇṇanti sarīravaṇṇasampattiṃ. Jutinti dvādasayojanāni pharaṇasamatthaṃ pabhāvisesaṃ.

๘๕๙. บทว่า มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส คือ แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตอันเป็นเหตุ ซึ่งเกิดขึ้นในธรรมของพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง. บทว่า อิทฺธึ อธิบายว่า ซึ่งความสำเร็จ คือซึ่งทิพยสมบัติ. บทว่า ยสํ คือ ซึ่งบริวาร. บทว่า อานุภาวํ คือ ซึ่งทิพยานุภาพมีกามวัณณิตา (การเนรมิตรูปตามปรารถนา) เป็นต้น. บทว่า วณฺณํ คือ ซึ่งความถึงพร้อมแห่งสีสรีระ. บทว่า ชุตึ คือ ซึ่งรัศมีพิเศษอันสามารถแผ่ไปได้ ๑๒ โยชน์.

860. Yeti ye sattā. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Dīghamaddhānanti bahuvelaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Acalaṭṭhānanti nibbānaṃ. Ayañhettha attho – gotama bhagavā ahaṃ viya ittarameva kālaṃ asuṇitvā ye pana katapuññā ciraṃ kālaṃ tava dhammaṃ assosuṃ sotuṃ labhiṃsu, te dīgharattaṃ saṃsārabyasanābhibhūtā ime sattā yattha gantvā na soceyyuṃ, taṃ asokaṃ sassatabhāvena acalaṃ santipadaṃ pattā eva, na tesaṃ tassa pattiyā antarāyoti.

๘๖๐. บทว่า เย คือ สัตว์เหล่าใด. จ-ศัพท์ ใช้ในอรรถตรงกันข้าม (ส่วนว่า). บทว่า เต คือ ของพระองค์. บทว่า ทีฆมทฺธานํ คือ สิ้นกาลนาน. บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว. บทว่า โคตม เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคโดยโคตร. บทว่า อจลฏฺฐานํ คือ พระนิพพาน. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ว่า ข้าแต่พระโคดมผู้มีพระภาค ส่วนว่าชนเหล่าใดผู้ได้ทำบุญไว้แล้ว มิได้ฟังเพียงชั่วกาลเล็กน้อยเหมือนข้าพระองค์ แต่ได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ได้โอกาสเพื่อจะฟัง สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกภัยในสงสารครอบงำสิ้นกาลนาน ไปสู่ที่ใดแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ย่อมถึงสันติบทนั้นอันไม่มีความโศก ไม่หวั่นไหวโดยความเป็นของยั่งยืนนั่นเทียว อันตรายในการบรรลุสันติบทนั้นของชนเหล่านั้นย่อมไม่มี.

Athassa bhagavā sampattaparisāya ca upanissayasampattiṃ oloketvā vitthārena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputto bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā saha parivārena devalokameva gatoti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอุปนิสัยสมบัติของเทพบุตรนั้นและของบริษัทที่มาประชุมกัน จึงทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร. ในกาลจบเทศนา เทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล, ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐. เทพบุตรถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง และกระทำอัญชลีแก่พระภิกษุสงฆ์ พร้อมด้วยบริวารได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว.

Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรื่องวิมานของมัณฑูกเทพบุตร จบ.

2. Revatīvimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถาเรื่องเรวดีวิมาน

Uṭṭhehi [Pg.204] revate supāpadhammeti revatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasiyaṃ saddhāsampannassa kulassa putto nandiyo nāma upāsako ahosi saddhāsampanno dāyako dānapati saṅghupaṭṭhāko. Athassa mātāpitaro sammukhagehato mātuladhītaraṃ revatiṃ nāma kaññaṃ ānetukāmā ahesuṃ. Sā pana assaddhā adānasīlā, nandiyo taṃ na icchi. Tassa mātā revatiṃ āha ‘‘amma, tvaṃ imaṃ gehaṃ āgantvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ haritena gomayena upalimpitvā āsanāni paññāpehi, ādhārake ṭhapehi, bhikkhūnaṃ āgatakāle vanditvā pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā dhamakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā bhuttakāle pattāni dhovāhi, evaṃ me puttassa ārādhikā bhavissasī’’ti. Sā tathā akāsi. Atha naṃ ‘‘ovādakkhamā jātā’’ti puttassa ārocetvā tena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchite divasaṃ ṭhapetvā āvāhaṃ kariṃsu.

เรวตีวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม" เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในสมัยนั้น ที่กรุงพาราณสี มีอุบาสกชื่อนันทิยะ เป็นบุตรของตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยศรัทธา เขาเป็นผู้มีศรัทธา เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้อุปัฏฐากสงฆ์ ครั้งนั้น มารดาบิดาของเขาปรารถนาจะนำหญิงสาวชื่อเรวดี ซึ่งเป็นธิดาของลุง จากเรือนที่อยู่ตรงข้ามมาให้เป็นภรรยา แต่นางเรวดีนั้นไม่มีศรัทธา ไม่มีการให้ทานเป็นปกติ นันทิยะจึงไม่ปรารถนานาง มารดาของเขากล่าวกับนางเรวดีว่า "แม่หนูเอ๋ย เธอมาที่เรือนนี้แล้ว จงใช้มูลโคสดทาที่นั่งของภิกษุสงฆ์ แล้วปูลาดอาสนะไว้ จงตั้งที่รองบาตรไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึง จงไหว้แล้วรับบาตร นิมนต์ให้นั่ง จงกรองน้ำดื่มด้วยธมกรก เมื่อท่านฉันเสร็จแล้ว จงล้างบาตร เมื่อทำเช่นนี้ เธอจักเป็นที่พอใจของบุตรของเรา" นางได้ทำตามนั้น ครั้งนั้น มารดาได้บอกแก่บุตรว่า "นางเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายแล้ว" เมื่อบุตรนั้นรับว่า "ดีละ" แล้ว มารดาบิดาจึงกำหนดวันและได้จัดพิธีอาวาหวิวาหะขึ้น

Atha naṃ nandiyo āha ‘‘sace bhikkhusaṅghaṃ mātāpitaro ca me upaṭṭhahissasi, evaṃ imasmiṃ gehe vasituṃ labhissasi, appamattā hohī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kiñci kālaṃ saddhā viya hutvā bhattāraṃ anavattentī dve putte vijāyi. Nandiyassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Gehe sabbissariyaṃ tassā eva ahosi. Nandiyopi mahādānapati hutvā bhikkhusaṅghassa dānaṃ paṭṭhapesi, kapaṇaddhikādīnampi gehadvāre pākavattaṃ paṭṭhapesi. Isipatanamahāvihāre catūhi gabbhehi paṭimaṇḍitaṃ catusālaṃ kāretvā mañcapīṭhādīni attharāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā tathāgatassa hatthe dakkhiṇodakaṃ pātetvā niyyādesi, saha dakkhiṇodakadānena tāvatiṃsabhavane āyāmato ca vitthārato ca samantā dvādasayojaniko yojanasatubbedho sattaratanamayo accharāgaṇasahassasaṅghuṭṭho dibbapāsādo uggañchi.

ครั้งนั้น นันทิยะได้กล่าวกับนางว่า "ถ้าเธอจักอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์และมารดาบิดาของเรา เธอก็จักได้อยู่ในเรือนนี้ จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แล้วเป็นประหนึ่งผู้มีศรัทธาอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย ประพฤติตามสามี ได้คลอดบุตร ๒ คน มารดาบิดาของนันทิยะได้ทำกาละ ความเป็นใหญ่ทั้งปวงในเรือนได้เป็นของนางแต่ผู้เดียว แม้นันทิยะก็ได้เป็นมหาทานบดี ตั้งทานไว้สำหรับภิกษุสงฆ์ และได้ตั้งโรงทานสำหรับคนกำพร้าและคนเดินทางเป็นต้นไว้ที่ประตูเรือน เขาได้ให้สร้างศาลาสี่มุข ประดับด้วยห้องสี่ห้อง ในอิสิปตนมหาวิหาร ให้ปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหลั่งทักษิโณทกให้ตกลงในพระหัตถ์ของพระตถาคต อุทิศถวาย พร้อมกับการถวายทักษิโณทกนั้นเอง ปราสาททิพย์ในภพดาวดึงส์ ซึ่งยาวและกว้างโดยรอบ ๑๒ โยชน์ สูง ๑๐๐ โยชน์ สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กึกก้องด้วยเสียงของหมู่เทพธิดานับพัน ก็ได้บังเกิดขึ้น

Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ pāsādaṃ disvā attānaṃ vandituṃ āgate devaputte pucchi ‘‘kassāyaṃ pāsādo’’ti? ‘‘Imassa[Pg.205], bhante, pāsādassa sāmiko manussaloke bārāṇasiyaṃ nandiyo nāma kuṭumbiyaputto saṅghassa isipatanamahāvihāre catusālaṃ kāresi, tassāyaṃ nibbatto pāsādo’’ti āhaṃsu. Pāsāde nibbattadevaccharāyopi theraṃ vanditvā ‘‘bhante, mayaṃ bārāṇasiyaṃ nandiyassa nāma upāsakassa paricārikā bhavituṃ idha nibbattā, tassa evaṃ vadetha ‘‘tuyhaṃ paricārikā bhavituṃ nibbattā, devatāyo tayi cirāyante ukkaṇṭhitā, devalokasampatti nāma mattikābhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanassa gahaṇaṃ viya atimanāpa’nti vatvā idhāgamanatthāya tassa vadethā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sahasā devalokato āgantvā catuparisamajjhe bhagavantaṃ pucchi ‘‘nibbattati nu kho, bhante, katapuññānaṃ manussaloke ṭhitānaṃyeva dibbasampattī’’ti? ‘‘Nanu te, moggallāna, nandiyassa devaloke nibbattā dibbasampatti sāmaṃ diṭṭhā, kasmā maṃ pucchasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, nibbattatī’’ti. Athassa satthā ‘‘yathā ciraṃ vippavasitvā āgataṃ purisaṃ mittabandhavā abhinandanti sampaṭicchanti, evaṃ katapuññaṃ puggalaṃ ito paralokaṃ gataṃ sakāni puññāni sampattihatthehi sampaṭicchanti paṭiggaṇhantī’’ti dassento –

ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นปราสาทนั้น จึงถามเทวบุตรทั้งหลายที่มาเพื่อไหว้ตนว่า "ปราสาทนี้เป็นของใคร?" เทวบุตรเหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เจ้าของปราสาทนี้คือบุตรของคฤหบดีชื่อนันทิยะในมนุษยโลก กรุงพาราณสี เขาได้สร้างศาลาสี่มุขในอิสิปตนมหาวิหารถวายสงฆ์ ปราสาทนี้บังเกิดขึ้นเพื่อเขานั้น" แม้เทพธิดาที่บังเกิดในปราสาทก็ไหว้พระเถระแล้วทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกดิฉันบังเกิดที่นี่เพื่อเป็นหญิงรับใช้ของอุบาสกชื่อนันทิยะในกรุงพาราณสี ขอท่านจงบอกเขาอย่างนี้ว่า 'เหล่าเทพธิดาที่บังเกิดเพื่อเป็นหญิงรับใช้ของท่าน กำลังกระวนกระวายใจเมื่อท่านยังชักช้าอยู่ สมบัติในเทวโลกนี้น่าพอใจอย่างยิ่ง ดุจการทุบภาชนะดินแล้วถือเอาภาชนะทองคำ' ขอท่านจงบอกเขาเพื่อประโยชน์แก่การมาที่นี่เถิด" พระเถระรับคำว่า "ดีละ" แล้วกลับจากเทวโลกโดยพลัน ทูลถามพระผู้มีพระภาคท่ามกลางบริษัท ๔ ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิพยสมบัติย่อมบังเกิดแก่ผู้ทำบุญไว้แล้วทั้งที่ยังอยู่ในมนุษยโลกเทียวหรือหนอ?" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็ทิพยสมบัติของนันทิยะที่บังเกิดในเทวโลก เธอเห็นมาด้วยตนเองแล้วมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาถามเราเล่า?" (พระเถระทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บังเกิดอย่างนั้น พระเจ้าข้า" ครั้งนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ว่า "บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาแล้ว มิตรสหายและญาติย่อมชื่นชมต้อนรับฉันใด บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญของตนเองย่อมต้อนรับด้วยมือคือสมบัติฉันนั้น" (จึงตรัสพระคาถาว่า)

861.

๘๖๑.

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgataṃ.

"บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาจากที่ไกลโดยสวัสดี ญาติมิตรและสหาย ย่อมชื่นชมยินดีการมาของเขา"

862.

๘๖๒.

‘‘Tatheva katapuññampi, asmā lokā paraṃ gataṃ;

Puññāni paṭiggaṇhanti, piyaṃ ñātīva āgata’’nti. – gāthā abhāsi;

"ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญทั้งหลายย่อมต้อนรับ เหมือนญาติที่รักต้อนรับผู้กลับมา" (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้

Nandiyo taṃ sutvā bhiyyosomattāya dānāni deti, puññāni karoti, so vaṇijjāya gacchanto revatiṃ āha ‘‘bhadde, mayā paṭṭhapitaṃ saṅghassa dānaṃ anāthānaṃ pākavattañca tvaṃ appamattā pavatteyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. So pavāsagatopi yattha yattha vāsaṃ kappeti, tattha tattha bhikkhūnaṃ anāthānañca yathāvibhavaṃ dānaṃ detiyeva. Tassa anukampāya khīṇāsavā dūratopi āgantvā dānaṃ sampaṭicchanti. Revatī pana tasmiṃ gate katipāhameva dānaṃ pavattetvā anāthānaṃ bhattaṃ upacchindi, bhikkhūnampi bhattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ adāsi[Pg.206]. Bhikkhūnaṃ bhuttaṭṭhāne attanā bhuttāvasesāni sitthāni macchamaṃsakhaṇḍamissakāni calakaṭṭhikāni ca pakiritvā manussānaṃ dasseti ‘‘passatha samaṇānaṃ kammaṃ, saddhādeyyaṃ nāma evaṃ chaḍḍentī’’ti.

นันทิยะได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว มีความโสมนัสยิ่งขึ้น ได้ให้ทานทั้งหลาย ทำบุญทั้งหลาย เขาเมื่อจะไปค้าขาย ได้กล่าวกับนางเรวดีว่า "น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท จัดแจงทานสำหรับสงฆ์และโรงทานสำหรับคนอนาถาที่เราตั้งไว้แล้วให้ดำเนินต่อไปเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แม้เขาไปอยู่ต่างถิ่น พักอยู่ที่ใดๆ ก็ตาม ก็ได้ให้ทานแก่ภิกษุและคนอนาถาทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ในที่นั้นๆ นั่นเทียว พระขีณาสพทั้งหลายอนุเคราะห์เขา แม้อยู่ไกลก็มาเพื่อรับทาน ส่วนนางเรวดี เมื่อเขาไปแล้ว ได้จัดแจงทานเพียง ๒-๓ วันเท่านั้น แล้วก็งดภัตตาหารสำหรับคนอนาถา แม้แก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ได้ถวายภัตตาหารที่ทำด้วยปลายข้าว มีน้ำผักดองเป็นกับข้าวอย่างที่สอง นางได้โปรยเศษอาหารที่ตนกินเหลือ คือ เมล็ดข้าว ก้างปลาและชิ้นเนื้อ และกระดูกที่เคี้ยวแล้ว ในที่ที่ภิกษุฉัน แล้วชี้ให้คนทั้งหลายดู พลางกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของสมณะเหล่านี้เถิด พวกเขาทิ้งศรัทธาไทยธรรมอย่างนี้"

Atha nandiyo vohārakasiddhi yathālābho āgantvā taṃ pavattiṃ sutvā revatiṃ gehato nīharitvā gehaṃ pāvisi. Dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā niccabhattaṃ anāthabhattañca sammadeva pavattesi, attano sahāyehi upanītaṃ revatiṃ ghāsacchādanaparamatāya ṭhapesi. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane attano vimāneyeva nibbatti. Revatī pana sabbaṃ dānaṃ pacchinditvā ‘‘imesaṃ vasena mayhaṃ lābhasakkāro parihāyī’’ti bhikkhusaṅghaṃ akkosantī paribhāsantī vicarati. Atha vessavaṇo dve yakkhe āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, bārāṇasinagare ugghosatha ‘‘ito sattame divase revatī jīvantīyeva niraye pakkhipīyatī’ti’’. Taṃ sutvā mahājano saṃvegajāto bhītatasito ahosi.

ครั้งนั้น นายนันทิยะมีกิจการค้าขายสำเร็จแล้ว ได้ลาภตามที่ได้ กลับมาแล้ว ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว จึงขับไล่นางเรวดีออกจากเรือนแล้วเข้าไปสู่เรือน ในวันที่สอง ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้จัดแจงภัตรประจำและภัตรสำหรับคนอนาถาให้เป็นไปโดยชอบทีเดียว ได้ให้นางเรวดีซึ่งสหายทั้งหลายของตนนำมา อยู่โดยให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานของตนนั่นเองในภพดาวดึงส์ ส่วนนางเรวดีได้ตัดทานทั้งปวงแล้ว (คิด) ว่า 'ลาภสักการะของเราเสื่อมไปเพราะอาศัยภิกษุเหล่านี้' จึงเที่ยว ด่าบริภาษภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น ท้าวเวสสุวรรณได้สั่งยักษ์สองตนว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย จงไป จงป่าวประกาศในเมืองพาราณสีว่า 'ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป นางเรวดีทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่นั่นเทียว จักถูกโยนลงในนรก' ' มหาชนฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสังเวช หวาดกลัวสะดุ้ง

Atha revatī pana pāsādaṃ abhiruhitvā dvāraṃ thaketvā nisīdi. Sattame divase tassā pāpakammasañcoditena vessavaṇena raññā āṇattā jalitakapilakesamassukā cipiṭavirūpanāsikā pariṇatadāṭhā lohitakkhā sajaladharasamānavaṇṇā ativiya bhayānakarūpā dve yakkhā upagantvā ‘‘uṭṭhehi, revate, supāpadhamme’’tiādīni vadantā nānābāhāsu gahetvā ‘‘mahājano passatū’’ti sakalanagare vīthito vīthiṃ paribbhamāpetvā ākāsaṃ abbhuggantvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyassa vimānaṃ sampattiñcassā dassetvā taṃ vilapantiṃyeva ussadanirayasamīpaṃ pāpesuṃ. Taṃ yamapurisā ussadaniraye khipiṃsu. Tenāha –

ครั้งนั้น ส่วนนางเรวดีขึ้นสู่ปราสาทแล้ว ปิดประตู นั่งอยู่ ในวันที่เจ็ด ยักษ์สองตนผู้อันบาปกรรมของนางนั้นตักเตือนแล้ว อันท้าวเวสสุวรรณผู้เป็นราชาทรงบัญชาแล้ว มีผมและหนวดเคราสีน้ำตาลแดงลุกเป็นไฟ มีจมูกแบนและน่าเกลียด มีเขี้ยวงอ มีตาสีเลือด มีสีสันดุจเมฆฝน มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง เข้าไปแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง' แล้วจับที่แขนคนละข้าง (ด้วยคิดว่า) 'ขอให้มหาชนจงดู' แล้วนำเที่ยววนเวียนไปจากถนนสู่ถนนในนครทั้งสิ้นแล้ว เหาะขึ้นสู่อากาศ นำไปสู่ภพดาวดึงส์ แสดงวิมานและสมบัติของนันทิยะแก่นางแล้ว ได้นำนางผู้กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นเทียวให้ถึงสำนักของอุสสทนรก ยมบุรุษทั้งหลายได้โยนนางลงในอุสสทนรกแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า –

863.

๘๖๓.

‘‘Uṭṭhehi revate supāpadhamme, apārutadvāre adānasīle;

Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā, samappitā nerayikā dukhenā’’ti.

“จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง ผู้มีประตู (นรก) เปิดอยู่ ผู้ไม่มีศีลในการให้ เราทั้งหลายจักนำเธอไปสู่ที่ซึ่งสัตว์นรกผู้ไปสู่ทุคติ อันทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่”

Tattha [Pg.207] uṭṭhehīti uṭṭhaha, na dānesa pāsādo taṃ nirayabhayato rakkhituṃ sakkoti, tasmā sīghaṃ uṭṭhahitvā āgacchāhīti attho. Revateti taṃ nāmena ālapati. Supāpadhammetiādinā uṭṭhānassa kāraṇaṃ vadati. Yasmā tvaṃ ariyānaṃ akkosanaparibhāsanādinā suṭṭu lāmakapāpadhammā, yasmā ca apārutaṃ dvāraṃ nirayassa tava pavesanatthaṃ, tasmā uṭṭhehīti. Adānasīleti kassaci kiñci na dānasīle kadariye maccharinī, idampi uṭṭhānasseva kāraṇavacanaṃ. Yasmā dānasīlānaṃ amaccharīnaṃ tava sāmikasadisānaṃ sugatiyaṃ nivāso, tādisānaṃ pana adānasīlānaṃ maccharīnaṃ niraye nivāso, tasmā uṭṭhehi, muhuttamattampi tava idha ṭhātuṃ na dassāmīti adhippāyo. Yattha thunanti duggatāti dukkhagatattā duggatā. Nerayikāti nirayadukkhena samappitā samaṅgībhūtā yasmiṃ niraye thunanti, yāva pāpakammaṃ na byanti hoti, tāva nikkhamituṃ alabhantā nitthunanti, tattha taṃ nessāma nayissāma khipissāmāti yojanā.

ในบทเหล่านั้น บทว่า uṭṭhehi ความว่า จงลุกขึ้น ปราสาทนี้ไม่อาจเพื่อจะรักษาเธอจากภัยในนรกได้ เพราะฉะนั้น ความว่า เธอจงรีบลุกขึ้นมาเถิด บทว่า revate เป็นการเรียกนางด้วยชื่อ ด้วยบทเป็นต้นว่า supāpadhamme เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้น เพราะเหตุว่า เธอเป็นผู้มีธรรมอันเลวทรามชั่วช้าอย่างยิ่ง ด้วยการด่าบริภาษพระอริยเจ้าเป็นต้น และเพราะเหตุว่า ประตูแห่งนรกเปิดอยู่เพื่อการเข้าไปของเธอ เพราะฉะนั้น (จึงกล่าวว่า) จงลุกขึ้นเถิด บทว่า adānasīle คือ ผู้ไม่มีปกติให้สิ่งใดๆ แก่ใครๆ เป็นคนตระหนี่ มีความริษยา แม้บทนี้ก็เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้นนั่นเอง เพราะเหตุว่า ที่อยู่ของผู้มีปกติให้ทาน ไม่มีความตระหนี่ เช่นกับสามีของเธอ ย่อมมีในสุคติ ส่วนที่อยู่ของผู้ไม่มีปกติให้ทาน มีความตระหนี่ เช่นกับเธอนั้น ย่อมมีในนรก เพราะฉะนั้น จงลุกขึ้นเถิด อธิบายว่า เราทั้งหลายจักไม่ให้เธออยู่ในที่นี้แม้เพียงครู่เดียว ในบทว่า yattha thunanti duggatā นั้น ชื่อว่า ทุคคตา เพราะเป็นผู้ไปสู่ที่อันเป็นทุกข์ บทว่า nerayikā คือ สัตว์นรกผู้ถูกทุกข์ในนรกครอบงำแล้ว ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่ในนรกใด ตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ยังไม่อาจจะออกไปได้ ย่อมคร่ำครวญอยู่ การประกอบความว่า เราทั้งหลายจักนำ จักพา จักโยนเธอไปในนรกนั้น

864.

๘๖๔.

‘‘Icceva vatvāna yamassa dūtā, te dve yakkhā lohitakkhā brahantā;

Paccekabāhāsu gahetvā revataṃ, pakkāmayuṃ devagaṇassa santike’’ti. –

“ทูตของยมราช คือ ยักษ์สองตนนั้น ผู้มีตาสีเลือด มีร่างกายใหญ่โต ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้จับนางเรวดีไว้ที่แขนคนละข้าง แล้วนำไปในสำนักของหมู่เทพ”

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ.

คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์

Tattha icceva vatvānāti iti eva ‘‘uṭṭhehī’’tiādinā vatvā, vacanasamanantaramevāti attho. Yamassa dūtāti appaṭisedhaniyatassa yamassa rañño dūtasadisā. Vessavaṇena hi te pesitā. Tathā hi te tāvatiṃsabhavanaṃ nayiṃsu. Keci ‘‘na yamassa dūtā’’ti na-kāraṃ ‘‘yamassā’’ti padena sambandhitvā ‘‘vessavaṇassa dūtā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ na yujjati. Na hi na yamadūtatāya vessavaṇassa dūtāti sijjhati. Yajanti tattha baliṃ upaharantīti yakkhā. Lohitakkhāti rattanayanā. Yakkhānañhi nettāni atilohitāni honti. Brahantāti mahantā. Paccekabāhāsūti eko ekabāhāyaṃ, itaro itarabāhāyanti paccekaṃ bāhāsu. Revatanti revatiṃ. Revatātipi tassā nāmameva. Tathā hi ‘‘revate’’ti [Pg.208] vuttaṃ. Pakkāmayunti pakkāmesuṃ, upanesunti attho. Devagaṇassāti tāvatiṃsabhavane devasaṅghassa.

ในบทเหล่านั้น บทว่า icceva vatvāna ความว่า ครั้นกล่าวอย่างนี้ คือ (กล่าวคำ) เป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด' แล้ว ในลำดับแห่งคำกล่าวนั่นเอง บทว่า yamassa dūtā คือ ผู้เป็นดุจทูตของพญายมผู้ซึ่งใครๆ ห้ามไม่ได้ จริงอยู่ ยักษ์เหล่านั้นถูกท้าวเวสสุวรรณส่งมา เพราะเหตุนั้น ยักษ์เหล่านั้นจึงได้นำไปสู่ภพดาวดึงส์ อาจารย์บางพวกเชื่อม น-อักษร กับบทว่า yamassā เป็น na yamassa dūtā แล้วกล่าวความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณ' คำนั้นไม่ถูกต้อง จริงอยู่ ความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณโดยมิใช่ความเป็นทูตของยมราช' ย่อมไม่สำเร็จ ชื่อว่า ยักษ์ เพราะ (มนุษย์ทั้งหลาย) บวงสรวง นำเครื่องพลีกรรมเข้าไปถวายในที่นั้น บทว่า lohitakkhā คือ มีนัยน์ตาสีแดง จริงอยู่ นัยน์ตาของยักษ์ทั้งหลายย่อมแดงอย่างยิ่ง บทว่า brahantā คือ มีร่างกายใหญ่โต บทว่า paccekabāhāsu คือ ตนหนึ่งที่แขนข้างหนึ่ง อีกตนหนึ่งที่แขนอีกข้างหนึ่ง อย่างนี้คือ ที่แขนคนละข้าง บทว่า revataṃ คือ ซึ่งนางเรวดี แม้บทว่า revatā ก็เป็นชื่อของนางนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'revate' บทว่า pakkāmayuṃ ความว่า นำไปแล้ว, พาไปแล้ว บทว่า devagaṇassa คือ แห่งหมู่เทพในภพดาวดึงส์

Evaṃ tehi yakkhehi tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyavimānassa avidūre ṭhapitā revatī taṃ sūriyamaṇḍalasadisaṃ ativiya pabhassaraṃ disvā –

นางเรวดีอันยักษ์เหล่านั้นนำไปสู่ภพดาวดึงส์อย่างนี้แล้ว ถูกให้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากวิมานของนันทิยะ เห็นวิมานนั้นซึ่งเปรียบดังดวงอาทิตย์ มีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนักแล้ว –

865.

๘๖๕.

‘‘Ādiccavaṇṇaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, byamhaṃ subhaṃ kañcanajālachannaṃ;

Kassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, suriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

“วิมานนี้มีสีสันดุจพระอาทิตย์ งดงาม รุ่งเรือง เป็นที่น่าอัศจรรย์ ดีงาม ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของใคร

866.

๘๖๖.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati suriyasamānavaṇṇaṃ, ko modati saggapatto vimāne’’ti. –

“หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ ใครหนอผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน”

Te yakkhe pucchi. Tepi tassā –

(นางเรวดี) ได้ถามยักษ์เหล่านั้น แม้ยักษ์เหล่านั้นก็ (ได้ตอบ) แก่นางว่า –

867.

๘๖๗.

‘‘Bārāṇasiyaṃ nandiyo nāmāsi, upāsako amaccharī dānapati vadaññū;

Tassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, sūriyassa raṃsīriva jotamānaṃ.

“ในเมืองพาราณสี ได้มีอุบาสกชื่อว่านันทิยะ เป็นผู้ไม่ตระหนี่ เป็นทานบดี รู้ถ้อยคำ วิมานนี้ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของผู้นั้น

868.

๘๖๘.

‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti;

Taṃ dissati sūriyasamānavaṇṇaṃ, so modati saggapatto vimāne’’ti. –

“หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ เขานั้นผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน”

Ācikkhiṃsu.

(ยักษ์เหล่านั้น) ได้บอกแล้ว

868. Tattha candanasāralittāti sārabhūtena candanagandhena anulittasarīrā. Ubhato vimānanti vimānaṃ ubhato anto ceva bahi ca saṅgītādīhi upecca sobhayanti.

๘๖๘. ในคาถานั้น บทว่า จนฺทนสารลิตฺตา ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยกลิ่นแก่นจันทน์. บทว่า อุภโต วิมานํ ความว่า พวกเขาเข้าไปประดับวิมานให้งดงามจากทั้งสองข้าง คือทั้งภายในและภายนอก ด้วยการขับร้องเป็นต้น

Atha [Pg.209] revatī –

ลำดับนั้น นางเรวดีได้กล่าวว่า –

869.

๘๖๙.

‘‘Nandiyassāhaṃ bhariyā, agārinī sabbakulassa issarā;

Bhattu vimāne ramissāmi dānahaṃ, na patthaye nirayaṃ dassanāyā’’ti. –

“ข้าพเจ้าเป็นภรรยาของนันทิยะ เป็นแม่เรือน เป็นใหญ่กว่าตระกูลทั้งปวง บัดนี้ ข้าพเจ้าจะรื่นรมย์อยู่ในวิมานของสามี ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรก”

Āha. Tattha agārinīti gehasāminī. ‘‘Bhariyā sagāminī’’tipi paṭhanti, bhariyā sahagāminīti attho. Sabbakulassa issarā bhattūti mama bhattu nandiyassa sabbakuṭumbikassa issarā sāminī ahosiṃ, tasmā idānipi vimāne issarā bhavissāmīti āha. Vimāne ramissāmi dānahanti evaṃ palobhetumeva hi taṃ te tattha nesuṃ. Na patthaye nirayaṃ dassanāyāti yaṃ pana nirayaṃ maṃ tumhe netukāmā, taṃ nirayaṃ dassanāyapi na patthaye, kuto pavisitunti vadati.

นางกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า อคารินี คือ เจ้าของเรือน. บางท่านก็อ่านว่า ภริยา สคามินี อธิบายว่า ภรรยาผู้ไปด้วยกัน. บทว่า สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตุ ความว่า ข้าพเจ้าได้เป็นใหญ่ เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติทั้งปวงของนันทิยะสามีของข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น แม้บัดนี้ ข้าพเจ้าก็จักเป็นใหญ่ในวิมาน. บทว่า วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ ความว่า ที่จริง ยักษ์ทั้งสองนั้นนำนางไปที่นั่น ก็เพื่อจะล่อลวงอย่างนี้เท่านั้น. บทว่า น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนาย ความว่า นางกล่าวว่า “ก็ท่านทั้งหลายประสงค์จะนำข้าพเจ้าไปสู่นรกใด ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรกนั้น จะปรารถนาเพื่อเข้าไปได้อย่างไร”

Evaṃ vadantimeva ‘‘tvaṃ taṃ patthehi vā mā vā, kiṃ tava patthanāyā’’ti nirayasamīpaṃ netvā –

เมื่อนางกำลังกล่าวอยู่อย่างนี้ ยักษ์ทั้งสองจึงกล่าวว่า “เธอจะปรารถนานรกนั้นหรือไม่ปรารถนาก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรด้วยความปรารถนาของเธอ” แล้วนำนางไปใกล้ๆ นรก –

870.

๘๗๐.

‘‘Eso te nirayo supāpadhamme, puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyata’’nti. –

“ดูก่อนนางผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง นี่คือนรกของเธอ เธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์”

Gāthamāhaṃsu. Tassattho – eso tava nirayo, tayā dīgharattaṃ mahādukkhaṃ anubhavitabbaṭṭhānabhūto. Kasmā? Puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke, yasmā manussaloke appamattakampi tayā puññaṃ nāma na kataṃ, evaṃ akatapuñño pana tādiso satto maccharī attano sampattinigūhanalakkhaṇena maccharena samannāgato, paresaṃ rosuppādanena rosako, lobhādīhi pāpadhammehi samaṅgībhāvato pāpadhammo saggūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ sahabhāvaṃ na labhatīti yojanā.

ยักษ์ทั้งสองได้กล่าวคาถานี้. อธิบายคาถานั้นว่า – นี่คือนรกของเธอ เป็นสถานที่ที่เธอจะต้องเสวยทุกข์ใหญ่หลวงตลอดกาลนาน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะในโลกมนุษย์ เธอไม่ได้ทำบุญอะไรไว้แม้เพียงเล็กน้อยเลย. ก็สัตว์เช่นนั้นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ เป็นคนตระหนี่ คือประกอบด้วยความตระหนี่อันมีลักษณะปกปิดสมบัติของตน เป็นคนมักโกรธ คือก่อความโกรธให้แก่ผู้อื่น เป็นผู้มีธรรมอันเลวทราม เพราะพรั่งพร้อมด้วยบาปธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมไม่ได้ความเป็นสหาย คือความเป็นเพื่อน กับทวยเทพผู้ไปสู่สวรรค์ ดังนี้เป็นโยชนา.

Evaṃ pana vatvā te dve yakkhā tatthevantaradhāyiṃsu. Taṃsadise pana dve nirayapāle saṃsavake nāma gūthaniraye pakkhipituṃ ākaḍḍhante passitvā –

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์สองตนนั้นก็ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง. ลำดับนั้น นางเรวดีเห็นนายนิรยบาลสองตนที่เหมือนกับยักษ์นั้น กำลังฉุดกระชากตนเพื่อจะโยนลงในคูถนรกชื่อสังสวกะ จึงได้กล่าวว่า –

871.

๘๗๑.

‘‘Kiṃ [Pg.210] nu gūthañca muttañca, asuci paṭidissati;

Duggandhaṃ kimidaṃ mīḷhaṃ, kimetaṃ upavāyatī’’ti. –

“อะไรหนอ ปรากฏเป็นอุจจาระและปัสสาวะ เป็นของไม่สะอาด ของโสโครกมีกลิ่นเหม็นนี้คืออะไร กลิ่นอะไรนี่โชยมา”

Taṃ nirayaṃ pucchi.

นางได้ถามถึงนรกนั้น.

872.

๘๗๒.

‘‘Esa saṃsavako nāma, gambhīro sataporiso;

Yattha vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

“ดูก่อนนางเรวดี นี่คือนรกชื่อสังสวกะ ลึกร้อยชั่วบุรุษ ซึ่งเธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนี้ตลอดพันๆ ปี”

Tasmiṃ kathite tattha attano nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ pucchantī –

เมื่อนายนิรยบาลกล่าวเช่นนั้นแล้ว นางเรวดีจึงถามถึงกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดของตนในนรกนั้นว่า –

873.

๘๗๓.

‘‘Kiṃ nu kāyena vācāya, manasā dukkaṭaṃ kataṃ;

Kena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso’’ti. – āha;

“ข้าพเจ้าได้ทำกรรมชั่วอะไรไว้ด้วยกาย วาจา หรือใจหนอ เพราะกรรมอะไรจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษนี้” นางได้กล่าวแล้ว.

874.

๘๗๔.

‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, aññe vāpi vanibbake;

Musāvādena vañcesi, taṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. –

“เธอได้ลวงสมณะ พราหมณ์ หรือยาจกอื่นๆ ด้วยมุสาวาท นั่นเป็นบาปที่เธอได้ทำไว้”

Tassā taṃ kammaṃ kathetvā puna te –

นายนิรยบาลเหล่านั้น ครั้นบอกกรรมนั้นของนางแล้ว จึงกล่าวอีกว่า –

875.

๘๗๕.

‘‘Tena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso;

Tatthe vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. –

“เพราะกรรมนั้น เธอจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษ ดูก่อนนางเรวดี เธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนั้นตลอดพันๆ ปี”

Āhaṃsu. Tattha saṃsavako nāmāti niccakālaṃ gūthamuttādiasucissa saṃsavanato paggharaṇato saṃsavako nāma.

นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า สํสวโก นาม ความว่า ชื่อว่าสังสวกะ เพราะเป็นที่ไหลออก เป็นที่เยิ้มออกแห่งของไม่สะอาดมีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นตลอดกาลทุกเมื่อ.

Na kevalaṃ tuyhaṃ idha saṃsavakalābho eva, atha kho ettha anekāni vassasahassāni paccitvā uttiṇṇāya hatthacchedādilābhopīti dassetuṃ –

เพื่อจะแสดงว่า “มิใช่เพียงแต่เธอจะได้นรกสังสวกะในที่นี้เท่านั้น แต่ทว่า ครั้นถูกต้มในนรกนี้หลายพันปีแล้วขึ้นมาได้ ก็ยังจะต้องถูกตัดมือเป็นต้นอีกด้วย” นายนิรยบาลจึงกล่าวว่า –

876.

๘๗๖.

‘‘Hatthepi chindanti athopi pāde, kaṇṇepi chindanti athopi nāsaṃ;

Athopi kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. –

“พวกนายนิรยบาลจะตัดมือและเท้า จะตัดหูและจมูกของเธอ อนึ่ง ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่”

Tattha laddhabbakāraṇaṃ āhaṃsu. Tattha kākoḷagaṇāti kākasaṅghā. Te kirassā tigāvutappamāṇe sarīre anekasatāni anekasahassāni patitvā tālakkhandhaparimāṇehi sunisitaggehi ayomayehi mukhatuṇḍehi vijjhitvā vijjhitvā khādanti, maṃsaṃ gahitagahitaṭṭhāne kammabalena [Pg.211] pūrateva. Tenāha ‘‘kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti.

ในคาถานั้น นายนิรยบาลได้กล่าวถึงเหตุแห่งทุกข์ที่นางจะได้รับ. บทว่า กาโกลคณา คือ ฝูงกา. ได้ยินว่า กาเหล่านั้นหลายร้อยหลายพันตัวจะบินมาจับบนร่างกายของนางซึ่งมีขนาดประมาณ ๓ คาวุต แล้วใช้จะงอยปากที่ทำด้วยเหล็ก มีขนาดเท่าลำตาล มีปลายแหลมคมยิ่งนัก จิกแล้วจิกอีกกินอยู่ เนื้อในที่ที่ถูกจิกกินไปแล้ว ก็จะเต็มขึ้นมาอีกด้วยกำลังของกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กาโกลคณา สเมจฺจ สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิปฺผนฺทมานํ” (ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่).

Puna sā manussalokaṃ paccānayanāya yācanādivasena taṃ taṃ vippalapi. Tena vuttaṃ –

อีกครั้งหนึ่ง นางได้พร่ำเพ้อวาจาต่างๆ ด้วยการอ้อนวอนเป็นต้น เพื่อให้นายนิรยบาลนำตนกลับไปยังโลกมนุษย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

877.

๘๗๗.

‘‘Sādhu kho maṃ paṭinetha, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca;

Yaṃ katvā sukhitā honti, na ca pacchānutappare’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรดนำข้าพเจ้ากลับไปเถิด ข้าพเจ้าจักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน ซึ่งเป็นกรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสุข ไม่ต้องเดือดร้อนในภายหลัง”

Puna nirayapālā –

อีกครั้งหนึ่ง นายนิรยบาลได้กล่าวว่า –

878.

๘๗๘.

‘‘Pure tuvaṃ pamajjitvā, idāni paridevasi;

Sayaṃ katānaṃ kammānaṃ, vipākaṃ anubhossasī’’ti. –

“ในกาลก่อน เธอได้ประมาทแล้ว บัดนี้จึงมาร่ำไห้ เธอจักต้องเสวยวิบากแห่งกรรมที่ตนทำไว้เอง”

Āhaṃsu. Puna sā āha –

นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. อีกครั้งหนึ่ง นางเรวดีได้กล่าวว่า –

879.

๘๗๙.

‘‘Ko devalokato manussalokaṃ, gantvāna puṭṭho me evaṃ vadeyya;

Nikkhittadaṇḍesu dadātha dānaṃ, acchādanaṃ seyyamathannapānaṃ;

Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyataṃ.

“ใครหนอ จะพึงไปจากเทวโลกสู่โลกมนุษย์ แล้วเป็นทูตของเรากล่าวอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงให้ทาน คือเครื่องนุ่งห่ม ที่นอน และข้าวปลาอาหาร แก่ท่านผู้มีอาชญาอันวางแล้วเถิด เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์”

880.

๘๘๐.

‘‘Sāhaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampannā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ;

Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca.

“แน่นอนว่า ข้าพเจ้านั้น เมื่อได้ไปจากนรกนี้แล้ว ได้กำเนิดเป็นมนุษย์ จักเป็นผู้รู้คำขอ ถึงพร้อมด้วยศีล จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน”

881.

๘๘๑.

‘‘Ārāmāni ca ropissaṃ, dugge saṅkamāni ca;

Papañca udapānañca, vippasannena cetasā.

“ข้าพเจ้าจักปลูกสวนอาราม สร้างสะพานในที่ที่เดินทางลำบาก สร้างศาลาน้ำดื่มและบ่อน้ำ ด้วยจิตอันเลื่อมใส”

882.

๘๘๒.

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.

“ข้าพเจ้าจักรักษาอุโบสถ อันประกอบด้วยองค์ ๘ เป็นอย่างดี ในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ แห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์”

883.

๘๘๓.

‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā;

Na ca dāne pamajjissaṃ, sāmaṃ diṭṭhamidaṃ mayā’’ti.

“ข้าพเจ้าจักเข้าจำอุโบสถ จักสำรวมในศีลทั้งหลายอยู่เสมอ และจักไม่ประมาทในการให้ทาน นี้เป็นผลกรรมที่ข้าพเจ้าได้เห็นแล้วด้วยตนเอง”

884.

๘๘๔.

‘‘Iccevaṃ [Pg.212] vippalapantiṃ, phandamānaṃ tato tato;

Khipiṃsu niraye ghore, uddhaṃpādaṃ avaṃsira’’nti. –

พวกนายนิรยบาลได้ซัดนางเรวดีผู้กำลังคร่ำครวญ ดิ้นรนไปมา ณ ที่นั้นๆ อยู่อย่างนี้ ให้ตกลงไปในนรกอันน่ากลัว โดยเอาเท้าขึ้นเบื้องบน เอาศีรษะลงเบื้องล่าง

Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ. Puna sā –

คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. อนึ่ง นางเรวดีนั้น –

885.

๘๘๕.

‘‘Ahaṃ pure maccharinī ahosiṃ, paribhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ;

Vitathena ca sāmikaṃ vañcayitvā, paccāmahaṃ niraye ghorarūpe’’ti. –

ในกาลก่อน เราเป็นคนตระหนี่ เป็นผู้ด่าสมณพราหมณ์ และได้ลวงสามีด้วยเรื่องไม่จริง เราจึงไหม้อยู่ในนรกอันน่าสะพรึงกลัว

Osānagāthamāha. Tattha ‘‘ahaṃ pure maccharinī’’ti gāthā niraye nibbattāya vuttā, itarā anibbattāya evāti veditabbā. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

นางได้กล่าวคาถาสุดท้าย. ในบรรดาคาถาเหล่านั้น คาถาว่า ‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’ เป็นคาถาที่นางกล่าวเมื่อบังเกิดในนรกแล้ว ส่วนคาถาที่เหลือ พึงทราบว่า นางกล่าวเมื่อยังไม่บังเกิดในนรกนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว.

Bhikkhū revatiyā yakkhehi gahetvā nītabhāvaṃ bhagavato ārocesuṃ. Taṃ sutvā bhagavā ādito paṭṭhāya imaṃ vatthuṃ kathetvā upari vitthārena dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Kāmañcetaṃ revatīpaṭibaddhāya kathāya yebhuyyabhāvato ‘‘revatīvimāna’’nti voharīyati, yasmā pana revatī vimānadevatā na hoti, nandiyassa pana devaputtassa vimānādisampattipaṭisaṃyuttañcetaṃ, tasmā purisavimānesveva saṅgahaṃ āropitanti daṭṭhabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงเรื่องที่นางเรวดีถูกพวกยักษ์จับตัวไป. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงเล่าเรื่องนี้ตั้งแต่ต้น แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารในเบื้องหน้า ในกาลจบเทศนา ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น. ถึงแม้เรื่องนี้จะถูกเรียกว่า ‘เรวตีวิมาน’ เพราะความเป็นเรื่องที่เนื่องด้วยนางเรวดีโดยมาก แต่เพราะเหตุที่นางเรวดีมิได้เป็นเทวดาเจ้าของวิมาน และเรื่องนี้ก็ประกอบด้วยวิมานสมบัติเป็นต้นของนันทิยเทพบุตร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เรื่องนี้ท่านจึงยกขึ้นสู่การสงเคราะห์ในปุริสวิมานทั้งหลายนั่นเทียว.

Revatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเรวตีวิมาน จบ.

3. Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน

Yo vadataṃ pavaro manujesūti chattamāṇavakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena setabyāyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa kicchāladdho putto chatto nāma brāhmaṇamāṇavo ahosi. So vayappatto pitarā pesito ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa santike medhāvitāya analasatāya ca na cireneva mante vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā brāhmaṇasippe nipphattiṃ patto. So ācariyaṃ abhivādetvā ‘‘mayā tumhākaṃ santike sippaṃ [Pg.213] sikkhitaṃ, kiṃ vo garudakkhiṇaṃ demī’’ti āha. Ācariyo ‘‘garudakkhiṇā nāma antevāsikassa vibhavānurūpā, kahāpaṇasahassamānehī’’ti āha. Chattamāṇavo ācariyaṃ abhivādetvā setabyaṃ gantvā mātāpitaro vanditvā tehi abhinandiyamāno katapaṭisanthāro tamatthaṃ pitu ārocetvā ‘‘detha me dātabbayuttakaṃ, ajjeva datvā āgamissāmī’’ti āha. Taṃ mātāpitaro ‘‘tāta, ajja vikālo, sve gamissasī’’ti vatvā kahāpaṇe nīharitvā bhaṇḍikaṃ bandhāpetvā ṭhapesuṃ. Corā taṃ pavattiṃ ñatvā chattamāṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ vanagahane nilīnā acchiṃsu ‘‘māṇavaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhissāmā’’ti.

เรื่องฉัตตมาณวกวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น ที่เมืองเสตัพยา มีพราหมณมาณพชื่อฉัตตะ เป็นบุตรที่พราหมณ์คนหนึ่งได้มาด้วยความยากลำบาก. เขาเมื่อเจริญวัยแล้ว ได้ถูกบิดาส่งไปเมืองอุกกัฏฐา ไปศึกษาเล่าเรียนมนต์และศิลปวิทยาทั้งหลายในสำนักของโปกขรสาติพราหมณ์ ไม่นานนักก็สำเร็จศิลปะของพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีปัญญาและไม่เกียจคร้าน. เขาไหว้อาจารย์แล้วกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าเรียนศิลปะในสำนักของท่านแล้ว จะขอถวายคุรุทักษิณาอะไรแก่ท่าน’. อาจารย์กล่าวว่า ‘อันคุรุทักษิณานั้น ย่อมสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของศิษย์ เธอจงนำกหาปณะหนึ่งพันมาเถิด’. ฉัตตมาณพไหว้อาจารย์แล้ว ไปยังเมืองเสตัพยา ไหว้มารดาบิดา ได้รับการต้อนรับปฏิสันถารด้วยความยินดียิ่งจากท่านทั้งสอง แล้วแจ้งเรื่องนั้นแก่บิดาว่า ‘ขอท่านจงให้ทรัพย์ที่ควรให้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้ในวันนี้แล้วกลับมา’. มารดาบิดากล่าวกับเขาว่า ‘ลูกเอ๋ย วันนี้เย็นแล้ว พรุ่งนี้ค่อยไปเถิด’ แล้วนำกหาปณะออกมา ให้ห่อไว้แล้วเก็บไว้. พวกโจรทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงไปซุ่มอยู่ในป่าทึบแห่งหนึ่งในเส้นทางของฉัตตมาณพ ด้วยคิดว่า ‘เราจะฆ่ามาณพแล้วชิงเอากหาปณะ’.

Bhagavā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento chattamāṇavakassa saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānaṃ, corehi māritassa devaloke nibbattiṃ, tato saha vimānena āgatassa tattha sannipatitaparisāya ca dhammābhisamayaṃ disvā paṭhamatarameva gantvā māṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Māṇavo ācariyadhanaṃ gahetvā setabyato ukkaṭṭhābhimukho gacchanto antarāmagge bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā aṭṭhāsi. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti bhagavatā vutto ‘‘ukkaṭṭhaṃ, bho gotama, gamissāmi mayhaṃ ācariyassa pokkharasātissa garudakkhiṇaṃ dātu’’nti āha. Atha bhagavā ‘‘jānāsi pana tvaṃ, māṇava, tīṇi saraṇāni, pañca sīlānī’’ti vatvā tena ‘‘nāhaṃ jānāmi, kimatthiyāni panetāni kīdisāni cā’’ti vutte ‘‘idamīdisa’’nti saraṇagamanassa sīlasamādānassa ca phalānisaṃsaṃ vibhāvetvā ‘‘uggaṇhāhi tāva, māṇavaka, saraṇagamanavidhi’’nti vatvā ‘‘sādhu uggaṇhissāmi, kathetha bhante bhagavā’’ti tena yācito tassa ruciyā anurūpaṃ gāthābandhavasena saraṇagamanavidhiṃ dassento –

ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นการตั้งมั่นในสรณะและศีลของฉัตตมาณพ, การบังเกิดในเทวโลกของเขาผู้ถูกโจรฆ่า, และการตรัสรู้ธรรมของเขาผู้มาพร้อมกับวิมานจากเทวโลกนั้นและของบริษัทที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น จึงเสด็จไปก่อน ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในเส้นทางของมาณพ. มาณพถือทรัพย์สำหรับอาจารย์ เดินทางจากเมืองเสตัพยามุ่งหน้าสู่เมืองอุกกัฏฐา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ระหว่างทาง จึงเข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า ‘เธอจะไปไหน’ เขาจึงกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปเมืองอุกกัฏฐา เพื่อถวายคุรุทักษิณาแก่โปกขรสาติพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอย่อมรู้จักสรณะ ๓ และศีล ๕ หรือ’ เมื่อเขาตอบว่า ‘ข้าพเจ้าไม่รู้จัก สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์อะไร และมีลักษณะเป็นอย่างไร’ พระองค์จึงทรงแสดงอานิสงส์ของการถึงสรณะและการสมาทานศีลให้แจ่มแจ้งว่า ‘สิ่งนี้มีลักษณะอย่างนี้’ แล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอจงเรียนวิธีถึงสรณะก่อนเถิด’ เมื่อเขาผู้ทูลอ้อนวอนว่า ‘ดีละ ข้าพเจ้าจะเรียน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญโปรดตรัสสอนเถิด’ พระองค์จึงทรงแสดงวิธีถึงสรณะโดยความเป็นคาถาประพันธ์ให้สมควรตามความพอใจของเขาว่า –

886.

๘๘๖.

‘‘Yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco;

Pāragato balavīriyasamaṅgī, taṃ sugataṃ saraṇatthamupehi.

พระศากยมุนีผู้มีโชคพระองค์ใด เป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้กล่าวถ้อยคำในหมู่มนุษย์ มีกิจอันทำเสร็จแล้ว ถึงฝั่งแล้ว เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร เธอจงเข้าถึงพระสุคตพระองค์นั้นเพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

887.

๘๘๗.

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ[Pg.214], dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehi.

เธอจงเข้าถึงพระธรรมนี้ ซึ่งเป็นธรรมปราศจากราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก เป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่น่ารังเกียจ เป็นธรรมอันไพเราะนี้ สำเร็จรูปดีแล้ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

888.

๘๘๘.

‘‘Yattha ca dinna mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;

Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. –

ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในหมู่ใดมีผลมาก คือในบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่ บุคคลเหล่านั้น ๘ จำพวก เป็นผู้เห็นธรรม เธอจงเข้าถึงพระสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด

Tisso gāthāyo abhāsi.

พระองค์ได้ตรัส ๓ คาถา.

886. Tattha yoti aniyamitavacanaṃ, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Vadatanti vadantānaṃ. Pavaroti seṭṭho, kathikānaṃ uttamo vādīvaroti attho. Manujesūti ukkaṭṭhaniddeso yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Bhagavā pana devamanussānampi brahmānampi sabbesampi sattānaṃ pavaroyeva, bhagavato ca carimabhave manussesu uppannatāya vuttaṃ ‘‘manujesū’’ti. Tenevāha ‘‘sakyamunī’’ti. Sakyakulappasutatāya sakyo, kāyamoneyyādīhi samannāgatato anavasesassa ca ñeyyassa munanato muni cāti sakyamuni. Bhāgyavantatādīhi catūhi kāraṇehi bhagavā. Catūhi maggehi kātabbassa pariññādipabhedassa soḷasavidhassa kiccassa katattā nipphāditattā katakicco. Pāraṃ sakkāyassa paratīraṃ nibbānaṃ gato sayambhuñāṇena adhigatoti pāragato. Asadisena kāyabalena, anaññasādhāraṇena ñāṇabalena, catubbidhasammappadhānavīriyena ca samannāgatattā balavīriyasamaṅgī. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gaditattā sugato. Taṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇatthaṃ saraṇāya parāyaṇāya apāyadukkhavaṭṭadukkhaparittāṇāya upehi upagaccha, ajja paṭṭhāya ahitanivattanena hitasaṃvaḍḍhanena ‘‘ayaṃ me bhagavā saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇaṃ gati paṭisaraṇa’’nti bhaja seva, evaṃ jānāhi vā bujjhassūti attho.

๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า โย เป็นศัพท์ที่ไม่แน่นอน พึงทราบการทำให้ศัพท์นั้นแน่นอนด้วยศัพท์ว่า ตํ นี้ บทว่า วทตํ คือ แห่งผู้กล่าวทั้งหลาย บทว่า ปวโร มีความว่า เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้สูงสุดกว่านักพูดทั้งหลาย เป็นผู้ประเสริฐกว่าเจ้าลัทธิทั้งหลาย บทว่า มนุเชสุ เป็นการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เหมือนอย่างคำว่า สตฺถา เทวมนุสฺสานํ ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าแม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แม้พรหมทั้งหลาย และแม้สัตว์ทั้งปวง แต่ที่ตรัสว่า มนุเชสุ ก็เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในหมู่มนุษย์ในภพสุดท้าย ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า สกฺยมุนี ชื่อว่า สักยะ เพราะทรงเกิดในศากยสกุล ชื่อว่า มุนี เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรมมีกายโมเนยยเป็นต้น และเพราะทรงรู้เญยยธรรมทั้งปวงที่ไม่มีส่วนเหลือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ศากยมุนี ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุ ๔ ประการ มีความเป็นผู้มีโชคเป็นต้น ชื่อว่า กตกิจฺโจ (ผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว) เพราะทรงทำกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้น อันพึงกระทำด้วยมรรค ๔ ให้สำเร็จแล้ว ชื่อว่า ปารคโต (ผู้ถึงฝั่ง) เพราะเสด็จไปถึงฝั่ง คือ พระนิพพาน อันเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งสักกายะ ทรงบรรลุแล้วด้วยพระสยัมภูญาณ ชื่อว่า พลวีริยสมงฺคี (ผู้เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร) เพราะทรงประกอบด้วยพระวรกายกำลังที่ไม่มีใครเสมอเหมือน ด้วยพระญาณพลที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และด้วยสัมมัปปธานวิริยะ ๔ อย่าง ชื่อว่า สุคโต เพราะมีพระดำเนินอันงดงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงดงาม เพราะเสด็จไปดีแล้ว และเพราะตรัสดีแล้ว ความว่า ท่านจงเข้าถึงพระสุคตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เพื่อเป็นที่พึ่ง เพื่อเป็นที่อาศัย เพื่อเป็นที่ป้องกันจากทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะ จงนับถือ จงเสพ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ด้วยการละเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ด้วยการเพิ่มพูนสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้านี้เป็นสรณะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่พึ่งพิง เป็นคติ เป็นที่พึ่งอาศัยของเรา’ หรือว่า ท่านจงรู้อย่างนี้ จงเข้าใจเถิด

887. Rāgavirāganti ariyamaggamāha. Tena hi ariyā anādikālabhāvitampi rāgaṃ virajjenti. Anejamasokanti ariyaphalaṃ. Tañhi ejāsaṅkhātāya taṇhāya avasiṭṭhānañca sokanimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso paṭippassambhanato [Pg.215] ‘‘anejaṃ asoka’’nti ca vuccati. Dhammanti sabhāvadhammaṃ. Sabhāvato gahetabbadhammo hesa yadidaṃ maggaphalanibbānāni, na pariyattidhammo viya paññattidhammavasena. Dhammanti vā paramatthadhammaṃ, nibbānanti attho. Samecca sambhuyya paccayehi kataṃ saṅkhataṃ, na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Tadeva nibbānaṃ. Natthi ettha kiñcipi paṭikūlanti appaṭikūlaṃ. Savanavelāyaṃ upaparikkhaṇavelāyaṃ paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti madhuraṃ. Sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā suppavattibhāvato nipuṇabhāvato ca paguṇaṃ. Vibhajitabbassa atthassa khandhādivasena kusalādivasena uddesādivasena ca suṭṭhu vibhajanato suvibhattaṃ. Tīhipi padehi pariyattidhammameva vadati. Teneva hissa āpāthakāle viya vimaddanakālepi kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato ubhatopaccakkhatāya dassanatthaṃ ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Dhammanti yathāvapaṭipajjante apāyadukkhapātato dhāraṇatthena dhammaṃ, idaṃ catubbidhassāpi dhammassa sādhāraṇavacanaṃ. Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānamattāyapi yathāvapaṭipattiyā apāyadukkhapātato dhāreti eva. Imassa ca atthassa idameva vimānaṃ sādhakanti daṭṭhabbaṃ. Sādhāraṇabhāvena yathāvuttadhammassa paccakkhaṃ katvā dassento puna ‘‘ima’’nti āha.

๘๘๗. บทว่า ราควิราคํ พระองค์ตรัสถึงอริยมรรค จริงอยู่ ด้วยอริยมรรคนั้น พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมคลายกำหนัดในราคะที่ได้อบรมมาแล้วตลอดกาลอันหาเบื้องต้นมิได้ บทว่า อเนชมโสกํ พระองค์ตรัสถึงอริยผล จริงอยู่ อริยผลนั้น ชื่อว่า อเนชํ (ไม่หวั่นไหว) เพราะระงับตัณหาที่เรียกว่า เอชา และชื่อว่า อโสกํ (ไม่มีความโศก) เพราะระงับกิเลสทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความโศกที่เหลือโดยสิ้นเชิง บทว่า ธมฺมํ คือ สภาวธรรม จริงอยู่ ธรรมนี้คือมรรค ผล และนิพพาน เป็นธรรมที่พึงยึดถือโดยสภาวะ ไม่ใช่โดยความเป็นบัญญัติธรรมเหมือนปริยัติธรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ ปรมัตถธรรม ความว่า คือพระนิพพาน ธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันสร้างขึ้น ชื่อว่า สังขตะ แต่ธรรมนี้ไม่ใช่สังขตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสังขตะ ได้แก่พระนิพพานนั้นเอง ในพระนิพพานนี้ ไม่มีสิ่งใดๆ ที่เป็นปฏิปักษ์เลย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อปฺปฏิปฏิกูลํ เป็นสิ่งที่น่าปรารถนาโดยแท้ในทุกกาล คือ ในเวลาฟัง ในเวลาพิจารณา และในเวลาปฏิบัติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มธุรํ ชื่อว่า ปคุณํ (คล่องแคล่ว) เพราะเกิดจากปฏิภาณสัมปทาอันอาศัยพระสัพพัญญุตญาณ เพราะความเป็นธรรมที่ประกาศไว้ดีแล้ว และเพราะความละเอียดสุขุม ชื่อว่า สุวิภตฺตํ (จำแนกไว้ดีแล้ว) เพราะจำแนกอรรถที่พึงจำแนกไว้ดีแล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นกุศลเป็นต้น และโดยความเป็นอุเทศเป็นต้น ด้วยบททั้งสาม พระองค์ตรัสถึงปริยัติธรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นแล พระองค์จึงตรัสว่า อิมํ เพื่อแสดงความที่ธรรมนี้เป็นของประจักษ์ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ผู้กล่าวและผู้ฟัง เหมือนในกาลที่ปรากฏชัด และแม้ในกาลที่พิจารณา บทว่า ธมฺมํ ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติตามความเป็นจริงมิให้ตกไปในทุกข์ในอบาย คำนี้เป็นคำที่ใช้ร่วมกันได้กับธรรมทั้ง ๔ อย่าง จริงอยู่ แม้ปริยัติธรรมก็ย่อมทรงไว้ซึ่งบุคคลมิให้ตกไปในทุกข์ในอบายได้ ด้วยเพียงการตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และด้วยการปฏิบัติตามความเป็นจริง พึงเห็นว่า วิมานนี้เองเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำให้ประจักษ์ซึ่งธรรมที่ตรัสไว้แล้วโดยความเป็นสาธารณะ จึงตรัสว่า อิมํ อีกครั้ง

888. Yatthāti yasmiṃ ariyasaṅghe. Dinnanti pariccattaṃ annādideyyadhammaṃ. Dinna mahapphalanti gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo kato. Accantameva kilesāsucito visujjhanena sucīsu ‘‘sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādinā (a. ni. 8.60) vuttesu catūsu purisayugesu. Aṭṭhāti maggaṭṭhaphalaṭṭhesu yugaḷe akatvā visuṃ visuṃ gahaṇena aṭṭha puggalā. Gāthāsukhatthameva cettha ‘‘puggala dhammadasā’’ti rassaṃ katvā niddeso. Dhammadasāti catusaccadhammassa nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanakā. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvena saṅghaṃ.

๘๘๘. บทว่า ยตฺถ คือ ในพระอริยสงฆ์หมู่ใด บทว่า ทินฺนํ คือ ไทยธรรมมีข้าวเป็นต้นที่สละแล้ว ที่ตรัสว่า ทินฺน มหปฺผลํ นั้น ทรงทำการลบอนุนาสิก (นฤคหิต) เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา ในหมู่บุคคลผู้บริสุทธิ์เพราะชำระตนจากความสกปรกคือกิเลสโดยสิ้นเชิง คือ ในบุรุษยุคคล ๔ คู่ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘โสตาปันโน โสตาปัตติผลสัจฉิกิริยาย ปฏิปันโน’ (พระโสดาบัน คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) บทว่า อฏฺฐ คือ บุคคล ๘ จำพวก โดยการนับบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผู้ตั้งอยู่ในผลแยกกัน ไม่นับเป็นคู่ๆ และในที่นี้ ที่ทรงแสดงโดยทำเสียงสั้นว่า ปุคฺคล ธมฺมทสา ก็เพื่อความสละสลวยแห่งคาถาเท่านั้น บทว่า ธมฺมทสา คือ ผู้เห็นจตุสัจจธรรมและนิพพานธรรมโดยประจักษ์ (บทว่า) สงฺฆํ คือ สงฆ์ เพราะความเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล

Evaṃ bhagavatā tīhi gāthāhi saraṇaguṇasandassanena saddhiṃ saraṇagamanavidhimhi vutte māṇavo taṃtaṃsaraṇaguṇānussaraṇamukhena saraṇagamanavidhino attano hadaye ṭhapitabhāvaṃ vibhāvento tassā tassā gāthāya [Pg.216] anantaraṃ ‘‘yo vadataṃ pavaro’’tiādinā taṃ taṃ gāthaṃ paccanubhāsi. Evaṃ paccanubhāsitvā ṭhitassa pañca sikkhāpadāni sarūpato phalānisaṃsato ca vibhāvetvā tesaṃ samādānavidhiṃ kathesi. So tampi suṭṭhu upadhāretvā pasannamānaso ‘‘handāhaṃ bhagavā gamissāmī’’ti vatvā ratanattayaguṇaṃ anussaranto taṃyeva maggaṃ paṭipajji. Bhagavāpi ‘‘alaṃ imassa ettakaṃ kusalaṃ devalokūpapattiyā’’ti jetavanameva agamāsi.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสวิธีถึงสรณะพร้อมกับการแสดงคุณแห่งสรณะด้วยคาถา ๓ คาถาอย่างนี้แล้ว ฉัตตมาณพเมื่อแสดงภาวะที่ตนได้ตั้งมั่นวิธีถึงสรณะไว้ในใจของตน โดยอาศัยการระลึกถึงคุณแห่งสรณะนั้นๆ เป็นเบื้องหน้า จึงได้กล่าวคาถานั้นๆ ซ้ำตามลำดับคาถาแต่ละคาถา มีคาถาว่า โย วทตํ ปวโร เป็นต้น เมื่อฉัตตมาณพกล่าวย้ำอย่างนี้แล้วยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสิกขาบท ๕ โดยสรูปและโดยผลานิสงส์ แล้วตรัสวิธีสมาทานสิกขาบทเหล่านั้นแก่เขา แม้เขาก็จำทรงข้อนั้นไว้เป็นอย่างดี มีใจเลื่อมใส กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้ ข้าพระองค์จะขอทูลลาไป” แล้วก็เดินทางไปตามทางนั้นพลางระลึกถึงคุณแห่งพระรัตนตรัยอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงดำริว่า “กุศลเพียงเท่านี้ของมาณพนี้เพียงพอเพื่อการอุบัติในเทวโลก” แล้วเสด็จไปยังพระเชตวันมหาวิหาร

Māṇavassa pana pasannacittassa ratanattayaguṇaṃ sallakkhaṇavasena ‘‘saraṇaṃ upemī’’ti pavattacittuppādatāya saraṇesu ca, bhagavatā vuttanayena pañcannaṃ sīlānaṃ adhiṭṭhānena sīlesu ca patiṭṭhitassa teneva nayena ratanattayaguṇe anussarantasseva gacchantassa corā magge pariyuṭṭhiṃsu. So te agaṇetvā ratanattayaguṇe anussarantoyeva gacchati. Tañceko coro gumbantaraṃ upanissāya ṭhito visapītena sarena sahasāva vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā kahāpaṇabhaṇḍikaṃ gahetvā attano sahāyehi saddhiṃ pakkāmi. Māṇavo pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne suttappabuddho viya accharāsahassaparivuto saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvo nibbatti, tassa vimānassa ābhā sātirekāni vīsatiyojanāni pharitvā tiṭṭhati.

ส่วนมาณพผู้มีจิตเลื่อมใส ตั้งมั่นแล้วในสรณะทั้งหลาย ด้วยความเป็นผู้มีจิตเกิดขึ้นว่า “เราถึงซึ่งสรณะ” โดยการกำหนดรู้คุณของพระรัตนตรัยโดยลักษณะอันดี และในศีลทั้งหลายด้วยการสมาทานศีล ๕ ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เมื่อกำลังเดินทางไปพร้อมกับระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยโดยนัยนั้นนั่นเทียว พวกโจรได้ล้อมไว้ในระหว่างทาง เขาไม่ใส่ใจโจรเหล่านั้น เดินทางไปพลางระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยอยู่นั่นเทียว โจรคนหนึ่งในพวกนั้นอาศัยพุ่มไม้ยืนอยู่ ยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษโดยฉับพลัน ทำให้ถึงความสิ้นชีวิตแล้ว เอาห่อกหาปณะไปพร้อมกับพวกของตน ส่วนมาณพทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอลังการน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน รัศมีแห่งวิมานของเขานั้นแผ่ไปตลอด ๒๐ โยชน์เศษ ตั้งอยู่

Atha māṇavaṃ kālakataṃ disvā setabyagāmavāsino manussā setabyaṃ gantvā tassa mātāpitūnaṃ ukkaṭṭhagāmavāsino ca ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa kathesuṃ. Taṃ sutvā tassa mātāpitaro ñātimittā brāhmaṇo ca pokkharasāti saparivārā assumukhā rodamānā taṃ padesaṃ agamaṃsu, yebhuyyena setabyavāsino ca ukkaṭṭhavāsino ca icchānaṅgalavāsino ca sannipatiṃsu, mahāsamāgamo ahosi. Atha māṇavassa mātāpitaro maggassa avidūre citakaṃ sajjetvā sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

ครั้งนั้น เมื่อเห็นมาณพทำกาละแล้ว มนุษย์ชาวบ้านเสตัพยะได้ไปยังบ้านเสตัพยะแล้วบอกแก่มารดาบิดาของเขา และชาวบ้านอุกกัฏฐาได้ไปยังบ้านอุกกัฏฐาแล้วบอกแก่พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ ได้ฟังดังนั้น มารดาบิดา ญาติมิตรของเขา และพราหมณ์โปกขรสาติพร้อมด้วยบริวาร มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ ได้ไปยังสถานที่นั้น โดยส่วนมาก ทั้งชาวบ้านเสตัพยะ ชาวบ้านอุกกัฏฐา และชาวบ้านอิจฉานังคละได้ประชุมกัน ได้มีการประชุมใหญ่เกิดขึ้น ครั้งนั้น มารดาบิดาของมาณพได้จัดเตรียมเชิงตะกอนในที่ไม่ไกลจากหนทาง แล้วเริ่มที่จะทำสรีรกิจ

Atha bhagavā cintesi ‘‘mayi gate chattamāṇavo maṃ vandituṃ āgamissati, āgatañca taṃ katakammaṃ kathāpento kammaphalaṃ paccakkhaṃ kāretvā dhammaṃ desessāmi, evaṃ mahājanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ taṃ padesaṃ upagantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle [Pg.217] nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. Atha chattamāṇavadevaputtopi attano sampattiṃ paccavekkhitvā, tassā kāraṇaṃ upadhārento saraṇagamanañca sīlasamādānañca disvā, vimhayajāto bhagavati sañjātapasādabahumāno ‘‘idānevāhaṃ gantvā bhagavantañca bhikkhusaṅghañca vandissāmi, ratanattayaguṇe ca mahājanassa pākaṭe karissāmī’’ti kataññutaṃ nissāya sakalaṃ taṃ araññapadesaṃ ekālokaṃ karonto, saha vimānena āgantvā vimānato oruyha mahatā parivārena saddhiṃ dissamānarūpo upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatanto abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahājano ‘‘ko nu kho ayaṃ devo vā brahmā vā’’ti acchariyabbhutajāto upasaṅkamitvā bhagavantaṃ parivāresi. Bhagavā tena katapuññakammaṃ pākaṭaṃ kātuṃ –

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “เมื่อเราไปแล้ว ฉัตตมาณพจักมาเพื่อถวายบังคมเรา และเมื่อเขามาแล้ว เราจักให้เขากล่าวถึงกรรมที่ได้ทำไว้ กระทำให้ผลแห่งกรรมประจักษ์ แล้วจักแสดงธรรม ด้วยอาการอย่างนี้ การตรัสรู้ธรรมจักมีแก่มหาชน” ทรงดำริแล้ว จึงเสด็จไปยังสถานที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสี ครั้งนั้น แม้ฉัตตมาณพเทพบุตรพิจารณาสมบัติของตนแล้ว ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นการถึงสรณะและการสมาทานศีล จึงเกิดความอัศจรรย์ใจ เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค (คิดว่า) “บัดนี้เอง เราจักไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ และจักกระทำคุณแห่งพระรัตนตรัยให้ปรากฏแก่มหาชน” อาศัยความกตัญญู กระทำประเทศป่าทั้งหมดนั้นให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ มีรูปปรากฏ เข้าไปเฝ้า หมอบลงด้วยศีรษะ ณ พระบาทของพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง มหาชนเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมี (คิดว่า) “ผู้นี้เป็นใครหนอ เป็นเทวดาหรือเป็นพรหม” จึงเข้าไปเฝ้าแล้วห้อมล้อมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงกระทำบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ให้ปรากฏ –

889.

๘๘๙.

‘‘Na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na bhāsati na phusso;

Yathā atulamidaṃ mahappabhāsaṃ, ko nu tvaṃ tidivā mahiṃ upāgā.

“พระอาทิตย์ในท้องฟ้าก็ไม่ร้อนแรง พระจันทร์ก็ไม่ส่องสว่าง ดาวนักษัตรผุสสะก็ไม่ส่องสว่าง เหมือนวิมานอันหาที่เปรียบมิได้ มีรัศมีมากนี้ ท่านเป็นใครหนอ จึงมาจากสวรรค์สู่พื้นปฐพี

890.

๘๙๐.

‘‘Chindati raṃsī pabhaṅkarassa, sādhikavīsatiyojanāni ābhā;

Rattimapi yathā divaṃ karoti, parisuddhaṃ vimalaṃ subhaṃ vimānaṃ.

“(วิมานนี้) ตัดรัศมีของพระอาทิตย์ผู้ทำแสงสว่าง มีรัศมีแผ่ไปยี่สิบโยชน์เศษ กระทำแม้ราตรีให้เป็นเหมือนกลางวัน เป็นวิมานอันบริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน งดงาม

891.

๘๙๑.

‘‘Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ, vokiṇṇaṃ kusumehi nekacittaṃ;

Arajavirajahemajālachannaṃ, ākāse tapati yathāpi sūriyo.

“(วิมานนี้) วิจิตรด้วยดอกปทุมและปุณฑริกจำนวนมาก เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้นานาชนิด ปกคลุมด้วยตาข่ายทองอันปราศจากธุลีและมลทิน รุ่งเรืองอยู่ในอากาศประดุจพระอาทิตย์

892.

๘๙๒.

‘‘Rattambarapītavāsasāhi, agarupiyaṅgucandanussadāhi;

Kañcanatanusannibhattacāhi, paripūraṃ gaganaṃva tārakāhi.

“(วิมานนี้) เต็มเปี่ยม (ด้วยนางอัปสร) ผู้นุ่งห่มผ้าแดงและผ้าเหลือง ผู้ลูบไล้ด้วยกฤษณา กลิ่นประยงค์ และจันทน์ ผู้มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ดุจท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยดวงดาว

893.

๘๙๓.

‘‘Naranāriyo [Pg.218] bahuketthanekavaṇṇā, kusumavibhūsitābharaṇettha sumanā;

Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ, tapaniyavitatā suvaṇṇachannā.

“นรและนารีจำนวนมากในที่นี้มีผิวพรรณต่างๆ ในที่นี้ ประดับด้วยเครื่องประดับคือดอกไม้ มีใจดี กลิ่นหอมที่ลมพัดพาไปย่อมหอมฟุ้ง (วิมานนี้) กว้างขวางด้วยทองคำ ปกคลุมด้วยทองคำ

894.

๘๙๔.

‘‘Kissa saṃyamassa ayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapanno;

Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsi iggha puṭṭho’’ti. –

“นี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมอะไร ท่านบังเกิดในที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และท่านได้บรรลุวิมานนี้แล้วอย่างไร เชิญเถิด ท่านผู้ที่เราถามแล้ว โปรดบอกตามลำดับนั้นเถิด” ดังนี้ –

Taṃ devaputtaṃ paṭipucchi.

(พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามเทพบุตรนั้น

886. Tattha tapatīti dippati. Nabheti ākāse. Phussoti phussatārakā. Atulanti anupamaṃ, appamāṇaṃ vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ tava vimānaṃ anupamaṃ appamāṇaṃ pabhassarabhāvena tato eva mahappabhāsaṃ ākāse dippati, na tathā tārakarūpāni dippanti, na cando, tāni tāva tiṭṭhantu, nāpi sūriyo dippati, evaṃbhūto ko nu tvaṃ devalokato imaṃ bhūmipadesaṃ upagato, taṃ pākaṭaṃ katvā imassa mahājanassa kathehīti.

๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า ตปติ คือ ย่อมรุ่งเรือง บทว่า นเภ คือ ในอากาศ บทว่า ผุสฺโส คือ ดาวนักษัตรผุสสะ บทว่า อตุลํ คือ หาที่เปรียบมิได้ หรือ หาประมาณมิได้ ความหมายที่กล่าวไว้คือ วิมานของท่านนี้ หาที่เปรียบมิได้ หาประมาณมิได้ ด้วยความเป็นของรุ่งเรือง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีรัศมีมาก รุ่งเรืองอยู่ในอากาศฉันใด หมู่ดาวนักษัตรก็ไม่รุ่งเรืองเช่นนั้น พระจันทร์ก็ไม่ (รุ่งเรือง) สิ่งเหล่านั้นจงยกไว้ก่อน แม้พระอาทิตย์ก็ไม่รุ่งเรือง ท่านผู้เป็นเช่นนี้คือใครหนอ มาจากเทวโลกสู่ภูมิประเทศนี้ โปรดกระทำเรื่องนั้นให้ปรากฏแล้วบอกแก่มหาชนนี้เถิด

890. Chindatīti vicchindati, pavattituṃ adento paṭihanatīti attho. Raṃsīti rasmiyo. Pabhaṅkarassāti sūriyassa. Tassa ca vimānassa pabhā samantato pañcavīsati yojanāni pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘sādhikavīsatiyojanāni ābhā’’ti. Rattimapi yathā divaṃ karotīti attano pabhāya andhakāraṃ vidhamantaṃ rattibhāgampi divasabhāgaṃ viya karoti. Parisamantato anto ceva bahi ca suddhatāya parisuddhaṃ. Sabbaso malābhāvena vimalaṃ. Sundaratāya subhaṃ.

๘๙๐. บทว่า ฉินฺทติ คือ ย่อมตัดขาด ความหมายคือ ไม่ให้โอกาสเกิดขึ้น ย่อมกำจัดเสีย บทว่า รํสี คือ รัศมีทั้งหลาย บทว่า ปภงฺกรสฺส คือ ของพระอาทิตย์ และรัศมีแห่งวิมานนั้นแผ่ไป ๒๕ โยชน์โดยรอบ ตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีรัศมียี่สิบโยชน์เศษ” บทว่า รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ คือ กำจัดความมืดด้วยรัศมีของตน กระทำแม้ส่วนแห่งราตรีให้เป็นประดุจส่วนแห่งกลางวัน (ชื่อว่า) บริสุทธิ์ เพราะความสะอาดทั้งภายในและภายนอกโดยรอบ (ชื่อว่า) ปราศจากมลทิน เพราะไม่มีมลทินโดยประการทั้งปวง (ชื่อว่า) งดงาม เพราะความสวยงาม

891. Bahupadumavicitrapuṇḍarīkanti bahuvidharattakamalañceva vicittavaṇṇasetakamalañca. Setakamalaṃ padumaṃ, rattakamalaṃ puṇḍarīkanti vadanti. Vokiṇṇaṃ kusumehīti aññehi ca nānāvidhehi pupphehi samokiṇṇaṃ. Nekacittanti [Pg.219] mālākammalatākammādinānāvidhavicittaṃ. Arajavirajahemajālachannanti sayaṃ apagatarajaṃ virajena niddosena kañcanajālena chāditaṃ.

๘๙๑. คำว่า Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ หมายถึง บัวแดงหลายชนิดและบัวขาวที่มีสีสันวิจิตร บัวขาวเรียกว่าปทุม บัวแดงเรียกว่าปุณฑริก คำว่า Vokiṇṇaṃ kusumehi หมายถึง ระคนไปด้วยดอกไม้ชนิดต่าง ๆ นอกเหนือจากที่กล่าวมาแล้ว คำว่า Nekacittaṃ หมายถึง วิจิตรด้วยลวดลายต่าง ๆ มีมาลากรรมและลตากรรมเป็นต้น คำว่า Arajavirajahemajālachannā หมายถึง ปราศจากธุลีด้วยตนเอง และถูกปกคลุมด้วยข่ายทองอันไม่มีมลทินไม่มีโทษ

892. Rattambarapītavāsasāhīti rattavatthāhi ceva pītavatthāhi ca. Ekā hi rattaṃ dibbavatthaṃ nivāsetvā pītaṃ uttariyaṃ karoti, aparā pītaṃ nivāsetvā rattaṃ uttariyaṃ karoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘rattambarapītavāsasāhī’’ti. Agarupiyaṅgucandanussadāhīti agarugandhena piyaṅgumālāhi candanagandhehi ca ussadāhi, ussannadibbāgarugandhādikāhīti attho. Kañcanatanusannibhattacāhīti kanakasadisasukhumacchavīhi. Paripūranti tahaṃ tahaṃ vicarantīhi saṅgītipasutāhi ca paripuṇṇaṃ.

๘๙๒. คำว่า Rattambarapītavāsasāhī หมายถึง ด้วยผ้านุ่งสีแดงและผ้านุ่งสีเหลือง ความจริงคือ เทพธิดาองค์หนึ่งนุ่งผ้าทิพย์สีแดงแล้วห่มผ้าห่มสีเหลือง อีกองค์หนึ่งนุ่งผ้าสีเหลืองแล้วห่มผ้าทิพย์สีแดง ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'rattambarapītavāsasāhi' คำว่า Agarupiyaṅgucandanussadāhi หมายถึง ผู้กึกก้องไปด้วยกลิ่นกฤษณา ด้วยพวงดอกพิกุล และด้วยกลิ่นจันทน์ อธิบายว่า ผู้มีกลิ่นทิพย์มีกลิ่นกฤษณาเป็นต้นอันฟุ้งไป คำว่า Kañcanatanusannibhattacāhi หมายถึง ผู้มีผิวพรรณละเอียดอ่อนดุจทองคำ คำว่า Paripūraṃ หมายถึง เต็มไปด้วยเหล่าเทพธิดาผู้เที่ยวไปในที่นั้น ๆ และผู้ขวนขวายในการขับร้อง

893. Bahuketthāti bahukā ettha. Anekavaṇṇāti nānārūpā. Kusamavibhūsitābharaṇāti visesato surabhivāyanatthaṃ dibbakusumehi alaṅkatadibbābharaṇā. Etthāti etasmiṃ vimāne. Sumanāti sundaramanā pamuditacittā. Anilapamuñcitā pavanti surabhinti anilena pamuñcitagandhānaṃ pupphānaṃ vāyunā vimuttapattapuṭaṃ viya vibandhatāya vikasitatāya ca sugandhaṃ pavāyanti. ‘‘Anilapadhūpitā’’tipi paṭhanti, vātena mandaṃ āvuyhamānā hemamayapupphāti attho. Kanakacīrakādīhi veṇiādīsu otatatāya tapaniyavitatā. Yebhuyyena kañcanābharaṇehi acchāditasarīratāya suvaṇṇachannā. Naranāriyoti devaputtā devadhītaro ca bahukā ettha tava vimāneti dasseti.

๘๙๓. คำว่า Bahuketthā หมายถึง ในวิมานนี้มีมาก คำว่า Anekavaṇṇā หมายถึง มีรูปต่าง ๆ กัน คำว่า Kusumavibhūsitābharaṇā หมายถึง มีเครื่องประดับทิพย์ที่ตกแต่งด้วยดอกไม้ทิพย์เพื่อให้มีกลิ่นหอมฟุ้งเป็นพิเศษ คำว่า Etthā หมายถึง ในวิมานนี้ คำว่า Sumanā หมายถึง มีใจดี มีจิตเบิกบาน คำว่า Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ หมายถึง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปเพราะกลิ่นของดอกไม้ที่ถูกลมพัดให้หลุดออกมา หรือเพราะความที่กลีบดอกและฝักบัวบานออกด้วยแรงลม อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า Anilapadhūpitā อธิบายว่า ดอกไม้ทองคำที่ถูกลมพัดไหวไปมาเบา ๆ คำว่า Tapaniyavitatā หมายถึง ถูกปกคลุมด้วยแผ่นทองเป็นต้นที่มวยผมเป็นต้น คำว่า Suvaṇṇachannā หมายถึง ผู้มีร่างกายถูกปกคลุมด้วยเครื่องประดับทองเป็นส่วนมาก คำว่า Naranāriyo แสดงว่า ในวิมานของท่านนี้มีทั้งเทวบุตรและเทวธิดาเป็นจำนวนมาก

894. Iṅghāti codanatthe nipāto puṭṭhoti pucchito imassa mahājanassa kammaphalapaccakkhabhāvāyāti adhippāyo.

๘๙๔. คำว่า Iṅgha เป็นนิบาตในอรรถเชิญชวน คำว่า Puṭṭho หมายถึง อันเราถามแล้ว อธิบายว่า ท่านจงบอกแก่พหูชนนี้ เพื่อความปรากฏชัดแห่งผลของกรรม

Tato devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

ลำดับนั้น เทวบุตรได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

895.

๘๙๕.

‘‘Sayamidha pathe samecca māṇavena, satthānusāsi anukampamāno;

Tava ratanavarassa dhammaṃ sutvā, karissāmīti ca bravittha chatto.

พระศาสดาผู้ทรงพระมหากรุณา เสด็จมาพบกับมานพด้วยพระองค์เองบนทางนี้ แล้วได้ทรงสั่งสอน ฉัตตมานพได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นรัตนอันประเสริฐแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม'

896.

๘๙๖.

‘‘Jinavarapavaraṃ [Pg.220] upehi saraṇaṃ, dhammañcāpi tatheva bhikkhusaṅghaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'ท่านจงถึงพระชินเจ้าผู้ประเสริฐสุดเป็นสรณะ และจงถึงพระธรรมกับทั้งพระภิกษุสงฆ์เช่นเดียวกัน' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

897.

๘๙๗.

‘‘Mā ca pāṇavadhaṃ vividhaṃ carassu asuciṃ,Na hi pāṇesu asaññataṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'และท่านอย่าได้กระทำปาณาติบาตอันไม่สะอาดหลายประการ เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญความไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

898.

๘๙๘.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitampi, ādātabbamamaññitho adinnaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'และท่านอย่าได้สำคัญว่าควรหยิบฉวยเอาของที่เขาไม่ได้ให้ แม้จะเป็นของที่ผู้อื่นรักษาไว้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

899.

๘๙๙.

‘‘Mā ca parajanassa rakkhitāyo, parabhariyā agamā anariyametaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'และท่านอย่าได้เข้าหาภรรยาของผู้อื่นที่เขาดูแลรักษาไว้ เพราะการกระทำนั้นไม่ประเสริฐ' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

900.

๙๐๐.

‘‘Mā ca vitathaṃ aññathā abhāṇi, na hi musāvādaṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'และท่านอย่าได้กล่าวคำเท็จหรือคำที่ผิดไปจากความจริง เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญมุสาวาท' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

901.

๙๐๑.

‘‘Yena ca purisassa apeti saññā, taṃ majjaṃ parivajjayassu sabbaṃ;

Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ.

'และท่านจงเว้นเมรัยอันเป็นเหตุให้บุรุษเสื่อมจากสติเสียทั้งหมด' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น

902.

๙๐๒.

‘‘Svāhaṃ idha pañca sikkhā karitvā, paṭipajjitvā tathāgatassa dhamme;

Dvepathamagamāsiṃ coramajjhe, te maṃ tattha vadhiṃsu bhogahetu.

ข้าพเจ้านั้นสมาทานสิกขาบทห้าประการในที่นี้ ปฏิบัติตามธรรมของพระตถาคตเจ้า เดินทางไปถึงทางสองแพร่งในระหว่างพวกโจร พวกโจรเหล่านั้นได้ฆ่าข้าพเจ้าในที่นั้นเพื่อหวังทรัพย์

903.

๙๐๓.

‘‘Ettakamidaṃ [Pg.221] anussarāmi kusalaṃ, tato paraṃ na me vijjati aññaṃ;

Tena sucaritena kammunāhaṃ, uppanno tidivesu kāmakāmī.

ข้าพเจ้าระลึกถึงกุศลได้เพียงเท่านี้ นอกจากนี้ข้าพเจ้าก็ไม่มีกุศลอื่นอีก ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น ข้าพเจ้าจึงมาบังเกิดในสวรรค์ชั้นไตรทศ เป็นผู้เสวยกามตามปรารถนา

904.

๙๐๔.

‘‘Passa khaṇamuhuttasaññamassa, anudhammappaṭipattiyā vipākaṃ;

Jalamiva yasasā samekkhamānā, bahukāmaṃ pihayanti hīnakammā.

ขอท่านจงดูวิบากแห่งความสำรวมเพียงชั่วขณะหนึ่ง แห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเถิด พหูชนผู้มีกรรมต่ำทราม เมื่อเห็นข้าพเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยยศ ต่างก็ปรารถนากามเป็นอันมาก

905.

๙๐๕.

‘‘Passa katipayāya desanāya, sugatiñcamhi gato sukhañca patto;

Ye ca te satataṃ suṇanti dhammaṃ, maññe te amataṃ phusanti khemaṃ.

ขอท่านจงดูเถิด ข้าพเจ้ามาสู่สุคติและถึงความสุขได้ด้วยการเทศนาเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่ฟังธรรมของพระองค์อยู่เป็นนิตย์ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้นั้นย่อมบรรลุอมตธรรมอันเกษม

906.

๙๐๖.

‘‘Appampi kataṃ mahāvipākaṃ, vipulaṃ hoti tathāgatassa dhamme;

Passa katapuññatāya chatto, obhāseti pathaviṃ yathāpi sūriyo.

บุญแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในธรรมของพระตถาคตเจ้า ย่อมมีวิบากมากและไพศาล ขอท่านจงดูฉัตตมานพผู้มีบุญอันทำแล้ว กำลังส่องสว่างไปทั่วแผ่นดินดุจพระอาทิตย์เถิด

907.

๙๐๗.

‘‘Kimidaṃ kusalaṃ kimācarema, icceke hi samecca mantayanti;

Te mayaṃ punareva laddha mānusattaṃ, paṭipannā viharemu sīlavanto.

คนบางพวกมาประชุมปรึกษากันว่า 'กุศลนี้คืออะไร เราควรประพฤติอย่างไร' พวกเราเหล่านั้น เมื่อได้ความเป็นมนุษย์อีกครั้ง จะเป็นผู้มีศีลประพฤติธรรมอยู่

908.

๙๐๘.

‘‘Bahukāro anukampako ca satthā, iti me sati agamā divā divassa;

Svāhaṃ upagatomhi saccanāmaṃ, anukampassu punapi suṇemha dhammaṃ.

พระศาสดาเป็นผู้มีอุปการะมากและทรงพระเมหากรุณา สติของข้าพเจ้าจึงเกิดขึ้นในเวลากลางวัน ข้าพเจ้านั้นได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้มีพระนามว่าสัจจะ ขอพระองค์ทรงพระเมตตาอีกครั้งเถิด ขอพวกข้าพเจ้าได้ฟังธรรมด้วยเถิด

909.

๙๐๙.

‘‘Ye cidha pajahanti kāmarāgaṃ, bhavarāgānusayañca pahāya mohaṃ;

Na ca te puna mupenti gabbhaseyyaṃ, parinibbānagatā hi sītibhūtā’’ti.

เหล่าชนใดในโลกนี้ละกามราคะได้แล้ว ละภวราคานุสัยและโมหะได้แล้ว ชนเหล่านั้นย่อมไม่ต้องเข้าสู่ครรภ์อีก เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้เย็นสนิท ปรินิพพานแล้ว

895. Tattha [Pg.222] sayamidha pathe samecca māṇavenāti idha imasmiṃ pathe mahāmagge sayameva upagatena māṇavena brāhmaṇakumārena samecca samāgantvā. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahamanusāsanato satthā bhagavā, tvaṃ yaṃ māṇavaṃ yathādhammaṃ anusāsi anukampamāno anuggaṇhanto, tava ratanavarassa aggaratanassa sammāsambuddhassa, taṃ dhammaṃ sutvā iti evaṃ karissāmi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmīti, so chatto chattanāmako māṇavo bravittha kathesīti padayojanā.

๘๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า Sayamidha pathe samecca māṇavena ความว่า มาพบกับมานพผู้เป็นบุตรพราหมณ์ซึ่งมาด้วยตนเองบนทางนี้ คือบนทางหลวง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชื่อว่าพระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์อย่างยิ่ง พระองค์ทรงเอ็นดูเกื้อกูลสั่งสอนมานพใดตามธรรม ข้าพเจ้าชื่อว่าฉัตตมานพนั้น ได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นรัตนอันเลิศแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม' คือจะปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ นี้เป็นการประกอบบท

896. Evaṃ yathāpucchitaṃ kammaṃ kāraṇato dassetvā idāni taṃ sarūpato vibhāgato ca dassento satthārā samādapitabhāvaṃ attanā ca tattha pacchā patiṭṭhitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘jinavarapavara’’ntiādimāha. Tattha noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhanteti bhante bhagavā ‘‘saraṇagamanaṃ jānāsī’’ti tayā vutto ‘‘no’’ti na ‘‘jānāmī’’ti paṭhamaṃ avocaṃ ahaṃ. Pacchā te vacanaṃ tathevakāsinti pacchā tayā vuttaṃ kathaṃ parivattento tava vacanaṃ tatheva akāsiṃ paṭipajjiṃ, tīṇipi saraṇāni upagacchinti attho.

๘๙๖. ครั้นทรงแสดงกรรมตามที่ทรงถูกถามโดยความเป็นเหตุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมนั้นโดยสรูปและโดยจำแนก และเพื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระศาสดาทรงให้สมาทาน และภาวะที่ตนเองตั้งอยู่แล้วในไตรสรณคมน์นั้นในภายหลัง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ชินวรปวรํ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต’ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าพระองค์อันพระองค์ตรัสถามว่า ‘ท่านรู้สรณคมน์หรือไม่’ ได้กราบทูลในเบื้องต้นว่า ‘โน’ คือ ‘ไม่รู้’ บทว่า ‘ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ’ ความว่า ในภายหลัง ข้าพระองค์ปฏิบัติตามพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้ว ได้กระทำ ได้ปฏิบัติแล้วตามพระดำรัสของพระองค์อย่างนั้นทีเดียว อธิบายว่า ได้ถึงสรณะทั้ง 3 ประการ

897. Vividhanti uccāvacaṃ, appasāvajjaṃ mahāsāvajjañcāti attho. Mā carassūti mā akāsi. Asucinti kilesāsucimissatāya na suciṃ. Pāṇesu asaññatanti pāṇaghātato avirataṃ. Na hi avaṇṇayiṃsūti na hi vaṇṇayanti. Paccūppannakālatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Atha vā ‘‘avaṇṇayiṃsū’’ti ekadesena sakalassa kālassa upalakkhaṇaṃ, tasmā yathā na vaṇṇayiṃsu atītamaddhānaṃ, evaṃ etarahipi na vaṇṇayanti, anāgatepi na vaṇṇayissantīti vuttaṃ hoti.

๘๙๗. บทว่า ‘วิวิธํ’ อธิบายว่า สูงและต่ำ คือมีโทษน้อยและมีโทษมาก บทว่า ‘มา จรสฺสุ’ คือ อย่าทำ บทว่า ‘อสฺจึ’ คือ ไม่สะอาดเพราะระคนด้วยความไม่สะอาดคือกิเลส บทว่า ‘ปาเณสุ อสญฺญตํ’ คือ การไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์ บทว่า ‘น หิ อวณฺณยึสุ’ คือ ย่อมไม่สรรเสริญ คำว่า ‘อวณฺณยึสุ’ นี้เป็นกิริยาอดีตกาลในความหมายปัจจุบันกาล หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ‘อวณฺณยึสุ’ เป็นเครื่องหมายแสดงกาลทั้งหมดด้วยส่วนเดียว ฉะนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญแล้วในอดีตกาลฉันใด แม้ในบัดนี้ก็ย่อมไม่สรรเสริญ และแม้ในอนาคตกาลก็จักไม่สรรเสริญฉันนั้น

898-900. Parajanassa rakkhitanti parapariggahitavatthu. Tenāha ‘‘adinna’’nti. Mā agamāti mā ajjhācari. Vitathanti atathaṃ, musāti attho. Aññathāti aññathāva, vitathasaññī evaṃ vitathanti jānanto evaṃ mā bhaṇīti attho.

๘๙๘-๙๐๐. บทว่า ‘ปรชนสฺส รกฺขิตํ’ คือ วัตถุที่ผู้อื่นครอบครอง ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘อทินฺนํ’ บทว่า ‘มา อคมา’ คือ อย่าล่วงละเมิด บทว่า ‘วิตถํ’ อธิบายว่า คำไม่เป็นจริง คือคำเท็จ บทว่า ‘อญฺญถา’ อธิบายว่า มีความสำคัญในคำไม่จริงว่าเป็นอย่างอื่น คือรู้อยู่ว่าไม่จริง ก็อย่ากล่าวอย่างนั้น

901. Yenāti [Pg.223] yena majjena, pītenāti adhippāyo. Apetīti vigacchati. Saññāti dhammasaññā, lokasaññā eva vā. Sabbanti anavasesaṃ, bījato paṭṭhāyāti attho.

๙๐๑. บทว่า ‘เยน’ คือ ด้วยน้ำเมาใด อธิบายว่า ที่ตนดื่มแล้ว บทว่า ‘อเปติ’ คือ ย่อมปราศไป บทว่า ‘สญฺญา’ คือ ธรรมสัญญา หรือโลกสัญญา บทว่า ‘สพฺพํ’ อธิบายว่า ไม่มีเหลือ คือจำเดิมแต่พืชของมัน

902. Svāhanti so tadā chattamāṇavabhūto ahaṃ. Idha imasmiṃ maggapadese, imasmiṃ vā tava sāsane. Tenāha ‘‘tathāgatassa dhamme’’ti. Pañca sikkhāti pañca sīlāni. Karitvāti ādiyitvā, adhiṭṭhāyāti attho. Dvepathanti dvinnaṃ gāmasīmānaṃ vemajjhabhūtaṃ pathaṃ, sīmantarikapathanti attho. Teti te corā. Tatthāti sīmantarikamagge. Bhogahetūti āmisakiñcikkhanimittaṃ.

๙๐๒. บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้น ผู้เป็นฉัตตมาณพในครั้งนั้น บทว่า ‘อิธ’ คือ ในประเทศทางนี้ หรือในศาสนาของพระองค์นี้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ บทว่า ‘ปญฺจ สิกฺขา’ คือ สิกขาบท ๕ บทว่า ‘กริตฺวา’ อธิบายว่า สมาทานแล้ว อธิษฐานแล้ว บทว่า ‘เทฺวปถํ’ อธิบายว่า หนทางซึ่งเป็นที่กึ่งกลางแห่งเขตบ้านทั้งสอง คือหนทางในระหว่างเขตแดน บทว่า ‘เต’ คือ โจรเหล่านั้น บทว่า ‘ตตฺถ’ คือ ในหนทางระหว่างเขตแดน บทว่า ‘โภคเหตุ’ คือ เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย

903. Tatoti yathāvuttakusalato paraṃ upari aññaṃ kusalaṃ na vijjati na upalabbhati, yamahaṃ anussareyyanti attho. Kāmakāmīti yathicchitakāmaguṇasamaṅgī.

๙๐๓. บทว่า ‘ตโต’ อธิบายว่า กุศลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปกว่ากุศลที่กล่าวแล้วนั้น ซึ่งข้าพเจ้าจะพึงระลึกได้ ย่อมไม่มี ย่อมไม่ปรากฏ บทว่า ‘กามกามี’ คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณตามที่ปรารถนา

904. Khaṇamuhuttasaññamassāti khaṇamuhuttamattaṃ pavattasīlassa. Anudhammappaṭipattiyāti yathādhigatassa phalassa anurūpadhammaṃ paṭipajjamānassa bhagavā passa, tuyhaṃ ovādadhammassa vā anurūpāya dhammapaṭipattiyā vuttaniyāmeneva saraṇagamanassa sīlasamādānassa cāti attho. Jalamiva yasasāti iddhiyā parivārasampattiyā ca jalantaṃ viya. Samekkhamānāti passantā. Bahukāti bahavo. Pihayantīti ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ edisā bhaveyyāmā’’ti patthenti. Hīnakammāti mama sampattito nihīnabhogā.

๙๐๔. บทว่า ‘ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส’ คือ แห่งศีลที่เกิดขึ้นชั่วขณะหนึ่งครู่หนึ่ง บทว่า ‘อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา’ อธิบายว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงทอดพระเนตรวิบากของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ผลที่ตนบรรลุแล้ว หรือแห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่โอวาทธรรมของพระองค์โดยนัยที่ตรัสไว้แล้วนั่นเทียว คือแห่งการถึงสรณะและการสมาทานศีล บทว่า ‘ชลํ อิว ยสสา’ คือ ดุจลุกโพลงด้วยฤทธิ์และด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวาร บทว่า ‘สเมกฺขมานา’ คือ แลดูอยู่ บทว่า ‘พหุกา’ คือ เทพเป็นอันมาก บทว่า ‘ปิหยนฺติ’ คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ทำอย่างไรหนอ แม้พวกเราพึงเป็นเช่นนี้บ้าง’ บทว่า ‘หีนกมฺมา’ คือ ผู้มีโภคะด้อยกว่าสมบัติของข้าพเจ้า

905. Katipayāyāti appikāya. Yeti ye bhikkhū ceva upāsakādayo ca. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Satatanti divase divase.

๙๐๕. บทว่า ‘กติปยาย’ คือ เล็กน้อย บทว่า ‘เย’ คือ ภิกษุและอุบาสกเป็นต้นเหล่าใดแล จ-ศัพท์ มีความหมายว่า ส่วนว่า บทว่า ‘เต’ คือ ของพระองค์ บทว่า ‘สตตํ’ คือ ทุกๆ วัน

906. Vipulanti uḷāraphalaṃ vipulānubhāvaṃ. Tathāgatassa dhammeti tathāgatassa sāsane ovāde ṭhatvā katanti yojanā. Evaṃ anuddesikavasena vuttamevatthaṃ attuddesikavasena dassento ‘‘passā’’tiādimāha. Tattha passāti bhagavantaṃ vadati, attānameva vā aññaṃ viya ca katvā vadati.

๙๐๖. บทว่า ‘วิปุลํ’ คือ มีผลโอฬาร มีอานุภาพไพบูลย์ บทว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ โยชนาว่า กรรมที่บุคคลตั้งอยู่ในศาสนา ในโอวาทของพระตถาคตแล้วกระทำ เทพบุตรเมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วโดยมิได้เจาะจงนั้นโดยเจาะจงตนเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปสฺส’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ปสฺส’ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาค หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นการกล่าวโดยทำตนเองให้เป็นเสมือนผู้อื่น

907. Kimidaṃ [Pg.224] kusalaṃ kimācaremāti kusalaṃ nāmetaṃ kiṃsabhāvaṃ kīdisaṃ, kathaṃ vā taṃ ācareyyāma. Icceke hi samecca mantayantīti evameke samecca samāgantvā pathaviṃ parivattentā viya sineruṃ ukkhipantā viya ca sudukkaraṃ katvā mantayanti vicārenti, mayaṃ pana akiccheneva punapi kusalaṃ ācareyyāmāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘maya’’ntiādi.

๙๐๗. บทว่า ‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม’ คือ กุศลนี้มีสภาวะอย่างไร เป็นเช่นไร หรือว่า พวกเราจะพึงประพฤติกุศลนั้นอย่างไร บทว่า ‘อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ’ คือ ชนบางพวกประชุมกันแล้ว ปรึกษาพิจารณากันโดยกระทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง ประดุจพลิกแผ่นดิน หรือประดุจยกภูเขาสิเนรุ อธิบายว่า แต่พวกข้าพเจ้าจะพึงประพฤติกุศลได้อีกโดยไม่ลำบากเลย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘มยํ’

908. Bahukāroti bahūpakāro, mahāupakāro vā. Anukampakoti kāruṇiko. Ma-kāro padasandhikaro. Itīti evaṃ, bhagavato attani paṭipannākāraṃ sandhāya vadati. Me satīti mayi sati vijjamāne, corehi avadhite evāti attho. Divā divassāti divasassapi divā, kālassevāti attho. Svāhanti so chattamāṇavabhūto ahaṃ. Saccanāmanti ‘‘bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādināmehi avitathanāmaṃ bhūtatthanāmaṃ. Anukampassūti anuggaṇhāhi. Punapīti bhiyyopi suṇemu, tava dhammaṃ suṇeyyāmayevāti attho.

๙๐๘. บทว่า ‘พหุกาโร’ คือ มีอุปการะมาก หรือมีอุปการะยิ่งใหญ่ บทว่า ‘อนุกมฺปโก’ คือ ผู้มีกรุณา ม-อักษร เป็นเครื่องเชื่อมบท บทว่า ‘อิติ’ คือ อย่างนี้ เทพบุตรกล่าวหมายถึงอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติต่อตน บทว่า ‘เม สติ’ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้ายังอยู่ โจรทั้งหลายก็ได้ฆ่าแล้วนั่นเทียว บทว่า ‘ทิวา ทิวสฺส’ อธิบายว่า ในเวลากลางวันของวัน คือในเวลากลางวันนั่นเอง บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้นผู้เป็นฉัตตมาณพ บทว่า ‘สจฺจนามํ’ คือ ผู้มีพระนามไม่ผิดพลาด มีพระนามตามความเป็นจริง ด้วยพระนามเป็นต้นว่า ‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ บทว่า ‘อนุกมฺปสฺสุ’ คือ ขอทรงอนุเคราะห์ บทว่า ‘ปุนปิ’ อธิบายว่า พวกข้าพเจ้าจะพึงฟังให้ยิ่งขึ้นไป คือจะพึงฟังธรรมของพระองค์แน่นอน

Evaṃ devaputto sabbametaṃ kataññutābhāve ṭhatvā satthu payirupāsane ca dhammassavane ca atittimeva dīpento vadati. Bhagavā devaputtassa ca tattha sannipatitaparisāya ca ajjhāsayaṃ oloketvā anupubbikathaṃ kathesi. Atha nesaṃ allacittataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ pakāsesi. Desanāpariyosāne devaputto ceva mātāpitaro cassa sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, mahato ca janakāyassa dhammābhisamayo ahosi.

เทพบุตรตั้งอยู่ในความเป็นผู้กตัญญูแล้ว จึงกล่าวคำทั้งหมดนี้ แสดงถึงความไม่อิ่มในการเข้าเฝ้าพระศาสดาและการฟังธรรมอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรอัธยาศัยของเทพบุตรและของบริษัทที่ประชุมกันในที่นั้นแล้ว จึงตรัสอนุปุพพิกถา ครั้นทรงทราบความที่จิตของพวกเขาอ่อนโยนแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่ทรงยกขึ้นแสดงเอง ในเวลาจบเทศนา ทั้งเทพบุตรและมารดาบิดาของเทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และธรรมาภิสมัยได้มีแก่หมู่ชนเป็นอันมาก

909. Paṭhamaphale patiṭṭhito devaputto uparimaggesu attano garucittīkāraṃ, tadadhigamassa ca mahānisaṃsataṃ vibhāvento ‘‘ye cidha pajahanti kāmarāga’’nti pariyosānagāthamāha. Tassattho – ye idha imasmiṃ sāsane ṭhitā pajahanti anavasesato samucchindanti kāmarāgaṃ, na ca te puna upenti gabbhaseyyaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā. Ye ca pana pahāya mohaṃ sabbaso samugghātetvā bhavarāgānusayañca pajahanti, te puna upenti gabbhaseyyanti vattabbameva natthi. Kasmā? Parinibbānagatā hi sītibhūtā, te hi uttamapurisā anupādisesāya [Pg.225] nibbānadhātuyā parinibbānaṃ gatā evaṃ idheva sabbavedayitānaṃ sabbapariḷāhānaṃ byantibhāvena sītibhūtā.

๙๐๙. เทพบุตรผู้ตั้งอยู่แล้วในปฐมผล เมื่อจะประกาศความเคารพอย่างยิ่งของตนในมรรคเบื้องสูง และความเป็นผู้มีอานิสงส์มากแห่งการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมละ คือ ย่อมตัดขาดกามราฆะได้โดยไม่มีส่วนเหลือ ชนเหล่านั้นย่อมไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีก เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำอันเป็นส่วนเบื้องต้นถูกตัดขาดแล้ว ส่วนชนเหล่าใดละโมหะได้แล้ว ถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิง และละภวราคานุสัยได้ด้วย ชนเหล่านั้นจะเข้าถึงการนอนในครรภ์อีกดังนี้ ย่อมไม่มีที่จะกล่าวได้เลย เพราะเหตุไร? เพราะว่าท่านเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพาน เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ก็บุรุษสูงสุดเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นผู้เยือกเย็นแล้วในอัตภาพนี้เอง เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนาทั้งปวงและความเร่าร้อนทั้งปวง

Iti devaputto attano ariyasotasamāpannabhāvaṃ pavedento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa apacitiṃ dassetvā mātāpitaro āpucchitvā devalokameva gato, satthāpi uṭṭhāyāsanā gato saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Māṇavassa pana mātāpitaro brāhmaṇo pokkharasāti sabbo ca mahājano bhagavantaṃ anugantvā nivatti. Bhagavā jetavanaṃ gantvā sannipatitāya parisāya imaṃ vimānaṃ vitthārato kathesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรเมื่อประกาศความเป็นผู้ถึงกระแสแห่งพระอริยเจ้าของตน จึงยึดเอายอดแห่งเทศนาด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ แสดงความเคารพต่อภิกษุสงฆ์ อำลามารดาบิดาแล้ว ได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระศาสดาก็เสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จไปพร้อมกับภิกษุสงฆ์ ส่วนมารดาบิดาของมาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ และมหาชนทั้งปวง ได้ติดตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคแล้วจึงกลับ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังพระเชตวันแล้ว ได้ตรัสวิมานวัตถุนี้โดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน จบแล้ว

4. Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti kakkaṭakarasadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu āraddhavipassako kaṇṇasūlena pīḷito akallasarīratāya vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vejjehi vuttavidhinā bhesajje katepi rogo na vūpasami. So bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā ‘‘kakkaṭakarasabhojanaṃ sappāya’’nti ñatvā āha ‘‘gaccha tvaṃ bhikkhu magadhakhette piṇḍāya carāhī’’ti.

กักกฏกรสทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ปรารภวิปัสสนา ถูกโรคปวดหูเบียดเบียน เพราะมีร่างกายไม่แข็งแรง จึงไม่สามารถบำเพ็ญวิปัสสนาได้ แม้หมอทั้งหลายจะปรุงยาตามวิธีที่บอกแล้ว โรคก็ไม่สงบลง ภิกษุนั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "โภชนะที่มีน้ำปูเป็นสัปปายะ" แก่ภิกษุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในนาของชาวมคธเถิด"

So bhikkhu ‘‘dīghadassinā addhā kiñci diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘sādhu bhante’’ti bhagavato paṭissuṇitvā bhagavantaṃ vanditvā pattacīvaramādāya magadhakhettaṃ gantvā aññatarassa khettapālassa kuṭiyā dvāre piṇḍāya aṭṭhāsi. So ca khettapālo kakkaṭakarasaṃ sampādetvā bhattañca pacitvā ‘‘thokaṃ vissamitvā bhuñjissāmī’’ti nisinno theraṃ disvā pattaṃ gahetvā kuṭikāyaṃ nisīdāpetvā kakkaṭakarasabhattaṃ adāsi. Therassa taṃ bhattaṃ thokaṃ bhuttassayeva kaṇṇasūlaṃ paṭippassambhi, ghaṭasatena nhāto viya ahosi[Pg.226]. So sappāyāhāravasena cittaphāsukaṃ labhitvā vipassanāvasena cittaṃ abhininnāmento apariyositeyeva bhojane anavasesato āsave khepetvā arahatte patiṭṭhāya khettapālaṃ āha ‘‘upāsaka, tava piṇḍapātabhojanena mayhaṃ rogo vūpasanto, kāyacittaṃ kallaṃ jātaṃ, tvampi imassa puññassa phalena vigatakāyacittadukkho bhavissasī’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi.

ภิกษุนั้นคิดว่า "พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นการณ์ไกล คงจะทรงเห็นประโยชน์อะไรบางอย่างเป็นแน่" แล้วทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" จากนั้นถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ถือบาตรและจีวรไปสู่ทุ่งนาของชาวมคธ ยืนเพื่อบิณฑบาตที่ประตูเรือนของคนเฝ้านาคนหนึ่ง ฝ่ายคนเฝ้านานั้นได้เตรียมน้ำปูและหุงข้าวแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "พักสักหน่อยแล้วจะกิน" เมื่อเห็นพระเถระจึงรับบาตรแล้วนิมนต์ให้นั่งในกระท่อม ได้ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยน้ำปู เมื่อพระเถระฉันภัตตาหารนั้นไปเพียงเล็กน้อย โรคปวดหูก็สงบลง ท่านรู้สึกประหนึ่งว่าได้อาบน้ำด้วยหม้อน้ำร้อยใบ ภิกษุนั้นได้ความผาสุกทางใจด้วยอำนาจแห่งอาหารที่เป็นสัปปายะแล้ว เมื่อน้อมจิตไปโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ขณะที่ยังฉันไม่เสร็จนั่นเอง ก็ได้ทำอาสวะให้สิ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว ได้กล่าวกับคนเฝ้านาว่า "อุบาสก เพราะได้ฉันบิณฑบาตของท่าน โรคของอาตมาจึงสงบแล้ว กายและจิตก็แข็งแรงดีแล้ว แม้ท่านก็จักเป็นผู้ปราศจากทุกข์กายทุกข์ใจด้วยผลแห่งบุญนี้" ดังนี้แล้ว ได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป

Khettapālo aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike maṇithambhe kanakavimāne sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍite veḷuriyamayagabbhe nibbatti, dvāre cassa yathūpacitakammasaṃsūcako muttāsikkāgato suvaṇṇakakkaṭako olambamāno aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno pubbe vuttanayena tattha gato taṃ disvā imāhi gāthāhi pucchi –

คนเฝ้านาในสมัยต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองในภพดาวดึงส์ ซึ่งมีเสาแก้วมณีสูงสิบสองโยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาทเจ็ดร้อยยอด มีห้องที่สร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ และที่ประตูวิมานของเทพบุตรนั้น มีรูปปูทองห้อยอยู่ในตาข่ายมุก ซึ่งเป็นเครื่องแสดงถึงกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ ตั้งอยู่ ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในหนหลัง เมื่อเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

910.

๙๑๐.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยพื้นที่งดงาม

911.

๙๑๑.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค พิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีรสทิพย์และกามคุณ ๕ เหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

912.

๙๑๒.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ผลสำเร็จในที่นี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร?

913.

๙๑๓.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?

Sopissa byākāsi, taṃ dassetuṃ –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน เพื่อจะแสดงเรื่องนั้น (จึงมีคาถาว่า) –

914.

๙๑๔.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ;

(มีคำกล่าวไว้ว่า) "เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด"

915.

๙๑๕.

‘‘Satisamuppādakaro[Pg.227], dvāre kakkaṭako ṭhito;

Niṭṭhito jātarūpassa, sobhati dasapādako.

รูปปูที่ประตูซึ่งเป็นเครื่องเตือนสติ ตั้งอยู่แล้ว สำเร็จด้วยทองคำ มีสิบขา ย่อมงดงาม

916.

๙๑๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จในที่นี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น

917.

๙๑๗.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamakāsi puññaṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

910. Tattha uccanti accuggataṃ. Maṇithūṇanti padumarāgādimaṇimayathambhaṃ. Samantatoti catūsupi passesu. Rucakatthatāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ suvaṇṇaphalakehi atthatā.

๙๑๐. ในคาถานั้น บทว่า "อุจฺจํ" หมายถึง สูงตระหง่าน บทว่า "มณิถูณํ" หมายถึง มีเสาที่ทำด้วยแก้วมณีมีปัทมราชเป็นต้น บทว่า "สมนฺตโต" หมายถึง ในทิศทั้งสี่ บทว่า "รุจกตฺถตา" หมายถึง ปูลาดด้วยแผ่นทองคำในพื้นนั้นๆ

911. Pivasi khādasi cāti kālena kālaṃ upayujjamānaṃ gandhapānaṃ sudhābhojanañca sandhāya vadati. Pavadantīti pavajjanti. Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcāti dibbā rasā anappakā pañca kāmaguṇā ettha etasmiṃ tava vimāne saṃvijjantīti attho. Suvaṇṇachannāti hemābharaṇavibhūsitā.

๙๑๑. บทว่า ปิวสิ ขาทสิ จ (ท่านดื่ม ท่านเคี้ยวกิน) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเครื่องดื่มมีกลิ่นหอมและโภชนะทิพย์ที่เสวยเป็นครั้งคราว บทว่า ปวทนฺติ ความว่า ย่อมบรรเลง บทว่า ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ ความว่า กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ มากมาย มีอยู่ในวิมานนี้ของท่าน บทว่า สุวณฺณฉนฺนา ความว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องอาภรณ์ทอง

915. Satisamuppādakaroti satuppādakaro, yena puññakammena ayaṃ dibbasampatti mayā laddhā, tattha satuppādassa kārako, ‘‘kakkaṭakarasadānena ayaṃ tayā sampatti laddhā’’ti evaṃ satuppādaṃ karontoti attho. Niṭṭhito jātarūpassāti jātarūpena siddho jātarūpamayo. Ekamekasmiṃ passe pañca pañca katvā dasa pādā etassāti dasapādako dvāre kakkaṭako ṭhito sobhati. So eva mama puññakammaṃ tādisānaṃ mahesīnaṃ vibhāveti, na ettha mayā vattabbaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๑๕. บทว่า สติสมุปฺปาทกโร ความว่า เป็นผู้กระทำให้สติเกิดขึ้น คือ กระทำให้สติเกิดขึ้นในบุญกรรมนั้นว่า ‘ทิพยสมบัตินี้เราได้แล้วเพราะบุญกรรมใด’ ดังนี้ว่า ‘สมบัตินี้ท่านได้แล้วเพราะการถวายปูพร้อมด้วยรส’ บทว่า นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส ความว่า สำเร็จแล้วด้วยทอง คือเป็นของที่สำเร็จด้วยทอง ปูนั้นมีเท้าข้างละ ๕ รวมเป็น ๑๐ เท้า เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทสปาทกะ, รูปปูตั้งอยู่ที่ประตู ย่อมงดงาม รูปปูนั้นนั่นแหละ ย่อมประกาศบุญกรรมของข้าพเจ้าแก่ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เช่นท่าน, สิ่งที่ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวในเรื่องนี้ไม่มี นี้เป็นความหมาย เพราะเหตุนั้น เทพบุตรจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ (เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้) บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน จบ

5. Dvārapālakavimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทวารปาลกวิมาน

Uccamidaṃ [Pg.228] maṇithūṇanti dvārapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako cattāri niccabhattāni saṅghassa deti. Tassa pana gehaṃ pariyante ṭhitaṃ corabhayena yebhuyyena pihitadvārameva hoti. Bhikkhū gantvā kadāci dvārassa pihitattā bhattaṃ aladdhāva paṭigacchanti. Upāsako bhariyaṃ āha ‘‘kiṃ, bhadde, ayyānaṃ sakkaccaṃ bhikkhā dīyatī’’ti? Sā āha ‘‘ekesu divasesu ayyā nāgamiṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Dvārassa pihitattā maññe’’ti. Taṃ sutvā upāsako saṃvegappatto hutvā ekaṃ purisaṃ dvārapālaṃ katvā ṭhapesi ‘‘tvaṃ ajjato paṭṭhāya dvāraṃ rakkhanto nisīda, yadā ca ayyā āgamissanti, tadā te pavesetvā paviṭṭhānaṃ nesaṃ pattapaṭiggahaṇaāsanapaññāpanādi sabbaṃ yuttapayuttaṃ jānāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tathā karonto bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā uppannasaddho kammaphalaṃ saddahitvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi, sakkaccaṃ bhikkhū upaṭṭhahi.

เรื่องทวารปาลกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ได้ถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่พระสงฆ์ ก็เรือนของอุบาสกนั้นตั้งอยู่ที่ชายเขต โดยมากจึงปิดประตูไว้เสมอเพราะกลัวโจร บางคราว ภิกษุทั้งหลายไปแล้วไม่ได้ฉันภัตตาหาร ก็กลับไปเพราะประตูถูกปิดไว้ อุบาสกถามภรรยาว่า “นี่แน่ะน้องหญิง เธอได้ถวายภิกษาแก่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายโดยเคารพหรือไม่?” นางตอบว่า “บางวันพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายไม่ได้มา” (อุบาสกถามว่า) “อะไรเป็นเหตุ?” (นางตอบว่า) “ดิฉันเข้าใจว่าเพราะประตูถูกปิดไว้” อุบาสกได้ฟังดังนั้นก็เกิดความสังเวช จึงตั้งบุรุษคนหนึ่งไว้ให้เป็นนายประตู สั่งว่า “จำเดิมแต่วันนี้ ท่านจงนั่งเฝ้าประตู และเมื่อใดที่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาถึง เมื่อนั้นท่านจงเชิญท่านเหล่านั้นเข้าไป แล้วจงจัดการทุกอย่างที่สมควรแก่ท่านผู้เข้าไปแล้ว มีการรับบาตร การปูอาสนะ เป็นต้น” นายประตูนั้นรับคำว่า “ดีละขอรับ” แล้วกระทำตามนั้น เมื่อได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ก็เกิดศรัทธา เชื่อมั่นในผลของกรรม แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ

Aparabhāge niccabhattadāyako upāsako kālaṃ katvā yāmesu nibbatti. Dvārapālo pana sakkaccaṃ bhikkhūnaṃ upaṭṭhahitvā parassa pariccāge veyyāvaccakaraṇena anumodanena ca tāvatiṃsesu uppajji. Tassa dvādasayojanikaṃ kanakavimānantiādi sabbaṃ kakkaṭakavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Pucchāvissajjanagāthā evamāgatā –

ในกาลต่อมา อุบาสกผู้ถวายนิตยภัตนั้นทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นยามา ส่วนนายประตูนั้น ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพแล้ว ด้วยการทำไวยาวัจจะและการอนุโมทนาในการบริจาคของผู้อื่น ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เรื่องทั้งหมดของเทพบุตรนั้น มีคำเริ่มต้นว่า ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกักกฏกวิมานนั่นเทียว คาถาถามและคาถาตอบมีมาดังนี้ –

918.

๙๑๘.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“วิมานนี้สูงเด่น มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

919.

๙๑๙.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ ก็มีอยู่ในวิมานนี้ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับกายด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

920. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๙๒๐. “เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

922. ‘‘So [Pg.229] devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๙๒๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร”

923.

๙๒๓.

‘‘Dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyu, vācābhigītaṃ manasā pavattitaṃ;

Ettāvatā ṭhassati puññakammo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

“อายุทิพย์ของข้าพเจ้าหนึ่งพันปี (บุญกรรมนี้) เกิดจากการกล่าววาจาและเป็นไปในใจ ด้วยบุญกรรมเพียงเท่านี้ ผู้ทำบุญแล้วจะดำรงอยู่เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์

924.

๙๒๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

923. Tattha dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyūti yasmiṃ devanikāye sayaṃ uppanno, tesaṃ tāvatiṃsadevānaṃ āyuppamāṇameva vadati. Tesañhi manussānaṃ gaṇanāya vassasataṃ eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsarattiko māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena sahassasaṃvaccharāni āyu, taṃ manussānaṃ gaṇanāya tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni honti. Vācābhigītanti vācāya abhigītaṃ, ‘‘āgacchantu ayyā, idaṃ āsanaṃ paññattaṃ, idha nisīdathā’’tiādinā, ‘‘kiṃ ayyānaṃ sarīrassa ārogyaṃ, kiṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsuka’’ntiādinā paṭisanthāravasena ca vācāya kathitamattaṃ. Manasā pavattitanti ‘‘ime ayyā pesalā brahmacārino dhammacārino’’tiādinā cittena pavattitaṃ pasādamattaṃ, na pana mama santakaṃ kiñci pariccattaṃ atthīti dasseti. Ettāvatāti ettakena evaṃ kathanamattena pasādamattenapi. Ṭhassati puññakammoti katapuñño nāma hutvā devaloke ṭhassati ciraṃ pavattissati, tiṭṭhanto ca dibbehi kāmehi samaṅgībhūto tasmiṃ devanikāye devānaṃ valañjaniyāmeneva dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūto samannāgato hutvā indriyāni paricārento viharatīti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๒๓. ในคาถาเหล่านั้น ด้วยบทว่า ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ เทพบุตรกล่าวถึงประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นหมู่เทพที่ตนบังเกิดนั่นเอง จริงอยู่ หนึ่งร้อยปีโดยการนับของมนุษย์ เป็นหนึ่งวันหนึ่งคืนของเทวดาชั้นดาวดึงส์เหล่านั้น, สามสิบราตรีโดยราตรีนั้นเป็นหนึ่งเดือน, สิบสองเดือนโดยเดือนนั้นเป็นหนึ่งปี, หนึ่งพันปีโดยปีนั้นเป็นอายุ (ของเทวดาชั้นดาวดึงส์), อายุนั้นเมื่อนับโดยปีของมนุษย์ ย่อมเป็นสามโกฏิปีและหกสิบล้านปี (คือ 36 ล้านปี) บทว่า วาจาภิคีตํ คือ การกล่าวด้วยวาจา เป็นต้นว่า “ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาเถิด อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว ขอนิมนต์นั่ง ณ ที่นี้” และด้วยอำนาจการปฏิสันถารเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมีพระวรกายแข็งแรงดีหรือ ที่อยู่ผาสุกดีหรือ” เป็นเพียงการกล่าวด้วยวาจาเท่านั้น บทว่า มนสา ปวตฺติตํ คือ เป็นเพียงความเลื่อมใสอันเป็นไปทางใจเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีศีลเป็นที่รัก เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติธรรม” เทพบุตรแสดงว่า แต่ทรัพย์สินอะไรๆ ของข้าพเจ้าที่บริจาคแล้วนั้นไม่มีเลย บทว่า เอตฺตาวตา ความว่า ด้วยประมาณเท่านี้ คือ เพียงแค่การกล่าวอย่างนี้และเพียงแค่ความเลื่อมใส บทว่า ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม ความว่า เป็นผู้ชื่อว่าทำบุญแล้ว จักตั้งอยู่ในเทวโลก จักเป็นไปสิ้นกาลนาน และเมื่อดำรงอยู่ ก็เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ในหมู่เทพนั้น บริโภคกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์โดยธรรมเนียมของเทวดาทั้งหลาย เป็นผู้เพียบพร้อมสมบูรณ์ บำเรออินทรีย์ทั้งหลายอยู่ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Dvārapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทวารปาลกวิมาน จบ

6. Paṭhamakaraṇīyavimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปฐมกรณีวิมาน

Uccamidaṃ [Pg.230] maṇithūṇanti karaṇīyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko upāsako nhānopakaraṇāni gahetvā aciravatiṃ gantvā nhatvā āgacchanto bhagavantaṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘bhante kena nimantitā’’ti. Bhagavā tuṇhī ahosi. So kenaci animantitabhāvaṃ ñatvā āha ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bhattaṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. So bhagavantaṃ attano gehaṃ netvā buddhārahaṃ āsanaṃ paññāpetvā tattha bhagavantaṃ nisīdāpetvā paṇītena annapānena santappesi. Bhagavā katabhattakicco tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –

เรื่องกรณีวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่ง ถือเครื่องอาบน้ำไปสู่แม่น้ำอจิรวดี อาบน้ำแล้วกำลังกลับมา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังเสด็จเข้าไปสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต จึงเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครนิมนต์พระองค์ไว้" พระผู้มีพระภาคทรงนิ่งเสีย อุบาสกนั้นทราบว่าไม่มีใครนิมนต์ไว้ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับภัตตาหารของข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ อุบาสกนั้นนิมนต์พระผู้มีพระภาคไปยังเรือนของตน ปูลาดอาสนะอันสมควรแก่พระพุทธเจ้าแล้ว ให้พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะนั้น แล้วอังคาสด้วยข้าวน้ำอันประณีต พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วเสด็จกลับไป เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่กล่าวก่อนหน้านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

926. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe… nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

๙๒๖. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

928. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๙๒๘. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

930. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๙๓๐. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

931.

๙๓๑.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu buddhesu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในพระพุทธเจ้าเหล่านั้นมีผลมาก

931.

๙๓๑.

‘‘Atthāya vata me buddho, araññā gāmamāgato;

Kattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

พระพุทธเจ้าเสด็จจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในพระองค์แล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์

933. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๙๓๓. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

931. Tattha paṇḍitenāti sappaññena. Vijānatāti attano hitāhitaṃ jānantena. Sammaggatesūti sammāpaṭipannesu, buddhesūti sammāsambuddhesu.

๙๓๑. ในคาถานั้น บทว่า ปณฺฑิเตน ได้แก่ ผู้มีปัญญา บทว่า วิชานตา ได้แก่ ผู้รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน บทว่า สมฺมคฺคเตสุ ได้แก่ ในผู้ปฏิบัติโดยชอบ บทว่า พุทฺเธสุ ได้แก่ ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย

932. Atthāyāti [Pg.231] hitāya, vuḍḍhiyā vā. Araññāti vihārato, jetavanaṃ sandhāya vadati. Tāvatiṃsūpagoti tāvatiṃsadevakāyaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ vā uppajjanavasena upagato. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๓๒. บทว่า อตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อความเจริญ บทว่า อรญฺญา หมายถึง จากวิหาร ท่านกล่าวหมายถึงพระเชตวัน บทว่า ตาวตึสูปโค ได้แก่ เข้าถึงหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ หรือภพดาวดึงส์ ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Karaṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากรณีวิมาน จบ

7. Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน

Sattamavimānaṃ chaṭṭhavimānasadisaṃ. Kevalaṃ tattha upāsakena bhagavato āhāro dinno, idha aññatarassa therassa. Esaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –

วิมานที่ ๗ เหมือนกับวิมานที่ ๖ เพียงแต่ว่าในวิมานนั้น อุบาสกถวายอาหารแด่พระผู้มีพระภาค ส่วนในวิมานนี้ (ถวาย) แด่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

935.

๙๓๕.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

936.

๙๓๖.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

937. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

๙๓๗. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

938.

๙๓๘.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

940.

๙๔๐.

‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā;

Sammaggatesu bhikkhūsu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในภิกษุเหล่านั้นมีผลมาก

941.

๙๔๑.

‘‘Atthāya [Pg.232] vata me bhikkhu, araññā gāmamāgato;

Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ.

ภิกษุออกจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในท่านแล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์

942. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

๙๔๒. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน จบ

8. Paṭhamasūcivimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปฐมสูจิวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena āyasmato sāriputtassa cīvarakammaṃ kātabbaṃ hoti, attho ca hoti sūciyā. So rājagahe piṇḍāya caranto kammārassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā kammāro āha ‘‘kena, bhante, attho’’ti? ‘‘Cīvarakammaṃ kātabbaṃ atthi, sūciyā attho’’ti. Kammāro pasannamānaso katapariyositā dve sūciyo datvā ‘‘punapi, bhante, sūciyā atthe sati mama ācikkheyyāthā’’ti vatvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Thero tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Atha āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devaputtaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

เรื่องสูจิวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรมีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ และมีความต้องการเข็ม ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปในกรุงราชคฤห์ ได้หยุดยืนอยู่ที่ประตูเรือนของช่างทอง ช่างทองเห็นท่านแล้วจึงเรียนถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการอะไร" (ท่านตอบว่า) "มีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ ต้องการเข็ม" ช่างทองมีใจเลื่อมใส ถวายเข็ม ๒ เล่มที่ทำเสร็จแล้ว กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าต้องการเข็มอีก โปรดบอกแก่ข้าพเจ้า" แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระเถระทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วหลีกไป ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

944.

๙๔๔.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

948. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๙๔๘. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร

949.

๙๔๙.

‘‘Yaṃ dadāti na taṃ hoti, yañceva dajjā tañceva seyyo;

Sūci dinnā sūcimeva seyyo.

สิ่งใดที่ให้ไป ผลย่อมไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งใดที่พึงให้ สิ่งนั้นแหละประเสริฐ เข็มที่ข้าพเจ้าถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ

950.

๙๕๐.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

949. Tattha [Pg.233] yaṃ dadātīti yādisaṃ deyyadhammaṃ dadāti. Na taṃ hotīti tassa tādisameva phalaṃ na hoti. Atha kho khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca tato vipulataraṃ uḷāratarameva phalaṃ hoti. Tasmā yañceva dajjā tañceva seyyoti yaṃkiñcideva vijjamānaṃ dajjā dadeyya, tañceva tadeva seyyo, yassa kassaci anavajjassa deyyadhammassa dānameva seyyo, kasmā? Mayā hi sūci dinnā sūcimeva seyyo, sūcidānameva mayhaṃ seyyaṃ jātaṃ, yato ayamīdisī sampatti laddhāti adhippāyo.

๙๔๙. ในคาถานั้น บทว่า ยํ ททาติ คือ ให้ไทยธรรมเช่นใด บทว่า น ตํ โหติ คือ ผลของไทยธรรมนั้นย่อมไม่เป็นเช่นนั้น แต่โดยที่แท้ ผลย่อมไพบูลย์กว่า โอฬารกว่าไทยธรรมนั้น เพราะความถึงพร้อมแห่งเขต และเพราะความถึงพร้อมแห่งจิต เพราะเหตุนั้น บทว่า ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย คือ พึงให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีอยู่ การให้สิ่งนั้นนั่นแหละประเสริฐ การให้ไทยธรรมใดๆ ที่ไม่มีโทษนั่นแหละประเสริฐ เพราะเหตุไร? เพราะว่า เข็มอันเราถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ การถวายเข็มนั่นแหละได้เป็นสิ่งประเสริฐแก่เรา เพราะเหตุที่สมบัตินี้เช่นนี้ อันเราได้แล้ว นี่คือความหมาย

Sūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูจิวิมาน จบ

9. Dutiyasūcivimānavaṇṇanā

๙. อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇanti dutiyasūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī eko tunnakārako vihārapekkhako hutvā veḷuvanaṃ gato. Tattha aññataraṃ bhikkhuṃ veḷuvane katasūciyā cīvaraṃ sibbantaṃ disvā sūcigharena saddhiṃ sūciyo adāsi. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

ทุติยสูจิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ช่างเย็บผ้าคนหนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ประสงค์จะชมพระวิหาร จึงไปยังพระเวฬุวัน. ณ ที่นั้น เขาได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งในพระเวฬุวันกำลังเย็บจีวรด้วยเข็มที่ตนทำ จึงได้ถวายเข็มพร้อมทั้งกล่องเข็ม. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

952.

๙๕๒.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

(พระเถระ) ได้ทูลถามว่า “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

956.

๙๕๖.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”.

957.

๙๕๗.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, purimajātiyā manussaloke.

“เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์.

958.

๙๕๘.

‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Tassa adāsahaṃ sūciṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้ถวายเข็มแด่ท่านด้วยมือของตนเอง.

959.

๙๕๙.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

เนื้อความทั้งหมดนั้นเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

Dutiyasūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน จบ.

10. Paṭhamanāgavimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปฐมนาควิมาน

Susukkakhandhaṃ [Pg.234] abhiruyha nāganti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tattha addasa aññataraṃ devaputtaṃ sabbasetaṃ mahantaṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatā dibbānubhāvena ākāsena gacchantaṃ, sabbā disā cando viya sūriyo viya ca obhāsayamānaṃ. Disvā yena so devaputto tenupasaṅkami. Atha so devaputto tato oruyha āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha thero –

นาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง ขี่ช้างทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วน ไปในอากาศพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ด้วยอานุภาพทิพย์อันยิ่งใหญ่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. ครั้นเห็นแล้ว ท่านจึงเข้าไปหาเทพบุตรนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นลงจากช้างแล้ว ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ ประคองอัญชลียืนอยู่. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า –

961.

๙๖๑.

‘‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ, akācinaṃ dantiṃ baliṃ mahājavaṃ;

Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe.

“ท่านขี่ช้างที่มีสันหลังขาวผ่อง ไม่มีตำหนิ มีงา มีกำลัง มีความเร็วสูง ท่านขี่พญาช้างที่ตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า.

962.

๙๖๒.

‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā;

Padumesu ca tūriyagaṇā pavajjare, imā ca naccanti manoharāyo.

“ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระโบกขรณีน้ำใส ดอกบัวบานสะพรั่งเนรมิตไว้ และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลงอยู่ เหล่านางอัปสรผู้น่ารื่นรมย์เหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่.

963.

๙๖๓.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

Tassa sampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

(พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ โดยเริ่มต้นด้วยการพรรณนาสมบัติของเขา.

961. Tattha susukkakhandhanti suṭṭhu setakhandhaṃ. Kiñcāpi tassa nāgassa cattāro pādā, vatthikosaṃ, mukhappadeso, ubho kaṇṇā, vāladhīti ettakaṃ muñcitvā sabbo kāyo setova, khandhappadesassa pana sātisayaṃ dhavalataratāya vuttaṃ ‘‘susukkakhandha’’nti. Nāganti dibbaṃ hatthināgaṃ. Akācinanti niddosaṃ[Pg.235], sabalalavaṅkatilakādichavidosavirahitanti attho. ‘‘Ājānīya’’ntipi pāḷi, ājānīyalakkhaṇūpetanti attho. Dantinti vipularuciradantavantaṃ. Balinti balavantaṃ mahābalaṃ. Mahājavanti atijavaṃ sīghagāmiṃ. Puna abhiruyhāti ettha anunāsikalopo daṭṭhabbo, abhiruyhaṃ ārohanīyanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva.

๙๖๑. ในคาถานั้น บทว่า susukkakhandhaṃ ได้แก่ มีสันหลังขาวผ่อง. แม้ว่ากายทั้งหมดของช้างนั้น ยกเว้นเท้าทั้งสี่ ท้องน้อย บริเวณหน้า หูทั้งสอง และหาง จะเป็นสีขาวก็ตาม แต่เพราะบริเวณสันหลังมีความขาวเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า “susukkakhandhaṃ”. บทว่า nāgaṃ ได้แก่ ช้างทิพย์. บทว่า akācinaṃ ความว่า ไม่มีโทษ คือปราศจากโทษทางผิวพรรณ มีลายด่าง ลายพร้อย และไฝ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า “ājānīyaṃ” ความว่า ประกอบด้วยลักษณะของช้างอาชาไนย. บทว่า dantiṃ ได้แก่ มีงาใหญ่และงดงาม. บทว่า baliṃ ได้แก่ มีกำลังมาก. บทว่า mahājavaṃ ได้แก่ มีความเร็วสูง ไปได้เร็ว. อนึ่ง ในบทว่า abhiruyha นี้ พึงเห็นว่ามีการลบนะิคหิตเสีย ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ abhiruyhaṃ (ควรขี่) หรือ ārohanīyaṃ (ควรขึ้น). เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว.

Evaṃ pana therena puṭṭho devaputto attanā katakammaṃ kathento –

ส่วนเทพบุตรนั้น เมื่อพระเถระถามอย่างนี้แล้ว ขณะจะกล่าวถึงกรรมที่ตนได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า –

965.

๙๖๕.

‘‘Aṭṭheva muttapupphāni, kassapassa mahesino;

Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้นำดอกไม้ที่หลุดจากขั้วเพียง ๘ ดอก บูชาที่พระสถูปของพระกัสสปผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ด้วยมือของตนเอง.

966.

๙๖๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – imāhi gāthāhi byākāsi;

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. (เทพบุตร) ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้.

Tassattho – ahaṃ pubbe kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe vaṇṭato muccitvā gacchamūle patitāni aṭṭha muttapupphāni labhitvā tāni gahetvā pūjanavasena pasannacitto hutvā abhiropesiṃ pūjesiṃ.

อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้พบดอกไม้ที่หลุดจากขั้ว ๘ ดอก ซึ่งร่วงหล่นอยู่ที่โคนต้นไม้ ณ พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเก็บดอกไม้เหล่านั้นมา มีจิตเลื่อมใสทำการบูชาด้วยการน้อมถวายขึ้นไป.

Atīte kira kassapasammāsambuddhe parinibbute yojanike kanakathūpe ca kārite saparivāro kikī kāsirājā ca nāgarā ca negamā ca jānapadā ca divase divase pupphapūjaṃ karonti. Tesu tathā karontesu pupphāni mahagghāni dullabhāni ca ahesuṃ. Atheko upāsako mālākāravīthiyaṃ vicaritvā ekamekena kahāpaṇena ekamekampi pupphaṃ alabhanto aṭṭha kahāpaṇāni gahetvā pupphārāmaṃ gantvā mālākāraṃ āha ‘‘imehi aṭṭhahi kahāpaṇehi aṭṭha pupphāni dehī’’ti. ‘‘Natthayyo pupphāni, sammadeva upadhāretvā ocinitvā dinnānī’’ti. ‘‘Ahaṃ oloketvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, ārāmaṃ pavisitvā gavesāhī’’ti. So pavisitvā gavesanto patitāni aṭṭha pupphāni labhitvā mālākāraṃ āha ‘‘gaṇha, tāta, kahāpaṇānī’’ti. ‘‘Tava puññena laddhāni, nāhaṃ kahāpaṇāni gaṇhāmī’’ti āha. Itaro ‘‘nāhaṃ mudhā pupphāni gahetvā bhagavato pūjaṃ karissāmī’’ti kahāpaṇāni tassa purato ṭhapetvā pupphāni gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ [Pg.236] gantvā pasannacitto pūjaṃ akāsi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā punapi devaloke, punapi devaloketi evaṃ aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto tasseva kammassa vipākāvasesena imasmimpi buddhuppāde tāvatiṃsesuyeva uppajji. Taṃ sandhāya heṭṭhā vuttaṃ ‘‘tattha addasa aññataraṃ devaputta’’ntiādi.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อพระสถูปทองสูง ๑ โยชน์สร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ากิกิกาสิกราชพร้อมด้วยบริพาร ทั้งชาวเมือง ชาวนิคม และชาวชนบท ต่างก็ทำการบูชาด้วยดอกไม้ทุก ๆ วัน. เมื่อพวกเขาทำเช่นนั้น ดอกไม้จึงมีราคาแพงและหาได้ยาก. ครั้งนั้น อุบาสกคนหนึ่งเที่ยวไปในย่านคนขายดอกไม้ แม้จะใช้เงินหนึ่งกหาปณะก็หาซื้อดอกไม้ไม่ได้แม้เพียงดอกเดียว จึงถือกหาปณะไปแปดกหาปณะ ไปยังสวนดอกไม้แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “จงให้ดอกไม้แปดดอกแก่ข้าพเจ้าด้วยกหาปณะแปดอันนี้เถิด”. (คนสวนตอบว่า) “ท่านขอรับ ดอกไม้ไม่มีแล้ว ข้าพเจ้าตรวจดู เก็บ และให้ไปหมดแล้ว”. (อุบาสกกล่าวว่า) “ข้าพเจ้าจะขอดูและเก็บเอง”. (คนสวนกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเข้าไปในสวนแล้วค้นหาเถิด”. อุบาสกนั้นเข้าไปค้นหา ก็ได้พบดอกไม้ที่ร่วงหล่นอยู่แปดดอก แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “พ่อคุณ จงรับกหาปณะเถิด”. (คนสวน) กล่าวว่า “ท่านได้ดอกไม้เพราะบุญของท่าน ข้าพเจ้าไม่ขอรับกหาปณะ”. ชายอีกคนหนึ่ง (อุบาสก) กล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะไม่รับดอกไม้ไปเปล่า ๆ แล้วทำสักการะแด่พระผู้มีพระภาค” แล้ววางกหาปณะไว้เบื้องหน้าคนสวนนั้น ถือดอกไม้ไปยังลานพระเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสได้ทำการบูชา. ในเวลาต่อมา เขาได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นจนสิ้นอายุขัย แล้วก็เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในเทวโลกครั้งแล้วครั้งเล่าสืบ ๆ มา. ด้วยเศษผลวิบากของกรรมนั้นเอง แม้ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาก็ได้มาเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง” เป็นต้น.

Taṃ panetaṃ pavattiṃ āyasmā mahāmoggallāno manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุมาสู่มนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทผู้มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาควิมาน จบแล้ว

11. Dutiyanāgavimānavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาทุติยนาควิมาน

Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyhāti dutiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro upāsako saddho pasanno pañcasu sīlesu patiṭṭhito uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādiyitvā purebhattaṃ attano vibhavānurūpaṃ bhikkhūnaṃ dānāni datvā sayaṃ bhuñjitvā suddhavatthanivattho suddhuttarāsaṅgo pacchābhattaṃ yebhuyyena aṭṭha pānāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa niyyādetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Evaṃ so sakkaccaṃ dānamayaṃ sīlamayañca bahuṃ sucaritaṃ upacinitvā ito cuto tāvatiṃsesu uppajji. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbo hatthināgo pāturahosi. So taṃ abhiruyha mahantena parivārena mahantena dibbānubhāvena kālena kālaṃ uyyānakīḷaṃ gacchati.

เรื่องทุติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในศีล ๕ ในวันอุโบสถ สมาทานอุโบสถศีลแล้ว ในเวลาเช้า ถวายทานแก่ภิกษุทั้งหลายตามสมควรแก่สมบัติของตนแล้ว บริโภคเองแล้ว นุ่งห่มผ้าสะอาด ในเวลาเย็น โดยส่วนมากให้คนถือเอาปานะ ๘ อย่าง ไปสู่วิหาร ถวายแก่ภิกษุสงฆ์แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรม ด้วยประการฉะนี้ อุบาสกนั้นสั่งสมสุจริตกรรมอันเป็นทานมัยและศีลมัยเป็นอันมากโดยเคารพแล้ว จุติจากอัตภาพนี้แล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างพลายทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วนได้ปรากฏขึ้น เทพบุตรนั้นขึ้นขี่ช้างนั้นแล้ว ไปสู่การเล่นในอุทยานเป็นครั้งคราว ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่

Athekadivasaṃ kataññutāya codiyamāno aḍḍharattisamaye taṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahatā parivārena ‘‘bhagavantaṃ vandissāmī’’ti devalokato āgantvā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā hatthikkhandhato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.237]. Taṃ bhagavato samīpe ṭhito āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi –

ครั้งนั้น วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นถูกความกตัญญูตักเตือน ในเวลากึ่งคืน จึงขึ้นขี่ช้างทิพย์นั้น พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก (คิดว่า) 'เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้แล้ว มาจากเทวโลก ทำพระเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว ลงจากคอช้าง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระวังคีสะผู้มีอายุ ซึ่งยืนอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

968.

๙๖๘.

‘‘Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha, sabbasetaṃ gajuttamaṃ;

Vanā vanaṃ anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhato;

Obhāsento disā sabbā, osadhī viya tārakā.

ท่านขึ้นขี่ช้างใหญ่ ซึ่งเป็นพญาช้างเผือกล้วน มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปจากป่าสู่ป่า ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก

969.

๙๖๙.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ...ฯลฯ... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

Tatthā pucchito sopi tassa gāthāhi eva byākāsi.

แม้เทพบุตรนั้น เมื่อถูกถามอย่างนั้นแล้ว จึงได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นด้วยคาถาทั้งหลาย

971.

๙๗๑.

‘‘So devaputto attamano, vaṅgīseneva pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อถูกพระวังคีสะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

972.

๙๗๒.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, upāsako cakkhumato ahosiṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ.

เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสกของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก

973.

๙๗๓.

‘‘Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca tuṭṭho ahosiṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

เราไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน เรามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ

974.

๙๗๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

เพราะกรรมนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้ ...ฯลฯ... และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

Tattha apubbaṃ natthi, sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ในคาถาเหล่านั้น ไม่มีบทที่ไม่เคยมีมาก่อน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

Dutiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยนาควิมาน จบแล้ว

12. Tatiyanāgavimānavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาตติยนาควิมาน

Ko [Pg.238] nu dibbena yānenāti tatiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena tayo khīṇāsavattherā gāmakāvāse vassaṃ upagacchiṃsu. Te vutthavassā pavāretvā ‘‘bhagavantaṃ vandissāmā’’ti rājagahaṃ uddissa gacchantā antarāmagge sāyaṃ aññatarasmiṃ gāmake micchādiṭṭhikabrāhmaṇassa ucchukhettasamīpaṃ gantvā ucchupālaṃ pucchiṃsu ‘‘āvuso, sakkā ajja rājagahaṃ pāpuṇitu’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, ito aḍḍhayojane rājagahaṃ, idheva vasitvā sve gacchathā’’ti āha. ‘‘Atthettha koci vasanayoggo āvāso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ahaṃ pana vo vasanaṭṭhānaṃ jānissāmī’’ti. Therā adhivāsesuṃ.

เรื่องตติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น พระขีณาสพเถระ ๓ รูป ได้จำพรรษาในอาวาสชายบ้าน พระเถระเหล่านั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว (คิดว่า) 'เราทั้งหลายจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้ จึงมุ่งหน้าไปยังกรุงราชคฤห์ ในระหว่างทาง เวลาเย็น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ไปยังใกล้ไร่อ้อยของพราหมณ์มิจฉาทิฏฐิคนหนึ่ง แล้วถามคนเฝ้าไร่อ้อยว่า 'อาวุโส วันนี้สามารถจะถึงกรุงราชคฤห์ได้หรือไม่?' (เขา) กล่าวว่า 'ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ กรุงราชคฤห์อยู่ห่างจากที่นี่ไปกึ่งโยชน์ ขอท่านทั้งหลายจงพักอยู่ที่นี่แหละ แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด' (พระเถระถามว่า) 'ในที่นี้มีอาวาสที่พอจะพักได้บ้างหรือไม่?' (เขาตอบว่า) 'ไม่มีขอรับ ท่านผู้เจริญ แต่กระผมจักจัดหาที่พักให้ท่านทั้งหลาย' พระเถระทั้งหลายได้รับนิมนต์โดยดุษณียภาพ

So ucchūsuyeva yathāṭhitesu sākhāmaṇḍapākārena daṇḍakāni bandhitvā ucchupaṇṇehi chādetvā heṭṭhā palālaṃ attharitvā ekassa therassa adāsi, dutiyassa therassa tīhi ucchūhi daṇḍakasaṅkhepena bandhitvā tiṇena chādetvā heṭṭhā ca tiṇasantharaṃ katvā adāsi, itarassa attano kuṭiyaṃ dve tayo daṇḍake sākhāyo ca nīharitvā cīvarena paṭicchādento cīvarakuṭiṃ katvā adāsi. Te tattha vasiṃsu. Atha vibhātāya rattiyā kālasseva bhattaṃ pacitvā dantakaṭṭhañca mukhodakañca datvā saha ucchurasena bhattaṃ adāsi. Tesaṃ bhuñjitvā anumodanaṃ katvā gacchantānaṃ ekekaṃ ucchuṃ adāsi ‘‘mayhaṃ bhāgo bhavissatī’’ti. So thokaṃ maggaṃ there anugantvā nivattanto attano veyyāvaccañca dānañca ārabbha uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nivatti.

ชายเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ผูกไม้ค้ำที่ต้นอ้อยซึ่งตั้งอยู่ตามเดิมให้เป็นรูปมณฑปมีกิ่งไม้ มุงด้วยใบอ้อย ปูฟางไว้ข้างล่าง แล้วถวายแก่พระเถระรูปหนึ่ง สำหรับพระเถระรูปที่สอง เขาผูกอ้อยสามลำเป็นรูปไม้สามขา มุงด้วยหญ้า และทำที่นอนหญ้าไว้ข้างล่างแล้วถวาย สำหรับพระเถระอีกรูปหนึ่ง เขานำไม้สองสามท่อนและกิ่งไม้ออกจากกระท่อมของตน ทำเป็นกุฏิจีวรโดยคลุมด้วยจีวรแล้วถวาย พระเถระเหล่านั้นได้พักอยู่ในที่นั้น ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว เขาหุงภัตตาหารแต่เช้าตรู่ ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแล้ว ได้ถวายภัตตาหารพร้อมกับน้ำอ้อย เมื่อพระเถระเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว ทำอนุโมทนาแล้ว กำลังจะไป เขาได้ถวายอ้อยรูปละลำ (ด้วยคิดว่า) 'ส่วนบุญจงมีแก่เราเถิด' เขาเดินตามส่งพระเถระไปได้ระยะทางเล็กน้อย ขณะกลับ ปรารภเวยยาวัจจะและทานของตน ได้กลับมาพร้อมกับเสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร

Khettasāmiko pana gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipathena āgacchanto bhikkhū pucchi ‘‘kuto vo ucchu laddhā’’ti? ‘‘Ucchupālakena dinnā’’ti. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito anattamano taṭataṭāyamāno kodhābhibhūto tassa piṭṭhito upadhāvitvā muggarena taṃ paharanto ekappahāreneva jīvitā voropesi. So attanā katapuññakammameva anussaranto kālaṃ katvā sudhammādevasabhāyaṃ nibbatti. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbavaravāraṇo nibbatti.

ส่วนพราหมณ์เจ้าของไร่ เดินสวนทางมากับภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านทั้งหลายได้อ้อยมาจากไหน?' (ภิกษุตอบว่า) 'คนเฝ้าไร่อ้อยถวาย' พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ ไม่พอใจ ทำเสียงดังตั้ดๆ ถูกความโกรธครอบงำ วิ่งตามหลังชายผู้นั้นไป พลางใช้ค้อนทุบตีเขา ได้ปลงเขาจากชีวิตด้วยการตีเพียงครั้งเดียว ชายผู้นั้นระลึกถึงแต่บุญกรรมที่ตนได้ทำไว้ ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสุธรรมาเทวสภา ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างทิพย์ตัวประเสริฐใหญ่โตสีขาวล้วนได้บังเกิดขึ้น

Ucchupālakassa [Pg.239] maraṇaṃ sutvā tassa mātāpitaro ceva ñātimittā ca assumukhā rodamānā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu, sabbe ca gāmavāsino sannipatiṃsu. Tatrassa mātāpitaro sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so devaputto taṃ dibbahatthiṃ abhiruhitvā sabbatāḷāvacaraparivuto pañcaṅgikena tūriyena pavajjamānena mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā devalokato āgantvā tāya parisāya dissamānarūpo ākāse aṭṭhāsi. Atha naṃ tattha paṇḍitajātiko puriso imāhi gāthāhi tena katapuññakammaṃ pucchi –

ครั้นได้ฟังข่าวการตายของคนเฝ้าไร่อ้อย มารดาบิดาและญาติมิตรของเขา มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ร้องไห้ พากันไปยังที่นั้น และชาวบ้านทั้งปวงก็ประชุมกัน ณ ที่นั้น มารดาบิดาของเขาได้เริ่มจัดแจงทำกิจด้วยสรีระ ในขณะนั้น เทพบุตรนั้นขึ้นสู่ช้างทิพย์นั้น อันนักดนตรีผู้ฉลาดในการบรรเลงเครื่องดนตรีทุกชนิดแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่กำลังบรรเลงอยู่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ มาจากเทวโลกแล้ว มีรูปปรากฏแก่บริษัทนั้น ได้ยืนอยู่ในอากาศ ครั้งนั้น บุรุษผู้มีชาติเป็นบัณฑิตคนหนึ่งในที่นั้น ได้ทูลถามถึงบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้แล้ว ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

976.

๙๗๖.

‘‘Ko nu dibbena yānena, sabbasetena hatthinā;

Tūriyatāḷitanigghoso, antalikkhe mahīyati.

ท่านผู้มีเสียงดนตรีที่เขาประโคมกึกก้อง ได้รับการบูชาอยู่ในอากาศ ด้วยยานทิพย์คือช้างเผือกล้วนนี้ เป็นใครหนอ

977.

๙๗๗.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

ท่านเป็นเทวดา หรือว่าเป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักท่านจึงขอถาม พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร

Sopissa imāhi gāthāhi etamatthaṃ byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่เขาด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

978.

๙๗๘.

‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado;

Sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro aha’’nti.

เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์ และมิใช่ท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น

979.

๙๗๙.

‘‘Pucchāma devaṃ sudhammaṃ, puthuṃ katvāna añjaliṃ;

Kiṃ katvā mānuse kammaṃ, sudhammaṃ upapajjatī’’ti – punapi pucchi;

(บุรุษนั้น) ได้ถามอีกว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอกราบไหว้แล้วถามท่านสุธรรมเทวดาว่า บุคคลทำกรรมอะไรในโลกมนุษย์ จึงเข้าถึงสุธรรมเทวโลก"

980.

๙๘๐.

‘‘Ucchāgāraṃ tiṇāgāraṃ, vatthāgārañca yo dade;

Tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā, sudhammaṃ upapajjatī’’ti. – punapi byākāsi;

(เทพบุตร) ได้ตอบอีกว่า "ผู้ใดถวายโรงอ้อย โรงหญ้า หรือโรงเก็บผ้า อย่างใดอย่างหนึ่งในสามอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงสุธรรมเทวโลก"

976. Tattha tūriyatāḷitanigghosoti tāḷitapañcaṅgitadibbatūriyanigghoso attānaṃ uddissa pavajjamānadibbatūriyasaddo. Antalikkhe mahīyatīti ākāse ṭhatvā ākāsaṭṭheneva mahatā parivārena pūjīyati.

๙๗๖. ในคาถานั้น บทว่า ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส ได้แก่ เสียงดนตรีทิพย์มีองค์ ๕ ที่เขาประโคมแล้ว คือเสียงดนตรีทิพย์ที่บรรเลงอยู่มุ่งหมายถึงตน บทว่า อนฺตลิกฺเข มหิยติ ความว่า ยืนอยู่ในอากาศ อันบริวารเป็นอันมากบูชาอยู่โดยความเป็นผู้ยืนอยู่ในอากาศนั่นเทียว

977. Devatā [Pg.240] nusīti devatā nu asi, kiṃ nu tvaṃ devosīti attho. Gandhabboti gandhabbakāyikadevo asīti attho. Adu sakko purindadoti udāhu pure dadātīti ‘‘purindado’’ti vissuto sakko nusi, atha sakko devarājā asīti attho. Ettha ca satipi sakkagandhabbānaṃ devabhāve tesaṃ visuṃ gahitattā gobalibaddhañāyena tadaññadevavācako devasaddo daṭṭhabbo.

๙๗๗. บทว่า เทวตา นุสิ แยกเป็น เทวตา นุ อสิ ความว่า ท่านเป็นเทวดาหรือหนอ บทว่า คนฺธพฺโพ ความว่า ท่านเป็นเทวดาจำพวกคนธรรพ์หรือ บทว่า อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท ความว่า หรือว่า ท่านคือท้าวสักกะผู้มีชื่อเสียงว่า "ปุรินททะ" เพราะทรงให้ในกาลก่อน หรือว่า ท่านเป็นท้าวสักกะเทวราช และในที่นี้ แม้เมื่อความเป็นเทวดาของท้าวสักกะและคนธรรพ์มีอยู่ แต่เพราะถือเอาท่านเหล่านั้นไว้ต่างหาก โดยโคพลิพัทธนัย พึงเห็นเทวศัพท์ว่าเป็นคำกล่าวถึงเทวดาอื่นจากท่านเหล่านั้น

978. Atha devaputto ‘‘vissajjanaṃ nāma pucchāsabhāgena hotī’’ti tehi pucchitaṃ devagandhabbasakkabhāvaṃ paṭikkhipitvā attānaṃ ācikkhanto ‘‘namhi devo na gandhabbo’’tiādimāha. Tattha namhi devoti tayā āsaṅkito yo koci devo na homi na gandhabbo na sakko, apica kho sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro ahaṃ, sudhammā devatā nāma tāvatiṃsadevanikāyasseva aññataradevanikāyo. So kira ucchupālo tesaṃ devānaṃ sampattiṃ sutvā pageva tattha cittaṃ paṇidhāya ṭhitoti keci vadanti.

๙๗๘. ครั้งนั้น เทพบุตรดำริว่า "ชื่อว่าการตอบ ย่อมมีส่วนเสมอกับคำถาม" จึงปฏิเสธความเป็นเทวดา คนธรรพ์ และท้าวสักกะที่ท่านเหล่านั้นถามแล้ว เมื่อจะบอกตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์" ในบทเหล่านั้น บทว่า นมฺหิ เทโว ความว่า เรามิใช่เทวดาองค์ใดองค์หนึ่งที่ท่านสงสัย มิใช่คนธรรพ์ มิใช่ท้าวสักกะ แต่โดยแท้จริง เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น ชื่อว่าสุธรรมเทวดา เป็นเทวนิกายหนึ่งในบรรดาเทวนิกายชั้นดาวดึงส์นั่นเอง ได้ยินว่า คนเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ฟังสมบัติของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ได้ตั้งจิตไว้ในสมบัตินั้นตั้งแต่แรกทีเดียว ดังนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวไว้

979. Puthunti mahantaṃ, paripuṇṇaṃ katvāti attho. Sakkaccakiriyādīpanatthañhetaṃ vuttaṃ.

๙๗๙. บทว่า ปุถุํ ความว่า กระทำให้ยิ่งใหญ่ ให้บริบูรณ์ คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงการกระทำโดยเคารพ

980. Sudhammādevayānaṃ puṭṭho devaputto kakaṇṭakanimittaṃ vadanto viya diṭṭhamattameva gahetvā attanā katapuññaṃ ācikkhanto ‘‘ucchāgāra’’nti gāthamāha. Tattha tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti yadipi mayā tīṇi agārāni dinnāni, tīsu pana aññatarenāti ayamatthopi sijjhatīti nayaggāhena devaputto evamāha. Sesaṃ suviññeyyameva.

๙๘๐. เทพบุตรถูกถามถึงสุธรรมเทวดา ราวกับผู้กล่าวถึงนิมิตของกิ้งก่า คือถือเอาเพียงสิ่งที่เห็น เมื่อจะบอกบุญที่ตนทำไว้ จึงได้กล่าวคาถาว่า "อุจฺฉาคารํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา ความว่า แม้ว่าโรง ๓ หลังเราได้ให้แล้ว แต่ว่าอานิสงส์นี้ก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยโรงหลังใดหลังหนึ่งใน ๓ หลัง เทพบุตรกล่าวอย่างนี้โดยถือเอาตามนัยนี้ ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว

Evaṃ so tena pucchi tamatthaṃ vissajjetvā ratanattayaguṇaṃ pakāsento mātāpitūhi saddhiṃ sammodanaṃ katvā devalokameva gato. Manussā devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavati bhikkhusaṅghe ca sañjātapasādabahumānā bahuṃ dānūpakaraṇaṃ sajjetvā sakaṭānaṃ pūretvā veḷuvanaṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu. Satthā taṃ pucchāvissajjanaṃ tatheva vatvā tameva atthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā [Pg.241] vitthārena dhammaṃ desetvā te saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Te ca patiṭṭhitasaddhā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmaṃ upagantvā ucchupālassa mataṭṭhāne vihāraṃ kārayiṃsūti.

เทพบุตรนั้น ครั้นตอบเนื้อความที่บุรุษนั้นถามแล้วอย่างนี้ ประกาศคุณแห่งพระรัตนตรัย กระทำการปราศรัยกับมารดาบิดาแล้ว ก็ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังคำของเทพบุตรแล้ว เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาคและในภิกษุสงฆ์ จึงจัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานเป็นอันมาก บรรทุกให้เต็มเกวียน ไปสู่พระเวฬุวัน ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระศาสดา พระศาสดาตรัสการถามและตอบนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ทรงทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร ทรงให้พวกเขาตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และชนเหล่านั้นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ไปสู่หมู่บ้านของตน ได้ให้สร้างวิหารในที่ที่คนเฝ้าไร่อ้อยตายแล้ว ดังนี้แล

Tatiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานาควิมานที่ ๓ จบ

13. Cūḷarathavimānavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาจูฬรถวิมาน

Daḷhadhammā nisārassāti cūḷarathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāgaṃ katvā tattha tattha satthu thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu mahākassapattherappamukhesu dhammaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu sāvakesu yāva vassūpagamanā veneyyāpekkhāya attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā mahākaccāyano paccantadese aññatarasmiṃ araññāyatane viharati. Tena samayena assakaraṭṭhe potalinagare assakarājā rajjaṃ kāreti, tassa jeṭṭhāya deviyā putto sujāto nāma kumāro soḷasavassuddesiko kaniṭṭhāya deviyā nibandhanena pitarā raṭṭhato pabbājito araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya araññe vasati. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā sīlamatte patiṭṭhito puthujjanakālakiriyaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparāparaṃ sugatiyaṃyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde bhagavato abhisambodhito tiṃsavasse assakaraṭṭhe assakarañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sujāto’’tissa nāmaṃ ahosi. So mahantena parivārena vaḍḍhati.

จูฬรถวิมาน ว่าด้วยคาถา "ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส" เป็นต้น เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อพระสาวกทั้งหลายมีพระมหากัสสปเถระเป็นประมุข ผู้ได้รับคัดเลือกเพื่อกระทำการสังคายนาพระธรรม ได้กระทำการแจกพระบรมสารีริกธาตุ และพระสถูปของพระศาสดาได้รับการประดิษฐานในที่นั้นๆ แล้ว และท่านเหล่านั้นยังอยู่จำพรรษาในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ ด้วยความมุ่งหวังต่อเวไนยสัตว์ ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงเวลาเข้าพรรษา ท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ อยู่ในป่าแห่งหนึ่งในปัจจันตประเทศ สมัยนั้น ในแคว้นอัสสกะ ณ กรุงโปตลิ พระเจ้าอัสสกะทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชโอรสของพระองค์ผู้ประสูติแต่พระอัครมเหสีพระองค์ใหญ่ พระนามว่าสุชาตกุมาร มีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา ถูกพระบิดาเนรเทศออกจากแว่นแคว้นเพราะการรบเร้าของพระเทวีองค์เล็ก จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ในป่า ได้ยินว่า พระกุมารนั้นเคยบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ตั้งมั่นอยู่เพียงในศีล แล้วทำกาละอย่างปุถุชน บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในพุทธุปบาทกาลนี้ ในปีที่ ๓๐ นับแต่การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าอัสสกะ ในแคว้นอัสสกะ พระองค์ได้พระนามว่า "สุชาตะ" พระองค์เจริญวัยด้วยบริวารเป็นอันมาก

Tassa pana mātari kālakatāya rājā aññaṃ rājadhītaraṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi aparena samayena puttaṃ vijāyi. Tassā rājā puttaṃ disvā pasanno ‘‘bhadde, tayā icchitaṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti varaṃ adāsi. Sā gahitakaṃ katvā ṭhapetvā yadā sujātakumāro soḷasavassuddesiko jāto, tadā rājānaṃ āha ‘‘deva, tumhehi mama puttaṃ disvā tuṭṭhacittehi varo dinno, taṃ idāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, devī’’ti[Pg.242]. ‘‘Mayhaṃ puttassa rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Nassa, vasali, mama jeṭṭhaputte devakumārasadise sujātakumāre ṭhite kasmā evaṃ vadasī’’ti paṭikkhipi. Devī punappunaṃ nibandhanaṃ karontī manaṃ alabhitvā ekadivasaṃ āha ‘‘deva, yadi sacce tiṭṭhasi, dehi evā’’ti. Rājā ‘‘anupadhāretvā mayā imissā varo dinno, ayañca evaṃ vadatī’’ti vippaṭisārī hutvā sujātakumāraṃ pakkositvā tamatthaṃ ārocetvā assūni pavattesi. Kumāro pitaraṃ socamānaṃ disvā domanassappatto assūni pavattetvā ‘‘anujānāhi, deva, ahaṃ aññattha gamissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā raññā ‘‘aññaṃ te nagaraṃ māpessāmi, tattha vaseyyāsī’’ti vutte kumāro na icchi. ‘‘Mama sahāyānaṃ rājūnaṃ santike pesessāmī’’ti ca vutte tampi nānujāni. Kevalaṃ ‘‘deva, araññaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā puttaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘mamaccayena idhāgantvā rajje patiṭṭhahā’’ti vatvā vissajjesi.

ก็เมื่อพระมารดาของพระกุมารนั้นสิ้นพระชนม์แล้ว พระราชาทรงสถาปนาราชธิดาองค์อื่นไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี แม้พระนางนั้นก็ประสูติพระโอรสในเวลาต่อมา พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระโอรสของพระนางแล้วทรงพอพระทัย จึงประทานพรว่า "น้องหญิง เธอจงรับพรที่ปรารถนาเถิด" พระนางทรงรับพรนั้นไว้แล้วเก็บไว้ก่อน เมื่อสุชาตกุมารมีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา จึงทูลพระราชาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์ทอดพระเนตรเห็นโอรสของหม่อมฉันแล้วมีพระทัยยินดี ได้ประทานพรไว้ บัดนี้ขอได้โปรดประทานพรนั้นเถิด" พระราชาตรัสว่า "จงรับไปเถิด พระเทวี" พระนางทูลว่า "ขอได้โปรดประทานราชสมบัติแก่โอรสของหม่อมฉันเถิด" พระราชาทรงปฏิเสธว่า "นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเถิด เมื่อสุชาตกุมาร โอรสองค์โตของเราผู้เปรียบดังเทพกุมารยังอยู่ เหตุใดเธอจึงพูดเช่นนี้" พระเทวีเมื่อทรงรบเร้าอยู่บ่อยๆ ไม่ได้ดังพระทัย วันหนึ่งจึงทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หากพระองค์ทรงตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ก็ขอได้โปรดประทานเถิด" พระราชาทรงเดือดร้อนพระทัยว่า "เราไม่ได้ไตร่ตรองให้ดี ได้ให้พรแก่นางนี้ไปแล้ว และนางนี้ก็พูดเช่นนี้" จึงรับสั่งให้เรียกสุชาตกุมารมา แล้วตรัสบอกเรื่องนั้น ทรงกันแสง พระกุมารเห็นพระบิดาทรงโศกเศร้า ก็เสียพระทัย ทรงกันแสงแล้วทูลว่า "ขอพระองค์โปรดอนุญาตเถิด ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปที่อื่น" พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า "เราจะสร้างเมืองอื่นให้เธอ เธอจงอยู่ที่นั่นเถิด" แต่พระกุมารไม่ทรงปรารถนา และเมื่อตรัสอีกว่า "เราจะส่งเธอไปอยู่สำนักของพระราชาสหายของเรา" ก็ไม่ทรงอนุญาตแม้อย่างนั้น ทูลเพียงว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปป่า" พระราชาทรงสวมกอดพระโอรส จุมพิตที่พระเศียรแล้วตรัสว่า "เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว เจ้าจงกลับมาที่นี่แล้วตั้งอยู่ในราชสมบัติเถิด" แล้วทรงส่งไป

So araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya vasanto ekadivasaṃ migavaṃ gato. Tassa samaṇakāle sahāyavaro eko devaputto hitesitāya migarūpena taṃ palobhento dhāvitvā āyasmato mahākaccāyanassa vasanaṭṭhānasamīpaṃ patvā antaradhāyi. So ‘‘imaṃ migaṃ idāni gaṇhissāmī’’ti upadhāvanto therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā taṃ apassanto bahi paṇṇasālāya theraṃ nisinnaṃ disvā tassa samīpe cāpakoṭiṃ olubbha aṭṭhāsi. Thero taṃ oloketvā ādito paṭṭhāya sabbaṃ tassa pavattiṃ ñatvā anuggaṇhanto ajānanto viya saṅgahaṃ karonto –

พระกุมารนั้นเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ วันหนึ่งเสด็จไปป่าล่าเนื้อ เทพบุตรองค์หนึ่งผู้เคยเป็นสหายรักของพระองค์ในสมัยที่ทรงเป็นสมณะ ด้วยความปรารถนาดี จึงแปลงกายเป็นเนื้อล่อพระองค์ไป วิ่งไปจนถึงใกล้ที่อยู่ของท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ แล้วหายตัวไป พระกุมารนั้นทรงวิ่งไล่ตามไปด้วยดำริว่า "บัดนี้เราจะจับเนื้อตัวนี้ให้ได้" เมื่อไปถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วไม่เห็นเนื้อนั้น จึงเห็นพระเถระนั่งอยู่ข้างนอกบรรณศาลา แล้วยืนค้ำปลายคันธนูไว้ใกล้ๆ ท่าน พระเถระมองดูพระกุมารนั้นแล้ว ทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดของพระองค์ตั้งแต่ต้น ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์ จึงทำเป็นเหมือนไม่รู้ แล้วทำการสงเคราะห์

981.

๙๘๑.

‘‘Daḷhadhammā nisārassa, dhanuṃ olubbha tiṭṭhasi;

Khattiyo nusi rājañño, adu luddo vanecaro’’ti. –

ท่านค้ำธนูอันทำด้วยไม้แก่นที่แข็งแรงยืนอยู่ ท่านเป็นกษัตริย์ เป็นราชบุตร หรือว่าเป็นพรานป่าผู้เหี้ยมโหด

Pucchi. Tattha daḷhadhammāti daḷhadhanu. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyāya baddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Nisārassāti niratisayasārassa visiṭṭhasārassa rukkhassa [Pg.243] dhanuṃ, sāratararukkhamayaṃ dhanunti attho. Olubbhāti sannirumbhitvā. Rājaññoti rājakumāro. Vanecaroti vanacaro.

ได้ตรัสถามแล้ว ในคาถานั้น บทว่า ทฬฺหธมฺมา คือ ธนูที่แข็งแรง ชื่อว่าธนูที่แข็งแรง หมายถึงธนูที่มีกำลังสองพัน (ธนูที่คนสองพันคนจึงจะโก่งได้) และธนูที่มีกำลังสองพันคือ ธนูที่เมื่อขึ้นสายแล้ว ผูกน้ำหนักของตะกั่วทองแดงเป็นต้นไว้ที่สาย แล้วจับคันธนูยกขึ้น น้ำหนักนั้นจะลอยพ้นจากพื้นดินประมาณเท่าลูกธนู บทว่า นิสารสฺส คือ ธนูที่ทำจากไม้มีแก่นอันยอดเยี่ยม มีแก่นวิเศษ อธิบายว่า ธนูที่ทำจากไม้มีแก่น บทว่า โอลุพฺภ คือ ค้ำไว้ บทว่า ราชญฺโญ คือ ราชกุมาร บทว่า วเนจโร คือ ผู้เที่ยวไปในป่า

Atha so attānaṃ āvikaronto –

ครั้งนั้น พระกุมารนั้น เมื่อจะแสดงตนให้ปรากฏ

982.

๙๘๒.

‘‘Assakādhipatissāhaṃ, bhante putto vanecaro;

Nāmaṃ me bhikkhu te brūmi, sujāto iti maṃ vidū.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นโอรสของพระเจ้าอัสสกาธิบดี เป็นผู้เที่ยวไปในป่า ข้าแต่ภิกษุ ข้าพเจ้าขอบอกนามแก่ท่าน ชนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่า สุชาตะ

983.

๙๘๓.

‘‘Mige gavesamānohaṃ, ogāhanto brahāvanaṃ;

Migaṃ tañceva nāddakkhiṃ, tañca disvā ṭhito aha’’nti. –

ข้าพเจ้าแสวงหาเนื้อ เที่ยวไปในป่าใหญ่ ไม่เห็นเนื้อตัวนั้นเลย แต่ได้เห็นท่านแล้วจึงหยุดยืนอยู่

Āha. Tattha assakādhipatissāti assakaraṭṭhādhipatino assakarājassa. Bhikkhūti theraṃ ālapati. Mige gavesamānoti migasūkarādike gavesanto, migavaṃ carantoti attho.

ได้ทูลแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อสฺสกาธิปติสฺส คือ ของพระเจ้าอัสสกะผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอัสสกะ บทว่า ภิกฺขุ เป็นคำเรียกพระเถระ บทว่า มิเค คเวสมาโน คือ แสวงหาเนื้อและสุกรเป็นต้น อธิบายว่า เที่ยวไปในป่าล่าเนื้อ

Taṃ sutvā thero tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto –

พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว เมื่อจะทำปฏิสันถารกับพระกุมารนั้น

984.

๙๘๔.

‘‘Svāgataṃ te mahāpuñña, atho te adurāgataṃ;

Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te.

ดูก่อนผู้มีบุญมาก การมาของท่านเป็นการมาดีแล้ว และท่านก็มาไม่ไกลเลย ท่านจงเอาน้ำจากที่นี้ไปล้างเท้าของท่านเสียเถิด

985.

๙๘๕.

‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā;

Rājaputta tato pitvā, santhatasmiṃ upāvisā’’ti. – āha;

ดูก่อนราชบุตร แม้น้ำดื่มนี้ก็เย็น เรานำมาจากซอกเขา ท่านดื่มน้ำนั้นแล้ว เชิญนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้นี้เถิด

984. Tattha adurāgatanti durāgamanavajjitaṃ, mahāpuñña, te idhāgamanaṃ svāgataṃ, na te appakampi durāgamanaṃ atthi tuyhañca mayhañca pītisomanassajananatoti adhippāyo. ‘‘Adhunāgata’’ntipi pāṭho, idāni āgamananti attho.

๙๘๔. ในคาถานั้น บทว่า อทุราคตํ ได้แก่ การมาที่ปราศจากการมาไม่ดี (อธิบายว่า) ข้าแต่ราชบุตรผู้มีบุญมาก การมาของท่านมาดีแล้ว การมาไม่ดีของท่านแม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มี อธิบายว่า เพราะการมาของท่านก่อให้เกิดปีติโสมนัสแก่ทั้งท่านและแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า อธุนาคตํ ก็มี อธิบายว่า การมาในบัดนี้.

985. Santhatasmiṃ upāvisāti anantarahitāya bhūmiyā anisīditvā amukasmiṃ tiṇasanthārake nisīdāti.

๙๘๕. บทว่า สนฺถตสฺมึ อุปาวิส ความว่า ท่านอย่าได้นั่งบนพื้นดินที่ไม่ได้ปูลาด แต่จงนั่งบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าโน้นเถิด.

Tato rājakumāro therassa paṭisanthāraṃ sampaṭicchanto āha –

ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทรงรับปฏิสันถารของพระเถระ จึงได้ตรัสว่า –

986.

๙๘๖.

‘‘Kalyāṇī vata te vācā, savanīyā mahāmuni;

Nelā atthavatī vaggu, mantvā atthañca bhāsasi.

ข้าแต่พระมหาฤษี วาจาของท่านช่างไพเราะดีจริง น่าฟัง ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์และอ่อนหวาน ท่านทราบชัดแล้วจึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นประโยชน์

987.

๙๘๗.

‘‘Kā [Pg.244] te rati vane viharato, isinisabha vadehi puṭṭho;

Tava vacanapathaṃ nisāmayitvā, atthadhammapadaṃ samācaremase’’ti.

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่าฤาษี เมื่อท่านอยู่ในป่า ท่านมีความยินดีอะไร ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด พวกข้าพเจ้าได้ฟังแนวทางแห่งถ้อยคำของท่านแล้ว จักได้ประพฤติบทแห่งประโยชน์และธรรม

986. Tattha kalyāṇīti sundarā sobhanā. Savanīyāti sotuṃ yuttā. Nelāti niddosā. Atthavatīti atthayuttā diṭṭhadhammikādinā hitena upetā. Vaggūti madhurā. Mantvāti jānitvā paññāya paricchinditvā. Atthanti atthato anapetaṃ ekantahitāvahaṃ.

๙๘๖. ในคาถานั้น บทว่า กลฺยาณี ได้แก่ งาม, ดี. บทว่า สวนียา ได้แก่ ควรฟัง. บทว่า เนลา ได้แก่ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตี ได้แก่ ประกอบด้วยประโยชน์ คือประกอบด้วยสิ่งเกื้อกูลมีประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้น. บทว่า วคฺคู ได้แก่ ไพเราะ. บทว่า มนฺตฺวา ได้แก่ รู้แล้ว คือกำหนดรู้ด้วยปัญญา. บทว่า อตฺถํ ได้แก่ ไม่ปราศจากประโยชน์ นำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียว.

987. Isinisabhāti isīsu nisabha ājānīyasadisa. Vacanapathanti vacanaṃ. Vacanameva hi atthādhigamassa upāyabhāvato ‘‘vacanapatha’’nti vuttaṃ. Atthadhammapadaṃ samācaremaseti idha ceva samparāye ca atthāvahaṃ sīlādidhammakoṭṭhāsaṃ paṭipajjāmase.

๙๘๗. บทว่า อิสินิสภา คือ ผู้ประเสริฐในหมู่ฤาษี เปรียบดังโคอาชาไนย. บทว่า วจนปถํ ได้แก่ ถ้อยคำ. จริงอยู่ เพราะถ้อยคำนั่นเองเป็นอุบายแห่งการบรรลุประโยชน์ ท่านจึงกล่าวว่า "วจนปถ". บทว่า อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส ความว่า พวกเราจักปฏิบัติส่วนแห่งธรรมมีศีลเป็นต้น ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า.

Idāni thero attano sammāpaṭipattiṃ tassa anucchavikaṃ vadanto –

บัดนี้ พระเถระเมื่อจะกล่าวสัมมาปฏิบัติของตนอันสมควรแก่ราชกุมารนั้น จึงกล่าวว่า –

988.

๙๘๘.

‘‘Ahiṃsā sabbapāṇīnaṃ, kumāramhāka ruccati;

Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārati.

ดูก่อนราชกุมาร ความไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงเป็นที่พอใจของเรา และความงดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติล่วง และการดื่มน้ำเมา (ก็เป็นที่พอใจของเรา)

989.

๙๘๙.

‘‘Ārati samacariyā ca, bāhusaccaṃ kataññutā;

Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, dhammā ete pasaṃsiyā’’ti. – āha;

ความงดเว้นและความประพฤติสม่ำเสมอ ความเป็นพหูสูต ความกตัญญู ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญในปัจจุบัน ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงสรรเสริญ

989. Tattha ārati samacariyā cāti yathāvuttā ca pāpadhammato ārati, paṭivirati kāyasamatādisamacariyā ca. Bāhusaccanti pariyattibāhusaccaṃ. Kataññutāti parehi attano katassa upakārassa jānanā. Pāsaṃsāti atthakāmehi kulaputtehi pakārato āsaṃsitabbā. Dhammā eteti ete yathāvuttā ahiṃsādidhammā. Pasaṃsiyāti viññūhi pasaṃsitabbā.

๙๘๙. ในคาถานั้น บทว่า อารติ สมาจริยา จ ความว่า ความงดเว้น คือความเว้นขาดจากบาปธรรมตามที่กล่าวแล้ว และความประพฤติสม่ำเสมอมีกายสม่ำเสมอเป็นต้น. บทว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเป็นพหูสูตในพระปริยัติ. บทว่า กตญฺญุตา ได้แก่ การรู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตน. บทว่า ปาสํสา ได้แก่ อันกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์พึงสรรเสริญโดยประการต่างๆ. บทว่า ธมฺมา เอเต ได้แก่ ธรรมเหล่านี้คืออหิงสาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ปสํสิยา ได้แก่ อันวิญญูชนพึงสรรเสริญ.

Evaṃ thero tassa anucchavikaṃ sammāpaṭipattiṃ vatvā anāgataṃsañāṇena āyusaṅkhāre olokento ‘‘pañcamāsamattamevā’’ti disvā taṃ saṃvejetvā daḷhaṃ tattha sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ imaṃ gāthamāha –

พระเถระครั้นกล่าวสัมมาปฏิบัติอันสมควรแก่ราชกุมารนั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อตรวจดูอายุสังขารด้วยอนาคตังสญาณ ได้เห็นว่า "จักมีชีวิตอยู่เพียงห้าเดือนเท่านั้น" จึงทำให้ราชกุมารนั้นสลดใจแล้ว ได้กล่าวคาถานี้เพื่อจะให้ท่านตั้งมั่นอยู่ในสัมมาปฏิบัตินั้นอย่างมั่นคง –

990.

๙๙๐.

‘‘Santike [Pg.245] maraṇaṃ tuyhaṃ, oraṃ māsehi pañcahi;

Rājaputta vijānāhi, attānaṃ parimocayā’’ti.

ความตายอยู่ใกล้ท่าน ภายในห้าเดือนข้างหน้านี้ ข้าแต่ราชบุตร ขอท่านจงทราบเถิด จงเปลื้องตนให้พ้นเถิด

Tattha attānaṃ parimocayāti attānaṃ apāyadukkhato mocehi.

ในคาถานั้น บทว่า อตฺตานํ ปริโมจย ความว่า จงเปลื้องตนให้พ้นจากทุกข์ในอบาย.

Tato kumāro attano muttiyā upāyaṃ pucchanto āha –

ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทูลถามถึงอุบายเพื่อความหลุดพ้นของตน จึงได้ตรัสว่า –

991.

๙๙๑.

‘‘Katamaṃ svāhaṃ janapadaṃ gantvā, kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ;

Kāya vā pana vijjāya, bhaveyyaṃ ajarāmaro’’ti.

ข้าพเจ้าจะพึงไปสู่ชนบทไหน หรือจะพึงทำกรรมอะไร และความเพียรอย่างบุรุษอะไร หรือด้วยวิชชาอะไร จึงจะพ้นจากความแก่และความตายได้

Tattha katamaṃ svāhanti katamaṃ su ahaṃ, katamaṃ nūti attho. Kiṃ kammaṃ kiñca porisanti katvāti vacanaseso. Porisanti purisakiccaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า กตมํ สฺวาหํ ตัดบทเป็น กตมํ สุ อหํ ความว่า อย่างไรหนอ. ในบทว่า กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ พึงเห็นบทที่เหลือคือ กตฺวา. บทว่า โปริสํ ได้แก่ กิจของบุรุษ.

Tato thero tassa dhammaṃ desetuṃ imā gāthāyo avoca –

ลำดับนั้น พระเถระเพื่อจะแสดงธรรมแก่ราชกุมารนั้น จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

992.

๙๙๒.

‘‘Na vijjate so padeso, kammaṃ vijjā ca porisaṃ;

Yattha gantvā bhave macco, rājaputtājarāmaro.

ข้าแต่ราชบุตร ประเทศนั้นไม่มี กรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ (ที่จะทำให้ไม่แก่ไม่ตาย) ก็ไม่มี ที่ซึ่งสัตว์โลกไปแล้วจะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้

993.

๙๙๓.

‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā;

Pahūtadhanadhaññāse, tepi no ajarāmarā.

แม้เหล่ากษัตริย์ผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เป็นเจ้าของแว่นแคว้น มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย แม้ท่านเหล่านั้นก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

994.

๙๙๔.

‘‘Yadi te sutā andhakaveṇḍuputtā, sūrā vīrā vikkantappahārino;

Tepi āyukkhayaṃ pattā, viddhastā sassatīsamā.

หากท่านเคยได้ยินถึงพวกอันธกเวณฑุบุตร ผู้กล้าหาญ มีความเพียร มีชัยชนะและประหาร (ข้าศึก) ได้ แม้พวกเขาผู้เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืน ก็ถึงความสิ้นอายุ ถูกทำลายไปแล้ว

995.

๙๙๕.

‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā;

Ete caññe ca jātiyā, tepi no ajarāmarā.

กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คนจัณฑาลและคนปุกกุสะ ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่นตามชาติกำเนิด แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

996.

๙๙๖.

‘‘Ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintitaṃ;

Ete caññe ca vijjāya, tepi no ajarāmarā.

ผู้ใดสวดมนต์อันประกอบด้วยองค์หก ที่พระพรหมคิดค้นขึ้น ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่น (ผู้เชี่ยวชาญ) ด้วยวิชชา แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย

997.

๙๙๗.

‘‘Isayo cāpi ye santā, saññatattā tapassino;

Sarīraṃ tepi kālena, vijahanti tapassino.

แม้ฤาษีเหล่าใดผู้สงบระงับ มีตนสำรวมแล้ว เป็นผู้มีตบะ แม้ฤาษีผู้มีตบะเหล่านั้น ก็ละทิ้งร่างกายไปตามกาลเวลา

998.

๙๙๘.

‘‘Bhāvitattāpi arahanto, katakiccā anāsavā;

Nikkhipanti imaṃ dehaṃ, puññapāpaparikkhayā’’ti.

แม้พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีตนอบรมแล้ว มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ก็ยังทรงทอดทิ้งร่างกายนี้ไว้ เพราะความสิ้นไปแห่งบุญและบาป

992. Tattha [Pg.246] yattha gantvāti yaṃ padesaṃ gantvā kammaṃ vijjaṃ porisañca kāyapayogena itarapayogena ca upagantvā pāpuṇitvā bhaveyya ajarāmaroti attho.

๙๙๒. ในคาถานั้น บทว่า ยตฺถ คนฺตฺวา ความว่า ไปสู่ประเทศใดแล้ว เข้าถึง คือบรรลุแล้วซึ่งกรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ ด้วยความพยายามทางกายและด้วยความพยายามอย่างอื่นแล้ว จะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้.

993. Heṭṭhimakoṭiyā koṭisatādiparimāṇaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ mahantaṃ dhanaṃ etesanti mahaddhanā. Kumbhattayādikahāpaṇaparibbayo mahanto bhogo etesanti mahābhogā. Raṭṭhavantoti raṭṭhasāmikā, anekayojanaparimāṇaṃ raṭṭhaṃ pasāsantāti adhippāyo. Khattiyāti khattiyajātikā. Pahūtadhanadhaññāseti mahādhanadhaññasannicayā, attano parisāya ca sattaṭṭhasaṃvaccharapahonakadhanadhaññasannicayā. Tepi no ajarāmarāti jarāmaraṇadhammā eva, mahaddhanatādīnipi tesaṃ upari nipatantaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkontīti attho.

๙๙๓. ชนทั้งหลายผู้มีทรัพย์มากที่รวบรวมเก็บไว้ มีประมาณตั้งแต่ร้อยโกฏิขึ้นไปเป็นอย่างต่ำ ชื่อว่า มหทฺธนา. ชนทั้งหลายผู้มีโภคะมาก คือมีค่าใช้จ่ายเป็นกหาปณะมีวันละสามกุมภะเป็นต้น ชื่อว่า มหาโภคา. บทว่า รฏฺฐวนฺโต ได้แก่ ผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น อธิบายว่า ปกครองแว่นแคว้นมีประมาณหลายโยชน์. บทว่า ขตฺติยา ได้แก่ ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์. บทว่า ปหูตธนธญฺญาสิ ได้แก่ ผู้มีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้มาก คือมีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้พอสำหรับตนและบริษัทตลอดเจ็ดแปดปี. บทว่า เตปิ โน อชรามรา ความว่า (แม้ท่านเหล่านั้น) ก็มีชราและมรณะเป็นธรรมดา แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มากเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะที่ตกลงมาเบื้องบนของตนได้.

994. Andhakaveṇḍuputtāti andhakaveṇḍussa puttāti paññātā. Sūrāti sattimanto. Vīrāti vīriyavanto. Vikkantappahārinoti sūravīrabhāveneva paṭisattubalaṃ vikkamma pasayha paharaṇasīlā. Viddhastāti vinaṭṭhā. Sassatīsamāti kulaparamparāya sassatīhi candasūriyādīhi samānā, tepi acirakālapavattakulanvayāti attho.

๙๙๔. บทว่า อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา ได้แก่ ผู้ที่ปรากฏว่าเป็นบุตรของอันธกเวณฑุ. บทว่า สูรา ได้แก่ ผู้มีกำลัง. บทว่า วีรา ได้แก่ ผู้มีความเพียร. บทว่า วิกฺกนฺตปฺปหาริโน ได้แก่ ผู้มีปกติประหาร (ข้าศึก) โดยก้าวล่วงและข่มขี่กองกำลังของข้าศึกด้วยความเป็นผู้กล้าหาญและมีความเพียรนั่นเอง. บทว่า วิทฺธสฺตา ได้แก่ ถูกทำลายแล้ว. บทว่า สสฺสตีสมา ได้แก่ เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืนมีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้นโดยวงศ์ตระกูล ความว่า แม้พวกเขาก็มีวงศ์ตระกูลที่ดำรงอยู่ไม่นาน.

995. Jātiyāti attano jātiyā, visiṭṭhatarā pana jātipi nesaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkotīti attho.

๙๙๕. บทว่า ชาติยา ได้แก่ โดยชาติกำเนิดของตน ความว่า แม้ชาติที่ประเสริฐกว่า ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะของสัตว์เหล่านั้นได้.

996. Mantanti vedaṃ. Chaḷaṅganti kappabyākaraṇaniruttisikkhāchandovicitijotisatthasaṅkhātehi chahi aṅgehi chaḷaṅgaṃ. Brahmacintitanti brahmehi aṭṭhakādīhi cintitaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ.

๙๙๖. บทว่า มนฺตาติ คือ พระเวท. บทว่า ฉฬงฺคนฺติ คือ มีองค์ ๖ ด้วยองค์ ๖ อย่าง คือ คัมภีร์กัปปะ, พยากรณ์, นิรุตติ, สิกขา, ฉันทวิจิติ และโชติสัตถะ. บทว่า พฺรหฺมจินฺติตนฺติ คือ อันพรหมทั้งหลายมีอัฏฐกะเป็นต้นคิดแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ.

997. Santāti upasantakāyavacīkammantā. Saññatattāti saññatacittā. Tapassinoti tapanissitā.

๙๙๗. บทว่า สนฺตาติ คือ ผู้มีกายกรรมและวจีกรรมอันสงบแล้ว. บทว่า สญฺญตตฺตาติ คือ ผู้มีจิตอันสำรวมแล้ว. บทว่า ตปสฺสิโนติ คือ ผู้หมั่นประกอบในตบะ.

Idāni kumāro attanā kattabbaṃ vadanto –

บัดนี้ พระราชกุมารเมื่อจะตรัสถึงกิจที่พระองค์พึงกระทำ (จึงตรัสว่า)

999.

๙๙๙.

‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni;

Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. –

ข้าแต่มหามุนี คาถาทั้งหลายของท่านเป็นสุภาษิต มีเนื้อความ ข้าพระองค์ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้วด้วยเนื้อความอันดี และขอท่านจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์

Āha[Pg.247]. Tattha nijjhattomhīti nijjhāpito dhammojasaññāya saññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti suṭṭhu bhāsitena.

ตรัสแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิชฺฌตฺโตมฺหิ ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้ว คือ ถึงแล้วซึ่งความรู้ ด้วยสัญญาคือรสแห่งธรรม. บทว่า สุภฏฺเฐนาติ ความว่า ด้วยคำที่กล่าวดีแล้ว.

Tato thero taṃ anusāsanto imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะทรงสั่งสอนพระราชกุมารนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า

1000.

๑๐๐๐.

‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, tameva saraṇaṃ vaja;

Sakyaputtaṃ mahāvīraṃ, yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti.

เธออย่าถึงเราเป็นที่พึ่งเลย จงถึงท่านผู้นั้นแหละเป็นที่พึ่ง คือพระศากยบุตรผู้มีความเพียรใหญ่ ซึ่งเราได้ถึงแล้วเป็นที่พึ่ง

Tato rājakumāro āha –

ลำดับนั้น พระราชกุมารได้ตรัสว่า

1001.

๑๐๐๑.

‘‘Katarasmiṃ so janapade, satthā tumhāka mārisa;

Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระศาสดาของท่านอยู่ในชนบทไหน แม้ข้าพระองค์ก็จะไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้หาบุคคลเปรียบมิได้

Puna thero āha –

อีกครั้งหนึ่ง พระเถระได้กล่าวว่า

1002.

๑๐๐๒.

‘‘Puratthimasmiṃ janapade, okkākakulasambhavo;

Tatthāsi purisājañño, so ca kho parinibbuto’’ti.

ในชนบทด้านทิศบูรพา ทรงเป็นผู้เกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช มีบุรุษอาชาไนยอยู่ในที่นั้น และท่านผู้นั้นก็ปรินิพพานแล้ว

Tattha therena nisinnapadesato majjhimadesassa pācīnadisābhāgattā vuttaṃ ‘‘puratthimasmiṃ janapade’’ti.

ในบทเหล่านั้น ที่พระเถระกล่าวว่า ‘ในชนบทด้านทิศบูรพา’ เพราะมัชฌิมประเทศตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก จากสถานที่ที่ท่านนั่งอยู่.

Evaṃ so rājaputto therassa dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ –

ด้วยประการฉะนี้ พระราชบุตรนั้นได้สดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

1003.

๑๐๐๓.

‘‘Sace hi buddho tiṭṭheyya, satthā tumhāka mārisa;

Yojanāni sahassāni, gaccheyyaṃ payirupāsituṃ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ถ้าหากพระพุทธเจ้า พระศาสดาของท่าน ยังทรงพระชนม์อยู่ ข้าพระองค์พึงไปเฝ้า แม้หนทางจะไกลเป็นพันๆ โยชน์

1004.

๑๐๐๔.

‘‘Yato ca kho parinibbuto, satthā tumhāka mārisa;

Nibbutampi mahāvīraṃ, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ แต่เพราะเหตุที่พระศาสดาของท่านปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ขอถึงพระมหาวีระแม้ผู้ปรินิพพานแล้วเป็นที่พึ่ง

1005.

๑๐๐๕.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

ข้าพระองค์ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ทั้งพระธรรมอันยอดเยี่ยม และขอถึงพระสงฆ์ของพระนรเทวะเป็นที่พึ่ง

1006.

๑๐๐๖.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti.

ข้าพระองค์งดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยพลัน เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก ไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน

Evaṃ [Pg.248] pana taṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitaṃ thero evamāha ‘‘rājakumāra, tuyhaṃ idha araññavāsena attho natthi, na ciraṃ tava jīvitaṃ, pañcamāsabbhantare eva kālaṃ karissasi, tasmā tava pitu santikameva gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo bhaveyyāsī’’ti vatvā attano santike dhātuyo datvā vissajjesi. So gacchanto ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ vacanena ito gamissāmi, tumhehipi mayhaṃ anukampāya tattha āgantabba’’nti vatvā therassa adhivāsanaṃ viditvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitu nagaraṃ gantvā uyyānaṃ pavisitvā attano āgatabhāvaṃ rañño nivedesi.

ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวอย่างนี้กะพระราชกุมารนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในสรณะและศีลทั้งหลายว่า “ราชกุมาร ประโยชน์ด้วยการอยู่ในป่าในที่นี้ของท่านไม่มี ชีวิตของท่านไม่ยืนยาว ท่านจักทำกาลกิริยาภายใน ๕ เดือนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจงไปสู่สำนักของพระบิดาของท่านเท่านั้น กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว พึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า” ครั้นกล่าวแล้ว จึงได้ประทานพระธาตุในสำนักของตนแล้วส่งไป. พระราชกุมารนั้นเมื่อจะไป ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไปจากที่นี้ตามคำของท่าน แต่ท่านทั้งหลายก็พึงมายังที่นั้นเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์” ครั้นกราบทูลแล้ว ทราบการรับนิมนต์ของพระเถระแล้ว จึงถวายบังคม กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังเมืองของพระบิดา เข้าไปสู่พระอุทยานแล้ว ได้ให้คนกราบทูลแด่พระราชาถึงการมาของตน.

Taṃ sutvā rājā saparivāro uyyānaṃ gantvā kumāraṃ āliṅgitvā antepuraṃ netvā abhisiñcitukāmo ahosi. Kumāro ‘‘deva, mayhaṃ appakaṃ āyu, ito catunnaṃ māsānaṃ accayena maraṇaṃ bhavissati, kiṃ me rajjena, tumhe nissāya puññameva karissāmī’’ti vatvā therassa guṇaṃ ratanattayassa ca ānubhāvaṃ pavedesi. Taṃ sutvā rājā saṃvegappatto ratanattaye ca there ca pasannamānaso mahantaṃ vihāraṃ kāretvā mahākaccāyanattherassa santike dūtaṃ pāhesi. Theropi rājānaṃ mahājanañca anuggaṇhanto āgacchi. Rājā ca saparivāro dūratova paccuggamanaṃ katvā theraṃ vihāraṃ pavesetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanto saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Kumāro ca sīlāni samādiyitvā theraṃ bhikkhū ceva sakkaccaṃ upaṭṭhahanto dānāni dadanto dhammaṃ suṇanto catunnaṃ māsānaṃ accayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa puññānubhāvena sattaratanapaṭimaṇḍito sattayojanappamāṇo ratho uppajji, anekāni cassa accharāsahassāni parivāro ahosi.

พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว พร้อมด้วยบริพารเสด็จไปยังพระอุทยาน ทรงสวมกอดพระราชกุมารแล้ว ทรงนำเข้าไปสู่พระราชวังชั้นใน ทรงมีพระประสงค์จะอภิเษก. พระราชกุมารกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระชนมายุของข้าพระองค์น้อยนัก ความตายจักมีในเวลาล่วงไป ๔ เดือนจากนี้ไป ประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์อาศัยพระองค์ จักกระทำแต่บุญเท่านั้น” ดังนี้แล้ว ได้ประกาศคุณของพระเถระและอานุภาพของพระรัตนตรัย. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงเกิดความสังเวช มีพระทัยเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในพระเถระแล้ว โปรดให้สร้างมหาวิหารแล้วส่งทูตไปสู่สำนักของพระมหากัจจายนเถระ. แม้พระเถระก็มาแล้ว ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์พระราชาและมหาชน. แม้พระราชาก็พร้อมด้วยบริพารเสด็จออกไปต้อนรับแต่ไกลแล้ว ทรงนำพระเถระเข้าไปสู่วิหาร ทรงอุปัฏฐากโดยเคารพด้วยปัจจัย ๔ แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย. แม้พระราชกุมารก็ทรงสมาทานศีลแล้ว อุปัฏฐากพระเถระและภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ ถวายทานทั้งหลาย สดับธรรมอยู่ เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ก็ทำกาลกิริยาแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น รถประมาณ ๗ โยชน์ ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการได้เกิดขึ้นแล้ว และนางอัปสรหลายพันเป็นบริวารของเทพบุตรนั้นได้มีแล้ว.

Rājā kumārassa sarīrasakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā cetiyassa pūjaṃ akāsi, tattha mahājano sannipati, theropi saparivāro taṃ padesaṃ upagañchi. Atha devaputto attanā katakusalakammaṃ oloketvā kataññutāya ‘‘gantvā theraṃ vandissāmi, sāsanaguṇe ca pākaṭe karissāmī’’ti cintetvā dibbarathaṃ āruyha mahatā parivārena dissamānarūpo āgantvā rathā oruyha therassa pāde vanditvā [Pg.249] pitarā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ payirupāsamāno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero imāhi gāthāhi pucchi –

พระราชาทรงกระทำสักการะพระสรีระของพระราชกุมารแล้ว ทรงให้มหาทานแก่หมู่ภิกษุแล้ว ทรงกระทำการบูชาพระเจดีย์ มหาชนได้ประชุมกันในที่นั้น แม้พระเถระก็พร้อมด้วยบริพารได้เข้าไปยังประเทศนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรพิจารณากุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว ด้วยความเป็นผู้กตัญญู จึงคิดว่า “เราจักไปถวายบังคมพระเถระ และจักกระทำคุณของพระศาสนาให้ปรากฏ” ดังนี้แล้ว ขึ้นสู่ทิพยรถ มาด้วยบริวารเป็นอันมากในรูปที่มองเห็นได้ ลงจากรถแล้วถวายบังคมพระบาทของพระเถระ กระทำปฏิสันถารกับพระบิดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระเถระ ประคองอัญชลียืนอยู่. พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1007.

๑๐๐๗.

‘‘Sahassaraṃsīva yathāmahappabho, disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ;

Tathāpakāro tavāyaṃ mahāratho, samantato yojanasattamāyato.

มหารถของท่านนี้ มีปริมณฑลโดยรอบ ๗ โยชน์ มีลักษณะเช่นเดียวกับดวงอาทิตย์ซึ่งมีรัศมีพันหนึ่ง มีอานุภาพมาก ส่องสว่างไปทั่วทิศานุทิศ โคจรไปในท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น

1008.

๑๐๐๘.

‘‘Suvaṇṇapaṭṭehi samantamotthaṭo, urassa muttāhi maṇīhi cittito;

Lekhā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhenti veḷuriyamayā sunimmitā.

รถนี้หุ้มไว้โดยรอบด้วยแผ่นทองคำ อกของรถวิจิตรด้วยแก้วมุกดาและแก้วมณี ลวดลายที่ทำด้วยทองและเงิน อันสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ สร้างไว้อย่างดี ย่อมงดงาม

1009.

๑๐๐๙.

‘‘Sīsañcidaṃ veḷuriyassa nimmitaṃ, yugañcidaṃ lohitakāya cittitaṃ;

Yuttā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhanti assā ca ime manojavā.

หัวรถนี้สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ แอกนี้วิจิตรด้วยแก้วประพาฬ ม้าสินธพที่เทียมแล้วเหล่านี้ ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับทองและเงิน มีความเร็วเพียงดังใจ ย่อมงดงาม

1010.

๑๐๑๐.

‘‘So tiṭṭhasi hemarathe adhiṭṭhito, devānamindova sahassavāhano;

Pucchāmi tāhaṃ yasavanta kovidaṃ, kathaṃ tayā laddho ayaṃ uḷāro’’ti.

ท่านยืนเด่นอยู่บนรถทอง ประดุจท้าวสักกเทวราชผู้มีม้าพันหนึ่งเป็นพาหนะ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มียศ ผู้ฉลาดว่า ท่านได้ยศอันยิ่งใหญ่นี้มาอย่างไร

1007. Tattha sahassaraṃsīti sūriyo. So hi anekasahassaraṃsimantatāya ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuccati. Yathāmahappabhoti attano mahattassa anurūpappabho. Yathā hi mahattena sūriyamaṇḍalena sadisaṃ jotimaṇḍalaṃ natthi, evaṃ pabhāyapi. Tathā hi taṃ ekasmiṃ khaṇe tīsu mahādīpesu ālokaṃ pharantaṃ tiṭṭhati. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti nabhe ākāse yatheva disaṃ anukkamanto gacchanto yathā yena pakārena bhāti dibbati jotati. Tathāpakāroti tādisākāro. Tavāyanti tava ayaṃ.

๑๐๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสรํสี ได้แก่ พระอาทิตย์ จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสรังสี' เพราะมีรัศมีหลายพัน บทว่า ยถามหปฺปโภ ความว่า มีรัศมีสมควรแก่ความเป็นผู้ใหญ่ของตน จริงอยู่ เปรียบเหมือนว่า ดวงดาวที่เสมอด้วยดวงอาทิตย์โดยความใหญ่ไม่มีฉันใด โดยรัศมีก็ฉันนั้น จริงอยู่ ดวงอาทิตย์นั้นย่อมแผ่แสงสว่างไปในมหาทวีปทั้ง ๓ ในขณะหนึ่ง บทว่า ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ ความว่า โคจรไปตามลำดับทิศในท้องฟ้า คือในอากาศ ส่องแสง คือรุ่งเรือง คือสว่างอยู่โดยประการใด บทว่า ตถาปกาโร ความว่า มีอาการเช่นนั้น บทว่า ตวายํ คือ ตว อยํ (นี้ของท่าน)

1008. Suvaṇṇapaṭṭehīti [Pg.250] suvaṇṇamayehi paṭṭehi. Samantamotthaṭo samantato chādito. Urassāti uro assa, rathassa uroti ca īsāmūlaṃ vadati. Lekhāti veḷuriyamayā mālākammalatākammādilekhā. Tāsaṃ suvaṇṇapaṭṭesu ca rajatapaṭṭesu ca dissamānattā vuttaṃ ‘‘suvaṇṇassa ca rūpiyassa cā’’ti. Sobhentīti rathaṃ sobhayanti.

๑๐๐๘. บทว่า สุวณฺณปฏฺเฏหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นทอง บทว่า สมนฺตโมตฺถโฏ คือ ปกคลุมแล้วโดยรอบ บทว่า อุรสฺสา คือ อกของรถนี้, คำว่า อกของรถ ท่านกล่าวหมายถึงโคนงอน บทว่า เลขา ได้แก่ ลวดลายมีลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้นที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะลวดลายเหล่านั้นปรากฏอยู่บนแผ่นทองและแผ่นเงิน จึงตรัสว่า 'สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา' บทว่า โสเภนฺติ คือ ย่อมยังรถให้งดงาม

1009. Sīsanti rathakubbarasīsaṃ. Veḷuriyassa nimmitanti veḷuriyena nimmitaṃ, veḷuriyamaṇimayanti attho. Lohitakāyāti lohitakamaṇinā, yena kenaci rattamaṇinā vā. Yuttāti yojitā, atha vā yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa cāti suvaṇṇamayā ca rūpiyamayā ca yottā, saṅkhalikāti attho.

๑๐๐๙. บทว่า สีสํ ได้แก่ หัวประทุนรถ บทว่า เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ คือ อันเขาสร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ อธิบายว่า สำเร็จด้วยแก้วมณีไพฑูรย์ บทว่า โลหิตกา ได้แก่ ด้วยแก้วโลหิตกะ หรือด้วยแก้วมณีสีแดงชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า ยุตฺตา คือ เทียมแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา คือ เชือกหนังที่ทำด้วยทองและที่ทำด้วยเงิน อธิบายว่า โซ่

1010. Adhiṭṭhitoti attano deviddhiyā sakalamidaṃ ṭhānaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sahassavāhanoti sahassayuttavāhano, sahassaājānīyayuttaratho devānamindo yathāti adhippāyo. Yasavantāti ālapanaṃ, yasassīti attho. Kovidanti kusalañāṇavantaṃ, rathārohane vā chekaṃ. Ayaṃ uḷāroti ayaṃ uḷāro mahanto yasoti adhippāyo.

๑๐๑๐. บทว่า อธิฏฺฐิโต คือ ยืนอยู่โดยครอบงำสถานที่ทั้งหมดนี้ด้วยเทวฤทธิ์ของตน บทว่า สหสฺสวาหโน อธิบายว่า มีพาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง คือ มีรถเทียมด้วยม้าอาชาไนยพันหนึ่ง เหมือนท้าวสักกเทวราช บทว่า ยสวนาฺต เป็นคำเรียก อรรถว่า ผู้มียศ บทว่า โกวิทํ คือ ผู้มีญาณอันฉลาด หรือผู้ฉลาดในการขึ้นสู่รถ บทว่า อยํ อุฬาโร อธิบายว่า ยศอันยิ่งใหญ่นี้

Evaṃ therena puṭṭho devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพบุตร ครั้นพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1011.

๑๐๑๑.

‘‘Sujāto nāmahaṃ bhante, rājaputto pure ahuṃ;

Tvañca maṃ anukampāya, saññamasmiṃ nivesayi.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าชื่อสุชาตะ เป็นราชบุตร และท่านอาศัยความอนุเคราะห์ ได้ให้ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในความสำรวม

1012.

๑๐๑๒.

‘‘Khīṇāyukañca maṃ ñatvā, sarīraṃ pādāsi satthuno;

Imaṃ sujāta pūjehi, taṃ te atthāya hehiti.

ท่านทราบว่าข้าพเจ้าสิ้นอายุแล้ว จึงได้มอบพระสรีระของพระศาสดา (ให้ พร้อมกับกล่าวว่า) ดูก่อนสุชาตะ ท่านจงบูชาพระสรีระนี้ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ท่าน

1013.

๑๐๑๓.

‘‘Tāhaṃ gandhehi mālehi, pūjayitvā samuyyuto;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยดี บูชา (พระสรีระนั้น) ด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้แล้ว ละกายมนุษย์ ได้เข้าถึงสวนนันทวัน

1014.

๑๐๑๔.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกนานาชนิด ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีนางอัปสรแวดล้อม

1012-3. Tattha [Pg.251] sarīrantī sarīradhātuṃ. Hehitīti bhavissati. Samuyyutoti sammā uyyutto, yuttappayuttoti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สรีรํ ได้แก่ พระสรีรธาตุ บทว่า เหหิติ คือ จักมี บทว่า สมุยฺยุโต คือ ประกอบดีแล้ว อรรถว่า เป็นผู้ประกอบแล้วด้วยความเพียร

Evaṃ devaputto therena pucchitamatthaṃ kathetvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitaraṃ āpucchitvā rathaṃ āruyha devalokameva gato. Theropi tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammakathā mahājanassa sātthikā ahosi. Atha thero taṃ sabbaṃ attanā ca tena ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te ca taṃ tathā saṅgahaṃ āropesunti.

เทพบุตร ครั้นกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามแล้วอย่างนี้ ไหว้พระเถระ กระทำประทักษิณ ทูลลาพระบิดาแล้ว ขึ้นสู่รถกลับไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระเถระก็ได้ทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้แสดงธรรมกถาโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน ธรรมกถานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ครั้งนั้น พระเถระได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นตามลำดับที่ตนและเทพบุตรนั้นกล่าวแล้วนั่นเองแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้น

Cūḷarathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจูฬรถวิมาน จบแล้ว

14. Mahārathavimānavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถามหารถวิมาน

Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhanti mahārathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavane gopālassa nāma devaputtassa attano vimānato nikkhamitvā sahassayuttaṃ mahantaṃ dibbarathaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānakīḷanatthaṃ gacchantassa avidūre pāturahosi. Taṃ disvā devaputto sañjātagāravabahumāno sahasā rathato oruyha upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsi.

มหารถวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ปรากฏในที่ไม่ไกลแห่งเทพบุตรนามว่าโคปาละ ในภพดาวดึงส์ ผู้ซึ่งออกจากวิมานของตน ขึ้นสู่ทิพยรถอันใหญ่โตที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง แวดล้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ กำลังไปเพื่อเล่นในอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ เทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงลงจากรถโดยพลัน เข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้ว ได้ยืนอยู่

Tassidaṃ pubbakammaṃ – so kira vipassiṃ bhagavantaṃ suvaṇṇamālāya pūjetvā ‘‘imassa puññassa ānubhāvena mayhaṃ bhave bhave sovaṇṇamayā uracchadamālā nibbattatū’’ti katapaṇidhānāya anekakappesu sugatīsuyeva saṃsarantiyā kassapassa bhagavato kāle kikissa kāsirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattāya yathāpaṇidhānaṃ suvaṇṇamālālābhena ‘‘uracchadamālā’’ti laddhanāmāya devakaññāsadisāya rājadhītāya ācariyo gopālo nāma brāhmaṇo hutvā sasāvakasaṅghassa kassapassa bhagavato asadisadānādīni mahādānāni pavattetvā indriyānaṃ aparipakkabhāvena attānaṃ rājadhītarañca uddissa satthārā desitaṃ [Pg.252] dhammaṃ sutvāpi visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto puthujjanakālakiriyameva katvā yathūpacitapuññānubhāvena tāvatiṃsesu yojanasatike kanakavimāne nibbatti, anekakoṭiaccharāparivāro ahosi, sattaratanamayo cassa sahassayutto suvibhattabhittivicitto siniddhamadhuranigghoso attano pabhāsamudayena avahasanto viya divaṅkaramaṇḍalaṃ dibbo ājaññaratho nibbatti.

บุพกรรมของเทพบุตรนั้นดังนี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้บูชาพระผู้มีพระภาควิปัสสีด้วยพวงมาลัยทองคำแล้ว ได้ทำความปรารถนาไว้ว่า 'ด้วยอานุภาพแห่งบุญนี้ ขอให้พวงมาลัยประดับอกที่ทำด้วยทองคำจงบังเกิดแก่ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่' นางผู้ท่องเที่ยวไปในสุคติภูมิทั้งหลายสิ้นกัปเป็นอันมาก ได้มาบังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากิกิ กาสิกราช ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ได้นามว่า 'อุรัจฉทมาลา' เพราะได้พวงมาลัยทองคำตามที่ปรารถนาไว้ เป็นราชธิดาผู้เสมอด้วยเทพกัญญา โคปาลพราหมณ์ได้เป็นอาจารย์ของราชธิดานั้น ได้บำเพ็ญมหาทานมีการถวายอสทิสทานเป็นต้นแด่พระผู้มีพระภาคกัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ แต่เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า แม้ได้ฟังธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงอุทิศตนและราชธิดา ก็ไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ตนสั่งสมไว้ ได้บังเกิดในวิมานทองสูงร้อยโยชน์ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ได้มีนางอัปสรหลายโกฏิเป็นบริวาร และทิพยรถอาชาไนยอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีฝาอันจำแนกไว้ดีแล้ว วิจิตร มีเสียงไพเราะอ่อนหวาน ประดุจเยาะเย้ยดวงอาทิตย์ด้วยกลุ่มรัศมีของตน ได้บังเกิดขึ้นแก่เทพบุตรนั้น

So tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena yathāvuttasampattivibhavo gopālo eva nāma devaputto hutvā tāvatiṃsesuyeva nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno…pe… añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsī’’ti.

เทพบุตรนั้นเสวยทิพยสมบัติในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกทั้งหลายเท่านั้นสืบๆ ไป ในพุทธุปบาทกาลนี้ ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ได้เป็นเทพบุตรนามว่าโคปาละ ผู้มีสมบัติและเครื่องอุปโภคบริโภคดังที่กล่าวแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เท่านั้น. ท่านหมายถึงเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ...ฯลฯ...ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ได้ยืนอยู่แล้ว” ดังนี้.

Evaṃ pana upasaṅkamitvā ṭhitaṃ taṃ devaputtaṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi pucchi –

ก็ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้ทูลถามเทพบุตรนั้น ผู้เข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่อย่างนั้น ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า

1015.

๑๐๑๕.

‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ, āruyhimaṃ sandanaṃ nekacittaṃ;

Uyyānabhūmiṃ abhito anukkamaṃ, purindado bhūtapatīva vāsavo.

ท่านขึ้นสู่รถคันงามนี้ ซึ่งเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีม้าเป็นพาหนะ วิจิตรตระการตา เที่ยวไปยังภูมิภาคแห่งอุทยานโดยรอบ ย่อมรุ่งเรืองดุจท้าววาสวะผู้เป็นจอมภูต ผู้เคยประทานทานในกาลก่อน

1016.

๑๐๑๖.

‘‘Sovaṇṇamayā te rathakubbarā ubho, phalehi aṃsehi atīva saṅgatā;

Sujātagumbā naravīraniṭṭhitā, virocati pannaraseva cando.

ประทุนรถทั้งสองของท่านสำเร็จด้วยทอง ประกอบสนิทดีแล้วด้วยแผ่นไม้และส่วนประกอบ มีพุ่มเสาที่งดงาม สำเร็จแล้วดุจบุรุษผู้แกล้วกล้าสร้าง ย่อมรุ่งเรืองดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ

1017.

๑๐๑๗.

‘‘Suvaṇṇajālāvatato ratho ayaṃ, bahūhi nānāratanehi cittito;

Sunandighoso ca subhassaro ca, virocatī cāmarahatthabāhubhi.

รถคันนี้ปกคลุมด้วยข่ายทอง วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ มากมาย มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินและมีเสียงไพเราะ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขน (ของเหล่าเทพธิดา) ผู้ถือแส้จามรี

1018.

๑๐๑๘.

‘‘Imā [Pg.253] ca nābhyo manasābhinimmitā, rathassa pādantaramajjhabhūsitā;

Imā ca nābhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare.

ดุมล้อเหล่านี้ดุจเนรมิตขึ้นด้วยใจ ประดับประดาในท่ามกลางระหว่างซี่ล้อรถ และดุมล้อเหล่านี้วิจิตรด้วยลายเส้นนับร้อย ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าแลบนับร้อย

1019.

๑๐๑๙.

‘‘Anekacittāvatato ratho ayaṃ, puthū ca nemī ca sahassaraṃsiko;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

รถคันนี้ปกคลุมด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีกงล้ออันกว้างใหญ่และมีรัศมีนับพัน เสียงของกงล้อเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่

1020.

๑๐๒๐.

‘‘Sirasmiṃ cittaṃ maṇicandakappitaṃ, sadā visuddhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ;

Suvaṇṇarājīhi atīva saṅgataṃ, veḷuriyarājīva atīva sobhati.

ที่ส่วนยอด (ของรถ) มีเครื่องประดับอันวิจิตร ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ บริสุทธิ์หมดจดเสมอ งดงาม ส่องสว่าง ประกอบกันสนิทดีด้วยลายเส้นทอง งดงามยิ่งนักดุจลายเส้นแก้วไพฑูรย์

1021.

๑๐๒๑.

‘‘Ime ca vāḷī maṇicandakappitā, ārohakambū sujavā brahūpamā;

Brahā mahantā balino mahājavā, mano tavaññāya tatheva siṃsare.

ม้าสินธพเหล่านี้ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ มีรูปร่างสูงใหญ่สมส่วน มีฝีเท้าเร็ว เปรียบด้วยพรหม ตัวใหญ่ มีอานุภาพมาก มีกำลัง มีฝีเท้าเร็วมาก รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว

1022.

๑๐๒๒.

‘‘Ime ca sabbe sahitā catukkamā, mano tavaññāya tatheva siṃsare;

Samaṃ vahantī mudukā anuddhatā, āmodamānā turagānamuttamā.

ม้าทั้งหมดเหล่านี้วิ่งไปพร้อมเพรียงกัน มีฝีเท้าย่างสี่ รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว เป็นม้าที่ประเสริฐสุด ย่อมนำไปโดยสม่ำเสมอ อ่อนโยน ไม่คะนอง และร่าเริงบันเทิงใจ

1023.

๑๐๒๓.

‘‘Dhunanti vagganti patanti cambare, abbhuddhunantā sukate piḷandhane;

Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ.

ม้าเหล่านั้นย่อมสั่นแผงคอและหาง ย่อมวิ่งเป็นหมู่ ย่อมทะยานไปในอากาศ สั่นสะเทือนเครื่องประดับที่ทำไว้อย่างดี เสียงของเครื่องประดับเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่

1024.

๑๐๒๔.

‘‘Rathassa ghoso apiḷandhanāna ca, khurassa nādo abhihiṃsanāya ca;

Ghoso suvaggū samitassa suyyati, gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane.

เสียงของรถ เสียงของเครื่องประดับ เสียงกีบม้า และเสียงร้องของม้า เสียงอันไพเราะของหมู่เทพที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินดุจเสียงดนตรีของเหล่าคนธรรพ์ในป่าอันวิจิตร

1025.

๑๐๒๕.

‘‘Rathe [Pg.254] ṭhitātā migamandalocanā, āḷārapamhā hasitā piyaṃvadā;

Veḷuriyajālāvatatā tanucchavā, sadeva gandhabbasūraggapūjitā.

นางอัปสรเหล่านั้นที่ยืนอยู่บนรถ มีดวงตากลมดุจลูกเนื้อทราย มีขนตางอนงาม มีใบหน้ายิ้มแย้ม กล่าววาจาอันเป็นที่รัก มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายแก้วไพฑูรย์ มีผิวพรรณละเอียดอ่อน อันเหล่าคนธรรพ์และเทวดาผู้ประเสริฐบูชาแล้วเสมอ

1026.

๑๐๒๖.

‘‘Tā rattarattambarapītavāsasā, visālanettā abhirattalocanā;

Kule sujātā sutanū sucimhitā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

นางอัปสรเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลืองอันน่ากำหนัดยินดี มีดวงตากว้าง มีดวงตาแดงก่ำ เกิดดีแล้วในตระกูล มีรูปร่างงาม มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

1027.

๑๐๒๗.

‘‘Tā kambukeyūradharā suvāsasā, sumajjhimā ūruthanūpapannā;

Vaṭṭaṅguliyo sumukhā sudassanā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

นางอัปสรเหล่านั้นทรงกำไลแขนและทองกร นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีเอวบาง มีสะโพกและถันอันสมบูรณ์ มีนิ้วกลมงาม มีใบหน้างดงาม น่าทัศนา ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

1028.

๑๐๒๘.

‘‘Aññā suveṇī susu missakesiyo, samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

นางอัปสรบางพวกมีมวยผมงาม บางพวกมีมวยผมประดับด้วยดอกไม้หลากสี ซึ่งแบ่งไว้อย่างสม่ำเสมอและส่องสว่าง นางอัปสรเหล่านั้นเป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

1029.

๑๐๒๙.

‘‘Āveḷiniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยพวงมาลัย มีผิวพรรณดุจกลีบปทุมและอุบล ประดับประดาแล้ว อบอวลด้วยกลิ่นแก่นจันทน์ เป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ

1030.

๑๐๓๐.

‘‘Tā māliniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā;

Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā.

1031.

๑๐๓๑.

‘‘Kaṇṭhesu te yāni piḷandhanāni, hatthesu pādesu tatheva sīse;

Obhāsayantī dasa sabbaso disā, abbhuddayaṃ sāradikova bhāṇumā.

เครื่องประดับเหล่าใดที่คอ ที่มือ ที่เท้า และที่ศีรษะของท่าน เครื่องประดับเหล่านั้นย่อมส่องสว่างไปทั่วทั้งสิบทิศ ดุจพระอาทิตย์ในฤดูสารทที่กำลังขึ้น

1032.

๑๐๓๒.

‘‘Vātassa [Pg.255] vegena ca sampakampitā, bhujesu mālā apiḷandhanāni ca;

Muñcanti ghosaṃ ruciraṃ suciṃ subhaṃ, sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ.

พวงมาลัยและเครื่องประดับที่แขน อันสั่นไหวด้วยแรงลม ย่อมเปล่งเสียงอันไพเราะ บริสุทธิ์ งดงาม ซึ่งเป็นเสียงที่วิญญูชนทั้งหลายพึงสดับ

1033.

๑๐๓๓.

‘‘Uyyānabhūmyā ca duvaddhato ṭhitā, rathā ca nāgā tūriyāni ca saro;

Tameva devinda pamodayanti, vīṇā yathā pokkharapattabāhubhi.

ข้าแต่จอมเทพ รถ ช้าง ดนตรี และเสียง ที่ตั้งอยู่ ณ สองข้างของภูมิภาคอุทยาน ย่อมยังท่านให้บันเทิง เหมือนพิณที่บรรเลงด้วยองค์ประกอบอันงดงาม

1034.

๑๐๓๔.

‘‘Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ;

Pavajjamānāsu atīva accharā, bhamanti kaññā padumesu sikkhitā.

เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง ยังปีติให้เกิดในหทัย เหล่านางอัปสรผู้ฝึกฝนมาดี ย่อมเริงระบำอย่างยิ่งในดอกบัวทิพย์

1035.

๑๐๓๕.

‘‘Yadā ca gītāni ca vāditāni ca, naccāni cimāni samenti ekato;

Athettha naccanti athettha accharā, obhāsayantī ubhato varitthiyo.

ในกาลใด การขับร้อง การประโคม และการฟ้อนรำเหล่านี้ ย่อมประสานกันเป็นหนึ่งเดียว ในกาลนั้น ณ ที่นี้ นางอัปสรย่อมฟ้อนรำ และสตรีผู้ประเสริฐย่อมส่องสว่างไปทั้งสองข้าง

1036.

๑๐๓๖.

‘‘So modasi tūriyagaṇappabodhano, mahīyamāno vajirāvudhoriva;

Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ.

ท่านนั้น อันหมู่ดนตรีทิพย์ปลุกเร้าให้เกิดปีติ อันเขาบูชาอยู่ ย่อมบันเทิงดุจท้าววชิราวุธ (เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง) ยังปีติให้เกิดในหทัย

1037.

๑๐๓๗.

‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūto purimāya jātiyā;

Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasi, kaṃ dhammacariyaṃ vatamābhirocayi.

เมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง หรือท่านได้รักษาอุโบสถใด ท่านได้พอใจในธรรมจริยาและวัตรใด

1038.

๑๐๓๘.

‘‘Nayīdamappassa katassa kammuno, pubbe suciṇṇassa uposathassa vā;

Iddhānubhāvo vipulo ayaṃ tava, yaṃ devasaṅghaṃ abhirocase bhusaṃ.

อิทธานุภาพอันไพศาลนี้ของท่าน มิใช่ผลของกรรมที่ทำไว้น้อย หรือของอุโบสถที่ประพฤติดีแล้วในกาลก่อน (เป็นแน่) ด้วยเหตุที่ท่านรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่เทพ

1039.

๑๐๓๙.

‘‘Dānassa [Pg.256] te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

ผลนี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งการทำอัญชลีกรรม เมื่อข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด

1015. Tattha sahassayuttanti sahassena yuttaṃ, sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasminti sahassayuttaṃ. Kassa panetaṃ sahassanti? ‘‘Hayavāhana’’nti anantaraṃ vuccamānattā hayānanti ayamattho viññāyateva. Hayā vāhanaṃ etassāti hayavāhanaṃ. Keci pana ‘‘sahassayuttahayavāhana’’nti anunāsikalopaṃ ekameva samāsapadaṃ katvā vaṇṇenti, etasmiṃ pakkhe hayavāhanaṃ viya vāhananti attho yujjati. Hayavāhanasahassayuttaṃ yuttahayavāhanasahassanti hi attho. Apare pana ‘‘sahassayuttanti sahassadibbājaññayutta’’nti vadanti. Sandananti rathaṃ. Nekacittanti anekacittaṃ nānāvidhavicittavantaṃ. Uyyānabhūmiṃ abhitoti uyyānabhūmiyā samīpe. ‘‘Abhito’’ti hi padaṃ apekkhitvā sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Keci pana ‘‘uyyānabhūmyā’’tipi paṭhanti, te saddanayampi anupadhārentā paṭhanti. Anukkamanti gacchanto purindado bhūtapatīva vāsavo virocasīti sambandho.

๑๐๑๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสยุตฺตํ ได้แก่ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง หรือว่า ม้าพันหนึ่งเทียมแล้วในรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า สหสฺสยุตฺตํ (เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง) ก็ม้าพันหนึ่งนี้เป็นของใคร? เพราะมีคำว่า "หยวาหนํ" กล่าวไว้ในลำดับถัดไป เนื้อความนี้ว่า เป็นของม้าย่อมเป็นอันทราบได้ ม้าเป็นพาหนะของรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า หยวาหนํ (มีม้าเป็นพาหนะ) แต่บางอาจารย์พรรณนาโดยทำการลบตัวสะกด (อนุนาสิก) ทำให้เป็นสมาสบทเดียวกันว่า "สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ" ในปักษ์นี้ ความหมายว่า พาหนะดุจพาหนะม้าย่อมเหมาะสม เพราะมีเนื้อความว่า สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ คือ พาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "สหสฺสยุตฺตํ" คือ เทียมด้วยม้าอาชาไนยทิพย์พันหนึ่ง บทว่า สนฺทนํ ได้แก่ รถ บทว่า เนกจิตฺตํ ได้แก่ อันวิจิตรต่างๆ นานาชนิด บทว่า อุยฺยานภูมิํ อภิโต ได้แก่ ในที่ใกล้แห่งอุทยานภูมิ เพราะว่า บทว่า "อภิโต" นี้ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าสามี โดยอาศัยบทนั้น แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า "อุยฺยานภูมฺยา" อาจารย์เหล่านั้นอ่านโดยไม่พิจารณาหลักไวยากรณ์ มีความสัมพันธ์ว่า อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสิ (เมื่อเสด็จไปโดยลำดับ ดูก่อนปุรินททะ ผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งหลาย ดุจท้าววาสวะ ย่อมรุ่งเรือง)

1016. Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Teti tava. Rathakubbarā ubhoti rathassa ubhosu passesu vedikā. Yo hi rathassa sobhanatthañceva upari ṭhitānaṃ guttatthañca ubhosu passesu vedikākārena parikkhepo karīyati, tassa purimabhāge ubhosu passesu yāva rathīsā, tāva hatthehi gahaṇayoggo rathassa avayavaviseso, idha so eva kubbaroti adhippeto. Tenevāha ‘‘ubho’’ti. Aññattha pana rathīsā kubbaroti vuccati. Phalehīti rathūpatthambhassa dakkhiṇavāmabhedehi dvīhi phalehi, pariyantāvettha phalāti vuttā. Aṃsehīti kubbaraphale patiṭṭhitehi heṭṭhimaaṃsehi. Atīva saṅgatāti ativiya suṭṭhu saṅgatā suphassitā nibbivarā. Idañca sippiviracite kittimarathe labbhamānavisesaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. So pana aporisatāya akittimo sayaṃjāto kenaci aghaṭitoyeva. Sujātagumbāti susaṇṭhitathambhakasamudāyā. Ye hi vedikāya nirantaraṃ ṭhitā susaṇṭhitaghaṭakādiavayavavisesavanto thambhakasamudāyā, tesaṃ [Pg.257] vasenevaṃ vuttaṃ ‘‘sujātagumbā’’ti. Naravīraniṭṭhitāti sippācariyehi niṭṭhāpitasadisā. Sippācariyā hi attano sarīrakhedaṃ acintetvā vīriyabalena sippassa suṭṭhu vicāraṇato naresu vīriyavantoti idha ‘‘naravīrā’’ti vuttā. Naravīrāti vā devaputtassa ālapanaṃ. Niṭṭhitāti pariyositā paripuṇṇasobhātisayā. ‘‘Naravīranimmitā’’ti vā pāṭho, naresu dhitisampannehi nimmitasadisāti attho. Evaṃvidhakubbaratāya ayaṃ tava ratho virocati. Kiṃ viya? Pannaraseva cando, sukkapakkhe pannarasiyaṃ paripuṇṇakāle candimā viya.

๑๐๑๖. บทว่า โสวณฺณมยา ได้แก่ อันแล้วด้วยทอง บทว่า เต ได้แก่ ของท่าน บทว่า รถกุพฺพรา อุโภ ได้แก่ ราวรถทั้งสองข้าง ส่วนประกอบที่ทำเป็นรูปราวล้อมไว้ทั้งสองข้างของรถ เพื่อความสวยงามและเพื่อป้องกันผู้ที่ยืนอยู่ข้างบน ส่วนหน้าของส่วนประกอบนั้นทั้งสองข้างจนถึงประทุนรถ มีส่วนพิเศษของรถที่ควรแก่การจับด้วยมือ ในที่นี้ ส่วนนั้นเองประสงค์เอาว่า กุพฺพร (ราวรถ) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อุโภ" (ทั้งสอง) แต่ในที่อื่น ประทุนรถเรียกว่า กุพฺพร บทว่า ผเลหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นกระดานสองแผ่น คือข้างขวาและข้างซ้ายของที่ค้ำจุนรถ ในที่นี้ ส่วนปลายเรียกว่า ผลา บทว่า อํเสหิ ได้แก่ ด้วยบ่าส่วนล่างที่ตั้งอยู่บนแผ่นกระดานของราวรถ บทว่า อตีว สงฺคตา ได้แก่ เข้ากันได้สนิทดีอย่างยิ่ง สัมผัสดี ไม่มีช่องว่าง คำนี้กล่าวโดยยกเอาคุณลักษณะพิเศษที่พบได้ในรถที่ช่างฝีมือสร้างขึ้นมากล่าวในรถนั้น แต่รถนั้นเป็นของที่ไม่ได้เกิดจากฝีมือมนุษย์ เป็นของที่เกิดขึ้นเอง ไม่มีใครประกอบขึ้น บทว่า สุชาตคุมฺพา ได้แก่ มีหมู่เสาที่มีสัณฐานดี หมู่เสาที่มีส่วนประกอบพิเศษต่างๆ เช่น หม้อน้ำที่มีสัณฐานดี ตั้งอยู่ติดต่อกันที่ราวรถ เพราะอาศัยหมู่เสาเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "สุชาตคุมฺพา" บทว่า นรวีรนิฏฺฐิตา ได้แก่ ประดุจอาจารย์ช่างฝีมือทำให้สำเร็จ เพราะว่าอาจารย์ช่างฝีมือไม่คำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของตน พิจารณางานศิลปะอย่างดีด้วยกำลังความเพียร จึงได้ชื่อว่า "นรวีรา" (ผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์) ในที่นี้ หรือบทว่า นรวีร เป็นคำร้องเรียกเทพบุตร บทว่า นิฏฺฐิตา ได้แก่ สำเร็จแล้ว มีความงามบริบูรณ์ยิ่ง หรือมีอีกปาฐะว่า "นรวีรนิมฺมิตา" มีความหมายว่า ประดุจอันผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์เนรมิตขึ้น รถของท่านนี้ย่อมรุ่งเรืองเพราะมีราวรถเช่นนี้ เหมือนอะไร? เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ คือเหมือนดวงจันทร์ในเวลาเต็มดวงในวัน 15 ค่ำข้างขึ้น

1017. Suvaṇṇajālāvatatoti suvaṇṇajālakehi avatato chādito. ‘‘Suvaṇṇajālāvitato’’tipi pāṭho, gavacchitoti attho. Bahūhīti anekehi. Nānāratanehīti padumarāgaphussarāgādinānāvidharatanehi. Sunandighosoti suṭṭhu nanditabbaghoso, savanīyamadhuraninnādoti attho. Sunandighosoti vā suṭṭhu katanandighoso, naccanādīnaṃ dassanādīsu pavattitasādhukārasaddādivasena katapamodaninnādoti attho, ‘‘kālena kālaṃ āsīvādanavasena suṭṭhu payuttanandighoso’’ti ca vadanti. Subhassaroti suṭṭhu ativiya obhāsanasabhāvo, tattha vā pavattamānānaṃ devatānaṃ sobhanena gītavāditassarena subhassaro. Cāmarahatthabāhubhīti cāmarahatthayuttabāhūhi ito cito ca bījayamāna cāmarakalāpehi devatānaṃ bhujehi, tathābhūtāhi devatāhi vā virocati.

๑๐๑๗. บทว่า สุวณฺณชาลาวตโต ได้แก่ ปกคลุมแล้วด้วยข่ายทอง มีอีกปาฐะว่า "สุวณฺณชาลาวิตโต" มีความหมายว่า มีตาข่ายทองขึงไว้ บทว่า พหูหิ ได้แก่ มากมาย บทว่า นานารตเนหิ ได้แก่ ด้วยรัตนะนานาชนิดมีปัทมราคและบุษราคัมเป็นต้น บทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินยิ่งนัก มีความหมายว่า มีเสียงกังวานไพเราะน่าฟัง หรือบทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงบันลือที่ทำขึ้นอย่างดี มีความหมายว่า มีเสียงแสดงความยินดีที่เกิดขึ้นด้วยเสียงสาธุการเป็นต้นในการชมการฟ้อนรำเป็นต้น และบางอาจารย์กล่าวว่า "มีเสียงบันลือที่เปล่งขึ้นอย่างดีเป็นครั้งคราวด้วยอำนาจการให้พร" บทว่า สุภสฺสโร ได้แก่ มีสภาพส่องสว่างอย่างยิ่ง หรือว่า มีเสียงไพเราะด้วยเสียงขับร้องและประโคมอันงดงามของเหล่าเทวดาที่อยู่ในที่นั้น บทว่า จามรหตฺถพาหุภิ ได้แก่ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขนของเหล่าเทวดาที่ถือพู่ขนจามรีโบกสะบัดไปมา หรือด้วยเหล่าเทวดาผู้เป็นเช่นนั้น

1018. Nābhyoti rathacakkānaṃ nābhiyo. Manasābhinimmitāti ‘‘ime īdisā hontū’’ti cittena nimmitasadisā. Rathassa pādantaramajjhabhūsitāti rathassa pādānaṃ rathacakkānaṃ antena neminā nānāratanasamujjalena arānaṃ vemajjhena ca maṇḍitā. Satarājicittitāti anekavaṇṇāhi anekasatāhi rājīhi lekhāhi cittitā vicittabhāvaṃ gatā. Sateratā vijjurivāti sateratasaṅkhātavijjulatā viya pabhāsare vijjotanti.

๑๐๑๘. บทว่า นาภฺโย ได้แก่ ดุมแห่งล้อรถทั้งหลาย บทว่า มนสาภินิมฺมิตา ได้แก่ ประดุจอันใจเนรมิตขึ้นว่า "ขอสิ่งเหล่านี้จงเป็นเช่นนี้" บทว่า รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา ได้แก่ ประดับแล้วด้วยส่วนปลายคือ กงล้อรถอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด และด้วยส่วนกลางแห่งกำทั้งหลาย บทว่า สตราชิจิตฺติตา ได้แก่ อันวิจิตรแล้วด้วยลายเส้นร้อยชนิดหลากสีสัน ถึงความเป็นของวิจิตร บทว่า สเตรตา วิชฺชุริวา ได้แก่ ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองดุจสายฟ้าที่ชื่อว่า สเตรตา

1019. Anekacittāvatatoti [Pg.258] anekehi mālākammādicittehi avatato samokiṇṇo. ‘‘Anekacittāvitato’’tipi paṭhanti, soyeva attho, gāthāsukhatthaṃ pana dīghakaraṇaṃ. Puthū ca nemī cāti puthulanemi ca, eko ca-kāro nipātamattaṃ. Sahassaraṃsikoti anekasahassaraṃsiko. ‘‘Sahassaraṃsiyo’’tipi pāḷi. Apare pana ‘‘natā raṃsiyo’’ti ca paṭhanti, tattha natāti ajiyadhanudaṇḍako viya oṇatā nemippadesā. Sahassaraṃsiyoti sūriyamaṇḍalaṃ viya vipphurantakiraṇajālā. Tesanti olambamānakiṅkiṇikajālānaṃ nemippadesānaṃ.

๑๐๑๙. บทว่า อเนกจิตฺตาวตโต ได้แก่ เกลื่อนกล่นแล้วด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีลายดอกไม้เป็นต้น บางอาจารย์อ่านว่า "อเนกจิตฺตาวิตโต" ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกัน แต่ทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยของคาถา บทว่า ปุถู จ เนมี จ ได้แก่ และมีกงล้อที่กว้างใหญ่ จ-อักษรตัวหนึ่งเป็นเพียงนิบาต บทว่า สหสฺสรํสิโก ได้แก่ มีรัศมีหลายพัน มีบาลีว่า "สหสฺสรํสิโย" ก็มี ส่วนอาจารย์พวกอื่นอ่านว่า "นตา รํสิโย" ก็มี ในบทนั้น บทว่า นตา ได้แก่ ส่วนของกงล้อที่โค้งงอเหมือนคันธนูที่ไม่ได้ขึ้นสาย บทว่า สหสฺสรํสิโย ได้แก่ มีข่ายแห่งรัศมีแผ่ซ่านไปดุจดวงอาทิตย์ บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งส่วนของกงล้อที่มีข่ายกระดิ่งห้อยอยู่

1020. Sirasminti sīse, rathassa sīseti attho. Siro vā asmiṃ rathe. Cittanti vicittaṃ. Maṇicandakappitanti maṇimayamaṇḍalānuviddhaṃ candamaṇḍalasadisena maṇinā anuviddhaṃ. Ruciraṃ pabhassaranti iminā tassa candamaṇḍalasadisataṃyeva vibhāveti, sadā visuddhanti iminā panassa candamaṇḍalatopi visesaṃ dasseti. Suvaṇṇarājīhīti antarantarā vaṭṭākārena saṇṭhitāhi suvaṇṇalekhāhi. Saṅgatanti sahitaṃ. Veḷuriyarājīvāti antarantarā suvaṇṇarājīhi khacitamaṇimaṇḍalattā veḷuriyarājīhi viya sobhati. ‘‘Veḷuriyarājīhī’’ti ca paṭhanti.

๑๐๒๐. บทว่า สิรสฺมึ ความว่า บนยอด อธิบายว่า บนยอดแห่งรถ หรือว่า ยอดในรถนี้ บทว่า จิตฺตํ ความว่า วิจิตร บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตํ ความว่า ประดับด้วยวงแก้วมณี คือประดับด้วยแก้วมณีที่คล้ายกับดวงจันทร์ ด้วยบทว่า รุจิรํ ปภสฺสรํ นี้ ย่อมแสดงความคล้ายกับดวงจันทร์ของยอดรถนั้นนั่นเอง แต่ด้วยบทว่า สทา วิสุทฺธํ นี้ ย่อมแสดงความพิเศษของยอดรถนั้นยิ่งกว่าดวงจันทร์เสียอีก บทว่า สุวณฺณราชิหิ ความว่า ด้วยลายทองที่ตั้งอยู่เป็นวงกลมในระหว่างๆ บทว่า สงฺคตํ ความว่า ประกอบด้วย บทว่า เวฬุริยราชิวา ความว่า เพราะประดับด้วยวงแก้วมณีและลายทองในระหว่างๆ จึงงดงามราวกับลายแก้วไพฑูรย์ และบางท่านก็อ่านว่า “เวฬุริยราชิหิ”

1021. Vāḷīti vāḷavanto sampannavāḷadhino, asse sandhāya vadati. ‘‘Vājī’’ti vā pāṭho. Maṇicandakappitāti cāmarolambanaṭṭhānesu maṇimayacandakānuviddhā. Ārohakambūti uccā ceva tadanurūpapariṇāhā ca, ārohapariṇāhasampannāti attho. Sujavāti sundarajavā javavanto mahājavā, sobhanagatikāti attho. Brahūpamāti brahā viya paminitabbā, attano pamāṇato adhikā viya paññāyantāti attho. Brahāti vuḍḍhā pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā. Mahantāti mahānubhāvā mahiddhikā. Balinoti sarīrabalena ca ussāhabalena ca balavanto. Mahājavāti sīghavegā. Mano tavaññāyāti tava cittaṃ ñatvā. Tathevāti cittānurūpameva. Siṃsareti saṃsappare, pavattareti attho.

๑๐๒๑. บทว่า วาฬิ ความว่า มีแผงคอ มีหางที่สมบูรณ์ ท่านกล่าวหมายถึงม้า หรืออีกบทหนึ่งว่า “วาชี” ก็มี บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตา ความว่า ประดับด้วยจี้รูปดวงจันทร์ทำด้วยแก้วมณีในที่ที่ห้อยพู่จามรี บทว่า อาโรหกมฺพู ความว่า สูงและมีขนาดสมส่วนกัน อธิบายว่า สมบูรณ์ด้วยความสูงและขนาด บทว่า สุชวา ความว่า มีฝีเท้าดี มีความเร็ว มีความเร็วมาก อธิบายว่า มีท่วงทีการไปที่งดงาม บทว่า พฺรหูปมา ความว่า พึงเปรียบได้กับพรหม อธิบายว่า ปรากฏประหนึ่งว่าใหญ่กว่าขนาดของตน บทว่า พฺรหา ความว่า เจริญแล้ว มีอวัยวะน้อยใหญ่เจริญเต็มที่ บทว่า มหนฺตา ความว่า มีอานุภาพมาก มีฤทธิ์มาก บทว่า พลิโน ความว่า มีกำลัง คือมีกำลังกายและกำลังความเพียร บทว่า มหาชวา ความว่า มีความเร็วสูง บทว่า มโน ตวญฺญาย ความว่า รู้จิตของท่าน บทว่า ตเถว ความว่า เป็นไปตามจิตนั่นเอง บทว่า สึสเร ความว่า ย่อมเลื่อนไป อธิบายว่า ย่อมเป็นไป

1022. Imeti yathāvuttaasse sandhāyāha. Sabbeti sahassamattāpi. Sahitāti samānajavatāya samānagamanatāya ca gatiyaṃ sahitā, aññamaññaṃ anūnādhikagamanāti attho. Catūhi pādehi kamanti [Pg.259] gacchantīti catukkamā. Samaṃ vahantīti ‘‘sahitā’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Mudukāti mudusabhāvā, bhadrā ājānīyāti attho. Tenāha ‘‘anuddhatā’’ti, uddhatarahitā khobhaṃ akarontāti attho. Āmodamānāti pamodamānā, akhaḷuṅkatāya aññamaññaṃ rathikādīnañca tuṭṭhiṃ pavedayantāti attho.

๑๐๒๒. บทว่า อิเม ท่านกล่าวหมายถึงม้าที่กล่าวมาแล้ว บทว่า สพฺเพ ความว่า แม้ทั้งหมดจำนวนหนึ่งพัน บทว่า สหิตา ความว่า ไปพร้อมกันในการไปด้วยความเร็วที่เสมอกันและท่วงทีการไปที่เสมอกัน อธิบายว่า ไปโดยไม่ยิ่งหย่อนกว่ากันและกัน บทว่า จตุกฺกมา คือ ย่อมก้าวไป ย่อมไปด้วยเท้าทั้งสี่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า จตุกฺกมา บทว่า สมํ วหนฺติ (ย่อมนำไปเสมอกัน) ทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “สหิตา” ชัดเจนยิ่งขึ้น บทว่า มุทุกา ความว่า มีสภาวะอ่อนโยน อธิบายว่า เป็นม้าอาชาไนยพันธุ์ดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อนุทฺธตา” อธิบายว่า ปราศจากความคะนอง ไม่ทำความวุ่นวาย บทว่า อาโมทมานา ความว่า ร่าเริงยินดี อธิบายว่า เพราะความไม่พยศ จึงประกาศความพอใจแก่กันและกันและแก่สารถีเป็นต้น

1023. Dhunantīti cāmarabhāraṃ kesarabhāraṃ vāladhiñca vidhunanti. Vaggantīti kadāci pade padaṃ nikkhipantā vagganena gamanena gacchanti. Patantīti kadāci pavattanti, laṅghantīti attho. ‘‘Plavantī’’ti ca keci paṭhanti, soyevattho. Abbhuddhunantāti kammasippinā sukate suṭṭhu nimmite khuddakaghaṇṭādiassālaṅkāre abhiuddhunantā adhikaṃ uddhunantā. Tesanti tesaṃ piḷandhanānaṃ.

๑๐๒๓. บทว่า ธุนนฺติ ความว่า ย่อมสลัดพู่จามรี แผงคอ และหาง บทว่า วคฺคนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมก้าวเท้าต่อเท้าไปด้วยการเดินอย่างสง่างาม บทว่า ปตนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมกระโดด และบางท่านก็อ่านว่า “ปลวนฺติ” ความหมายก็อย่างเดียวกัน บทว่า อพฺภุทฺธุนนฺตา ความว่า สั่นเครื่องประดับม้ามีกระดิ่งเล็กเป็นต้นที่ช่างทำดีแล้ว สร้างดีแล้วอย่างยิ่ง คือสั่นอย่างยิ่ง บทว่า เตสํ ความว่า แห่งเครื่องประดับเหล่านั้น

1024. Rathassa ghosoti yathāvutto rathanigghoso. Apiḷandhanāna cāti a-kāro nipātamattaṃ. Piḷandhanānaṃ ābharaṇānaṃ. Apiḷandhananti ca ābharaṇapariyāyoti vā vadanti, rathassānaṃ ābharaṇānañcaghosoti attho. Khurassanādoti turaṅgānaṃ khuranipātasaddo. Kiñcāpi assā ākāsena gacchanti, madhurassa pana khuranipātasaddassa upaladdhihetubhūtena kammunā tesaṃ khuranikkhepe khuranikkhepe paṭighāto labbhatīti vadanti. Abhihiṃsanāya cāti assānaṃ adhikahiṃsanena ca, antarantarā assehi pavattitahesanena cāti attho. ‘‘Abhihesanāya cā’’ti keci paṭhanti. Samitassāti samuditassa dibbajanassa ghoso ca suvaggu sumadhuraṃ suyyati. Kiṃ viyāti āha ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane’’ti, citralatāvane gandhabbadevaputtānaṃ pañcaṅgikatūriyāni viya. Tūriyasannissito hi saddo ‘‘tūriyānī’’ti vutto nissayavohārena. ‘‘Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane’’ti ca pāṭho, ‘‘tūriyānañca’’iti anunāsikaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Apare ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrapavane’’ti paṭhanti.

๑๐๒๔. บทว่า รถสฺส โฆโส คือ เสียงกึกก้องของรถดังที่กล่าวมาแล้ว บทว่า อปิฬนฺธนาน จ อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต (หมายถึง) แห่งเครื่องประดับทั้งหลาย หรือบางท่านกล่าวว่า บทว่า อปิฬนฺธนํ เป็นคำไวพจน์ของอาภรณ์ อธิบายว่า เสียงของรถและเครื่องประดับ บทว่า ขุรสฺสนาโท คือ เสียงกระทบกีบของม้า แม้ว่าม้าจะไปในอากาศ แต่ท่านกล่าวว่า เพราะกรรมอันเป็นเหตุให้ได้ยินเสียงกระทบกีบอันไพเราะ การกระทบจึงเกิดขึ้นทุกครั้งที่ม้ายกกีบและวางกีบ บทว่า อภิหึสนาย จ คือ ด้วยเสียงร้องอย่างยิ่งของม้า อธิบายว่า ด้วยเสียงร้องที่ม้าเปล่งออกมาในระหว่างๆ บางท่านก็อ่านว่า “อภิเหสนาย จ” เสียงของหมู่ทิพย์ที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินอย่างไพเราะจับใจ เป็นเช่นไร? ท่านกล่าวว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน” เหมือนดนตรี ๕ ชนิดของเทวบุตรชาวคนธรรพ์ในป่าเถาวัลย์อันวิจิตร จริงอยู่ เสียงที่อาศัยดนตรี ท่านเรียกว่า “ตูริยานิ” โดยโวหารที่อ้างถึงที่อาศัย อีกบทหนึ่งว่า “คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน” ก็มี พึงนำอนุนาสิกมาเชื่อมเป็น “ตูริยานญฺจ” บางท่านอ่านว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน”

1025. Rathe ṭhitātāti rathe ṭhitā etā. Migamandalocanāti migacchāpikānaṃ viya mudusiniddhadiṭṭhinipātā. Āḷārapamhāti bahalasaṅgatapakhumā, gopakhumāti attho. Hasitāti pahasitā, pahaṃsitamukhāti attho[Pg.260]. Piyaṃvadāti piyavādiniyo. Veḷuriyajālāvatatāti veḷuriyamaṇimayena jālena chāditasarīrā. Tanucchavāti sukhumacchaviyo. Sadevāti sadā eva sabbakālameva. Gandhabbasūraggapūjitāti gandhabbadevatāhi ceva aparāhi ca aggadevatāhi laddhapūjā.

๑๐๒๕. บทว่า รเถ ฐิตาตา ความว่า เหล่านางนี้ยืนอยู่ในรถ บทว่า มิคมณฺฑโลจนา ความว่า มีสายตาที่อ่อนโยนและนุ่มนวลเหมือนลูกเนื้อทราย บทว่า อาฬารปมฺหา ความว่า มีขนตางอนหนา อธิบายว่า มีขนตางอนเหมือนขนตาวัว บทว่า หสิตา ความว่า ยิ้มแย้ม อธิบายว่า มีใบหน้ายิ้มแย้ม บทว่า ปิยํวทา ความว่า พูดจาไพเราะ บทว่า เวฬุริยชาลาวตตา ความว่า มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ บทว่า ตนุจฺฉวา ความว่า มีผิวพรรณละเอียดอ่อน บทว่า สเทว ความว่า เสมอไปนั่นเอง คือ ตลอดกาลทุกเมื่อนั่นเอง บทว่า คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา ความว่า ได้รับการบูชาจากเทวดาชาวคนธรรพ์และจากเทวดาชั้นผู้ใหญ่อื่นๆ

1026. Tā rattarattambarapītavāsasāti rajanīyarūpā ca rattapītavatthā ca. Abhirattalocanāti visesato rattarājīhi upasobhitanayanā. Kule sujātāti sindhavakule sujātā visiṭṭhadevanikāye sambhavā. Sutanūti sundarasarīrā. Sucimhitāti suddhasitakaraṇā.

๑๐๒๖. บทว่า ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา ความว่า นางเหล่านั้นมีรูปงามน่ารักและนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลือง บทว่า อภิรตฺตโลจนา ความว่า มีดวงตางดงามเป็นพิเศษด้วยริ้วสีแดง บทว่า กุเล สุชาตา ความว่า เกิดดีในตระกูล คือเกิดดีในตระกูลสินธพ เกิดในหมู่เทวดาที่วิเศษ บทว่า สุตนู ความว่า มีร่างกายงดงาม บทว่า สุจิมฺหิตา ความว่า มีรอยยิ้มที่บริสุทธิ์

1027. Tā kambukeyūradharāti suvaṇṇamayakeyūradharā. Sumajjhimāti vilaggamajjhā. Ūruthanūpapannāti sampannaūruthanā, kadalikkhandhasadisaūru ceva samuggasadisathanā ca. Vaṭṭaṅguliyoti anupubbato vaṭṭaṅguliyo. Sumukhāti sundaramukhā, pamuditamukhā vā. Sudassanāti dassanīyā.

๑๐๒๗. บทว่า ตา กมฺพุเกยูรธรา ความว่า นางเหล่านั้นสวมทองกรที่ทำด้วยทองคำ บทว่า สุมชฺฌิมา ความว่า มีเอวคอดกิ่ว บทว่า อูรุถนูปปนฺนา ความว่า สมบูรณ์ด้วยต้นขาและถัน คือมีต้นขาเหมือนลำกล้วยและมีถันเหมือนผอบ บทว่า วฏฺฏงฺคุลิโย ความว่า มีนิ้วกลมเรียวไปตามลำดับ บทว่า สุมุขา ความว่า มีใบหน้างดงาม หรือมีใบหน้าเบิกบาน บทว่า สุทสฺสนา ความว่า น่าดูน่าชม

1028. Aññāti ekaccā. Suveṇīti sundarakesaveṇiyo. Susūti daharā. Missakesiyoti rattamālādīhi missitakesavaṭṭiyo. Kathaṃ? Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi cāti, samaṃ aññamaññasadisaṃ nānāvibhattivasena vibhattāhi suvaṇṇacīrādikhacitāhi indanīlamaṇiādayo viya pabhassarāhi kesavaṭṭīhi missitakesiyoti yojanā. Anubbatāti anukūlakiriyā. Tāti accharāyo.

๑๐๒๘. บทว่า Aññā ความว่า บางพวก. บทว่า Suveṇī ความว่า มีมวยผมอันงดงาม. บทว่า Susū ความว่า ยังเยาว์วัย. บทว่า Missakesiyo ความว่า มีช้องผมอันระคนด้วยระเบียบดอกไม้สีแดงเป็นต้น. ถามว่า อย่างไร? แก้ว่า พึงประกอบความว่า มีผมอันระคนแล้วด้วยช้องผมที่รุ่งเรืองประดุจแก้วอินทนิลเป็นต้น อันประดับด้วยแผ่นทองเป็นต้น อันแบ่งไว้โดยประการต่างๆ เสมอกัน คือคล้ายกันและกัน. บทว่า Anubbatā ความว่า มีการกระทำตามสมควร. บทว่า Tā ได้แก่ นางอัปสรเหล่านั้น.

1029. Candanasāravositāti sārabhūtena dibbacandanena ullittā vicchuritā.

๑๐๒๙. บทว่า Candanasāravositā ความว่า อันลูบไล้ทาบทาแล้วด้วยแก่นจันทน์อันเป็นทิพย์.

1031. Kaṇṭhesūtiādinā gīvūpagahatthūpagapādūpagasīsūpagādiābharaṇāni dasseti. Obhāsayantīti kaṇṭhesu yāni piḷandhanāni, tehi obhāsayantīti yojanā. Evaṃ sesesupi. Abbhuddayanti abhiuggacchanto, ‘‘abbhuddasa’’ntipi pāṭho, soyevattho. Sāradikoti saradakāliko. Bhāṇumāti sūriyo. So hi abbhādidosavirahena dasapi disā suṭṭhu obhāseti.

๑๐๓๑. ด้วยบทว่า Kaṇṭhesu เป็นต้น ทรงแสดงเครื่องประดับที่ประดับคอ ประดับมือ ประดับเท้า และประดับศีรษะเป็นต้น. บทว่า Obhāsayantī พึงประกอบความว่า ย่อมยังทิศให้สว่างด้วยเครื่องประดับทั้งหลายใดที่มีอยู่ที่คอ. แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้. บทว่า Abbhuddayan ความว่า กำลังขึ้นไป. มีปาฐะว่า abbhuddasan ก็มี, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Sāradiko ความว่า เกิดในสารทกาล. บทว่า Bhāṇumā ได้แก่ พระอาทิตย์. จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้นปราศจากโทษคือเมฆเป็นต้น ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างดี.

1032. Vātassa vegena cāti manuññagandhūpahāraṃ saddūpahārañca karontena upaharantena viya vāyantena vātassa vegena rathaturaṅgavegena ca. Muñcantīti [Pg.261] vissajjenti. Ruciranti pañcaṅgikatūriyāni viya uparūpari rucidāyakaṃ. Sucinti suddhaṃ asaṃsaṭṭhaṃ. Subhanti manuññaṃ. Sabbehi viññūhi sutabbarūpanti sabbehipi viññujātikehi gandhabbasamayaññūhi sotabbaṃ savanīyaṃ uttamasabhāvaṃ ghosaṃ muñcantīti yojanā.

๑๐๓๒. บทว่า Vātassa vegena ca ความว่า ด้วยความเร็วของลมที่พัดประหนึ่งว่ากำลังทำและนำมาถวายซึ่งของหอมและเสียงอันน่ารื่นรมย์ และด้วยความเร็วของรถและม้า. บทว่า Muñcanti ความว่า ย่อมเปล่งออก. บทว่า Ruciran ความว่า ให้เกิดความยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดุจดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Sucin ความว่า บริสุทธิ์ ไม่ระคนกัน. บทว่า Subhan ความว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า Sabbehi viññūhi sutabbarūpan พึงประกอบความว่า ย่อมเปล่งเสียงอันมีสภาพสูงสุด อันบัณฑิตทั้งปวงผู้รู้ศิลปะการดนตรีพึงฟัง ควรฟัง.

1033. Uyyānabhūmyāti uyyānabhūmiyaṃ. Duvaddhatoti dvīhi addhapassehi. ‘‘Dubhato ca ṭhitā’’tipi paṭhanti, soyevattho. Rathāti rathe. Nāgāti nāge. Upayogatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Saroti rathanāgatūriyāni paṭicca nibbatto saro. Devindāti devaputtaṃ ālapati. Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti yathā vīṇā sammadeva yojitehi doṇipattabāhudaṇḍehi taṃtaṃmucchanānurūpaṃ avaṭṭhitehi vādiyamānā suṇantaṃ janaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayanti. Susikkhitabhāvena pokkharabhāvaṃ sundarabhāvaṃ pattehi vīṇāvādakassa hatthehi pavāditā vīṇā yathā mahājanaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayantīti.

๑๐๓๓. บทว่า Uyyānabhūmyā ความว่า ในพื้นอุทยาน. บทว่า Duvaddhato ความว่า โดยกึ่งแห่งข้างทั้งสอง. บางทีก็อ่านว่า Dubhato ca ṭhitā, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Rathā คือ rathe (ในรถ). บทว่า Nāgā คือ nāge (บนช้าง). จริงอยู่ ปัจจัตตวจนะนี้ลงในอรรถว่าอุปโยคะ (ในที่นี้คือ ใน, บน). บทว่า Saro ได้แก่ เสียงที่เกิดขึ้นอาศัยรถ ช้าง และดนตรี. บทว่า Devinda เป็นคำร้องเรียกเทวบุตร. บทว่า Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhī ความว่า พิณอันเขาดีดอยู่ด้วยกะโหลกพิณ คันพิณ และลูกบิดที่ประกอบไว้ดีแล้ว ตั้งไว้เหมาะแก่สำเนียงเพลงนั้นๆ ย่อมยังผู้ฟังให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พิณอันมือของคนดีดพิณซึ่งถึงความเป็นของงามเพราะได้ฝึกมาดีแล้วดีดอยู่ ย่อมยังมหาชนให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น.

1034. Imāsu vīṇāsūti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – imāsu ujukoṭivaṅkabrahatīnandinītisaraādibhedāsu bahūsu vīṇāsu siniddhamadhurassaratāya vaggūsu tato eva manuññarūpāsu hadayeritaṃ hadayaṅgamaṃ hadayahāriniṃ pītiṃ pītinimittaṃ pavajjamānāsu pavādiyamānāsu accharā devakaññā pītivegukkhittatāya attano susikkhitatāya ca dibbapadumesu bhamanti naccaṃ dassentiyo sañcaranti.

๑๐๓๔. คาถาว่า Imāsu vīṇāsu นี้ มีความย่อดังนี้ – เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีหลายชนิด คือ อุชุโกฏิ วังกะ พรหตี นันทินี ติสระ เป็นต้น อันมีเสียงไพเราะเพราะมีเสียงอ่อนหวานและกลมกล่อม และมีรูปอันน่ารื่นรมย์ด้วยเหตุนั้นเอง กำลังบรรเลงอยู่ คือดีดอยู่ ซึ่งความปิติอันซาบซ่านไปในหทัย เข้าถึงหทัย และนำไปซึ่งหทัย อันเป็นนิมิตแห่งความปิติ, นางอัปสรคือนางเทวกัญญา อันความเร็วแห่งปิติยกขึ้นแล้ว และเพราะความเป็นผู้ฝึกฝนมาดีของตน ย่อมท่องเที่ยวไปในดอกบัวทิพย์ทั้งหลาย พลางแสดงการฟ้อนรำ.

1035. Imānīti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’’ti. Samenti ekatoti ekajjhaṃ samarasāni honti. Atha vā samenti ekatoti ekato ekajjhaṃ samāni samarasāni karonti, tantissaraṃ gītassarena, gītassarañca tantissarena saṃsandantiyo naccanena yathādhigate hassādirase aparihāpentiyo samenti samānentīti attho. Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantīti evaṃ gītādīni samarase karontiyo atha aññā ekaccā accharā ettha etasmiṃ tava rathe naccanti, atha aññā varitthiyo uttamitthiyo naccaṃ passantiyo attano sarīrobhāsena ceva vatthābharaṇaobhāsena ca ettha [Pg.262] etasmiṃ padese ubhato dvīsu passesu dasapi disā kevalaṃ obhāsayanti vijjotayantīti attho.

๑๐๓๕. บทว่า Imāni นี้ พึงประกอบเข้ากับแต่ละบทว่า ‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’ (การขับร้องเหล่านี้, การประโคมเหล่านี้, และการฟ้อนรำเหล่านี้). บทว่า Samenti ekato ความว่า ย่อมมีความไพเราะกลมกลืนเป็นอันเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า samenti ekato ความว่า ย่อมกระทำให้สม่ำเสมอ มีรสเสมอกันโดยพร้อมเพรียงกัน คือ นางอัปสรเหล่านั้นเชื่อมเสียงเครื่องดนตรีกับเสียงขับร้อง และเสียงขับร้องกับเสียงเครื่องดนตรี ไม่ทำให้รสคือความร่าเริงเป็นต้นที่ได้แล้วเสื่อมไปด้วยการฟ้อนรำ, ท่านกล่าวว่า samenti คือทำให้กลมกลืนกัน. บทว่า Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantī ความว่า นางอัปสรบางพวกกระทำการขับร้องเป็นต้นให้มีรสเสมอกันอย่างนี้แล้ว ย่อมฟ้อนรำอยู่ในรถของท่านนี้, ส่วนนางอัปสรอื่นผู้เป็นสตรีประเสริฐ มองดูการฟ้อนรำอยู่ ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ในที่นี้ ในประเทศนี้ ในข้างทั้งสองให้สว่างไสวโดยส่วนเดียว ด้วยรัศมีแห่งร่างกายของตนและด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ, นี้คือความหมาย.

1036. Soti so tvaṃ evaṃbhūto. Tūriyagaṇappabodhanoti dibbatūriyasamūhena katapītipabodhano. Mahīyamānoti pūjīyamāno. Vajirāvudhorivāti indo viya.

๑๐๓๖. บทว่า So ความว่า ท่านผู้เป็นเช่นนั้น. บทว่า Tūriyagaṇappabodhanano ความว่า ผู้มีความปีติอันหมู่ทิพยดุริยางค์กระทำให้ตื่นแล้ว. บทว่า Mahīyamāno ความว่า ผู้อันเขาทั้งหลายบูชาอยู่. บทว่า Vajirāvudhoriva ความว่า ดุจท้าววชิราวุธ (พระอินทร์).

1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti aññehipi uposatho upavasīyati, tvaṃ kaṃ vā kīdisaṃ nāma uposathaṃ upavasīti pucchati. Dhammacariyanti dānādipuññapaṭipattiṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Abhirocayīti abhirocesi, ruccitvā pūresīti attho. ‘‘Abhirādhayī’’tipi pāṭho, sādhesi nipphādesīti attho.

๑๐๓๗. บทว่า Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasī ความว่า แม้คนอื่นๆ ก็จำอุโบสถกัน, แต่ท่านจำอุโบสถชนิดไหนเล่าหนอ? ดังนี้. บทว่า Dhammacariyan ได้แก่ การประพฤติบุญมีทานเป็นต้น. บทว่า Vatan ได้แก่ การสมาทานวัตร. บทว่า Abhirocayi คือ abhirocesi (ท่านยินดียิ่งแล้ว), ความว่า ยินดีแล้วจึงบำเพ็ญให้เต็ม. มีปาฐะว่า Abhirādhayī ก็มี, ความว่า ทำให้สำเร็จแล้ว ทำให้เสร็จสิ้นแล้ว.

1038. Idanti nipātamattaṃ, idaṃ vā phalanti adhippāyo. Abhirocaseti abhibhavitvā vijjotasi.

๑๐๓๘. บทว่า Idan เป็นเพียงนิบาต, หรือมีความหมายว่า ผลนี้. บทว่า Abhirocasi ความว่า ท่านย่อมรุ่งเรืองครอบงำ (ผู้อื่น).

Evaṃ mahātherena puṭṭho devaputto tamatthaṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ –

เทวบุตรถูกพระมหาเถระถามอย่างนี้แล้ว ได้บอกเนื้อความนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

1040.

๑๐๔๐.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti.

เทวบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร.

1041.

๑๐๔๑.

‘‘Jitindriyaṃ buddhamanomanikkamaṃ, naruttamaṃ kassapamaggapuggalaṃ;

Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ, devātidevaṃ satapuññalakkhaṇaṃ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้ทรงชนะอินทรีย์ มีพระทัยไม่มัวหมอง เป็นบุรุษสูงสุด เป็นบุคคลผู้เลิศ ผู้ทรงเปิดประตูแห่งอมตะ เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา มีพระลักษณะแห่งบุญร้อยประการ.

1042.

๑๐๔๒.

‘‘Tamaddasaṃ kuñjaramoghatiṇṇaṃ, suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ;

Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano, tameva disvāna subhāsitaddhajaṃ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระองค์ผู้ดุจพญาช้างผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว เสมือนรูปทองชมพูนุท, ครั้นเห็นพระองค์ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งสุภาษิตแล้ว ข้าพเจ้าก็มีใจผ่องใสโดยฉับพลัน.

1043.

๑๐๔๓.

‘‘Tamannapānaṃ athavāpi cīvaraṃ, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ;

Pupphābhikiṇṇamhi sake nivesane, patiṭṭhapesiṃ sa asaṅgamānaso.

ข้าพเจ้าได้ตั้งไว้ซึ่งข้าวและน้ำ หรือจีวร อันสะอาด ประณีต ประกอบด้วยรส ในนิเวศน์ของตนที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ (ถวายแด่พระองค์) ผู้มีพระทัยไม่ข้องเกี่ยว.

1044.

๑๐๔๔.

‘‘Tamannapānena [Pg.263] ca cīvarena ca, khajjena bhojjena ca sāyanena ca;

Santappayitvā dvipadānamuttamaṃ, so saggaso devapure ramāmahaṃ.

ข้าพเจ้าได้ยังพระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้าให้ทรงยินดีแล้ว ด้วยข้าวและน้ำนั้น ด้วยจีวร ด้วยของขบเคี้ยว ของฉัน และของลิ้มรส, ข้าพเจ้านั้นไปสู่สวรรค์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเทวปุระ.

1045.

๑๐๔๕.

‘‘Etenupāyena imaṃ niraggaḷaṃ, yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ;

Pahāyahaṃ mānusakaṃ samussayaṃ, indūpamo devapure ramāmahaṃ.

เราบูชายัญอันไม่มีลิ่มสลักนี้ อันบริสุทธิ์ ๓ อย่าง ด้วยอุบายนี้แล้ว ละอัตภาพของมนุษย์ เปรียบดังพระจันทร์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเมืองเทพ

1046.

๑๐๔๖.

‘‘Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, paṇītarūpaṃ atikaṅkhatā muni;

Annañca pānañca bahuṃ susaṅkhataṃ, patiṭṭhapetabbamasaṅgamānase.

ข้าแต่พระมุนี ผู้ปรารถนายิ่งซึ่งอายุ วรรณะ สุขะ พละ และรูปอันประณีต พึงถวายข้าวและน้ำอันมากมายที่ปรุงดีแล้ว ในพระตถาคตผู้มีพระทัยไม่ข้อง

1047.

๑๐๔๗.

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, buddhena seṭṭho va samo va vijjati;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato, puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti.

ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอกว่าพระพุทธเจ้าไม่มี พระองค์ทรงเป็นยอดอาหุไนยบุคคล ของเหล่าผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์

1041. Tattha jitindriyanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ bodhimūleyeva aggamaggena jitattā nibbisevanabhāvassa katattā jitindriyaṃ. Abhiññeyyādīnaṃ abhiññeyyādibhāvato anavasesato abhisambuddhattā buddhaṃ. Puripuṇṇavīriyatāya anomanikkamaṃ caturaṅgasamannāgatassa vīriyassa catubbidhasammappadhānassa ca pāripūriyāti attho. Naruttamanti narānaṃ uttamaṃ dvipaduttamaṃ. Kassapanti bhagavantaṃ gottena vadati. Avāpurantaṃ amatassa dvāranti koṇāgamanassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahānagarassa dvāraṃ ariyamaggaṃ vivarantaṃ. Devātidevanti sabbesampi devānaṃ atidevaṃ. Satapuññalakkhaṇanti anekasatapuññavasena nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ.

๑๐๔๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า jitindriyaṃ ได้แก่ ชื่อว่าผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว เพราะทรงชนะอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยอัคคมรรคที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง เพราะทรงกระทำให้สิ้นเสี้ยนหนาม ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้พร้อมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้น โดยความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้น ชื่อว่า ผู้มีความเพียรไม่ทราม เพราะมีความเพียรเต็มเปี่ยม อธิบายว่า เพราะความบริบูรณ์แห่งวิริยะที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และสัมมัปปธาน ๔ บทว่า naruttamaṃ ได้แก่ ผู้สูงสุดแห่งนรชน ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า ด้วยบทว่า kassapaṃ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ ได้แก่ ผู้ทรงเปิดอริยมรรคอันเป็นประตู่แห่งพระมหานครคือนิพพาน ซึ่งถูกปิดแล้วจำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ บทว่า devātidevaṃ ได้แก่ ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง บทว่า satapuññalakkhaṇaṃ ได้แก่ ผู้มีมหาปุริสลักษณะอันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญนับร้อยมิถ้วน

1042. Kuñjaranti kilesapaṭisattunimmaddanena kuñjarasadisaṃ, mahānāganti attho. Catunnaṃ oghānaṃ saṃsāramahoghassa taritattā oghatiṇṇaṃ. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisanti [Pg.264] siṅgīsuvaṇṇajambunadasuvaṇṇarūpasadisaṃ, kañcanasannibhattacanti attho. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmanoti taṃ kassapasammāsambuddhaṃ disvā khippaṃ tāvadeva ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti pasādavasena kilesamalāpagamanena sucimano visuddhamano ahosiṃ, tañca kho tameva disvāna taṃ disvā eva. Subhāsitaddhajanti dhammaddhajaṃ.

๑๐๔๒. บทว่า kuñjaraṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังช้างพลาย เพราะทรงย่ำยีข้าศึกคือกิเลส อธิบายว่า ผู้เป็นพญานาค ชื่อว่า ผู้ข้ามโอฆะแล้ว เพราะทรงข้ามโอฆะ ๔ และมหาสังสารโอฆะได้แล้ว บทว่า suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังรูปทองสิงคีและทองชมพูนท อธิบายว่า ผู้มีพระฉวีวรรณดังทองคำ บทว่า disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano ความว่า ได้เห็นพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว ในทันใดนั้นเอง ก็ได้มีใจสะอาด มีใจบริสุทธิ์ เพราะความเลื่อมใสว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” และเพราะปราศจากมลทินคือกิเลส และการนั้นได้เกิดขึ้นเพราะเห็นพระองค์นั่นเอง คือเพราะได้เห็นพระองค์เท่านั้น บทว่า subhāsitaddhajaṃ ได้แก่ ผู้มีธรรมเป็นธงชัย

1043. Tamannapānanti tamhi bhagavati annañca pānañca. Athavāpi cīvaranti atha cīvarampi. Rasasā upetanti rasena upetaṃ sādurasaṃ, uḷāranti attho. Pupphābhikiṇṇamhīti ganthitehi ca aganthikehi ca pupphehi olambanavasena santharaṇavasena ca abhikiṇṇe. Patiṭṭhapesinti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Asaṅgamānasoti katthaci alaggacitto so ahanti yojanā.

๑๐๔๓. บทว่า tamannapānaṃ ได้แก่ ข้าวและน้ำในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น บทว่า athavāpi cīvaraṃ ได้แก่ อีกอย่างหนึ่ง แม้จีวร บทว่า rasasā upetaṃ ได้แก่ ประกอบด้วยรส มีรสอร่อย อธิบายว่า มีรสเลิศ บทว่า pupphābhikiṇṇamhi ได้แก่ ในที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ทั้งที่ร้อยและมิได้ร้อย โดยเป็นของห้อยย้อยและโดยเป็นของปูลาด บทว่า patiṭṭhapesiṃ ได้แก่ ได้จัดถวาย ได้ถวายแล้ว บทว่า asaṅgamānaso ความว่า เราผู้นั้นมีจิตไม่ติดข้องในวัตถุใดๆ ดังนี้เป็นโยชนา

1044. Saggasoti aparāparūpapattivasena sagge sagge, tatthāpi ca devapure sudassanamahānagare. Ramāmīti kīḷāmi modāmi.

๑๐๔๔. บทว่า saggaso ได้แก่ ในสวรรค์ชั้นนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งการอุบัติบ่อยๆ และแม้ในสวรรค์นั้น ก็คือในเทวบุรี คือสุทัสสนมหานคร บทว่า ramāmi ได้แก่ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิง

1045. Etenupāyenāti gopālabrāhmaṇakāle sasāvakasaṅghassa kassapabhagavato yathā asadisadānaṃ adāsiṃ, etena upāyena. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti anāvaṭadvāratāya muttacāgatāya ca niraggaḷaṃ, tīsupi kālesu tīhi dvārehi karaṇakārāpanānussaraṇavidhīhi sampannatāya tividhaṃ, tattha saṃkilesābhāvena visuddhaṃ aparimitadhanapariccāgabhāvena mahācāgatāya yaññaṃ yajitvā, mahādānaṃ datvāti attho. Taṃ pana dānaṃ cirakatampi khettavatthucittānaṃ uḷāratāya antarantarā anussaraṇena attano pākaṭaṃ āsannaṃ paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā āha ‘‘ima’’nti.

๑๐๔๕. บทว่า etenupāyena ความว่า เราได้ถวายอสทิสทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ในกาลที่เป็นโคปาลพราหมณ์ฉันใด ก็ด้วยอุบายนี้ บทว่า imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ ความว่า ชื่อว่าไม่มีลิ่มสลัก เพราะมีประตูไม่ปิด และเพราะมีการบริจาคอย่างเปิดเผย ชื่อว่ามี ๓ อย่าง เพราะถึงพร้อมด้วยวิธีคือ การทำเอง การให้ผู้อื่นทำ และการระลึกถึงเนืองๆ ด้วยทวาร ๓ ในกาลทั้ง ๓ ชื่อว่าบริสุทธิ์ในข้อนั้น เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะมีการบริจาคทรัพย์ประมาณมิได้ อธิบายว่า บูชายัญคือมหาทานแล้ว ได้ถวายมหาทานแล้ว ก็ทานนั้น แม้ทำไว้นานแล้ว แต่เพราะความยิ่งใหญ่แห่งเขต วัตถุ และจิต ท่านจึงถือเอาทานนั้นซึ่งปรากฏแก่ตน ประจักษ์ดุจอยู่ใกล้ ด้วยการระลึกถึงเนืองๆ แล้วกล่าวว่า imaṃ

1046. Evaṃ devaputto attanā katakammaṃ therassa kathetvā idāni tādisāya sampattiyā parepi patiṭṭhāpetukāmataṃ tathāgate ca uttamaṃ attano pasādabahumānaṃ pavedento ‘‘āyuñca vaṇṇañcā’’tiādinā gāthādvayamāha. Tattha abhikaṅkhatāti icchantena. Munīti theraṃ ālapati.

๑๐๔๖. เทพบุตรครั้นกราบทูลกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศความปรารถนาจะให้ผู้อื่นตั้งอยู่ในสมบัติเช่นนั้นด้วย และประกาศความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งของตนในพระตถาคตด้วย จึงกล่าวคาถา ๒ บท มีคำว่า āyuñca vaṇṇañca เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikaṅkhatā ได้แก่ ผู้ปรารถนา ด้วยบทว่า muni เป็นการเรียกพระเถระ

1047. Nayimasmiṃ loketi devaputto attano paccakkhabhūtaṃ lokaṃ vadati. Parasminti tato aññasmiṃ. Etena sabbepi sadevake loke [Pg.265] dasseti. Samo ca vijjatīti seṭṭho tāva tiṭṭhatu, samo eva na vijjatīti attho. Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gatoti imasmiṃ loke yattakā āhuneyyā nāma, tesu sabbesu paramāhutiṃ paramaṃ āhuneyyabhāvaṃ gato. ‘‘Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti vā pāṭho, tattha paramaggatanti paramaṃ aggabhāvaṃ, aggadakkhiṇeyyabhāvanti attho. Kesanti āha ‘‘puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti, puññena atthikānaṃ vipulaṃ mahantaṃ puññaphalaṃ icchantānaṃ, tathāgato eva lokassa puññakkhettanti dasseti. Keci pana ‘‘āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti paṭhanti, soyevattho.

๑๐๔๗. ด้วยบทว่า nayimasmiṃ loke เทพบุตรกล่าวถึงโลกที่ตนประจักษ์ ด้วยบทว่า parasmiṃ ได้แก่ ในโลกอื่นจากโลกนั้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวโลก บทว่า samo ca vijjati อธิบายว่า ผู้ประเสริฐกว่าจงยกไว้ก่อน แม้ผู้เสมอก็ไม่มี บทว่า āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato ความว่า ในโลกนี้ มีบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับประมาณเท่าใด พระองค์ทรงถึงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับอย่างยิ่ง คือความเป็นอาหุไนยบุคคลอย่างยิ่งในบรรดาบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato ในบทนั้น บทว่า paramaggataṃ ได้แก่ ความเป็นผู้เลิศอย่างยิ่ง อธิบายว่า ความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศ ถามว่า ของใคร? ตอบว่า puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ คือ ของผู้ต้องการบุญ ผู้ปรารถนาผลบุญอันไพบูลย์ คือยิ่งใหญ่ ท่านแสดงว่า พระตถาคตเท่านั้นเป็นบุญเขตของโลก ส่วนบางท่านอ่านว่า āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น

Evaṃ kathentameva taṃ thero kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittañca ñatvā saccāni pakāsesi. So saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha thero manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ attanā ca devaputtena ca kathitaniyāmeneva ārocesi. Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattapariyāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

พระเถระทราบว่าเทพบุตรนั้นผู้กำลังกราบทูลอยู่อย่างนั้น มีจิตควรแก่การงาน มีจิตอ่อนโยน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน และมีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย เทพบุตรนั้น ในเวลาจบการแสดงสัจจะ ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้งนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตามนัยที่ตนและเทพบุตรได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Mahārathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามหารถวิมาน จบ

Iti paramatthadīpaniyā khuddakaṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย วิมานวัตถุ

Cuddasavatthupaṭimaṇḍitassa pañcamassa mahārathavaggassa

แห่งมหารถวรรคที่ ๕ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๔ เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจบแล้ว

6. Pāyāsivaggo

๖. ปายาสิวรรค

1. Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā

๑. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti agāriyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe ekaṃ kulaṃ ubhatopasannaṃ hoti sīlācārasampannaṃ opānabhūtaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ. Te dve jayampatikā ratanattayaṃ uddissa yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattiṃsu, tesaṃ dvādasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavanti. Athāyasmā [Pg.266] mahāmoggallānotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

อคาริยวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีตระกูลหนึ่ง ทั้งสองสามีภรรยาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ เป็นดุจบ่อน้ำสำหรับภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย สองสามีภรรยานั้นอุทิศพระรัตนตรัย ทำบุญตลอดชีวิต จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดแก่เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้น เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้นเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมานนั้น คำเป็นต้นว่า อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน

1048.

๑๐๔๘.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

ป่าจิตรลดา สวนอันประเสริฐสูงสุดของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สว่างไสวอยู่ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

1049.

๑๐๔๙.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Thero pucchi.

พระเถระได้ทูลถามแล้ว

1050.

๑๐๕๐.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ก็ได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

1051.

๑๐๕๑.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

ข้าพเจ้าและภรรยา เมื่ออยู่ในมนุษยโลก ได้ครองเรือนเป็นดุจบ่อน้ำ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

1052.

๑๐๕๒.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

เพราะบุญนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

(เทพบุตร) ได้พยากรณ์สมบัติของตน แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่

Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑ จบ

2. Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā

๒. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒

Yathā [Pg.267] vanaṃ cittalatanti dutiyaagāriyavimānaṃ. Etthāpi aṭṭhuppatti anantarasadisāva.

อคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ แม้ในเรื่องนี้ ความเป็นมาของเรื่องก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเทียว

1054.

๑๐๕๔.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

1055.

๑๐๕๕.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

1056.

๑๐๕๖.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

1057.

๑๐๕๗.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

1058.

๑๐๕๘.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ จบ

3. Phaladāyakavimānavaṇṇanā

๓. พรรณนาผลทายกวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇanti phaladāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rañño bimbisārassa akāle ambaphalāni paribhuñjituṃ icchā uppajji. So ārāmapālaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kho, bhaṇe, ambaphalesu icchā uppannā, tasmā ambāni me ānetvā [Pg.268] dehī’’ti. ‘‘Deva, natthi ambesu ambaphalaṃ, apicāhaṃ tathā karomi, sace devo kiñci kālaṃ āgameti, yathā ambā na cirasseva phalaṃ gaṇhantī’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, tathā karohī’’ti. Ārāmapālo ārāmaṃ gantvā ambarukkhamūlesu paṃsuṃ apanetvā tādisaṃ paṃsuṃ ākiri, tādisañca udakaṃ āsiñci, yathā na cirasseva ambarukkhā sacchinnapattā ahesuṃ. Atha naṃ paṃsuṃ apanetvā phārusakakasaṭamissakaṃ pākatikaṃ paṃsuṃ ākiritvā sādhukaṃ udakaṃ adāsi. Tadā ambarukkhā na cireneva korakitā pallavitā kuṭamalakajātā hutvā pupphiṃsu, atha salāṭukajātā hutvā phalāni gaṇhiṃsu. Tatthekasmiṃ ambarukkhe paṭhamataraṃ cattāri phalāni manosilācuṇṇapiñjaravaṇṇāni sampannagandharasāni pariṇatāni ahesuṃ.

ผลทายกวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงเกิดความปรารถนาจะเสวยผลมะม่วงนอกฤดูกาล พระองค์จึงรับสั่งกับคนเฝ้าสวนว่า 'นี่แน่ะ เราเกิดความอยากในผลมะม่วง เพราะฉะนั้น ท่านจงนำมะม่วงมาให้เรา' (คนเฝ้าสวนทูลว่า) 'ขอเดชะ ที่ต้นมะม่วงไม่มีผลมะม่วง แต่ข้าพระองค์จะทำโดยวิธีที่มะม่วงจะออกผลในไม่ช้า หากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงรอสักหน่อย' (พระราชาตรัสว่า) 'ดีล่ะ ท่านจงทำเช่นนั้นเถิด' คนเฝ้าสวนไปที่สวนแล้ว พรวนดินที่โคนต้นมะม่วงออก กลบด้วยดินชนิดหนึ่ง และรดด้วยน้ำชนิดหนึ่ง โดยวิธีที่ในไม่ช้าต้นมะม่วงทั้งหลายก็สลัดใบ ครั้งนั้น เขานำดินนั้นออก กลบด้วยดินปกติที่ผสมกับขยะหยาบ แล้วรดน้ำอย่างดี เมื่อนั้น ในไม่ช้า ต้นมะม่วงทั้งหลายก็เกิดตุ่มดอก แตกใบอ่อน เกิดดอกตูม แล้วก็ออกดอก จากนั้นก็เกิดผลดิบ แล้วก็ติดผล ในบรรดาต้นมะม่วงเหล่านั้น ที่ต้นหนึ่ง มีผล ๔ ผลสุกก่อนเพื่อน มีสีเหลืองดั่งผงมโนศิลา สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส

So tāni gahetvā ‘‘rañño dassāmī’’ti gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ piṇḍāya caramānaṃ disvā cintesi ‘‘imāni ambāni aggaphalabhūtāni imassa ayyassa dassāmi, kāmaṃ maṃ rājā hanatu vā pabbājetu vā, rañño hi dinne diṭṭhadhamme pūjāmattaṃ appamattakaṃ phalaṃ, ayyassa dinne pana diṭṭhadhammikampi samparāyikampi aparimāṇaṃ phalaṃ bhavissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā tāni phalāni therassa datvā rājānaṃ upasaṅkamitvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā rājā rājapurise āṇāpesi ‘‘vīmaṃsatha tāva, bhaṇe, yathāyaṃ āhā’’ti. Thero pana tāni phalāni bhagavato upanāmesi. Bhagavā tesu ekaṃ sāriputtattherassa, ekaṃ mahāmoggallānattherassa, ekaṃ mahākassapattherassa datvā ekaṃ attanā paribhuñji. Purisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ.

เขาเก็บผลมะม่วงเหล่านั้นแล้ว ขณะเดินทางไปโดยคิดว่า 'เราจะถวายแด่พระราชา' ได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ กำลังเที่ยวบิณฑบาตในระหว่างทาง จึงคิดว่า 'มะม่วงเหล่านี้เป็นผลไม้ชั้นเลิศ เราจะถวายแด่พระคุณเจ้ารูปนี้ แม้พระราชาจะทรงประหารเราหรือเนรเทศเราก็ตามที จริงอยู่ เมื่อถวายแด่พระราชา ผลเพียงเล็กน้อยคือสักว่าการบูชาในปัจจุบันภพเท่านั้นจักมี แต่เมื่อถวายแด่พระคุณเจ้า ผลอันประมาณมิได้ทั้งในปัจจุบันภพและในสัมปรายภพก็จักมี' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงถวายผลไม้เหล่านั้นแด่พระเถระ แล้วเข้าไปเฝ้าพระราชา กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการสั่งราชบุรุษทั้งหลายว่า 'นี่แน่ะ พวกท่านจงไปสอบสวนดูก่อน ตามที่เขาพูดนี้' ส่วนพระเถระได้น้อมนำผลไม้เหล่านั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงประทานผลหนึ่งแก่พระสารีบุตรเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหาโมคคัลลานเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหากัสสปเถระ และทรงเสวยเองผลหนึ่ง พวกราชบุรุษได้กราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชา

Rājā taṃ sutvā ‘‘dhīro vatāyaṃ puriso, yo attano jīvitampi pariccajitvā puññapasuto ahosi, attano parissamañca ṭhānagatameva akāsī’’ti tuṭṭhacitto tassa ekaṃ gāmavaraṃ vatthālaṅkārādīni ca datvā ‘‘yaṃ tayā bhaṇe ambaphaladānena puññaṃ pasutaṃ, tato me pattiṃ dehī’’ti āha. So ‘‘demi, deva, yathāsukhaṃ pattiṃ gaṇhāhī’’ti avoca. Ārāmapālo aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji[Pg.269], tassa soḷasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ. Taṃ disvā āyasmā mahāmoggallāno pucchi –

พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยยินดีว่า “บุรุษนี้เป็นบัณฑิตหนอ ผู้สละแม้ชีวิตของตนแล้วขวนขวายในบุญ และได้กระทำความพากเพียรของตนให้ถึงที่แล้ว” จึงพระราชทานบ้านส่วยชั้นดี 1 หลัง และเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับเป็นต้นแก่เขา แล้วตรัสว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุญใดที่ท่านขวนขวายแล้วด้วยการถวายผลมะม่วง ขอท่านจงให้ส่วนบุญแก่เราจากบุญนั้น” เขาจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ถวาย ขอพระองค์ทรงรับส่วนบุญตามพระประสงค์เถิด” ในกาลต่อมา คนเฝ้าสวนนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง 16 โยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาท 700 ยอด ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเห็นวิมานนั้นแล้วจึงได้ทูลถามว่า

1060.

๑๐๖๐.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato soḷasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี สูง 16 โยชน์โดยรอบ มียอดปราสาท 700 ยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำอันงดงาม

1061.

๑๐๖๑.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā, dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā;

Naccanti gāyanti pamodayanti.

“ท่านนั่ง ดื่ม และเคี้ยวกินอยู่ในวิมานนั้น และพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางกัญญาทิพย์กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ผู้โอฬาร ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้ท่านบันเทิงใจ

1062.

๑๐๖๒.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

1063.

๑๐๖๓.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

1064.

๑๐๖๔.

‘‘Phaladāyī phalaṃ vipulaṃ labhati, dadamujugatesu pasannamānaso;

So hi pamodati saggagato tidive, anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ.

“ผู้ให้ผลไม้ย่อมได้ผลอันไพบูลย์ เมื่อมีใจเลื่อมใสถวายในท่านผู้ปฏิบัติตรง ผู้นั้นแลไปสู่สวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์

1065.

๑๐๖๕.

‘‘Tavevāhaṃ mahāmuni, adāsiṃ caturo phale.

“ข้าแต่มหามุนี ข้าพระองค์ได้ถวายผลไม้ 4 ผลแก่ท่านนั่นเอง

1066.

๑๐๖๖.

‘‘Tasmā hi phalaṃ alameva dātuṃ, niccaṃ manussena sukhatthikena;

Dibbāni vā patthayatā sukhāni, manussasobhaggatamicchatā vā.

“เพราะเหตุนั้นแล การให้ผลไม้ย่อมสมควรทีเดียวเป็นนิตย์ สำหรับมนุษย์ผู้ปรารถนาความสุข หรือผู้ปรารถนาสุขทิพย์ หรือผู้ปรารถนาความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์

1067.

๑๐๖๗.

‘‘Tena [Pg.270] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – sopissa byākāsi;

“เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” เทพบุตรนั้นได้ตอบแก่ท่านพระเถระดังนี้

1061. Tattha aṭṭhaṭṭhakāti ekekasmiṃ kūṭāgāre aṭṭhaṭṭhakā catusaṭṭhiparimāṇā. Sādhurūpāti rūpasampattiyā ca sīlācārasampattiyā ca sikkhāsampattiyā ca sundarasabhāvā. Dibbā ca kaññāti devaccharāyo. Tidasacarāti tidasesu sukhācārā sukhavihāriniyo. Uḷārāti uḷāravibhavā.

๑๐๖๑. ในคาถานั้น บทว่า อฏฺฐฏฺฐกา ได้แก่ ในยอดปราสาทแต่ละแห่ง มี (นางอัปสร) กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ มีจำนวน 64 องค์. บทว่า สาธุรูปา ได้แก่ มีสภาพงดงามด้วยความถึงพร้อมด้วยรูป ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ และด้วยความถึงพร้อมด้วยการศึกษา. บทว่า ทิพฺพา จ กญฺญา ได้แก่ นางอัปสร. บทว่า ติทสจรา ได้แก่ ผู้มีปกติเที่ยวไปอย่างมีความสุข อยู่เป็นสุขในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. บทว่า อุฬารา ได้แก่ ผู้มีสมบัติโอฬาร.

1064. Phaladāyīti attanā ambaphalassa dinnattā attānaṃ sandhāya vadati. Phalanti puññaphalaṃ. Vipulanti mahantaṃ labhati manussaloke patiṭṭhitoti adhippāyo. Dadanti dadanto dānahetu. Ujugatesūti ujupaṭipannesu. Saggagatoti uppajjanavasena saggaṃ gato, tatthāpi tidive tāvatiṃsabhavane anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ yathāhaṃ, evaṃ aññopīti attho.

๑๐๖๔. บทว่า ผลทายี (เทพบุตร) หมายถึงตนเองกล่าว เพราะตนเป็นผู้ถวายผลมะม่วง. บทว่า ผลํ ได้แก่ ผลแห่งบุญ. บทว่า วิปุลํ อธิบายว่า ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่เมื่อตั้งอยู่ในมนุษยโลก. บทว่า ททํ ได้แก่ เพราะการให้ เป็นเหตุแห่งการให้. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ปฏิบัติตรง. บทว่า สคฺคคโต ได้แก่ ไปสู่สวรรค์ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด แม้ในสวรรค์นั้น ก็ย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์ในภพดาวดึงส์ เหมือนดังข้าพเจ้า แม้ผู้อื่นก็เช่นกัน นี้คือเนื้อความ.

1066. Tasmāti yasmā catunnaṃ phalānaṃ dānamattena īdisī sampatti adhigatā, tasmā. Alameva yuttameva. Niccanti sabbakālaṃ. Dibbānīti devalokapariyāpannāni. Manussasobhaggatanti manussesu subhagabhāvaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๐๖๖. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่สมบัติเช่นนี้อันบุคคลได้บรรลุแล้วเพียงด้วยการถวายผลไม้ 4 ผล เพราะเหตุนั้น. (บทว่า อลเมว) ได้แก่ สมควรทีเดียว. บทว่า นิจฺจํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ทิพฺพานิ ได้แก่ อันนับเนื่องในเทวโลก. บทว่า มนุสฺสโสภคฺคตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Phaladāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาผลทายกวิมาน จบ.

4. Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน

Cando yathā vigatavalāhake nabheti upassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ vandituṃ rājagahaṃ gacchanto antarāmagge sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ pavisitvā vasanaṭṭhānaṃ pariyesanto aññataraṃ upāsakaṃ disvā pucchi – ‘‘upāsaka, imasmiṃ gāme atthi kiñci pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhāna’’nti. Upāsako pasannacitto gehaṃ gantvā bhariyāya saddhiṃ mantetvā therassa [Pg.271] vasanayoggaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā tattha āsanaṃ paññāpetvā pādodakaṃ pādapīṭhaṃ upaṭṭhapetvā theraṃ pavesetvā tasmiṃ pāde dhovante padīpaṃ ujjāletvā mañce paccattharaṇāni paññāpetvā adāsi. Svātanāya ca nimantetvā therassa dutiyadivase bhojetvā pānakatthāya guḷapiṇḍañca datvā theraṃ gacchantaṃ anugantvā nivatti. So aparena samayena saha bhariyāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno dvīhi gāthāhi paṭipucchi –

วิมานวัตถุที่ขึ้นต้นว่า จันโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ คือ อุปัสสยทายกวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่วัดเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. ในสมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจำพรรษาอยู่ในอาวาสชายบ้าน ออกพรรษาปวารณาแล้ว เดินทางไปกรุงราชคฤห์เพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ในระหว่างทาง เวลาเย็น ได้เข้าไปสู่บ้านแห่งหนึ่ง แสวงหาที่พัก เห็นอุบาสกคนหนึ่งจึงถามว่า “อุบาสก ในบ้านนี้มีที่ใดที่สมควรเป็นที่พักของบรรพชิตบ้างหรือไม่?” อุบาสกมีจิตเลื่อมใส ไปที่เรือน ปรึกษากับภรรยาแล้ว กำหนดสถานที่อันสมควรเป็นที่พักแก่พระเถระ ปูลาดอาสนะในที่นั้น จัดตั้งน้ำล้างเท้าและตั่งรองเท้าไว้ นิมนต์พระเถระเข้าไป เมื่อท่านล้างเท้าอยู่ ก็จุดประทีป ปูลาดเครื่องปูลาดบนเตียงแล้วถวาย และนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ถวายภัตตาหารแก่พระเถระในวันที่สอง ถวายก้อนน้ำอ้อยเพื่อประโยชน์เป็นน้ำปานะ เดินตามไปส่งพระเถระที่กำลังเดินทางไปแล้วจึงกลับ. ในกาลต่อมา เขาพร้อมกับภรรยาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วย 2 คาถาว่า

1069.

๑๐๖๙.

‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, obhāsayaṃ gacchati antalikkhe;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“พระจันทร์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ ย่อมโคจรไปในอากาศ ส่องสว่างอยู่ ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ตั้งอยู่ในอากาศ ส่องสว่างอยู่

1070.

๑๐๗๐.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

So devaputto imāhi gāthāhi byākāsi –

เทพบุตรนั้นได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1071.

๑๐๗๑.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

1072.

๑๐๗๒.

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, upassayaṃ arahato adamha;

Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha.

“ข้าพเจ้าและภรรยาในมนุษยโลก ได้ถวายที่พักแก่พระอรหันต์ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอันไพบูลย์โดยเคารพ

1073.

๑๐๗๓.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva;

“เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง.

Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน จบ.

5. Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน

Sūriyo [Pg.272] yathā vigatavalāhake nabheti dutiyaupassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena sambahulā bhikkhū gāmakāvāse vassaṃ vasitvā bhagavantaṃ dassanāya rājagahaṃ uddissa gacchantā sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ sampāpuṇiṃsu. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.

ทุติยอุปัสสยทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "สุริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแล้ว เดินทางมุ่งหน้าสู่กรุงราชคฤห์เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในเวลาเย็นได้ถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่แล้วนั่นเทียว.

1075.

๑๐๗๕.

‘‘Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe…pe….(Yathā purimavimānaṃ, tathā vitthāretabbaṃ;

)

“ดุจพระอาทิตย์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ...ฯลฯ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนวิมานก่อน)”

1079.

๑๐๗๙.

‘‘Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi;

“และรัศมีกายของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาทั้งหลายนั้น ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่.

Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน จบ.

6. Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti bhikkhādāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu addhānamaggapaṭipanno aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho ekassa gharaddhāre aṭṭhāsi. Tattha aññataro puriso dhotahatthapādo ‘‘bhuñjissāmī’’ti nisinno bhojanaṃ upanetvā pātiyā pakkhitte taṃ bhikkhuṃ disvā pātiyā bhattaṃ tassa bhikkhuno patte ākiranto tena ‘‘ekadesameva dehī’’ti vuttopi sabbameva ākiri. So bhikkhu anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So puriso ‘‘chātajjhattassa bhikkhuno mayā abhuñjitvā bhattaṃ dinna’’nti anussaranto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭilabhi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero devacārikaṃ caranto mahatiyā deviddhiyā virocamānaṃ disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

ภิกขาทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไกล เข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังหนึ่ง. ในเรือนนั้น บุรุษคนหนึ่งล้างมือล้างเท้าแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "จักบริโภค" เมื่อเขาจัดโภชนะใส่ลงในภาชนะแล้ว ได้เห็นภิกษุนั้น จึงนำภัตจากภาชนะของตนใส่ลงในบาตรของภิกษุนั้น แม้ภิกษุนั้นจะกล่าวว่า "จงถวายแต่เพียงส่วนหนึ่งเถิด" เขาก็ใส่ลงไปทั้งหมด. ภิกษุนั้นกล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. บุรุษนั้นระลึกเนืองๆ ว่า "เราได้ถวายภัตโดยที่ตนยังไม่ได้บริโภคแก่ภิกษุผู้หิวโหย" ก็ได้เกิดปีติโสมนัสอย่างยิ่ง. ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองประมาณ ๑๒ โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ เมื่อเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองอยู่ด้วยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1081.

๑๐๘๑.

‘‘Uccamidaṃ [Pg.273] maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม”

1082.

๑๐๘๒.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1083.

๑๐๘๓.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1084.

๑๐๘๔.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ;

Ekāhaṃ bhikkhaṃ paṭipādayissaṃ, samaṅgi bhattena tadā akāsiṃ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นภิกษุผู้หิวกระหายและลำบาก จึงได้ถวายภิกษาหารสำหรับมื้อหนึ่ง ได้ทำภิกษาให้เพียบพร้อมด้วยภัตในครั้งนั้น”

1085.

๑๐๘๕.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“เพราะกรรมนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ... และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

1084. Tattha ekāhaṃ bhikkhanti ekaṃ ahaṃ bhikkhāmattaṃ, ekaṃ bhattavaḍḍhitakanti attho. Paṭipādayissanti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Samaṅgi bhattenāti bhattena samaṅgībhūtaṃ, laddhabhikkhanti attho. Evaṃ mahāthero tena devaputtena attano sucaritakamme pakāsite saparivārassa tassa dhammaṃ desetvā manussalokamāgato, taṃ pavattiṃ sammāsambuddhassa kathesi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

๑๐๘๔. ในคาถานั้น บทว่า "เอกาหํ ภิกฺขํ" มีความหมายว่า เราได้ถวายภิกษาเพียงมื้อเดียว คือภัตที่ตักไว้สำหรับคนเดียว. บทว่า "ปฏิปาทยิสฺสํ" คือ ได้จัดถวายแล้ว ได้ให้แล้ว. บทว่า "สมงฺคิ ภตฺเตน" มีความหมายว่า ทำให้เพียบพร้อมด้วยภัต คือภิกษาที่ได้รับแล้ว. เมื่อเทพบุตรนั้นประกาศสุจริตกรรมของตนแล้ว พระมหาเถระจึงแสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นพร้อมบริวาร แล้วกลับมายังมนุษยโลก กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พระศาสดาทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุ ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน.

Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน จบ.

7. Yavapālakavimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถายวปาลกวิมาน

Uccamidaṃ [Pg.274] maṇithūṇaṃ vimānanti yavapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatadārako yavakhettaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya kummāsaṃ labhitvā ‘‘khettaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti taṃ kummāsaṃ gahetvā yavakhettaṃ gantvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ khaṇe aññataro khīṇāsavatthero maggappaṭipanno upakaṭṭhe kāle taṃ ṭhānaṃ patvā yavapālakena nisinnaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkami. Yavapālako velaṃ oloketvā ‘‘kacci, bhante, āhāro laddho’’ti āha. Thero tuṇhī ahosi. So aladdhabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhante, upakaṭṭhā velā, piṇḍāya caritvā bhuñjituṃ na sakkā, mayhaṃ anukampāya imaṃ kummāsaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā therassa taṃ kummāsaṃ adāsi. Thero taṃ anukampanto tassa passantasseva taṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Sopi dārako ‘‘sudinnaṃ vata mayā īdisassa kummāsadānaṃ dadantenā’’ti cittaṃ pasādetvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane vuttanayeneva vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

ยวปาลกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีเด็กชายยากจนคนหนึ่งเฝ้านาข้าวบาร์เลย์. วันหนึ่ง เขาได้ขนมกุมมาสเพื่อเป็นอาหารเช้า จึงถือขนมกุมมาสนั้นไปที่นาด้วยคิดว่า "จักกิน" แล้วนั่งลงที่โคนต้นไม้. ขณะนั้น พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งผู้เดินทาง เมื่อเวลา (ภัต) ใกล้เข้ามา ได้มาถึงที่นั้นแล้ว เข้าไปยังโคนไม้ที่คนเฝ้านาข้าวนั่งอยู่. คนเฝ้านาข้าวดูเวลาแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้อาหารแล้วหรือ?". พระเถระนิ่งเสีย. เขาทราบว่าท่านยังไม่ได้อาหาร จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เวลาใกล้เข้ามาแล้ว ไม่อาจเที่ยวบิณฑบาตเพื่อฉันได้ ขอท่านจงฉันขนมกุมมาสนี้เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด" แล้วได้ถวายขนมกุมมาสนั้นแก่พระเถระ. พระเถระอนุเคราะห์เขา ฉันขนมนั้นต่อหน้าเขาเอง กล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. แม้เด็กนั้นก็ทำจิตให้เลื่อมใสว่า "เราได้ถวายดีแล้วหนอ เมื่อถวายทานคือขนมกุมมาสแก่พระคุณเจ้าเช่นนี้" ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานโดยนัยที่กล่าวแล้วในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1087.

๑๐๘๗.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1089. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๑๐๘๙. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1090.

๑๐๙๐.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, ahosiṃ yavapālako;

Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นคนเฝ้านาข้าวบาร์เลย์ ได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว”

1091.

๑๐๙๑.

‘‘Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasanno sehi pāṇibhi;

Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane.

“ข้าพระองค์เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายส่วน (แห่งขนม) แก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายก้อนขนมกุมมาสแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน”

1092.

๑๐๙๒.

‘‘Tena [Pg.275] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

ในเรื่องนั้น แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่.

Yavapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถายวปาลกวิมาน จบ.

8. Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปฐมกุณฑลีวิมาน

Alaṅkato malyadharo suvatthoti kuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā upatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā saparivārā kāsīsu cārikaṃ carantā sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ aññataraṃ vihāraṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā tassa vihārassa gocaragāme aññataro upāsako there upasaṅkamitvā vanditvā pādadhovanaṃ pādabbhañjanatelaṃ mañcapīṭhaṃ paccattharaṇaṃ padīpiyañca upanetvā svātanāya ca nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ pavattesi, therā tassa anumodanaṃ vatvā pakkamiṃsu. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi –

เรื่องกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสี ถึงวัดแห่งหนึ่งในเวลาที่ดวงอาทิตย์ตกดิน อุบาสกคนหนึ่งในหมู่บ้านโคจรคามของวัดนั้น ได้ฟังข่าวนั้นแล้ว จึงเข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ไหว้แล้ว ได้นำน้ำล้างเท้า น้ำมันทาเท้า เตียง ตั่ง เครื่องปูลาด และประทีปเข้าไปถวาย และได้นิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดมหาทานถวาย พระเถระทั้งหลายกล่าวอนุโมทนาแก่เขาแล้วก็หลีกไป สมัยต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1094.

๑๐๙๔.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลสวยงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับที่มือ มียศ รุ่งเรืองอยู่ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์

1095.

๑๐๙๕.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ, aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสร 64 นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางฟ้าผู้เป็นบริจาริกาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ประเสริฐ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่

1096.

๑๐๙๖.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Sopi [Pg.276] tassa imāhi gāthāhi byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1097. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๑๐๙๗. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

1098.

๑๐๙๘.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sīlavante;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute taṇhakkhayūpapanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต ผู้เข้าถึงความสิ้นตัณหาแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

1099.

๑๐๙๙.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

เพราะกรรมนั้น รัศมีของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (ละ)... และรัศมีของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

1094. Tattha sukuṇḍalīti sundarehi kuṇḍalehi alaṅkatakaṇṇo. ‘‘Sakuṇḍalī’’tipi pāṭho, sadisaṃ kuṇḍalaṃ sakuṇḍalaṃ, taṃ assa atthīti sakuṇḍalī, yuttakuṇḍalī aññamaññañca tuyhañca anucchavikakuṇḍalīti attho. Kappitakesamassūti sammākappitakesamassu. Āmuttahatthābharaṇoti paṭimukkaaṅguliyādihatthābharaṇo.

๑๐๙๔. ในคาถานั้น บทว่า สุกุณฺฑลี ได้แก่ ผู้มีหูอันประดับแล้วด้วยกุณฑลที่สวยงาม. มีอีก पाठ หนึ่งว่า สกุณฺฑลี, กุณฑลที่คู่กันชื่อว่า สกุณฑละ, กุณฑลนั้นมีอยู่แก่เทพบุตรนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สกุณฑลี, อธิบายว่า มีกุณฑลที่สมควรกันและกันและสมควรแก่ท่าน. บทว่า กปฺปิตเกสมสฺสุ ได้แก่ มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งไว้ดีแล้ว. บทว่า อามุตฺตหตฺถาภรโณ ได้แก่ ผู้สวมเครื่องประดับมือมีแหวนเป็นต้น.

1098. Taṇhakkhayūpapanneti taṇhakkhayaṃ arahattaṃ, nibbānameva vā upagate, adhigatavanteti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๐๙๘. บทว่า ตณฺหกฺขยูปปนฺเน อธิบายว่า ผู้เข้าถึงอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา หรือเข้าถึงพระนิพพานทีเดียว คือผู้ได้บรรลุแล้ว. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุณฑลีวิมานที่ ๑ จบ.

9. Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

๙. อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน

Alaṅkato malyadharo suvatthoti dutiyakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā kāsīsu janapadacārikaṃ carantātiādi sabbaṃ anantarasadisameva.

เรื่องทุติยกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. เรื่องทั้งหมดมีเนื้อหาเหมือนกับเรื่องก่อนหน้านี้ทุกประการ คือ สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์เที่ยวจาริกไปในชนบทในแคว้นกาสี เป็นต้น.

1101.

๑๑๐๑.

‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

1102.

๑๑๐๒.

‘‘Dibbā [Pg.277] ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

1103.

๑๑๐๓.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว

1104.

๑๑๐๔.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

1105.

๑๑๐๕.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sādhurūpe;

Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute sīlavante pasanne;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีรูปงาม ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต มีศีล มีจิตผ่องใส ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ

1106.

๑๑๐๖.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

Gāthāsupi apubbaṃ natthi.

แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความใหม่.

Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน จบ.

10. (Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุตตรวิมาน (ปายาสิวิมาน)

Yā devarājassa sabhā sudhammāti uttaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāge ca kate tattha tattha thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu dhammavinayaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu mahākassapappamukhesu mahātheresu yāva vassūpagamanā aññesu ca theresu attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ gantvā siṃsapāvane vasi. Atha pāyāsi rājañño therassa tattha vasanabhāvaṃ sutvā mahatā janakāyena [Pg.278] parivuto taṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā nisinno attano diṭṭhigataṃ pavedesi. Atha naṃ thero candimasūriyūdāharaṇādīhi paralokassa atthibhāvaṃ pakāsento anekavihitahetūpamālaṅkataṃ diṭṭhigaṇṭhiviniveṭhanaṃ nānānayavicittaṃ pāyāsisuttaṃ (dī. ni. 2.406 ādayo) desetvā taṃ diṭṭhisampadāyaṃ patiṭṭhāpesi.

เรื่องอุตตรวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อการแจกพระบรมสารีริกธาตุสำเร็จแล้ว เมื่อพระสถูปกำลังได้รับการสถาปนาในที่นั้นๆ และเมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ผู้ได้รับเลือกและคัดสรรเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัย พร้อมด้วยพระเถระอื่นๆ กำลังจำพรรษาอยู่ในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ จนกว่าจะถึงกาลเข้าพรรษา ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป ได้เดินทางไปยังเมืองเสตัพยะ และพักอยู่ที่ป่าสีสปา. ครั้งนั้น ปายาสิราชัญญะได้ฟังข่าวว่าพระเถระพักอยู่ที่นั่น จึงแวดล้อมด้วยมหาชน เข้าไปหาท่านพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งลง ได้ประกาศทิฏฐิของตน. ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงปายาสิสูตร ซึ่งประดับด้วยเหตุและอุปมามากมายหลากหลายนัย สามารถคลายปมแห่งทิฏฐิอันวิจิตร ประกาศความมีอยู่ของปรโลกด้วยอุทาหรณ์มีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น แล้วได้ตั้งราชัญญะผู้นั้นไว้ในสัมมาทิฏฐิ.

So visuddhadiṭṭhiko hutvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dento anuḷārajjhāsayatāya lūkhaṃ adāsi ghāsacchādanamattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ sāṇāni ca vatthāni. Evaṃ pana asakkaccadānaṃ datvā kāyassa bhedā hīnakāyaṃ upapajji cātumahārājikānaṃ sahabyataṃ. Tassa pana kiccākiccesu yuttappayutto uttaro nāma māṇavo ahosi dāne byāvaṭo. So sakkaccadānaṃ datvā tāvatiṃsakāyaṃ upapanno, tassa dvādasayojanikaṃ vimānaṃ nibbatti. So kataññutaṃ vibhāvento saha vimānena kumārakassapattheraṃ upasaṅkamitvā vimānato oruyha pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero –

พระเจ้าปายาสินั้นทรงมีความเห็นอันหมดจดแล้ว เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง เป็นต้น เพราะไม่มีอัธยาศัยกว้างขวาง จึงได้ถวายทานที่เศร้าหมอง คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นกับข้าวที่สอง และผ้าเนื้อหยาบ เพียงเพื่อเป็นอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ครั้นถวายทานโดยไม่เคารพอย่างนี้แล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกาซึ่งเป็นภพชั้นต่ำ แต่มาณพชื่ออุตตระ ผู้ขวนขวายในกิจการน้อยใหญ่ของพระองค์ เป็นผู้หมั่นในการให้ทาน เขาครั้นให้ทานโดยเคารพแล้ว จึงบังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ วิมานขนาด ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา เทพบุตรนั้นประสงค์จะแสดงความกตัญญู จึงพร้อมกับวิมานเข้าไปหาพระกุมารกัสสปเถระ ลงจากวิมานแล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นว่า –

1108.

๑๑๐๘.

‘‘Yā devarājassa sabhā sudhammā, yatthacchati devasaṅgho samaggo;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“สุธรรมาสภาของท้าวเทวราช ที่หมู่เทพประชุมพร้อมเพรียงกัน ณ ที่ใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

1109.

๑๑๐๙.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi paṭipucchi;

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามด้วยคาถาทั้งหลาย

1110.

๑๑๑๐.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1111.

๑๑๑๑.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, rañño pāyāsissa ahosiṃ māṇavo;

Laddhā dhanaṃ saṃvibhāgaṃ akāsiṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นมาณพของพระเจ้าปายาสิ ได้ทรัพย์แล้วได้ทำการแบ่งปัน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

1112.

๑๑๑๒.

‘‘Tena [Pg.279] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ –

So devaputto tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

เทพบุตรนั้นได้พยากรณ์แก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้

1108. Tattha devarājassāti sakkassa. Sabhā sudhammāti evaṃnāmakaṃ santhāgāraṃ. Yatthāti yassaṃ sabhāyaṃ. Acchatīti nisīdati. Devasaṅghoti tāvatiṃsadevakāyo. Samaggoti sahito sannipatito.

๑๑๐๘. ในคาถานั้น บทว่า เทวราชสฺส หมายถึง ท้าวสักกะ. บทว่า สภา สุธมฺมา หมายถึง ศาลาที่ประชุมชื่ออย่างนั้น. บทว่า ยตฺถ หมายถึง ในสภาใด. บทว่า อจฺฉติ หมายถึง ย่อมอยู่. บทว่า เทวสงฺโฆ หมายถึง หมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สมคฺโค หมายถึง พร้อมเพรียงกัน ประชุมกัน.

1111. Pāyāsissa ahosiṃ māṇavoti pāyāsirājaññassa kiccākiccakaro daharatāya māṇavo, nāmena pana uttaro nāma ahosiṃ. Saṃvibhāgaṃ akāsinti ahameva abhuñjitvā yathāladdhaṃ dhanaṃ dānamukhe pariccajanavasena saṃvibhajanaṃ akāsiṃ. Annañca pānañca pariccajantoti vacanaseso. Atha vā dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. Kathaṃ? Sakkaccaṃ. Kīdisaṃ? Annañca pānañcāti yojetabbaṃ.

๑๑๑๑. บทว่า ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว ความว่า ข้าพระองค์เป็นมาณพผู้ทำกิจน้อยใหญ่ของพระเจ้าปายาสิ เพราะยังเป็นหนุ่ม แต่โดยชื่อคือ อุตตระ. บทว่า สํวิภาคํ อกาสึ ความว่า ข้าพระองค์เองไม่ได้บริโภค ได้ทำการแบ่งปันทรัพย์ตามที่ได้มาด้วยอำนาจการสละในทางทาน. พึงเพิ่มบทที่เหลือว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโต (สละข้าวและน้ำ). อีกนัยหนึ่ง ข้าพระองค์ได้ให้ทานอันไพบูลย์. ให้อย่างไร? โดยเคารพ. ให้อะไร? พึงประกอบความว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ (ข้าวและน้ำ).

(Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปายาสิวิมาน (ของอุตตรเทพบุตร) จบ.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในวิมานวัตถุแห่งขุททกนิกายอรรถกถา ชื่อปรมัตถทีปนี

Dasavatthupaṭimaṇḍitassa chaṭṭhassa pāyāsivaggassa

แห่งปายาสิวรรคที่ ๖ อันประดับด้วย ๑๐ เรื่อง

Atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนา จบ.

7. Sunikkhittavimānavaggo

๗. สุนิกขิตตวรรค

1. Cittalatāvimānavaṇṇanā

๑. อรรถกถาจิตตลตาวิมาน

Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti cittalatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsako daliddo appabhogo paresaṃ kammaṃ katvā jīvati. So saddho pasanno jiṇṇe vuḍḍhe mātāpitaro posento ‘‘itthiyo nāma patikule ṭhitā issariyaṃ karonti, sassusasurānaṃ manāpacāriniyo dullabhā’’ti mātāpitūnaṃ cittadukkhaṃ pariharanto dārapariggahaṃ akatvā sayameva ne upaṭṭhahati, sīlāni rakkhati, uposathaṃ upavasati[Pg.280], yathāvibhavaṃ dānāni deti. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena gantvā katakammaṃ imāhi gāthāhi paṭipucchi –

เรื่องจิตตลตาวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นคนยากจน มีโภคะน้อย เลี้ยงชีพด้วยการทำงานให้ผู้อื่น. เขาเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา ด้วยดำริว่า “หญิงที่อยู่ในตระกูลสามีแล้วเป็นใหญ่ และเป็นที่พอใจของพ่อผัวแม่ผัวนั้นหาได้ยาก” จึงไม่รับภรรยาเพื่อจะบำบัดความทุกข์ใจของมารดาบิดา เขาบำรุงท่านทั้งสองด้วยตนเอง รักษาศีล รักษาอุโบสถ ให้ทานตามกำลัง. ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในวิมานขนาด ๑๒ โยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วข้างต้น แล้วได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า –

1114.

๑๑๑๔.

‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“สวนจิตรลดาอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

1115.

๑๑๑๕.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้

1116.

๑๑๑๖.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1117.

๑๑๑๗.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ เป็นคนยากจน ไม่มีที่พึ่ง เป็นคนกำพร้า เป็นกรรมกร ได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

1118.

๑๑๑๘.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Sopi tassa byākāsi. Sesaṃ vuttanayameva.

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Cittalatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจิตตลตาวิมาน จบ.

2. Nandanavimānavaṇṇanā

๒. อรรถกถานันทนวิมาน

Yathā [Pg.281] vanaṃ nandanaṃ pabhāsatīti nandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsakotiādi sabbaṃ anantaravimānasadisaṃ. Ayaṃ pana dārapariggahaṃ katvā mātāpitaro posesīti ayameva viseso.

เรื่องนันทนวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นต้น ทั้งหมดเหมือนกับวิมานเรื่องก่อน. แต่มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า อุบาสกผู้นี้ได้รับภรรยาแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา.

1120.

๑๑๒๐.

Yathā vanaṃ nandanaṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ;

Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe.

“สวนนันทวันอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ

1121.

๑๑๒๑.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti.

1122.

๑๑๒๒.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1123.

๑๑๒๓.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ;

Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

1124.

๑๑๒๔.

‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

Gāthāhi byākāsi. Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi.

(เทพบุตรนั้น) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลาย. แม้ในคาถาทั้งหลายเหล่านั้น ไม่มีอะไรใหม่.

Nandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทนวิมาน จบแล้ว.

3. Maṇithūṇavimānavaṇṇanā

๓. อรรถกถามณิถูณวิมาน

Uccamidaṃ [Pg.282] maṇithūṇaṃ vimānanti maṇithūṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sambahulā therā bhikkhū araññāyatane viharanti. Tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya gamanamagge eko upāsako visamaṃ samaṃ karoti, kaṇṭake nīharati, gacchagumbe apaneti, udakakāle mātikāsu setuṃ bandhati, vivanaṭṭhānesu chāyārukkhe ropeti, jalāsayesu mattikaṃ uddharitvā te puthulagambhīre karoti, titthe sampādeti, yathāvibhavaṃ dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

เรื่องมณิถูณวิมาน เริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุเถระจำนวนมากจำพรรษาอยู่ในป่า. ในเส้นทางที่พระเถระเหล่านั้นเดินไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มีอุบาสกคนหนึ่งทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบ ถอนหนาม กำจัดพุ่มไม้ ในฤดูน้ำก็ผูกสะพานข้ามร่องน้ำ ปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาในที่โล่งแจ้ง ขุดดินในสระน้ำทำให้สระเหล่านั้นกว้างและลึก จัดทำท่าลงน้ำ ให้ทานตามกำลังทรัพย์ รักษาศีล. ในเวลาต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

1126.

๑๑๒๖.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“วิมานนี้มีเสาแก้วมณี สูงตระหง่าน กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยหลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแผ่นเงิน งดงาม

1127.

๑๑๒๗.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇacchannā.

“ในวิมานนั้น ท่านนั่ง ดื่ม และบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในที่นี้มีกามคุณ ๕ และรสทิพย์ ทั้งเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

1128.

๑๑๒๘.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้ด้วยผลบุญอะไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้.

Sopi tassa gāthāhi byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายว่า –

1130.

๑๑๓๐.

‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1131.

๑๑๓๑.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, vivane pathe saṅkamanaṃ akāsiṃ;

Ārāmarukkhāni ca ropayissaṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ;

Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ.

“เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ทำสะพานในทางเปลี่ยวในป่า ได้ปลูกต้นไม้ในสวน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายเป็นที่รักของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ

1132.

๑๑๓๒.

‘‘Tena [Pg.283] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

1131. Tattha vivaneti araññe. Ārāmarukkhāni cā ārāmabhūte rukkhe, ārāmaṃ katvā tattha rukkhe ropesinti attho. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva.

๑๑๓๑. ในคาถานั้น บทว่า vivane ได้แก่ ในป่า. บทว่า Ārāmarukkhāni ca ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นเหมือนสวน อธิบายว่า ทำเป็นสวนแล้วปลูกต้นไม้ในที่นั้น. ที่เหลือทั้งหมดมีนัยดังที่กล่าวแล้ว.

Maṇithūṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามณิถูณวิมาน จบแล้ว.

4. Suvaṇṇavimānavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสุวัณณวิมาน

Sovaṇṇamaye pabbatasminti suvaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena samayena aññataro upāsako saddho pasanno vibhavasampanno tassa gāmassa avidūre aññatarasmiṃ muṇḍakapabbate sabbākārasampannaṃ bhagavato vasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā tattha bhagavantaṃ vasāpento sakkaccaṃ upaṭṭhahi, sayañca niccasīle patiṭṭhito suvisuddhasīlasaṃvaro hutvā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa kammānubhāvasaṃsūcakaṃ nānāratanaraṃsijālasamujjalaṃ vicittavedikāparikkhittaṃ vividhavipulālaṅkāropasobhitaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ ārāmaramaṇīyakaṃ kañcanapabbatamuddhani vimānaṃ uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

เรื่องสุวัณณวิมาน เริ่มต้นว่า Sovaṇṇamaye pabbatasminti. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. สมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งมีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้ให้สร้างพระคันธกุฎีอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง สมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ณ ภูเขามุณฑกะลูกหนึ่ง ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้ประทับในพระคันธกุฎีนั้น ได้อุปัฏฐากโดยเคารพ. แม้ตนเองก็ตั้งมั่นอยู่ในศีลเป็นนิตย์ มีความสำรวมในศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. วิมานอันเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงอานุภาพแห่งกรรม รุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะนานาชนิด ประดับด้วยเครื่องอลังการอันวิจิตรไพบูลย์ต่างๆ มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้ดี มีสวนอันน่ารื่นรมย์ ได้เกิดขึ้นบนยอดภูเขาทองเพื่อเทพบุตรนั้น. ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

1134.

๑๑๓๔.

‘‘Sovaṇṇamaye pabbatasmiṃ, vimānaṃ sabbatopabhaṃ;

Hemajālapaṭicchannaṃ, kiṅkiṇijālakappitaṃ.

“บนภูเขาทอง มีวิมานส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง

1135.

๑๑๓๕.

‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā;

Ekamekāya aṃsiyā, ratanā satta nimmitā.

“เสาทั้งหลายทำดีแล้ว มีแปดเหลี่ยม ทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ในแต่ละเหลี่ยมนั้น ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการที่เนรมิตขึ้น

1136.

๑๑๓๖.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

“(รัตนะ ๗ ประการคือ) แก้วไพฑูรย์และทองคำ แก้วผลึกและเงิน แก้วมสารคัลละและมุกดา และแก้วทับทิม

1137.

๑๑๓๗.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, na tatthuddhaṃsatī rajo;

Gopānasīgaṇā pītā, kūṭaṃ dārenti nimmitā.

“พื้นวิมานวิจิตรงดงาม ไม่มีฝุ่นฟุ้งขึ้นในที่นั้น หมู่จันทันสีเหลืองอร่ามที่เนรมิตขึ้น รองรับยอดปราสาทอยู่

1138.

๑๑๓๘.

‘‘Sopānāni [Pg.284] ca cattāri, nimmitā caturo disā;

Nānāratanagabbhehi, ādiccova virocati.

“บันไดสี่สาย เนรมิตไว้ในสี่ทิศ มีภายในที่ประดับด้วยรัตนะนานาชนิด รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์

1139.

๑๑๓๙.

‘‘Vediyā catasso tattha, vibhattā bhāgaso mitā;

Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā.

“ในวิมานนั้นมีเวทิกา (ระเบียง) สี่ด้าน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ ส่องแสงรุ่งโรจน์ไปทั่วทั้งสี่ทิศ

1140.

๑๑๔๐.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputto mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

“ดูกรเทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ในวิมานอันประเสริฐนั้น ท่านรุ่งเรืองยิ่งนักด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์เมื่ออุทัย

1141.

๑๑๔๑.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.

“นี้เป็นผลทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้.

Sopissa imāhi gāthāhi byākāsi –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า –

1142. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๑๑๔๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”

1143.

๑๑๔๓.

‘‘Ahaṃ andhakavindasmiṃ, buddhassādiccabandhuno;

Vihāraṃ satthu kāresiṃ, pasanno sehi pāṇibhi.

“ข้าพเจ้าอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ ได้ให้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้าเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ด้วยมือของตนเอง ด้วยจิตที่เลื่อมใส

1144.

๑๑๔๔.

‘‘Tattha gandhañca mālañca, paccayañca vilepanaṃ;

Vihāraṃ satthu adāsiṃ, vippasannena cetasā;

Tena mayhaṃ idaṃ laddhaṃ, vasaṃ vattemi nandane.

“ในวิหารนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้แด่พระศาสดา ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัตินี้ และเป็นอยู่ในสวนนันทวัน

1145.

๑๑๔๕.

‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti.

“และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อาศัยของหมู่สกุณาต่างๆ ข้าพเจ้าแวดล้อมด้วยเหล่านางอัปสร ย่อมเพลิดเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง” ดังนี้.

1134. Tattha sabbatopabhanti sabbabhāgehi pabhāsantaṃ pabhāmuñcanakaṃ. Kiṅkiṇijālakappitanti kappitakiṅkiṇikajālaṃ.

๑๑๓๔. ในคาถานั้น บทว่า sabbatopabhaṃ ได้แก่ ส่องสว่างในทุกส่วน คือเปล่งแสงสว่าง. บทว่า Kiṅkiṇijālakappitaṃ ได้แก่ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง.

1135. Sabbe veḷuriyāmayāti sabbe thambhā veḷuriyamaṇimayā. Tattha pana ekamekāya aṃsiyāti aṭṭhaṃsesu thambhesu ekamekasmiṃ aṃsabhāge. Ratanā satta nimmitāti sattaratanakammanimmitā, ekeko aṃso sattaratanamayoti attho.

๑๑๓๕. บทว่า Sabbe veḷuriyāmayā ได้แก่ เสาทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์. ในบทเหล่านั้น บทว่า ekamekāya aṃsiyā ได้แก่ ในแต่ละส่วนของเหลี่ยมในบรรดาเสาแปดเหลี่ยม. บทว่า Ratanā satta nimmitā ได้แก่ กรรมเนรมิตด้วยรัตนะ ๗ ประการ อธิบายว่า แต่ละเหลี่ยมประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ.

1136. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassā’’tiādinā nānāratanāni dasseti. Tattha veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena ca suvaṇṇena ca nimmitā, citrāti [Pg.285] vā yojanā. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Phalikā rūpiyassa cāti etthāpi eseva nayo. Masāragallamuttāhīti kabaramaṇīhi. Lohitaṅgamaṇīhi cāti rattamaṇīhi.

๑๑๓๖. ทรงแสดงรัตนะต่างๆ ด้วยบทเป็นต้นว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" ในบทเหล่านั้น บทว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" พึงประกอบความว่า อันเขาสร้างแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทอง หรือว่า วิจิตร จริงอยู่ สัตถีวิภัตติบทนี้ลงในอรรถกรณะ แม้ในบทว่า "ผลิการูปิยสฺส จ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า "มสารคัลลมุตฺตาหิ" คือ ด้วยแก้วประพาฬ บทว่า "โลหิตงฺกมณีหิ จ" คือ ด้วยแก้วมณีสีแดง

1137. Na tatthuddhaṃsatī rajoti maṇimayabhūmikattā na tasmiṃ vimāne rajo uggacchati. Gopānasīgaṇāti gopānasīsamūhā. Pītāti pītavaṇṇā, suvaṇṇamayā ceva phussarāgādimaṇimayā cāti attho. Kūṭaṃ dhārentīti sattaratanamayaṃ kaṇṇikaṃ dhārenti.

๑๑๓๗. บทว่า "น ตตฺถุทฺธํสตี รโช" ความว่า เพราะพื้นสำเร็จด้วยแก้วมณี ธุลีจึงไม่ฟุ้งขึ้นในวิมานนั้น บทว่า "โคปานสีคณา" คือ หมู่แห่งจันทัน บทว่า "ปีตา" คือ มีสีเหลือง อธิบายว่า สำเร็จด้วยทองและสำเร็จด้วยแก้วมณีมีบุษราคัมเป็นต้น บทว่า "กูฏํ ธาเรนฺติ" คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งช่อฟ้าอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ

1138-9. Nānāratanagabbhehīti nānāratanamayehi ovarakehi. Vediyāti vedikā. Catassoti catūsu disāsu catasso. Tenāha ‘‘samantā caturo disā’’ti.

บทว่า "นานารตนคพฺเภหิ" คือ ด้วยห้องน้อยอันสำเร็จด้วยรัตนะต่างๆ บทว่า "เวทิยา" คือ ราวบันได บทว่า "จตสฺโส" คือ สี่ราวในทิศทั้งสี่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมนฺตา จตุโร ทิสา"

1140. Mahappabhoti mahājutiko. Udayantoti uggacchanto. Bhāṇumāti ādicco.

๑๑๔๐. บทว่า "มหปฺปโภ" คือ มีรุ่งเรืองมาก บทว่า "อทยนฺโต" คือ กำลังขึ้น บทว่า "ภานุมา" คือ พระอาทิตย์

1143. Sehi pāṇibhīti kāyasāraṃ puññaṃ pasavanto attano pāṇīhi taṃ taṃ kiccaṃ karonto vihāraṃ satthu kāresinti yojanā. Atha vā sehi pāṇibhīti tattha andhakavindasmiṃ gandhañca mālañca paccayañca vilepanañca pūjāvasena. Yathā kathaṃ? Vihārañca vippasannena cetasā satthuno adāsiṃ pūjesiṃ niyyādesiṃ cāti evamettha yojanā veditabbā.

๑๑๔๓. บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" พึงประกอบความว่า เราผู้ยังบุญอันมีกายเป็นสาระให้เกิด กระทำกิจนั้นๆ ด้วยมือของตน ได้ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" คือ ในเมืองอันธกวินทะนั้น เราได้ถวาย ได้บูชา ได้มอบถวายวิหารที่สร้างไว้ พร้อมทั้งของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้ ด้วยอำนาจแห่งการบูชา แด่พระศาสดา ด้วยจิตอันเลื่อมใส พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้

1144. Tenāti tena yathāvuttena puññakammena kāraṇabhūtena. Mayhanti mayā. Idanti idaṃ puññaphalaṃ, idaṃ vā dibbaṃ ādhipateyyaṃ. Tenāha ‘‘vasaṃ vattemī’’ti.

๑๑๔๔. บทว่า "เตน" คือ ด้วยบุญกรรมอันเป็นเหตุดังที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า "มยฺหํ" คือ อันเรา (ได้แล้ว) บทว่า "อิทํ" คือ ผลแห่งบุญนี้ หรือความเป็นใหญ่ทิพย์นี้ (อันเราได้แล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วสํ วตฺเตมิ"

1145. Nandaneti nandiyā dibbasamiddhiyā uppajjanaṭṭhāne imasmiṃ devaloke, tatthāpi visesato nandane vane ramme, evaṃ ramaṇīye imasmiṃ nandane vane ramāmīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๑๔๕. บทว่า "นนฺทเน" พึงประกอบความว่า ในเทวโลกนี้ อันเป็นที่เกิดแห่งความสำเร็จทิพย์อันน่าเพลิดเพลิน และแม้ในเทวโลกนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ เราย่อมรื่นรมย์ในสวนนันทวันอันน่าเพลิดเพลินเช่นนี้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Evaṃ devatāya attano puññakamme āvikate thero saparivārassa tassa devaputtassa dhammaṃ desetvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

เมื่อเทวดาแสดงบุญกรรมของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรพร้อมทั้งบริวารนั้น แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล

Suvaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุวรรณวิมาน จบ

5. Ambavimānavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอัมพวิมาน

Uccamidaṃ [Pg.286] maṇithūṇanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatapuriso paresaṃ bhattavetanabhato hutvā ambavanaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ gimhasamaye sūriyātapasantatte uṇhavālikānippīḷite vipphandamānamarīcijālavitthate bhūmippadese tassa ambārāmassa avidūrena maggena sedāgatena gattena gacchantaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā evamāha ‘‘mahā ayaṃ, bhante, ghammapariḷāho, ativiya parissantarūpo viya dissati, sādhu, bhante, ayyo imaṃ ambārāmaṃ pavisitvā muhuttaṃ vissamitvā addhānaparissamaṃ paṭivinodetvā gacchatha anukampaṃ upādāyā’’ti. Thero visesato tassa cittappasādaṃ paribrūhetukāmo taṃ ārāmaṃ pavisitvā aññatarassa ambarukkhassa mūle nisīdi.

เรื่องอัมพวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ" เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีบุรุษผู้ยากจนคนหนึ่ง เป็นผู้รับจ้างด้วยอาหารและค่าจ้างของผู้อื่น เฝ้าสวนมะม่วงอยู่ วันหนึ่ง เขาเห็นพระสารีบุตรผู้มีอายุ กำลังเดินไปตามทางที่ไม่ไกลจากสวนมะม่วงนั้น ในฤดูร้อน ในภูมิประเทศที่ร้อนระอุด้วยแดด ถูกเบียดเบียนด้วยเม็ดทรายร้อน ปกคลุมด้วยข่ายแห่งพยับแดดที่สั่นระริก ด้วยร่างกายที่ชุ่มด้วยเหงื่อ เมื่อเห็นแล้วจึงเกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความร้อนอบอ้าวในฤดูร้อนนี้รุนแรงนัก ท่านดูเหมือนจะเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้เป็นเจ้าจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปในสวนมะม่วงนี้ พักสักครู่หนึ่ง บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางแล้วจึงค่อยไปเถิด" พระเถระมีความประสงค์จะเพิ่มพูนความเลื่อมใสในจิตของบุรุษนั้นเป็นพิเศษ จึงเข้าไปยังสวนนั้นแล้วนั่งลงที่โคนต้นมะม่วงต้นหนึ่ง

Puna so puriso āha ‘‘sace, bhante, nhāyitukāmattha, ahaṃ ito kūpato udakaṃ uddharitvā tumhe nhāpessāmi, pānīyañca dassāmī’’ti. Theropi adhivāsesi tuṇhībhāvena. So kūpato udakaṃ uddharitvā parissāvetvā theraṃ nhāpesi, nhāpetvā ca hatthapāde dhovitvā nisinnassa pānīyaṃ upanesi. Thero pānīyaṃ pivitvā paṭippassaddhadaratho tassa purisassa udakadāne ceva nhāpane ca anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Atha so puriso ‘‘ghammābhitattassa vata therassa ghammapariḷāhaṃ paṭippassambhesiṃ, bahuṃ vata mayā puññaṃ pasuta’’nti uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi katapuññaṃ pucchi.

อีกครั้งหนึ่ง บุรุษนั้นกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านประสงค์จะสรงน้ำ ข้าพเจ้าจะตักน้ำจากบ่อนี้มาให้ท่านสรง และจะถวายน้ำดื่มด้วย" แม้พระเถระก็รับด้วยดุษณีภาพ บุรุษนั้นตักน้ำจากบ่อ กรองแล้ว ให้พระเถระสรง ครั้นให้สรงแล้ว ล้างมือและเท้าแล้ว ได้ถวายน้ำดื่มแก่พระเถระผู้นั่งอยู่ พระเถระดื่มน้ำแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว กล่าวอนุโมทนาแก่บุรุษนั้นในการถวายน้ำดื่มและในการถวายน้ำสรงแล้วหลีกไป ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้เสวยปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ว่า "โอ เราได้บรรเทาความร้อนรุ่มของพระเถระผู้ถูกความร้อนแผดเผาแล้วหนอ โอ บุญมากอันเราได้สร้างสมแล้วหนอ" ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ถามถึงบุญที่ได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้

1146.

๑๑๔๖.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำ งดงาม

1147.

๑๑๔๗.

‘‘Tatthacchasi [Pg.287] pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

1148.

๑๑๔๘.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้

1150.

๑๑๕๐.

‘‘So devaputto attamano…pe…Yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด

1151.

๑๑๕๑.

‘‘Gimhānaṃ pacchime māse, patapante divaṅkare;

Paresaṃ bhatako poso, ambārāmamasiñcati.

ในเดือนท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อพระอาทิตย์แผดเผาอยู่ บุรุษผู้เป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดน้ำสวนมะม่วง

1152.

๑๑๕๒.

‘‘Atha tenāgamā bhikkhu, sāriputtoti vissuto;

Kilantarūpo kāyena, akilantova cetasā.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งนามปรากฏว่าสารีบุตร ได้มาทางนั้น มีร่างกายเหน็ดเหนื่อย แต่มีจิตใจไม่เหน็ดเหนื่อย

1153.

๑๑๕๓.

‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, avocaṃ ambasiñcako;

Sādhu taṃ bhante nhāpeyyaṃ, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ.

ข้าพเจ้าผู้รดน้ำมะม่วง เห็นท่านกำลังมา จึงได้กล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าพึงให้ท่านสรงน้ำ ซึ่งจะเป็นการนำความสุขมาให้แก่ข้าพเจ้า

1154.

๑๑๕๔.

‘‘Tassa me anukampāya, nikkhipi pattacīvaraṃ;

Nisīdi rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaro.

ท่านได้อนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้านั้น วางบาตรและจีวรลงแล้ว นั่งครองจีวรผืนเดียวที่โคนต้นไม้ในร่มเงา

1155.

๑๑๕๕.

‘‘Tañca acchena vārinā, pasannamānaso naro;

Nhāpayī rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaraṃ.

บุรุษนั้นมีใจเลื่อมใส ได้ให้ท่านผู้ครองจีวรผืนเดียวสรงน้ำอันใสสะอาด ที่โคนต้นไม้ในร่มเงา

1156.

๑๑๕๖.

‘‘Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito,Mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ;

Iti so pītiyā kāyaṃ, sabbaṃ pharati attano.

มะม่วงก็ได้รับการรดน้ำ สมณะก็ได้รับการสรงน้ำ และบุญอันไม่น้อยอันเราได้สร้างสมไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ปีติจึงแผ่ซ่านไปทั่วกายของตน

1157.

๑๑๕๗.

‘‘Tadeva ettakaṃ kammaṃ, akāsiṃ tāya jātiyā;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ.

ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้นในชาตินั้น ครั้นละกายมนุษย์แล้ว จึงได้มาบังเกิดในสวนนันทวัน

1158.

๑๑๕๘.

‘‘Nandane [Pg.288] ca vane ramme, nānādijagaṇāyute;

Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. –

ข้าพเจ้ารื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีเหล่านางอัปสรแวดล้อม ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อยู่ของหมู่สกุณาชาติต่างๆ

Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi.

เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้

1151. Tattha gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhimāse. Patapanteti ativiya dippante, sabbaso uṇhaṃ vissajjenteti attho. Divaṅkareti divākare, ayameva vā pāṭho. Asiñcatīti siñcati, -kāro nipātamattaṃ, siñcati ambarukkhamūlesu dhuvaṃ jalasekaṃ karotīti attho. ‘‘Asiñcathā’’ti ca pāṭho, siñcitthāti attho. ‘‘Asiñcaha’’nti ca paṭhanti, paresaṃ bhatako poso hutvā tadā ambārāmaṃ asiñciṃ ahanti attho.

๑๑๕๑. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า gimhānaṃ pacchime māse ได้แก่ ในเดือนอาสาฬหะ บทว่า patapante ความว่า เมื่อแผดเผาอย่างยิ่ง คือ เมื่อแผ่ความร้อนไปโดยสิ้นเชิง บทว่า divaṅkare ได้แก่ เมื่อดวงอาทิตย์ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า divākare นี้แหละเป็นปาฐะ บทว่า asiñcati คือ siñcati อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต ความว่า ย่อมรด คือ ย่อมทำการรดน้ำที่โคนต้นมะม่วงเป็นนิตย์ มีปาฐะว่า asiñcathā ก็มี ความว่า ท่านรดแล้ว ท่านสวดว่า asiñcahaṃ ก็มี ความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดสวนมะม่วง

1152. Tenāti yena disābhāgena so ambārāmo, tena agamā agañchi. Akilantova cetasāti cetodukkhassa maggeneva pahīnattā cetasā akilantopi samāno kilanturūpo kāyena tena maggena agamāti yojanā.

๑๑๕๒. บทว่า tena ความว่า สวนมะม่วงนั้นอยู่ในทิศทางใด ท่านได้ไปแล้ว ได้ถึงแล้วสู่ทิศทางนั้น บทว่า akilantova cetasā พึงประกอบความว่า เพราะความทุกข์ทางใจอันท่านละได้แล้วด้วยมรรคโดยแท้ แม้จะเป็นผู้ไม่ลำบากทางใจ แต่มีสภาวะลำบากทางกาย ได้ไปแล้วโดยทางนั้น

1153-4. Avocaṃ ahaṃ tadā ambasiñcako hutvāti yojanā. Ekacīvaroti nhāyitukāmoti adhippāyo.

พึงประกอบความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นคนรดน้ำมะม่วง ได้กราบทูลแล้ว บทว่า ekacīvaro อธิบายว่า เป็นผู้ประสงค์จะสรงน้ำ

1156. Itīti evaṃ ‘‘ambo ca sitto, samaṇo ca nhāpito, mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ, ekeneva payogena tividhopi attho sādhito’’ti iminākārena pavattāya pītiyā so puriso attano sabbaṃ kāyaṃ pharati, nirantaraṃ phuṭaṃ karotīti yojanā. Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ, pharīti attho.

๑๑๕๖. บทว่า iti พึงประกอบความว่า บุรุษนั้นย่อมแผ่ปีติอันเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ว่า 'ต้นมะม่วงเราก็ได้รดแล้ว สมณะเราก็ได้ให้สรงน้ำแล้ว และบุญมิใช่น้อยเราก็ได้สั่งสมแล้ว ประโยชน์ทั้งสามอย่างเราก็ได้ทำให้สำเร็จแล้วด้วยประโยคเดียวเท่านั้น' ไปทั่วกายของตนทั้งหมด คือ ทำให้แผ่ซ่านไปโดยไม่ขาดสาย บทว่า pharati นี้เป็นปัจจุบันกาลพจน์ในอรรถอดีตกาล ความว่า แผ่ไปแล้ว

1157. Tadeva ettakaṃ kammanti taṃ ettakaṃ evaṃ pānīyadānamattakaṃ kammaṃ akāsiṃ, tāya tassaṃ jātiyaṃ aññaṃ nānussarāmīti adhippāyo. Tesaṃ vuttanayameva.

๑๑๕๗. บทว่า tadeva ettakaṃ kammaṃ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้น คือสักว่าการถวายน้ำ ในชาตินั้น ข้าพเจ้าระลึกถึงกรรมอื่นไม่ได้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัมพวิมาน จบ

6. Gopālavimānavaṇṇanā

๖. อรรถกถาโคปาลวิมาน

Disvāna [Pg.289] devaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī’’ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi ‘‘kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī’’ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya.

โคปาลวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น คนเลี้ยงโคชาวกรุงราชคฤห์คนหนึ่ง ถึงเวลาอาหารเช้า ได้ถือขนมกุมมาสที่ห่อด้วยผ้าเก่า ออกจากเมือง ไปถึงที่หากินของโค อันเป็นที่เที่ยวไปของฝูงโค ท่านพระมหาโมคคัลลานะทราบว่า 'คนเลี้ยงโคผู้นี้จักทำกาละในบัดนี้ทีเดียว และครั้นถวายขนมกุมมาสแก่เราแล้ว จักบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์' จึงได้เข้าไปใกล้เขา เขาแลดูเวลาแล้ว มีความประสงค์จะถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ และในสมัยนั้น ฝูงโคกำลังเข้าไปในนาถั่ว ลำดับนั้น คนเลี้ยงโคนั้นคิดว่า 'เราจะพึงถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ หรือหนอ หรือว่าเราจะพึงต้อนฝูงโคออกจากนาถั่ว' ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า 'เจ้าของนาถั่วปรารถนาจะทำสิ่งใดแก่เรา ก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่เมื่อพระเถระไปแล้ว อันตรายแห่งการถวายขนมกุมมาสจะพึงมีแก่เรา เอาเถิด เราจะถวายขนมกุมมาสแด่พระผู้เป็นเจ้าก่อน' ดังนี้แล้ว จึงน้อมขนมกุมมาสนั้นเข้าไปถวายพระเถระ พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์จึงรับไว้

Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari. Muhuttameva vege muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi –

ลำดับนั้น ขณะที่เขากำลังวิ่งเข้าไปโดยเร็ว เพื่อจะต้อนฝูงโคกลับ โดยไม่มองดูภยันตราย อสรพิษที่ถูกเท้าของเขาเหยียบเข้าได้กัดเขา แม้พระเถระ เมื่ออนุเคราะห์เขาอยู่ ก็ได้เริ่มฉันขนมกุมมาสนั้น ฝ่ายคนเลี้ยงโค ครั้นต้อนฝูงโคกลับมาแล้ว ได้เห็นพระเถระกำลังฉันขนมกุมมาสอยู่ ก็มีจิตเลื่อมใส เสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร นั่งอยู่ ในขณะนั้นเอง พิษได้แผ่ซ่านไปทั่วสรีระทั้งหมดของเขา เพียงครู่เดียว เมื่อพิษแล่นขึ้นถึงศีรษะ เขาก็ทำกาละ และเมื่อทำกาละแล้ว ก็ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

1159.

๑๑๕๙.

‘‘Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu, ucce vimānamhi ciraṭṭhitike;

Āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

ภิกษุเห็นเทพบุตรผู้มียศ สวมเครื่องประดับมือ สถิตอยู่ในวิมานทิพย์อันสูง ตั้งอยู่ได้นาน ดุจพระจันทร์ จึงได้ทูลถามว่า

1160.

๑๑๖๐.

‘‘Alaṅkato [Pg.290] malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu;

Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā.

ท่านประดับประดาแล้ว ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลอันงดงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับมือ มียศ ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์

1161.

๑๑๖๑.

‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā;

Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti.

และพิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสรหกสิบสี่นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางเทวกัญญาผู้ยิ่งใหญ่ ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้รื่นเริงบันเทิงใจ

1162.

๑๑๖๒.

‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

Sopi tassa byākāsi –

เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระว่า

1163. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

๑๑๖๓. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... (ถูกพระเถระถามว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร (จึงได้ทูลตอบดังนี้)

1164.

๑๑๖๔.

‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo;

Tato ca āgā samaṇo mamantike, gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ.

เมื่อข้าพเจ้าเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้รวมกลุ่มกันเลี้ยงแม่โคของผู้อื่น ครั้งนั้น มีสมณะรูปหนึ่งมาสู่สำนักของข้าพเจ้า และฝูงโคก็ได้เข้าไปกินถั่วในนา

1165.

๑๑๖๕.

‘‘Dvayajja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ, iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ;

Tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso, ‘dadāmi bhante’ti khipiṃ anantakaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้คิดอย่างนี้ว่า 'วันนี้มีกิจสองอย่าง ทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่ต้องทำ' ต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้สติโดยแยบคาย จึงได้แก้ห่อขนมกุมมาส (พลางคิดว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถวาย'

1166.

๑๑๖๖.

‘‘So māsakhettaṃ turito avāsariṃ, purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ;

Tato ca kaṇho urago mahāviso, aḍaṃsi pāde turitassa me sato.

ข้าพเจ้านั้นรีบวิ่งไปยังนาถั่ว ก่อนที่โคจะทำลายทรัพย์สินของเจ้าของนา ครั้งนั้น งูเห่ามีพิษร้ายได้กัดที่เท้าของข้าพเจ้าผู้กำลังรีบวิ่งไปอยู่นั้น

1167.

๑๑๖๗.

‘‘Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito, bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ;

Ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā, tato cuto kālakatomhi devatā.

ข้าพเจ้านั้นถูกทุกข์เบียดเบียนแล้ว ส่วนภิกษุรูปนั้นได้แก้ห่อขนมกุมมาสนั้นด้วยตนเอง ได้ฉันขนมกุมมาสเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้น ทำกาละแล้ว ได้เป็นเทพบุตร

1168.

๑๑๖๘.

‘‘Tadeva [Pg.291] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

กรรมดีนั้นเองที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู

1169.

๑๑๖๙.

‘‘Sadevake loke samārake ca, añño muni natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ.

ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกและมารโลก ไม่มีมุนีอื่นใดที่จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู

1170.

๑๑๗๐.

‘‘Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, añño munī natthi tayānukampako;

Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi ta’’nti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น ไม่มีมุนีอื่นผู้จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน เพราะว่าข้าพเจ้าได้รับการอนุเคราะห์อย่างยิ่งจากท่าน ด้วยความกตัญญู ข้าพเจ้าจึงขอนอบน้อมท่าน

Athāyasmā mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desetuṃ ‘‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū’’tiādimāha.

ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามทำนองที่ตนและเทวดาได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงตรัสย้ำเนื้อความนั้นแล้ว ทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ได้ตรัสพระคาถามีอาทิว่า "ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู" เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่

1159. Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vuttaṃ, ‘‘ciraṭṭhitika’’ntipi keci paṭhanti. Tañhi ‘‘deva’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti yathā candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanasesā.

๑๑๕๙. ในคาถานั้น บทว่า เทวํ หมายถึง โคปาลเทวบุตร พระศาสดาตรัสบทว่า ภิกฺขู โดยทรงหมายถึงท่านพระมหาโมคคัลลานะ จริงอยู่ ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั้นชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า จิรฏฺฐิติเก ท่านกล่าวไว้เพราะวิมานนั้นตั้งอยู่ได้นาน ตั้งอยู่ตลอดกัปป์ หรือบางอาจารย์ก็อ่านว่า จิรฏฺฐิติกํ บทนั้นพึงสัมพันธ์กับบทว่า เทวํ นี้ จริงอยู่ แม้เทวบุตรนั้นก็ย่อมได้ชื่อว่า จิรฏฺฐิติเก เพราะตั้งอยู่ในวิมานนั้นตลอดสามโกฏิปีเศษอีกหกสิบล้านปี บทว่า ยถาปิ จนฺทิมา ความว่า จันทิมเทวบุตรย่อมรุ่งเรืองในวิมานทิพย์ของตนอันรุ่งโรจน์ด้วยข่ายรัศมีที่น่าใคร่ เย็นใจ และน่ารื่นรมย์ ฉันใด พึงเห็นบทที่เหลือว่า เอวํ วิโรจมานํ (รุ่งเรืองอยู่ ฉันนั้น)

1160. Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva.

๑๑๖๐. บทว่า อลงฺกโต เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พระเถระถามเทวบุตรนั้น บทนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง

1164. Saṅgammāti [Pg.292] saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni.

๑๑๖๔. บทว่า สงฺคมฺม ความว่า ทำให้ประชุมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า สงฺคมฺม ความว่า รวบรวมไว้ จริงอยู่ แม้อรรถว่าเป็นเหตุก็รวมอยู่ในบทนี้ ความว่า โคจำนวนมากรวมเป็นฝูงเดียวกัน บทว่า อาคา ความว่า ได้มาแล้ว บทว่า มาเส ความว่า ข้าวถั่วแระ

1165. Dvayajjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha ‘‘yoniso’’ti paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paniggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā ṭhapitaṃ pilotikaṃ. A-kāro cettha nipātamattaṃ.

๑๑๖๕. บทว่า ทฺวยชฺชา ความว่า กิจที่พึงทำ ๒ อย่างมีอยู่ในวันนี้ บัดนี้ บทว่า อุภยญฺจ การิยํ เป็นคำไวพจน์ของเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า สญฺญํ ความว่า ธรรมสัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยนิโส บทว่า ปฏิลทฺธา ความว่า ได้รับแล้ว บทว่า ขิปึ ความว่า ข้าพเจ้าได้โยนใส่ในมือด้วยอำนาจแห่งการให้รับเอา บทว่า อนนฺตกํ คือ ผ้าที่ใส่ขนมกุมมาสแล้วผูกเก็บไว้ ในบทนี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต

1166. Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchi, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo.

๑๑๖๖. บทว่า โส คือ ข้าพเจ้านั้น บทว่า ตุริโต คือ รีบร้อน กระสับกระส่าย บทว่า อวาสรึ คือ เข้าไปแล้ว หรือเข้าไปแล้ว บทว่า ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ ความว่า ทรัพย์คือข้าวถั่วแระนี้เป็นของเจ้าของนาคนใด ฝูงโคนี้จะทำลายทรัพย์นั้นก่อน ก่อนที่ฝูงโคนั้นจะทำลาย จะเหยียบย่ำเสียก่อนทีเดียวนั่นแล บทว่า ตโต คือ ในที่นั้น บทว่า ตุริตสฺส เม สโต ความว่า เมื่อข้าพเจ้ารีบร้อนไปอยู่ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้าไปโดยรีบร้อน ไม่ได้มองดูงูเห่าที่หนทาง

1167. Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho. Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho.

๑๑๖๗. บทว่า อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต ความว่า ข้าพเจ้าถูกเบียดเบียน ถูกประทุษร้าย ถูกบีบคั้นด้วยทุกข์คือความตาย เพราะถูกอสรพิษนั้นกัด บทว่า อหาสิ ความว่า กลืนกินแล้ว บริโภคแล้ว บทว่า ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา ความว่า จุติจากอัตภาพแห่งมนุษย์นั้นแล้ว เพราะถึงกาลมรณะ หรืออีกนัยหนึ่ง ทำกาละ (ตาย) ในอัตภาพแห่งมนุษย์นั้น เพราะทำกาลคือความสิ้นไปแห่งอายุสังขาร, และในลำดับนั้นเอง ข้าพเจ้าก็ได้เป็นเทวดา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นเทวดาเพราะถึงความเป็นเทวดา

1169. Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๑๖๙. บทว่า ตยา ความว่า ไม่มีมุนีหรือฤาษีอื่นผู้ประกอบด้วยโมเนยยคุณเสมอเหมือนท่าน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ตยา นี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถอปาทาน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโคปาลวิมาน จบ

7. Kaṇḍakavimānavaṇṇanā

๗. อรรถกถากัณฑกวิมาน

Puṇṇamāse [Pg.293] yathā candoti kaṇḍakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍako devaputto sakabhavanato nikkhamitvā dibbayānaṃ abhiruhitvā mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānaṃ gacchanto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno sahasā yānato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ thero –

เรื่องกัณฑกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์ ในขณะนั้น กัณฑกเทวบุตรออกจากภพของตน ขึ้นสู่ยานทิพย์ แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ พอเห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงรีบลงจากยาน เข้าไปหาพระเถระ ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้วได้ยืนอยู่ ลำดับนั้น พระเถระได้ถามเทวบุตรนั้นว่า –

1171.

๑๑๗๑.

‘‘Puṇṇamāse yathā cando, nakkhattaparivārito;

Samantā anupariyāti, tārakādhipatī sasī.

พระจันทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งดวงดาว อันหมู่ดาวนักษัตรแวดล้อม โคจรไปโดยรอบในวันเพ็ญ ฉันใด

1172.

๑๑๗๒.

‘‘Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, dibbaṃ devapuramhi ca;

Atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā.

วิมานทิพย์นี้ในเทวบุรีก็มีอุปมาฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีกำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น

1173.

๑๑๗๓.

‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca;

Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca.

(วิมานนี้) ประกอบด้วยแก้วไพฑูรย์ ทองคำ แก้วผลึก เงิน มุกดา มรกต และแก้วประพาฬ

1174.

๑๑๗๔.

‘‘Citrā manoramā bhūmi, veḷūriyassa santhatā;

Kūṭāgārā subhā rammā, pāsādo te sumāpito.

พื้นวิมานอันวิจิตรน่ารื่นรมย์ ปูลาดด้วยแก้วไพฑูรย์ ปราสาทของท่านมีเรือนยอดอันงดงามน่าเพลิดเพลิน สร้างไว้ดีแล้ว

1175.

๑๑๗๕.

‘‘Rammā ca te pokkharaṇī, puthulomanisevitā;

Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā.

สระโบกขรณีของท่านก็น่ารื่นรมย์ มีฝูงปลาใหญ่แหวกว่าย มีน้ำใสสะอาด ปูลาดด้วยทรายทอง

1176.

๑๑๗๖.

‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā;

Surabhiṃ sampavāyanti, manuññā mātuteritā.

ปกคลุมด้วยบัวนานาชนิด มีบัวขาวบานสะพรั่ง กลิ่นหอมฟุ้งขจรไป น่ารื่นรมย์ใจเมื่อต้องลม

1177.

๑๑๗๗.

‘‘Tassā te ubhato passe, vanagumbā sumāpitā;

Upetā puppharukkhehi, phalarukkhehi cūbhayaṃ.

ณ สองข้างสระโบกขรณีนั้น มีหมู่ไม้พุ่มสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยหมู่ไม้ดอกและหมู่ไม้ผลทั้งสองอย่าง

1178.

๑๑๗๘.

‘‘Sovaṇṇapāde pallaṅke, muduke gonakatthate;

Nisinnaṃ devarājaṃva, upatiṭṭhanti accharā.

นางอัปสรทั้งหลายย่อมบำเรอท่านผู้ประทับนั่งบนบัลลังก์มีเท้าทำด้วยทองคำ อันอ่อนนุ่มปูลาดด้วยผ้าโกนก ประดุจท้าวเทวราช

1179.

๑๑๗๙.

‘‘Sabbābharaṇasañchannā[Pg.294], nānāmālāvibhūsitā;

Ramenti taṃ mahiddhikaṃ, vasavattīva modasi.

นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยอาภรณ์ทุกอย่าง ตกแต่งด้วยมาลัยนานาชนิด ย่อมทำให้ท่านผู้มีฤทธิ์มากเพลิดเพลิน ท่านย่อมบันเทิงใจดุจท้าววสวัตตี

1180.

๑๑๘๐.

‘‘Bherisaṅkhamudiṅgāhi, vīṇāhi paṇavehi ca;

Ramasi ratisampanno, naccagīte suvādite.

ท่านเพียบพร้อมด้วยความยินดี ย่อมรื่นรมย์ด้วยกลอง สังข์ บัณเฑาะว์ พิณ และปณวะ ด้วยการฟ้อนรำขับร้องที่ประโคมดีแล้ว

1181.

๑๑๘๑.

‘‘Dibbā te vividhā rūpā, dibbā saddā atho rasā;

Gandhā ca te adhippetā, phoṭṭhabbā ca manoramā.

รูปทิพย์ เสียงทิพย์ อีกทั้งรสทิพย์นานาชนิดของท่านก็มีอยู่ กลิ่นและโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจที่ท่านปรารถนาก็มีอยู่

1182.

๑๑๘๒.

‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputta mahappabho;

Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā.

ข้าแต่เทวบุตรผู้มีอานุภาพมาก ท่านย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะในวิมานอันประเสริฐนั้น ดุจพระอาทิตย์กำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น

1183.

๑๑๘๓.

‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana;

Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –

นี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ท่านผู้ถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเรื่องนั้นแก่เราเถิด

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi.

พระเถระได้ทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ได้บรรลุแล้ว

1184.

๑๑๘๔.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถามแล้ว ถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร

1185.

๑๑๘๕.

‘‘Ahaṃ kapilavatthusmiṃ, sākiyānaṃ puruttame;

Suddhodanassa puttassa, kaṇḍako sahajo ahaṃ.

ข้าพเจ้าเป็นสหายเกิดร่วมกันของพระโอรสพระเจ้าสุทโธทนะ ชื่อว่ากัณฐกะ ในกรุงกบิลพัสดุ์ อันเป็นเมืองอันอุดมของเหล่าศากยะ

1186.

๑๑๘๖.

‘‘Yadā so aḍḍharattāyaṃ, bodhāya mabhinikkhami;

So maṃ mudūhi pāṇīhi, jālitambanakhehi ca.

ในกาลใด พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อพระโพธิญาณในเวลาเที่ยงคืน ในกาลนั้น พระองค์ทรงลูบข้าพเจ้าด้วยพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม และด้วยพระนขาอันมีสีแดงดังตาข่าย

1187.

๑๑๘๗.

‘‘Satthiṃ ākoṭayitvāna, vaha sammāti cabravi;

‘Ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttamaṃ’.

พระองค์ทรงตบที่โคนขาทั้งสองแล้วตรัสว่า ‘สหายเอ๋ย จงนำไปเถิด เราจักให้โลกข้ามพ้น ครั้นบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว’

1188.

๑๑๘๘.

‘‘Taṃ me giraṃ suṇantassa, hāso me vipulo ahu;

Udaggacitto sumano, abhisīsiṃ tadā ahaṃ.

เมื่อข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสนั้น ความยินดีอย่างยิ่งก็บังเกิดแก่ข้าพเจ้า ในกาลนั้น ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง มีใจดี ได้ยอมรับสนอง

1189.

๑๑๘๙.

‘‘Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ;

Udaggacitto mudito, vahissaṃ purisuttamaṃ.

ครั้นทราบว่าพระศากยบุตรผู้มียศใหญ่ประทับบนหลังข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง บันเทิงใจ ได้นำบุรุษผู้สูงสุดไป

1190.

๑๑๙๐.

‘‘Paresaṃ [Pg.295] vijitaṃ gantvā, uggatasmiṃ divākare;

Mamaṃ channañca ohāya, anapekkho so apakkami.

ครั้นเสด็จไปสู่วิสัยของชนเหล่าอื่น เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระองค์ทรงละข้าพเจ้าและนายฉันนะ ไม่มีพระทัยอาลัย เสด็จหลีกไป

1191.

๑๑๙๑.

‘‘Tassa tambanakhe pāde, jivhāya parilehisaṃ;

Gacchantañca mahāvīraṃ, rudamāno udikkhisaṃ.

ข้าพเจ้าได้เลียพระบาทของพระองค์ซึ่งมีพระนขาสีทองแดงด้วยลิ้น และได้ร้องไห้มองตามพระมหาวีระผู้เสด็จไปอยู่

1192.

๑๑๙๒.

‘‘Adassanenahaṃ tassa, sakyaputtassa sirīmato;

Alatthaṃ garukābādhaṃ, khippaṃ me maraṇaṃ ahu.

เพราะการไม่ได้เห็นพระศากยบุตรผู้ทรงสิรินั้น ข้าพเจ้าจึงได้ป่วยหนัก และความตายก็ได้มาถึงโดยพลัน

1193.

๑๑๙๓.

‘‘Tasseva ānubhāvena, vimānaṃ āvasāmidaṃ;

Sabbakāmaguṇopetaṃ, devo devapuramhiva.

ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจึงได้อยู่ในวิมานนี้ อันประกอบด้วยกามคุณทั้งปวง ดุจเทพในเทวปุระ

1194.

๑๑๙๔.

‘‘Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā;

Teneva kusalamūlena, phusissaṃ āsavakkhayaṃ.

และความยินดีใดที่บังเกิดแก่ข้าพเจ้า เพราะได้ฟังพระดำรัสเรื่องพระโพธิญาณ ด้วยกุศลมูลนั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจักได้บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ

1195.

๑๑๙๕.

‘‘Sace hi bhante gaccheyyāsi, satthu buddhassa santike;

Mamāpi naṃ vacanena, sirasā vajjāsi vandanaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าหากท่านจะพึงไปสู่สำนักของพระศาสดาผู้เป็นพระพุทธเจ้าไซร้ ขอท่านได้โปรดถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าด้วยคำของข้าพเจ้าด้วยเถิด

1196.

๑๑๙๖.

‘‘Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggalaṃ;

Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti. –

แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินะผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ เพราะการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่ทั้งหลายเช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก

Sopi attanā katakammaṃ kathesi. Ayañhi anantare attabhāve amhākaṃ bodhisattena sahajāto kaṇḍako assarājā ahosi. So abhinikkhamanasamaye abhiruḷho teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni mahāpurisaṃ atikkamāpetvā anomānadītīraṃ sampāpesi. Atha so mahāsattena sūriye uggate ghaṭikāramahābrahmunā upanītāni pattacīvarāni gahetvā pabbajitvā channena saddhiṃ kapilavatthuṃ uddissa vissajjito. Sinehabhārikena hadayena mahāpurisassa pāde attano jivhāya lehitvā pasādasommāni akkhīni ummīletvā yāva dassanapathā olokento dassanūpacāraṃ pana atikkante lokanāthe ‘‘evaṃvidhaṃ nāma lokagganāyakaṃ mahāpurisaṃ ahaṃ vahiṃ, saphalaṃ vata me sarīraṃ ahosī’’ti pasannamānaso hutvā puna cirakālaṃ saṅgatassa pemassa vasena viyogadukkhaṃ asahanto bhāviniyā dibbasampattiyā vasena [Pg.296] dhammatāya codiyamāno kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘puṇṇamāse yathā cando…pe… ahaṃ kapilavatthusmi’’ntiādi.

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กราบทูลกรรมที่ตนทำไว้แล้ว ด้วยว่า เทพบุตรนี้ ในอัตภาพก่อนหน้านี้ ได้เป็นพญาม้าชื่อกัณฐกะ เกิดร่วมกันกับพระโพธิสัตว์ของเรา พญาม้านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ได้เป็นม้าที่พระองค์ทรงประทับแล้ว ได้นำพระมหาบุรุษให้ข้ามพ้นสามราชอาณาจักรด้วยราตรีที่เหลือในคืนนั้นนั่นเอง แล้วส่งเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำอโนมา ครั้งนั้น เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระมหาสัตว์ทรงรับบาตรและจีวรที่ฆฏิการมหาพรหมนำมาถวายแล้วทรงผนวช เมื่อพระองค์ทรงส่งนายฉันนะกลับโดยมุ่งตรงไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ พญาม้านั้นได้เลียพระบาทของพระมหาบุรุษด้วยลิ้นของตน ด้วยหัวใจอันหนักอึ้งด้วยความรัก ลืมตาอันผ่องใสสวยงามมองตามไปจนสุดสายตา แต่เมื่อพระโลกนาถเสด็จล่วงพ้นคลองจักษุไปแล้ว ก็มีใจเลื่อมใสว่า 'โอหนอ เราได้นำพระมหาบุรุษผู้เป็นพระนายกผู้เลิศในโลกเช่นนี้ไปแล้ว สรีระของเรามีผลแล้วหนอ' อีกทั้งไม่อาจทนต่อความทุกข์จากการพลัดพรากได้ ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ได้สั่งสมมาเป็นเวลานาน และถูกธรรมดาตักเตือนด้วยอำนาจแห่งทิพยสมบัติที่จะพึงมีในอนาคต จึงได้ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ท่านหมายถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท...ฯเปฯ...อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ'

1171. Tattha puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ sukkapakkhe pannarasiyaṃ. Tārakādhipatīti tārakānaṃ adhipati. Sasīti sasalañchanavā. ‘‘Tārakādhipa dissatī’’ti keci paṭhanti, tesaṃ tārakādhipāti avibhattikaniddeso, tārakānaṃ adhipo hutvā dissati anupariyāti cāti yojanā kātabbā.

๑๑๗๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุณฺณมาเส ได้แก่ ในวันเพ็ญ คือในวัน ๑๕ ค่ำ แห่งสุกกปักษ์ บทว่า ตารกาธิปติ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว บทว่า สสี ได้แก่ ผู้มีรูปกระต่ายเป็นเครื่องหมาย อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'ตารกาธิป ทิสฺสตี' ในมติของอาจารย์เหล่านั้น บทว่า ตารกาธิป เป็นอวิภัตติกนิเทศ พึงประกอบความว่า เป็นผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว ย่อมปรากฏ และย่อมโคจรไปโดยรอบ

1172. Dibbaṃ devapuramhi cāti devapurasmimpi dibbaṃ. Yathā manussānaṃ ṭhānato devapuraṃ uttamaṃ, evaṃ devapurato cāpi idaṃ tava vimānaṃ uttamanti dasseti. Tenāha ‘‘atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā’’ti, uggacchanto sūriyo viyāti attho.

๑๑๗๒. บทว่า ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ ได้แก่ แม้ในเทวปุระก็เป็นทิพย์ ท่านแสดงความว่า เทวปุระเป็นสิ่งที่อุดมกว่าที่อยู่ของมนุษย์ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็อุดมกว่าแม้เทวปุระฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อติโรจติ วณฺเณน, อทยนฺโตว รํสิมา' อธิบายว่า ดุจพระอาทิตย์ผู้กำลังขึ้น

1173. Veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena suvaṇṇena ca idaṃ byamhaṃ nimmitanti vacanasesena yojanā. Phalikāti phalikamaṇinā.

๑๑๗๓. บทว่า เวฬูริยสุวณฺณสฺส พึงประกอบความโดยมีบทที่เหลือว่า วิมานนี้อันเทวดาเนรมิตแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทองคำ บทว่า ผลิกา ได้แก่ ด้วยแก้วผลึก

1175. Pokkharaṇīti pokkharaṇiyo.

๑๑๗๕. บทว่า โปกฺขรณี ได้แก่ สระโบกขรณีทั้งหลาย

1177-8. Tassāti tassā pokkharaṇiyā. Vanagumbāti uyyāne supupphagacche sandhāya vadati. Devarājaṃvāti sakkaṃ viya. Upatiṭṭhantīti upaṭṭhānaṃ karonti.

บทว่า ตสฺสา ได้แก่ แห่งสระโบกขรณีนั้น บทว่า วนคุมฺพา ท่านกล่าวหมายถึงกอไม้มีดอกงามในอุทยาน บทว่า เทวราชํว ได้แก่ ดุจท้าวสักกะ บทว่า อุปติฏฺฐนฺติ ได้แก่ ย่อมบำรุง

1179. Sabbābharaṇasañchannāti sabbehi itthālaṅkārehi paṭicchāditā, sabbaso vibhūsitasarīrāti attho. Vasavattīvāti vasavattidevarājā viya.

๑๑๗๙. บทว่า สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา อธิบายว่า ผู้มีกายอันปกปิดแล้วด้วยเครื่องประดับของสตรีทั้งปวง คือมีสรีระอันประดับแล้วโดยประการทั้งปวง บทว่า วสวตฺตีว ได้แก่ ดุจท้าววสวัตตีเทวราช

1180. Bherisaṅkhamudiṅgāhīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, bherīhi ca saṅkhehi ca mudiṅgehi cāti yojanā. Ratisampannoti dibbāya ratiyā samaṅgībhūto. Naccagīte suvāditeti nacce ca gīte ca sundare vādite ca, naccane ca gāyane ca sundare vādite ca hetubhūte. Nimittatthe hi etaṃ bhummaṃ, pavattiteti vā vacanaseso.

๑๑๘๐. บทว่า เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ ท่านกล่าวโดยการสับเปลี่ยนลิงค์ พึงประกอบความว่า ด้วยกลองทั้งหลายบ้าง ด้วยสังข์ทั้งหลายบ้าง และด้วยบัณเฑาะว์ทั้งหลายบ้าง บทว่า รติสมฺปนฺโน ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีอันเป็นทิพย์ บทว่า นจฺจคีเต สุวาทิเต ได้แก่ เพราะการฟ้อนรำบ้าง การขับร้องบ้าง และการประโคมอันไพเราะบ้าง หรือเพราะการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมอันไพเราะเป็นเหตุ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถว่าเป็นนิมิต หรือพึงเห็นบทที่เหลือว่า ปวตฺติเต

1181. Dibbā te vividhā rūpāti devalokapariyāpannā nānappakārā cakkhuviññeyyā rūpā tuyhaṃ adhippetā yathādhippetā manoramā [Pg.297] vijjantīti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dibbā saddātiādīsupi eseva nayo.

๑๑๘๑. บทว่า ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา พึงนำกิริยาบทมาประกอบความว่า รูปทั้งหลายอันเป็นทิพย์ คือนับเนื่องในเทวโลก มีประการต่างๆ อันพึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณ อันน่ารื่นรมย์ใจ ที่ท่านปรารถนาแล้วตามที่ปรารถนา ย่อมมีอยู่ แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ทิพฺพา สทฺทา ก็มีนัยนี้เช่นกัน

1185. Kaṇḍako sahajo ahanti ettha ahanti nipātamattaṃ. ‘‘Ahū’’ti keci paṭṭhanti, kaṇḍako nāma assarājā mahāsattena saha ekasmiṃyeva divase jātattā sahajo ahosinti attho.

๑๑๘๕. ในบทว่า กณฺฑโก สหโช อหํ นี้ บทว่า อหํ เป็นเพียงนิบาต อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'อหู' อธิบายว่า พญาม้าชื่อกัณฐกะ ได้เป็นสหายเกิดร่วมกัน เพราะเกิดในวันเดียวกันกับพระมหาสัตว์

1186. Aḍḍharattāyanti aḍḍharattiyaṃ, majjhimayāmasamayeti attho. Bodhāya mabhinikkhamīti ma-kāro padasandhikaro, abhisambodhiatthaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti attho. Mudūhi pāṇīhīti muduhatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ vadati. Jālitambanakhehīti jālavantehi abhilohitanakhehi. Tena jālahatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ tambanakhataṃ anubyañjanañca dasseti.

๑๑๘๖. บทว่า อฑฺฒรตฺตายํ ความว่า ในเวลากลางคืน คือในสมัยมัชฌิมยาม ในบทว่า โพธาย มภินิกฺขมิ นี้ ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท ความว่า เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้พร้อมยิ่ง บทว่า มุทูหิ ปาณีหิ กล่าวถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่ามืออันอ่อนนุ่ม บทว่า ชาลิตมฺพนเขหิ คือ มีพระนขา (เล็บ) สีแดงเข้มดุจตาข่าย ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่าพระหัตถ์ดุจตาข่าย และอนุพยัญชนะคือความเป็นผู้มีพระนขาสีทองแดง

1187. Satthi nāma jaṅghā, idha pana satthino āsannaṭṭhānabhūto ūruppadeso ‘‘satthī’’ti vutto. Ākoṭayitvānāti appoṭhetvā. ‘‘Vaha sammā’’ti cabravīti ‘‘samma kaṇḍaka, ajjekarattiṃ maṃ vaha, mayhaṃ opavuyhaṃ hohī’’ti ca kathesi. Vahane pana payojanaṃ tadā mahāsattena dassitaṃ vadanto ‘‘ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttama’’nti āha. Tena ‘‘ahaṃ uttamaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patto adhigato hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahoghato tārayissāmi, tasmā nayidaṃ gamanaṃ yaṃkiñcīti cinteyyāsī’’ti gamane payojanassa anuttarabhāvaṃ dasseti.

๑๑๘๗. คำว่า สตฺถิ โดยชื่อคือแข้ง แต่ในที่นี้ ประเทศคือต้นขาซึ่งเป็นที่ใกล้แห่งแข้ง ท่านเรียกว่า สตฺถิ บทว่า อาโกฏยิตฺวาน คือ ตบแล้ว บทว่า วห สมฺมาติ จพฺรวิ คือ ตรัสว่า "ดูก่อนกัณฐกะผู้สหาย วันนี้เธอจงนำเราไปตลอดคืนหนึ่งเถิด จงเป็นผู้นำพาเราไปเถิด" ส่วนประโยชน์ในการนำไป พระมหาสัตว์เมื่อจะทรงแสดงในครั้งนั้น จึงตรัสว่า "เราถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด จักให้โลกข้ามพ้น" ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงความเป็นอนุตระแห่งประโยชน์ในการเสด็จไปว่า "เราเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันสูงสุด ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้นจากสังสารวัฏอันเป็นห้วงน้ำใหญ่ เพราะฉะนั้น เธออย่าคิดว่าการไปนี้เป็นการไปอย่างไร้จุดหมาย"

1188-9. Hāsoti tuṭṭhi. Vipuloti mahāuḷāro. Abhisīsinti āsisiṃ icchiṃ sampaṭicchiṃ. Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti patthaṭavipulayasaṃ sakyarājaputtaṃ mahāsattaṃ maṃ abhiruyha nisinnaṃ jānitvā. Vahissanti nesiṃ.

๑๑๘๘-๙. บทว่า หาโส คือ ความยินดี บทว่า วิปุโล คือ ใหญ่หลวง กว้างขวาง บทว่า อภิสีสึ คือ ได้หวังแล้ว ปรารถนาแล้ว รับพร้อมแล้ว บทว่า อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ คือ รู้แล้วว่าพระมหาสัตว์ผู้เป็นศากยราชบุตร ผู้มีพระยศแผ่ไพศาล ประทับนั่งขึ้นสู่เราแล้ว บทว่า วหิสฺสํ คือ ได้นำไปแล้ว

1190-91. Paresanti pararājūnaṃ. Vijitanti desaṃ pararajjaṃ. Ohāyāti vissajjitvā. Apakkamīti apakkamituṃ ārabhi. ‘‘Paribbajī’’ti ca paṭhanti. Parilehisanti parito lehiṃ. Udikkhisanti olokesiṃ.

๑๑๙๐-๙๑. บทว่า ปเรสํ คือ แห่งแว่นแคว้นของพระราชาองค์อื่น บทว่า วิชิตํ คือ ประเทศ คือแว่นแคว้นอื่น บทว่า โอหาย คือ ละทิ้งแล้ว บทว่า อปฺปกฺกมิ คือ เริ่มที่จะหลีกไป บางท่านก็อ่านว่า ปริพฺพชิ บทว่า ปริเลหิสฺสํ คือ ได้เลียโดยรอบ บทว่า อุทิกฺขิสฺสํ คือ ได้แลดูแล้ว

1192-3. Garukābādhanti [Pg.298] garukaṃ bāḷhaṃ ābādhaṃ, maraṇantikaṃ dukkhanti attho. Tenāha ‘‘khippaṃ me maraṇaṃ ahū’’ti. So hi anekāsu jātīsu mahāsattena daḷhabhattiko hutvā āgato, tasmā viyogadukkhaṃ sahituṃ nāsakkhi, ‘‘sammāsambodhiṃ adhigantuṃ nikkhanto’’ti pana sutvā nirāmisaṃ uḷāraṃ pītisomanassañca uppajji, tena maraṇānantaraṃ tāvatiṃsesu nibbatti, uḷārā cassa dibbasampattiyo pāturahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tasseva ānubhāvenā’’ti, ṭhānagatassa pasādamayapuññassa balena. Devo devapuramhivāti tāvatiṃsabhavane sakko devarājā viya.

๑๑๙๒-๓. บทว่า ครุกาพาธํ คือ อาพาธอันหนัก มีกำลัง ความว่า ทุกข์มีความตายเป็นที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความตายได้มีแก่เราโดยฉับพลัน" ด้วยว่า ม้านั้นเป็นผู้มีความภักดีมั่นคงต่อพระมหาสัตว์มาแล้วในหลายชาติ เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจทนต่อทุกข์คือความพลัดพรากได้ แต่ครั้นได้ฟังว่า "พระองค์เสด็จออกเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ" ปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ปราศจากอามิสก็เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น หลังจากตายแล้ว จึงบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และทิพยสมบัติอันโอฬารก็ปรากฏแก่เทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตสฺเสว อานุภาเวน คือ ด้วยกำลังแห่งบุญอันสำเร็จด้วยความเลื่อมใสซึ่งถึงฐานะ บทว่า เทโว เทวปุรมฺหิ คือ เป็นประดุจท้าวสักกเทวราชในดาวดึงส์ภพ

1194. Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyāti ‘‘patto sambodhimuttama’’nti paṭhamataraṃ bodhisaddaṃ sutvā tadā mayhaṃ hāso ahu, yaṃ hāsassa bhavanaṃ sussanaṃ, teneva kusalamūlena teneva kusalabījena phusissanti phusissāmi pāpuṇissāmi.

๑๑๙๔. บทว่า ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา คือ เมื่อได้ฟังเสียงเกี่ยวกับโพธิญาณเป็นครั้งแรกว่า "ถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด" ในครั้งนั้น ความร่าเริงได้มีแก่เรา ความเกิดแห่งความร่าเริง ความยินดีใดมีอยู่, บทว่า ผุสิสฺสํ คือ เราจักได้สัมผัส จักได้บรรลุ ด้วยกุศลมูลนั้น ด้วยพืชคือกุศลนั้นนั่นเทียว

1195. Evaṃ devaputto yathādhigatāya anāgatāya bhavasampattiyā kāraṇabhūtaṃ attano kusalakammaṃ kathento idāni attanā bhagavato santikaṃ gantukāmopi puretaraṃ therena satthu vandanaṃ pesento ‘‘sace’’ti gāthamāha. Tattha sace gaccheyyāsīti yadi gamissasi. ‘‘Sace gacchasī’’ti keci paṭhanti, so evattho. Mamāpi naṃ vacanenāti na kevalaṃ tava sabhāveneva, atha kho mamāpi vacanena bhagavantaṃ. Vajjāsīti vadeyyāsi, mamāpi sirasā vandananti yojanā.

๑๑๙๕. เทพบุตร เมื่อกล่าวถึงกุศลกรรมของตนอันเป็นเหตุแห่งภวสมบัติที่จะพึงได้ในอนาคตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ แม้ตนเองปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค แต่ก็ส่งการถวายบังคมพระศาสดาโดยพระเถระไปก่อน จึงกล่าวคาถาว่า สเจ เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า สเจ คจฺเฉยฺยาสิ คือ หากว่าท่านจะไป บางท่านอ่านว่า สเจ คจฺฉสิ ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น บทว่า มมาปิ นํ วจะเนน คือ ท่านอย่าได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคโดยลำพังแต่โดยสภาวะของท่านเท่านั้น แต่ที่จริงแล้ว จงกราบทูลด้วยคำของข้าพเจ้าด้วย บทว่า วชฺชาสิ คือ พึงกราบทูล, การประกอบความว่า พึงกราบทูลการถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าแม้ของข้าพเจ้า

1196. Yadipi dāni vandanañca pesemi, pesetvā eva pana na tiṭṭhāmīti dassento āha ‘‘ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti. Gamane pana daḷhataraṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti āha.

๑๑๙๖. ถึงแม้บัดนี้ข้าพเจ้าจะส่งการถวายบังคมไป แต่ข้าพเจ้าก็มิได้หยุดอยู่เพียงแค่การส่งไปเท่านั้น ดังที่แสดงไว้ว่า "แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ" เพื่อจะแสดงเหตุที่มั่นคงยิ่งขึ้นในการไป จึงกล่าวว่า "เพราะว่าการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่เช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก"

1197.

๑๑๙๗.

‘‘So kataññū katavedī, satthāraṃ upasaṅkami;

Sutvā giraṃ cakkhumato, dhammacakkhuṃ visodhayi.

เทพบุตรนั้นเป็นผู้กตัญญูกตเวที เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุแล้ว ได้ยังธรรมจักษุให้หมดจดแล้ว

1198.

๑๑๙๘.

‘‘Visodhetvā diṭṭhigataṃ, vicikicchaṃ vatāni ca;

Vanditvā satthuno pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –

ครั้นชำระทิฏฐิคตะ วิจิกิจฉา และวัตรปฏิบัติ (ที่ผิด) ให้หมดจดแล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง

Imā dve gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.

พระคาถาสองบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้

1197. Tattha [Pg.299] sutvā giraṃ cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato sammāsambuddhassa vacanaṃ sutvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggaṃ. Visodhayīti adhigacchi. Adhigamoyeva hi tassa visodhanaṃ.

๑๑๙๗. ในบทนั้น บทว่า สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต คือ ได้ฟังพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ บทว่า ธมฺมจกฺขุํ คือ โสดาปัตติมรรค บทว่า วิโสธยิ คือ ได้บรรลุแล้ว ด้วยว่า การบรรลุนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นการชำระให้หมดจด

1198. Visodhetvā diṭṭhigatanti diṭṭhigataṃ samugghātetvā. Vicikicchaṃ vatāni cāti soḷasavatthukaṃ aṭṭhavatthukañca vicikicchañca ‘‘sīlabbatehi suddhī’’ti pavattanakasīlabbataparāmāse ca visodhayīti yojanā. Tattha hi saha pariyāyehi tathā pavattā parāmāsā ‘‘vatānī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๑๙๘. บทว่า วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ คือ ถอนขึ้นสิ้นเชิงซึ่งทิฏฐิคตะ การประกอบความว่า บทว่า วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ คือ ได้ชำระวิจิกิจฉาอันมีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ และสีลัพพตปรามาสอันเป็นไปว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยศีลและพรต" จริงอยู่ ในบทนั้น ปรามาสทั้งหลายที่เกิดขึ้นอย่างนั้นพร้อมด้วยเหตุ ท่านเรียกว่า วตานิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

Kaṇḍakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัณฐกวิมาน จบ

8. Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอเนกวัณณวิมาน

Anekavaṇṇaṃ darasokanāsananti anekavaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Atha naṃ anekavaṇṇo devaputto disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Thero –

เรื่องวิมานว่า อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ คือ อเนกวัณณวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปถึงดาวดึงส์ภพ ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหา ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่ พระเถระ...

1199.

๑๑๙๙.

‘‘Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ;

Parivārito accharāsaṅgaṇena, sunimmito bhūtapatīva modasi.

ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีวรรณะต่างๆ วิจิตรตระการตา บรรเทาความเดือดร้อนและความโศกเศร้า แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา บันเทิงอยู่ประดุจท้าวภูตบดีผู้เนรมิตตนไว้อย่างดี

1200.

๑๒๐๐.

‘‘Samassamo natthi kuto panuttaro, yasena puññena ca iddhiyā ca;

Sabbe ca devā tidasagaṇā samecca, taṃ taṃ namassanti sasiṃva devā;

Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti.

“ผู้ที่เสมอกับท่านไม่มี ที่ไหนเล่าจะมีผู้ยิ่งกว่า ทั้งโดยยศ โดยบุญ และโดยฤทธิ์ เทพทั้งหมดคือหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ประชุมกันแล้ว ย่อมนอบน้อมท่านนั้น เหมือนเทวดานอบน้อมพระจันทร์ นางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ”

1201.

๑๒๐๑.

‘‘Deviddhipattosi [Pg.300] mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –

“ท่านเป็นผู้ถึงความเป็นผู้มีฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองอย่างนี้ และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. Taṃ dassetuṃ –

พระเถระได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยแห่งการประกาศสมบัติที่เทพบุตรได้บรรลุแล้ว เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น

1202. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. –

๑๒๐๒. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... ได้กล่าวคาถาตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

Vuttaṃ. Sopi –

พระเถระได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น

1203.

๑๒๐๓.

‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsi pubbe, sumedhanāmassa jinassa sāvako;

Puthujjano ananubodhohamasmi, so satta vassāni paribbajissahaṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้เป็นสาวกของพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ข้าพเจ้าเป็นปุถุชน มิได้ตรัสรู้ ข้าพเจ้านั้นได้บวชอยู่ ๗ ปี”

1204.

๑๒๐๔.

‘‘Sohaṃ sumedhassa jinassa satthuno, parinibbutassoghatiṇṇassa tādino;

Ratanuccayaṃ hemajālena channaṃ, vanditvā thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ.

“ข้าพเจ้านั้น ได้ไหว้พระรัตนเจดีย์อันปกคลุมด้วยข่ายทอง ของพระศาสดาผู้เป็นพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้คงที่ แล้วได้ทำใจให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้น”

1205.

๑๒๐๕.

‘‘Na māsi dānaṃ na ca matthi dātuṃ, pare ca kho tattha samādapesiṃ;

Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ, evaṃ kira saggamito gamissatha.

“ทานของข้าพเจ้าไม่มี และสิ่งของที่จะพึงให้ก็ไม่มี แต่ข้าพเจ้าได้ชักชวนชนเหล่าอื่นในกาลนั้นว่า ‘ท่านทั้งหลายจงบูชาพระธาตุของพระองค์ผู้ควรบูชานั้นเถิด ได้ยินว่า ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักไปสู่สวรรค์จากโลกนี้ได้’”

1206.

๑๒๐๖.

‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā,Sukhañca dibbaṃ anubhomi attanā;

Modāmahaṃ tidasagaṇassa majjhe,Na tassa puññassa khayampi ajjhaga’’nti. – kathesi;

“กุศลกรรมนั้นแล อันข้าพเจ้าได้ทำไว้แล้ว ข้าพเจ้าจึงได้เสวยสุขที่เป็นทิพย์ด้วยตนเอง ข้าพเจ้าย่อมบันเทิงอยู่ในท่ามกลางหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย” ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว

Ito kira tiṃsakappasahasse sumedho nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ ekobhāsaṃ katvā katabuddhakicco parinibbuto, manussehi ca bhagavato dhātuṃ gahetvā ratanacetiye kate aññataro puriso satthu sāsane pabbajitvā satta vassāni brahmacariyaṃ [Pg.301] caritvā anavaṭṭhitacittatāya kukkuccako hutvā uppabbaji. Uppabbajito ca saṃvegabahulatāya dhammacchandavantatāya ca cetiyaṅgaṇe sammajjanaparibhaṇḍādīni karonto niccasīlauposathasīlāni rakkhanto dhammaṃ suṇanto aññe ca puññakiriyāya samādapento vicari. So āyupariyosāne kālakato tāvatiṃsesu nibbatti. So puññakammassa uḷārabhāvena mahesakkho mahānubhāvo sakkādīhi devatāhi sakkatapūjito hutvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena tāvatiṃsabhavane nibbatti, ‘‘anekavaṇṇo’’ti naṃ devatā sañjāniṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha naṃ anekavaṇṇo devaputto…pe… na tassa puññassa khayampi ajjhaganti kathesī’’ti.

ได้ยินว่า ในสามหมื่นกัปนับจากกัปนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงทำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างเป็นอันเดียวกัน ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้วได้เสด็จดับขันธปรินิพพาน เมื่อมนุษย์ทั้งหลายได้อัญเชิญพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปสร้างพระรัตนเจดีย์ บุรุษผู้หนึ่งได้บวชในพระศาสนาของพระศาสดา ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ๗ ปี แต่เพราะมีจิตไม่ตั้งมั่น เกิดความรำคาญใจ จึงได้สึกไป ครั้นสึกแล้ว เพราะเป็นผู้มีความสังเวชมากและมีความพอใจในธรรม จึงได้ทำการกวาดลานพระเจดีย์และบริขัณฑ์เป็นต้น รักษาศีล ๕ และอุโบสถศีลเป็นนิตย์ ฟังธรรม และชักชวนผู้อื่นในการทำบุญ เที่ยวไป เขาเมื่อสิ้นอายุ ได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เขาเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมาก ด้วยความโอฬารแห่งบุญกรรม เป็นผู้อันเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้นสักการะบูชาแล้ว ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุแล้ว จุติจากที่นั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์สืบๆ ไป ในพุทธุปบาทนี้ ด้วยเศษวิบากแห่งกรรมนั้นเอง ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ เทวดาทั้งหลายรู้จักเขาในนามว่า 'อเนกวัณณะ' หมายถึงเทพบุตรนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตร... (ละ)... ได้กล่าวว่า ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย' ดังนี้

1199. Tattha anekavaṇṇanti nīlapītādivasena vividhavaṇṇatāya anantaravimānādīnaṃ vividhasaṇṭhānatāya ca nānāvidhavaṇṇaṃ. Darasokanāsananti sītalabhāvena darathapariḷāhānaṃ vinodanato manuññatāya dassanīyatāya ca sokassa anokāsato darasokanāsanaṃ. Anekacittanti nānāvidhacittarūpaṃ. Sunimmito bhūtapatīvāti tāvatiṃsakāyikopi uḷāradibbabhogatāya sunimmitadevarājā viya modasi tussasi abhiramasi.

๑๑๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกวณฺณํ (มีวรรณะต่างๆ) ได้แก่ มีวรรณะนานาชนิด เพราะมีความงามหลากหลายด้วยอำนาจแห่งสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น และเพราะมีสัณฐานหลากหลายแห่งวิมานที่ไม่มีระหว่างเป็นต้น บทว่า ทรสโสกนาสนํ (ทำลายความกระวนกระวายและความโศก) ได้แก่ ชื่อว่าทำลายความกระวนกระวายและความโศก เพราะบรรเทาความกระวนกระวายและความเร่าร้อนด้วยความเป็นของเย็น และเพราะไม่มีโอกาสแก่ความโศก ด้วยความเป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์และน่าดู บทว่า อเนกจิตฺตํ (วิจิตรต่างๆ) ได้แก่ มีรูปอันวิจิตรต่างๆ บทว่า สุนิมฺมิโต ภูตปตีว (ราวกับท้าวภูตบดีผู้นิรมิตดีแล้ว) ความว่า แม้ท่านจะเป็นเทพผู้อยู่ในชั้นดาวดึงส์ แต่เพราะมีความเป็นผู้มีทิพยโภคะอันโอฬาร ท่านจึงบันเทิง ยินดี รื่นรมย์ ราวกับเป็นท้าวสุนิมมิตเทวราช

1200. Samassamoti samo eva hutvā samo, nibbariyāyena sadiso te tuyhaṃ natthi, kuto pana kena kāraṇena uttari adhiko ko nāma siyā. Kena pana samatā uttaritaratā cāti āha ‘‘yasena puññena ca iddhiyā cā’’ti. Tattha yasenāti parivārena. Iddhiyāti ānubhāvena. Yasenāti vā issariyena, iddhiyāti deviddhiyā. Yasenāti vā vibhavasampattiyā, iddhiyāti yathicchi tassa kāmaguṇassa ijjhanena. Yasenāti vā kittighosena, iddhiyāti samiddhiyā. Puññenāti tattha tattha vuttāvasiṭṭhapuññaphalena, puññakammeneva vā.

๑๒๐๐. บทว่า สมสฺสโม ความว่า เป็นผู้เสมอแล้วนั่นเทียว ชื่อว่าเสมอ ผู้ที่เสมอเหมือนกับท่านโดยไม่มีข้อแตกต่าง ย่อมไม่มี ที่ไหนเล่า หรือเพราะเหตุไรเล่า จะมีผู้ใดชื่อว่ายิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่า ถามว่า ความเสมอและความยิ่งกว่ามีได้ด้วยเหตุอะไร ตอบว่า (ด้วยเหตุนั้น) จึงกล่าวว่า 'ด้วยยศ ด้วยบุญ และด้วยฤทธิ์' ในบทเหล่านั้น บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยบริวาร บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยอานุภาพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความเป็นใหญ่ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยฤทธิ์แห่งเทพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งสมบัติ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความสำเร็จแห่งกามคุณตามที่ปรารถนา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยกิตติศัพท์ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความเจริญรุ่งเรือง บทว่า ปุญฺเญน ได้แก่ ด้วยผลบุญที่เหลืออันกล่าวไว้ในที่นั้นๆ หรือด้วยบุญกรรมนั่นเอง

‘‘Sabbe ca devā’’ti sāmaññato gahitamatthaṃ ‘‘tidasagaṇā’’ti iminā visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa paccekaṃ nipaccakāraṃ karontāpi pamuditā na karonti[Pg.302], na evametassa. Etassa pana pamuditāpi karontiyevāti dassetuṃ ‘‘sameccā’’ti vuttaṃ. Taṃ tanti taṃ tvaṃ. Sasiṃva devāti yathā nāma sukkapakkhapāṭipadiyaṃ dissamānaṃ sasiṃ candaṃ manussā devā ca ādarajātā namassanti, evaṃ taṃ sabbepi tidasagaṇā namassantīti attho.

เนื้อความที่ถือเอาโดยสามัญด้วยบทว่า สพฺเพ จ เทวา (เทพทั้งปวง) ท่านกล่าวจำแนกให้วิเศษด้วยบทว่า ติทสคณา (หมู่เทพชั้นดาวดึงส์) นี้ บางพวกแม้กระทำความนอบน้อมแก่บุคคลบางคน ก็หาได้ทำด้วยความยินดีไม่ แต่สำหรับเทพบุตรนี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพื่อแสดงว่า สำหรับเทพบุตรนี้ เทพทั้งหลายย่อมกระทำด้วยความยินดีนั่นเทียว จึงกล่าวคำว่า สเมจฺจ (ประชุมกัน) บทว่า ตํ ตํ คือ ตํ ตฺวํ (ท่านนั้น) บทว่า สสึว เทวา ความว่า เหมือนอย่างว่า มนุษย์และเทวดาทั้งหลายเกิดความเอื้อเฟื้อแล้วย่อมนอบน้อมพระจันทร์ที่ปรากฏในวันปาฏิบทแห่งข้างขึ้น ฉันใด หมู่เทพชั้นดาวดึงส์ทั้งปวงก็ย่อมนอบน้อมท่าน ฉันนั้น

1203. Bhadanteti theraṃ gāravabahumānena samudācarati. Ahuvāsinti ahosiṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Sumedhanāmassa jinassa sāvakoti sumedhoti evaṃ pākaṭanāmassa sammāsambuddassa sāsane pabbajitabhāvena sāvako. Puthūjjanoti anariyo. Tatthāpi saccānaṃ anubodhamattassāpi abhāvena ananubodho. So satta vassāni paribbajissahanti so ahaṃ satta saṃvaccharāni pabbajjāguṇamattena vicariṃ, uttarimanussadhammaṃ nādhigacchinti adhippāyo.

๑๒๐๓. บทว่า ภทนฺเต เป็นการเรียกพระเถระด้วยความเคารพและความนับถืออย่างมาก บทว่า อหุวาสึ คือ อโหสึ (ได้เป็นแล้ว) บทว่า ปุพฺเพ คือ ในชาติก่อน บทว่า สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก ความว่า เป็นสาวกโดยภาวะที่ได้บวชในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระนามปรากฏว่าสุเมธะ บทว่า ปุถุชฺชโน คือ มิใช่อริยบุคคล แม้ในความเป็นบรรพชิตนั้น ก็ชื่อว่า อนนุโพโธ (ผู้มิได้ตรัสรู้) เพราะไม่มีแม้เพียงการตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย บทว่า โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ มีอธิบายว่า ข้าพเจ้านั้นได้เที่ยวไปตลอด ๗ ปี ด้วยคุณคือความเป็นบรรพชิตเท่านั้น ไม่ได้บรรลุอุตริมนุสสธรรม

1204. Ratanuccayanti maṇikanakādiratanehi uccitaṃ ussitaratanacetiyaṃ. Hemajālena channanti samantato upari ca kañcanajālena paṭicchāditaṃ. Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena tattha tattha paṇāmaṃ katvā. Thūpasmiṃ manaṃ pasādayinti ‘‘sabbaññuguṇādhiṭṭhānāya vata dhātuyā ayaṃ thūpo’’ti thūpasmiṃ cittaṃ pasādesiṃ.

๑๒๐๔. บทว่า รตนจฺจยํ ได้แก่ พระรัตนเจดีย์ที่สูงเด่น อันก่อขึ้นด้วยรัตนะมีแก้วมณีและทองเป็นต้น บทว่า เหมชาเลน ฉนฺนํ ได้แก่ อันปกคลุมด้วยข่ายทองโดยรอบและเบื้องบน บทว่า วนฺทิตฺวา ได้แก่ กระทำการนอบน้อมในที่นั้นๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ บทว่า ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ทำจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปว่า 'โอหนอ พระสถูปนี้เป็นที่ตั้งแห่งพระธาตุอันเป็นที่สถิตแห่งพระสัพพัญญุตคุณ'

1205. Na māsi dānanti me mayā kataṃ dānaṃ nāsi nāhosi. Kasmā pana? Na ca metthi dātunti me mama pariggahabhūtaṃ dānaṃ dātuṃ na atthi, na kiñci deyyavatthu vijjati, pare ca kho satte tattha dāne samādapesiṃ. ‘‘Paresañca tattha samādapesi’’nti ca paṭhanti, tattha paresanti upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pūjetha nantiādi samādapanākāradassanaṃ, taṃ dhātunti yojanā. Evaṃ kirāti kira-saddo anussavattho.

๑๒๐๕. บทว่า น มาสิ ทานํ ความว่า ทานอันข้าพเจ้ากระทำแล้วได้ไม่มี. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า? ตอบว่า บทว่า น จ เมตฺถิ ทาตุํ ความว่า ก็ไทยธรรมที่เป็นของบริจาคของเราเพื่อจะให้ไม่มี, วัตถุที่จะพึงให้แม้หน่อยหนึ่งก็ไม่มี, แต่ว่า เราได้ชักชวนสัตว์เหล่าอื่นในทานนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตย่อมอ่านว่า ‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสึ’ ดังนี้. ในบทนั้น พึงเห็นบทว่า ปเรสํ ว่าเป็นสามีวิภัตติในอรรถว่าอุปโยคะ. บทว่า ปูเชถ นํ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการชักชวน. พึงประกอบความว่า เพื่อจะให้ทานนั้น. บทว่า เอวํ กิราติ ดังนี้. กิรศัพท์เป็นไปในอรรถว่าได้ยินมา.

1206. Na tassa puññassa khayampi ajjhaganti tassa tadā sumedhaṃ bhagavantaṃ uddissa katassa puññakammassa parikkhayaṃ nādhigacchiṃ, tasseva kammassa vipākāvasesaṃ paccanubhomīti dasseti. Yaṃ panettha na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti daṭṭhabbaṃ.

๑๒๐๖. บทว่า น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคํ ความว่า เราไม่ได้ถึงแล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งบุญกรรมนั้น ที่ทำอุทิศพระผู้มีพระภาคสุเมธะในกาลนั้น, แสดงว่า เราย่อมเสวยวิบากที่เหลือของกรรมนั้นนั่นเทียว. เรื่องใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในวิมานนี้ พึงทราบว่าเรื่องนั้นเป็นเรื่องที่รู้ได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอธิบายอเนกวัณณวิมาน จบแล้ว.

9. Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอธิบายมัฏฐกุณฑลีวิมาน

Alaṅkato [Pg.303] maṭṭhakuṇḍalīti maṭṭhakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko brāhmaṇo addho mahaddhano mahābhogo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko kassaci kiñci na deti, adānato eva ‘‘adinnapubbako’’ti paññāyittha. So micchādiṭṭhibhāvena ca luddhabhāvena ca tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā daṭṭhumpi na icchati. Maṭṭhakuṇḍalaṃ nāma attano puttañca sikkhāpesi ‘‘tāta, tayā samaṇo gotamo tassa sāvakā ca na upasaṅkamitabbā na daṭṭhabbā’’ti. Sopi tathā akāsi. Athassa putto gilāno ahosi, brāhmaṇo dhanakkhayabhayena bhesajjaṃ na kāresi, roge pana vaḍḍhiteva vejje pakkositvā dassesi. Vejjā tassa sarīraṃ oloketvā ‘‘atekiccho’’ti taṃ ñatvā apakkamiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘putte abbhantare mate nīharaṇaṃ dukkha’’nti puttaṃ bahidvārakoṭṭhake nipajjāpesi.

มัฏฐกุณฑลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี. วิมานนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น พราหมณ์ผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก แต่ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่ให้อะไรแก่ใครๆ เลย, เพราะความไม่ให้นั่นเอง จึงปรากฏชื่อว่า ‘อดินนปุพพกะ’ (ผู้ไม่เคยให้). พราหมณ์นั้นเพราะความเป็นมิจฉาทิฏฐิและความเป็นคนตระหนี่ จึงไม่ปรารถนาแม้แต่จะเห็นพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต. และได้สอนบุตรของตนชื่อมัฏฐกุณฑลีว่า ‘พ่อคุณ เจ้าไม่ควรเข้าไปหา ไม่ควรดูสมณโคดมและสาวกของท่าน’. แม้บุตรนั้นก็ได้ทำเช่นนั้น. ต่อมา บุตรของพราหมณ์นั้นได้ป่วยลง พราหมณ์กลัวจะสิ้นเปลืองทรัพย์จึงไม่ให้ทำการรักษา แต่เมื่อโรคร้ายแรงขึ้นจึงเรียกหมอมารักษา. พวกหมอตรวจดูร่างกายของเขาแล้ว รู้ว่า ‘เป็นโรคที่รักษาไม่หาย’ จึงพากันหลีกไป. พราหมณ์คิดว่า ‘ถ้าบุตรตายในเรือน การนำศพออกไปเป็นเรื่องลำบาก’ จึงให้บุตรนอนอยู่ที่ซุ้มประตูด้านนอก.

Bhagavā rattiyā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento addasa maṭṭhakuṇḍalīmāṇavaṃ khīṇāyukaṃ tadaheva cavanadhammaṃ, nirayasaṃvattanikañcassa kammaṃ katokāsaṃ. ‘‘Sace panāhaṃ tattha gamissāmi, so mayi cittaṃ pasādetvā devaloke nibbattitvā pitaraṃ āḷāhane rodamānaṃ upagantvā saṃvejessati, evaṃ so ca tassa pitā ca mama santikaṃ āgamissati, mahājanakāyo sannipatissati tattha mayā dhamme desite mahādhammābhisamayo bhavissatī’’ti evaṃ pana ñatvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho maṭṭhakuṇḍalīmāṇavassa pitu gehasamīpe ṭhatvā chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjesi. Tā disvā māṇavo ‘‘kimeta’’nti ito cito ca vilokento addasa bhagavantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi asītiyā anubyañjanehi byāmappabhāya ketumālāya ca vijjotamānaṃ anupamāya buddhasiriyā acinteyyena buddhānubhāvena virocamānaṃ. Disvā tassa etadahosi ‘‘buddho nu kho bhagavā idhānuppatto, yassāyaṃ rūpasampadā attano tejasā sūriyampi abhibhavati, kantabhāvena candimaṃ, upasantabhāvena [Pg.304] sabbepi samaṇabrāhmaṇe, upasamena nāma ettheva bhavitabbaṃ, ayameva ca maññe imasmiṃ loke aggapuggalo, mameva ca anukampāya idhānuppatto’’ti buddhārammaṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento pasannacitto añjaliṃ paggayha nipajji. Taṃ disvā bhagavā ‘‘alaṃ imassa ettakena saggūpapattiyā’’ti pakkāmi.

พระผู้มีพระภาค ในปัจจุสมัยแห่งราตรี เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นมัฏฐกุณฑลีมาณพผู้สิ้นอายุ มีธรรมดาจะต้องตายในวันนั้นนั่นเอง และกรรมที่จะนำไปสู่นรกของเขาก็ได้โอกาสแล้ว. ทรงทราบดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจักไปที่นั่น เขาจะยังจิตให้เลื่อมใสในเราแล้วบังเกิดในเทวโลก เข้าไปหาบิดาผู้กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้าแล้วทำให้สลดใจ, ด้วยเหตุนั้น ทั้งเขาและบิดาของเขาจักมาสู่สำนักของเรา, มหาชนจักประชุมกัน, เมื่อเราแสดงธรรมในที่นั้น จักมีการตรัสรู้ธรรมครั้งใหญ่’ ครั้นในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับยืนใกล้บ้านของบิดามัฏฐกุณฑลีมาณพแล้ว ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณรังสี. มาณพเห็นรัศมีเหล่านั้นแล้ว มองไปทางโน้นทางนี้พลางคิดว่า ‘นี่อะไรกัน’ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบแล้ว กำลังรุ่งโรจน์ด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภาและพระเกตุมาลา งดงามด้วยพุทธสิริที่หาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยพุทธานุภาพที่คาดคิดไม่ได้. ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงที่นี่หนอ, ความสมบูรณ์แห่งรูปของพระองค์นี้ ย่อมครอบงำแม้ดวงอาทิตย์ด้วยเดชของตน, ครอบงำดวงจันทร์ด้วยความน่ารัก, ครอบงำสมณพราหมณ์ทั้งปวงด้วยความสงบ, ความสงบโดยแท้พึงมีในพระองค์นี้เท่านั้น, และเราย่อมสำคัญว่า พระองค์นี้แหละเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลกนี้, และเสด็จมาถึงที่นี่ก็เพื่ออนุเคราะห์เรานั่นเอง’ เขาผู้มีร่างกายอันปีติซึ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์แผ่ซ่านไปไม่ขาดสาย เสวยปีติโสมนัสอันมิใช่น้อย มีจิตเลื่อมใสแล้ว ประคองอัญชลีนอนลง. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นเขาแล้ว ทรงดำริว่า ‘เพียงเท่านี้ก็เพียงพอเพื่อการเข้าถึงสวรรค์ของเขาแล้ว’ จึงเสด็จหลีกไป.

Sopi taṃ pītisomanassaṃ avijahantova kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Pitā panassa sarīrasakkāraṃ karitvā dutiyadivase paccūsavelāyaṃ āḷāhanaṃ gantvā ‘‘hā hā maṭṭhakuṇḍali, hā hā maṭṭhakuṇḍalī’’ti paridevamāno āḷāhanaṃ anuparikkamanto rodati. Devaputto attano vibhavasampattiṃ oloketvā ‘‘kuto nu kho ahaṃ idhāgato kiñca kammaṃ katvā’’ti upadhārento attano purimattabhāvaṃ ñatvā tattha ca maraṇakāle bhagavati pavattitaṃ cittappasādaṃ manoharaṃ añjalikaraṇamattaṃ disvā ‘‘aho mahānubhāvā buddhā bhagavanto’’ti sātisayaṃ tathāgate sañjātappasādabahumāno ‘‘adinnapubbakabrāhmaṇo nu kho kiṃ karotī’’ti upadhārento āḷāhane rodamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pubbe bhesajjamattampi akatvā idāni niratthakaṃ āḷāhane rodati, handa naṃ saṃvejetvā kusale patiṭṭhāpessāmī’’ti devalokato āgantvā maṭṭhakuṇḍalīrūpena rodamāno ‘‘hā hā canda, hā hā sūriyā’’ti bāhā paggayha kandanto pitu samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ maṭṭhakuṇḍalī āgato’’ti cintetvā gāthāya ajjhabhāsi –

แม้เขาก็ไม่ละปีติโสมนัสนั้น ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ส่วนบิดาของเขา ครั้นทำสักการะสรีระแล้ว ในวันที่สอง เวลาเช้ามืด ไปยังป่าช้า คร่ำครวญว่า ‘โอ้ มัฏฐกุณฑลี โอ้ มัฏฐกุณฑลี’ เดินเวียนรอบป่าช้าร้องไห้อยู่. เทพบุตรนั้นตรวจดูสมบัติของตนแล้ว พิจารณาว่า ‘เรามาจากไหนหนอแล มาถึงที่นี่ และได้ทำกรรมอะไรไว้’ รู้ถึงอัตภาพในอดีตของตน และเห็นความเลื่อมใสในใจอันน่ารื่นรมย์ที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาคในเวลาจะตาย และการทำอัญชลีเท่านั้นในอัตภาพนั้น จึงมีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระตถาคตว่า ‘โอ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายมีอานุภาพมากหนอ’ แล้วพิจารณาว่า ‘อดินนปุพพกพราหมณ์กำลังทำอะไรอยู่หนอ’ ได้เห็นพราหมณ์กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้า จึงคิดว่า ‘ผู้นี้ เมื่อก่อนไม่ยอมทำแม้เพียงการรักษาแก่เรา บัดนี้มาร้องไห้โดยเปล่าประโยชน์ที่ป่าช้า, เอาเถิด เราจะทำให้เขาสลดใจแล้วตั้งไว้ในกุศล’ ดังนี้แล้ว จึงมาจากเทวโลกในรูปของมัฏฐกุณฑลี ร้องไห้ว่า ‘โอ้ ดวงจันทร์ โอ้ ดวงอาทิตย์’ ประคองแขนร่ำไห้ ยืนอยู่ใกล้บิดา. ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า ‘มัฏฐกุณฑลีนี้มาแล้ว’ จึงได้กล่าวด้วยคาถาว่า –

1207.

๑๒๐๗.

‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado;

Bāhā paggayha kandasi, vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti.

ท่านผู้ประดับประดาแล้ว มีตุ้มหูเกลี้ยงเกลา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์เหลือง ประคองแขนทั้งสองร้องไห้อยู่ในท่ามกลางป่า ท่านเป็นผู้มีความทุกข์ด้วยเหตุอะไร

Tattha alaṅkatoti vibhūsito. Maṭṭhakuṇḍalīti sarīrappadesassa aghaṃsanatthaṃ mālālatādayo adassetvā maṭṭhākāreneva katakuṇḍalo. Atha vā maṭṭhakuṇḍalīti visuddhakuṇḍalo, tāpetvā jātihiṅgulikāya majjitvā dhovitvā sūkaralomena majjitakuṇḍaloti attho[Pg.305]. Māladhārīti mālaṃ dhārento, piḷandhitamāloti attho. Haricandanussadoti rattacandanena sabbaso anulittagatto. Kinti pucchāvacanaṃ. Dukkhitoti dukkhappatto. Kiṃdukkhitoti vā ekameva padaṃ, kena dukkhena dukkhitoti attho.

ในบทเหล่านั้น บทว่า alaṅkato คือ ประดับแล้ว บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่ทำเป็นเพียงรูปเกลี้ยงๆ ไม่แสดงลายเถาวัลย์ดอกไม้เป็นต้น เพื่อมิให้เสียดสีส่วนแห่งสรีระ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่บริสุทธิ์ อธิบายว่า ตุ้มหูที่เขาเผาไฟแล้วขัดด้วยชาดหรคุณ ล้างแล้วขัดด้วยขนสุกร บทว่า māladhārī คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ อธิบายว่า ผู้ประดับแล้วด้วยระเบียบดอกไม้ บทว่า haricandanussado คือ ผู้มีร่างกายอันลูบไล้แล้วทั่วด้วยแก่นจันทน์แดง บทว่า Kiṃ เป็นคำถาม บทว่า dukkhito คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ หรือบทว่า Kiṃdukkhito เป็นบทเดียวกัน อธิบายว่า เป็นผู้มีความทุกข์ด้วยทุกข์อะไร

Atha naṃ devaputto āha –

ครั้งนั้น เทพบุตรได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า –

1208.

๑๒๐๘.

‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro, uppanno rathapañjaro mama;

Tassa cakkayugaṃ na vindāmi, tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti.

โครงรถอันสำเร็จด้วยทอง มีรัศมีรุ่งเรือง เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าหาคู่แห่งล้อของรถนั้นไม่ได้ ด้วยทุกข์นั้น ข้าพเจ้าจะละชีวิต

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า –

1209.

๑๒๐๙.

‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ, lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ;

Ācikkha me bhaddamāṇava, cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti.

ดูก่อนมาณพผู้เจริญ ท่านจงบอกแก่เรา (ว่าต้องการล้อ) อันสำเร็จด้วยทอง สำเร็จด้วยแก้วมณี สำเร็จด้วยแก้วทับทิม หรือสำเร็จด้วยเงิน เราจะจัดหาคู่แห่งล้อให้แก่ท่าน

Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ puttassa bhesajjaṃ akatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto –

มาณพได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘พราหมณ์ผู้นี้ ไม่ทำยาให้แก่บุตร (ของตน) แต่เห็นเราผู้เป็นเพียงรูปเปรียบของบุตรแล้วร้องไห้ กลับพูดว่า ‘เราจะทำล้อรถที่สำเร็จด้วยทองเป็นต้นให้’ เอาเถิด เราจะข่มเขา’ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ท่านจะทำคู่แห่งล้อให้แก่เราใหญ่ประมาณเท่าไร’ เมื่อพราหมณ์กล่าวว่า ‘ท่านปรารถนาใหญ่ประมาณเท่าใด’ จึงทูลขอว่า ‘เรามีความต้องการด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท่านจงให้สิ่งเหล่านั้นแก่เรา’

1210.

๑๒๑๐.

‘‘So māṇavo tassa pāvadi, candasūriyā ubhayettha dissare;

Sovaṇṇamayo ratho mama, tena cakkayugena sobhatī’’ti.

มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในที่นี้ รถของข้าพเจ้าอันสำเร็จด้วยทอง ย่อมงดงามด้วยคู่แห่งล้อนั้น

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า –

1211.

๑๒๑๑.

‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava, yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ;

Maññāmi tuvaṃ marissasi, na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti.

ดูก่อนมาณพ ท่านเป็นคนพาลหนอ ที่ท่านปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา เราเข้าใจว่า ท่านจักต้องตาย เพราะท่านจักไม่ได้พระจันทร์และพระอาทิตย์เลย

Atha [Pg.306] naṃ māṇavo ‘‘kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassā’’ti vatvā –

ครั้งนั้น มาณพกล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า ‘ก็อะไรเล่า คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ปรากฏอยู่ จะเป็นคนพาล หรือว่า (คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่) ไม่ปรากฏอยู่ (จะเป็นคนพาล)’ ดังนี้แล้ว (จึงกล่าวคาถาว่า) –

1212.

๑๒๑๒.

‘‘Gamanāgamanampi dissati, vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā;

Peto kālakato na dissati, ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti.

การไปและการมา (ของพระจันทร์และพระอาทิตย์) ก็ย่อมปรากฏ รัศมีในวิถี (โคจร) ของทั้งสองนั้นก็ปรากฏ ส่วนคนตายที่ละไปแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ (ทั้งสอง) ในโลกนี้ ใครเล่าจะเป็นคนพาลกว่ากัน

Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā –

พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว กำหนดได้ว่า ‘มาณพนี้กล่าวถ้อยคำสมควรแล้ว’ (จึงกล่าวว่า) –

1213.

๑๒๑๓.

‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava, ahameva kandataṃ bālyataro;

Candaṃ viya dārako rudaṃ, petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. –

ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ เรานี่แหละเป็นคนพาลกว่า เหมือนเด็กร้องไห้ (อยากได้) พระจันทร์ เราปรารถนาคนตายที่ละไปแล้ว

Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi –

(พราหมณ์) ครั้นกล่าวแล้ว เป็นผู้ไม่มีความโศกเพราะคำของมาณพนั้น กระทำการสรรเสริญคุณของมาณพ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

1214.

๑๒๑๔.

‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ;

Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ.

เราผู้กำลังลุกโพลงอยู่หนอ ดุจไฟอันบุคคลราดแล้วด้วยเนยใส ท่านได้ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว เหมือนบุคคลรด (ไฟนั้น) ด้วยน้ำ

1215.

๑๒๑๕.

‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ;

Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi.

ท่านผู้ใดได้บรรเทาความโศกถึงบุตรของเราผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว ท่านผู้นั้นได้ถอนลูกศรคือความโศกของเราซึ่งอาศัยอยู่ในหทัยแล้วหนอ

1216.

๑๒๑๖.

‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto;

Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti.

ดูก่อนมาณพ เรานั้นเป็นผู้มีลูกศรอันถอนขึ้นแล้ว เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ดับแล้ว เราไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟัง (คำ) ของท่าน

1208-10. Tattha rathapañjaroti rathūpatthaṃ. Na vindāmīti na labhāmi. Bhaddamāṇavāti ālapanaṃ. Paṭipādayāmīti sampādetvā dadāmi, mā cakkayugābhāvena jīvitaṃ jahīti adhippāyo. Ubhayettha dissareti ubhopi ettha candasūriyā ākāse dissanti. Ya-kāro padasandhikaro, ubhaye etthāti vā padavibhāgo.

ในบทเหล่านั้น บทว่า rathapañjaro คือ ส่วนประกอบของรถ บทว่า na vindāmi คือ ไม่ได้ บทว่า Bhaddamāṇava เป็นคำเรียก บทว่า paṭipādayāmi คือ จัดหาให้ อธิบายว่า ท่านอย่าละชีวิตเพราะไม่มีคู่แห่งล้อเลย บทว่า ubhayettha dissare คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในอากาศ ณ ที่นี้ ย-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท หรือแยกบทเป็น ubhaye ettha

1212. Gamanāgamananti divase divase ogamanuggamanavasena candasūriyānaṃ gamanaṃ āgamanañca dissati. ‘‘Gamanogamana’’ntipi pāḷi, uggamanaṃ ogamanañcāti [Pg.307] attho. Vaṇṇadhātūti sītibhāvavisiṭṭhā kantabhāvabhāsurā, uṇhabhāvavisiṭṭhā tikkhabhāvabhāsurā ca vaṇṇanibhā. Ubhayatthāti cande sūriye cāti dvīsupi vaṇṇadhātu dissatīti yojetabbaṃ. Vīthiyāti pavattanavīthiyaṃ ākāse, nāgavīthiyādivīthiyaṃ vā. ‘‘Ubhayetthā’’tipi pāṭho, ubhaye etthāti padavisandhi. Bālyataroti bālataro atisayena bālo.

๑๒๑๒. บทว่า gamanāgamanaṃ คือ การไปและการมาของพระจันทร์และพระอาทิตย์ด้วยอำนาจการขึ้นและการตกในแต่ละวัน ย่อมปรากฏ บาลีเป็น ‘‘Gamanogamana’’ ก็มี อธิบายว่า การขึ้นและการตก บทว่า vaṇṇadhātu คือ รัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่น่าใคร่ อันวิเศษด้วยภาวะที่เย็น และรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่ร้อนแรง อันวิเศษด้วยภาวะที่ร้อน บทว่า ubhayattha คือ ในทั้งสอง คือ ในพระจันทร์และในพระอาทิตย์ พึงประกอบความว่า รัศมีย่อมปรากฏ บทว่า vīthiyā คือ ในวิถีที่เป็นไป คือ ในอากาศ หรือในวิถีคือนาควิถีเป็นต้น มีบาลีเป็น ‘‘Ubhayetthā’’ ก็มี เป็นการเชื่อมบทว่า ubhaye ettha บทว่า bālyataro คือ เป็นคนพาลกว่า คือ เป็นคนพาลอย่างยิ่ง

1213. Imaṃ pana kathaṃ sutvā ‘‘alabbhanīyavatthuṃ vatāhaṃ patthetvā kevalaṃ sokagginā ḍayhāmi, kiṃ me niratthakena anayabyasanenā’’ti paṭisaṅkhāne aṭṭhāsi. Atha devaputto maṭṭhakuṇḍalīrūpaṃ paṭisaṃharitvā attano dibbarūpeneva aṭṭhāsi. Brāhmaṇo pana taṃ anoloketvā māṇavavohāreneva voharanto ‘‘saccaṃ kho vadesi māṇavā’’tiādimāha. Tattha candaṃ viya dārako rudanti candaṃ abhipatthayaṃ rudanto dārako viyāti attho. Kālakatābhipatthayinti kālakataṃ abhipatthayiṃ. ‘‘Abhipatthaya’’ntipi pāṭho.

๑๒๑๓. ส่วนพราหมณ์ได้ฟังคำนี้แล้ว ได้ตั้งอยู่ในความพิจารณาว่า ‘โอหนอ เราปรารถนาวัตถุที่ได้ไม่ได้ ย่อมถูกไฟคือความโศกเผาไหม้อยู่เปล่าๆ ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยความพินาศอันไร้ประโยชน์นี้’ ครั้งนั้น เทพบุตรเก็บรูปมัฏฐกุณฑลีแล้ว ได้ยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ของตน ส่วนพราหมณ์ไม่ได้มองดูเทพบุตรนั้น ยังคงพูดด้วยสำนวนของมาณพ กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า candaṃ viya dārako rudaṃ อธิบายว่า เหมือนเด็กร้องไห้ปรารถนาพระจันทร์ บทว่า kālakatābhipatthayiṃ คือ เราปรารถนาคนตาย มีบาลีเป็น ‘‘Abhipatthaya’’ ก็มี

1214-5. Ādittanti sokagginā ādittaṃ. Nibbāpaye daranti nibbāpayi darathaṃ sokapariḷāhaṃ. Abbahīti uddhari.

บทว่า ādittaṃ คือ ลุกโพลงแล้วด้วยไฟคือความโศก บทว่า nibbāpaye daraṃ คือ ดับแล้วซึ่งความเร่าร้อน คือความแผดเผาแห่งความโศก บทว่า abbahī คือ ถอนขึ้นแล้ว

Atha brāhmaṇo sokaṃ vinodetvā attano upadesadāyakaṃ dibbarūpena ṭhitaṃ disvā ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto –

ครั้งนั้น พราหมณ์บรรเทาความโศกแล้ว เห็นผู้ให้โอวาทแก่ตนยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ จึงถามว่า ‘ท่านชื่ออะไร’ ดังนี้ –

1217.

๑๒๑๗.

‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado;

Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. –

ท่านเป็นเทวดาหรือ เป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานนคร ท่านเป็นใคร หรือเป็นบุตรของใคร พวกเราจะรู้จักท่านได้อย่างไร

Āha. Sopi tassa –

(พราหมณ์) ได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น (ได้กล่าวตอบ) แก่พราหมณ์นั้นว่า –

1218.

๑๒๑๘.

‘‘Yañca kandasi yañca rodasi, puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā;

Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. –

ท่านคร่ำครวญและร้องไห้ถึงบุตรคนใด ซึ่งท่านเผาเองที่ป่าช้า เราผู้นั้นได้ทำกรรมดีไว้ จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์

Attānaṃ [Pg.308] kathesi. Tattha yañca kandasi yañca rodasīti yaṃ tava puttaṃ maṭṭhakuṇḍaliṃ uddissa rodasi, assūni muñcasi.

(เทพบุตร) ได้บอกตนเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า yañca kandasi yañca rodasi คือ ท่านร้องไห้ หลั่งน้ำตา ปรารภมัฏฐกุณฑลีบุตรของท่านคนใด

Atha naṃ brāhmaṇo āha –

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะเทพบุตรนั้นว่า –

1219.

๑๒๑๙.

‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma, dānaṃ dadantassa sake agāre;

Uposathakammaṃ vā tādisaṃ, kena kammena gatosi devaloka’’nti.

“พวกเราไม่เคยเห็นท่านให้ทาน ไม่ว่าน้อยหรือมากในเรือนของตน หรือทำอุโบสถกรรมเช่นนั้นเลย ท่านไปสู่เทวโลกด้วยกรรมอะไร”

Tattha ‘‘uposathakammaṃ vā tādisaṃ nāddasāmā’’ti yojanā.

ในคาถานั้น พึงโยคความว่า “หรือไม่เคยเห็นอุโบสถกรรมเช่นนั้น”

Atha naṃ māṇavo āha –

ลำดับนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า –

1220.

๑๒๒๐.

‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno, āturarūpomhi sake nivesane;

Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ, addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ.

“ข้าพเจ้าป่วย ได้รับทุกขเวทนา ไม่สบาย มีอาการทรุดหนักอยู่ในเรือนของตน ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี สิ้นความสงสัยแล้ว เสด็จไปดีแล้ว มีพระปัญญาไม่ทราม

1221.

๑๒๒๑.

‘‘Svāhaṃ muditamano pasannacitto, añjaliṃ akariṃ tathāgatassa;

Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti.

“ข้าพเจ้านั้นมีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส ได้กระทำอัญชลีแด่พระตถาคต ข้าพเจ้ากระทำกรรมอันเป็นกุศลนั้นแล้ว จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์”

1220-21. Tattha ābādhikoti ābādhasamaṅgī. Dukkhitoti teneva ābādhikabhāvena jātadukkho. Gilānoti gilāyamānoti attho. Āturarūpoti dukkhavedanābhitunnakāyo. Vigatarajanti vigatarāgādirajaṃ. Vitiṇṇakaṅkhanti sabbaso saṃsayānaṃ samucchinnattā tiṇṇavicikicchaṃ. Anomapaññanti paripuṇṇapaññaṃ, sabbaññunti attho. Akarinti akāsiṃ. Tāhanti taṃ ahaṃ.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อาพาธิโก ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอาพาธ. บทว่า ทุกฺขิโต ได้แก่ ผู้มีทุกข์เกิดแล้วเพราะความเป็นผู้มีอาพาธนั้นนั่นแล. บทว่า คิลาโน ความว่า กำลังป่วย. บทว่า อาตุรรูโป ได้แก่ ผู้มีกายอันทุกขเวทนาเสียดแทง. บทว่า วิคตรชํ ได้แก่ ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว. บทว่า วิติณฺณกงฺขํ ได้แก่ ผู้มีความสงสัยอันข้ามได้แล้ว เพราะความสงสัยทั้งปวงถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. บทว่า อโนมปญฺญํ ความว่า ผู้มีปัญญาบริบูรณ์ คือผู้รู้แจ้งทุกสิ่ง. บทว่า อกรึ ได้แก่ อกาสึ (เราได้ทำแล้ว). บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ.

Evaṃ tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento –

เมื่อมาณพนั้นกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นแล สรีระทั้งสิ้นของพราหมณ์ก็เต็มเปี่ยมไปด้วยปีติ พราหมณ์นั้นประกาศปีตินั้นอยู่ จึงกล่าวว่า –

1222.

๑๒๒๒.

‘‘Acchariyaṃ [Pg.309] vata abbhutaṃ vata,Añjalikammassa ayamīdiso vipāko;

Ahampi muditamano pasannacitto,Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. – āha;

“น่าอัศจรรย์หนอ ไม่เคยมีมาหนอ วิบากแห่งอัญชลีกรรมเป็นเช่นนี้ แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว” ดังนี้.

Tattha anabhiṇhappavattitāya accharaṃ paharituṃ yogganti acchariyaṃ, abhūtapubbatāya abbhutaṃ. Ubhayenapi vimhayāvahataṃyeva dassetvā ‘‘ahampi muditamano pasannacitto, ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti āha.

ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อัจฉริยะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรดีดนิ้วมือ เนื่องจากไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยๆ. ชื่อว่า อัพภูตะ เพราะไม่เคยมีมาก่อน. ท่านแสดงถึงความเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ใจโดยทั้งสองบทแล้ว จึงกล่าวว่า “แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว”

Atha naṃ devaputto saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojento –

ลำดับนั้น เทพบุตรชักชวนพราหมณ์นั้นในการถึงสรณะและในการสมาทานศีล จึงกล่าวว่า –

1223.

๑๒๒๓.

‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi, dhammañca saṅghañca pasannacitto;

Tatheva sikkhāya padāni pañca, akhaṇḍaphullāni samādiyassu.

“ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว และจงสมาทานสิกขาบท ๕ ประการ อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ฉันนั้นเถิด

1224.

๑๒๒๔.

‘‘Pāṇātipātā viramassu khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayassu;

Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi, sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. –

“ท่านจงรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จงเว้นจากอทินนาทานในโลก อย่าเป็นผู้ดื่มน้ำเมา และอย่ากล่าวคำมุสา และจงเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตนเถิด” –

Gāthādvayamāha.

(เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา ๒ บท.

1223. Tattha tathevāti yathā pasannacitto ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti buddhaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti pasannacitto dhammañca saṅghañca saraṇaṃ vajāhi. Yathā vā pasannacitto ratanattayaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘ayaṃ ekaṃsato diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca hitasukhāvaho’’ti pasannacitto sikkhāya adhisīlasikkhāya padāni koṭṭhāsabhūtāni adhicittaadhipaññāsikkhāya vā upāyabhūtāni pañcasīlāni avikopanato ca asaṃkilissanato ca akhaṇḍaphullāni samādiyassu, samādāya vattassūti attho.

๑๒๒๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตเถว ความว่า ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” ฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ฉันนั้นเถิด. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสสมาทานศีล ๕ อันเป็นส่วนแห่งอธิสีลสิกขา หรือเป็นอุบายแห่งอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขในปัจจุบันและสัมปรายภพโดยส่วนเดียว อันไม่ขาดไม่ทะลุเพราะไม่ถูกทำลายและเพราะไม่เศร้าหมอง ฉันนั้นเถิด. ความว่า ท่านจงสมาทานแล้วประพฤติปฏิบัติ.

Evaṃ devaputtena saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojito brāhmaṇo tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchanto –

พราหมณ์ผู้อันเทพบุตรชักชวนในการถึงสรณะและในการสมาทานศีลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะน้อมรับคำของเทพบุตรนั้นด้วยเศียรเกล้า จึงกล่าวว่า –

1225.

๑๒๒๕.

‘‘Atthakāmosi [Pg.310] me yakkha, hitakāmosi devate;

Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti. –

“ดูก่อนยักษ์ ท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ดูก่อนเทวดา ท่านเป็นผู้ใคร่เกื้อกูล ข้าพเจ้าจะทำตามคำของท่าน ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า” –

Gāthaṃ vatvā tattha patiṭṭhahanto –

(พราหมณ์) ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว เมื่อจะตั้งมั่นอยู่ในคำสอนนั้น จึงกล่าวว่า –

1226.

๑๒๒๖.

‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ;

Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ.

“ข้าพเจ้าเข้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ และเข้าถึงพระธรรมอันยอดเยี่ยม ข้าพเจ้าขอถึงพระสงฆ์ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทวดาแห่งนรชนเป็นสรณะ

1227.

๑๒๒๗.

‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi;

Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. –

“ข้าพเจ้าจะรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จะเว้นจากอทินนาทานในโลก ข้าพเจ้าจะไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และจะไม่กล่าวคำมุสา และจะเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน” –

Gāthādvayamāha. Tampi suviññeyyameva.

(พราหมณ์) ได้กล่าวคาถา ๒ บท. แม้คำนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายทีเดียว.

Tato devaputto ‘‘kataṃ mayā brāhmaṇassa kattabbayuttakaṃ, idāni sayameva bhagavantaṃ upasaṅkamissatī’’ti tattheva antaradhāyi. Brāhmaṇopi kho bhagavati sañjātapasādabahumāno devatāya ca codiyamāno ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamissāmī’’ti vihārābhimukho gacchati. Taṃ disvā mahājano ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ettakaṃ kālaṃ tathāgataṃ anupasaṅkamitvā ajja puttasokena upasaṅkamati, kīdisī nu kho dhammadesanā bhavissatī’’ti taṃ anubandhi.

ลำดับนั้น เทพบุตรคิดว่า “กิจที่ควรทำแก่พราหมณ์เราได้ทำแล้ว บัดนี้เขาจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง” ดังนี้แล้ว จึงอันตรธานไปในที่นั้นเอง. ฝ่ายพราหมณ์ก็มีใจเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค และถูกเทวดากระตุ้นเตือน จึงคิดว่า “เราจักเข้าไปหาสมณโคดม” แล้วเดินมุ่งหน้าไปยังวิหาร. มหาชนเห็นพราหมณ์นั้นแล้วคิดว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่เคยเข้าไปเฝ้าพระตถาคตมานานถึงเพียงนี้ วันนี้กลับเข้าไปเฝ้าเพราะความโศกถึงบุตร พระธรรมเทศนาจักเป็นเช่นไรหนอ” ดังนี้แล้ว จึงติดตามพราหมณ์นั้นไป.

Brāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā evamāha ‘‘sakkā nu kho bho gotama kiñci dānaṃ adatvā sīlaṃ vā arakkhitvā kevalaṃ tumhesu pasādamattena sagge nibbattitu’’nti. ‘‘Nanu, brāhmaṇa, ajja paccūsavelāyaṃ maṭṭhakuṇḍalinā devaputtena attano devalokūpapattikāraṇaṃ tuyhaṃ kathika’’nti bhagavā avoca. Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalīdevaputto saha vimānena āgantvā dissamānarūpo vimānato oruyha bhagavantaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā tassaṃ parisati tena devaputtena katasucaritaṃ kathetvā parisāya cittakallataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ akāsi. Desanāpariyosāne devaputto ca brāhmaṇo ca sannipatitaparisā cāti caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti.

พราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กระทำปฏิสันถารแล้วทูลถามอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม เป็นไปได้หรือไม่หนอ ที่บุคคลไม่ให้ทานอะไรเลย หรือไม่รักษาศีล จะบังเกิดในสวรรค์ได้เพียงเพราะความเลื่อมใสในท่านทั้งหลายเท่านั้น” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อเช้ามืดวันนี้ มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้บอกเหตุแห่งการบังเกิดในเทวโลกของตนแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ” ในขณะนั้น มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้มาพร้อมกับวิมาน ปรากฏกายให้เห็น ลงจากวิมาน ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุจริตกรรมที่เทพบุตรนั้นได้กระทำแล้วในบริษัทนั้น ทรงทราบความที่จิตของบริษัทควรแก่การบรรลุธรรมแล้ว จึงทรงแสดงสามุกกังสิกธรรมเทศนา. ในเวลาจบเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน คือ ทั้งเทพบุตร พราหมณ์ และบริษัทที่ประชุมกัน.

Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามัฏฐกุณฑลีวิมานวัตถุ จบ.

10. Serīsakavimānavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเสรีสกวิมานวัตถุ

Suṇotha [Pg.311] yakkhassa ca vāṇijāna cāti serīsakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ sampatto. Tattha pāyāsirājaññaṃ attano santikaṃ upagataṃ viparītaggāhato vivecetvā sammādassane patiṭṭhāpesi. So tato paṭṭhāya puññapasuto hutvā samaṇabrāhmaṇānaṃ dānaṃ dento tattha akataparicayatāya asakkaccaṃ dānaṃ datvā aparabhāge kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane suññe serīsake vimāne nibbatti.

เสรีสกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca" เป็นต้น เรื่องของวิมานนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางถึงเมืองเสตัพยะ ณ ที่นั้น ท่านได้ให้พระเจ้าปายาสิผู้เสด็จมาสู่สำนักของตน ออกจากความเห็นผิดแล้วตั้งไว้ในสัมมาทิฏฐิ พระเจ้าปายาสินั้นจำเดิมแต่นั้นมา เป็นผู้ขวนขวายในบุญ เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย เพราะความที่ไม่ได้สั่งสมในการให้ทานนั้น จึงได้ถวายทานโดยไม่เคารพ ในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่าในภพจาตุมหาราช

Atīte kira kassapassa bhagavato kāle eko khīṇāsavatthero aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ akāsi. Taṃ disvā eko gopālako ‘‘ayyo sūriyātapena kilamatī’’ti pasannacitto catūhi sirīsathambhehi sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi, maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesīti ca vadanti. So kālaṃ katvā teneva puññakammena cātumahārājikesu nibbatti, tassa purimakammassa sūcakaṃ vimānadvāre sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi pupphehi sabbakālaṃ upasobhamānaṃ, tena taṃ vimānaṃ ‘‘serīsaka’’nti paññāyittha. So ca devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsu vimalādīsu gihisahāyesu gavampati nāma hutvā bhagavato dhammadesanāya arahatte patiṭṭhito pubbāciṇṇavasena taṃ suññavimānaṃ disvā abhiṇhaṃ divāvihāraṃ gacchati.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล สมัยของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทำภัตกิจในที่แห่งหนึ่งนอกหมู่บ้านเป็นประจำทุกวัน คนเลี้ยงโคคนหนึ่งเห็นท่านแล้วมีจิตเลื่อมใสว่า "พระคุณเจ้าลำบากเพราะแดด" จึงได้สร้างมณฑปมีกิ่งไม้เป็นเครื่องมุงด้วยเสาไม้สิรีสะ ๔ ต้นถวาย และกล่าวกันว่า ได้ปลูกต้นสิรีสะไว้ใกล้ๆ มณฑปด้วย เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเอง ป่าไม้สิรีสะอันเป็นเครื่องชี้บอกถึงบุรพกรรมของเทพบุตรนั้น ได้บังเกิดขึ้นที่ประตูวิมาน งดงามอยู่ตลอดกาลด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงปรากฏชื่อว่า "เสรีสกะ" ส่วนเทพบุตรนั้นท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดหนึ่งพุทธันดร ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นควัมปติ ในบรรดาสหายคฤหัสถ์ ๔ คน มีวิมลเป็นต้น ของพระยสเถระ ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตด้วยธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ด้วยอำนาจที่เคยประพฤติมาในกาลก่อน ท่านเห็นวิมานที่ว่างเปล่านั้นแล้ว จึงไปพักในเวลากลางวันเนืองๆ

So aparabhāge pāyāsidevaputtaṃ tattha disvā ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti pucchitvā tena ‘‘ahaṃ, bhante, pāyāsirājañño idhūpapanno’’ti vutte ‘‘nanu tvaṃ micchādiṭṭhiko viparītadassano kathamidhūpapanno’’ti āha. Atha naṃ pāyāsidevaputto ‘‘ayyenamhi kumārakassapattherena micchādassanato vivecito, puññakiriyānaṃ asakkaccakāritāya pana suññe vimāne nibbatto. Sādhu, bhante, manussalokaṃ gatakāle mama parijanassa ārocetha [Pg.312] ‘pāyāsirājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā suññaṃ serīsakavimānaṃ upapanno, tumhe pana sakkaccaṃ puññāni katvā tatrūpapattiyā cittaṃ paṇidahathā’’ti. Thero tassānukampāya tathā akāsi. Tepi therassa vacanaṃ sutvā tathā cittaṃ paṇidhāya puññāni katvā serīsake vimāne nibbattiṃsu. Serīsakadevaputtaṃ pana vessavaṇamahārājā marubhūmiyaṃ chāyūdakarahite magge maggapaṭipannānaṃ manussānaṃ amanussaparipantha mocanatthaṃ maggarakkhakaṃ ṭhapesi.

ในกาลต่อมา พระเถระเห็นปายาสิเทพบุตรในที่นั้นแล้ว จึงถามว่า "อาวุโส ท่านคือใคร" เมื่อเทพบุตรนั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือพระเจ้าปายาสิ มาบังเกิดในที่นี้" ท่านจึงกล่าวว่า "ท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาบังเกิดในที่นี้ได้" ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรได้กราบทูลท่านว่า "ข้าพเจ้าได้รับการแนะนำจากพระกุมารกัสสปเถระให้ออกจากมิจฉาทิฏฐิแล้ว แต่เพราะความเป็นผู้ทำการบุญโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในวิมานที่ว่างเปล่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรด เมื่อไปสู่มนุษยโลกแล้ว ขอจงบอกแก่บริวารของข้าพเจ้าว่า 'พระเจ้าปายาสิถวายทานโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนพวกท่านจงทำบุญโดยเคารพแล้วตั้งจิตปรารถนาเพื่อจะบังเกิดในวิมานนั้นเถิด'" พระเถระได้กระทำเช่นนั้นด้วยความอนุเคราะห์แก่เทพบุตรนั้น แม้ชนเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ตั้งจิตไว้เช่นนั้นแล้วทำบุญทั้งหลาย ก็ได้บังเกิดในเสรีสกวิมาน ส่วนเสรีสกเทพบุตรนั้น ท้าวเวสวัณมหาราชได้ทรงแต่งตั้งให้เป็นผู้คุ้มครองหนทาง ในหนทางที่ปราศจากร่มเงาและน้ำในถิ่นกันดาร เพื่อปลดเปลื้องมนุษย์ผู้เดินทางจากภยันตรายอันเกิดจากอมนุษย์

Atha aparena samayena aṅgamagadhavāsino vāṇijā sakaṭasahassaṃ bhaṇḍassa pūretvā sindhusovīradesaṃ gacchantā marukantāre divā uṇhabhayena maggaṃ appaṭipajjitvā rattiṃ nakkhattasaññāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te maggamūḷhā hutvā aññaṃ disaṃ agamaṃsu. Tesaṃ antare eko upāsako ahosi saddho pasanno sīlasampanno arahattappattiyā upanissayasampanno mātāpitūnaṃ upaṭṭhānatthaṃ vaṇijjāya gato. Taṃ anuggaṇhanto serīsakadevaputto saha vimānena attānaṃ dassesi. Dassetvā ca pana ‘‘kasmā tumhe imaṃ chāyūdakarahitaṃ vālukākantāraṃ paṭipannā’’ti pucchi. Te cassa tattha attano āgatappakāraṃ kathesuṃ, tadatthadīpanā devaputtassa vāṇijānañca vacanapaṭivacanagāthā honti. Ādito pana dve gāthā tāsaṃ sambandhadassanatthaṃ dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā –

ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา พ่อค้าชาวแคว้นอังคะและมคธบรรทุกสินค้าเต็มเกวียน ๑,๐๐๐ เล่มแล้ว เดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ ในถิ่นกันดารนั้น พวกเขาไม่เดินทางในเวลากลางวันเพราะกลัวความร้อน ได้เดินทางในเวลากลางคืนโดยอาศัยดาวเป็นเครื่องหมาย พ่อค้าเหล่านั้นหลงทางจึงได้ไปยังทิศอื่น ในระหว่างพ่อค้าเหล่านั้น มีอุบาสกคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยแห่งการบรรลุพระอรหัต ไปค้าขายเพื่อบำรุงมารดาบิดา เสรีสกเทพบุตรเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกนั้น ได้แสดงตนพร้อมกับวิมาน ครั้นแสดงตนแล้วได้ถามว่า "ทำไมพวกท่านจึงเดินทางมาในถิ่นกันดารทรายที่ปราศจากร่มเงาและน้ำนี้" พ่อค้าเหล่านั้นก็ได้บอกเรื่องราวที่ตนมาในที่นั้นแก่เทพบุตรนั้น คาถาที่เป็นคำถามคำตอบของเทพบุตรและพวกพ่อค้าซึ่งแสดงเนื้อความนั้นจึงมีขึ้น แต่ในเบื้องต้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้ตั้งคาถาไว้ ๒ คาถา เพื่อแสดงความเกี่ยวข้องของคาถาเหล่านั้น

1228.

๑๒๒๘.

‘‘Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca, samāgamo yattha tadā ahosi;

Yathā kathaṃ itaritarena cāpi, subhāsitaṃ tañca suṇātha sabbe.

ท่านทั้งหลายจงฟังเรื่องราวการพบกันของยักษ์และเหล่าพ่อค้า ซึ่งได้มีขึ้นในที่นั้นในกาลนั้น และท่านทั้งหลายทั้งปวงจงฟังสุภาษิตที่แต่ละฝ่ายได้กล่าวแล้ว ว่าเป็นไปอย่างไร

1229.

๑๒๒๙.

‘‘Yo so ahu rājā pāyāsi nāma, bhummānaṃ sahabyagato yasassī;

So modamānova sake vimāne, amānuso mānuse ajjhabhāsī’’ti.

พระราชาพระองค์นั้น ผู้ทรงพระนามว่าปายาสิ ผู้มียศ เสด็จไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าภุมมเทวดา พระองค์นั้นทรงบันเทิงอยู่ในวิมานของตน ผู้เป็นอมนุษย์ ได้ตรัสกับเหล่ามนุษย์ ดังนี้

1228-9. Tattha suṇothāti savanāṇattikavacanaṃ. Yaṃ mayaṃ idāni bhaṇāma, taṃ suṇothāti. Yakkhassāti devassa. Devo hi manussānaṃ ekaccānaṃ [Pg.313] devānañca pūjanīyabhāvato ‘‘yakkho’’ti vuccati. Apica sakkopi cattāro mahārājānopi vessavaṇapārisajjāpi purisopi ‘‘yakkho’’ti vuccati. Tathā hi ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ yakkhaṃ saṃvejeyya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.393) sakko ‘‘yakkho’’ti vutto. ‘‘Cattāro yakkhā khaggahatthā’’tiādīsu mahārājāno. ‘‘Santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā’’tiādīsu (dī. ni. 3.276) vessavaṇapārisajjā. ‘‘Ettāvatā yakkhassa suddhī’’tiādīsu (su. ni. 482) puriso. Idha pana vessavaṇapārisajjo adhippeto. Vāṇijāna cāti gāthābandhasukhatthaṃ anunāsikalopaṃ katvā vuttaṃ. Samāgamoti samodhānaṃ. Yatthāti yasmiṃ vaṇṇupathe. Tadāti tasmiṃ maggamūḷhā hutvā gamanakāle. Itaritarena cāpīti itarītarañcāpi, idaṃ yathāti iminā yojetabbaṃ. Ayañhettha attho – serīsakadevaputtassa vāṇijānañca tadā yattha samāgamo ahosi, taṃ suṇotha, yathā vāpi tehi aññamaññaṃ subhāsitaṃ sulapitaṃ kathaṃ pavattitaṃ, tañca sabbe ohitacittā suṇāthāti. Bhummānanti bhummadevānaṃ.

(คาถาที่ ๑๒๒๘-๙) บทว่า ตตฺถ สุโณถาติ เป็นคำสั่งให้ฟัง ความว่า เราทั้งหลายจักกล่าวคำใดในบัดนี้ ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น. บทว่า ยกฺขสฺส ได้แก่ ของเทวดา. จริงอยู่ เทวดา ท่านเรียกว่า "ยักษ์" เพราะเป็นผู้ที่มนุษย์และเทวดาบางพวกควรบูชา. อีกอย่างหนึ่ง แม้ท้าวสักกะ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ แม้บริวารของท้าวเวสวัณ แม้บุรุษ ท่านก็เรียกว่า "ยักษ์". จริงดังนั้น ในประโยคเป็นต้นว่า "ยกฺโข อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺยํ" (ยักษ์ตนนี้อยู่ประมาทเหลือเกินหนอ ถ้ากระไร เราพึงยังยักษ์ตนนี้ให้สลดใจ) ท้าวสักกะ ท่านเรียกว่า "ยักษ์". ในประโยคเป็นต้นว่า "จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา" (ยักษ์ ๔ ตนมีดาบในมือ) หมายถึงท้าวมหาราช. ในประโยคเป็นต้นว่า "สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีอยู่จริง ยักษ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค) หมายถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. ในประโยคเป็นต้นว่า "เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธิ" (ความบริสุทธิ์ของยักษ์มีเพียงเท่านี้) หมายถึงบุรุษ. แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. บทว่า วาณิชาน จาติ ท่านกล่าวโดยโลปะพยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. บทว่า สมาคโม ได้แก่ การประชุมพร้อมกัน. บทว่า ยตฺถาติ ได้แก่ ในทางทรายใด. บทว่า ตทาติ ได้แก่ ในกาลที่ไปโดยเป็นผู้หลงทางในทางนั้น. บทว่า อิตรีตเรน จาปีติ ได้แก่ อิตรีตรญฺจาปิ (แก่กันและกัน) พึงประกอบบทนี้กับบทว่า ยถา. นี้เป็นเนื้อความในที่นี้ คือ การประชุมพร้อมกันของเสรีสกเทวบุตรและพวกพ่อค้าได้มีแล้วในกาลนั้น ณ ที่ใด ท่านทั้งหลายจงฟังการประชุมนั้น หรือว่า ถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต สุลปิตะ ที่ท่านเหล่านั้นกล่าวแก่กันและกันเป็นไปแล้วโดยประการใด ท่านทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วฟังถ้อยคำนั้นด้วย. บทว่า ภุมฺมานํ ได้แก่ ของภุมมเทวดาทั้งหลาย.

Idāni yakkhassa pucchāgāthāyo honti –

บัดนี้ เป็นคาถาถามของยักษ์ คือ

1230.

๑๒๓๐.

‘‘Vaṅke araññe amanussaṭṭhāne, kantāre appodake appabhakkhe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, vaṅkaṃbhayā naṭṭhamanā manussā.

“ดูก่อนท่านผู้เป็นมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้มีใจฟั่นเฟือน หวาดกลัวทางคดเคี้ยว (เข้ามา) ในป่าอันคดเคี้ยว ในสถานที่ไม่ใช่ของมนุษย์ ในทางกันดาร มีน้ำน้อย มีอาหารน้อย ในท่ามกลางทางทรายที่ไปได้ยากยิ่ง

1231.

๑๒๓๑.

‘‘Nayidha phalā mūlamayā ca santi, upādānaṃ natthi kutodha bhakkho;

Aññatra paṃsūhi ca vālukāhi ca, tattāhi uṇhāhi ca dāruṇāhi ca.

“ในที่นี้ไม่มีผลไม้และของสำเร็จด้วยรากไม้ เชื้อเพลิงก็ไม่มี อาหารจะมีมาจากไหน เว้นเสียแต่ฝุ่นและทรายที่ร้อนระอุและร้ายกาจ”

1232.

๑๒๓๒.

‘‘Ujjaṅgalaṃ tattamivaṃ kapālaṃ, anāyasaṃ paralokena tulyaṃ;

Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ, bhūmippadeso abhisattarūpo.

“ภูมิประเทศนี้เป็นที่ดอนแห้งแล้ง ดุจกระเบื้องร้อน ไม่มีความสบาย เทียบเท่ากับปรโลก เป็นที่อยู่ของพวกดุร้ายมาแต่โบราณ ราวกับถูกสาปแช่ง”

1233.

๑๒๓๓.

‘‘Atha [Pg.314] tumhe kena vaṇṇena, kimāsamānā imaṃ padesañhi;

Anupaviṭṭhā sahasā samecca, lobhā bhayā atha vā sampamūḷhā’’ti.

“แล้วท่านทั้งหลายเข้ามาสู่ประเทศนี้พร้อมกันโดยพลการ ด้วยเหตุอะไร หวังอะไรอยู่ เพราะความโลภ เพราะความกลัว หรือว่าเพราะหลงทาง”

1230. Tattha vaṅketi saṃsayaṭṭhāne. Yattha paviṭṭhānaṃ ‘‘jīvissāma nu kho, marissāma nu kho’’ti jīvite saṃsayo hoti, tādise araññe. Amanussaṭṭhāneti amanussānaṃ pisācādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne, manussānaṃ vā agocaraṭṭhāne. Kantāreti nirudake iriṇe, kaṃ tārenti nayanti etthāti hi kantāro, udakaṃ gahetvā taritabbaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘appodake’’ti. Appa-saddo hettha abhāvattho ‘‘appiccho appanigghoso’’tiādīsu (a. ni. 8.23; cūḷava. 456) viya. Vaṇṇupathassa majjheti vālukākantāramajjheti attho. Vaṅkaṃbhayāti vaṅkehi bhītā. Vaṅkehi bhayaṃ etesanti ‘‘vaṅkabhayā’’ti vattabbe gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā ‘‘vaṅkaṃbhayā’’ti vuttaṃ. Idañca vālukākantārapavesanato pubbe tesaṃ uppannabhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Naṭṭhamanāti maggasativippavāsena naṭṭhamānasā, maggamūḷhāti attho. Manussāti tesaṃ ālapanaṃ.

๑๒๓๐. ในคาถานั้น บทว่า วงฺเก ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่สงสัย. ในป่าเช่นใด ที่เมื่อเข้าไปแล้ว ย่อมเกิดความสงสัยในชีวิตว่า "เราจักมีชีวิตอยู่หนอ หรือจักตายหนอ". บทว่า อมนุสฺสฏฺฐาเน ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่เที่ยวไปของอมนุษย์มีปิศาจเป็นต้น หรือในสถานที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์. บทว่า กนฺตาเร ได้แก่ ในที่แห้งแล้งไม่มีน้ำ. จริงอยู่ ที่ชื่อว่ากันดาร เพราะเป็นที่ที่คนต้องนำน้ำไป (กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ) เป็นสถานที่ที่ต้องถือน้ำไปจึงจะข้ามพ้นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อปฺโปทเก. ในที่นี้ อัปปศัพท์ มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส" (ผู้มีความปรารถนาน้อย มีเสียงน้อย). บทว่า วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ มีความว่า ท่ามกลางทางกันดารทราย. บทว่า วงฺกํภยาติ ได้แก่ ผู้กลัวเพราะทางคดเคี้ยว. เมื่อจะกล่าวว่า "วงฺกภยา" (ความกลัวจากทางคดเคี้ยวมีแก่ชนเหล่านั้น) แต่ท่านกล่าวเป็น "วงฺกํภยา" โดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. และคำนี้ ท่านกล่าวหมายถึงความกลัวที่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นก่อนที่จะเข้ามาสู่ทางกันดารทราย. บทว่า นฏฺฐมนาติ ได้แก่ ผู้มีใจฟั่นเฟือนเพราะพลัดจากทางและความระลึกได้ ความว่า ผู้หลงทาง. บทว่า มนุสฺสา เป็นคำร้องเรียกชนเหล่านั้น.

1231. Idhāti imasmiṃ marukantāre. Phalāti ambajambutālanāḷikerādiphalāni na santīti yojanā. Mūlamayā cāti mūlāniyeva mūlamayā, vallikandādīni sandhāya vadati. Upādānaṃ natthīti kiñcāpi kiñci bhakkhaṃ natthi, upādānaṃ vā indhanaṃ, aggissa indhanamattampi natthi, kuto kena kāraṇena idha marukantāre bhakkho siyāti attho. Yaṃ pana atthi tattha, taṃ dassetuṃ ‘‘aññatra paṃsūhī’’tiādi vuttaṃ.

๑๒๓๑. บทว่า อิธ ได้แก่ ในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้. บทว่า ผลา พึงโยชนาว่า ผลไม้มีมะม่วง ชมพู่ ตาล มะพร้าวเป็นต้น ไม่มี. บทว่า มูลมยา จาติ ได้แก่ ของที่สำเร็จด้วยรากไม้ คือ รากไม้นั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงหัวมันที่เกิดจากเถาวัลย์เป็นต้น. บทว่า อุปาทานํ นตฺถีติ มีความว่า แม้ของเคี้ยวของฉันอะไรๆ ก็ไม่มี หรือเชื้อเพลิง แม้เพียงสักว่าเป็นเชื้อเพลิงของไฟก็ไม่มี, อาหารในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้จะมีได้ด้วยเหตุอะไร. แต่สิ่งใดมีอยู่ในที่นั้น เพื่อจะแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อญฺญตฺร ปํสูหิ" (เว้นแต่ฝุ่น).

1232. Ujjaṅgalanti jaṅgalaṃ vuccati lūkhadhūsaro anudako bhūmippadeso, taṃ pana ṭhānaṃ jaṅgalatopi ukkaṃsena jaṅgalanti āha ‘‘ujjaṅgala’’nti. Tenāha ‘‘tattamivaṃ kapāla’’nti, tattaṃ ayokapālasadisanti attho. Gāthāsukhatthañcettha sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ, tattamivaicceva daṭṭhabbaṃ. Anāyasanti natthi ettha āyo sukhanti anāyaṃ, tato eva jīvitaṃ sīyati [Pg.315] vināsetīti anāyasaṃ. Atha vā na āyasanti anāyasaṃ. Paralokenāti narakena tulyaṃ. Narakañhi sattānaṃ ekantānatthatāya parabhūto paṭisattubhūto lokoti visesato ‘‘paraloko’’ti vuccati, samantato ayomayattā āyasañca, idaṃ pana tadabhāvato anāyasaṃ, mahato dukkhassa uppattiṭṭhānatāya paralokasadisanti dasseti, ‘‘anassaya’’nti ca keci paṭhanti, sukhassa appatiṭṭhānabhūtanti attho. Luddānamāvāsamidaṃ purāṇanti idaṃ ṭhānaṃ cirakālato paṭṭhāya luddānaṃ dāruṇānaṃ pisācādīnaṃ āvāsabhūtaṃ. Abhisattarūpoti ‘‘evaṃ lūkho ghorākāro hotū’’ti porāṇehi isīhi sapitasadiso, dinnasapo viyāti attho.

๑๒๓๒. บทว่า อุชฺชงฺคลํ คือ ภูมิประเทศที่แห้งแล้ง สีหม่น ไม่มีน้ำ ท่านเรียกว่า ชังคละ. แต่สถานที่นั้นเป็นที่แห้งแล้งอย่างยิ่งกว่าชังคละอีก ท่านจึงกล่าวว่า "อุชฺชงฺคลํ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตตฺตมิวํ กปาลํ" ความว่า ดุจกระเบื้องเหล็กที่ร้อน. และในที่นี้ ท่านกล่าวโดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา พึงเห็นว่าเป็น ตตฺตมิว นั่นเอง. บทว่า อนายสํ คือ ความสุข (อาโย) ไม่มีในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายํ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ย่อมทำลาย (สียติ วินาเสติ) ชีวิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. อีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ของที่ทำด้วยเหล็ก (อายสํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. บทว่า ปรโลเกน ได้แก่ เทียบเท่ากับนรก. จริงอยู่ นรก ท่านเรียกโดยพิเศษว่า "ปรโลก" เพราะเป็นโลกที่เป็นข้าศึก เป็นศัตรู เพื่อความไร้ประโยชน์โดยส่วนเดียวของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นของที่สำเร็จด้วยเหล็กโดยรอบ. แต่สถานที่นี้ ชื่อว่า อนายสํ เพราะไม่มีเหล็กนั้น (เหมือนนรก) ท่านแสดงว่า เหมือนกับปรโลก เพราะเป็นสถานที่เกิดแห่งทุกข์ใหญ่. บางท่านก็อ่านว่า "อนสฺสยํ" ความว่า เป็นที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความสุข. บทว่า ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ คือ สถานที่นี้เป็นที่อยู่ของพวกดุร้าย มีปิศาจเป็นต้นมาตั้งแต่กาลนาน. บทว่า อภิสตฺตรูโป มีความว่า "ขอจงเป็นที่แห้งแล้ง มีสภาวะน่ากลัวเช่นนี้เถิด" ดังนี้ เป็นเหมือนถูกพวกฤาษีในปางก่อนสาปไว้ ราวกับเป็นคำสาปที่ให้ไว้แล้ว.

1233. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kimāsamānāti kiṃ paccāsīsantā. Hīti nipātamattaṃ. ‘‘Padesampī’’ti ca paṭhanti, imampi nāma padesanti attho. Sahasā sameccāti sahasā ādīnavānisaṃse avicāretvā samavāyena anupaviṭṭhā sappaviṭṭhā. Lobhā bhayā atha vā kenaci anatthakāmena palobhitā lobhato kenaci amanussādinā paripātitā bhayā vā. Atha vā sampamūḷhāti maggavippanaṭṭhā imaṃ padesaṃ anupaviṭṭhāti yojanā.

๑๒๓๓. บทว่า เกน วณฺเณนาติ ความว่า เพราะเหตุไร. บทว่า กิมาสมานาติ ความว่า ปรารถนาอะไรอยู่. บทว่า หีติ เป็นเพียงนิบาต. บางอาจารย์ก็อ่านว่า ปเทสมฺปีติ ความว่า สู่ประเทศแม้นี้. บทว่า สหสา สเมจฺจาติ ความว่า พวกท่านเข้ามาแล้ว เข้ามาพร้อมแล้วโดยพร้อมเพรียงกัน ไม่ทันพิจารณาโทษและอานิสงส์โดยผลีผลาม หรือว่า ถูกใครบางคนผู้ไม่หวังประโยชน์ล่อลวงแล้วด้วยความโลภ หรือว่า ถูกอมนุษย์บางตนติดตามมาแล้วด้วยความกลัว หรือว่า บทว่า สมฺปมูฬฺหาติ ความว่า พวกท่านหลงทางแล้วจึงเข้ามาสู่ประเทศนี้ ดังนี้เป็นโยชนา.

Idāni vāṇijā āhaṃsu –

บัดนี้ พวกพ่อค้าได้กราบทูลว่า –

1234.

๑๒๓๔.

‘‘Magadhesu aṅgesu ca satthavāhā, āropayitvā paṇiyaṃ puthuttaṃ;

Te yāmase sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā.

พวกข้าพเจ้าเป็นนายกองเกวียนในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ บรรทุกสินค้ามากมาย พวกข้าพเจ้าผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนากำไร จึงพากันเดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ

1235.

๑๒๓๕.

‘‘Divā pipāsaṃnadhivāsayantā, yoggānukampañca samekkhamānā;

Etena vegena āyāma sabbe, rattiṃ maggaṃ paṭipannā vikāle.

พวกข้าพเจ้าไม่อาจทนความกระหายน้ำในเวลากลางวันได้ และเมื่อเล็งเห็นความอนุเคราะห์ต่อสัตว์เทียมแอก พวกข้าพเจ้าทั้งหมดจึงเดินทางมาด้วยความเร็วนี้ โดยเดินทางในเวลากลางคืนซึ่งเป็นเวลาวิกาล

1236.

๑๒๓๖.

‘‘Te [Pg.316] duppayātā aparaddhamaggā, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, disaṃ na jānāma pamūḷhacittā.

พวกข้าพเจ้าเหล่านั้นเดินทางผิด พลัดจากหนทาง สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด หลงอยู่ในป่า ท่ามกลางทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทราย พวกข้าพเจ้ามีจิตหลงใหล ไม่รู้จักทิศทาง

1237.

๑๒๓๗.

‘‘Idañca disvāna adiṭṭhapubbaṃ, vimānaseṭṭhañca tavañca yakkha;

Tatuttariṃ jīvitamāsamānā, disvā patītā sumanā udaggā’’ti.

ครั้นได้เห็นวิมานอันประเสริฐนี้ซึ่งไม่เคยเห็นมาก่อน และได้เห็นท่านผู้เป็นยักษ์ พวกข้าพเจ้าจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก เมื่อได้เห็นแล้วก็เกิดความยินดี มีใจโสมนัสและร่าเริง

1234. Tattha magadhesu aṅgesu ca satthavāhāti magadharaṭṭhe ca aṅgaraṭṭhe ca jātā saṃvaḍḍhā taṃnivāsino satthe satthassa ca vāhanakā satthakā ceva satthasāmikā ca. Paṇiyanti bhaṇḍaṃ. Teti te mayaṃ. Yāmaseti gacchāma. Sindhusovīrabhūminti sindhudesaṃ sovīradesañca. Uddayanti ānisaṃsaṃ atirekalābhaṃ.

๑๒๓๔. ในคาถานั้น บทว่า มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา ความว่า เป็นนายกองเกวียน เกิด เจริญ และอาศัยอยู่ในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ เป็นผู้นำไปซึ่งกองเกวียนและเป็นเจ้าของกองเกวียน. บทว่า ปณิยํ ได้แก่ สินค้า. บทว่า เต ได้แก่ พวกข้าพเจ้าเหล่านั้น. บทว่า ยามเส ได้แก่ ย่อมไป. บทว่า สินฺธุโสวีรภูมิํ ความว่า สู่แคว้นสินธุและแคว้นโสวีระ. บทว่า อุทฺทยํ ได้แก่ อานิสงส์ คือผลกำไรที่เพิ่มขึ้น.

1235. Anadhivāsayantāti adhivāsetuṃ asakkontā. Yoggānukampanti goṇādīnaṃ sattānaṃ anuggahaṃ. Etena vegenāti iminā javena, yena tava dassanato pubbe āyāma āgatamha. Rattiṃ maggaṃ paṭipannāti rattiyaṃ maggaṃ paṭipannā. Vikāleti akāle avelāyaṃ.

๑๒๓๕. บทว่า อนธิวาสยนฺตา ความว่า ไม่อาจเพื่อจะอดทนได้. บทว่า โยคฺคานุกมฺปํ ได้แก่ ความอนุเคราะห์ต่อสัตว์มีโคเป็นต้น. บทว่า เอเตน เวเคน ความว่า ด้วยความเร็วนี้ ซึ่งพวกเราได้เดินทางมาก่อนที่จะได้เห็นท่าน. บทว่า รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา ความว่า เดินทางในเวลากลางคืน. บทว่า วิกาเล ได้แก่ ในเวลาที่ไม่ใช่กาล.

1236. Duppayātāti duṭṭhu payātā apathe gatā, tato eva aparaddhamaggā. Andhākulāti andhā viya ākulā, maggajānanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena andhā, tato eva ākulā, vippanaṭṭhā ca maggasammūḷhatāya. Disanti gantabbadisaṃ, yassaṃ disāyaṃ sindhusovīradeso, taṃ disaṃ. Pamūḷhacittāti disāsaṃsayasumūḷhacittā.

๑๒๓๖. บทว่า ทุปฺปยาตา ความว่า เดินทางไปไม่ดี คือไปในทางที่ไม่ใช่ทาง ฉะนั้นจึงชื่อว่าพลัดจากหนทาง. บทว่า อนฺธากุลา ความว่า สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด คือเป็นผู้มืดบอดเพราะไม่มีปัญญาจักษุซึ่งสามารถจะรู้ทางได้ ฉะนั้นจึงสับสนวุ่นวายและมีจิตฟั่นเฟือนเพราะความหลงทาง. บทว่า ทิสํ ได้แก่ ทิศที่ควรไป คือทิศที่แคว้นสินธุและโสวีระตั้งอยู่. บทว่า ปมูฬฺหจิตฺตา ความว่า มีจิตหลงใหลสงสัยในทิศทาง.

1237. Tavañcāti tuvañca. Yakkhāti ālapanaṃ. Tatuttariṃ jīvitamāsamānāti yo ‘‘ito paraṃ amhākaṃ jīvitaṃ natthī’’ti jīvitasaṃsayo uppanno, idāni tato uttarimpi jīvitaṃ āsīsantā. Disvāti dassanahetu. Patītāti pahaṭṭhā. Sumanāti somanassappattā. Udaggāti udaggāya pītiyā udaggacittā.

๑๒๓๗. บทว่า ตวญฺจาติ ได้แก่ และท่าน. บทว่า ยกฺขาติ เป็นอาลปนะ. บทว่า ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา ความว่า ความสงสัยในชีวิตได้เกิดขึ้นว่า 'ต่อจากนี้ไป ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว' บัดนี้ พวกเราจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก. บทว่า ทิสฺวา ได้แก่ เพราะเหตุที่ได้เห็น. บทว่า ปตีตา ได้แก่ ยินดีแล้ว. บทว่า สุมนา ได้แก่ ถึงความโสมนัส. บทว่า อุทคฺคา ได้แก่ มีจิตเบิกบานด้วยปีติอันสูงส่ง.

Evaṃ [Pg.317] vāṇijehi attano pavattiyā pakāsitāya puna devaputto dvīhi gāthāhi pucchi –

เมื่อพวกพ่อค้าประกาศเรื่องราวของตนอย่างนี้แล้ว เทพบุตรได้ตรัสถามอีกด้วยคาถา ๒ คาถาว่า –

1238.

๑๒๓๘.

‘‘Pāraṃ samuddassa imañca vaṇṇuṃ, vettācaraṃ saṅkupathañca maggaṃ;

Nadiyo pana pabbatānañca duggā, puthuddisā gacchatha bhogahetu.

ท่านทั้งหลายเดินทางไปสู่ฝั่งสมุทร สู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้ สู่ทางที่ต้องยึดเถาหวายไป และทางที่ต้องเดินตามหลักไม้ ทั้งยังข้ามแม่น้ำและภูเขาที่ทุรกันดาร ไปยังทิศต่างๆ มากมาย เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์

1239.

๑๒๓๙.

‘‘Pakkhandiyāna vijitaṃ paresaṃ, verajjake mānuse pekkhamānā;

Yaṃ vo sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ, accherakaṃ taṃ vo suṇoma tātā’’ti.

ท่านทั้งหลายแล่นเข้าไปสู่อาณาจักรของผู้อื่น พลางมองดูมนุษย์ในต่างแดน สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านได้ฟังมาหรือได้เห็นมา เราจะขอฟังสิ่งนั้นจากท่าน ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย

Tassattho – pāraṃ samuddassāti samuddassa paratīraṃ, imañca īdisaṃ, vaṇṇuṃ vaṇṇupathaṃ vettalatā bandhitvā ācaritabbato vettācaraṃ maggaṃ, saṅkuke khāṇuke koṭṭetvā gantabbato saṅkupathaṃ maggaṃ, nadiyo pana candabhāgādikā, pabbatānañca visamappadesāti evaṃ duggā puthuddisā bhoganimittaṃ gacchatha, evaṃ gacchantā ca pakkhandiyāna pakkhanditvā anupavisitvā, paresaṃ rājūnaṃ vijitaṃ tattha verajjake videsavāsike manusse pekkhamānā gacchatha, evaṃbhūtehi vo tumhehi yaṃ sutaṃ vā atha vā diṭṭhaṃ vā accherakaṃ acchariyaṃ, taṃ vo santike tātā vāṇijā suṇomāti attano vimānassa acchariyabhāvaṃ tehi kathāpetukāmo pucchati.

อรรถกถาแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – บทว่า ปารํ สมุทฺทสฺส ความว่า สู่ฝั่งตรงข้ามแห่งสมุทร และสู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายเช่นนี้. ทางชื่อว่า เวตฺตาจร เพราะต้องยึดเถาหวายไป. ทางชื่อว่า สงฺกุปถ เพราะต้องเดินตามหลักไม้ที่ตอกไว้. ส่วนแม่น้ำทั้งหลายได้แก่แม่น้ำจันทรภาคาเป็นต้น. และภูมิประเทศที่ไม่สม่ำเสมอแห่งภูเขาทั้งหลาย. ความว่า ท่านทั้งหลายย่อมเดินทางไปสู่ทิศต่างๆ มากมายที่ทุรกันดารเช่นนี้ เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์. และเมื่อเดินทางไปอย่างนั้น บทว่า ปกฺขนฺทิยาน ได้แก่ แล่นเข้าไป คือเข้าไปแล้ว. สู่อาณาจักรของพระราชาเหล่าอื่น. ในที่นั้น พลางมองดูมนุษย์ชาวต่างแดน. สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านผู้เป็นเช่นนี้ได้ฟังมาหรือได้เห็นมา. ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย เราจะขอฟังสิ่งน่าอัศจรรย์นั้นจากท่าน. (เทพบุตร) มีความประสงค์จะให้พ่อค้าเหล่านั้นกล่าวถึงความน่าอัศจรรย์แห่งวิมานของตน จึงตรัสถามดังนี้.

Evaṃ devaputtena puṭṭhā vāṇijā āhaṃsu –

พวกพ่อค้าถูกเทพบุตรตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลว่า –

1240.

๑๒๔๐.

‘‘Itopi accherataraṃ kumāra, na no sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ;

Atītamānusakameva sabbaṃ, disvā na tappāma anomavaṇṇaṃ.

ข้าแต่กุมาร สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งกว่านี้ พวกข้าพเจ้าไม่เคยได้ฟังหรือได้เห็นเลย ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนล่วงเลยวิสัยของมนุษย์ เมื่อได้เห็นแล้ว พวกข้าพเจ้าก็ยังไม่อิ่มในสิ่งที่มีวรรณะอันประเสริฐนี้

1241.

๑๒๔๑.

‘‘Vehāyasaṃ pokkharañño savanti, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā;

Dumā cime niccaphalūpapannā, atīva gandhā surabhiṃ pavāyanti.

สระโบกขรณีลอยอยู่ในอากาศ มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ต้นไม้เหล่านี้ก็มีผลดกอยู่เป็นนิตย์ ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจายไปอย่างยิ่ง

1242.

๑๒๔๒.

‘‘Veḷūriyathambhā [Pg.318] satamussitāse, silāpavāḷassa ca āyataṃsā;

Masāragallā sahalohitaṅgā, thambhā ime jotirasāmayāse.

เสาแก้วไพฑูรย์สูงตระหง่านร้อยต้น มีส่วนประกอบยาวทำด้วยแก้วประพาฬและศิลา เสาเหล่านี้สำเร็จด้วยแก้วมรกต แก้วประพาฬ และแก้วทับทิม ล้วนสำเร็จด้วยแก้วอันรุ่งเรือง

1243.

๑๒๔๓.

‘‘Sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ, tesūpari sādhumidaṃ vimānaṃ;

Ratanantaraṃ kañcanavedimissaṃ, tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ.

วิมานนี้มีเสาพันต้น มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ตั้งอยู่อย่างงดงามบนเสาเหล่านั้น ระหว่างเสาประดับด้วยรัตนะ มีเวทีทองคำประกอบ ทั้งยังมุงไว้ดีแล้วด้วยแผ่นทองคำ

1244.

๑๒๔๔.

‘‘Jambonaduttattamidaṃ sumaṭṭho, pāsādasopānaphalūpapanno;

Daḷho ca vaggu ca susaṅgato ca, atīva nijjhānakhamo manuñño.

วิมานนี้เกลี้ยงเกลา ทำด้วยทองชมพูนุทอันดีเยี่ยม ประกอบด้วยพื้นและบันไดปราสาท ทั้งยังมั่นคง งดงาม กลมกลืนกันดี น่าเพ่งพิศและน่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่ง

1245.

๑๒๔๕.

‘‘Ratanantarasmiṃ bahuannapānaṃ, parivārito accharāsaṅgaṇena;

Murajaālambaratūriyaghuṭṭho, abhivanditosi thutivandanāya.

ในท่ามกลางรัตนะมีข้าวและน้ำมากมาย ท่านแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา มีเสียงดนตรีคือมุรธาและอาลัมพระดังกึกก้อง ท่านได้รับการสรรเสริญด้วยคำสดุดีและการนอบน้อม

1246.

๑๒๔๖.

‘‘So modasi nārigaṇappabodhano, vimānapāsādavare manorame;

Acintiyo sabbaguṇūpapanno, rājā yathā vessavaṇo naḷinyā.

ท่านนั้นย่อมบันเทิงใจ ปลุกเร้าหมู่สตรี ในปราสาทวิมานอันประเสริฐและน่ารื่นรมย์ ท่านเป็นผู้ที่คาดคิดไม่ถึง ประกอบด้วยคุณทุกอย่าง ดุจท้าวเวสสุวรรณราชในสวนนฬินี

1247.

๑๒๔๗.

‘‘Devo nu āsi udavāsi yakkho,Udāhu devindo manussabhūto;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā,Ācikkha ko nāma tuvaṃsi yakkho’’ti.

ท่านเป็นเทวดาหรือว่าเป็นยักษ์ หรือว่าเป็นท้าวเทวราชผู้เป็นมนุษย์ พวกพ่อค้าที่เป็นนายกองเกวียนขอถามท่าน ดูก่อนยักษ์ ขอท่านจงบอกเถิดว่า ท่านคือใคร

1240-2. Tattha [Pg.319] kumārāti paṭhamavaye ṭhitattā devaputtaṃ ālapati. Sabbanti devaputtaṃ tassa vimānapaṭibaddhañca sandhāya vadati. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Satamussitāseti sataratanubbedhā. Silāpavāḷassāti silāya pavāḷassa ca, silāmayā pavāḷamayāti attho. Āyataṃsāti dīghaṃsā. Atha vā āyatā hutvā aṭṭhasoḷasadvattiṃsādiaṃsavanto.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุมาร เป็นการเรียกเทพบุตร เพราะตั้งอยู่ในปฐมวัย บทว่า สพฺพํ ท่านกล่าวหมายเอาเทพบุตรและสมบัติอันเนื่องด้วยวิมานของเทพบุตรนั้น บทว่า โปกฺขรญฺโญ คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย บทว่า สตมุสฺสิตาเส คือ สูงร้อยศอก บทว่า สิลาปวาฬสฺส คือ ด้วยแก้วผลึกและด้วยปะการัง อธิบายว่า แล้วด้วยแก้วผลึก แล้วด้วยปะการัง บทว่า อายตํสา คือ มีเหลี่ยมยาว อีกอย่างหนึ่ง คือ เป็นของยาว มีส่วนคือแปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม สามสิบสองเหลี่ยมเป็นต้น

1242. Tesūparīti tesaṃ thambhānaṃ upari. Sādhumidanti sundaraṃ idaṃ tava vimānaṃ. Ratanantaranti ratanantaravantaṃ, bhittithambhasopānādīsu nānāvidhehi aññehi ratanehi yuttaṃ. Kañcanavedimissanti suvaṇṇamayāya vedikāya sahitaṃ parikkhittaṃ. Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannanti tapanīyamayehi anekaratanamayehi ca chadanehi tattha tattha suṭṭhu chāditaṃ.

๑๒๔๒. บทว่า เตสูปริ คือ เบื้องบนแห่งเสาเหล่านั้น บทว่า สาธุมิทํ คือ วิมานนี้ของท่านงดงาม บทว่า รตนนฺตรํ คือ ประกอบด้วยรัตนะต่างๆ คือ ประกอบด้วยรัตนะอื่นๆ ชนิดต่างๆ ในฝา เสา และบันไดเป็นต้น บทว่า กญฺจนเวทิมิสฺสํ คือ พร้อมแล้วด้วยเวทิกาอันแล้วด้วยทอง แวดล้อมแล้ว บทว่า ตปนียปฏฺเฐหิ จ สาธุฉนฺนํ คือ มุงไว้ดีแล้วในที่นั้นๆ ด้วยเครื่องมุงอันแล้วด้วยทองและแล้วด้วยรัตนะหลายชนิด

1244. Jambonaduttattamidanti idaṃ tava vimānaṃ yebhuyyena uttattajambunadabhāsuraṃ. Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti tassa ca so so padeso sumaṭṭho suṭṭhu majjito, tehi tehi anantarapāsādehi sopānavisesehi ramaṇīyehi phalakehi ca yutto. Daḷhoti thiro. Vaggūti abhirūpo samuggato. Susaṅgatoti suṭṭhu saṅgatāvayavo aññamaññānurūpapāsādāvayavo. Atīva nijjhānakhamoti pabhassarabhāvepi ativiya olokanakkhamo. Manuññoti manoramo.

๑๒๔๔. บทว่า ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ คือ วิมานนี้ของท่าน โดยมากมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทที่หลอมแล้ว บทว่า สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน คือ และประเทศนั้นๆ แห่งวิมานนั้นเกลี้ยงเกลาดี ขัดดีแล้ว ประกอบด้วยปราสาทในระหว่างๆ เหล่านั้น ด้วยบันไดพิเศษ และด้วยแผ่นกระดานอันน่ารื่นรมย์ บทว่า ทโฬ คือ มั่นคง บทว่า วคฺคู คือ งดงามยิ่ง สูงเด่น บทว่า สุสงฺคโต คือ มีส่วนประกอบเข้ากันดี มีส่วนประกอบของปราสาทสมควรแก่กันและกัน บทว่า อติว นิชฺฌานขโม คือ แม้จะมีความรุ่งเรือง ก็ควรแก่การเพ่งดูยิ่งนัก บทว่า มนุญฺโญ คือ น่ารื่นรมย์ใจ

1245. Ratanantarasminti ratanamaye, ratanabhūte vā sārabhūte vimānassa abbhantare. Bahuannapānanti pesalaṃ pahūtaṃ annañca pānañca vijjati, upalabbhatīti adhippāyo. Murajaālambaratūriyaghuṭṭhoti mudiṅgānaṃ ālambarānaṃ avasiṭṭhatūriyānañca saddehi niccaghosito. Abhivanditosīti namassito, thomito vā asi. Tenāha ‘‘thūtivandanāyā’’ti.

๑๒๔๕. บทว่า รตนนฺตรสฺมึ คือ ภายในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะ หรือที่เป็นรัตนะ เป็นสาระ บทว่า พหุอนฺนปานํ มีความประสงค์ว่า ข้าวและน้ำอันน่ารักใคร่มากมายมีอยู่, หาได้ บทว่า มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ คือ กึกก้องอยู่เป็นนิตย์ด้วยเสียงของกลองมุทิงค์ กลองอาลัมพระ และดุริยางค์ที่เหลือ บทว่า อภิวนฺทิโตสิ คือ ท่านเป็นผู้อันเขานอบน้อมแล้ว หรือสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ถูติวนฺทนายา ดังนี้

1246. Acintiyoti acinteyyānubhāvo. Naḷinyāti evaṃnāmake kīḷanaṭṭhāne yathā vessavaṇo mahārājā, evaṃ tvaṃ modasīti yojanā.

๑๒๔๖. บทว่า อจินฺติโย คือ มีอานุภาพอันคิดไม่ได้ บทว่า นฬินฺยา มีการประกอบความว่า ท้าวเวสสวัณมหาราชย่อมทรงบันเทิงในสถานที่เล่นชื่อนฬินีฉันใด ท่านก็ย่อมบันเทิงฉันนั้น

1247. Āsīti [Pg.320] asi bhavasi. Devindoti sakko devarājā. Manussabhūtoti manussesu bhūto manussajātiko. Yakkhoti devādibhāvaṃ pucchitvāpi yakkhabhāvaṃ āsaṅkantā vadanti.

๑๒๔๗. บทว่า อาสิ คือ ท่านเป็น บทว่า เทวินฺโท คือ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ บทว่า มนุสฺสภูโต คือ เกิดในหมู่มนุษย์ มีชาติเป็นมนุษย์ บทว่า ยกฺโข นี้ แม้จะถามถึงความเป็นเทพเป็นต้นแล้ว ก็ยังกล่าวเพราะสงสัยในความเป็นยักษ์ (เทพ)

Idāni so devaputto attānaṃ jānāpento –

บัดนี้ เทพบุตรนั้น เมื่อจะประกาศตนให้ทราบ จึงได้กล่าวว่า –

1248.

๑๒๔๘.

‘‘Serīsako nāma ahamhi yakkho, kantāriyo vaṇṇupathamhi gutto;

Imaṃ padesaṃ abhipālayāmi, vacanakaro vessavaṇassa rañño’’ti. –

เราเป็นยักษ์ชื่อเสรีสกะ เป็นผู้รักษาในทางกันดาร คุ้มครองในเส้นทางของพ่อค้า เราอภิบาลประเทศนี้ เป็นผู้ทำตามรับสั่งของท้าวเวสสวัณมหาราช

Āha. Tattha ahamhī yakkhoti ahaṃ yakkho amhi. Kantāriyoti ārakkhaṇatthaṃ kantāre niyutto. Guttoti gopako. Tenāha ‘‘abhipālayāmī’’ti.

ได้กล่าวแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อหํหิ ยกฺโข คือ เราเป็นยักษ์ บทว่า กนฺตาริโย คือ ได้รับแต่งตั้งในทางกันดารเพื่อรักษา บทว่า คุตฺโต คือ ผู้รักษา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า อภิปาลยามิ

Idāni vāṇijā tassa kammādīni pucchantā āhaṃsu –

บัดนี้ พวกพ่อค้า เมื่อจะถามถึงกรรมเป็นต้นของเทพบุตรนั้น จึงได้กล่าวว่า –

1249.

๑๒๔๙.

‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ manuñña’’nti.

สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ ท่านได้มาโดยบังเอิญ หรือเกิดจากผลของกาล หรือท่านทำเอง หรือว่าเทวดาให้ พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้มาอย่างไร

Tattha adhiccaladdhanti adhiccasamuppattikaṃ, yadicchakaṃ laddhanti attho. Pariṇāmajaṃ teti niyatisaṅgatibhāvapariṇataṃ, kālapariṇataṃ vā. Sayaṃkatanti tayā sayameva kataṃ, deviddhiyā tayā sayameva nibbattitanti attho. Udāhu devehi dinnanti tayā ārādhitehi devehi pasādavasena nissaṭṭhaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า อธิจฺจลทฺธํ อธิบายว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ ได้มาตามความปรารถนา บทว่า ปริณามชํ เต คือ เกิดจากการน้อมไปตามภาวะคือความเที่ยงและชาติ หรือเกิดจากการน้อมไปตามกาล บทว่า สยํกตํ อธิบายว่า ท่านทำเอง ท่านบันดาลให้เกิดขึ้นเองด้วยฤทธิ์ของเทพ บทว่า อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ คือ อันเทวดาที่ท่านทำให้ยินดีแล้วสละให้ด้วยกำลังแห่งความเลื่อมใส

Idāni devaputto caturopi pakāre paṭikkhipitvā puññameva apadisanto –

บัดนี้ เทพบุตรปฏิเสธเหตุทั้งสี่ประการแล้ว เมื่อจะชี้แจงถึงบุญเท่านั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า –

1250.

๑๒๕๐.

‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ na hi devehi dinnaṃ;

Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ manuñña’’nti. –

สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ เราไม่ได้มาโดยบังเอิญ ไม่ได้เกิดจากผลของกาล เราไม่ได้ทำเอง และเทวดาก็ไม่ได้ให้ แต่เราได้มาด้วยกรรมทั้งหลายของตนอันไม่มีบาป คือด้วยบุญทั้งหลาย

Gāthamāha.

ได้กล่าวคาถา

Taṃ [Pg.321] sutvā vāṇijā puna ‘‘nādhiccaladdha’’nti gāthāyaṃ puññādhikameva te caturo pakāre āropetvā puññassa ca sarūpaṃ pucchiṃsu –

พวกพ่อค้าได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงยกเหตุ 4 ประการนั้นขึ้นไว้ในคาถาว่า นาธิจฺจลทฺธํ อีก โดยถือเอาความเป็นใหญ่แห่งบุญเท่านั้น แล้วได้ถามถึงสภาวะของบุญนั้นว่า –

1251.

๑๒๕๑.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ vimāna’’nti.

อะไรคือวัตรของท่าน อะไรคือพรหมจรรย์ของท่าน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีอะไรที่ท่านประพฤติแล้ว พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไร

Tattha vatanti vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า วตํ คือ การสมาทานวัตร บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ การประพฤติอันประเสริฐ

Puna devaputto te paṭikkhipitvā attānaṃ yathūpacitaṃ puññañca dassento –

อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรปฏิเสธเหตุเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะแสดงตนและบุญที่ตนได้สั่งสมไว้ จึงได้กล่าวว่า –

1252.

๑๒๕๒.

‘‘Mamaṃ pāyāsīti ahu samaññā, rajjaṃ yadā kārayiṃ kosalānaṃ;

Natthikadiṭṭhi kadariyo pāpadhammo, ucchedavādī ca tadā ahosiṃ.

เรามีชื่อว่าปายาสิ ในครั้งที่เราปกครองแคว้นโกศล ในครั้งนั้น เราเป็นนัตถิกทิฏฐิ เป็นคนตระหนี่ มีธรรมอันลามก และเป็นอุจเฉทวาที

1253.

๑๒๕๓.

‘‘Samaṇo ca kho āsi kumārakassapo, bahussuto cittakathī uḷāro;

So me tadā dhammakathaṃ abhāsi, diṭṭhivisūkāni vinodayī me.

ก็มีสมณะรูปหนึ่งชื่อว่ากุมารกัสสปะ เป็นพหูสูต มีวาทะอันวิจิตร เป็นผู้ประเสริฐ ท่านได้แสดงธรรมกถาแก่เราในครั้งนั้น ได้บรรเทาทิฏฐิอันเป็นข้าศึกของเรา

1254.

๑๒๕๔.

‘‘Tāhaṃ tassa dhammakathaṃ suṇitvā, upāsakattaṃ paṭivedayissaṃ;

Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ;

Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca ahosiṃ tuṭṭho.

เรานั้นได้ฟังธรรมกถาของท่านแล้ว ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำมุสา และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน

1255.

๑๒๕๕.

‘‘Taṃ [Pg.322] me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Teheva kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti. –

นั่นคือวัตรของเรา นั่นคือพรหมจรรย์ของเรา นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีนั้นที่ประพฤติแล้ว เราได้วิมานนี้มาด้วยกรรมทั้งหลายอันไม่มีบาป คือด้วยบุญเหล่านั้นนั่นเอง

Āha. Taṃ suviññeyyameva.

ได้กล่าวแล้ว เนื้อความนั้นเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

Atha vāṇijā devaputtaṃ vimānañcassa paccakkhato disvā kammaphalaṃ saddahitvā attano kammaphale saddhaṃ pavedentā –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้เห็นเทพบุตรและวิมานของท่านโดยประจักษ์แล้ว ได้เชื่อซึ่งผลแห่งกรรม เมื่อจะประกาศศรัทธาของตนในผลแห่งกรรม จึงได้กล่าวว่า –

1256.

๑๒๕๖.

‘‘Saccaṃ kirāhaṃsu narā sapaññā, anaññathā vacanaṃ paṇḍitānaṃ;

Yahiṃ yahiṃ gacchati puññakammo, tahiṃ tahiṃ modati kāmakāmī.

ได้ยินว่า นรชนผู้มีปัญญาได้กล่าวคำจริงไว้แล้ว คำของบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นอื่น ผู้มีบุญกรรมปรารถนาในกาม ไปในที่ใดๆ ย่อมบันเทิงในที่นั้นๆ

1257.

๑๒๕๗.

‘‘Yahiṃ yahiṃ sokapariddavo ca, vadho ca bandho ca parikkileso;

Tahiṃ tahiṃ gacchati pāpakammo, na muccati duggatiyā kadācī’’ti. –

ความโศกและความคร่ำครวญก็ดี การฆ่าและการจองจำและความเดือดร้อนก็ดี มีอยู่ในที่ใดๆ คนมีบาปกรรมย่อมไปสู่ที่นั้นๆ, ย่อมไม่พ้นจากทุคติได้ในกาลไหนๆ

Gāthādvayaṃ avocuṃ. Tattha sokapariddavoti soko ca paridevo ca. Parikkilesoti vuttā anatthuppatti.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา 2 บท. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า โสกปริทฺทโว ได้แก่ ความโศกและความคร่ำครวญ. บทว่า ปริกฺกิเลโส ได้แก่ ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ที่กล่าวแล้ว.

Evaṃ tesu kathentesuyeva vimānadvāre sirīsarukkhato paripākena muttabandhanā paripakkā sipāṭikā pati, tena devaputto saparijano domanassappatto ahosi. Taṃ disvā vāṇijā –

เมื่อพวกพ่อค้าเหล่านั้นกำลังกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นเทียว ฝักต้นซึกที่สุกงอมหลุดจากขั้วเพราะความแก่จัด ได้ตกลงจากต้นซึกที่ประตูวิมาน, เพราะเหตุนั้น เทพบุตรพร้อมด้วยบริวารจึงเกิดความโทมนัส. พวกพ่อค้าเห็นดังนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) –

1258.

๑๒๕๘.

‘‘Sammūḷharūpova jano ahosi, asmiṃ muhutte kalalīkatova;

Janassimassa tuyhañca kumāra, appaccayo kena nu kho ahosī’’ti. –

หมู่ชนเป็นประดุจผู้หลงใหลไปหมดสิ้น ในขณะนี้ก็เป็นประดุจถูกทำให้ขุ่นมัว, ดูก่อนกุมาร ความไม่สบายใจได้เกิดขึ้นแก่หมู่ชนนี้และแก่ท่าน เพราะเหตุไรหนอ

Gāthamāhaṃsu. Tattha sammūḷharūpovāti sokavasena sabbaso mūḷhasabhāvo viya. Janoti devajano. Asmiṃ muhutteti imasmiṃ muhuttamatte[Pg.323]. Kalalīkatoti kalalaṃ viya kato, kalalanissitaudakībhūto viya āviloti adhippāyo. Janassimassa tuyhañcāti imassa tava parijanassa tuyhañca. Appaccayoti domanassaṃ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า สมฺมูฬฺหรูโปว ความว่า เป็นประดุจผู้มีสภาพหลงใหลโดยประการทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งความโศก. บทว่า ชโน ได้แก่ หมู่เทพบริวาร. บทว่า อสฺมึ มุหุตฺเต ได้แก่ ในขณะเพียงเท่านี้. บทว่า กลลีกโต อธิบายว่า ถูกทำให้เป็นประดุจเปือกตม คือเป็นประดุจน้ำที่อาศัยเปือกตมแล้วขุ่นมัว. บทว่า ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ ได้แก่ แก่บริวารของท่านนี้และแก่ท่าน. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ ความโทมนัส.

Taṃ sutvā devaputto –

เทพบุตรได้ฟังคำนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) –

1259.

๑๒๕๙.

‘‘Ime ca sirīsavanā tātā, dibbā gandhā surabhī sampavanti;

Te sampavāyanti imaṃ vimānaṃ, divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā.

ดูก่อนพ่อทั้งหลาย กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้จากป่าไม้ซึกย่อมฟุ้งไป, กลิ่นทิพย์เหล่านั้นกำจัดความมืดแล้ว ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ทั้งกลางวันและกลางคืน.

1260.

๑๒๖๐.

‘‘Imesañca kho vassasataccayena, sipāṭikā phalati ekamekā;

Mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ, yadagge kāyamhi idhūpapanno.

ก็โดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกเหล่านี้ย่อมหล่นลงฝักหนึ่งๆ, ร้อยปีของมนุษย์ได้ล่วงไปแล้ว จำเดิมแต่กาลที่เรามาอุบัติในกายนี้ในที่นี้.

1261.

๑๒๖๑.

‘‘Disvānahaṃ vassasatāni pañca,Asmiṃ vimāne ṭhatvāna tātā;

Āyukkhayā puññakkhayā cavissaṃ,Teneva sokena pamucchitosmī’’ti. – āha;

(เทพบุตร) กล่าวว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย เราเห็นแล้วว่า เราดำรงอยู่ในวิมานนี้ครบห้าร้อยปีแล้ว จักต้องจุติเพราะสิ้นอายุและสิ้นบุญ, เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป"

1256. Tattha sirīsavanāti sirīsavipinato. Tātāti vāṇije ālapati. Ime tumhākaṃ mayhañca paccakkhabhūtā dibbā gandhā surabhī ativiya sugandhāyeva samantato pavanti pavāyanti. Te dibbā gandhā evaṃ vāyantā imaṃ vimānaṃ sampavāyanti sammadeva gandhaṃ gāhāpenti, na kevalaṃ sampavāyanameva, atha kho attano pabhāya tamampi nihanti. Tenāha ‘‘divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā’’ti.

๑๒๕๖. ในคาถานั้น บทว่า สิรีสวนา ได้แก่ จากป่าไม้ซึก. บทว่า ตาตา เป็นคำเรียกพวกพ่อค้า. กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้ที่ปรากฏแก่ตาของพวกท่านและของเรา เป็นกลิ่นที่หอมยิ่งนักนั่นเทียว ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ. กลิ่นทิพย์เหล่านั้นเมื่อฟุ้งไปอย่างนี้ ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ ทำให้สูดดมกลิ่นได้เป็นอย่างดี, มิใช่เพียงแต่ฟุ้งไปทั่วเท่านั้น แต่ทว่าย่อมกำจัดแม้ซึ่งความมืดด้วยรัศมีของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา" (กำจัดความมืดทั้งกลางวันและกลางคืน).

1260-61. Imesanti sirīsānaṃ. Sipāṭikāti phalakuṭṭhilikā. Phalatīti paccitvā vaṇṭato muccati, puṭabhedaṃ vā patvā sissati. Mānussakaṃ vassasataṃ atītanti yasmā vassasatassa accayena imassa sirīsassa sipāṭikā phalati, ayañca phalitā, tasmā mayhaṃ mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ. Yadagge yato paṭṭhāya, kāyamhi idha imasmiṃ devanikāye upapanno [Pg.324] nibbatto. Mayhañca devagaṇanāya pañca vassasatāni āyu, tasmā khīyati me āyūti sokavasena sampamūḷhoti dasseti. Tenāha ‘‘disvānahaṃ vassasatāni pañca…pe… teneva sokena pamucchitosmī’’ti.

บทว่า อิเมสํ ได้แก่ แห่งต้นซึกทั้งหลาย. บทว่า สิปาฏิกา ได้แก่ ฝักผล. บทว่า ผลติ ความว่า สุกแล้วย่อมหลุดจากขั้ว หรือถึงการแตกแห่งฝักแล้วยังคงเหลืออยู่. บทว่า มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ ความว่า เพราะเหตุว่าโดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกนี้ย่อมหล่น และฝักนี้ก็หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น ร้อยปีของมนุษย์สำหรับเราได้ล่วงไปแล้ว. บทว่า ยทคฺเค คือ จำเดิมแต่กาลใด เราบังเกิดแล้วในกายนี้ ในหมู่เทพนี้. และเรามีอายุห้าร้อยปีโดยการนับของเทพ เพราะเหตุนั้น (เทพบุตร) แสดงว่า "อายุของเราย่อมสิ้นไป" จึงหลงใหลอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความโศก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ...ฯลฯ...เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมิ" (เราเห็นแล้วว่า...ห้าร้อยปี...ฯลฯ...เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป).

Atha naṃ vāṇijā samassāsento –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะปลอบโยนเทพบุตรนั้น (จึงกล่าวว่า) –

1262.

๑๒๖๒.

‘‘Kathaṃ nu soceyya tathāvidho so, laddhā vimānaṃ atulaṃ cirāya;

Ye cāpi kho ittaramupapannā, te nūna soceyyuṃ parittapuññā’’ti. –

ท่านผู้เช่นนั้น ได้วิมานที่หาที่เปรียบมิได้เป็นเวลานาน จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ก็ส่วนชนเหล่าใดแลที่บังเกิดมาชั่วคราว เป็นผู้มีบุญน้อย ชนเหล่านั้นแน่นอนพึงโศกเศร้า

Āhaṃsu. Tattha yādisehi appāyukehi maraṇaṃ paṭicca socitabbaṃ siyā, tādiso pana evaṃ dibbānubhāvasampanno navutivassasatasahassāyuko kathaṃ nu soceyya, na socitabbamevāti adhippāyo.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวแล้ว. ในคาถานั้น อธิบายว่า บุคคลผู้มีอายุน้อยเช่นใด พึงโศกเศร้าเพราะอาศัยความตาย, แต่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพทิพย์อย่างนี้ มีอายุเก้าล้านปี จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ไม่ควรโศกเศร้าเลยนั่นเทียว.

Devaputto tattakeneva samassāsetvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchanto tesañca upadesaṃ dento –

เทพบุตรได้ความเบาใจด้วยคำเพียงเท่านั้น เมื่อจะรับคำของพ่อค้าเหล่านั้น และเมื่อจะให้คำแนะนำแก่พวกเขา (จึงกล่าวว่า) –

1263.

๑๒๖๓.

‘‘Anucchaviṃ ovadiyañca metaṃ, yaṃ maṃ tumhe peyyavācaṃ vadetha;

Tumhe ca kho tātā mayānuguttā, yehicchakaṃ tena paletha sotthi’’nti. –

คำที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เรานี้ เป็นคำที่สมควรและเป็นคำสอนแก่เรา, ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ก็พวกท่านอันเราคุ้มครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพเถิด

Gāthamāha. Tattha anucchavinti anucchavikaṃ, tumhākameva taṃ yuttarūpaṃ. Ovadiyañca metanti me mayhaṃ tumhehi ovadiyaṃ ovādavasena vattabbametaṃ. Yaṃ yasmā, maṃ mayhaṃ, tumhe ‘‘kathaṃ nu soceyya’’ntiādinā peyyavācaṃ piyavacanaṃ vadetha. Yaṃ vā peyyavācāya vadanaṃ kathanaṃ, taṃ tumhākameva anucchavikanti yojanā. Atha vā yaṃ yasmā tumhe peyyavācaṃ vadetha, tasmā anucchavikaṃ ovadiyañca ovaditabbaṃ ovādānurūpaṃ kātabbañca me mayā kataṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘tumhe ca kho tātā’’tiādi. Tattha mayānuguttāti imasmiṃ amanussapariggahe marukantāre yāva kantārātikkamā mayā anuguttā rakkhitā, yenicchakaṃ yathārucitena, sotthiṃ khemena, paletha gacchathāti attho.

(เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า อนุจฺฉวึ ได้แก่ สมควร, คำนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว. บทว่า โอวทิยญฺจ เมตํ ได้แก่ นี้เป็นคำที่พวกท่านพึงกล่าวแก่เราโดยความเป็นโอวาท. เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เราด้วยคำเป็นต้นว่า "กถํ นุ โสเจยฺย". หรือว่า การกล่าวคำอันเป็นที่รักใด การกล่าวนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว นี้เป็นการประกอบความ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้น กิจที่สมควรและพึงกระทำตามโอวาท อันเราได้กระทำแล้ว, กิจนั้นคืออะไรเล่า? ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตุมฺเห จ โข ตาตา". ในบทนั้น บทว่า มยานุคุตฺตา ความว่า ในกันดารอันเป็นที่อยู่ของอมนุษย์นี้ จนกว่าจะล่วงพ้นกันดาร พวกท่านอันเราคุ้มครองรักษาแล้ว, ความหมายคือ จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ.

Atha vāṇijā kataññubhāvaṃ pakāsentā –

ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะประกาศความเป็นผู้กตัญญู (จึงกล่าวว่า) –

1264.

๑๒๖๔.

‘‘Gantvā [Pg.325] mayaṃ sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇacāgā, kāhāma serīsamahaṃ uḷāranti. –

พวกข้าพเจ้าเป็นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร เมื่อไปถึงแคว้นสินธุและโสวีระแล้ว จักเป็นผู้มีความเพียรตามที่ปฏิญาณไว้ มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ และจักกระทำการบูชาต้นซึกอันยิ่งใหญ่

Gāthamāhaṃsu. Tattha yathāpayogāti idāni katapaṭiññānurūpapayogā. Paripuṇṇacāgāti samattacāgā, uḷārassa mahassa pariyattapariccāgā. Mahanti ussavapūjaṃ.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ เป็นผู้มีความเพียรสมควรแก่ปฏิญญาที่ทำไว้บัดนี้. บทว่า ปริปุณฺณจาคา ได้แก่ เป็นผู้มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ คือเป็นผู้มีการบริจาคที่สามารถเพื่อการบูชาอันยิ่งใหญ่. บทว่า มหํ ได้แก่ ซึ่งการบูชาในงานมหรสพ.

Puna devaputto mahakaraṇaṃ paṭikkhipanto kattabbesu ca te niyojento –

อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรเมื่อจะห้ามการทำมหกรรมบูชา และเมื่อจะชักชวนพ่อค้าเหล่านั้นในกิจที่ควรทำ (จึงกล่าวว่า) –

1265.

๑๒๖๕.

‘‘Mā ceva serīsamahaṃ akattha, sabbañca vo bhavissati yaṃ vadetha;

Pāpāni kammāni vivajjayātha, dhammānuyogañca adhiṭṭhahāthā’’ti. –

ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำการบูชาต้นซึกเลย และสิ่งใดที่ท่านพูด สิ่งนั้นทั้งหมดจักมีแก่ท่าน, ท่านทั้งหลายจงเว้นจากบาปกรรม และจงตั้งมั่นในการประกอบธรรมเถิด

Gāthamāha. Tattha yaṃ vadethāti yaṃ tumhe khemena sindhusovīradesapattiṃ tattha ca vipulaṃ uddayaṃ lābhaṃ paccāsīsantā ‘‘gantvā maya’’ntiādīni vadatha. Sabbaṃ taṃ vo tumhākaṃ tatheva bhavissati, tattha nikkaṅkhā hotha, tumhe pana ito paṭṭhāya pāpāni kammāni pāṇātipātādīni vivajjayātha parivajjetha. Dhammānuyoganti dānādikusaladhammassa anuyuñjanaṃ. Adhiṭṭhahāthāti anusikkhatha idaṃ serīsakamahanti dasseti.

(เทวดา) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า `yaṃ vadetha` ความว่า คำใดที่พวกท่านปรารถนาการถึงแคว้นสินธุและโสวีระโดยสวัสดี และลาภคือทรัพย์อันเป็นกำไรอันไพบูลย์ในที่นั้นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "พวกเราจักไป" คำทั้งหมดนั้นจักเป็นแก่พวกท่านอย่างนั้นทีเดียว พวกท่านจงเป็นผู้หมดความสงสัยในเรื่องนั้นเถิด แต่พวกท่านจำเดิมแต่นี้ไป พึงเว้น พึงงดเว้นบาปกรรมทั้งหลาย มีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า `Dhammānuyogaṃ` ได้แก่ การประกอบเนืองๆ ซึ่งกุศลธรรมมีทานเป็นต้น. บทว่า `adhiṭṭhahātha` ได้แก่ พึงศึกษาตาม. (การสมาทานศึกษาตามอย่างนี้) นี้แสดงว่าเป็นการบูชาเทวดาชื่อเสรีสกะ.

Yaṃ pana upāsakaṃ anuggaṇhanto tesaṃ rakkhāvaraṇaṃ kātukāmo ahosi, tassa guṇaṃ kittetvā taṃ tesaṃ uddisanto imā gāthāyo āha –

ก็เทวดาเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกใด ประสงค์จะทำการคุ้มครองป้องกันแก่พวกพ่อค้านั้น จึงประกาศคุณของอุบาสกนั้น เมื่อจะชี้แจงอุบาสกนั้นแก่พวกเขา ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า –

1266.

๑๒๖๖.

‘‘Upāsako atthi imamhi saṅghe, bahussuto sīlavatūpapanno;

Saddho ca cāgī ca supesalo ca, vicakkhaṇo santusito mutīmā.

ในหมู่คณะนี้มีอุบาสกผู้หนึ่ง เป็นพหูสูต ถึงพร้อมด้วยศีล มีศรัทธา มีจาคะ มีกิริยางดงาม เป็นผู้ฉลาด สันโดษ และมีปัญญา

1267.

๑๒๖๗.

‘‘Sañjānamāno [Pg.326] na musā bhaṇeyya, parūpaghātāya na cetayeyya;

Vebhūtikaṃ pesuṇaṃ no kareyya, saṇhañca vācaṃ sakhilaṃ bhaṇeyya.

เขารู้อยู่ ไม่พึงกล่าวคำเท็จ ไม่พึงคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงกล่าวคำส่อเสียดที่ทำให้แตกแยก พึงกล่าวแต่วาจาที่ละเอียดอ่อนและไพเราะ

1268.

๑๒๖๘.

‘‘Sagāravo sappatisso vinīto, apāpako adhisīle visuddho;

So mātaraṃ pitarañcāpi jantu, dhammena poseti ariyavutti.

เขามีความเคารพ มีความยำเกรง ได้รับการแนะนำดีแล้ว ไม่มีบาป บริสุทธิ์ในอธิศีล สัตว์ผู้นั้นมีอาชีวะอันประเสริฐ ย่อมเลี้ยงมารดาและบิดาโดยธรรม

1269.

๑๒๖๙.

‘‘Maññe so mātāpitūnaṃ kāraṇā, bhogāni pariyesati na attahetu;

Mātāpitūnañca yo accayena, nekkhammapoṇo carissati brahmacariyaṃ.

เราเข้าใจว่า เขาแสวงหาโภคทรัพย์เพราะเหตุแห่งมารดาและบิดา มิใช่เพราะเหตุแห่งตน และเมื่อมารดาและบิดาล่วงลับไปแล้ว เขาผู้มีใจน้อมไปในเนกขัมมะ จักประพฤติพรหมจรรย์

1270.

๑๒๗๐.

‘‘Ujū avaṅko asaṭho amāyo, na lesakappena ca vohareyya;

So tādiso sukatakammakārī, dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ.

เขาเป็นคนตรง ไม่คดโกง ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่พึงเจรจาด้วยเลศนัย เขาผู้เช่นนั้น ผู้ทำกรรมดีไว้ ตั้งอยู่ในธรรม จะพึงประสบทุกข์ได้อย่างไร

1271.

๑๒๗๑.

‘‘Taṃkāraṇā pātukatomhi attanā, tasmā dhammaṃ passatha vāṇijāse;

Aññatra teniha bhasmī bhavetha, andhākulā vippanaṭṭhā araññe;

Taṃ khippamānena lahuṃ parena, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.

เพราะเหตุนั้น เราจึงได้ปรากฏกายด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น พวกท่านเหล่าพ่อค้าจงเห็นธรรมเถิด หากเว้นจากอุบาสกนั้นเสียแล้ว พวกท่านก็จะกลายเป็นเถ้าธุลีในที่นี้ เป็นเหมือนคนตาบอด หลงทางอยู่ในป่า เขาเป็นผู้ที่คนอื่นดูหมิ่นได้ง่าย แต่การสมาคมกับสัตบุรุษเป็นสุขโดยแท้

1266. Tattha saṅgheti sattasamūhe. Vicakkhaṇoti tattha tattha kattabbatāya kusalo. Santusitoti santuṭṭho. Mutīmāti kammassakatañāṇādinā idhalokaparalokahitānaṃ munanato mutimā.

๑๒๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า `saṅghe` ได้แก่ ในหมู่สัตว์. บทว่า `vicakkhaṇo` ได้แก่ ฉลาดในกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ. บทว่า `santusito` ได้แก่ เป็นผู้สันโดษ. บทว่า `mutimā` ได้แก่ มีปัญญา เพราะรู้ประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้าด้วยกัมมัสสกตาญาณเป็นต้น.

1267. Sañjānamāno na musā bhaṇeyyāti sampajānamusā na bhāseyya. Vebhūtikanti sahitānaṃ vinābhāvakaraṇato ‘‘vebhūtika’’nti laddhanāmaṃ pisuṇaṃ, no kareyya na vadeyya.

๑๒๖๗. บทว่า `Sañjānamāno na musā bhaṇeyya` ความว่า ไม่พึงกล่าวสัมปชานมุสา. บทว่า `Vebhūtikaṃ` ได้แก่ คำส่อเสียดที่ได้ชื่อว่า "เวภูติกะ" เพราะทำความแตกแยกแก่คนที่สามัคคีกัน, (ดังนั้น) ไม่พึงทำ ไม่พึงกล่าว.

1268. Sappatissoti [Pg.327] patissayo garuṭṭhāniyesu nivātavuttikattā soraccaṃ, saha patissenāti sappatisso. Adhisīleti upāsakena rakkhitabbaadhisīlasikkhāya. Ariyavuttīti parisuddhavutti.

๑๒๖๘. บทว่า `sappatisso` ความว่า มีความเคารพยำเกรงในธรรมที่ควรเคารพ เพราะมีความประพฤตินอบน้อม คือความเป็นผู้ยินดีในกรรมดี, เป็นไปพร้อมกับความเคารพยำเกรง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัปปติสสะ. บทว่า `adhisīle` ได้แก่ ในอธิสีลสิกขาที่อุบาสกพึงรักษา. บทว่า `ariyavutti` ได้แก่ มีอาชีวะบริสุทธิ์.

1269. Nekkhammapoṇoti nibbānaninno. Carissati brahmacariyanti pabbajjaṃ sāsanabrahmacariyaṃ carissati.

๑๒๖๙. บทว่า `nekkhammapoṇo` ได้แก่ มีใจน้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า `carissati brahmacariyaṃ` ได้แก่ จักประพฤติพรหมจรรย์คือการบวชในพระศาสนา.

1270. Lesakappenāti kappiyalesena. Na ca vohareyyāti māyāsāṭheyyavasena vacanaṃ na nicchāreyya. Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhanti evaṃ vuttanayena dhamme ṭhito dhammacārī samacārī kinti kena pakārena dukkhaṃ labhetha pāpuṇeyya.

๑๒๗๐. บทว่า `lesakappena` ได้แก่ ด้วยเลศที่สมควร. บทว่า `na ca vohareyya` ได้แก่ ไม่พึงกล่าววาจาด้วยอำนาจมายาและสาไถย. บทว่า `dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ` ความว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ จะพึงได้ประสบทุกข์ด้วยประการอะไรเล่า.

1271. Taṃkāraṇāti tannimittaṃ tassa upāsakassa hetu. Pātukatomhi attanāti sayameva tumhākaṃ ahaṃ pāturahosiṃ. ‘‘Attāna’’ntipi pāṭho, mama attānaṃ tumhākaṃ pātvākāsinti attho. Tasmāti yasmā ahaṃ dhammaṃ apacāyamāno taṃ rakkhanto tumhepi rakkhāmi, tasmā dhammaṃ passatha dhammameva caritabbaṃ katvā oloketha. Aññatra teniha bhasmī bhavethāti tena upāsakena vinā ce āgatā, imasmiṃ marukantāre anāthā appaṭisaraṇā bhasmabhāvaṃ gaccheyyātha. Khippamānenāti evaṃ khippantena vambhantena pīḷantena. Lahunti sukaraṃ. Parenāti adhikaṃ, aññena vā. Tasmā sukho have sappurisena saṅgamoti. So hi khantisoracce niviṭṭho kenaci kiñci vuttopi na paṭippharatīti adhippāyo.

๑๒๗๑. บทว่า `taṃkāraṇā` ได้แก่ เพราะเหตุนั้น คือเพราะเหตุแห่งอุบาสกนั้น. บทว่า `pātukatomhi attanā` ได้แก่ เราได้ปรากฏแก่พวกท่านด้วยตนเอง. มีบทว่า `attānaṃ` ก็มี ความว่า เราได้ทำตนของเราให้ปรากฏแก่พวกท่าน. บทว่า `tasmā` ความว่า เพราะเหตุที่เราบูชาธรรม คุ้มครองธรรมนั้นอยู่ จึงคุ้มครองแม้พวกท่านด้วย เพราะเหตุนั้น พวกท่านจงเห็นธรรม จงพิจารณาโดยกระทำให้เป็นสิ่งที่พึงประพฤติแต่ธรรมเท่านั้น. บทว่า `aññatra teniha bhasmī bhavetha` ความว่า หากพวกท่านมาโดยเว้นจากอุบาสกนั้น ก็จะพึงถึงความเป็นเถ้าธุลีในกันดารนี้ เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัย. บทว่า `khippamānena` ได้แก่ ด้วยการดูหมิ่น เหยียดหยาม เบียดเบียนอย่างนี้. บทว่า `lahuṃ` ได้แก่ ง่าย. บทว่า `parena` ได้แก่ ยิ่ง, หรือโดยผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสว่า) `sukho have sappurisena saṅgamo`. ความมุ่งหมายคือ เพราะว่าอุบาสกนั้นตั้งมั่นอยู่ในขันติและโสรัจจะ แม้ถูกใครๆ กล่าวอะไร ก็ไม่โต้ตอบ.

Evaṃ sāmaññato kittitaṃ sarūpato ñātukāmā vāṇijā –

พวกพ่อค้าใคร่จะรู้อุบาสกที่เทวดากล่าวสรรเสริญไว้โดยสามัญอย่างนี้ ให้ชัดเจนโดยสรูป จึง –

1272.

๑๒๗๒.

‘‘Kiṃ nāma so kiñca karoti kammaṃ,Kiṃ nāmadheyyaṃ kiṃ pana tassa gottaṃ;

Mayampi naṃ daṭṭhukāmamha yakkha, yassānukampāya idhāgatosi;

Lābhā hi tassa yassa tuvaṃ pihesī’’ti. –

เขาชื่ออะไร ทำการงานอะไร มีชื่อตัวว่าอะไร และมีโคตรว่าอะไร พวกข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะเห็นเขา ข้าแต่ยักษ์ ท่านมาที่นี้เพราะอนุเคราะห์ผู้ใด การได้พบท่านเป็นลาภของผู้นั้นโดยแท้ ผู้ที่ท่านรักใคร่เอ็นดู

Gāthamāhaṃsu. Tattha kiṃ nāma soti nāmato so jantu satto ko nāma. Kiñca karoti kammanti kasivaṇijjādīsu kīdisaṃ kammaṃ karoti. Kiṃ [Pg.328] nāmadheyyanti mātāpitūhi kataṃ pana ‘‘tisso phusso’’tiādīsu tassa kiṃ nāmadheyyaṃ, ‘‘bhaggavo bhāradvājo’’tiādīsu kiṃ vā tassa gottaṃ. Yassa tuvaṃ pihesīti yaṃ tuvaṃ piyāyasi.

(พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kiṃ nāma so` ความว่า สัตว์ผู้นั้นชื่ออะไรโดยชื่อ. บทว่า `kiñca karoti kammaṃ` ความว่า ทำกรรมอะไรในบรรดากรรมมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า `kiṃ nāmadheyyaṃ` ความว่า ชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ในบรรดาชื่อติสสะ ผุสสะ เป็นต้นนั้น ชื่ออะไร. ในบรรดาโคตรภัคควะ ภารทวาชะ เป็นต้นนั้น โคตรของเขาคือโคตรอะไร. บทว่า `yassa tuvaṃ pihesi` ความว่า ท่านรักใคร่เอ็นดูผู้ใด.

Idāni devaputto taṃ nāmagottādivasena dassento –

บัดนี้ เทพบุตรเมื่อจะแสดงถึงอุบาสกนั้นโดยนัยแห่งชื่อและโคตรเป็นต้น (จึงกล่าวว่า) –

1273.

๑๒๗๓.

‘‘Yo kappako sambhavanāmadheyyo,Upāsako kocchaphalūpajīvī;

Jānātha naṃ tumhākaṃ pesiyo so,Mā kho naṃ hīḷittha supesalo so’’ti. –

เขาเป็นช่างกัลบก มีชื่อว่าสัมภวะ เป็นอุบาสกเลี้ยงชีพด้วยกรรไกรและผลไม้ พวกท่านจงรู้จักเขาเถิด เขาเป็นคนรับใช้ของพวกท่าน พวกท่านอย่าได้ดูหมิ่นเขาเลย เขาเป็นคนมีกิริยางดงาม

Āha. Tattha kappakoti nhāpito. Sambhavanāmadheyyoti sambhavoti evaṃnāmo. Kocchaphalūpajīvīti kocchañca phalañca upanissāya jīvanako. Tattha kocchaṃ nāma āḷakādisaṇṭhāpanatthaṃ kesādīnaṃ ullikhanasādhanaṃ. Pesiyo pesanakārako veyyāvaccakaro.

(เทพบุตร) ได้กล่าวแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kappako` ได้แก่ ช่างกัลบก. บทว่า `sambhavanāmadheyyo` ได้แก่ มีชื่อว่าสัมภวะ. บทว่า `kocchaphalūpajīvī` ได้แก่ ผู้เลี้ยงชีพด้วยอาศัยกรรไกรและผลไม้. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า `kocchaṃ` ได้แก่ เครื่องมือสำหรับตัดผมเป็นต้นเพื่อจัดแต่งผมยาวเป็นต้นให้ดี. บทว่า `pesiyo` ได้แก่ ผู้ทำการตามที่สั่ง คือผู้ทำธุระน้อยใหญ่.

Idāni vāṇijā taṃ sañjānitvā āhaṃsu –

บัดนี้ พวกพ่อค้ารู้จักอุบาสกนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า –

1274.

๑๒๗๔.

‘‘Jānāmase yaṃ tvaṃ pavadesi yakkha, na kho naṃ jānāma sa edisoti;

Mayampi naṃ pūjayissāma yakkha, sutvāna tuyhaṃ vacanaṃ uḷāra’’nti.

ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้ารู้จักคนที่ท่านกล่าวถึงแล้ว แต่ไม่เคยรู้เลยว่าเขาเป็นคนเช่นนี้ ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้าได้ฟังคำอันประเสริฐของท่านแล้ว จักบูชาเขาบ้าง

Tattha jānāmaseti yaṃ tvaṃ vadesi, taṃ mayaṃ sarūpato jānāma. Edisoti guṇato pana yathā tayā kittitaṃ, evaṃ edisoti taṃ na kho jānāma, yathā taṃ aviddasunoti adhippāyo.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชานามเส ความว่า อุบาสกใดที่ท่านกล่าวถึง พวกข้าพเจ้ารู้จักอุบาสกนั้นโดยรูปร่าง. ส่วนบทว่า เอทิโส ความว่า แต่โดยคุณ พวกข้าพเจ้าย่อมไม่ทราบอุบาสกนั้นว่า เป็นผู้มีลักษณะอย่างนี้ ตามที่ท่านประกาศแล้ว เหมือนคนเขลาไม่รู้เรื่องนั้น นี้เป็นความหมาย.

Idāni devaputto te attano vimānaṃ āropetvā anusāsanatthaṃ –

บัดนี้ เทพบุตรให้พ่อค้าเหล่านั้นขึ้นสู่วิมานของตนแล้ว เพื่อจะสั่งสอน จึงได้กล่าวคาถาว่า

1275.

๑๒๗๕.

‘‘Ye keci imasmiṃ satthe manussā, daharā mahantā athavāpi majjhimā;

Sabbeva te ālambantu vimānaṃ, passantu puññānaṃ phalaṃ kadariyā’’ti. –

“บรรดามนุษย์ในหมู่เกวียนนี้ จะเป็นเด็ก ผู้ใหญ่ หรือวัยกลางคนก็ตาม ขอให้ทั้งหมดนั้นจงขึ้นสู่วิมานเถิด ขอให้คนตระหนี่ทั้งหลายจงดูผลแห่งบุญ”

Gāthamāha[Pg.329]. Tattha mahantāti vuḍḍhā. Ālambantūti ārohantu. Kadariyāti maccharino adānasīlā.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหนฺตา ได้แก่ คนแก่. บทว่า อาถมฺภนฺตุ ได้แก่ จงขึ้นไป. บทว่า กทริยา ได้แก่ คนตระหนี่ ผู้ไม่มีปกติให้ทาน.

Idāni pariyosāne cha gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā –

บัดนี้ ในตอนท้าย พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้กล่าวคาถาไว้ 6 คาถาว่า

1276.

๑๒๗๖.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, taṃ kappakaṃ tattha purakkhatvā;

Sabbeva te ālambiṃsu vimānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ทำช่างกัลบกนั้นให้เป็นหัวหน้าในที่นั้น พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดได้ขึ้นสู่วิมาน ดุจวิมานมสักกสาระของท้าววาสวะ”

1277.

๑๒๗๗.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayiṃsu;

Pāṇātipātā viratā ahesuṃ, loke adinnaṃ parivajjayiṃsu;

Amajjapā no ca musā bhaṇiṃsu, sakena dārena ca ahesuṃ tuṭṭhā.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก พวกเขาได้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มสุราและไม่พูดเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน”

1278.

๑๒๗๘.

‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayitvā;

Pakkāmi sattho anumodamāno, yakkhiddhiyā anumato punappunaṃ.

“พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ครั้นปฏิญาณตนเป็นอุบาสกแล้ว หมู่เกวียนซึ่งได้รับความอนุโมทนาจากยักษ์ด้วยฤทธิ์ของยักษ์ครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดี”

1279.

๑๒๗๙.

‘‘Gantvāna te sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā;

Yathāpayogā paripuṇṇalābhā, paccāgamuṃ pāṭaliputtamakkhataṃ.

“พ่อค้าเหล่านั้นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร ได้เดินทางไปยังแคว้นสินธุโสวีระ ได้ผลกำไรบริบูรณ์ตามความเพียร แล้วเดินทางกลับสู่กรุงปาฏลีบุตรโดยสวัสดิภาพ”

1280.

๑๒๘๐.

‘‘Gantvāna te saṅgharaṃ sotthivanto, puttehi dārehi samaṅgibhūtā;

Ānandī vittā sumanā patītā, akaṃsu serīsamahaṃ uḷāraṃ;

Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu.

“พ่อค้าเหล่านั้นกลับถึงบ้านของตนโดยสวัสดิภาพ พร้อมหน้าพร้อมตาด้วยบุตรและภรรยา มีความร่าเริง ยินดี ดีใจ และเบิกบาน ได้จัดมหกรรมอันยิ่งใหญ่เพื่อเสรีสกเทพบุตร และได้สร้างปริเวณชื่อเสรีสกะ”

1281.

๑๒๘๑.

‘‘Etādisā [Pg.330] sappurisāna sevanā, mahatthikā dhammaguṇāna sevanā;

Ekassa atthāya upāsakassa, sabbeva sattā sukhitā ahesu’’nti.

“การคบหาสัตบุรุษเป็นเช่นนี้ การเสพคุณแห่งธรรมมีประโยชน์มาก เพื่อประโยชน์ของอุบาสกคนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวงก็ได้มีความสุข”

1276. Tattha ahaṃ pureti ahaṃ purimaṃ ahaṃ purimanti ahamahaṃkarāti attho. ‘‘Te tattha sabbevā’’ti vatvā puna ‘‘sabbeva te’’ti vacanaṃ ‘‘sabbeva te yathā vimānassa āruhane ussukkajātā ahesuṃ, tathā sabbeva taṃ āruhiṃsu, na kassaci āruhane antarāyo ahosī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti ‘‘masakkasāra’’nti ca tāvatiṃsabhavanaṃ vuccati, sabbaṃ vā devabhavanaṃ, idha pana sakkabhavanaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti.

๑๒๗๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อหํ ปุเร ความว่า เราก่อน เราก่อน ดังนี้ คือการทำความถือตัวว่าเราก่อน. การที่ท่านกล่าวว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” แล้วกล่าวซ้ำอีกว่า “สพฺเพว เต” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดมีความกระตือรือร้นในการขึ้นสู่วิมานฉันใด ก็ได้ขึ้นสู่วิมานนั้นทั้งหมดฉันนั้น อันตรายในการขึ้นของใครๆ มิได้มี” บทว่า มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ความว่า ภพดาวดึงส์เรียกว่า “มสักกสาระ” ก็ได้ หรือจะหมายถึงเทวภพทั้งหมดก็ได้ แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงภพของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส”

1277-8. Atha te vāṇijā vimānaṃ passitvā pasannacittā tassa devaputtassa ovāde ṭhatvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tassa ānubhāvena sotthinā icchitaṃ desaṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘te tattha sabbevā’’tiādi. Tattha anumato pakkāmi sattho yakkhiddhiyā punappunaṃ anumodamānoti yojanā. Kena pana anumatoti? Yakkhenāti pākaṭoyamattho.

ลำดับนั้น พ่อค้าเหล่านั้นเห็นวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ตั้งอยู่ในโอวาทของเทพบุตรนั้น ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว ได้ไปยังประเทศที่ต้องการโดยสวัสดิภาพด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” การประกอบความในคาถานั้นว่า “หมู่เกวียนซึ่งยักษ์อนุโมทนาแล้วด้วยฤทธิ์ของยักษ์ ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดีครั้งแล้วครั้งเล่า” ถามว่า ใครเล่าอนุโมทนา? ตอบว่า ยักษ์อนุโมทนา ความข้อนี้ชัดเจนแล้ว.

1279. Yathāpayogāti yathāajjhāsayaṃ katapayogā. Paripuṇṇalābhāti samiddhalābhā. Akkhatanti anupaddutaṃ pāṭaliputtaṃ. Akkhatanti vā anābādhaṃ anuppīḷaṃ, anantarāyenāti attho.

๑๒๗๙. บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ ผู้มีความเพียรที่ทำแล้วตามอัธยาศัย. บทว่า ปริปุณฺณลาภา ได้แก่ ผู้มีลาภบริบูรณ์. บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ สู่กรุงปาฏลีบุตรโดยไม่มีอุปัทวะ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ ไม่มีโรค ไม่ถูกเบียดเบียน ความว่า ไม่มีอันตราย.

1280. Saṅgharanti sakaṃ gehaṃ. Sotthivantoti sotthibhāvena yuttā khemino. Ānandītiādīhi catūhi padehi somanassitabhāvameva vadati. Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsūti kataññutāya ṭhatvā paṭissavamocanatthañca devaputtassa nāmena serīsakaṃ nāma paricchedavasena veṇiyato pekkhitabbato pariveṇaṃ pāsādakūṭāgārarattiṭṭhānādisampannaṃ pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ āvāsaṃ akaṃsu.

๑๒๘๐. บทว่า สงฺฆรํ ได้แก่ บ้านของตน. บทว่า โสตฺถิวนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสวัสดี คือผู้เกษม. ด้วยบท 4 บท มีอาทิว่า อานนฺที ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้มีโสมนัสเท่านั้น. บทว่า เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ ความว่า พ่อค้าเหล่านั้นตั้งอยู่ในความกตัญญู และเพื่อจะเปลื้องตนจากปฏิญญา ได้สร้างอาวาสชื่อเสรีสกะตามชื่อของเทพบุตร ซึ่งเป็นปริเวณที่ควรมองดูโดยการแบ่งเป็นส่วนๆ สมบูรณ์ด้วยปราสาท กุฎาคาร ที่พักกลางคืน เป็นต้น มีกำแพงล้อมรอบ ประกอบด้วยซุ้มประตู.

1281. Etādisāti [Pg.331] edisī, evaṃ anatthapaṭibāhinī atthasādhikā ca. Mahatthikāti mahāpayojanā mahānisaṃsā. Dhammaguṇānanti aviparītaguṇānaṃ. Ekassa sattassa hitatthaṃ sabbeva sattā sabbe eva te satthapariyāpannā sattā, sukhitā sukhappattā khemappattā ahesuṃ.

๑๒๘๑. บทว่า เอตาทิสา ได้แก่ เอทิสี คือเป็นเช่นนี้ คือป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์. บทว่า มหตฺถิกา ได้แก่ มีประโยชน์มาก มีอานิสงส์มาก. บทว่า ธมฺมคุณานํ ได้แก่ แห่งคุณอันไม่วิปริต. เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์คนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวง คือ สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดที่นับเนื่องในหมู่เกวียน ได้เป็นผู้มีความสุข ถึงแล้วซึ่งความสุข ถึงแล้วซึ่งความเกษม.

Sambhavo pana upāsako pāyāsissa devaputtassa tesañca vāṇijānaṃ vacanapaṭivacanavasena pavattaṃ gāthābandhaṃ sutaniyāmeneva uggahetvā therānaṃ ārocesi. Pāyāsidevaputto āyasmato sambhavattherassa kathesīti apare. Taṃ yasattherappamukhā mahātherā dutiyasaṅgītiyaṃ saṅgahaṃ āropesuṃ. Sambhavo pana upāsako mātāpitūnaṃ accayena pabbajitvā arahatte patiṭṭhāsi.

ส่วนสัมภวอุบาสกได้เรียนคาถาประพันธ์อันเป็นไปโดยความเป็นคำพูดโต้ตอบกันของปายาสิเทพบุตรและพ่อค้าเหล่านั้นตามที่ได้ฟังมา แล้วได้บอกแก่พระเถระทั้งหลาย. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ปายาสิเทพบุตรได้กล่าวแก่ท่านพระสัมภวเถระ. พระมหาเถระทั้งหลายมีพระยสเถระเป็นประมุข ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาในทุติยสังคีติ. ส่วนสัมภวอุบาสก เมื่อมารดาบิดาล่วงลับไปแล้ว ได้บวชและดำรงอยู่ในพระอรหัต.

Serīsakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเสรีสกวิมาน จบ.

11. Sunikkhittavimānavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน

Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sunikkhittavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tasmiñca khaṇe aññataro devaputto attano vimānadvāre ṭhito āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi.

สุนิกขิตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า “อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ” เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่งยืนอยู่ที่ประตูวิมานของตน เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงเข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่.

So kira atīte kassapasammāsambuddhe parinibbute tassa sarīradhātuyo pakkhipitvā yojanike kanakathūpe ca kate catasso parisā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā gandhapupphadhūpādīhi cetiye pūjaṃ karonti, tattha aññataro upāsako aññesu pupphapūjaṃ katvā gatesu tehi pūjitaṭṭhāne dunnikkhittāni pupphāni disvā tattheva tāni sammadeva ṭhapento sannivesavasena dassanīyaṃ pāsādikaṃ vibhattivisesayuttaṃ pupphapūjaṃ akāsi. Katvā ca pana etaṃ ārammaṇaṃ gaṇhanto satthu guṇe anussaritvā pasannacitto taṃ puññaṃ hadaye ṭhapesi.

ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อบริษัท ๔ บรรจุพระสรีรธาตุของพระองค์ สร้างพระเจดีย์ทองสูง ๑ โยชน์สำเร็จแล้ว ก็พากันเข้าไปบูชาพระเจดีย์ด้วยของหอม ดอกไม้ และธูปเป็นต้นในกาลอันควร. ในกาลนั้น อุบาสกผู้หนึ่ง เมื่อชนเหล่าอื่นกระทำการบูชาด้วยดอกไม้แล้วหลีกไป ได้เห็นดอกไม้ที่พวกเขาวางไว้ไม่เรียบร้อยในที่บูชานั้น จึงจัดดอกไม้เหล่านั้นให้ดี ณ ที่นั้นนั่นเอง ได้กระทำการบูชาด้วยดอกไม้อันงดงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยการจัดวางอันวิเศษโดยการจัดเรียง. อนึ่ง ครั้นทำแล้ว ก็ยึดหน่วงอารมณ์นั้น ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา มีจิตเลื่อมใส ได้ตั้งบุญนั้นไว้ในหทัย.

So [Pg.332] aparabhāge kālaṃ katvā tasseva kammassa ānubhāvena tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti, mahānubhāvo mahā cassa parivāro ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tasmiñca khaṇe aññataro devaputto…pe… aṭṭhāsī’’ti. Atha naṃ āyasmā mahāmoggallāno yathāladdhasampattikittanamukhena katasucaritakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi –

ในกาลต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกรรมนั้นนั่นแล จึงบังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ได้เป็นผู้มีอานุภาพมากและมีบริวารมาก. หมายถึงเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่ง...ฯลฯ...ได้ยืนอยู่”. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามถึงกรรมสุจริตที่เทพบุตรนั้นได้กระทำไว้ ด้วยคาถาเหล่านี้ โดยมีการพรรณนาสมบัติที่ได้แล้วเป็นเบื้องต้นว่า –

1282.

๑๒๘๒.

‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasayojanāni;

Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā.

“วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม

1283.

๑๒๘๓.

‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ;

Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā.

“ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่ม กิน และเคี้ยว ทั้งทิพยดนตรีก็บรรเลงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่

1284.

๑๒๘๔.

‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati;

Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.

“วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร

1285.

๑๒๘๕.

‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ;

Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

Sopi tassa attano katakammaṃ imāhi gāthāhi kathesi. Taṃ dassentā saṅgītikārā āhaṃsu –

แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนได้กระทำไว้แก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะด้วยคาถาเหล่านี้. เมื่อจะทรงแสดงความนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

1286.

๑๒๘๖.

‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito;

Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.

“เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด”

1287.

๑๒๘๗.

‘‘Dunnikkhittaṃ mālaṃ sunikkhipitvā, patiṭṭhapetvā sugatassa thūpe;

Mahiddhiko camhi mahānubhāvo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto.

“ข้าพเจ้าได้จัดดอกไม้ที่เขาวางไว้ไม่ดี ให้ดีแล้ว ได้ตั้งไว้ดีแล้วที่พระสถูปของพระสุคต (เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์

1288.

๑๒๘๘.

‘‘Tena [Pg.333] metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati;

Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā.

“เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น

1289.

๑๒๘๙.

‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamahaṃ akāsiṃ;

Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.

“ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน กรรมใดที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ”

1287. Tattha dunnikkhittaṃ mālanti cetiye pūjākaraṇaṭṭhāne nirantaraṭṭhapanādinā racanāvisesena aṭṭhapetvā yathānikkhittatāya na suṭṭhu nikkhittaṃ, vātena vā paharitvā dunnikkhittaṃ pupphaṃ. Sunikkhipitvāti suṭṭhu nikkhipitvā racanāvisesena dassanīyaṃ pāsādikaṃ katvā nikkhipiya. Patiṭṭhapetvāti vibhattivisesādivasena pupphaṃ patiṭṭhāpetvā. Taṃ vā pupphaṃ nikkhipanto satthu cetiyaṃ uddissa mama santāne kusaladhammaṃ patiṭṭhāpetvāti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

๑๒๘๗. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ (ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดี) คือ ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดีตามสภาพที่วางไว้ โดยไม่ได้จัดวางด้วยการจัดอันวิเศษมีการวางชิดติดกันเป็นต้นในสถานที่บูชา ณ พระเจดีย์ หรือดอกไม้ที่ถูกลมพัดจนวางไว้ไม่ดี. บทว่า สุนิกฺขิปิตฺวา (วางไว้ดีแล้ว) คือ วางไว้เป็นอย่างดี กระทำให้งดงามน่าเลื่อมใสด้วยการจัดอันวิเศษแล้วจึงวางไว้. บทว่า ปติฏฺฐเปตฺวา (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งดอกไม้ไว้โดยการจำแนกอันวิเศษเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อจะวางดอกไม้นั้น พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า อุทิศพระเจดีย์ของพระศาสดาแล้วยังกุศลธรรมให้ตั้งมั่นในสันดานของเรา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

Evaṃ devaputtena attano sucaritakamme pakāsite thero tassa dhammaṃ desetvā āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.

เมื่อเทพบุตรประกาศกรรมสุจริตของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นแล้วกลับมาทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุแล้วได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล.

Sunikkhittavimānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน จบ.

Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ

ในวิมานวัตถุแห่งอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ดังนี้

Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa sattamassa

แห่งวรรคที่ ๗ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง

Sunikkhittavaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาแห่งสุนิกขิตตวรรค จบ.

Niṭṭhitā ca purisavimānavaṇṇanā.

และอรรถกถาปุริสวิมาน จบ.

Nigamanakathā

นิคมนกถา

Ettāvatā [Pg.334] ca –

ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ –

Devatānaṃ vimānādi-sampattiṃ tassa kāraṇaṃ;

Pakāsayantī sattānaṃ, sabbalokahitāvahā.

พระธรรมเทศนาใดที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประกาศสมบัติมีวิมานเป็นต้นของเหล่าเทวดาและเหตุแห่งสมบัตินั้นแก่สัตว์ทั้งหลาย

Appakānampi kārānaṃ, yā vibhāveti desanā;

Uḷāraphalataṃ citta-khettasampattiyogato.

พระธรรมเทศนาใดย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งการกระทำแม้เพียงเล็กน้อย เพราะประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งจิตและเขต (คือบุคคลผู้รับ)

Yaṃ kathāvatthukusalā, supariññātavatthukā;

Vimānavatthuicceva, saṅgāyiṃsu mahesayo.

พระมหรรษีทั้งหลายผู้ฉลาดในเรื่องราว ผู้กำหนดรู้เหตุ (แห่งบุญและบาป) ได้เป็นอย่างดี ได้สังคายนาพระธรรมเทศนานั้นไว้ในขุททกนิกายในชื่อว่า “วิมานวัตถุ” นั่นเทียว

Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ;

Sannissāya samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันใดที่ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งโปราณาจารย์ปรารภขึ้นดีแล้ว เพื่อประกาศเนื้อความแห่งพระธรรมเทศนานั้น

Yā tattha paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;

Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato.

อรรถกถาใดที่ประกาศปรมัตถธรรมทั้งหลายในวิมานวัตถุนั้นๆ ตามสมควร เพราะเหตุที่ประกาศเนื้อความอันยอดเยี่ยมนั้น จึงมีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี”

Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā;

Sā sattarasamattāya, pāḷiyā bhāṇavārato.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความนั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยที่ไม่สับสน ได้ถึงความสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ด้วยบาลีมีประมาณ ๑๗ ภาณวาร

Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā;

Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นั้นได้บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น (ขอให้สัตว์ทั้งหลาย) เข้าถึงพระศาสนาของพระโลกนาถ

Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā;

Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino.

โดยหยั่งลงด้วยศีลาทิปฏิบัติอันบริสุทธิ์ ขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีส่วนแห่งวิมุตติรสเถิด

Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ;

Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino.

ขอพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจงตั้งมั่นอยู่ในโลกสิ้นกาลนาน ขอสรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความเคารพในพระศาสนานั้นเป็นนิตย์เถิด

Sammā [Pg.335] vassatu kālena, devopi jagatīpati;

Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti.

แม้ท้าวเทวราชขอจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่ในปฐพี ขอจงทรงยินดีในสัทธรรม ปกครองโลกโดยธรรมเท่านั้นเทอญ.

Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena

อันพระอาจารย์ธรรมปาละ ผู้มีปกติอยู่ ณ พทริตถวิหาร

Katāya

อันท่านได้รจนาไว้

Paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya

ในปรมัตถทีปนี อันเป็นอรรถกถาแห่งขุททกนิกาย

Vimānavatthuatthavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรรณนาเนื้อความแห่งวิมานวัตถุ จบแล้ว

Vimānavatthu-aṭṭhakathā samattā.

อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ จบบริบูรณ์แล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ซึ่งเป็นผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง Khuddakanikāye ในขุททกนิกาย Vimānavatthu-aṭṭhakathā อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ Ganthārambhakathā คาถาปรารภคัมภีร์ Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. ข้าพเจ้าขอไหว้พระศาสดา ผู้ทรงมีพระมหากรุณา ผู้ถึงฝั่งแห่งสาครคือเญยยธรรม ผู้มีเทศนาอันมีนัยที่ละเอียดสุขุม ลึกซึ้ง และวิจิตร Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. สัตว์ทั้งหลายเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ย่อมออกจากโลกได้ด้วยพระธรรมใด, ข้าพเจ้าขอไหว้พระธรรมอันสูงสุดนั้น ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้ว Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. พระอริยสงฆ์หมู่ใด ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ตั้งอยู่แล้วในมรรคและผลทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอไหว้พระอริยสงฆ์หมู่นั้น ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยม Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. บุญใดที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยด้วยประการฉะนี้, ข้าพเจ้าขอเป็นผู้มีอันตรายอันถูกกำจัดแล้วในที่ทั้งปวง ด้วยเดชแห่งบุญนั้น Devatāhi kataṃ puññaṃ, yaṃ yaṃ purimajātisu; Tassa tassa vimānādi-phalasampattibhedato. เพราะความต่างแห่งผลสัมบัติมีวิมานเป็นอาทิของบุญนั้นๆ ที่เทวดาทั้งหลายได้กระทำไว้ในชาติก่อนๆ Pucchāvasena yā tāsaṃ, vissajjanavasena ca; Pavattā desanā kamma-phalapaccakkhakārinī. พระเทศนาใดที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการถามและการตอบของเทวดาเหล่านั้น ซึ่งกระทำให้ประจักษ์ซึ่งผลแห่งกรรม Vimānavatthu icceva, nāmena vasino pure; Yaṃ khuddakanikāyasmiṃ, saṅgāyiṃsu mahesayo. พระมหर्षีผู้ทรงอำนาจทั้งหลายได้สังคายนาพระเทศนาใดไว้ในขุททกนิกายในกาลก่อน โดยชื่อว่าวิมานวัตถุ Tassāhamavalambitvā, porāṇaṭṭhakathānayaṃ; Tattha tattha nidānāni, vibhāvento visesato. ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งอรรถกถาเก่าของพระเทศนานั้น จักประกาศนิทานทั้งหลายในที่นั้นๆ โดยพิเศษ Suvisuddhaṃ [Pg.2] asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. อันบริสุทธิ์ยิ่ง ไม่เจือปน มีการวินิจฉัยเนื้อความที่ละเอียดสุขุม ไม่ขัดแย้งต่อลัทธิของพระเถระผู้พำนักในมหาวิหาร Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ; Sakkaccaṃ bhāsato taṃ me, nisāmayatha sādhavoti. ข้าพเจ้าจักกระทำอรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันงดงามตามกำลัง สาธุชนทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายโปรดจงฟังอรรถกถานั้นที่ข้าพเจ้ากล่าวอยู่โดยเคารพเถิด Tattha vimānānīti visiṭṭhamānāni devatānaṃ kīḷānivāsaṭṭhānāni. Tāni hi tāsaṃ sucaritakammānubhāvanibbattāni yojanikadviyojanikādipamāṇavisesayuttatāya, nānāratanasamujjalāni vicittavaṇṇasaṇṭhānāni sobhātisayayogena visesato mānanīyatāya ca ‘‘vimānānī’’ti vuccanti. Vimānānaṃ vatthu kāraṇaṃ etissāti vimānavatthu, ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’ntiādinayappavattā desanā. Nidassanamattañcetaṃ tāsaṃ devatānaṃ rūpabhogaparivārādisampattiyo taṃnibbattakakammañca nissāya imissā desanāya pavattattā. Vipākamukhena vā kammantaramānassa kāraṇabhāvato vimānavatthūti veditabbaṃ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิมานานิ คือ สถานที่เป็นที่อยู่อาศัยและเป็นที่เล่นอันน่าชื่นชมเป็นพิเศษของเทวดาทั้งหลาย. จริงอยู่ สถานที่เหล่านั้น ท่านเรียกว่า 'วิมาน' เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตกรรมของเทวดาเหล่านั้น, เพราะประกอบด้วยประมาณอันวิเศษมีหนึ่งโยชน์สองโยชน์เป็นต้น, เพราะรุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ มีสีสันและสัณฐานอันวิจิตร และเพราะเป็นสิ่งที่น่าชื่นชมเป็นพิเศษเนื่องจากประกอบด้วยความงามอย่างยิ่ง. เรื่องราวหรือเหตุของวิมานทั้งหลายมีอยู่ในเทศนานี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมานวัตถุ ได้แก่เทศนาที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'อาสนะของท่านเป็นทอง'. และคำนี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเทศนานี้เป็นไปโดยอาศัยสมบัติต่างๆ มีรูป โภคะ และบริวารเป็นต้นของเทวดาเหล่านั้น และกรรมอันเป็นเหตุให้เกิดสมบัตินั้น. หรือพึงทราบว่าชื่อว่า วิมานวัตถุ เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้กรรมอันแตกต่างกันโดยนัยแห่งวิบาก. Tayidaṃ kena bhāsitaṃ, kattha bhāsitaṃ, kadā bhāsitaṃ, kasmā ca bhāsitanti? Vuccate – idañhi vimānavatthu duvidhena pavattaṃ – pucchāvasena vissajjanavasena ca. Tattha vissajjanagāthā tāhi tāhi devatāhi bhāsitā, pucchāgāthā pana kāci bhagavatā bhāsitā, kāci sakkādīhi, kāci sāvakehi therehi. Tatthāpi yebhuyyena yo so kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ buddhassa bhagavato aggasāvakabhāvāya puññañāṇasambhāre sambharanto anukkamena sāvakapāramiyo pūretvā, chaḷabhiññācatupaṭisambhidādiguṇavisesaparivārassa, sakalassa sāvakapāramiñāṇassa matthakaṃ patto dutiye aggasāvakaṭṭhāne ṭhito iddhimantesu ca bhagavatā etadagge ṭhapito āyasmā mahāmoggallāno, tena bhāsitā. วิมานวัตถุนั้น ใครกล่าว, กล่าวที่ไหน, กล่าวเมื่อไร, และกล่าวเพราะเหตุไร? ตอบว่า - วิมานวัตถุนี้เป็นไปโดยสองประการ คือ โดยอำนาจแห่งการถาม และโดยอำนาจแห่งการตอบ. ในสองประการนั้น คาถาที่เป็นคำตอบ เทวดาองค์นั้นๆ ได้กล่าวไว้, ส่วนคาถาที่เป็นคำถาม บางคาถาพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้, บางคาถา ท้าวสักกะเป็นต้นกล่าวไว้, บางคาถา พระเถระสาวกทั้งหลายกล่าวไว้. แม้ในพระเถระเหล่านั้น โดยส่วนมากแล้ว พระอัครสาวกองค์ที่สอง ผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะ ซึ่งได้บำเพ็ญบุญญาณสัมภารเพื่อความเป็นอัครสาวกของพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้าตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ บำเพ็ญสาวกบารมีให้เต็มบริบูรณ์โดยลำดับ, ผู้มีคุณวิเศษมีอภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทา ๔ เป็นบริวาร, ผู้บรรลุถึงยอดแห่งสาวกบารมีญาณทั้งปวง, ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งอัครสาวกองค์ที่สอง และพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในบรรดาผู้มีฤทธิ์, เป็นผู้กล่าวไว้ Bhāsantena ca paṭhamaṃ tāva lokahitāya devacārikaṃ carantena devaloke devatānaṃ pucchāvasena puna tato manussalokaṃ āgantvā manussānaṃ puññaphalassa paccakkhakaraṇatthaṃ pucchaṃ vissajjanañca ekajjhaṃ [Pg.3] katvā bhagavato pavedetvā bhikkhūnaṃ bhāsitā, sakkena pucchāvasena, devatāhi tassa vissajjanavasena bhāsitāpi mahāmoggallānattherassa bhāsitā eva. Evaṃ bhagavatā therehi ca devatāhi ca pucchāvasena, devatāhi tassā vissajjanavasena ca tattha tattha bhāsitā pacchā dhammavinayaṃ saṅgāyantehi dhammasaṅgāhakehi ekato katvā ‘‘vimānavatthu’’icceva saṅgahaṃ āropitā. Ayaṃ tāvettha ‘‘kena bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ saṅkhepato sādhāraṇato ca vissajjanā. และเมื่อท่านกล่าวอยู่, ในเบื้องต้น ท่านเที่ยวจาริกไปในเทวโลกเพื่อประโยชน์แก่โลก ได้กล่าวไว้ในเทวโลกโดยอำนาจแห่งการถามเทวดาทั้งหลาย, ภายหลังกลับจากเทวโลกนั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว เพื่อประสงค์จะกระทำให้ผลแห่งบุญประจักษ์แก่มนุษย์ทั้งหลาย จึงได้รวบรวมคำถามและคำตอบเข้าด้วยกัน กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว กล่าวแก่ภิกษุทั้งหลาย. แม้คาถาที่ท้าวสักกะตรัสถาม และเทวดาทั้งหลายทูลตอบแก่ท้าวสักกะ ก็เป็นอันว่าพระมหาโมคคัลลานเถระได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ด้วยประการฉะนี้ คาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระ และเทวดาทั้งหลายตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการถาม และที่เทวดาทั้งหลายทูลตอบไว้ในที่นั้นๆ ภายหลังพระธรรมสังคาหกาจารย์ผู้สังคายนาพระธรรมวินัยได้รวบรวมเข้าไว้ด้วยกัน แล้วยกขึ้นสู่การสังคายนาโดยชื่อว่า 'วิมานวัตถุ'. นี้เป็นการตอบคำถามมีอาทิว่า 'ใครกล่าว' ในที่นี้ โดยย่อและโดยทั่วไปก่อน Vitthārato pana ‘‘kena bhāsita’’nti padassa anomadassissa bhagavato pādamūle katapaṇidhānato paṭṭhāya mahātherassa āgamanīyapaṭipadā kathetabbā, sā pana āgamaṭṭhakathāsu tattha tattha vitthāritāti tattha āgatanayeneva veditabbā. Asādhāraṇato ‘‘kattha bhāsita’’ntiādīnaṃ padānaṃ vissajjanā tassa tassa vimānassa atthavaṇṇanānayeneva āgamissati. ส่วนโดยพิสดาร, ในการตอบคำถามว่า 'ใครกล่าว' พึงกล่าวถึงปฏิปทาที่เป็นมาของพระมหาเถระ เริ่มตั้งแต่การตั้งปณิธาน ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี. แต่ปฏิปทานั้น ท่านได้ขยายความไว้แล้วในที่ต่างๆ ในอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่มาแล้วในอรรถกถาเหล่านั้นนั่นเอง. ส่วนการตอบคำถามมีอาทิว่า 'กล่าวที่ไหน' โดยไม่ทั่วไป จักมีมาในนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความของวิมานนั้นๆ นั่นแหละ Apare pana bhaṇanti – ekadivasaṃ āyasmato mahāmoggallānassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘etarahi kho manussā asatipi vatthusampattiyā khettasampattiyā attano ca cittapasādasampattiyā tāni tāni puññāni katvā devaloke nibbattā uḷārasampattiṃ paccanubhonti, yaṃnūnāhaṃ devacārikaṃ caranto tā devatā kāyasakkhiṃ katvā tāhi yathūpacitaṃ puññaṃ yathādhigatañca puññaphalaṃ kathāpetvā tamatthaṃ bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me satthā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya manussānaṃ kammaphalaṃ paccakkhato dassento appakānampi kārānaṃ āyatanagatāya saddhāya vasena uḷāraphalataṃ vibhāvento taṃ taṃ vimānavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā mahatiṃ dhammadesanaṃ pavattessati, sā hoti bahujanassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. So āsanā vuṭṭhahitvā rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā aparaṃ rattadupaṭṭaṃ ekaṃsaṃ katvā samantato jātihiṅgulikadhārā vijjulatā viya sañjhāpabhānurañjito viya ca jaṅgamo añjanagirisikharo, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ nisinno attano adhippāyaṃ ārocetvā bhagavatā anuññāto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ [Pg.4] samāpajjitvā, tato vuṭṭhāya iddhibalena taṅkhaṇaññeva tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha tattha tāhi tāhi devatāhi yathūpacitaṃ puññakammaṃ pucchi, tassa tā kathesuṃ. Tato manussalokaṃ āgantvā taṃ sabbaṃ tattha pavattitaniyāmeneva bhagavato ārocesi, taṃ samanuñño satthā ahosi. Iccetaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesīti. แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า – ในวันหนึ่ง ความปริวิตกทางใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ผู้หลีกไปในที่สงัด อยู่ในที่สงัดแต่ผู้เดียวว่า “บัดนี้ มนุษย์ทั้งหลาย แม้เมื่อวัตถุสมบัติไม่มี ก็อาศัยเขตตสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) และจิตตปสาทสมบัติ (ความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใส) ของตน กระทำบุญนั้นๆ แล้วบังเกิดในเทวโลก ย่อมเสวยสมบัติอันโอฬาร, ไฉนหนอ เราพึงเที่ยวจาริกไปในเทวโลก กระทำเทวดาเหล่านั้นให้เป็นพยานด้วยกาย แล้วให้เทวดาเหล่านั้นบอกบุญที่ตนสั่งสมไว้แล้วอย่างไร และผลบุญที่ตนได้บรรลุแล้วอย่างไร แล้วพึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสดาของเรา เมื่อจะทรงแสดงผลแห่งกรรมแก่หมู่มนุษย์ให้ประจักษ์ ดุจทรงยกพระจันทร์เต็มดวงขึ้นในท้องฟ้า และเมื่อจะทรงจำแนกความเป็นผู้มีผลอันไพบูลย์แห่งกรรมแม้เล็กน้อย อาศัยศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว จักทรงปรารภวิมานวัตถุนั้นๆ แล้วทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งใหญ่, ธรรมเทศนานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเป็นอันมาก” ดังนี้. ท่านลุกจากอาสนะ นุ่งสบงสองชั้นสีแดง แล้วทำผ้าอุตราสงค์สองชั้นสีแดงอีกผืนหนึ่งเฉวียงบ่า ดุจสายแห่งชาดหรคุณที่สาดส่องไปโดยรอบ ดุจสายฟ้าแลบ และดุจยอดเขาอัญชันที่เคลื่อนที่ได้ อันแสงสนธยาทาบทาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง กราบทูลความประสงค์ของตน ได้รับพุทธานุญาตจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา, ออกจากฌานนั้นแล้ว ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ไปยังภพดาวดึงส์ในขณะนั้นเอง ได้ถามถึงบุญกรรมที่เทวดาเหล่านั้นสั่งสมไว้แล้วในที่นั้นๆ, เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลแก่ท่าน. จากนั้น ท่านกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามความเป็นไปในที่นั้น, พระศาสดาทรงพอพระทัยในเรื่องนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงปรารภเรื่องนี้แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่นั้น. Taṃ panetaṃ vimānavatthu vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthāsaṅgahaṃ. วิมานวัตถุนั้น ในบรรดาปิฎก ๓ คือ วินัยปิฎก สุตตันตปิฎก อภิธรรมปิฎก สงเคราะห์เข้าในสุตตันตปิฎก, ในบรรดานิกาย ๕ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ขุททกนิกาย สงเคราะห์เข้าในขุททกนิกาย, ในบรรดาศาสนังคะ ๙ คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม เวทัลละ สงเคราะห์เข้าในคาถา. ‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto; Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) – “ข้าพเจ้าได้รับ (ธรรม) ๘๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากพระพุทธเจ้า, ได้รับ ๒,๐๐๐ (พระธรรมขันธ์) จากภิกษุ; ธรรม ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์เหล่านี้ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปคล่องแคล่ว” ดังนี้. Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Vaggato pīṭhavaggo cittalatāvaggo pāricchattakavaggo mañjiṭṭhakavaggo mahārathavaggo pāyāsivaggo sunikkhittavaggoti satta vaggā. Vatthuto paṭhame vagge sattarasa vatthūni, dutiye ekādasa, tatiye dasa, catutthe dvādasa, pañcame catuddasa, chaṭṭhe dasa, sattame ekādasāti antaravimānānaṃ aggahaṇe pañcāsīti, gahaṇe pana tevīsasataṃ vatthūni, gāthāto pana diyaḍḍhasahassagāthā. Tassa vaggesu pīṭhavaggo ādi, vatthūsu sovaṇṇapīṭhavatthu ādi, tassāpi ‘‘pīṭhaṃ te sovaṇṇamaya’’nti gāthā ādi. ในบรรดาพระธรรมขันธ์แปดหมื่นสี่พันที่พระธรรมภัณฑาคาริก (พระอานนท์) ได้ปฏิญญาไว้เช่นนี้ (วิมานวัตถุนี้) เป็นการรวบรวมพระธรรมขันธ์ไว้จำนวนหนึ่ง. โดยวรรค มี ๗ วรรค คือ ปีฐวรรค จิตตลตาวรรค ปาริฉัตตกวรรค มัญชิฏฐกวรรค มหารถวรรค ปายาสิวรรค และสุนิกขิตตวรรค. โดยวัตถุ ในวรรคที่หนึ่งมี ๑๗ วัตถุ, ในวรรคที่สองมี ๑๑ วัตถุ, ในวรรคที่สามมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่สี่มี ๑๒ วัตถุ, ในวรรคที่ห้ามี ๑๔ วัตถุ, ในวรรคที่หกมี ๑๐ วัตถุ, ในวรรคที่เจ็ดมี ๑๑ วัตถุ, รวมเป็น ๘๕ วัตถุ เมื่อไม่นับอันตรวิมาน (วิมานที่แทรกอยู่), แต่ถ้านับด้วย ก็มี ๑๒๓ วัตถุ. โดยคาถา มี ๑,๕๐๐ คาถา. ในบรรดาวรรคเหล่านั้น ปีฐวรรคเป็นวรรคแรก, ในบรรดาวัตถุทั้งหลาย โสวัณณปีฐวัตถุเป็นวัตถุแรก, และแม้ในวัตถุนั้น คาถาว่า “ปีฐํ เต โสวณฺณมยํ” เป็นคาถาแรก. 1. Itthivimānaṃ ๑. อิตถีวิมาน 1. Pīṭhavaggo ๑. ปีฐวรรค 1. Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā ๑. วัณณนาปีฐวิมานที่ ๑ Tattha [Pg.5] paṭhamavatthussa ayaṃ aṭṭhuppatti – bhagavati sāvatthiyaṃ viharante jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme raññā pasenadinā kosalena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa sattāhaṃ asadisadāne pavattite tadanurūpena anāthapiṇḍikena mahāseṭṭhinā tayo divase, tathā visākhāya mahāupāsikāya mahādāne dinne asadisadānassa pavatti sakalajambudīpe pākaṭā ahosi. Atha mahājano tattha tattha kathaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘kiṃ nu kho evaṃ uḷāravibhavapariccāgeneva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, udāhu attano vibhavānurūpapariccāgenāpī’’ti. Bhikkhū taṃ kathaṃ sutvā bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā ‘‘na, bhikkhave, deyyadhammasampattiyāva dānaṃ mahapphalataraṃ bhavissati, atha kho cittapasādasampattiyā ca khettasampattiyā ca, tasmā kuṇḍakamuṭṭhimattampi pilotikāmattampi tiṇapaṇṇasanthāramattampi pūtimuttaharītakamattampi vippasannena cetasā dakkhiṇeyyapuggale patiṭṭhāpitaṃ, tampi mahapphalataraṃ bhavissati mahājutikaṃ mahāvipphāra’’nti āha. Tathā hi vuttaṃ sakkena devānamindena – ในบรรดาวิมารวัตถุเหล่านั้น เรื่องของวัตถุที่หนึ่งมีดังนี้ – เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี, พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงบำเพ็ญอสทิสทาน (ทานที่ไม่มีใครเสมอเหมือน) แก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน, อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐีก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกันนั้นตลอด ๓ วัน, และนางวิสาขามหาอุบาสิกาก็ได้ถวายมหาทานเช่นเดียวกัน, ความเป็นไปแห่งอสทิสทานได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. ครั้งนั้น มหาชนในที่นั้นๆ ได้ยกเรื่องขึ้นสนทนากันว่า “การให้ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่าด้วยการบริจาคทรัพย์สมบัติอันโอฬารเช่นนั้นเท่านั้นหรือหนอ หรือว่าแม้ด้วยการบริจาคตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตน (ก็มีผลยิ่งใหญ่กว่าได้)” ดังนี้. ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำสนทนานั้นแล้ว จึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทานจะมิได้มีผลยิ่งใหญ่กว่าเพียงเพราะความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมเท่านั้น, แต่ที่แท้จริง (ทานจะมีผลยิ่งใหญ่กว่า) เพราะความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสแห่งจิต และเพราะความถึงพร้อมแห่งเขตตสมบัติ (เนื้อนาบุญ), เพราะฉะนั้น แม้เพียงปลายข้าวหนึ่งกำมือ, แม้เพียงผ้าเก่าผืนหนึ่ง, แม้เพียงเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าหรือใบไม้, แม้เพียงยาสมอที่ดองด้วยน้ำมูตรเน่า ซึ่งบุคคลตั้งไว้ในทักขิไณยบุคคลด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง, ทานแม้นั้นก็จักมีผลยิ่งใหญ่กว่า มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก” ดังนี้. สมจริงดังที่ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘Natthi citte pasannamhi, appikā nāma dakkhiṇā; Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake’’ti. (vi. va. 804); “เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาทานชื่อว่าน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในสาวกของพระองค์นั้น” ดังนี้. Sā panesā kathā sakalajambudīpe vitthārikā ahosi. Manussā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ yathāvibhavaṃ dānāni denti, gehaṅgaṇe pānīyaṃ upaṭṭhapenti, dvārakoṭṭhakesu āsanāni ṭhapenti. Tena ca samayena aññataro piṇḍapātacāriko thero pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno piṇḍāya caranto upakaṭṭhe kāle aññataraṃ gehaṃ sampāpuṇi. Tatthekā kuladhītā saddhā pasannā theraṃ [Pg.6] passitvā sañjātagāravabahumānā uḷārapītisomanassaṃ uppādetvā gehaṃ pavesetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā attano pīṭhaṃ paññāpetvā tassa upari pītakaṃ maṭṭhavatthaṃ attharitvā adāsi. Atha there tattha nisinne ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti pasannacittā yathāvibhavaṃ āhārena parivisi, bījaniñca gahetvā bīji. So thero katabhattakicco āsanadānabhojanadānādipaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā pakkāmi. Sā itthī taṃ attano dānaṃ tañca dhammakathaṃ paccavekkhantī pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhasarīrā hutvā taṃ pīṭhampi therassa adāsi. ก็คำนั้นได้แพร่สะพัดไปทั่วชมพูทวีป มนุษย์ทั้งหลายย่อมถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจกตามกำลังทรัพย์ของตน จัดตั้งน้ำดื่มไว้ที่ลานบ้าน จัดตั้งอาสนะไว้ที่ซุ้มประตู ก็โดยสมัยนั้น พระเถระผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง ผู้สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ มีก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ แลดู เหลียวดู คู้เข้า เหยียดออก อันน่าเลื่อมใส มีจักษุทอดลง เที่ยวบิณฑบาตไป เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ได้ไปถึงเรือนหลังหนึ่ง ในเรือนนั้น กุลธิดาคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส ครั้นเห็นพระเถระแล้ว เกิดความเคารพและนับถืออย่างยิ่ง ยังปีติโสมนัสอันไพบูลย์ให้เกิดขึ้นแล้ว เชิญเข้าไปในเรือน ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ปูอาสนะของตน ปูลาดผ้าเนื้อเกลี้ยงสีเหลืองไว้เบื้องบนแล้วได้ถวาย ครั้นพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางมีจิตเลื่อมใสคิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" จึงได้อังคาสด้วยอาหารตามกำลังทรัพย์ของตน และถือพัดพัดถวาย พระเถระนั้น ครั้นทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้กล่าวธรรมิกถาที่เกี่ยวข้องกับการถวายอาสนะ การถวายโภชนะ เป็นต้น แล้วหลีกไป หญิงนั้นเมื่อพิจารณาถึงทานของตนและธรรมิกถานั้น มีกายอันปีติสัมผัสแล้วไม่ขาดสาย ได้ถวายแม้ซึ่งอาสนะนั้นแก่พระเถระ Tato aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Accharāsahassaṃ cassā parivāro ahosi, pīṭhadānānubhāvena cassā yojaniko kanakapallaṅko nibbatti ākāsacārī sīghajavo upari kūṭāgārasaṇṭhāno, tena taṃ ‘‘pīṭhavimāna’’nti vuccati. Tañhi suvaṇṇavaṇṇaṃ vatthaṃ attharitvā dinnattā kammasarikkhataṃ vibhāventaṃ suvaṇṇamayaṃ ahosi, pītivegassa balavabhāvena sīghajavaṃ, dakkhiṇeyyassa cittarucivasena dinnattā yathārucigāmī, pasādasampattiyā uḷāratāya sabbasova pāsādikaṃ sobhātisayayuttañca ahosi. ต่อมาในสมัยอื่น นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง และด้วยอานุภาพแห่งการถวายอาสนะ บัลลังก์ทองสูงหนึ่งโยชน์ เหาะไปในอากาศได้ มีความเร็วสูง มีสัณฐานดุจเรือนยอดอยู่เบื้องบน ได้บังเกิดขึ้นแก่นาง เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงถูกเรียกว่า "ปีฐวิมาน" จริงอยู่ วิมานนั้นสำเร็จด้วยทองคำ แสดงความเป็นไปตามกรรม เพราะนางปูลาดผ้าสีดุจทองคำถวายแล้ว วิมานนั้นมีความเร็วสูงด้วยกำลังแห่งเวคของปีติ ไปได้ตามความปรารถนา เพราะนางถวายตามความพอใจของทักขิไณยบุคคล และมีความน่าเลื่อมใสและประกอบด้วยความงามอย่างยิ่งโดยประการทั้งปวง เพราะความถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสและความเป็นผู้มีใจกว้างขวาง Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ nandanavanaṃ gacchantīsu sā devatā dibbavatthanivatthā dibbābharaṇavibhūsitā accharāsahassaparivārā sakabhavanā nikkhamitvā taṃ pīṭhavimānaṃ abhiruyha mahatiyā deviddhiyā mahantena sirisobhaggena samantato cando viya sūriyo viya ca obhāsentī uyyānaṃ gacchati. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato tassā devatāya avidūre attānaṃ dassesi. Atha sā devatā taṃ disvā samuppannabalavapasādagāravā sahasā pallaṅkato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhāsi. Thero kiñcāpi tāya aññehi ca sattehi yathūpacitaṃ kusalākusalaṃ attano yathākammūpagañāṇānubhāvena hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ [Pg.7] viya paññābalabhedena paccakkhato passati, tathāpi yasmā devatānaṃ upapattisamanantarameva ‘‘kuto nu kho ahaṃ cavitvā idhūpapannā, kiṃ nu kho kusalakammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhāmī’’ti atītabhavaṃ yathūpacitañca kammaṃ uddissa yebhuyyena dhammatāsiddhā upadhāraṇā, tassā ca yāthāvato ñāṇaṃ uppajjati, tasmā tāya devatāya katakammaṃ kathāpetvā sadevakassa lokassa kammaphalaṃ paccakkhaṃ kātukāmo – ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในอุทยานด้วยทิพยานุภาพตามสมควรแก่ตน เทพธิดานั้นนุ่งห่มผ้าทิพย์ ประดับด้วยอาภรณ์ทิพย์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ออกจากภพของตนแล้ว ขึ้นสู่ปีฐวิมานนั้น ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยสิริโสภาคย์อันใหญ่หลวง ส่องสว่างไปโดยรอบดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์แล้ว ได้แสดงตนในที่ไม่ไกลของเทพธิดานั้น ลำดับนั้น เทพธิดานั้นเห็นท่านแล้ว มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างแรงกล้าเกิดขึ้น จึงรีบลงจากบัลลังก์ เข้าไปหาพระเถระ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยแสงที่ประชุมกันแห่งเล็บทั้งสิบ ยืนนมัสการอยู่ แม้ว่าพระเถระจะเห็นกุศลและอกุศลกรรมที่เทพธิดานั้นและสัตว์อื่น ๆ สั่งสมไว้แล้ว โดยประจักษ์ ด้วยอานุภาพแห่งยถากัมมูปคญาณของตน ดุจผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ด้วยอำนาจแห่งปัญญาพละ แต่เพราะโดยส่วนมาก การพิจารณาของเหล่าเทวดาที่เกิดขึ้นทันทีหลังอุบัติว่า "เราจุติจากไหนหนอมาเกิดที่นี่ เราทำกุศลกรรมอะไรหนอจึงได้สมบัตินี้" ซึ่งมุ่งถึงภพในอดีตและกรรมที่สั่งสมไว้ ย่อมสำเร็จได้โดยธรรมดา และญาณย่อมเกิดขึ้นแก่เทพธิดานั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้น พระเถระจึงมีความประสงค์จะให้เทพธิดานั้นกล่าวถึงกรรมที่ตนทำไว้ เพื่อกระทำให้ผลแห่งกรรมปรากฏประจักษ์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก 1. ๑. ‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ; Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ. อาสนะของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของโอฬาร ไปได้เร็วตามใจปรารถนาในที่ที่ต้องการ ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าในยอดเมฆ 2. ๒. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร) 3. ๓. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. āha – ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 4. ๔. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด 5. ๕. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ; Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ. เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้กระทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง 6. ๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน 7. ๗. ‘‘Akkhāmi [Pg.8] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 1. Tattha pīṭhanti yaṃkiñci tādisaṃ dārukkhandhampi āpaṇampi balikaraṇapīṭhampi vettāsanampi masārakādivisesanāmaṃ dārumayādiāsanampi vuccati. Tathā hi ‘‘pādapīṭhaṃ pādakathalika’’nti (mahāva. 209; cūḷava. 75) ettha pādaṭhapanayoggaṃ pīṭhādikaṃ dārukkhandhaṃ vuccati, ‘‘pīṭhasappī’’ti (mi. pa. 5.3.1) ettha hatthena gahaṇayoggaṃ. ‘‘Pīṭhikā’’ti pana ekaccesu janapadesu desavohārena āpaṇaṃ. ‘‘Bhūtapīṭhikā devakulapīṭhikā’’ti ettha devatānaṃ balikaraṇaṭṭhānabhūtaṃ pīṭhaṃ. ‘‘Bhaddapīṭha’’nti ettha vettalatādīhi upari vītaṃ āsanaṃ, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bhaddapīṭhaṃ upānayī’’ti. ‘‘Supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ. Mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānenā’’ti (pāci. 522) ca ādīsu masārakādibhedaṃ dārumayādiāsanaṃ. Idha pana pallaṅkākārasaṇṭhitaṃ devatāya puññānubhāvābhinibbattaṃ yojanikaṃ kanakavimānaṃ veditabbaṃ. ๑. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิฏฐ์ หมายถึง แม้ท่อนไม้เช่นนั้นอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ร้านตลาด แม้ตั่งสำหรับทำพลีกรรม แม้ที่นั่งสานด้วยหวาย แม้ที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้นอันมีชื่อพิเศษว่ามสารกะเป็นอาทิ จริงอย่างนั้น ในบทว่า "ปาทปีฐํ ปาทกถลิกํ" ท่านหมายถึงท่อนไม้มีตั่งเป็นต้นอันเหมาะแก่การวางเท้า ในบทว่า "ปีฐสัปปี" หมายถึง (ตั่งเล็ก) ที่เหมาะแก่การถือด้วยมือ ส่วนในบทว่า "ปีฐิกา" ในบางชนบทหมายถึงร้านตลาดตามโวหารของประเทศนั้นๆ ในบทว่า "ภูตปีฐิกา เทวกุลปีฐิกา" หมายถึงตั่งอันเป็นที่ทำพลีกรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ในบทว่า "ภัททปีฐ" หมายถึงที่นั่งที่สานข้างบนด้วยเถาหวายเป็นต้น ซึ่งท่านกล่าวอ้างถึงว่า "ภัททปีฐํ อุปานยี" และในบทเป็นต้นว่า "สุปัญญัตตํ มัญจปีฐํ, มัญจํ วา ปีฐํ วา การยมาเนน" หมายถึงที่นั่งทำด้วยไม้เป็นต้น มีประเภทคือมสารกะเป็นอาทิ แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงวิมานทองประมาณ ๑ โยชน์ อันบังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพธิดา ตั้งมั่นดีแล้วโดยอาการแห่งบัลลังก์ Teti te-saddo ‘‘na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandana’’ntiādīsu (saṃ. ni. 1.11, 226) ta-saddassa vasena paccattabahuvacane āgato. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama (dī. ni. 3.278; su. ni. 549). Namo te buddha vīratthū’’ti (saṃ. ni. 1.90) ca ādīsu tumha-saddassa vasena sampadāne, tuyhanti attho. ‘‘Kiṃ te diṭṭhaṃ kinti te sutaṃ. Upadhī te samatikkantā, āsavā te padālitā’’ti (ma. ni. 2.400; su. ni. 551) ca ādīsu karaṇe. ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariya’’ntiādīsu (vi. va. 1251; jā. 1.10.92) sāmiatthe. Idhāpi sāmiatthe daṭṭhabbo. Tavāti hi attho. ในบทว่า เต นี้ เตศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "น เต สุขํ ปชานันติ เย น ปสฺสันติ นันทนํ" มาในอรรถปฐมาวิภัตติ พหูพจน์ ด้วยอำนาจแห่ง ต ศัพท์ และในบทเป็นต้นว่า "นโม เต ปุริสาชัญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม นโม เต พุทฺธ วีรตฺถุ" มาในอรรถจตุตถีวิภัตติ ด้วยอำนาจแห่ง ตุมฺห ศัพท์ มีอรรถว่า "แก่ท่าน" และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต ทิฏฺฐํ กึ เต สุตํ, อุปธี เต สมติกฺกนฺตา อาสวา เต ปทาลิตา" มาในอรรถตติยาวิภัตติ และในบทเป็นต้นว่า "กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ" มาในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถฉัฏฐีวิภัตติ เพราะมีอรรถว่า "ของท่าน" Sovaṇṇamayanti [Pg.9] ettha suvaṇṇa-saddo ‘‘suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate’’ti (ma. ni. 1.148) ca ‘‘suvaṇṇatā susaratā’’ti (khu. pā. 8.11) ca evamādīsu chavisampattiyaṃ āgato. ‘‘Kākaṃ suvaṇṇā parivārayantī’’tiādīsu (jā. 1.1.77) garuḷe. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco’’tiādīsu (dī. ni. 3.200) jātarūpe. Idhāpi jātarūpe eva daṭṭhabbo. Tañhi buddhānaṃ samānavaṇṇatāya sobhano vaṇṇo etassāti suvaṇṇanti vuccati. Suvaṇṇameva sovaṇṇaṃ yathā ‘‘vekataṃ vesama’’nti ca. Maya-saddo ca ‘‘anuññātapaṭiññātā, tevijjā mayamasmubho’’tiādīsu (su. ni. 599; ma. ni. 2.455) asmadatthe āgato. ‘‘Mayaṃ nissāya hemāya, jātamaṇḍo darī subhā’’ti ettha paññattiyaṃ. ‘‘Manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā’’tiādīsu (dī. ni. 1.39; 3.38) nibbattiatthe, bāhirena paccayena vinā manasāva nibbattāti manomayāti vuttā. ‘‘Yaṃnūnāhaṃ sāmaṃ cikkhallaṃ madditvā sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ kareyya’’ntiādīsu (pārā. 84) vikāratthe. ‘‘Dānamayaṃ sīlamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305) padapūraṇamatte. Idhāpi vikāratthe, padapūraṇamatte vā daṭṭhabbo. Yadā hi suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇamayanti ayamattho, tadā suvaṇṇassa vikāro sovaṇṇamayanti vikāratthe maya-saddo daṭṭhabbo, ‘‘nibbattiatthe’’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Yadā pana suvaṇṇena nibbattaṃ sovaṇṇanti ayamattho, tadā sovaṇṇameva sovaṇṇamayanti padapūraṇamatte maya-saddo daṭṭhabbo. ในบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ สุวณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณ ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต" และ "สุวณฺณตา สุสรตา" มาในอรรถว่าครุฑ ในบทเป็นต้นว่า "กากํ สุวณฺณา ปริวารยนฺติ" มาในอรรถว่าทอง ในบทเป็นต้นว่า "สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าทองเท่านั้น จริงอยู่ ทองนั้น ท่านเรียกว่า สุวรรณ เพราะมีวรรณะงาม เหมือนวรรณะของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย สุวรรณนั่นแหละคือโสวรรณะ เหมือนอย่างบทว่า "เวกตํ เวสมํ" และ มยศัพท์ มาในอรรถแห่ง อสฺม ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า "อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ" มาในอรรถว่าบัญญัติ ในบทว่า "มยํ นิสฺสาย เหมาย ชาตมณฺโฑ ทรี สุภา" มาในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ในบทเป็นต้นว่า "มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา" ท่านเรียกว่า มโนมยา เพราะสำเร็จด้วยใจเท่านั้น เว้นจากปัจจัยภายนอก มาในอรรถว่าวิการ (การแปรสภาพ) ในบทเป็นต้นว่า "ยํนูนาหํ สามํ จิกฺขลฺลํ มทฺทิตฺวา สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กเรยฺยํ" มาในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ในบทเป็นต้นว่า "ทานมยํ สีลมยํ" แม้ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าวิการ หรือในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท จริงอยู่ เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถว่าวิการ ว่า "การแปรสภาพของทอง ชื่อว่า โสวณฺณมยํ" จะกล่าวว่า ในอรรถว่าสำเร็จแล้ว ก็ย่อมควรทีเดียว แต่เมื่อมีอรรถว่า "สำเร็จแล้วด้วยทอง ชื่อว่า โสวณฺณํ" เมื่อนั้น พึงเห็น มยศัพท์ ในอรรถเพียงเพื่อความเต็มแห่งบท ว่า "โสวณฺณํ นั่นแหละคือ โสวณฺณมยํ" Uḷāranti paṇītampi seṭṭhampi mahantampi. Uḷāra-saddo hi ‘‘pubbenāparaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.376) paṇīte āgato. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Uḷārabhogā uḷārayasā oḷārika’’nti ca ādīsu (dha. sa. 894, 896; ma. ni. 1.244) mahante. Tampi ca vimānaṃ manuññabhāvena upabhuñjantānaṃ atittikaraṇatthena paṇītaṃ, samantapāsādikatādinā pasaṃsitatāya seṭṭhaṃ, pamāṇamahantatāya ca mahagghatāya ca mahantaṃ, tīhipi atthehi uḷāramevāti vuttaṃ uḷāranti. บทว่า อุฬารํ คือ ทั้งประณีต ทั้งประเสริฐ ทั้งยิ่งใหญ่ จริงอยู่ อุฬารศัพท์ มาในอรรถว่าประณีต ในบทเป็นต้นว่า "ปุพฺเพนาปรํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ" มาในอรรถว่าประเสริฐ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสติ" และมาในอรรถว่ายิ่งใหญ่ ในบทเป็นต้นว่า "อุฬารโภคา อุฬารยสา โอฬาริกํ" และวิมานแม้นั้น ชื่อว่าประณีต เพราะเป็นที่น่าพอใจ และเพราะทำให้ผู้บริโภคไม่รู้จักอิ่ม ชื่อว่าประเสริฐ เพราะเป็นที่น่าสรรเสริญ ด้วยความเป็นสิ่งที่น่าเลื่อมใสโดยรอบเป็นต้น ชื่อว่ายิ่งใหญ่ เพราะมีความใหญ่โดยประมาณ และเพราะมีค่ามาก ท่านจึงกล่าวว่า อุฬารํ เพราะเป็นสิ่งที่โอฬารโดยอรรถทั้งสามประการนั่นเทียว Manojavanti [Pg.10] ettha manoti cittaṃ. Yadipi mano-saddo sabbesampi kusalākusalābyākatacittānaṃ sādhāraṇavācī, ‘‘manojava’’nti pana vuttattā yattha katthaci ārammaṇe pavattanakassa kiriyamayacittassa vasena veditabbaṃ. Tasmā manaso viya javo etassāti manojavaṃ yathā oṭṭhamukhoti, ativiya sīghagamananti attho. Mano hi lahuparivattitāya atidūrepi visaye khaṇeneva nipatati, tenāha bhagavā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48) ‘‘dūraṅgamaṃ ekacara’’nti (dha. pa. 37) ca. Gacchatīti tassā devatāya vasanavimānato uyyānaṃ uddissa ākāsena gacchati. ในบทว่า มโนชวํ นี้ มโน คือ จิต แม้ว่า มโนศัพท์ จะเป็นคำกล่าวทั่วไปสำหรับจิตที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตทั้งหมด แต่เพราะท่านกล่าวว่า "มโนชวํ" พึงทราบโดยอำนาจแห่งกิริยามยจิต (จิตที่ทำให้เกิดกิริยา) ซึ่งเป็นไปในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง เพราะฉะนั้น วิมานนี้มีความเร็วประดุจใจ จึงชื่อว่า มโนชวํ เหมือนอย่างบทว่า โอฏฺฐมุโข มีอรรถว่า ไปได้เร็วอย่างยิ่ง จริงอยู่ ใจย่อมตกไปในอารมณ์แม้อยู่ไกลแสนไกลได้ในขณะเดียว เพราะเป็นสิ่งที่กลับกลอกได้เร็ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งกลับกลอกได้เร็วเหมือนอย่างจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย" และ "ทูรงฺคมํ เอกจรํ" บทว่า คจฺฉติ คือ ย่อมไปโดยทางอากาศจากวิมานที่อยู่ของเทพธิดานั้น มุ่งหน้าไปยังอุทยาน Yenakāmanti ettha kāma-saddo ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti citta’’ntiādīsu (su. ni. 50; theragā. 787) manāpiye rūpādivisaye āgato. ‘‘Chando kāmo rāgo kāmo’’tiādīsu (vibha. 564; mahāni. 1; cūḷani. 8 ajitamāṇavapucchāniddesa) chandarāge. ‘‘Kilesakāmo kāmupādāna’’ntiādīsu (dha. sa. 1219; mahāni. 2) sabbasmiṃ lobhe. ‘‘Attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyyā’’tiādīsu (pārā. 291) gāmadhamme. ‘‘Santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.325; mahāva. 466) hitacchande. ‘‘Attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’’tiādīsu (dī. ni. 1.221; ma. ni. 1.426) seribhāve. Idhāpi seribhāve eva daṭṭhabbo, tasmā yenakāmanti yathāruci, devatāya icchānurūpanti attho. ในบทว่า เยนกามํ นี้ กามศัพท์มาในอรรถว่า รูปารมณ์เป็นต้นอันเป็นที่รักแห่งใจ ในบาลีเป็นต้นว่า "กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ" (สุ.นิ. ๕๐; เถร. ๗๘๗) มาในอรรถว่าฉันทราคะ ในบาลีเป็นต้นว่า "ฉนฺโท กาโม ราโค กาโม" (วิภงฺค. ๕๖๔; มหานิ. ๑; จูฬนิ. ๘ อชิตมาณวปุจฉานิทฺเทส) มาในอรรถว่าโลภะทั้งปวง ในบาลีเป็นต้นว่า "กิเลสกาโม กามุปาทานํ" (ธ.ส. ๑๒๑๙; มหานิ. ๒) มาในอรรถว่าคามธรรม ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตกาปาริจริยาย วณฺณํ ภาเสยฺย" (ปารา. ๒๙๑) มาในอรรถว่าความพอใจในประโยชน์ ในบาลีเป็นต้นว่า "สนฺเตตฺถ ตโย กุลปุตฺตา อตฺถกามรูปา วิหรนฺติ" (ม.นิ. ๑.๓๒๕; มหาว. ๔๖๖) มาในอรรถว่าความเป็นอิสระ ในบาลีเป็นต้นว่า "อตฺตาธิโน อปราธิโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม" (ที.นิ. ๑.๒๒๑; ม.นิ. ๑.๔๒๖) แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่าความเป็นอิสระนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น บทว่า เยนกามํ มีอรรถว่า ตามความชอบใจ คือ ตามความปรารถนาของเทพธิดา Alaṅkateti alaṅkatagatte, nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavijjotitehi hatthūpagapādūpagādibhedehi saṭṭhisakaṭabhāraparimāṇehi dibbālaṅkārehi vibhūsitasarīreti attho. Sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Malyadhareti kapparukkhapāricchattakasantānakalatādisambhavehi, suvisuddhacāmīkaravividharatanamayapattakiñjakkhakesarehi, samantato vijjotamānavipphurantakiraṇanikararucirehi dibbakusumehi sumaṇḍitakesahatthāditāya mālābhārinī. Suvattheti kappalatānibbattānaṃ, nānāvirāgavaṇṇavisesānaṃ suparisuddhabhāsurappabhānaṃ nivāsanuttariyapaṭicchadādīnaṃ dibbavatthānaṃ vasena [Pg.11] sundaravatthe. Obhāsasīti vijjotasi. Vijjurivāti vijjulatā viya. Abbhakūṭanti valāhakasikhare. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Obhāsasīti vā antogadhahetuatthavacanaṃ, obhāsesīti attho. Imasmiṃ pakkhe ‘‘abbhakūṭa’’nti upayogatthe eva upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. บทว่า อลงฺกเต มีอรรถว่า มีกายอันประดับแล้ว คือ มีร่างกายอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์ มีประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน มีชนิดต่างๆ คือ กำไลมือ กำไลเท้า เป็นต้น อันรุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ที่ส่องสว่างด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด และบทนี้เป็นเอกวจนะในอรรถอารัปปณะ บทว่า มลฺยธเร คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัย เพราะมีผมและมือเป็นต้นอันประดับดีแล้วด้วยดอกไม้ทิพย์อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งมีข่ายแห่งรัศมีส่องสว่างแผ่ซ่านไปโดยรอบ มีเกสรและกลีบดอกทำด้วยทองชมพูนุทและรัตนะต่างๆ อันบริสุทธิ์ยิ่ง เกิดจากต้นกัลปพฤกษ์ ต้นปาริฉัตร และเถาสันตานะเป็นต้น บทว่า สุวตฺเถ คือ ผู้มีผ้าอันงดงาม ด้วยอำนาจแห่งผ้าทิพย์มีผ้านุ่งและผ้าห่มเป็นต้น อันมีแสงสว่างรุ่งเรืองบริสุทธิ์ยิ่ง มีสีสันงดงามแปลกๆ นานาชนิด เกิดจากเถาศ์กัลปพฤกษ์ บทว่า โอภาสสิ คือ ย่อมส่องสว่าง บทว่า วิชฺชุริว คือ ราวกับสายฟ้า บทว่า อพฺภกูฏํ คือ ที่ยอดแห่งเมฆ จริงอยู่ บทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าภูมิ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โอภาสสิ เป็นวจนะที่มีอรรถแห่งเหตุการณ์ภายใน มีอรรถว่า ย่อมให้ส่องสว่าง ในปักขะนี้ พึงเห็นบทว่า อพฺภกูฏํ ว่าเป็นอุปโยควจนะในอรรถอุปโยคะนั่นเทียว Ayañhettha attho – yathā nāma sañjhāpabhānurañjitaṃ rattavalāhakasikharaṃ pakatiyāpi obhāsamānaṃ samantato vijjotamānā vijjulatā niccharantī visesato obhāseti, evamevaṃ suparisuddhatapanīyamayaṃ nānāratanasamujjalaṃ pakatipabhassaraṃ imaṃ vimānaṃ tvaṃ sabbālaṅkārehi vibhūsitā sabbaso vijjotayantīhi attano sarīrappabhāhi vatthābharaṇobhāsehi ca visesato obhāsesīti. และนี่คืออรรถในที่นี้ อุปมาว่า สายฟ้าที่แลบออกมาส่องสว่างอยู่โดยรอบ ย่อมทำให้ยอดเมฆสีแดงที่ถูกย้อมด้วยแสงสนธยา ซึ่งส่องสว่างอยู่โดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษฉันใด ฉันนั้นนั่นเทียว เธอผู้ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ย่อมทำให้วิมานนี้อันสำเร็จด้วยทองคำบริสุทธิ์ยิ่ง รุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด มีรัศมีส่องสว่างโดยปกติ ให้ส่องสว่างเป็นพิเศษ ด้วยรัศมีกายของตนที่ส่องสว่างอยู่โดยประการทั้งปวง และด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ Ettha hi ‘‘pīṭha’’nti nidassetabbavacanametaṃ, ‘‘abbhakūṭa’’nti nidassanavacanaṃ. Tathā ‘‘te’’ti nidassetabbavacanaṃ. Tañhi ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā sāmivacanena vuttampi ‘‘alaṅkate malyadhare suvatthe obhāsasī’’ti imāni padāni apekkhitvā paccattavasena pariṇamati, tasmā ‘‘tva’’nti vuttaṃ hoti. ‘‘Vijjurivā’’ti nidassanavacanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti idaṃ dvinnampi upameyyupamānānaṃ sambandhadassanaṃ. ‘‘Obhāsasī’’ti hi idaṃ ‘‘tva’’nti padaṃ apekkhitvā majjhimapurisavasena vuttaṃ, ‘‘pīṭha’’nti idaṃ apekkhitvā paṭhamapurisavasena pariṇamati. Ca-saddo cettha luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Gacchati yenakāmaṃ obhāsasī’’ti ca ‘‘vijjulatobhāsitaṃ abbhakūṭaṃ viyā’’ti paccattavasena cetaṃ upayogavacanaṃ pariṇamati. Tathā ‘‘pīṭha’’nti visesitabbavacanametaṃ, ‘‘te sovaṇṇamayaṃ uḷāra’’ntiādi tassa visesanaṃ. จริงอยู่ ในที่นี้ บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) บทว่า อพฺภกูฏํ เป็นบทแสดงอุปมา (อุปมาน) ฉันนั้น บทว่า เต เป็นบทที่พึงแสดง (อุปเมยยะ) จริงอยู่ บทว่า เต นั้น แม้จะกล่าวด้วยสามีวจนะโดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ ก็ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ โดยอ้างอิงบทเหล่านี้คือ อลงฺกเต มลฺยธเร สุวตฺเถ โอภาสสิ เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ตฺวํ บทว่า วิชฺชุริว เป็นบทแสดงอุปมา บทว่า โอภาสสิ นี้เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของทั้งอุปเมยยะและอุปมานทั้งสอง จริงอยู่ บทว่า โอภาสสิ นี้ กล่าวโดยความเป็นมัชฌิมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ตฺวํ แต่ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมบุรุษ โดยอ้างอิงบทว่า ปีฐํ นี้ และพึงเห็น จ-ศัพท์ ในที่นี้ว่าเป็นการแสดงศัพท์ที่ถูกลบไว้ (คือ) "ย่อมไปได้ตามปรารถนา และย่อมส่องสว่าง" และ "ราวกับยอดเมฆที่สว่างไสวด้วยสายฟ้า" และอุปโยควจนะนี้ย่อมเปลี่ยนไปโดยความเป็นปฐมาวิภัตติ ฉันนั้น บทว่า ปีฐํ นี้เป็นบทวิเสสยะ บทเป็นต้นว่า เต โสวณฺณมยํ อุฬารํ เป็นบทวิเสสนะของบทนั้น Nanu ca ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvā suvaṇṇassa aggalohatāya seṭṭhabhāvato dibbassa ca idhādhippetattā ‘‘uḷāra’’nti na vattabbanti? Na, kiñci visesasabbhāvato. Yatheva hi manussaparibhogasuvaṇṇavikatito rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ suvisuddhaṃ, tato ākaruppannaṃ, tato yaṃkiñci dibbaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ dibbasuvaṇṇepi cāmīkaraṃ, cāmīkarato sātakumbhaṃ, sātakumbhato jambunadaṃ, jambunadato siṅgīsuvaṇṇaṃ. Tañhi sabbaseṭṭhaṃ. Tenāha sakko devānamindo – (ถามว่า) ก็เมื่อกล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว เพราะทองคำเป็นโลหะอันเลิศ คือเป็นของประเสริฐ และเพราะทองคำทิพย์เป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า อุฬารํ มิใช่หรือ (ตอบว่า) ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะมีความพิเศษบางอย่างอยู่ จริงอยู่ เปรียบเหมือนทองที่สำเร็จด้วยการเล่นแร่แปรธาตุประเสริฐและบริสุทธิ์ยิ่งกว่าทองที่มนุษย์ใช้สอย ทองที่เกิดในบ่อประเสริฐกว่านั้น ทองทิพย์อย่างใดอย่างหนึ่งประเสริฐกว่านั้น ฉันนั้น แม้ในทองทิพย์ (ก็มีลำดับคือ) ทองจามีกร (ประเสริฐกว่า) ทองสาตกุมภะประเสริฐกว่าทองจามีกร ทองชมพูนุทประเสริฐกว่าทองสาตกุมภะ ทองสิงคีประเสริฐกว่าทองชมพูนุท จริงอยู่ ทองนั้นประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า – ‘‘Mutto [Pg.12] muttehi saha purāṇajaṭilehi, vippamutto vippamuttehi; Siṅgīnikkhasavaṇṇo, rājagahaṃ pāvisi bhagavā’’ti. (mahāva. 58); "พระผู้มีพระภาคผู้ทรงหลุดพ้นแล้ว พร้อมด้วยชฎิลเก่าทั้งหลายผู้หลุดพ้นแล้ว ผู้ทรงหลุดพ้นวิเศษแล้ว (พร้อมด้วยชฎิลทั้งหลาย) ผู้หลุดพ้นวิเศษแล้ว มีพระวรรณะดุจแท่งทองสิงคี ได้เสด็จเข้าไปสู่กรุงราชคฤห์" (มหาว. ๕๘) Tasmā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti vatvāpi ‘‘uḷāra’’nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘uḷāra’’nti idaṃ na tassa seṭṭhapaṇītabhāvameva sandhāya vuttaṃ, atha kho mahantabhāvampīti vuttovāyamattho. Ettha ca ‘‘pīṭha’’ntiādi phalassa kammasarikkhatādassanaṃ. Tatthāpi ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa vimānassa vatthusampadaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā sobhātisayasampadaṃ, ‘‘manojava’’nti iminā gamanasampadaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā sīghajavatāya pīṭhasampattibhāvasampadaṃ dasseti. เพราะเหตุนั้น แม้กล่าวว่า โสวณฺณมยํ แล้ว ก็ยังกล่าวว่า อุฬารํ อีก อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อุฬารํ นี้ ท่านมิได้กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นของประเสริฐและประณีตของทองนั้น แต่หมายถึงความเป็นของใหญ่ด้วย อรรถนี้เป็นอันกล่าวแล้ว และในที่นี้ บทเป็นต้นว่า ปีฐํ เป็นการแสดงความที่ผลสมกับกรรม แม้ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า โสวณฺณมยํ นี้ ย่อมแสดงถึงวัตถุสมบัติของวิมานนั้น ด้วยบทว่า อุฬารํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งความงามอันยิ่ง ด้วยบทว่า มโนชวํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งการไป ด้วยบทว่า คจฺฉติ เยนกามํ ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณคือความถึงพร้อมแห่งบัลลังก์ด้วยความเร็ว Atha vā ‘‘sovaṇṇamaya’’nti iminā tassa paṇītabhāvaṃ dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā vepullamahattaṃ. ‘‘Manojava’’nti iminā ānubhāvamahattaṃ. ‘‘Gacchati yenakāma’’nti iminā vihārasukhattaṃ dasseti. ‘‘Sovaṇṇamaya’’nti vā iminā tassa abhirūpataṃ vaṇṇapokkharatañca dasseti, ‘‘uḷāra’’nti iminā dassanīyataṃ pāsādikatañca dasseti, ‘‘manojava’’nti iminā sīghasampadaṃ, ‘‘gacchati yenakāma’’nti iminā katthaci appaṭihatacārataṃ dasseti. อีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความประณีตของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความไพบูลย์และความยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความมีอานุภาพยิ่งใหญ่ด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความสุขในการอยู่ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’ หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านแสดงความมีรูปงามและความมีวรรณะผุดผ่องของวิมานนั้นด้วยบทว่า ‘โสวัณณมยํ’ แสดงความน่าดูและความน่าเลื่อมใสด้วยบทว่า ‘อุฬารํ’ แสดงความถึงพร้อมด้วยความเร็วด้วยบทว่า ‘มโนชวํ’ แสดงความเป็นผู้มีปกติไปได้โดยไม่ติดขัดในที่ไหนๆ ด้วยบทว่า ‘คจฺฉติ เยนกามํ’ Atha vā taṃ vimānaṃ yassa puññakammassa nissandaphalaṃ, tassa alobhanissandatāya sovaṇṇamayaṃ, adosanissandatāya uḷāraṃ, amohanissandatāya manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ. Tathā tassa kammassa saddhānissandabhāvena sovaṇṇamayaṃ, paññānissandabhāvena uḷāraṃ, vīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhinissandabhāvena gacchati yenakāmaṃ. Saddhāsamādhinissandabhāvena vā sovaṇṇamayaṃ, samādhipaññānissandabhāvena uḷāraṃ, samādhivīriyanissandabhāvena manojavaṃ, samādhisatinissandabhāvena gacchati yenakāmanti veditabbaṃ. อีกอย่างหนึ่ง วิมานนั้นเป็นผลสืบเนื่องของบุญกรรมใด แห่งบุญกรรมนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโลภะ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโทสะ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งอโมหะ ฉันนั้น (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาของกรรมนั้น โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิ หรือ (วิมาน) สำเร็จด้วยทองคำ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งศรัทธาและสมาธิ โอฬาร เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและปัญญา มีความเร็วเพียงดังใจ เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและวิริยะ ไปได้ตามปรารถนา เพราะเป็นผลสืบเนื่องแห่งสมาธิและสติ พึงทราบดังนี้ Tattha [Pg.13] yathā ‘‘pīṭha’’ntiādi vimānasampattidassanavasena tassā devatāya puññaphalavibhavasampattikittanaṃ, evaṃ ‘‘alaṅkate’’tiādi attabhāvasampattidassanavasena puññaphalavibhavasampattikittanaṃ. Yathā hi susikkhitasippācariyaviracitopi rattasuvaṇṇālaṅkāro vividharaṃsijālasamujjalamaṇiratanakhacito eva sobhati, na kevalo, evaṃ sabbaṅgasampanno caturassasobhanopi attabhāvo sumaṇḍitapasādhitova sobhati, na kevalo. Tenassā ‘‘alaṅkate’’tiādinā āharimaṃ sobhāvisesaṃ dasseti, ‘‘obhāsasī’’ti iminā anāharimaṃ. Tathā purimena vattamānapaccayanimittaṃ sobhātisayaṃ dasseti, pacchimena atītapaccayanimittaṃ. Purimena vā tassā upabhogavatthusampadaṃ dasseti, pacchimena upabhuñjanakavatthusampadaṃ. ในคาถาแรกนั้น การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญของเทพธิดานั้น โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งวิมาน มีคำว่า ‘ปีฐํ’ เป็นต้น ฉันใด การประกาศความถึงพร้อมแห่งสมบัติอันเป็นผลบุญ โดยแสดงความถึงพร้อมแห่งอัตภาพ มีคำว่า ‘อลงฺกเต’ เป็นต้น ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนเครื่องประดับทองคำแดง แม้ที่นายช่างผู้มีศิลปะศึกษามาดีแล้วสร้างขึ้น ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับด้วยมณีรัตนะอันสว่างไสวด้วยข่ายแห่งรัศมีต่างๆ เท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยทองคำอย่างเดียวไม่ ฉันใด แม้อัตภาพที่ถึงพร้อมด้วยอวัยวะทั้งปวง มีความงามในส่วนสี่ ก็จะงดงามก็ต่อเมื่อประดับประดาตกแต่งเป็นอย่างดีเท่านั้น หาใช่ (งดงาม) ด้วยอัตภาพเปล่าๆ ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงความงามพิเศษอันเป็นอาหริมะ (ที่นำมาประดับ) ของเทพธิดานั้น ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อลงฺกเต’ และแสดง (ความงามพิเศษอันเป็น) อนาหริมะ (ที่ไม่ได้นำมาประดับ) ด้วยบทว่า ‘โอภาสสิ’ ฉันนั้น ท่านแสดงความงามอย่างยิ่งอันมีปัจจัยในปัจจุบันเป็นนิมิต ด้วยบทแรก และแสดง (ความงามพิเศษอันมี) ปัจจัยในอดีตเป็นนิมิต ด้วยบทหลัง หรือท่านแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปโภควัตถุของเทพธิดานั้น ด้วยบทแรก และแสดงความถึงพร้อมแห่งอุปภุญชนกวัตถุ (คืออัตภาพ) ด้วยบทหลัง Etthāha ‘‘kiṃ pana taṃ vimānaṃ yuttavāhaṃ, udāhu ayuttavāha’’nti? Yadipi devaloke rathavimānāni yuttavāhānipi honti ‘‘sahassayuttaṃ ājaññaratha’’nti (saṃ. ni. 1.264) ādivacanato, te pana devaputtā eva kiccakaraṇakāle vāharūpena attānaṃ dassenti yathā erāvaṇo devaputto kīḷanakāle hatthirūpena. Idaṃ pana aññañca edisaṃ ayuttavāhaṃ daṭṭhabbaṃ. ในที่นี้ มีผู้กล่าวว่า ‘ก็วิมานนั้นเทียมด้วยพาหนะ หรือว่าไม่เทียมด้วยพาหนะ’ แม้ว่าในเทวโลก รถวิมานทั้งหลายที่เทียมด้วยพาหนะก็มีอยู่ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง’ แต่ว่าพาหนะเหล่านั้นก็คือเทพบุตรนั่นเอง ในเวลาที่ต้องทำกิจ ก็แสดงตนเป็นรูปพาหนะ เหมือนเทพบุตรเอราวัณแสดง (ตน) เป็นรูปช้างในเวลาเล่น แต่พึงเห็นวิมานนี้และวิมานอื่นเช่นนี้ว่า เป็นวิมานที่ไม่เทียมด้วยพาหนะ Yadi evaṃ kiṃ tassa vimānassa abbhantarā vāyodhātu gamane visesapaccayo, udāhu bāhirāti? Abbhantarāti gahetabbaṃ. Yathā hi candavimānasūriyavimānādīnaṃ desantaragamane tadupajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammanibbattaṃ ativiya sīghajavaṃ mahantaṃ vāyumaṇḍalaṃ tāni pelentaṃ pavatteti, na evaṃ taṃ peletvā pavattentī bāhirā vāyodhātu atthi. Yathā ca pana cakkaratanaṃ antosamuṭṭhitāya vāyodhātuyā vasena pavattati. Na hi tassa candavimānādīnaṃ viya bāhirā vāyodhātu peletvā pavattikā atthi rañño cakkavattissa cittavasena ‘‘pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’ntiādivacanasamananantarameva pavattanato, evaṃ tassā devatāya cittavasena attasannissitāya vāyodhātuyā gacchatīti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘manojavaṃ gacchati yenakāma’’nti. ถ้าเช่นนั้น วาโยธาตุภายในเป็นปัจจัยพิเศษในการไปของวิมานนั้น หรือว่าวาโยธาตุภายนอก พึงถือเอาว่า วาโยธาตุภายใน เปรียบเหมือนในการไปสู่ถิ่นอื่นของจันทวิมานและสุริยวิมานเป็นต้น วาโยมณฑลอันใหญ่ มีความเร็วและแรงกล้าอย่างยิ่ง อันเกิดจากกรรมร่วมกันของสัตว์ทั้งหลายผู้อาศัยวิมานเหล่านั้น ย่อมขับเคลื่อนวิมานเหล่านั้นให้เป็นไป ฉันใด วาโยธาตุภายนอกที่ขับเคลื่อนวิมานนั้นให้เป็นไป ฉันนั้น ย่อมไม่มี ก็อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนจักรรัตนะย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งวาโยธาตุที่เกิดขึ้นภายใน ด้วยว่า วาโยธาตุภายนอกที่จะขับเคลื่อนจักรรัตนะนั้นให้เป็นไป เหมือน (ขับเคลื่อน) จันทวิมานเป็นต้น ย่อมไม่มี เพราะ (จักรรัตนะ) ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งพระดำรัสเป็นต้นว่า ‘ขอจักรรัตนะจงเป็นไปเถิด’ ด้วยอำนาจจิตของพระเจ้าจักรพรรดิ ฉันใด พึงทราบว่า (วิมานนั้น) ย่อมไปด้วยวาโยธาตุอันอาศัยตน ด้วยอำนาจจิตของเทพธิดานั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามปรารถนา’ 2. Evaṃ [Pg.14] paṭhamagāthāya tassā devatāya puññaphalasampattiṃ kittetvā idāni tassā kāraṇabhūtaṃ puññasampadaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādi gāthādvayaṃ vuttaṃ. Tattha kenāti kiṃ-saddo ‘‘kiṃ rājā yo lokaṃ na rakkhati, kiṃ nu kho nāma tumhe maṃ vattabbaṃ maññathā’’tiādīsu (pārā. 424) garahaṇe āgato. ‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.244; saṃ. ni. 3.59) aniyame. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādīsu (su. ni. 183; saṃ. ni. 1.73) pucchāyaṃ. Idhāpi pucchāyameva daṭṭhabbo. ‘‘Kenā’’ti ca hetuatthe karaṇavacanaṃ, kena hetunāti attho. Teti tava. Etādisoti ediso, etarahi yathādissamānoti attho. Vaṇṇoti vaṇṇa-saddo ‘‘kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇe āgato. ‘‘Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) thutiyaṃ. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234; jā. 1.6.116) kāraṇe. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’tiādīsu (dī. ni. 3.115; ma. ni. 2.379-380) jātiyaṃ. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu saṇṭhāne. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā, susukkadāṭhosi vīriyavā’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chavivaṇṇe. Idhāpi chavivaṇṇe eva daṭṭhabbo. Ayañhettha attho – kena kīdisena puññavisesena hetubhūtena devate, tava etādiso evaṃvidho dvādasayojanāni pharaṇakappabho sarīravaṇṇo jātoti? ๒. ครั้นประกาศความถึงพร้อมแห่งผลบุญของเทพธิดานั้นด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะประกาศความถึงพร้อมแห่งบุญอันเป็นเหตุแห่งผลบุญนั้น จึงตรัสคาถา ๒ บท มีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า เกน เป็น กึ ศัพท์ มาในอรรถว่าติเตียน ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ ราชา โย โลกํ น รกฺขติ, กึ นุ โข นาม ตุมฺเห มํ วตฺตพฺพํ มญฺญถา” (พระราชาอะไรกัน ที่ไม่คุ้มครองโลก, ไฉนหนอ พวกท่านจึงสำคัญคำที่ควรจะว่าต่อเรา). มาในอรรถว่าไม่แน่นอน ในประโยคเป็นต้นว่า “ยงฺกิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ” (รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน). มาในอรรถว่าคำถาม ในประโยคเป็นต้นว่า “กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ” (อะไรหนอเป็นทรัพย์ประเสริฐสุดของบุรุษในโลกนี้). ในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่าคำถามเหมือนกัน. และบทว่า เกนา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่าเหตุ อธิบายว่า เพราะเหตุอะไร. บทว่า เต คือ ตว (ของท่าน). บทว่า เอตาทิโส คือ เอทิโส อธิบายว่า ที่ปรากฏเห็นอยู่บัดนี้. ในบทว่า วณฺโณ นั้น วณฺณศัพท์ มาในอรรถว่าคุณ ในประโยคเป็นต้นว่า “กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต, คหปติ, อิเม สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา” (ดูก่อนคฤหบดี ก็เมื่อไรเล่า คุณเหล่านี้ของพระสมณโคดม ท่านรวบรวมไว้). มาในอรรถว่าสรรเสริญ ในประโยคเป็นต้นว่า “อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ” (ย่อมกล่าวสรรเสริญพระพุทธเจ้า โดยปริยายเป็นอันมาก, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระธรรม, ย่อมกล่าวสรรเสริญพระสงฆ์). มาในอรรถว่าเหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า “อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจติ” (ก็ด้วยเหตุอะไรเล่า ท่านจึงถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น). มาในอรรถว่าขนาด ในประโยคเป็นต้นว่า “ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา” (ขนาดของบาตรมี ๓ อย่าง). มาในอรรถว่าชาติชั้นวรรณะ ในประโยคเป็นต้นว่า “จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา” (ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔). มาในอรรถว่าสัณฐาน ในประโยคเป็นต้นว่า “มหตฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา” (เนรมิตสัณฐานพญาช้างใหญ่). มาในอรรถว่าสีผิว ในประโยคเป็นต้นว่า “สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระเขี้ยวแก้วขาวบริสุทธิ์ ทรงมีพระวิริยะ). ในที่นี้ก็พึงเห็นในอรรถว่าสีผิวเหมือนกัน. อธิบายในบทนี้มีดังนี้ว่า ดูก่อนเทพธิดา วรรณะแห่งสรีระของท่านเช่นนี้ คือมีประการอย่างนี้ มีรัศมีแผ่ซ่านไปตลอด ๑๒ โยชน์ เกิดขึ้นแล้ว เพราะบุญวิเศษอันเป็นเหตุชนิดไร? Kena te idha mijjhatīti kena puññātisayena te idha imasmiṃ ṭhāne idāni tayi labbhamānaṃ uḷāraṃ sucaritaphalaṃ ijjhati nipphajjati. Uppajjantīti nibbattanti, avicchedavasena uparūpari vattantīti attho. Bhogāti paribhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogā’’ti laddhanāmā vatthābharaṇādivittūpakaraṇavisesā. Yeti sāmaññena aniyamaniddeso, kecīti pakārabhedaṃ āmasitvā aniyamaniddeso, ubhayenāpi paṇītapaṇītatarādibhede tattha labbhamāne tādise bhoge anavasesato byāpetvā saṅgaṇhāti. Anavasesabyāpako hi ayaṃ niddeso yathā ‘‘ye [Pg.15] keci saṅkhārā’’ti. Manaso piyāti manasā piyāyitabbā, manāpiyāti attho. บทว่า เกน เต อิธ มิชฺฌติ ความว่า ผลแห่งสุจริตอันโอฬารที่ท่านกำลังได้เสวยอยู่ในบัดนี้ ในสถานที่นี้ สำเร็จแล้ว เพราะบุญอันยิ่งใหญ่อะไร. บทว่า อุปฺปชฺชนฺติ คือ นิพฺพตฺตนฺติ (ย่อมบังเกิด) อธิบายว่า ย่อมเกิดขึ้นสืบๆ ไปโดยไม่ขาดสาย. บทว่า โภคา คือ วัตถุเครื่องอุปโภคบริโภคมีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า "โภคะ" เพราะอรรถว่าอันบุคคลพึงบริโภค. บทว่า เย เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยทั่วไป, บทว่า เกจิ เป็นบทแสดงโดยไม่จำกัดโดยพิจารณาถึงความแตกต่างแห่งประเภท, ด้วยบททั้งสอง ย่อมรวบรวมโภคะเช่นนั้นอันมีประเภทต่างๆ คือ ประณีตและประณีตยิ่งขึ้นไป ที่ได้ในภพนั้นไว้โดยแผ่ไปอย่างไม่มีส่วนเหลือ. จริงอยู่ บทแสดงนี้ย่อมแผ่ไปโดยไม่มีส่วนเหลือ เหมือนดังในประโยคว่า “เย เกจิ สงฺขารา”. บทว่า มนโส ปิยา คือ อันบุคคลพึงรักด้วยใจ อธิบายว่า เป็นที่น่าพอใจ. Ettha ca ‘‘etādiso vaṇṇo’’ti iminā heṭṭhā vuttavisesā tassā devatāya attabhāvapariyāpannā vaṇṇasampadā dassitā. ‘‘Bhogā’’ti iminā upabhogaparibhogavatthubhūtā dibbarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbabhedā kāmaguṇasampadā. ‘‘Manaso piyā’’ti iminā tesaṃ rūpādīnaṃ iṭṭhakantamanāpatā. ‘‘Idha mijjhatī’’ti iminā pana dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyasampadā dassitā. ‘‘Ye keci manaso piyā’’ti iminā yāni ‘‘so aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341) sutte āgatāni dasa ṭhānāni. Tesaṃ idha anavasesato saṅgaho dassitoti veditabbo. และในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า “เอตาทิโส วณฺโณ” นี้ ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ อันเนื่องในอัตภาพของเทพธิดานั้น ซึ่งมีลักษณะพิเศษดังที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น. ด้วยบทว่า “โภคา” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งกามคุณ อันเป็นวัตถุแห่งอุปโภคบริโภค มีประเภทคือ ทิพยรูป ทิพยสัททะ ทิพยคันธะ ทิพยรสะ และทิพยโผฏฐัพพะ. ด้วยบทว่า “มนโส ปิยา” ทรงแสดงความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ของรูปเป็นต้นเหล่านั้น. ส่วนด้วยบทว่า “อิธ มิชฺฌติ” ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งทิพยสมบัติ คือ อายุ วรรณะ ยศ สุข และอธิปไตย. ด้วยบทว่า “เย เกจิ มนโส ปิยา” นี้ พึงทราบว่า ทรงแสดงการรวบรวมฐานะ ๑๐ ประการ ที่มาในพระสูตรว่า “เทพบุตรนั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยทิพยายุ ด้วยทิพยพรรณะ ด้วยทิพยสุข ด้วยทิพยยศ ด้วยทิพยอธิปไตย ด้วยทิพยรูป ด้วยทิพยสัททะ ด้วยทิพยคันธะ ด้วยทิพยรสะ ด้วยทิพยโผฏฐัพพะ” ไว้ในที่นี้โดยไม่มีส่วนเหลือ. 3. Pucchāmīti pañhaṃ karomi, ñātumicchāmīti attho. Kāmañcetaṃ ‘‘kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati. Kimakāsi puññaṃ, kenāsi evaṃ jalitānubhāvā’’ti ca kiṃ-saddaggahaṇeneva atthantarassa asambhavato pucchāvasena gāthāttayaṃ vuttanti viññāyati. Pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ pana ‘‘pucchāmī’’ti vuttaṃ. Ayañhi pucchā adiṭṭhajotanā tāva na hoti edisassa atthassa mahātherassa adiṭṭhabhāvābhāvato, vimaticchedanāpi na hoti sabbaso samugghātitasaṃsayattā, anumatipucchāpi na hoti ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājaññā’’tiādīsu (dī. ni. 2.413) viya anumatigahaṇākārena appavattattā, kathetukamyatāpucchāpi na hoti tassā devatāya kathetukamyatāvasena therena apucchitattā. Visesena pana diṭṭhasaṃsandanāti veditabbā. Svāyamattho heṭṭhā aṭṭhuppattikathāyaṃ ‘‘thero kiñcāpī’’tiādinā vibhāvito eva. Tanti tvaṃ. Tayidaṃ pubbāparāpekkhaṃ, pubbāpekkhatāya upayogekavacanaṃ, parāpekkhatāya pana paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ๓. บทว่า ปุจฺฉามิ ความว่า เราย่อมกระทำซึ่งปัญหา คือ เราปรารถนาจะรู้. แม้จะเป็นอันทราบกันว่า คาถาทั้งสามบทมีคำว่า “เกน เตตาทิโส วณฺโณ, เกน เต อิธ มิชฺฌติ, กิมกาสิ ปุญฺญํ, เกนาสิ เอวํ ชลิตานุภาวา” เป็นต้น ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นคำถาม เพราะไม่มีอรรถอื่นเป็นไปได้ เพียงแค่การใช้ กึ ศัพท์. แต่ท่านกล่าวคำว่า “ปุจฺฉามิ” เพื่อแสดงให้ทราบถึงความเป็นคำถามที่พิเศษ. จริงอยู่ คำถามนี้ ไม่ใช่ อทิฏฐโชตนาปุจฉา (คำถามเพื่อให้เรื่องที่ไม่เคยเห็นปรากฏ) เพราะอรรถเช่นนี้ไม่มีส่วนที่พระมหาเถระไม่เคยเห็น, ไม่ใช่ วิมติจเฉทนาปุจฉา (คำถามเพื่อตัดความสงสัย) เพราะท่านมีความสงสัยที่ถูกกำจัดออกไปโดยสิ้นเชิงแล้ว, ไม่ใช่ อนุมัติปุจฉา (คำถามเพื่อขอความเห็นชอบ) เพราะไม่ได้เป็นไปโดยอาการขอความเห็นชอบเหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “ตํ กึ มญฺญสิ ราชญฺญา” (ดูก่อนกษัตริย์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน), และไม่ใช่ กเถตุกัมยตาปุจฉา (คำถามเพราะผู้ตอบอยากจะตอบ) เพราะพระเถระไม่ได้ถามโดยอาศัยความที่เทพธิดานั้นมีความปรารถนาจะตอบ. แต่โดยพิเศษ พึงทราบว่าเป็น ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา (คำถามเพื่อเปรียบเทียบสิ่งที่เห็นแล้ว). อรรถนั้น ท่านได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วในเบื้องต้นในอัฏฐุปปัตติกถา ด้วยคำเป็นต้นว่า “เถโร กิญฺจาปิ”. บทว่า ตํ คือ ตฺวํ (ท่าน). บทว่า ตํ นี้ ย่อมขึ้นอยู่กับบทหน้าและบทหลัง. เพราะขึ้นอยู่กับบทหน้า พึงเห็นว่าเป็นทุติยาวิภัตติ เอกวจนะ, แต่เพราะขึ้นอยู่กับบทหลัง พึงเห็นว่าเป็นปฐมาวิภัตติ เอกวจนะ. Devīti ettha deva-saddo ‘‘imāni te deva caturāsīti nagarasahassāni kusavatīrājadhānipamukhāni, ettha, deva, chandaṃ karohi jīvite [Pg.16] apekkha’’nti ca ādīsu (dī. ni. 2.266) sammutidevavasena āgato, ‘‘tassa devātidevassa, sāsanaṃ sabbadassino’’tiādīsu visuddhidevavasena. Visuddhidevānañhi bhagavato atidevabhāve vutte itaresaṃ vutto eva hotīti. ‘‘Cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’tiādīsu (dī. ni. 3.337) upapattidevavasena. Idhāpi upapattidevavaseneva veditabbo. Padatthato pana – dibbati attano puññiddhiyā kīḷati laḷati pañcahi kāmaguṇehi ramati, atha vā heṭṭhā vuttanayena jotati obhāsati, ākāsena vimānena ca gacchatīti devī. ‘‘Tvaṃ devī’’ti sambodhane cetaṃ ekavacanaṃ. Mahānubhāveti uḷārappabhāve, so panassānubhāvo heṭṭhā dvīhi gāthāhi dassitoyeva. ในบทว่า เทวี นี้ คำว่า เทว-ศัพท์ ในบทเป็นต้นว่า “ข้าแต่เทวะ นครแปดหมื่นสี่พันเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ข้าแต่เทวะ ขอพระองค์ทรงกระทำความพอพระทัยในนครเหล่านี้ ขอจงทรงอาลัยในชีวิตเถิด” มาในอรรถว่าสมมติเทพ (คือพระราชา) ในบทเป็นต้นว่า “พระศาสนาของพระองค์ผู้เป็นเทวาธิเทพ ผู้ทรงเห็นธรรมทั้งปวง” มาในอรรถว่าวิสุทธิเทพ จริงอยู่ เมื่อความเป็นอติเทพของพระผู้มีพระภาคในหมู่พระวิสุทธิเทพอันท่านกล่าวแล้ว ความเป็นวิสุทธิเทพของพระวิสุทธิเทพที่เหลือก็เป็นอันกล่าวแล้วด้วย ในบทเป็นต้นว่า “ทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกามีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก” มาในอรรถว่าอุปปัตติเทพ แม้ในที่นี้ก็พึงทราบโดยนัยแห่งอุปปัตติเทพนั่นเทียว ส่วนโดยอรรถแห่งบท สัตว์ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมรุ่งเรืองด้วยฤทธิ์แห่งบุญของตน ย่อมเล่น ย่อมร่าเริง ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามคุณ ๕ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าเทวี เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง ตามนัยที่กล่าวไว้ในเบื้องต้น และย่อมไปด้วยวิมานในอากาศ บทว่า ตฺวํ เทวี นี้ เป็นเอกวจนะในอรรถว่าอาลปนะ บทว่า มหานุภาเว ความว่า มีอานุภาพยิ่งใหญ่ ก็อานุภาพของนางเทพอัปสรนั้น ท่านได้แสดงไว้แล้วด้วยคาถาสองบทในเบื้องต้นนั่นเทียว Manussabhūtāti ettha manassa ussannatāya manussā, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā – ในบทว่า มนุสฺสภูตา นี้ สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจสูงส่ง คือมีใจที่อบรมแล้วด้วยคุณมีสติ ความกล้าหาญ และความเหมาะแก่พรหมจรรย์เป็นต้น มีจิตประกอบด้วยคุณอันยวดยิ่ง ก็สัตว์เหล่านั้นคือใคร? คือ สัตว์วิเศษผู้เป็นชาวชมพูทวีป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā, satimanto, idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21). “ภิกษุทั้งหลาย มนุษย์ชาวชมพูทวีปย่อมข่มมนุษย์ชาวอุตตรกุรุและเทวดาชั้นดาวดึงส์ได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ ๓ ประการอะไรบ้าง? คือ เป็นผู้กล้าหาญ มีสติ และมีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้ (ในชมพูทวีปนี้)” Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā ettheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’tveva paññāyiṃsūti eke. จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย พระอัครสาวก พระมหาสาวก พระเจ้าจักรพรรดิ และสัตว์อื่นผู้มีอานุภาพมาก ย่อมบังเกิดในชมพูทวีปนี้เท่านั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ก็เพราะมีความเป็นผู้มีรูปร่างสัณฐานเป็นต้นเสมอกันกับมนุษย์ชาวชมพูทวีปเหล่านั้น แม้ชาวมหาทวีปอื่นพร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงปรากฏว่าเป็น “มนุษย์” เหมือนกัน Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā ‘‘manussā’’ti vuccantīti. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง จริงอยู่ สัตว์เหล่าใดเกิดเป็นมนุษย์ ในสัตว์เหล่านั้น โดยพิเศษแล้ว อกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้นและกุศลธรรมมีอโลภะเป็นต้นย่อมมีกำลัง สัตว์เหล่านั้นเพราะมีโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำอบายมรรคให้เต็ม เพราะมีอโลภะเป็นต้นมีกำลัง จึงทำสุคติมรรคและมรรคอันยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพานให้เต็ม เพราะเหตุนั้น เพราะมีใจที่ประกอบด้วยโลภะเป็นต้นและอโลภะเป็นต้นสูงส่ง สัตว์วิเศษชาวมหาทวีปทั้งสี่พร้อมกับชาวทวีปน้อยจึงถูกเรียกว่า “มนุษย์” Lokiyā [Pg.17] pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati. Paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā’’ti vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti. Manussesu bhūtā jātā, manussabhāvaṃ vā pattāti manussabhūtā. ส่วนนักปราชญ์ทางโลกกล่าวว่า สัตว์ชื่อว่ามนุษย์ เพราะเป็นลูกหลานของพระเจ้ามนู ชื่อว่ามนู เป็นบุคคลในปฐมกัป เป็นผู้ริเริ่มในขอบเขตของโลก เป็นผู้จัดการสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ ดุจบิดาของเหล่าสัตว์ ซึ่งในพระศาสนานี้เรียกว่า “พระเจ้ามหาสัมมตะ” สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในโอวาทและอนุศาสนีของท่านโดยตรงและโดยสืบต่อกันมา ถูกเรียกว่า “มนุษย์” เพราะเป็นเสมือนบุตร เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว สัตว์เหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “มาณพ” และ “มนุช” ด้วย (นางเทพอัปสร) ผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้วในหมู่มนุษย์ หรือผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นมนุษย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มนุสฺสภูตา Kimakāsi puññanti kiṃ dānasīlādippabhedesu kīdisaṃ pujjabhāvaphalanibbattanato, yattha sayaṃ uppannaṃ, taṃ santānaṃ punāti visodhetīti ca ‘‘puñña’’nti laddhanāmaṃ sucaritaṃ kusalakammaṃ akāsi, upacini nibbattesīti attho. Jalitānubhāvāti sabbaso vijjotamānapuññiddhikā. บทว่า กิมกาสิ ปุญฺญํ ความว่า ท่านได้ทำ สั่งสม หรือให้บังเกิดแล้วซึ่งสุจริตอันเป็นกุศลกรรมชนิดไร ในบรรดากุศลกรรมมีทานและศีลเป็นต้น ที่ได้ชื่อว่า “บุญ” เพราะทำให้เกิดภาวะและผลที่น่าบูชา และเพราะย่อมชำระ คือทำให้สันดานนั้นบริสุทธิ์ ซึ่งเป็นที่ที่ตนเกิดขึ้น บทว่า ชลิตานุภาวา ความว่า มีฤทธิ์แห่งบุญรุ่งโรจน์โชติช่วงโดยประการทั้งปวง Kasmā panettha ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti vuttaṃ, kiṃ aññāsu gatīsu puññakiriyā natthīti? No natthi. Yasmā nirayepi nāma kāmāvacarakusalacittapavatti kadāci labbhateva, kimaṅgaṃ panaññattha, nanu avocumhā ‘‘diṭṭhasaṃsandanā pucchā’’ti. Tasmā mahāthero manussattabhāve ṭhatvā puññakammaṃ katvā uppannaṃ taṃ disvā bhūtatthavasena pucchanto ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti avoca. เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” (เป็นมนุษย์ ได้ทำบุญอะไรไว้)? การทำบุญในคติอื่นไม่มีหรือ? หามิได้ เพราะว่า แม้ในนรก การเกิดขึ้นแห่งกามาวจรกุศลจิตก็ยังพอมีได้ในบางครั้ง จะกล่าวไปไยในคติอื่นเล่า ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า “เป็นคำถามเพื่อเทียบเคียงสิ่งที่เห็น” เพราะเหตุนั้น พระมหาเถระเห็นนางเทพอัปสรนั้นผู้บังเกิดแล้วเพราะทำบุญกรรมไว้เมื่อครั้งอยู่ในภพมนุษย์ จึงถามตามความเป็นจริงว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” Atha vā aññāsu gatīsu ekantasukhatāya ekantadukkhatāya dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa sudullabhabhāvato. Kadāci uppajjamānopi yathāvuttakāraṇena uḷāro vipulo na ca hoti, manussagatiyaṃ pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo sappurisūpanissayādipaccayasamavāyassa yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti. Dukkhūpanissayā hi saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato na aggimhi tāpanaṃ udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya visesapaccayo, tāpetvā pana pamāṇayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā ca puññakiriyāya [Pg.18] na visesapaccayo hoti. Sati pana dukkhasantāpane pamāṇayogato sukhūpabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā uppajjati, uppajjamānā ca mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhachedanasamatthā ca hoti, tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ ‘‘manussabhūtā kimakāsi puñña’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. อีกนัยหนึ่ง ในคติอื่น ๆ โอกาสเพื่อการทำบุญมิใช่จะหาได้ง่าย เพราะมีความสุขโดยส่วนเดียวบ้าง มีความทุกข์โดยส่วนเดียวบ้าง และมีความทุกข์มากบ้าง อีกทั้งการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นก็หาได้ยากอย่างยิ่ง บุญกิริยาแม้เกิดขึ้นในบางครั้ง ก็ไม่ยิ่งใหญ่ไพบูลย์เพราะเหตุที่กล่าวแล้ว ส่วนในมนุสสคติ โอกาสเพื่อการทำบุญย่อมหาได้ง่าย เพราะมีความสุขมาก และเพราะการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยมีสัปปุริสูปนิสสัยเป็นต้นโดยมากหาได้ง่าย และทุกข์ใดที่เกิดขึ้นในมนุสสคตินั้น แม้ทุกข์นั้นก็เป็นอุปนิสัยปัจจัยพิเศษของการทำบุญ จริงอยู่ ศรัทธามีทุกข์เป็นอุปนิสัย เปรียบเหมือนเมื่อช่างเหล็กตีศัสตราด้วยค้อนเหล็ก การเผาในไฟโดยส่วนเดียว หรือการจุ่มในน้ำโดยส่วนเดียว หามิได้เป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถในการตัดของศัสตรานั้น แต่การเผาแล้วจุ่มน้ำตามขนาดที่พอเหมาะย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความสามารถนั้น ฉันใด ความเพียบพร้อมด้วยทุกข์โดยส่วนเดียว ความมีทุกข์มาก หรือความเพียบพร้อมด้วยสุขโดยส่วนเดียวแห่งสันดานของสัตว์ ก็ไม่เป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ฉันนั้น แต่เมื่อมีความแผดเผาแห่งทุกข์และการเพิ่มพูนสุขตามขนาดที่พอเหมาะ บุญกิริยาได้อุปนิสัยแล้วย่อมเกิดขึ้น และเมื่อเกิดขึ้นย่อมมีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก และสามารถตัดธรรมฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะเหตุนั้น ความเป็นมนุษย์จึงเป็นปัจจัยพิเศษของการทำบุญ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มนุสฺสภูตา กิมกาสิ ปุญฺญํ” เนื้อความที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว 4. Evaṃ pana therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sā devatā attamanā’’ti gāthā vuttā. Kena panāyaṃ gāthā vuttā? Dhammasaṅgāhakehi. Tattha sāti yā pubbe ‘‘pucchāmi taṃ devi mahānubhāve’’ti vuttā, sā. Devatāti devaputtopi brahmāpi devadhītāpi vuccati. ‘‘Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.1; khu. pā. 5.1) hi devaputto ‘‘devatā’’ti vutto devoyeva devatāti katvā. Tathā ‘‘tā devatā sattasatā uḷārā, brahmavimānā abhinikkhamitvā’’tiādīsu brahmāno. ๔. อนึ่ง เทวดาองค์นั้น อันพระเถระทูลถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น คาถาว่า “สา เทวตา อตฺตมนา” (เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี) จึงถูกกล่าวไว้. ก็คาถานี้ใครกล่าวไว้เล่า? พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมกล่าวไว้. ในคาถานั้น บทว่า สา ได้แก่ เทวีที่ถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ปุจฺฉามิ ตํ เทวิ มหานุภาเว” (ข้าพเจ้าขอทูลถามท่านผู้เป็นเทวี ผู้มีอานุภาพมาก). บทว่า เทวตา หมายถึง แม้เทวบุตร แม้พรหม แม้เทพธิดา ก็เรียกว่าเทวดา. จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า “อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา” (ครั้งนั้นแล เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่ง) เทวบุตรถูกเรียกว่า “เทวดา” โดยถือเอาว่า เทโว เอว เทวตา (เทวดาผู้ชายเท่านั้นคือเทวดา). เช่นเดียวกัน ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ตา เทวตา สตฺตสตา อุฬารา, พฺรหฺมวิมานา อภินิกฺขมิตฺวา” (เทวดาเจ็ดร้อยองค์เหล่านั้น ผู้ประเสริฐ ออกจากพรหมวิมานแล้ว) หมายถึงพรหมทั้งหลาย. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā’’ti. (vi. va. 75) – ในพระบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนเทวดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ส่องทิศทั้งปวงให้สว่าง ดุจดาวประกายพรึก ฉะนั้น” Ādīsu devadhītā. Idhāpi devadhītā eva daṭṭhabbā. Attamanāti tuṭṭhamanā pītisomanassehi gahitamanā. Pītisomanassasahagatañhi cittaṃ domanassassa anokāsato tehi taṃ sakaṃ katvā gahitaṃ viya hoti. Attamanāti vā sakamanā. Anavajjapītisomanassasampayuttañhi cittaṃ sampati āyatiñca taṃsamaṅgino hitasukhāvahato ‘‘saka’’nti vattabbataṃ labhati, na itaraṃ. ในพระบาลีเป็นต้น (ในข้อ ๗๖) หมายถึงเทพธิดา. ในที่นี้ก็พึงเข้าใจว่าหมายถึงเทพธิดาเท่านั้น. บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจยินดี คือมีใจอันปีติและโสมนัสยึดครอง. จริงอยู่ จิตที่สหรคตด้วยปีติและโสมนัส ย่อมเป็นประดุจถูกปีติและโสมนัสเหล่านั้นกระทำให้เป็นของตนแล้วยึดครองไว้ เพราะไม่มีโอกาสแก่โทมนัส. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อตฺตมนา หมายถึง มีใจเป็นของตน. จริงอยู่ จิตที่ประกอบด้วยปีติและโสมนัสอันไม่มีโทษ ย่อมได้ชื่อว่า “เป็นของตน” เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขแก่บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยจิตนั้น ทั้งในปัจจุบันและในอนาคต, ส่วนจิตอื่น (ที่ประกอบด้วยโทมนัสเป็นต้น) ไม่ได้ชื่อนั้น. Moggallānenāti moggallānagottassa brāhmaṇamahāsālassa puttabhāvato so mahāthero gottavasena ‘‘moggallāno’’ti paññāto, tena moggallānena. Pucchitāti diṭṭhasaṃsandanavasena pucchitā, attamanā sā devatā pañhaṃ byākāsīti yojanā. Attamanatā cassā ‘‘tampi nāma parittakampi kammaṃ evaṃ mahatiyā dibbasampattiyā kāraṇaṃ ahosī’’ti pubbepi sā attano puññaphalaṃ paṭicca antarantarā somanassaṃ paṭisaṃvedeti, idāni pana ‘‘aññatarassa therassa katopi nāma kāro evaṃ uḷāraphalo, ayaṃ pana buddhānaṃ aggasāvako uḷāraguṇo mahānubhāvo[Pg.19], imampi passituṃ nipaccakārañca kātuṃ labhāmi, mama puññaphalapaṭisaṃyuttameva ca pucchaṃ karotī’’ti dvīhi kāraṇehi uppannā. Evaṃ sañjātabalavapītisomanassā sā therassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchitvā pañhaṃ puṭṭhā byākāsi. บทว่า โมคฺคลฺลาเนน ความว่า พระมหาเถระนั้นเป็นบุตรของพราหมณมหาศาล โคตรว่าโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปรากฏนามว่า “โมคคัลลานะ” ตามโคตร, (หมายถึง) อันพระโมคคัลลานะนั้น. บทว่า ปุจฺฉิตา ความว่า (เทวดา) อันพระเถระทูลถามโดยนัยเป็นการสอบสวนสิ่งที่ได้เห็น. การเชื่อมความว่า เทวดาองค์นั้นมีใจยินดี ได้พยากรณ์ปัญหา. ส่วนความมีใจยินดีของเทพธิดานั้นเกิดขึ้นด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ๑. แม้ในกาลก่อน เทพธิดานั้นอาศัยผลบุญของตน ย่อมเสวยโสมนัสในระหว่างๆ ว่า “โอหนอ กรรมแม้เพียงเล็กน้อยนั้น ได้เป็นเหตุแห่งทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้” ๒. แต่ในบัดนี้ (โสมนัสเกิดขึ้นว่า) “สักการะที่เราทำแล้วแม้แก่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ก็มีผลโอฬารถึงเพียงนี้ แต่นี่คือพระเถระผู้เป็นอัครสาวกของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก แม้ท่านผู้นี้เราก็ได้เพื่อจะเห็นและเพื่อจะทำการนอบน้อม ทั้งท่านยังกระทำคำถามอันเนื่องด้วยผลบุญของเราโดยแท้”. ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ (ความมีใจยินดีจึงเกิดขึ้น). เทพธิดานั้นมีปีติและโสมนัสอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จึงรับสนองพระดำรัสของพระเถระด้วยเศียรเกล้าแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกทูลถาม. Pañhanti ñātuṃ icchitaṃ taṃ atthaṃ viyākāsi kathesi vissajjesi. Kathaṃ pana byākāsi? Puṭṭhāti puṭṭhākārato, pucchitākārenevāti attho. Ettha hi ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vacanaṃ visesatthaniyamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Siddhe hi sati ārambho visesatthañāpakova hoti. Ko paneso visesattho? Byākaraṇassa pucchānurūpatā. Yañhi kammaphalaṃ dassetvā tassa kāraṇabhūtaṃ kammaṃ pucchitaṃ, tadubhayassa aññamaññānurūpabhāvavibhāvanā. Yena ca ākārena pucchā pavattā atthato ca byañjanato ca, tadākārassa byākaraṇassa pucchānurūpatā, tathā ceva vissajjanaṃ pavattaṃ. Iti imassa visesassa ñāpanatthaṃ ‘‘pucchitā’’ti vatvā puna ‘‘puṭṭhā’’ti vuttaṃ. บทว่า ปญฺหํ (ปัญหา) หมายถึง เนื้อความที่พระเถระประสงค์จะทราบ, (เทพธิดา) ได้พยากรณ์ คือ กล่าว คือ วิสัชนาเนื้อความนั้น. ก็เทพธิดาพยากรณ์อย่างไร? บทว่า ปุฏฺฐา หมายถึง ตามอาการที่ถูกทูลถาม, อธิบายว่า ตามอาการที่พระเถระทูลถามนั่นเอง. จริงอยู่ ในที่นี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว การกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก พึงเห็นว่าเป็นการกำหนดความหมายพิเศษ. เพราะว่า เมื่อกิจสำเร็จแล้ว การเริ่มต้นอีกย่อมเป็นไปเพื่อแสดงความหมายพิเศษเท่านั้น. ก็ความหมายพิเศษนั้นคืออะไร? คือ ความที่การพยากรณ์สมควรแก่คำถาม. จริงอยู่ ผลของกรรมใดอันพระเถระแสดงแล้ว และกรรมอันเป็นเหตุแห่งผลของกรรมนั้นอันพระเถระทูลถามแล้ว, (ความหมายพิเศษคือ) การแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นเหตุเป็นผลที่สมควรแก่กันและกันของทั้งสองอย่างนั้น. และคำถามเป็นไปโดยอาการใด ทั้งโดยอรรถและโดยพยัญชนะ, ความที่การพยากรณ์มีอาการเช่นนั้นสมควรแก่คำถาม, และการวิสัชนาก็เป็นไปอย่างนั้นนั่นเทียว. เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ ครั้นกล่าวว่า “ปุจฺฉิตา” แล้ว จึงกล่าวคำว่า “ปุฏฺฐา” อีก. ‘‘Pucchitā’’ti vā tāya devatāya visesanamukhena puṭṭhabhāvassa pañhabyākaraṇassa ca kāraṇakittanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kena tetādiso vaṇṇo’’tiādinā therena pucchīyatīti pucchā, tāya devatāya katakammaṃ, tassā pucchāya kāritā ācikkhitā vāti sā devatā ‘‘pucchitā’’ti vuttā. Yasmā pucchitā pucchiyamānassa kammassa kāritā, tasmā pañhaṃ puṭṭhā. Yasmā ca pucchitā pucchiyamānassa kammassa ācikkhanasabhāvā, tasmā pañhaṃ byākāsīti. Yassa kammassidaṃ phalanti idaṃ ‘‘pañha’’nti vuttassa atthassa sarūpadassanaṃ. Ayaṃ cettha attho – idaṃ pucchantassa pucchiyamānāya ca paccakkhabhūtaṃ anantaraṃ vuttappakāraṃ puññaphalaṃ, yassa kammassa taṃ ñātuṃ icchitattā pañhanti vuttaṃ puññakammaṃ byākāsīti. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปุจฺฉิตา” เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งความเป็นผู้ถูกถามและแห่งการพยากรณ์ปัญหา โดยเป็นบทวิเสสนะของเทพธิดานั้น. มีความหมายดังนี้: คำถามเรียกว่า “ปุจฉา” เพราะพระเถระทูลถามด้วยคำเป็นต้นว่า “เกน เต ตาทิโส วณฺโณ” (วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร). กรรมอันเทพธิดานั้นได้กระทำแล้ว, เทพธิดานั้นถูกทำให้กระทำ (คือให้บอก) หรือถูกทำให้บอกกรรมที่ถูกถามนั้น เพราะฉะนั้น เทพธิดานั้นจึงถูกเรียกว่า “ปุจฺฉิตา”. เพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) เป็นผู้กระทำ (การิตา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงถูกถาม (ปุฏฺฐา) ซึ่งปัญหา. และเพราะเหตุที่เทพธิดาผู้ถูกถาม (ปุจฺฉิตา) มีสภาวะที่จะบอก (อาจิกฺขนสภาวา) กรรมที่กำลังถูกถาม, เพราะฉะนั้น นางจึงพยากรณ์ (พฺยากาสิ) ซึ่งปัญหา. คำว่า “ยสฺส กมฺมสฺสิทํ ผลํ” (นี้เป็นผลของกรรมใด) นี้ เป็นการแสดงสรูปของเนื้อความที่เรียกว่า “ปัญหา”. และนี่คือเนื้อความในที่นี้: ผลบุญนี้ ซึ่งเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้ถามและผู้ถูกถาม มีลักษณะดังที่กล่าวแล้วในลำดับก่อน, เป็นผลของกรรมใด, เพราะมีความประสงค์จะทราบกรรมนั้น, (เทพธิดา) จึงได้พยากรณ์บุญกรรมซึ่งเรียกว่า “ปัญหา” (เพราะเป็นสิ่งที่ประสงค์จะทราบ). 5. Ahaṃ manussesūtiādi pañhassa byākaraṇākāro. Tattha ahanti devatā attānaṃ niddisati. ‘‘Manussesū’’ti vatvā puna ‘‘manussabhūtā’’ti vacanaṃ tadā attani manussaguṇānaṃ vijjamānatādassanatthaṃ. Yo hi manussajātikova samāno pāṇātipātādiṃ akattabbaṃ katvā daṇḍāraho tattha tattha rājādito hatthacchedādikammakāraṇaṃ pāpuṇanto [Pg.20] mahādukkhaṃ anubhavati, ayaṃ manussanerayiko nāma. Aparo manussajātikova samāno pubbekatakammunā ghāsacchādanampi na labhati, khuppipāsābhibhūto dukkhabahulo katthaci patiṭṭhaṃ alabhamāno vicarati, ayaṃ manussapeto nāma. Aparo manussajātikova samāno parādhīnavutti paresaṃ bhāraṃ vahanto bhinnamariyādo vā anācāraṃ ācaritvā parehi santajjito maraṇabhayabhīto gahananissito dukkhabahulo vicarati hitāhitaṃ ajānanto niddājighacchādukkhavinodanādiparo, ayaṃ manussatiracchāno nāma. Yo pana attano hitāhitaṃ jānanto kammaphalaṃ saddahanto hirottappasampanno dayāpanno sabbasattesu saṃvegabahulo akusalakammapathe parivajjento kusalakammapathe samācaranto puññakiriyavatthūni paripūreti, ayaṃ manussadhamme patiṭṭhito paramatthato manusso nāma. Ayampi tādisā ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti. Manusse sattanikāye manussabhāvaṃ pattā manussadhammañca appahāya ṭhitāti attho. ๕. คาถาว่า อหํ มนุสฺเสสุ เป็นต้น เป็นอาการแห่งการพยากรณ์ปัญหา. ในบทเหล่านั้น บทว่า อหํ เทพธิดาแสดงตน. ครั้นกล่าวว่า มนุสฺเสสุ แล้ว คำว่า มนุสฺสภูตา อีก เพื่อแสดงความที่ธรรมอันเป็นคุณของมนุษย์มีอยู่ในตนในกาลนั้น. จริงอยู่ ผู้ใดแล แม้เป็นชาติมนุษย์ ทำปาณาติบาตเป็นต้นอันไม่ควรทำ เป็นผู้ควรแก่ทัณฑ์ ถึงการถูกตัดมือเป็นต้นจากพระราชาเป็นต้นในที่นั้นๆ ย่อมเสวยทุกข์ใหญ่ ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเนรยิโก (สัตว์นรกในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ ย่อมไม่ได้แม้ซึ่งอาหารและเครื่องนุ่งห่มเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน ถูกความหิวและความกระหายครอบงำ มีทุกข์มาก ไม่ได้ที่พึ่งในที่ไหนๆ เที่ยวไป ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสเปโต (เปรตในร่างมนุษย์). อีกผู้หนึ่ง แม้เป็นชาติมนุษย์ มีความเป็นอยู่เนื่องด้วยผู้อื่น แบกภาระของผู้อื่น หรือเป็นผู้มีมรรยาทอันทำลายแล้ว ประพฤติอนาจาร ถูกผู้อื่นคุกคาม กลัวต่อภัยคือความตาย อาศัยป่าทึบ มีทุกข์มาก เที่ยวไป ไม่รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ มุ่งแต่จะบรรเทาทุกข์คือความง่วงและความหิวเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า มนุสสติรัจฉาโน (ดิรัจฉานในร่างมนุษย์). ส่วนผู้ใด รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน เชื่อกรรมและผลของกรรม ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ มีความกรุณาในสัตว์ทั้งปวง มีความสลดใจมาก เว้นทางแห่งอกุศลกรรมบถ ประพฤติทางแห่งกุศลกรรมบถ บำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุให้บริบูรณ์ ผู้นี้ตั้งอยู่ในธรรมของมนุษย์ ชื่อว่าเป็นมนุษย์โดยปรมัตถ์. แม้เทพธิดาองค์นี้ก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา. อธิบายว่า ถึงความเป็นมนุษย์ในหมู่สัตว์ที่เป็นมนุษย์ และตั้งอยู่โดยไม่ละธรรมของมนุษย์. Abbhāgatānanti abhiāgatānaṃ, sampattaāgantukānanti attho. Duvidhā hi āgantukā atithi abbhāgatoti. Tesu kataparicayo āgantuko atithi, akataparicayo abbhāgato. Kataparicayo akataparicayopi vā puretaraṃ āgato atithi, bhojanavelāyaṃ upaṭṭhito sampati āgato abbhāgato. Nimantito vā bhattena atithi, animantito abbhāgato. Ayaṃ pana akataparicayo animantito sampati āgato ca, taṃ sandhāyāha ‘‘abbhāgatāna’’nti, garukārena panettha bahuvacanaṃ vuttaṃ. Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ. Yaṃkiñci nisīdanayoggaṃ, idha pana pīṭhaṃ adhippetaṃ, tassa ca appakattā anuḷārattā ca ‘‘āsanaka’’nti āha. Adāsinti ‘‘idamassa therassa dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissati mahānisaṃsa’’nti sañjātasomanassā kammaṃ kammaphalañca saddahitvā tassa therassa paribhogatthāya adāsiṃ, nirapekkhapariccāgavasena pariccajinti attho. บทว่า อพฺภาสตานํ คือ แก่ท่านผู้มาถึงแล้ว อธิบายว่า แก่แขกผู้มาถึง. จริงอยู่ แขกมี ๒ อย่าง คือ อติถิ และ อัพภาคะโต. ใน ๒ อย่างนั้น แขกที่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่คุ้นเคยกันหรือไม่คุ้นเคยกันก็ตาม มาถึงก่อนเวลาอาหาร ชื่อว่า อติถิ, มาถึงในเวลาอาหารพอดี ชื่อว่า อัพภาคะโต. หรือ แขกที่ได้รับนิมนต์ด้วยภัตตาหาร ชื่อว่า อติถิ, แขกที่ไม่ได้รับนิมนต์ ชื่อว่า อัพภาคะโต. ส่วน (พระเถระ) องค์นี้ เป็นแขกที่ไม่คุ้นเคยกัน ไม่ได้รับนิมนต์ และมาถึงในเวลานั้นพอดี, เทพธิดาหมายถึงท่านจึงกล่าวว่า อพฺภาสตานํ, ในที่นี้ ท่านกล่าวเป็นพหูพจน์ด้วยความเคารพ. สถานที่ที่เขานั่งหรืออยู่ ณ ที่นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาสนะ. (อาสนะคือ) สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่สมควรแก่นั่ง, แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาตั่ง, และเพราะความที่ตั่งนั้นเล็กและไม่ใหญ่โต จึงกล่าวว่า อาสนกํ. บทว่า อทาสึ คือ "ตั่งนี้ที่เราถวายแก่พระเถระแล้ว จักมีผลมาก มีอานิสงส์มากแก่เรา" ดังนี้ (นาง) มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว เชื่อกรรมและผลของกรรม จึงได้ถวายเพื่อประโยชน์เป็นเครื่องบริโภคของพระเถระนั้น อธิบายว่า สละแล้วด้วยอำนาจแห่งการบริจาคโดยไม่หวังผลตอบแทน. Abhivādayinti abhivādanamakāsiṃ, pañcapatiṭṭhitena dakkhiṇeyyapuggale vandinti anto. Vandamānā hi taṃ tāyeva vandanakiriyāya vandiyamānaṃ ‘‘sukhinī hohi, arogā hohī’’tiādinā āsivādaṃ atthato vadāpesi [Pg.21] nāma. Añjalikaṃ akāsinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggaṇhantī guṇavisiṭṭhānaṃ apacāyanaṃ akāsinti attho. Yathānubhāvanti yathābalaṃ, tadā mama vijjamānavibhavānurūpanti attho. Adāsi dānanti annapānādideyyadhammapariccāgena dakkhiṇeyyaṃ bhojentī dānamayaṃ puññaṃ pasaviṃ. บทว่า อภิวาทยึ คือ ได้ทำการอภิวาทแล้ว อธิบายว่า ได้ไหว้ทักขิไณยบุคคลด้วยเบญจางคประดิษฐ์. จริงอยู่ เมื่อไหว้ท่านผู้ควรแก่การไหว้อยู่นั้น ด้วยกิริยาคือการไหว้นั่นเทียว ชื่อว่าย่อมให้ท่านกล่าวคำอวยพรโดยอรรถว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด จงเป็นผู้ไม่มีโรคเถิด" เป็นต้น. บทว่า อญฺชลิกํ อกาสึ อธิบายว่า ประคองอัญชลีอันรุ่งเรืองด้วยการจรดเล็บทั้งสิบไว้เหนือศีรษะ ได้ทำการนอบน้อมต่อท่านผู้มีคุณวิเศษ. บทว่า ยถานุภาวํ คือ ตามกำลัง อธิบายว่า ตามสมบัติที่มีอยู่ของข้าพเจ้าในกาลนั้น. บทว่า อทาสิ ทานํ คือ ได้บำเพ็ญบุญสำเร็จด้วยทาน ด้วยการบริจาคไทยธรรมมีข้าวและน้ำเป็นต้น เลี้ยงดูทักขิไณยบุคคล. Ettha ca ‘‘aha’’nti idaṃ kammassa phalassa ca ekasantatipatitatādassanena sambandhabhāvadassanaṃ, ‘‘manussesu manussabhūtā’’ti idaṃ tassā puññakiriyāya adhiṭṭhānabhūtasantānavisesadassanaṃ, ‘‘abbhāgatāna’’nti idaṃ cittasampattidassanañceva khettasampattidassanañca dānassa viya paṭiggahaṇassa ca kiñci anapekkhitvā pavattitabhāvadīpanato. ‘‘Āsanakaṃ adāsiṃ yathānubhāvañca adāsi dāna’’nti idaṃ bhogasāradānadassanaṃ, ‘‘abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsi’’nti idaṃ kāyasāradānadassanaṃ. และในบทเหล่านี้ บทว่า อหํ นี้ แสดงความเชื่อมต่อกัน (แห่งภพ) โดยแสดงความที่กรรมและผลของกรรมสืบเนื่องอยู่ในสันตติเดียวกัน, บทว่า มนุสฺเสสุ มนุสฺสภูตา นี้ แสดงสันตติอันเป็นวิเศษซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบุญกิริยาของเทพธิดานั้น, บทว่า อพฺภาสตานํ นี้ แสดงทั้งจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) และเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) เพราะแสดงให้เห็นว่า (ทาน) เป็นไปโดยมิได้คำนึงถึงสิ่งใดๆ เกี่ยวกับทานและปฏิคาหก. บทว่า อาสนกํ อทาสึ ยถานุภาวญฺจ อทาสิ ทานํ นี้ แสดงการให้โภคะเป็นสาระ, บทว่า อภิวาทยึ อญฺชลิกํ อกาสึ นี้ แสดงการให้กายเป็นสาระ. 6. Tenāti tena yathāvuttena puññena hetubhūtena. Meti ayaṃ me-saddo ‘‘kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.65; ma. ni. 1.281; saṃ. ni. 1.172) karaṇe āgato, mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.182; a. ni. 4.257) sampadāne, mayhanti attho. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato’’tiādīsu (ma. ni. 1.206; saṃ. ni. 4.14; a. ni. 3.104) sāmiatthe āgato, idhāpi sāmiatthe eva, mamāti attho. Svāyaṃ me-saddo tena me puññenāti ca me etādisoti ca ubhayattha sambandhitabbo. Sesaṃ vuttanayameva. ๖. บทว่า เตน คือ ด้วยบุญที่ได้กล่าวแล้วนั้นอันเป็นเหตุ. บทว่า เม คือ เม-ศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า กิจฺเฉน เม อธิคตํ, หลํ ทานิ ปกาสิตุํ มาในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) อธิบายว่า มยา (อันเรา). ในประโยคเป็นต้นว่า สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ มาในอรรถสัมปทาน (จตุตถีวิภัตติ) อธิบายว่า มยฺหํ (แก่ข้าพเจ้า). ในประโยคเป็นต้นว่า ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต มาในอรรถสามี (ฉัฏฐีวิภัตติ), แม้ในที่นี้ ก็มาในอรรถสามีเช่นกัน อธิบายว่า มม (ของเรา). เม-ศัพท์นั้น พึงเชื่อมความในทั้งสองแห่ง คือ เตน เม ปุญฺเญน (ด้วยบุญของเรานั้น) และ เม เอตาทิโส (วรรณะของเราเช่นนี้). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. Evaṃ tāya devatāya pañhe byākate āyasmā mahāmoggallāno vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā saparivārāya tassā devatāya sātthikā ahosi. Thero tato manussalokaṃ āgantvā sabbaṃ taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Gāthā eva pana saṅgahaṃ āruḷhāti. เมื่อเทพธิดานั้นพยากรณ์ปัญหาอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้แสดงธรรมโดยพิสดาร. เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร. พระเถระกลับจากที่นั้นมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกัน. แต่ว่า เฉพาะพระคาถาทั้งหลายเท่านั้นที่ถูกยกขึ้นสู่การสังคายนา. Paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฐมปีฐวิมาน จบ. 2. Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถาทุติยปีฐวิมาน Pīṭhaṃ [Pg.22] te veḷuriyamayanti dutiyapīṭhavimānaṃ. Tassa aṭṭhuppatti ca atthavaṇṇanā ca paṭhame vuttanayeneva veditabbā. Ayaṃ pana viseso – sāvatthivāsinī kira ekā itthī attano gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ ekaṃ theraṃ passitvā pasannacittā tassa āsanaṃ dentī attano pīṭhaṃ upari nīlavatthena attharitvā adāsi. Tena tassā devaloke nibbattāya veḷuriyamayaṃ pallaṅkavimānaṃ nibbattaṃ. Tena vuttaṃ – ปิฐวิมานที่ ๒ เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต เวฬุริยมยํ. อัฏฐุปปัตติ (เรื่องราวการเกิดขึ้น) และอรรถวรรณนา (คำอธิบายเนื้อความ) ของวิมานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิมานที่ ๑. แต่มีความพิเศษดังนี้ ได้ยินว่า หญิงชาวเมืองสาวัตถีคนหนึ่ง เห็นพระเถระรูปหนึ่งเข้าไปยังเรือนของตนเพื่อบิณฑบาตแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อจะถวายอาสนะแด่พระเถระนั้น จึงได้ปูผ้าสีเขียวไว้บนตั่งของตนแล้วถวาย. ด้วยผลบุญนั้น เมื่อนางบังเกิดในเทวโลก วิมานคือบัลลังก์ที่สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์จึงบังเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 8. ๘. ‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ; Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbha kūṭaṃ. ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ 9. ๙. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จในวิมานนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจของท่าน ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร 10. ๑๐. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 11. ๑๑. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้ตอบปัญหาที่ถูกถามนั้นว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 12. ๑๒. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, abbhāgatānāsanakaṃ adāsiṃ; Abhivādayiṃ añjalikaṃ akāsiṃ, yathānubhāvañca adāsi dānaṃ. เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้ถวายอาสนะแก่พระผู้เป็นอาคันตุกะ ได้กราบไหว้ ได้ทำอัญชลี และได้ถวายทานตามกำลัง 13. ๑๓. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จในวิมานนี้จึงมีแก่หม่อมฉัน และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 14. ๑๔. ‘‘Akkhāmi [Pg.23] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ หม่อมฉันจะขอบอกแก่ท่านถึงบุญที่หม่อมฉันได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 8. Tattha veḷuriyamayanti veḷuriyamaṇimayaṃ. Veḷuriyamaṇi nāma viḷūrapabbatassa viḷūragāmassa ca avidūre uppajjanakamaṇi. Tassa kira viḷūragāmaṭṭhāne ākaro, viḷūrassa pana avidūre bhavattā veḷuriyanteva paññāyittha. Taṃsadisavaṇṇanibhatāya devalokepissa tatheva nāmaṃ jātaṃ yathā taṃ manussaloke laddhanāmavaseneva devaloke devaputtānaṃ. Taṃ pana mayūragīvavaṇṇaṃ vā hoti, vāyasapattavaṇṇaṃ vā, siniddhaveṇupattavaṇṇaṃ vā. Idha pana mayūragīvavaṇṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamapīṭhavimāne vuttasadisamevāti. ๘. ในคาถานั้น คำว่า เวฬุริยมยํ หมายถึง สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์. แก้วที่ชื่อว่า เวฬุริยมณี คือแก้วที่เกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระและหมู่บ้านเวฬุระ. ได้ยินว่า เหมืองของแก้วนั้นอยู่ในที่ตั้งของหมู่บ้านเวฬุระ แต่เพราะเกิดขึ้นในที่ไม่ไกลจากภูเขาเวฬุระ จึงปรากฏชื่อว่า เวฬุริยะ. เพราะมีสีสันคล้ายคลึงกัน แม้ในเทวโลก ชื่อของแก้วนั้นก็เกิดขึ้นเช่นนั้น เหมือนกับชื่อของเหล่าเทพบุตรในเทวโลกที่เกิดขึ้นตามชื่อที่ได้รับในมนุษยโลก. แก้วนั้นมีสีเหมือนคอของนกยูงบ้าง มีสีเหมือนปีกกาบ้าง หรือมีสีเหมือนใบไผ่ที่เขียวชอุ่มบ้าง. แต่ในที่นี้ พึงทราบว่ามีสีเหมือนคอของนกยูง. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปิฐวิมานที่ ๑ นั่นเอง Dutiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปิฐวิมานที่ ๒ จบ 3. Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถาตติยปิฐวิมาน Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayanti tatiyapīṭhavimānaṃ. Tassa vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ. Aññataro kira khīṇāsavatthero rājagahe piṇḍāya caritvā bhattaṃ gahetvā upakaṭṭhe kāle bhattakiccaṃ kātukāmo ekaṃ vivaṭadvāragehaṃ upasaṅkami. Tasmiṃ pana gehe gehasāminī itthī saddhā pasannā therassa ākāraṃ sallakkhetvā ‘‘etha, bhante, idha nisīditvā bhattakiccaṃ karothā’’ti attano bhaddapīṭhaṃ paññāpetvā upari pītavatthaṃ attharitvā nirapekkhapariccāgavasena adāsi, ‘‘idaṃ me puññaṃ āyatiṃ sovaṇṇapīṭhapaṭilābhāya hotū’’ti patthanañca paṭṭhapesi. Atha there tattha nisīditvā bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā uṭṭhāya gacchante ‘‘bhante, idamāsanaṃ tumhākaṃyeva pariccattaṃ, mayhaṃ anuggahatthaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero tassā anukampāya taṃ pīṭhaṃ sampaṭicchitvā saṅghassa dāpesi. Sā aparena samayena aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.24] nibbattītiādi sabbaṃ paṭhamavimānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tena vuttaṃ – ตติยปิฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปิฐํ เต โสวณฺณมยํ. เรื่องราวของวิมานนั้นเกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์. ได้ยินว่า พระเถระขีณาสพรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้ภัตตาหารแล้ว เมื่อเวลาใกล้เที่ยง ประสงค์จะทำภัตกิจ จึงเข้าไปยังเรือนหลังหนึ่งที่เปิดประตูไว้. ในเรือนนั้น หญิงเจ้าของเรือนเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สังเกตเห็นอาการของพระเถระแล้วจึงกล่าวว่า 'นิมนต์เถิด ท่านผู้เจริญ เชิญนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นี้เถิด' แล้วปูลาดตั่งไม้อ้อของตน ปูผ้าสีเหลืองไว้เบื้องบน แล้วได้ถวายด้วยการบริจาคอันไม่ห่วงใย และได้ตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้บุญของข้าพเจ้านี้ จงเป็นไปเพื่อการได้ตั่งทองในอนาคตเถิด'. ครั้นพระเถระนั่งทำภัตกิจ ณ ที่นั้น ล้างบาตรแล้วลุกขึ้นจะไป นางจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ อาสนะนี้ข้าพเจ้าสละให้แก่ท่านแล้ว ขอท่านจงใช้สอยเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด'. พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์ต่อนาง จึงรับตั่งนั้นแล้วให้ถวายแก่สงฆ์. ในเวลาต่อมา นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมวิมานนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 15. ๑๕. ‘‘Pīṭhaṃ te sovaṇṇamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ; Alaṅkate malyadhare suvatthe,obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ. ตั่งของท่านสำเร็จด้วยทองคำ เป็นของประเสริฐ ไปได้รวดเร็วดุจใจคิดตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าจากยอดเมฆ 16. ๑๖. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จในวิมานนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจของท่าน ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร 17. ๑๗. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 18. ๑๘. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้ตอบปัญหาที่ถูกถามนั้นว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 19. ๑๙. ‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā; Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke. นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของหม่อมฉัน ซึ่งทำให้หม่อมฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ หม่อมฉันเมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก 20. ๒๐. ‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi. หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี (คือกิเลส) มีจิตผ่องใส ไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง 21. ๒๑. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjantī ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จในวิมานนี้จึงมีแก่หม่อมฉัน และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดก็ตามที่เป็นที่พอใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 22. ๒๒. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพยิ่งใหญ่ หม่อมฉันจะขอบอกแก่ท่านถึงบุญที่หม่อมฉันได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 19. Yañca [Pg.25] pana pañcamagāthāyaṃ purimāya jātiyā manussaloketiādi, ettha jāti-saddo attheva saṅkhatalakkhaṇe ‘‘jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā’’tiādīsu (dhātu. 71). Atthi nikāye ‘‘nigaṇṭhā nāma samaṇajātī’’tiādīsu (a. ni. 3.71). Atthi paṭisandhiyaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ, paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ, tadupādāya sāvassa jātī’’tiādīsu (mahāva. 124). Atthi kule ‘‘akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā’’tiādīsu (dī. ni. 1.303). Atthi pasutiyaṃ ‘‘sampatijāto, ānanda, bodhisatto’’tiādīsu (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207). Atthi bhave ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu (dī. ni. 1.244; ma. ni. 1.53). Idhāpi bhave eva daṭṭhabbo. Tasmā purimāya jātiyā purimasmiṃ bhave anantarātīte purime attabhāveti attho. Bhummatthe hidaṃ karaṇavacanaṃ. Manussaloketi manussalokabhave, rājagahaṃ sandhāya vadati. Okāsaloko hi idha adhippeto, sattaloko pana ‘‘manussesū’’ti iminā vuttoyeva. ๑๙. อนึ่ง ในคาถาที่ ๕ ที่ว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มนุสฺสโลเก เป็นต้น ในคำนั้น ชาติศัพท์มีใช้ในอรรถว่า สังขตลักษณะ ในประโยคเป็นต้นว่า ชาติ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๒ มีใช้ในอรรถว่า นิกาย (หมู่, เหล่า) ในประโยคเป็นต้นว่า นิครนถ์ ชื่อว่าเป็นสมณชาติ (เหล่าสมณะ) มีใช้ในอรรถว่า ปฏิสนธิ ในประโยคเป็นต้นว่า จิตดวงแรกเกิดขึ้นในครรภ์มารดา วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้น อาศัยธรรมนั้นเป็นชาติของสัตว์นั้น มีใช้ในอรรถว่า ตระกูล ในประโยคเป็นต้นว่า ไม่ถูกด่า ไม่ถูกบริภาษด้วยชาติวาท (การกล่าวถึงตระกูล) มีใช้ในอรรถว่า การเกิด (การคลอด) ในประโยคเป็นต้นว่า ดูก่อนอานนท์ พระโพธิสัตว์ประสูติแล้วในบัดนี้ มีใช้ในอรรถว่า ภพ ในประโยคเป็นต้นว่า แม้ชาติหนึ่งบ้าง สองชาติบ้าง ในที่นี้ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าภพเหมือนกัน เพราะฉะนั้น คำว่า ปุริมฺมาย ชาติยา มีความหมายว่า ในภพก่อน ในอัตภาพก่อนที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น จริงอยู่ กรณวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าภูมิ (สถานที่) คำว่า มนุสฺสโลเก หมายถึง ในภพที่เป็นมนุษยโลก ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์ จริงอยู่ ในที่นี้ท่านประสงค์เอาโอกาสโลก ส่วนสัตวโลกนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า มนุสฺเสสุ นี้ 20. Addasanti addakkhiṃ. Virajanti vigatarāgādirajattā virajaṃ. Bhikkhunti bhinnakilesattā bhikkhuṃ, sabbaso kilesakālussiyābhāvena vippasannacittatāya vippasannaṃ, anāvilasaṅkappatāya anāvilaṃ. Purimaṃ purimañcettha padaṃ pacchimassa pacchimassa kāraṇavacanaṃ, vigatarāgādirajattā bhinnakilesatāya bhikkhuṃ, bhinnakilesattā kilesakālussiyābhāvena vippasannaṃ, vippasannamanattā anāvilanti. Pacchimaṃ pacchimaṃ vā padaṃ purimassa purimassa kāraṇavacanaṃ, virajaṃ bhikkhuguṇayogato. Bhinnakileso hi bhikkhu. Bhikkhuṃ vippasannabhāvato. Kilesakālussiyābhāvena vippasannamānaso hi bhikkhu. Vippasannaṃ anāvilasaṅkappabhāvatoti. Rāgarajābhāvena vā ‘‘viraja’’nti vuttaṃ, dosakālussiyābhāvena ‘‘vippasanna’’nti, mohabyākulābhāvena ‘‘anāvila’’nti. Evaṃbhūto paramatthato bhikkhu nāma hotīti ‘‘bhikkhu’’nti vuttaṃ. Adāsahanti adāsiṃ ahaṃ. Pīṭhanti tadā mama santike vijjamānaṃ bhaddapīṭhaṃ. Pasannāti kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannacittā. Sehi pāṇibhīti aññaṃ anāṇāpetvā attano hatthehi upanīya pīṭhaṃ paññāpetvā adāsinti attho. ๒๐. บทว่า อทฺทสํ แปลว่า ได้เห็นแล้ว บทว่า วิรชํ แปลว่า ผู้ปราศจากธุลี เพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น บทว่า ภิกฺขุํ แปลว่า ซึ่งภิกษุ เพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้ว, บทว่า วิปฺปสนฺนํ แปลว่า ผู้ผ่องใส เพราะมีจิตผ่องใสโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลสโดยประการทั้งปวง, บทว่า อนาวิลํ แปลว่า ผู้ไม่ขุ่นมัว เพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว ในบทเหล่านี้ บทต้นๆ เป็นเหตุของบทหลังๆ คือ เป็นภิกษุเพราะปราศจากธุลีคือราคะเป็นต้น, ผ่องใสเพราะเป็นผู้ทำลายกิเลสแล้วโดยไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส, ไม่ขุ่นมัวเพราะมีใจผ่องใส หรืออีกนัยหนึ่ง บทหลังๆ เป็นเหตุของบทต้นๆ คือ ปราศจากธุลีเพราะประกอบด้วยคุณของภิกษุ, จริงอยู่ ผู้ทำลายกิเลสแล้วชื่อว่าภิกษุ เป็นภิกษุเพราะมีความผ่องใส, จริงอยู่ ภิกษุมีใจผ่องใสเพราะไม่มีความขุ่นมัวแห่งกิเลส ผ่องใสเพราะมีความดำริที่ไม่ขุ่นมัว หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า วิรชํ เพราะไม่มีธุลีคือราคะ, กล่าวว่า วิปฺปสนฺนํ เพราะไม่มีความขุ่นมัวคือโทสะ, กล่าวว่า อนาวิลํ เพราะไม่มีความวุ่นวายคือโมหะ ผู้เป็นเช่นนี้ โดยปรมัตถ์ชื่อว่าภิกษุ ฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า ภิกฺขุํ บทว่า อทาสหํ แปลว่า เราได้ถวายแล้ว บทว่า ปีฐํ แปลว่า ซึ่งตั่งอันดีงามที่มีอยู่ในสำนักของเราในครั้งนั้น บทว่า ปสนฺนา แปลว่า มีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในกรรมและผลของกรรม และด้วยศรัทธาในพระรัตนตรัย บทว่า เสหิ ปาณีภิ มีความหมายว่า ไม่ได้สั่งผู้อื่น นำเข้าไปด้วยมือของตนเอง ปูลาดตั่งแล้วได้ถวาย Ettha ca ‘‘virajaṃ bhikkhuṃ vippasannamanāvila’’nti iminā khettasampattiṃ dasseti, ‘‘pasannā’’ti iminā cittasampattiṃ, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā payogasampattiṃ. Tathā [Pg.26] ‘‘pasannā’’ti iminā sakkaccadānaṃ anupahaccadānanti ca ime dve dānaguṇā dassitā, ‘‘sehi pāṇibhī’’ti iminā sahatthena dānaṃ anupaviddhadānanti ime dve dānaguṇā dassitā, pītavatthassa attharaṇena nisīdanakālaññutāya cittiṃ katvā dānaṃ kālena dānanti ime dve dānaguṇā dassitāti veditabbā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า วิรชํ ภิกฺขุํ วิปฺปสนฺนมนavilํ นี้ ท่านแสดงถึงเขตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งเนื้อนาบุญ) ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงถึงจิตตสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งจิต) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงถึงประโยคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งความเพียร) อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า ปสนฺนา นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สักกัจจทาน (การให้โดยเคารพ) และ อนุปหัจจทาน (การให้โดยไม่กระทบกระทั่ง) ด้วยคำว่า เสหิ ปาณีภิ นี้ ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ สหัตถทาน (การให้ด้วยมือตน) และ อนปวิทธทาน (การให้โดยไม่ดูหมิ่น) พึงทราบว่า ด้วยการปูลาดผ้าเหลือง ท่านแสดงคุณแห่งทาน ๒ ประการนี้ คือ จิตตีกตทาน (การให้โดยทำความเคารพ) เพราะรู้กาลอันควรนั่ง และ กาลทาน (การให้ตามกาล) ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น Tatiyapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาตติยปีฐวิมาน จบ 4. Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน Pīṭhaṃ te veḷuriyamayanti catutthapīṭhavimānaṃ. Imassāpi vatthu rājagahe samuṭṭhitaṃ, taṃ dutiyavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Nīlavatthena hi attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Sesaṃ paṭhamavimāne vuttasadisaṃ. Tena vuttaṃ – วิมานที่ ๔ ชื่อว่า ปีฐวิมาน เริ่มต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ เรื่องของวิมานแม้นี้ ก็เกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์ เรื่องนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในทุติยวิมาน จริงอยู่ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ ส่วนที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วในปฐมวิมาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 23. ๒๓. ‘‘Pīṭhaṃ te veḷuriyamayaṃ uḷāraṃ, manojavaṃ gacchati yenakāmaṃ; Alaṅkate malyadhare suvatthe, obhāsasi vijjurivabbhakūṭaṃ. ตั่งของท่านสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เป็นของประเสริฐ มีความเร็วเพียงดังใจ ไปได้ตามความปรารถนา ท่านผู้ประดับประดา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ นุ่งห่มผ้าอย่างดี ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าบนยอดเมฆ 24. ๒๔. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จในวิมานนี้แก่ท่านเพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร) 25. ๒๕. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดา ผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 26. ๒๖. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 27. ๒๗. ‘‘Appassa [Pg.27] kammassa phalaṃ mamedaṃ, yenamhi evaṃ jalitānubhāvā; Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke. นี้เป็นผลแห่งกรรมเล็กน้อยของดิฉัน ซึ่งทำให้ดิฉันมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก 28. ๒๘. ‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ pīṭhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi. ดิฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ดิฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายตั่งแก่ท่านด้วยมือของตนเอง 29. ๒๙. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะกรรมนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน 30. ๓๐. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Etthāpi hi nīlavatthena attharitvā pīṭhassa dinnattā imissāpi vimānaṃ veḷuriyamayaṃ nibbattaṃ. Tenevettha ‘‘pīṭhaṃ te veḷuriyamaya’’nti ādito āgataṃ. Sesaṃ tatiyasadisamevāti tattha vuttanayeneva attho veditabbo. จริงอยู่ แม้ในวิมานนี้ เพราะถวายตั่งที่ปูลาดด้วยผ้าสีเขียว วิมานของเทพธิดาแม้นี้จึงสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในวิมานนี้ คาถาจึงขึ้นต้นว่า ปีฐํ เต เวฬุริยมยํ ส่วนที่เหลือเหมือนกับตติยวิมานนั่นเอง ฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในตติยวิมานนั้น Catutthapīṭhavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจตุตถปีฐวิมาน จบ 5. Kuñjaravimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถากุญชรวิมาน Kuñjaro te varārohoti kuñjaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Athekadivasaṃ rājagahanagare nakkhattaṃ ghositaṃ. Nāgarā vīthiyo sodhetvā vālukaṃ okiritvā lājapañcamakāni pupphāni vippakiriṃsu, gehadvāre gehadvāre kadaliyo ca puṇṇaghaṭe ca ṭhapesuṃ, yathāvibhavaṃ nānāvirāgavaṇṇavicittā dhajapaṭākādayo [Pg.28] ussāpesuṃ, sabbo jano attano attano vibhavānurūpaṃ sumaṇḍitapasādhito nakkhattakīḷaṃ kīḷi, sakalanagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ ahosi. Atha bimbisāramahārājā pubbacārittavasena mahājanassa cittānurakkhaṇatthañca attano rājabhavanato nikkhamitvā mahantena parivārena mahatā rājānubhāvena uḷārena sirisobhaggena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. เรื่องกุญชรวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ดังนี้ เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ มีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ชาวเมืองทำความสะอาดถนนหนทาง โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ที่ประตูเรือนทุกแห่ง ตั้งต้นกล้วยและหม้อน้ำเต็มไว้ ตามกำลังทรัพย์ของตน ได้ยกธงชายและธงแผ่น เป็นต้น อันมีสีสันงดงามแปลกตาต่างๆ นานาขึ้น ชนทั้งปวงแต่งกายประดับประดาอย่างดีตามสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของตนๆ แล้วเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์ ทั่วทั้งพระนครได้รับการประดับตกแต่งประหนึ่งเมืองสวรรค์ ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารมหาราช ด้วยเคยทรงประพฤติมาในกาลก่อน และเพื่อรักษาจิตใจของมหาชน จึงเสด็จออกจากพระราชวังของพระองค์ พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยพระสิริโสภาคย์อันโอฬาร ทรงกระทำประทักษิณพระนคร Tena ca samayena rājagahavāsinī ekā kuladhītā rañño taṃ vibhavasampattiṃ sirisobhaggaṃ rājānubhāvañca passitvā acchariyabbhutacittajātā ‘‘ayaṃ deviddhisadisā vibhavasampatti kīdisena nu kho kammunā labbhatī’’ti paṇḍitasammate pucchi. Te tassā kathesuṃ ‘‘bhadde, puññakammaṃ nāma cintāmaṇisadisaṃ kapparukkhasadisaṃ, khettasampattiyā cittasampattiyā ca sati yaṃ yaṃ patthetvā karoti, taṃ taṃ nipphādetiyeva. Apica āsanadānena uccākulīnatā hoti, annadānena balasampattipaṭilābho, vatthadānena vaṇṇasampattipaṭilābho, yānadānena sukhavisesapaṭilābho, dīpadānena cakkhusampattipaṭilābho, āvāsadānena sabbasampattipaṭilābho hotī’’ti. Sā taṃ sutvā ‘‘devasampatti ito uḷārā hoti maññe’’ti tattha cittaṃ ṭhapetvā puññakiriyāya ativiya ussāhajātā ahosi. ก็ในสมัยนั้น กุลธิดาผู้หนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ได้เห็นสมบัติแห่งความมั่งคั่ง พระสิริโสภาคย์ และราชานุภาพของพระราชานั้นแล้ว เกิดมีจิตอัศจรรย์ใจอย่างยิ่ง จึงได้ถามผู้ที่นับถือกันว่าเป็นบัณฑิตว่า "สมบัติแห่งความมั่งคั่งนี้ ซึ่งเปรียบด้วยฤทธิ์ของเทวดา จะพึงได้มาด้วยกรรมเช่นไรหนอ" บัณฑิตเหล่านั้นได้บอกแก่นางว่า "ดูก่อนน้องหญิง อันว่าบุญกรรมนี้ เปรียบด้วยแก้วจินดามณี เปรียบด้วยต้นกัลปพฤกษ์ เมื่อความสมบูรณ์แห่งเขต (คือทักขิไณยบุคคล) และความสมบูรณ์แห่งจิต (คือเจตนา) มีอยู่ บุคคลปรารถนาสิ่งใดๆ แล้วกระทำบุญกรรมนั้น ย่อมสำเร็จสิ่งนั้นๆ ได้ทีเดียว อีกอย่างหนึ่ง ด้วยการให้อาสนะ ย่อมมีความเป็นผู้มีสกุลสูง, ด้วยการให้ข้าว ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยกำลัง, ด้วยการให้ผ้า ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยผิวพรรณ, ด้วยการให้ยานพาหนะ ย่อมได้ความสุขพิเศษ, ด้วยการให้ประทีป ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยจักษุ, ด้วยการให้ที่อยู่อาศัย ย่อมได้ความสมบูรณ์ด้วยสมบัติทั้งปวง" นางได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงตั้งจิตไว้ในทิพยสมบัตินั้นว่า "เราเข้าใจว่า ทิพยสมบัติย่อมโอฬารกว่าสมบัตินี้" แล้วเกิดความอุตสาหะอย่างยิ่งในการทำบุญ Mātāpitaro cassā ahataṃ vatthayugaṃ navapīṭhaṃ ekaṃ padumakalāpaṃ sappimadhusakkharā taṇḍulakhīrāni ca paribhogatthāya pesesuṃ. Sā tāni disvā ‘‘ahañca dānaṃ dātukāmā, ayañca me deyyadhammo laddho’’ti tuṭṭhamānasā dutiyadivase dānaṃ sajjentī appodakamadhupāyāsaṃ sampādetvā, tassa parivārabhāvena aññampi bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā dānagge gandhaparibhaṇḍaṃ katvā vikasitapadumapattakiñjakkhakesaropasobhitesu padumesu āsanaṃ paññāpetvā, ahatena setavatthena attharitvā āsanassa catunnaṃ pādānaṃ upari cattāri padumāni mālāguḷañca ṭhapetvā, āsanassa upari vitānaṃ bandhitvā mālādāmaolambakadāmāni olambitvā, āsanassa samantato bhūmiṃ sakesarehi padumapattehi sabbasantharaṃ [Pg.29] santharitvā ‘‘dakkhiṇeyye āgate pūjessāmī’’ti pupphapūritaṃ caṅkoṭakaṃ ekamante ṭhapesi. มารดาและบิดาของนางได้ส่งผ้าคู่ใหม่ ตั่งใหม่ ๑ ตัว ช่อดอกปทุม ๑ ช่อ และเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาล ข้าวสาร น้ำนม มาให้เพื่อบริโภค นางเห็นสิ่งเหล่านั้นแล้ว มีใจยินดีว่า "เราก็ปรารถนาจะให้ทาน และไทยธรรมนี้เราก็ได้มาแล้ว" จึงจัดแจงทานในวันที่สอง นางได้จัดเตรียมข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อย แล้วจัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอย่างอื่นอีกเป็นอันมากเพื่อเป็นบริวารของข้าวมธุปายาสนั้น ที่โรงทาน ได้กระทำการอบด้วยของหอม แล้วปูลาดอาสนะไว้ท่ามกลางดอกปทุมที่ประดับด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกปทุมที่บานสะพรั่ง ปูลาดด้วยผ้าขาวผืนใหม่ วางดอกปทุม ๔ ดอกและพวงมาลัยไว้บนขาตั่งทั้ง ๔ ขึงเพดานไว้เบื้องบนอาสนะ ห้อยพวงระเบียบดอกไม้และพวงมาลัยที่ห้อยย้อยลงมา โดยรอบอาสนะ ได้ปูลาดพื้นทั้งหมดด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร แล้วตั้งกระเช้าที่เต็มด้วยดอกไม้ไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง ด้วยคิดว่า "เมื่อทักขิไณยบุคคลมาแล้ว เราจักบูชา" Athevaṃ katadānūpakaraṇasaṃvidhānā sīsaṃnhātā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā velaṃ sallakkhetvā ekaṃ dāsiṃ āṇāpesi ‘‘gaccha je, amhākaṃ tādisaṃ dakkhiṇeyyaṃ pariyesāhī’’ti. Tena ca samayena āyasmā sāriputto sahassathavikaṃ nikkhipanto viya rājagahe piṇḍāya caranto antaravīthiṃ paṭipanno hoti. Atha sā dāsī theraṃ vanditvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ me dethā’’ti. ‘‘Ekissā upāsikāya anuggahatthaṃ ito ethā’’ti ca āha. Thero tassā pattaṃ adāsi. Sā theraṃ gehaṃ pavesesi. Atha sā itthī therassa paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ dassetvā ‘‘nisīdatha, bhante, idamāsanaṃ paññatta’’nti vatvā there tattha nisinne sakesarehi padumapattehi theraṃ pūjayamānā āsanassa samantato okiritvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sappimadhusakkharāsammissena appodakamadhupāyāsena parivisi. Parivisantī ca ‘‘imassa me puññassānubhāvena dibbagajakūṭāgārapallaṅkasobhitā dibbasampattiyo hontu, sabbāsu pavattīsu padumā nāma mā vigatā hontū’’ti patthanaṃ akāsi. Puna there katabhattakicce pattaṃ dhovitvā sappimadhusakkharāhi pūretvā pallaṅke atthataṃ sāṭakaṃ cumbaṭakaṃ katvā therassa hatthe ṭhapetvā there ca anumodanaṃ katvā pakkamante dve purise āṇāpesi ‘‘therassa hatthe pattaṃ imañca pallaṅkaṃ vihāraṃ netvā therassa niyyātetvā āgacchathā’’ti. Te tathā akaṃsu. ครั้งนั้น นางผู้ได้จัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานไว้อย่างนี้แล้ว อาบน้ำสระเกล้า นุ่งห่มผ้าสะอาดเรียบร้อย กำหนดเวลาแล้ว ได้สั่งหญิงรับใช้คนหนึ่งว่า "แน่ะแม่ ไปเถิด จงไปแสวงหาทักขิไณยบุคคลเช่นนั้นเพื่อเรา" ก็ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีอายุ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประหนึ่งว่ากำลังวางถุงเงินหนึ่งพัน ได้เข้าไปสู่ระหว่างถนน ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้นั้นไหว้พระเถระแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรของท่านแก่ดิฉัน" และกล่าวว่า "ขอท่านจงมาทางนี้ เพื่ออนุเคราะห์อุบาสิกาท่านหนึ่ง" พระเถระได้ให้บาตรแก่นาง นางได้นิมนต์พระเถระเข้าไปสู่เรือน ครั้งนั้น หญิงผู้นั้นได้ทำการต้อนรับพระเถระ แสดงอาสนะแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เชิญท่านนั่งเถิด อาสนะนี้จัดไว้แล้ว" เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว นางบูชาพระเถระด้วยกลีบดอกปทุมพร้อมทั้งเกสร โปรยลงโดยรอบอาสนะ แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ นางได้อังคาสด้วยข้าวมธุปายาสชนิดน้ำน้อยที่ผสมด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล ขณะที่กำลังอังคาสอยู่นั้น นางได้ตั้งความปรารถนาว่า "ด้วยอานุภาพแห่งบุญของข้าพเจ้านี้ ขอทิพยสมบัติทั้งหลายอันงดงามด้วยช้างทิพย์ ยอดปราสาท และบัลลังก์ จงมีแก่ข้าพเจ้าเถิด และในทุกภพทุกชาติ ขอชื่อว่าดอกปทุมอย่าได้ปราศจากไปเลย" อีกครั้งหนึ่ง เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางล้างบาตรแล้วบรรจุให้เต็มด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาล แล้วนำผ้าสาฎกที่ปูลาดบนตั่งมาทำเป็นผ้าสำหรับรองบาตร วางไว้ในมือของพระเถระ และเมื่อพระเถระทำอนุโมทนาแล้วกำลังจะกลับ นางได้สั่งบุรุษสองคนว่า "พวกท่านจงนำบาตรในมือของพระเถระและตั่งนี้ไปยังวิหาร ถวายแด่พระเถระแล้วจงกลับมา" บุรุษทั้งสองนั้นได้กระทำตามนั้น Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane yojanasatubbedhe kanakavimāne nibbatti accharāsahassaparivārā. Patthanāvasena cassā pañcayojanubbedho padumamālālaṅkato samantato padumapattakiñjakkhakesaropasobhito manuññadassano sukhasamphasso vividharatanaraṃsijālasamujjalahemābharaṇavibhūsito gajavaro nibbatti. Tassūpari yathāvuttasobhātisayayutto yojaniko kanakapallaṅko nibbatti. Sā dibbasampattiṃ anubhavantī antarantarā taṃ kuñjaravimānassa upari ratanavicittaṃ pallaṅkaṃ abhiruyha mahatā devatānubhāvena nandanavanaṃ gacchati. Athekasmiṃ ussavadivase devatāsu yathāsakaṃ dibbānubhāvena uyyānakīḷanatthaṃ [Pg.30] nandanavanaṃ gacchantīsūtiādinā sabbaṃ paṭhamapīṭhavimānavaṇṇanāyaṃ āgatasadisaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idha pana thero – นางในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๐๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร และด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของนาง ช้างตัวประเสริฐสูง ๕ โยชน์ ประดับด้วยพวงมาลัยดอกบัว งดงามโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว มีทัศนะอันน่ารื่นรมย์ มีสัมผัสอันเป็นสุข ประดับด้วยเครื่องประดับทองอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ได้บังเกิดขึ้นแล้ว เบื้องบนช้างนั้น บัลลังก์ทองขนาด ๑ โยชน์ ประกอบด้วยความงามอันยอดเยี่ยมดังที่กล่าวแล้ว ได้บังเกิดขึ้นแล้ว นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ ในระหว่างๆ ขึ้นสู่บัลลังก์อันวิจิตรด้วยรัตนะนั้น ซึ่งอยู่เบื้องบนกุญชรวิมาน ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ไปยังสวนนันทวัน. ครั้งนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง เมื่อเหล่าเทวดาพากันไปยังสวนนันทวันเพื่อเล่นในสวนด้วยทิพยานุภาพตามสมควรของตน เป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบว่าเหมือนกับที่มาแล้วในปฐมปีฐวิมานวรรณนา ฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในเรื่องนั้นนั่นเทียว. แต่ในเรื่องนี้ พระเถระได้กล่าวว่า – 31. ๓๑. ‘‘Kuñjaro te varāroho, nānāratanakappano; Ruciro thāmavā javasampanno, ākāsamhi samīhati. “ช้างของเธอเป็นพาหนะอันประเสริฐ ประดับประดาด้วยรัตนะต่างๆ เป็นที่น่ารื่นรมย์ มีกำลัง ถึงพร้อมด้วยความเร็ว เที่ยวไปในอากาศได้ 32. ๓๒. ‘‘Padumi padmapattakkhi, padmuppalajutindharo; Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgo, soṇṇapokkharamāladhā. “ดูกรเทพธิดาผู้มีนามว่าปทุมิ ผู้มีดวงตาเหมือนกลีบบัว ช้างนั้นทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบล มีร่างกายเกลื่อนกล่นด้วยละอองเกสรปทุม ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง 33. ๓๓. ‘‘Padumānusaṭaṃ maggaṃ, padmapattavibhūsitaṃ; Ṭhitaṃ vaggu manugghātī, mitaṃ gacchati vāraṇo. “ช้างนั้นย่อมเดินไปอย่างสง่างาม สู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัว ประดับประดาด้วยกลีบบัว ไม่ทำให้ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนหวั่นไหว ก้าวไปอย่างมีประมาณ 34. ๓๔. ‘‘Tassa pakkamamānassa, soṇṇakaṃsā ratissarā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. “เมื่อช้างนั้นก้าวไป กระดึงทองคำทั้งหลายมีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน เสียงกึกก้องของกระดึงเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า 35. ๓๕. ‘‘Tassa nāgassa khandhamhi, sucivatthā alaṅkatā; Mahantaṃ accharāsaṅghaṃ, vaṇṇena atirocasi. “เธอผู้ทรงผ้าสะอาด ประดับประดาแล้ว บนคอของช้างนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่นางอัปสรจำนวนมากด้วยวรรณะของตน 36. ๓๖. ‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana; Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti. – āha; “นี้เป็นผลทานของเธอ หรือว่าเป็นผลของศีล หรือว่าเป็นผลของการทำอัญชลีกรรม เราถามแล้ว เธอจงบอกความนั้นแก่เราเถิด” ดังนี้. พระเถระได้ทูลถามแล้ว 31. Tattha kuñjaro te varārohoti kuñje giritaṭe ramati abhiramati, tattha vā ravati koñcanādaṃ nadanto vicarati. Kuṃ vā pathaviṃ tadabhighātena jarayatīti kuñjaro, giricarādibhedo manussaloke hatthī, ayaṃ pana kīḷanakāle kuñjarasadisatāya evaṃ vutto. Āruyhatīti āroho, ārohanīyoti attho. Varo aggo seṭṭho ārohoti [Pg.31] varāroho, uttamayānanti vuttaṃ hoti. Nānāratanakappanoti nānāvidhāni ratanāni etesanti nānāratanā, kumbhālaṅkārādihatthālaṅkārā. Tehi vihito kappanno sannāho yassa so nānāratanakappano. Ruciṃ abhiratiṃ detīti ruciro, manuññoti attho. Thāmavāti thiro, balavāti attho. Javasampannoti sampannajavo, sīghajavoti vuttaṃ hoti. Ākāsamhi samīhatīti ākāse antalikkhe sammā īhati, āruḷhānaṃ khobhaṃ akaronto carati gacchatīti attho. ๓๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุญฺชโร เต วราโรโห ความว่า สัตว์ที่รื่นรมย์ ยินดียิ่งในกุญชะคือเชิงเขา หรือเที่ยวร้องเสียงดุจเสียงนกกระเรียน เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร. หรือว่า แผ่นดินชื่อว่า กุํ สัตว์ที่ทำแผ่นดินนั้นให้ชำรุดด้วยการกระทบ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุญชร ได้แก่ช้างในมนุษยโลก มีชนิดต่างๆ เช่น คิริจร เป็นต้น แต่ช้างนี้ถูกเรียกว่าอย่างนี้เพราะมีความคล้ายคลึงกับช้างในเวลาเล่น. สัตว์ที่บุคคลขึ้นขี่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาโรหะ อธิบายว่า เป็นที่ขึ้นขี่. สัตว์ที่เป็นที่ขึ้นขี่อันประเสริฐ คือเลิศ ประเสริฐสุด เหตุนั้นจึงชื่อว่า วราโรหะ หมายความว่า เป็นยานอันอุดม. บทว่า นานารตนกปฺปโน ความว่า รัตนะต่างๆ มีอยู่แก่เครื่องประดับเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นานารตนา ได้แก่เครื่องประดับช้างมีเครื่องประดับกุมภ์เป็นต้น. เครื่องผูกคือเครื่องเกราะที่ทำด้วยรัตนะเหล่านั้นมีอยู่แก่ช้างใด ช้างนั้นชื่อว่า นานารตนกัปปนะ. สัตว์ที่ให้ความรื่นรมย์คือความยินดียิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า รุจิระ อธิบายว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า ถามวา ความว่า มั่นคง อธิบายว่า มีกำลัง. บทว่า ชวสมฺปนฺโน ความว่า มีความเร็วถึงพร้อมแล้ว หมายความว่า มีความเร็วจัด. บทว่า อากาสมฺหิ สมีหติ ความว่า ย่อมพยายาม คือย่อมเที่ยวไปได้ดีในอากาศคือท้องฟ้า อธิบายว่า ย่อมเที่ยวไปคือย่อมไปโดยไม่ทำความหวั่นไหวแก่ผู้ที่ขึ้นขี่. 32. Padumīti padumasamānavaṇṇatāya ‘‘paduma’’nti laddhanāmena kumbhavaṇṇena samannāgatattā padumī. Padmapattakkhīti kamaladalasadisanayane, ālapanametaṃ tassā devatāya. Padmuppalajutindharoti dibbapadumuppalamālālaṅkatasarīratāya tahaṃ tahaṃ vipphurantaṃ vijjotamānaṃ padumuppalajutiṃ dhāretīti padumuppalajutindharo. Padmacuṇṇābhikiṇṇaṅgoti padumapattakiñjakkhakesarehi samantato okiṇṇagatto. Soṇṇapokkharamāladhāti hemamayakamalamālābhārī. ๓๒. บทว่า ปทุมิ ความว่า ชื่อว่า ปทุมิ เพราะประกอบด้วยวรรณะที่กุมภ์อันได้นามว่า “ปทุมะ” เพราะมีวรรณะเสมอด้วยดอกบัว. บทว่า ปทฺมปตฺตกฺขิ ความว่า ดูกรเทพธิดาผู้มีนัยน์ตาเสมอด้วยกลีบบัว เป็นคำร้องเรียกเทพธิดานั้น. บทว่า ปทฺมุปฺปลชุตินฺธโร ความว่า ชื่อว่า ปทุมุปปลชุตินธร เพราะทรงไว้ซึ่งรัศมีแห่งดอกปทุมและดอกอุบลอันส่องสว่างแวววาวไปในที่นั้นๆ เพราะมีพระวรกายประดับด้วยพวงมาลัยดอกปทุมและดอกอุบลอันเป็นทิพย์. บทว่า ปทฺมจุณฺณาภิกิณฺณงฺโค ความว่า มีร่างกายเกลื่อนกล่นโดยรอบด้วยกลีบ เกสร และเรณูของดอกบัว. บทว่า โสณฺณโปกฺขรมาลธา ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยดอกบัวทอง. 33. Padumānusaṭaṃ maggaṃ padmapattavibhūsitanti hatthino padanikkhepe padanikkhepe tassa pādaṃ sandhārentehi mahantehi padumehi anusaṭaṃ vippakiṇṇaṃ, nānāvirāgavaṇṇehi tesaṃyeva ca pattehi ito cito ca paribbhamantehi visesato maṇḍitatāya vibhūsitaṃ maggaṃ gacchatīti yojanā. Ṭhitanti idaṃ maggavisesanaṃ, padumapattavibhūsitaṃ hutvā ṭhitaṃ magganti attho. Vaggūti cāru, kiriyāvisesanañcetaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Anugghātīti na ugghāti, attano upari nisinnānaṃ īsakampi khobhaṃ akarontoti attho. Mitanti nimmitaṃ, nikkhepapadaṃ vītikkamanti attho. Ayañhettha attho ‘‘vaggu cāru padanikkhepaṃ katvā gacchatī’’ti. Mitanti vā parimitaṃ pamāṇayuttaṃ, nātisīghaṃ, nātisaṇikanti vuttaṃ hoti. Vāraṇoti hatthī. So hi paccatthikavāraṇato gamanaparikkilesavāraṇato ca ‘‘vāraṇo’’ti vuccati. ๓๓. บทว่า ปทุมานุสฏํ มคฺคํ ปทฺมปตฺตวิภูสิตํ มีการประกอบความว่า ย่อมไปสู่หนทางที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกบัวใหญ่ทั้งหลายที่รองรับเท้าของช้างนั้นในทุกๆ ย่างก้าว และที่ประดับประดาเป็นพิเศษด้วยกลีบดอกบัวเหล่านั้นเองซึ่งมีสีสันน่ากำหนัดต่างๆ ปลิวว่อนไปมาในที่นี้และที่นั้น. บทว่า ฐิตํ นี้เป็นวิเสสนะของบทว่า มคฺคํ อธิบายว่า สู่หนทางที่ตั้งอยู่โดยเป็นทางที่ประดับด้วยกลีบบัว. บทว่า วคฺคู ความว่า งดงาม และบทนี้เป็นกิริยาวิเสสนะ ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า อนุคฺฆาตี ความว่า ไม่กระทบกระเทือน อธิบายว่า ไม่ทำความหวั่นไหวแม้เพียงเล็กน้อยแก่ผู้ที่นั่งอยู่เบื้องบนตน. บทว่า มิตํ ความว่า ที่ก้าวไปแล้ว อธิบายว่า ก้าวล่วงย่างที่วางไว้. ความในที่นี้มีว่า “ย่อมไปโดยทำการก้าวย่างอย่างงดงาม”. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มิตํ ความว่า มีประมาณ ประกอบด้วยประมาณ หมายความว่า ไม่เร็วนัก ไม่ช้านัก. บทว่า วารโณ คือ ช้าง. เพราะว่าช้างนั้นชื่อว่า “วารณะ” เพราะห้ามข้าศึก และเพราะห้ามความลำบากในการเดินทาง. 34. Tassa [Pg.32] pakkamamānassa, soṇṇasaṃkā ratissarāti tassa yathāvuttassa kuñjarassa gacchantassa soṇṇakaṃsā suvaṇṇamayā ghaṇṭā ratissarā ramaṇīyasaddā manuññanigghosā olambantīti adhippāyo. Tassa hi kuñjarassa ubhosu passesu mahākolambappamāṇā maṇimuttādikhacitā hemamayā anekasatā mahantiyo ghaṇṭā tahaṃ tahaṃ olambamānā pacalanti, yato chekena gandhabbakena payuttavāditato ativiya manoharasaddo niccharati. Tenāha ‘‘tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā’’ti. Tassattho – yathā nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susiranti evaṃ pañcaṅgike tūriye kusalehi vādiyamāne ṭhānuppattiyā mandatāravibhāgaṃ dassentena gāyantena samīrito vāditasaro vaggu rajanīyo nigghoso suyyati, evaṃ tesaṃ sovaṇṇakaṃsānaṃ tapanīyaghaṇṭānaṃ nigghoso suyyatīti. ๓๔. บทว่า ตสฺส ปกฺกมมานสฺส, โสณฺณกํสา รติสฺสรา มีอธิบายว่า เมื่อกุญชรดังที่กล่าวแล้วนั้นเดินไปอยู่ กระดึงทองคำคือระฆังที่ทำด้วยทองคำ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลิน มีเสียงกึกก้องน่ารื่นรมย์ ย่อมห้อยอยู่. จริงอยู่ ที่ข้างทั้งสองของกุญชรนั้น มีระฆังใหญ่ที่ทำด้วยทองคำ ประดับด้วยมณีและมุกดาเป็นต้น ขนาดเท่าหม้อกลัมพะขนาดใหญ่ หลายร้อยใบ ห้อยอยู่ในที่นั้นๆ ย่อมแกว่งไกวไปมา ซึ่งจากอาการนั้น เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งกว่าเสียงดนตรีที่คนธรรพ์ผู้ฉลาดบรรเลง ย่อมเปล่งออกมา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เตสํ สุยฺยติ นิพฺโฆโส, ตูริเย ปญฺจงฺคิเก ยถา” ดังนี้. อรรถแห่งบทนั้นคือ – เปรียบเหมือนว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ คือ อาตตะ วิตตะ อาตตวิตตะ ฆนะ และสุสิระ อันผู้ฉลาดบรรเลงอยู่ เสียงบรรเลงอันไพเราะน่ากำหนัด คือเสียงกึกก้องที่เปล่งออกมาโดยผู้ขับร้องที่แสดงการจำแนกเสียงทุ้มและเสียงแหลมตามสมควรแก่ฐานะ ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันใด เสียงกึกก้องของกระดึงทองคำคือระฆังทองเหล่านั้น ย่อมเป็นที่ได้ยิน ฉันนั้น. 35. Nāgassāti hatthināgassa. Mahantanti sampattimahattenāpi saṅkhyāmahattenāpi mahantaṃ. Accharāsaṅghanti devakaññāsamūhaṃ. Vaṇṇenāti rūpena. ๓๕. บทว่า นาคสฺส ได้แก่ แห่งพญาช้าง. บทว่า มหนฺตํ ได้แก่ ที่ยิ่งใหญ่ คือ ยิ่งใหญ่ทั้งโดยสมบัติ และยิ่งใหญ่ทั้งโดยจำนวน. บทว่า อจฺฉราสงฺฆํ ได้แก่ ซึ่งหมู่แห่งนางเทพอัปสร. บทว่า วณฺเณน ได้แก่ โดยรูป. 36. Dānassāti dānamayapuññassa. Sīlassāti kāyikasaṃvarādisaṃvarasīlassa. Vā-saddo avuttavikappanattho. Tena abhivādanādiṃ avuttaṃ cārittasīlaṃ saṅgaṇhāti. ๓๖. บทว่า ทานสฺส ได้แก่ แห่งบุญสำเร็จด้วยทาน. บทว่า สีลสฺส ได้แก่ แห่งศีลคือความสำรวมทางกายเป็นต้น. วา ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมข้อที่ไม่ได้กล่าวไว้. ด้วยวา ศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์จาริตตศีลที่ไม่ได้กล่าวไว้ มีการอภิวาทเป็นต้น. Evaṃ therena pucchitā sā devatā pañhaṃ vissajjesi, tamatthaṃ dassetuṃ – เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้วิสัชนาปัญหาแล้ว, เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้ว่า) – 37. ๓๗. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – “เทพธิดานั้นมีใจยินดี อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์แล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” ดังนี้. Ayaṃ gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā, tassā attho heṭṭhā vutto eva. คาถานี้ พระธรรมสังคาหกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้, อรรถแห่งคาถานั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องล่างนั่นเทียว. 38. ๓๘. ‘‘Disvāna guṇasampannaṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ sataṃ; Adāsiṃ pupphābhikiṇṇaṃ, āsanaṃ dussasanthataṃ. “ข้าพเจ้าได้เห็นท่านผู้สมบูรณ์ด้วยคุณ ผู้มีฌาน ยินดีในฌาน เป็นสัตบุรุษ จึงได้ถวายอาสนะที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ อันปูลาดด้วยผ้า” 39. ๓๙. ‘‘Upaḍḍhaṃ padmamālāhaṃ, āsanassa samantato; Abbhokirissaṃ pattehi, pasannā sehi pāṇibhi. “ข้าพเจ้าได้ถวายดอกบัวครึ่งหนึ่งโดยรอบแห่งอาสนะ ได้โปรยปรายด้วยกลีบ (บัว) มีใจเลื่อมใส ด้วยมือของตน” 40. ๔๐. ‘‘Tassa kammakusalassa, idaṃ me īdisaṃ phalaṃ; Sakkāro garukāro ca, devānaṃ apacitā ahaṃ. “นี้เป็นผลเช่นนี้ของข้าพเจ้า แห่งกุศลกรรมนั้น ข้าพเจ้าเป็นที่สักการะเคารพ และเป็นที่บูชาของเทวดาทั้งหลาย” 41. ๔๑. ‘‘Yo [Pg.33] ve sammāvimuttānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ; Pasanno āsanaṃ dajjā, evaṃ nande yathā ahaṃ. “ผู้ใดแล มีใจเลื่อมใส พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้สงบ ผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ผู้นั้นพึงบันเทิงอย่างนี้ เหมือนดังข้าพเจ้า” 42. ๔๒. ‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā; Āsanaṃ dātabbaṃ hoti, sarīrantimadhārina’’nti. – devatāya vuttagāthā; “เพราะเหตุนั้นแล อันผู้ที่มุ่งประโยชน์ตน ผู้ปรารถนาความเป็นใหญ่ พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย” ดังนี้. (เหล่านี้คือ) คาถาที่เทพธิดากล่าวแล้ว. 38. Tattha guṇasampannanti sabbehi sāvakaguṇehi samannāgataṃ, tehi vā paripuṇṇaṃ. Etena sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiṃ dasseti. Jhāyinti ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti duvidhenāpi jhānena jhāyanasīlaṃ, tena vā jhāpetabbaṃ sabbasaṃkilesapakkhaṃ jhāpetvā ṭhitaṃ. Tato eva jhāne ratanti jhānarataṃ. Satanti samānaṃ, santaṃ vā, sappurisanti attho. Pupphābhikiṇṇanti pupphehi abhikiṇṇaṃ, kamaladalehi abhippakiṇṇanti attho. Dussasanthatanti vatthena upari atthataṃ. ๓๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า คุณสมฺปนฺนํ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยสาวกคุณทั้งปวง หรือว่า ผู้บริบูรณ์ด้วยสาวกคุณเหล่านั้น. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงถึงการบรรลุถึงที่สุดยอดแห่งสาวกบารมีญาณ. บทว่า ฌายึ ได้แก่ ผู้มีปกติเพ่งด้วยฌานแม้ทั้งสองอย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน หรือว่า ผู้เผาฝ่ายแห่งสังกิเลสทั้งปวงที่พึงเผาด้วยฌานนั้นแล้วดำรงอยู่. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านจึงยินดีในฌาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า ฌานรตํ (ผู้ยินดีในฌาน). บทว่า สตํ อธิบายว่า ผู้สงบ หรือ ผู้เป็นสัตบุรุษ. บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ อธิบายว่า เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ คือ เกลื่อนกล่นด้วยกลีบดอกบัว. บทว่า ทุสฺสสนฺถตํ ได้แก่ อันปูลาดไว้เบื้องบนด้วยผ้า. 39. Upaḍḍhaṃ padmamālāhanti upaḍḍhaṃ padumapupphaṃ ahaṃ. Āsanassa samantatoti therena nisinnassa āsanassa samantā bhūmiyaṃ. Abbhokirissanti abhiokiriṃ abhippakiriṃ. Kathaṃ? Pattehīti, tassa upaḍḍhapadumassa visuṃ visuṃ katehi pattehi pupphavassābhivassanakaniyāmena okirinti attho. ๓๙. บทว่า อุปฑฺฒํ ปทุมมาลาหํ ได้แก่ ข้าพเจ้า (ถวาย) ดอกบัวครึ่งหนึ่ง. บทว่า อาสนสฺส สมนฺตโต ได้แก่ โดยรอบแห่งอาสนะที่พระเถระนั่งแล้ว บนพื้นดิน. บทว่า อพฺโภกิริสฺสํ ได้แก่ ได้โปรยปรายแล้ว ได้โปรยไปทั่วแล้ว. (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) บทว่า ปตฺเตหิ อธิบายว่า ได้โปรยปรายด้วยกลีบแห่งดอกบัวครึ่งดอกนั้นที่ทำไว้แยกกันๆ โดยนัยแห่งฝนดอกไม้ที่ตกลงมา. 40. Idaṃ me īdisaṃ phalanti iminā ‘‘kuñjaro te varāroho’’tiādinā therena gahitaṃ aggahitañca āyuyasasukharūpādibhedaṃ attano dibbasampattiṃ ekato dassetvā punapi therena aggahitameva attano ānubhāvasampattiṃ dassetuṃ ‘‘sakkāro garukāro’’tiādimāha. Tena ‘‘na kevalaṃ bhante tumhehi yathāvuttameva idha mayhaṃ puññaphalaṃ, apica kho idaṃ dibbaṃ ādhipateyyampī’’ti dasseti. Tattha sakkāroti ādarakiriyā, devehi attano sakkātabbatāti attho. Tathā garukāroti garukātabbatā. Devānanti devehi. Apacitāti pūjitā. ๔๐. ด้วยบทว่า อิทํ เม อีทิสํ ผลํ นี้ (เทพธิดา) ได้แสดงทิพยสมบัติของตน อันมีประเภทคือ อายุ ยศ สุข รูป เป็นต้น ทั้งที่พระเถระกล่าวถึงด้วยคาถาว่า “กุญฺชโร เต วราโรโห” เป็นต้น และที่ไม่ได้กล่าวถึง รวมไว้ในที่เดียวกันแล้ว, อีกครั้งหนึ่ง เพื่อจะแสดงอานุภาวสมบัติของตนที่พระเถระไม่ได้กล่าวถึงนั่นเทียว จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สกฺกาโร ครุกาโร”. ด้วยคำนั้น (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ผลบุญของข้าพเจ้าในวิมานนี้ มิใช่มีเพียงเท่าที่ท่านกล่าวไว้เท่านั้น แต่ทว่า ความเป็นอธิบดีอันเป็นทิพย์นี้ก็มีด้วย”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สกฺกาโร คือ การกระทำความเอื้อเฟื้อ อธิบายว่า ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงสักการะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บทว่า ครุกาโร คือ ความเป็นผู้ที่เทวดาทั้งหลายพึงเคารพ. บทว่า เทวานํ ได้แก่ อันเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อปจิตา ได้แก่ อันบูชาแล้ว. 41. Sammāvimuttānanti suṭṭhu vimuttānaṃ sabbasaṃkilesappahāyīnaṃ. Santānanti santakāyavacīmanokammānaṃ sādhūnaṃ. Maggabrahmacariyassa ca sāsanabrahmacariyassa ca ciṇṇattā brahmacārinaṃ. Pasanno āsanaṃ dajjāti [Pg.34] kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca pasannamānaso hutvā yadi āsanamattampi dadeyya. Evaṃ nande yathā ahanti yathā ahaṃ tena āsanadānena etarahi nandāmi modāmi, evameva aññopi nandeyya modeyya. ๔๑. บทว่า สมฺมาวิมุตฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้หลุดพ้นดีแล้ว ผู้ละสังกิเลสทั้งปวงได้แล้ว. บทว่า สนฺตานํ ได้แก่ แห่งท่านผู้มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมสงบแล้ว เป็นสาธุชน. (บทว่า พฺรหฺมจารินํ) เพราะความเป็นผู้ประพฤติแล้วซึ่งมรรคพรหมจรรย์และศาสนพรหมจรรย์. บทว่า ปสนฺโน อาสนํ ทชฺชา ความว่า หากว่าบุคคลมีใจเลื่อมใสเพราะเชื่อในผลของกรรมและเชื่อในพระรัตนตรัยแล้ว พึงถวายแม้เพียงอาสนะ. บทว่า เอวํ นนฺเท ยถา อหํ ความว่า ข้าพเจ้าบันเทิงรื่นเริงอยู่ในบัดนี้ด้วยอาสนทานนั้นฉันใด แม้ผู้อื่นก็พึงบันเทิงรื่นเริงฉันนั้นเหมือนกัน. 42. Tasmāti tena kāraṇena. Hi-saddo nipātamattaṃ. Attakāmenāti attano hitakāmena. Yo hi attano hitāvahaṃ kammaṃ karoti, na ahitāvahaṃ, so attakāmo. Mahattanti vipākamahattaṃ. Sarīrantimadhārinanti antimaṃ dehaṃ dhārentānaṃ, khīṇāsavānanti attho. Ayañhettha attho – yasmā arahataṃ āsanadānena ahaṃ evaṃ dibbasampattiyā modāmi, tasmā aññenāpi attano abhivuddhiṃ patthayamānena antimasamussaye ṭhitānaṃ āsanaṃ dātabbaṃ, natthi tādisaṃ puññanti dasseti. Tesaṃ vuttasadisamevāti. ๔๒. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุนั้น. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อตฺตกาเมน ได้แก่ ผู้ใคร่ประโยชน์แก่ตน. จริงอยู่ ผู้ใดทำกรรมที่นำประโยชน์มาให้ตน ไม่ทำกรรมที่ไม่นำประโยชน์มาให้ ผู้นั้นชื่อว่า อัตตกาโม (ผู้ใคร่ประโยชน์ตน). บทว่า มหตฺตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีวิบากยิ่งใหญ่. บทว่า สรีรนฺติมธารินํ ได้แก่ แห่งท่านผู้ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้าย อธิบายว่า แห่งพระขีณาสพทั้งหลาย. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ คือ เพราะเหตุที่ข้าพเจ้ารื่นเริงด้วยทิพยสมบัติอย่างนี้ เพราะอาสนทานที่ถวายแก่พระอรหันต์ทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น แม้ผู้อื่นผู้ปรารถนาความเจริญยิ่งแก่ตน ก็พึงถวายอาสนะแก่ท่านผู้ดำรงอยู่ในอัตภาพสุดท้าย, (เทพธิดา) ย่อมแสดงว่า บุญเช่นนั้นไม่มี. (อรรถแห่งบท) เหล่านั้น เหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. Kuñjaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากุญชรวิมาน จบ. 6. Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน Suvaṇṇacchadanaṃ nāvanti nāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante soḷasamattā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vasitvā vutthavassā ‘‘bhagavantaṃ passissāma, dhammañca suṇissāmā’’ti sāvatthiṃ uddissa gimhasamaye addhānamaggaṃ paṭipannā, antarāmagge ca nirudako kantāro, te ca tattha ghammābhitattā kilantā tasitā pānīyaṃ alabhamānā aññatarassa gāmassa avidūrena gacchanti. Tattha aññatarā itthī udakabhājanaṃ gahetvā udakatthāya udapānābhimukhī gacchati. Atha te bhikkhū taṃ disvā ‘‘yatthāyaṃ itthī gacchati, tattha gate pānīyaṃ laddhuṃ sakkā’’ti pipāsāparetā taṃdisābhimukhā gantvā udapānaṃ disvā tassā avidūre aṭṭhaṃsu. Sā itthī tato udakaṃ gahetvā nivattitukāmā te bhikkhū disvā ‘‘ime ayyā udakena atthikā pipāsitā’’ti ñatvā garucittīkāraṃ upaṭṭhapetvā udakena nimantesi. Te pattathavikato parissāvanaṃ nīharitvā parissāvetvā yāvadatthaṃ pānīyaṃ pivitvā hatthapāde sītale katvā tassā itthiyā pānīyadāne anumodanaṃ vatvā agamaṃsu. เรื่องสุวัณณฉทนนาวา นี้คือ นาวาวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ภิกษุประมาณ ๑๖ รูป อาศัยอยู่ในอาวาสชายหมู่บ้านแห่งหนึ่ง จำพรรษาแล้วจึงดำริว่า “เราจักไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักฟังธรรม” แล้วมุ่งหน้าสู่กรุงสาวัตถี เดินทางไกลในฤดูร้อน ในระหว่างทางมีทางกันดารที่ไม่มีน้ำ ภิกษุเหล่านั้นถูกความร้อนแผดเผาในที่นั้น มีความเหน็ดเหนื่อย กระหายน้ำ เมื่อไม่ได้น้ำดื่ม จึงเดินไปในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น มีหญิงคนหนึ่งถือหม้อน้ำเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำเพื่อตักน้ำ. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเห็นนางแล้วจึงคิดว่า “หญิงนี้ไปที่ใด เมื่อเราไปที่นั่นแล้วคงจะได้น้ำดื่ม” จึงถูกความกระหายครอบงำ เดินมุ่งหน้าไปทางนั้น เห็นบ่อน้ำแล้วจึงได้ยืนอยู่ไม่ไกลจากนาง. หญิงนั้นตักน้ำจากบ่อนั้นแล้ว ประสงค์จะกลับ เห็นภิกษุเหล่านั้นจึงทราบว่า “พระคุณเจ้าเหล่านี้ต้องการน้ำ คงจะกระหายน้ำ” จึงตั้งความเคารพอย่างสูงไว้แล้วนิมนต์ด้วยน้ำ. ภิกษุเหล่านั้นนำผ้ากรองน้ำออกจากถุงบาตร กรองน้ำแล้วดื่มตามความต้องการ ทำมือและเท้าให้เย็นแล้ว กล่าวอนุโมทนาในการถวายน้ำดื่มแก่หญิงนั้นแล้วหลีกไป. Sā [Pg.35] taṃ puññaṃ hadaye ṭhapetvā antarantarā anussarantī aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassā puññānubhāvena kapparukkhopasobhitaṃ mahantaṃ vimānaṃ uppajji. Taṃ vimānaṃ parikkhipitvā muttajālarajatavibhūsitā viya sikatāvakiṇṇapaṇḍarapulinataṭā maṇikkhandhanimmalasalilavāhinī saritā. Tassā ubhosu tīresu uyyānavimānadvāre ca mahatī pokkharaṇī pañcavaṇṇapadumasaṇḍamaṇḍitā saha suvaṇṇanāvāya nibbatti. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī nāvāya kīḷantī laḷantī vicarati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ nāvāya kīḷantiṃ disvā tāya katapuññakammaṃ pucchanto – นางตั้งบุญนั้นไว้ในใจ ระลึกถึงอยู่เนืองๆ ในภายหลังได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานใหญ่ที่ประดับด้วยต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดขึ้น. แวดล้อมวิมานนั้น มีแม่น้ำไหล มีหาดทรายขาวสะอาดเกลื่อนกลาดด้วยทรายแก้วประหนึ่งประดับด้วยตาข่ายมุกและเงิน มีน้ำใสราวก้อนแก้วมณี. ที่ฝั่งทั้งสองของแม่น้ำนั้น และที่ประตูวิมาน มีสระโบกขรณีใหญ่ ประดับด้วยกอบัว ๕ สี บังเกิดขึ้นพร้อมกับเรือทอง. นางเสวยทิพยสมบัติอยู่ในที่นั้น เที่ยวเล่นเพลิดเพลินอยู่ในเรือ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพธิดานั้นกำลังเล่นอยู่ในเรือ จึงประสงค์จะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ (จึงได้กล่าวว่า) – 43. ๔๓. ‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi; Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā. “ดูก่อนนารี ท่านขึ้นสู่เรือที่มุงด้วยทองคำแล้วยืนอยู่ ท่านหยั่งลงสู่สระโบกขรณี แล้วเด็ดดอกบัวด้วยมือ” 44. ๔๔. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. “วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร)” 45. ๔๕. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha; “ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้). Tato therena puṭṭhāya devatāya vissajjitākāraṃ dassetuṃ saṅgītikārehi – ลำดับนั้น เพื่อจะแสดงอาการที่เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วได้ตอบ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงได้กล่าวคาถานี้ว่า – 46. ๔๖. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – “เทพธิดานั้น เมื่อถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด” Ayaṃ gāthā vuttā. คาถานี้ (พระสังคีติกาจารย์) ได้กล่าวไว้แล้ว. 47. ๔๗. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ. “เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำเพื่อให้ท่านดื่ม” 48. ๔๘. ‘‘Yo [Pg.36] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti; Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā. “ผู้ใดแล ลุกขึ้นให้น้ำเพื่อดื่มแก่ผู้ที่เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดมีแก่ผู้นั้น” 49. ๔๙. ‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī; Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā. “แม่น้ำมีน้ำเย็น มีหาดทรายปูลาด ย่อมไหลไปรอบวิมานนั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็มีดอกบานสะพรั่ง” 50. ๕๐. ‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ; Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti. “วิมานอันประเสริฐที่ประกอบด้วยภูมิภาคเหล่านั้น งดงามยิ่งนัก นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ที่ทำบุญไว้ย่อมได้ผลเช่นนี้” 51. ๕๑. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. “เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า” 52. ๕๒. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงสว่างไปทั่วทุกทิศ” (ดังนี้). Ayaṃ devatāya vissajjitākāro. นี้คืออาการที่เทพธิดาตอบ. 43. Tattha suvaṇṇacchadananti vicittabhittiviracanehi rattasuvaṇṇamayehi ubhohi passehi paṭicchāditabbhantaratāya ceva nānāratanasamujjalitena kanakamayālaṅkārena upari chāditatāya ca suvaṇṇacchadanaṃ. Nāvanti potaṃ. So hi orato pāraṃ pavati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Nārīti tassā devadhītāya ālapanaṃ. Narati netīti naro, puriso. Yathā hi paṭhamapakatibhūto satto itarāya pakatiyā seṭṭhatthena puri setīti ‘‘puriso’’ti vuccati, evaṃ nayanaṭṭhena [Pg.37] ‘‘naro’’ti. Puttabhātubhūtopi hi puggalo mātujeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati, pageva bhattubhūto. Narassa esāti nārī, ayañca samaññā manussitthīsu pavattā ruḷhivasena itarāsupi tathā vuccati. Ogāhasi pokkharaṇinti satipi rattuppalanīluppalādike bahuvidhe ratanamaye jalajakusume pokkharasaṅkhātānaṃ dibbapadumānaṃ tattha yebhuyyena atthitāya ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ dibbasaraṃ jalavihāraratiyā anupavisasi. Padmaṃ chindasi pāṇināti rajatamayanāḷaṃ padumarāgaratanamayapattasaṅghātaṃ kanakamayakaṇṇikākiñjakkhakesaraṃ dibbakamalaṃ līlāravindaṃ kattukāmatāya tava hatthena bhañjasi. ๔๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุวณฺณฉทนํ (มีเครื่องมุงเป็นทอง) คือ เพราะมีภายในอันปกปิดแล้วจากทั้งสองข้างด้วยฝาและเครื่องประดับอันวิจิตรที่ทำด้วยทองคำแดง และเพราะมีเบื้องบนอันมุงบังด้วยเครื่องประดับทองที่รุ่งเรืองด้วยรัตนะต่างๆ. บทว่า นาวํ คือ เรือ. เพราะเรือนั้นย่อมแล่นไป คือไปจากฝั่งนี้สู่ฝั่งโน้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า โปตะ, และเพราะนำสัตว์ทั้งหลายไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นาวา. บทว่า นารี เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น. เพราะนำไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า นระ คือ บุรุษ. เปรียบเหมือนสัตว์ผู้มีภาวะดั้งเดิม ย่อมถูกเรียกว่า "บุรุษ" เพราะนอนอยู่ในปุระ (ร่างกาย) ด้วยความเป็นผู้ประเสริฐกว่าภาวะอื่น ฉันใด ก็ฉันนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "นระ" เพราะอรรถว่านำไป. จริงอยู่ แม้บุคคลผู้เป็นบุตรหรือน้องชาย ก็ย่อมอยู่ในฐานะบิดาของมารดาและพี่สาว ไม่ต้องกล่าวถึงผู้เป็นสามีเลย. เพราะเป็นของนระ (บุรุษ) ฉะนั้นจึงชื่อว่า นารี, และสมัญญานี้เป็นไปในหญิงมนุษย์โดยอำนาจของคำที่ใช้กันมา แม้ในหญิงอื่นก็เรียกว่าอย่างนั้น. บทว่า โอคาหสิ โปกฺขรณึ คือ แม้เมื่อมีดอกไม้ที่เกิดในน้ำอันทำด้วยรัตนะหลายชนิด มีอุบลแดงและอุบลเขียวเป็นต้น แต่เพราะมีความเป็นไปโดยมากของดอกปทุมทิพย์อันเรียกว่า "ปอกขระ" ในสระนั้น ท่านจึงเข้าไปสู่สระทิพย์อันได้ชื่อว่า "โบกขรณี" ด้วยความยินดีในการเล่นน้ำ. บทว่า ปทฺมํ ฉินฺทสิ ปาณินา คือ ท่านย่อมเด็ดดอกบัวทิพย์อันมีก้านเป็นเงิน มีกลุ่มใบเป็นแก้วปทุมราค มีฝัก เกสร และเรณูเป็นทอง ด้วยมือของท่าน ด้วยความประสงค์จะทำเป็นดอกบัวเพื่อประดับเล่น. 47. Tasiteti pipāsite. Kilanteti tāya pipāsāya addhānaparissamena ca kilantakāye. Uṭṭhāyāti uṭṭhānavīriyaṃ katvā, ālasiyaṃ anāpajjitvāti attho. ๔๗. บทว่า ตสิเต คือ ผู้กระหายน้ำ. บทว่า กิลนฺเต คือ ผู้มีกายเหน็ดเหนื่อยด้วยความกระหายนั้นและด้วยความลำบากในการเดินทางไกล. บทว่า อุฏฺฐาย คือ ทำความเพียรลุกขึ้น อธิบายว่า ไม่ถึงความเกียจคร้าน. 48. Yo vetiādinā yathā ahaṃ, evaṃ aññepi āyatanagatena udakadānapuññena etādisaṃ phalaṃ paṭilabhantīti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānavidhiṃ dassentī therena puṭṭhamatthaṃ sādhāraṇato vissajjeti. Tattha tassāti tanti ca yathāvuttapuññakārinaṃ paccāmasati. ๔๘. (นางเทพธิดา) แสดงวิธีอนุมานถึงสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยสิ่งที่มองเห็นแล้วว่า "เหมือนดังที่ข้าพเจ้าได้รับผลเช่นนี้ด้วยบุญจากการถวายน้ำอันถึงฐานะ แม้คนอื่นๆ ก็ย่อมได้รับผลเช่นนี้เหมือนกัน" ดังนี้ (ชื่อว่า) ตอบเนื้อความที่พระเถระถามแล้วโดยทั่วไป ด้วยคาถาว่า โย เว เป็นต้น. ในคาถานั้น (นางเทพธิดา) ย่อมพิจารณาถึงผู้กระทำบุญตามที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า ตสฺส และบทว่า ตํ. 49. Anupariyantīti anurūpavasena parikkhipanti. Tassa vasanaṭṭhānaparikkhipanena sopi parikkhitto nāma hoti. Tilakāti bandhujīvakapupphasadisapupphā ekā rukkhajāti. Uddālakāti vātaghātakā, ye ‘‘rājarukkhā’’tipi vuccanti. ๔๙. บทว่า อนุปริยนฺติ ความว่า ย่อมแวดล้อมโดยสมควร. เพราะการแวดล้อมสถานที่อยู่ของบุคคลนั้น แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าถูกแวดล้อม. บทว่า ติลกา คือ พันธุ์ไม้ชนิดหนึ่งมีดอกคล้ายดอกชบา. บทว่า อุทฺทาลกา คือ ต้นคูน ซึ่งเรียกกันว่า "ราชพฤกษ์" ก็มี. 50. Taṃbhūmibhāgehīti tādisehi bhūmibhāgehi, yathāvuttapokkharaṇīnadīuyyānavantehi bhūmipadesehīti attho. Upetarūpanti pāsaṃsiyabhāvena upetaṃ, tesaṃ pokkharaṇīādīnaṃ vasena ramaṇīyasannivesanti vuttaṃ hoti. Bhusa sobhamānanti bhusaṃ ativiya virocamānaṃ vimānaseṭṭhaṃ labhantīti yojanā. Sesaṃ vuttanayamevāti. ๕๐. บทว่า ตํภูมิภาเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเช่นนั้น คือ ด้วยภูมิประเทศอันมีสระโบกขรณี แม่น้ำ และสวนดังที่กล่าวแล้ว. บทว่า อุเปตรูปํ ความว่า ถึงพร้อมด้วยความเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญ คือ มีการตั้งอยู่อย่างน่ารื่นรมย์ด้วยอำนาจแห่งสระโบกขรณีเป็นต้นเหล่านั้น. การประกอบความว่า ย่อมได้วิมานอันประเสริฐที่งดงามยิ่งนัก คือ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง ดังนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Paṭhamanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฐมนาวาวิมาน จบ. 7. Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.38] nāvanti dutiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante aññataro khīṇāsavatthero upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya gāmakāvāse vassaṃ upagantukāmo sāvatthito taṃ gāmaṃ uddissa pacchābhattaṃ addhānamaggapaṭipanno, maggaparissamena kilanto tasito antarāmagge aññataraṃ gāmaṃ sampatto, bahigāme tādisaṃ chāyūdakasampannaṭṭhānaṃ apassanto parissamena ca abhibhuyyamāno cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pavisitvā dhuragehasseva dvāre aṭṭhāsi. Tattha aññatarā itthī theraṃ passitvā ‘‘kuto, bhante, āgatatthā’’ti pucchitvā maggaparissamaṃ pipāsitabhāvañca ñatvā ‘‘etha, bhante’’ti gehaṃ pavesetvā ‘‘idha nisīdathā’’ti āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Tattha nisinne pādodakaṃ pādabbhañjanatelañca datvā tālavaṇṭaṃ gahetvā bīji. Pariḷāhe vūpasante madhuraṃ sītalaṃ sugandhaṃ pānakaṃ yojetvā adāsi. Thero taṃ pivitvā paṭippassaddhakilamatho anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattīti sabbaṃ anantaravimānasadisanti veditabbaṃ. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tena vuttaṃ – ทุติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? สมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี พระขีณาสพเถระรูปหนึ่ง เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะเข้าจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง จึงออกจากกรุงสาวัตถีมุ่งหน้าไปยังบ้านนั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ ได้เดินทางไกล เมื่อยล้าเพราะความลำบากในการเดินทางและกระหายน้ำ ได้เดินทางไปถึงบ้านแห่งหนึ่งในระหว่างทาง เมื่อไม่เห็นสถานที่อันสมบูรณ์ด้วยร่มไม้และน้ำเช่นนั้นในนอกบ้าน และถูกความเหน็ดเหนื่อยครอบงำ จึงครองจีวรเข้าไปในบ้านแล้วยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังแรกนั่นเอง. ในบ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นพระเถระแล้วจึงทูลถามว่า "พระคุณเจ้า มาจากไหน" เมื่อทราบถึงความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางและความกระหายน้ำ จึงกล่าวว่า "นิมนต์มาทางนี้เถิด พระคุณเจ้า" แล้วนิมนต์เข้าบ้าน ปูลาดอาสนะถวายแล้วกล่าวว่า "นิมนต์นั่งตรงนี้เถิด". เมื่อท่านนั่งแล้ว ได้ถวายน้ำล้างเท้าและน้ำมันทาเท้า แล้วถือพัดใบตาลพัดให้. เมื่อความกระวนกระวายบรรเทาลงแล้ว จึงปรุงน้ำปานะอันมีรสหวาน เย็น มีกลิ่นหอมถวาย. พระเถระดื่มน้ำปานะนั้นแล้ว หายจากความเหน็ดเหนื่อย จึงได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป. ในกาลต่อมา หญิงนั้นทำกาละแล้วได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ พึงทราบว่าเรื่องทั้งหมดเหมือนกับวิมานที่แล้ว. แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีอะไรใหม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 53. ๕๓. ‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi; Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā. ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรือมีหลังคาเป็นทองคำยืนอยู่ หยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ. 54. ๕๔. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร? 55. ๕๕. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดามีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? 56. ๕๖. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด. 57. ๕๗. ‘‘Ahaṃ [Pg.39] manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ. เมื่อครั้งดิฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่ม. 58. ๕๘. ‘‘Yo ve kilantassa pipāsitassa, ṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti; Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā. ผู้ใดแล ลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีดอกไม้อุดมสมบูรณ์ มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น. 59. ๕๙. ‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī; Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā. แม่น้ำทั้งหลายอันมีน้ำเย็น มีหาดทรายแผ่ไป ย่อมไหลไปรอบๆ ผู้นั้นทุกเมื่อ ทั้งต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นติลักะ ต้นชมพู่ ต้นคูน และต้นแคฝอยก็ผลิดอกบานสะพรั่ง. 60. ๖๐. ‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ; Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti. วิมานอันประเสริฐ งดงามยิ่งนัก ประกอบด้วยส่วนแห่งภูมิภาคเหล่านั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในวิมานนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ผลเช่นนี้. 61. ๖๑. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ความสำเร็จจึงมีแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งอันเป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน. 62. ๖๒. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันขอบอกแก่ท่านว่า เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ. Atthavaṇṇanāsupi idha ekova theroti apubbaṃ natthi. แม้ในอรรถกถาทั้งหลาย ในเรื่องนี้มีพระเถระเพียงรูปเดียว (มิใช่หลายรูป) เพราะฉะนั้น จึงไม่มีอะไรใหม่. Dutiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยนาวาวิมาน จบ. 8. Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถาตติยนาวาวิมาน Suvaṇṇacchadanaṃ [Pg.40] nāvanti tatiyanāvāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā janapadacārikaṃ caranto mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ kosalajanapade yena thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā ‘‘samaṇo kira gotamo amhākaṃ gāmakhettaṃ anuppatto’’ti. Atha thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā appasannā micchādiṭṭhikā maccherapakatā ‘‘sace samaṇo gotamo imaṃ gāmaṃ pavisitvā dvīhatīhaṃ vaseyya, sabbaṃ imaṃ janaṃ attano vacane patiṭṭhapeyya, tato brāhmaṇadhammo patiṭṭhaṃ na labheyyā’’ti tattha bhagavato avāsāya parisakkantā nadītitthesu ṭhapitanāvāyo apanesuṃ, setusaṅkamanāni ca avalañje akaṃsu, tathā papāmaṇḍapādīni, ekaṃ udapānaṃ ṭhapetvā itarāni udapānāni tiṇādīhi pūretvā pidahiṃsu. Tena vuttaṃ udāne (udā. 69) ‘‘atha kho thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā udapānaṃ tiṇassa ca bhusassa ca yāva mukhato pūresuṃ ‘mā te muṇḍakā samaṇakā pānīyaṃ apaṃsū’’’ti. ตติยนาวาวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า สุวณฺณจฺฉทนํ นาวํ. เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในแคว้นโกศล ได้เสด็จไปยังพราหมณคามชื่อถูณะ. พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้สดับข่าวว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมเสด็จมาถึงเขตบ้านของเราแล้ว". ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะผู้ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความตระหนี่เป็นปกติ (คิดกันว่า) "ถ้าพระสมณโคดมเข้ามาสู่บ้านนี้แล้วประทับอยู่สักสองสามวัน ก็จะยังชนทั้งปวงนี้ให้ตั้งอยู่ในคำสอนของตน เมื่อเป็นเช่นนั้น ธรรมของพราหมณ์ก็จะตั้งอยู่ไม่ได้" จึงพากันพยายามเพื่อไม่ให้พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในที่นั้น ได้นำเรือที่จอดไว้ที่ท่าข้ามแม่น้ำออกไปเสีย ทำให้สะพานและทางเดินใช้การไม่ได้ และได้กระทำเช่นเดียวกันกับศาลาที่พักและโรงดื่มน้ำเป็นต้น เว้นไว้แต่บ่อน้ำบ่อหนึ่งแล้ว ได้นำหญ้าเป็นต้นมาถมบ่อน้ำอื่นๆ ที่เหลือจนเต็มแล้วปิดไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอุทานว่า "ครั้งนั้นแล พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะได้ถมบ่อน้ำให้เต็มจนถึงปากบ่อด้วยหญ้าและแกลบ (ด้วยคิดว่า) 'ขอพวกสมณะโล้นอย่าได้ดื่มน้ำเลย'". Bhagavā tesaṃ taṃ vippakāraṃ ñatvā te anukampanto saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsena nadiṃ atikkamitvā gantvā anukkamena thūṇaṃ brāhmaṇagāmaṃ patvā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Tena ca samayena sambahulā udakahāriniyo bhagavato avidūrena atikkamanti. Tasmiñca gāme ‘‘sace samaṇo gotamo idhāgamissati, na tassa paccuggamanādikaṃ kātabbaṃ, gehaṃ āgatassa cassa sāvakānañca bhikkhāpi na dātabbā’’ti katikā katā hoti. พระผู้มีพระภาคทรงทราบอาการอันแปรปรวนนั้นของพวกเขาแล้ว ทรงอนุเคราะห์พวกเขา จึงพร้อมด้วยหมู่ภิกษุเสด็จข้ามแม่น้ำไปทางอากาศ เสด็จไปโดยลำดับจนถึงพราหมณคามชื่อถูณะ แล้วเสด็จแวะออกจากหนทาง ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ก็โดยสมัยนั้น หญิงตักน้ำจำนวนมากพากันเดินผ่านไปในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค และในหมู่บ้านนั้นมีกติกาที่พวกเขาทำไว้ว่า "ถ้าสมณโคดมมาที่นี่ ไม่พึงทำการต้อนรับเป็นต้นแก่ท่าน และเมื่อท่านมาถึงเรือนแล้ว ก็ไม่พึงถวายภิกษาแก่ท่านและแก่สาวกทั้งหลายของท่าน" Tattha aññatarassa brāhmaṇassa dāsī ghaṭena pānīyaṃ gahetvā gacchantī bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā bhikkhū ca maggaparissamena kilante tasite ñatvā pasannacittā pānīyaṃ dātukāmā hutvā ‘‘yadipi me gāmavāsino ‘samaṇassa gotamassa na kiñci dātabbaṃ, sāmīcikammampi na kātabba’nti katikaṃ katvā ṭhitā, evaṃ santepi yadi ahaṃ īdise puññakkhette dakkhiṇeyye labhitvā pānīyadānamattenāpi attano patiṭṭhaṃ na kareyyaṃ, kadāhaṃ ito dukkhajīvitato muccissāmi, kāmaṃ me [Pg.41] ayyako sabbepime gāmavāsino maṃ hanantu vā bandhantu vā, īdise puññakkhette pānīyadānaṃ dassāmi evā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā aññāhi udakahārinīhi vāriyamānāpi jīvite nirapekkhā sīsato pānīyaghaṭaṃ otāretvā ubhohi hatthehi pariggahetvā ekamante ṭhapetvā sañjātapītisomanassā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pānīyena nimantesi. Bhagavā tassā cittappasādaṃ oloketvā taṃ anuggaṇhanto pānīyaṃ parissāvetvā hatthapāde dhovitvā pānīyaṃ pivi, ghaṭe udakaṃ parikkhayaṃ na gacchati. Sā taṃ disvā puna pasannacittā ekassa bhikkhussa adāsi, tathā aparassa aparassāti sabbesampi adāsi, udakaṃ na khīyateva. Sā haṭṭhatuṭṭhā yathāpuṇṇena ghaṭena gehābhimukhī agamāsi. Tassā sāmiko brāhmaṇo pānīyassa dinnabhāvaṃ sutvā ‘‘imāya gāmavattaṃ bhinnaṃ, ahañca gārayho kato’’ti kodhena pajjalanto taṭataṭāyamāno taṃ bhūmiyaṃ pātetvā hatthehi ca pādehi ca pahari. Sā tena upakkamena jīvitakkhayaṃ patvā tāvatiṃsabhavane nibbati, vimānaṃ cassā paṭhamanāvāvimāne vuttasadisaṃ uppajji. ในหมู่บ้านนั้น ทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งถือหม้อน้ำไป เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุ และทราบว่าภิกษุทั้งหลายเหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำจากการเดินทาง จึงมีจิตเลื่อมใส ประสงค์จะถวายน้ำดื่ม และคิดว่า "แม้ชาวบ้านทั้งหลายจะตั้งกติกาไว้ว่า 'ไม่พึงให้อะไรแก่สมณโคดม ไม่พึงทำสามีจิกรรม' ถึงอย่างนั้น ถ้าเราได้ทักขิไณยบุคคลในบุญเขตเช่นนี้แล้ว ไม่ทำที่พึ่งแก่ตนแม้ด้วยเพียงการถวายน้ำดื่ม เมื่อไรเราจะพ้นจากชีวิตที่ลำบากนี้ได้หนอ ช่างเถิด เจ้านายของเราและชาวบ้านทั้งหมดนี้จะฆ่าเราหรือจะผูกมัดเราก็ตาม เราจักถวายน้ำดื่มในบุญเขตเช่นนี้ให้ได้" ครั้นตัดสินใจดังนี้แล้ว แม้จะถูกหญิงตักน้ำคนอื่น ๆ ห้าม ก็ไม่ห่วงใยในชีวิต ยกลงซึ่งหม้อน้ำจากศีรษะ ประคองไว้ด้วยมือทั้งสอง วางไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เกิดปีติโสมนัส เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วนิมนต์ด้วยน้ำดื่ม พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรความเลื่อมใสแห่งจิตของนาง เพื่อจะทรงอนุเคราะห์นาง จึงทรงกรองน้ำ ทรงล้างพระหัตถ์และพระบาท แล้วเสวยน้ำดื่ม น้ำในหม้อก็ไม่หมดสิ้นไป นางเห็นดังนั้นก็มีจิตเลื่อมใสอีก ได้ถวายแก่ภิกษุรูปหนึ่ง และถวายแก่รูปอื่น ๆ ต่อไปฉันนั้น จนได้ถวายแก่ภิกษุทุกรูป แต่น้ำก็ไม่หมดสิ้นไปเลย นางมีใจยินดีร่าเริง ถือหม้อที่เต็มดังเดิมเดินมุ่งหน้ากลับบ้าน พราหมณ์ผู้เป็นนายของนางได้ฟังเรื่องการถวายน้ำแล้ว โกรธลุกเป็นไฟว่า "นางนี่ทำลายธรรมเนียมของหมู่บ้าน และทำให้เราเป็นที่น่าตำหนิ" จึงทำเสียงดังตั้ดๆ ผลักนางล้มลงบนพื้น แล้วทุบตีด้วยมือและเท้า นางสิ้นชีวิตด้วยการประทุษร้ายนั้น แล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และวิมานของนางก็เกิดขึ้นเหมือนวิมานที่กล่าวไว้ในนาวาวิมานเรื่องแรก Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘iṅgha me tvaṃ, ānanda, udapānato pānīyaṃ āharā’’ti. Thero ‘‘idāni, bhante, udapāno thūṇeyyakehi dūsito, na sakkā pānīyaṃ āharitu’’nti āha. Bhagavā dutiyampi tatiyampi āṇāpesi. Tatiyavāre thero bhagavato pattaṃ ādāya udapānābhimukho agamāsi. Gacchante there udapāne udakaṃ paripuṇṇaṃ hutvā uttaritvā samantato sandati, sabbaṃ tiṇabhusaṃ upalavitvā sayameva apagacchati. Tena sandamānena salilena uparūpari vaḍḍhantena aññe jalāsaye pūretvā taṃ gāmaṃ parikkhipantena gāmappadeso ajjhottharīyati. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā brāhmaṇā acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ khamāpesuṃ, taṅkhaṇaññeva udakogho antaradhāyi. Te bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca nivāsaṭṭhānaṃ saṃvidhāya svātanāya nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā sabbe thūṇeyyakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ payirupāsantā nisīdiṃsu. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงไปตักน้ำจากบ่อมาให้เรา" พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ บ่อน้ำนั้นถูกพวกชาวบ้านถูณะทำให้เสียแล้ว ไม่สามารถจะตักน้ำมาได้" พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สาม ในครั้งที่สาม พระเถระถือบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วเดินมุ่งหน้าไปยังบ่อน้ำ เมื่อพระเถระไปถึง บ่อน้ำก็เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ ล้นขึ้นมาไหลไปโดยรอบ หญ้าและแกลบทั้งปวงลอยขึ้นแล้วหายไปเอง กระแสน้ำที่ไหลนองนั้นเพิ่มระดับสูงขึ้นเรื่อยๆ จนเต็มแหล่งน้ำอื่นๆ และล้อมรอบหมู่บ้านนั้นไว้ ทำให้บริเวณหมู่บ้านถูกน้ำท่วม พวกพราหมณ์เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมีมาก่อน พากันไปกราบทูลขอขมาพระผู้มีพระภาค ในขณะนั้นเอง กระแสน้ำก็อันตรธานไป พวกเขาจัดแจงที่ประทับสำหรับพระผู้มีพระภาคและหมู่ภิกษุ แล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดเตรียมมหาทาน อังคาสหมู่ภิกษุมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีต พราหมณ์และคหบดีชาวบ้านถูณะทั้งปวง เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จ ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว ก็พากันนั่งเฝ้าอยู่ Tena [Pg.42] ca samayena sā devatā attano sampattiṃ paccavekkhitvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī taṃ ‘‘pānīyadāna’’nti ñatvā pītisomanassajātā ‘‘handāhaṃ idāneva bhagavantaṃ vandissāmi, sammāpaṭipannesu katānaṃ appakānampi kārānaṃ uḷāraphalatañca manussaloke pākaṭaṃ karissāmī’’ti ussāhajātā accharāsahassaparivārā uyyānādisahitena vimānena saddhiṃyeva mahatiyā deviddhiyā mahantena devānubhāvena mahājanakāyassa passantasseva āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā tassā parisāya kammaphalaṃ paccakkhato vibhāvetukāmo – ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาองค์นั้นพิจารณาสมบัติของตน เมื่อสืบหาเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่าคือ "การถวายน้ำดื่ม" จึงเกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เอาล่ะ บัดนี้เราจะไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และจะทำให้ความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งกรรมดีแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในท่านผู้ปฏิบัติดีแล้ว ปรากฏในโลกมนุษย์" นางเกิดความอุตสาหะ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มาพร้อมกับวิมานพร้อมทั้งสวนเป็นต้น ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวานุภาพอันยิ่งใหญ่ ปรากฏต่อหน้ามหาชนที่กำลังมองดูอยู่ แล้วลงจากวิมาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะแสดงผลแห่งกรรมให้ประจักษ์แก่บริษัทนั้น จึงตรัสถามว่า – 63. ๖๓. ‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ, nāri āruyha tiṭṭhasi; Ogāhasi pokkharaṇiṃ, padmaṃ chindasi pāṇinā. ดูก่อนนารี เธอขึ้นสู่เรืออันมีหลังคาเป็นทองคำ ยืนอยู่ เธอหยั่งลงสู่สระโบกขรณี เด็ดดอกบัวด้วยมือ 64. ๖๔. ‘‘Kūṭāgārā nivesā te, vibhattā bhāgaso mitā; Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā. เรือนยอดทั้งหลายเป็นที่อยู่ของเธอ แบ่งเป็นส่วนสัดอย่างดี รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้งสี่ทิศโดยรอบ 65. ๖๕. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของเธอเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ความสำเร็จย่อมมีแก่เธอในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่เธอเพราะเหตุไร 66. ๖๖. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ,Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามเธอ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เธอได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรเธอจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของเธอจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Catūhi gāthāhi pucchi. (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๔ บท 67. ๖๗. ‘‘Sā devatā attamanā, sambuddheneva pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – เทพธิดาองค์นั้นมีใจยินดี ถูกพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด Saṅgītikārā āhaṃsu. พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวไว้ 68. ๖๘. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Disvāna bhikkhū tasite kilante, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ adāsiṃ. เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้กระหายน้ำและเหน็ดเหนื่อย จึงลุกขึ้นถวายน้ำให้ท่านดื่ม 69. ๖๙. ‘‘Yo [Pg.43] ve kilantāna pipāsitānaṃ, uṭṭhāya pātuṃ udakaṃ dadāti; Sītodakā tassa bhavanti najjo, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā. ผู้ใดลุกขึ้นถวายน้ำให้ดื่มแก่ท่านผู้เหน็ดเหนื่อยและกระหายน้ำ แม่น้ำทั้งหลายที่มีน้ำเย็น มีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น 70. ๗๐. ‘‘Taṃ āpagā anupariyanti sabbadā, sītodakā vālukasanthatā nadī; Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā. แม่น้ำทั้งหลายมีน้ำเย็น มีหาดทรายขาวสะอาด ย่อมไหลไปรอบๆ วิมานของเทพบุตรนั้นทุกเมื่อ ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นกระทิง ต้นหว้า ต้นคูน และต้นแคฝอย ก็ผลิดอกบานสะพรั่ง 71. ๗๑. ‘‘Taṃbhūmibhāgehi upetarūpaṃ, vimānaseṭṭhaṃ bhusa sobhamānaṃ; Tassīdha kammassa ayaṃ vipāko, etādisaṃ puññakatā labhanti. วิมานอันประเสริฐที่งามรุ่งเรืองยิ่งนัก ประกอบพร้อมด้วยภูมิภาคเช่นนั้น นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้นในภพนี้ ผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้วิมานเช่นนี้ 72. ๗๒. ‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā; Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā. เรือนยอดและที่อยู่ของหม่อมฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน รุ่งเรืองส่องสว่างไปทั่วทั้ง 4 ทิศ 73. ๗๓. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Tappajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 74. ๗๔. ‘‘Akkhāmi te buddha mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsati; Etassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, atthāya buddho udakaṃ apāyī’’ti. – ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ทรงทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ นี้เป็นผลแห่งกรรมของหม่อมฉัน เพราะพระพุทธเจ้าได้เสวยน้ำเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน Vissajjanagāthāyo. คาถาที่นางเทพธิดาทูลตอบ 63. Tattha kiñcāpi sā devatā yadā bhagavā pucchi, tadā taṃ nāvaṃ āruyha na ṭhitā, na pokkharaṇiṃ ogāhati, nāpi padumaṃ chindati, kammānubhāvacoditā pana abhiṇhaṃ jalavihārapasutā tathā karotīti taṃ kiriyāvicchedaṃ dassanavasenevaṃ vuttaṃ. Ayañca attho na kevalamidheva, atha kho heṭṭhimesupi evameva daṭṭhabbo. ๖๓. ในคาถาเหล่านั้น แม้ว่าเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถาม เทพธิดานั้นจะมิได้ขึ้นไปยืนอยู่บนเรือนั้น มิได้ลงสู่สระโบกขรณี และมิได้เด็ดดอกบัวก็จริง แต่เพราะถูกอานุภาพแห่งกรรมตักเตือน จึงขวนขวายในการเล่นน้ำอยู่เนืองนิตย์ และกระทำเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้โดยประสงค์จะแสดงความไม่ขาดสายแห่งกิริยานั้น และเนื้อความนี้ไม่พึงเห็นเฉพาะในวิมานวัตถุนี้เท่านั้น แต่พึงเห็นในวิมานวัตถุที่มาก่อนๆ ด้วยอย่างนี้เหมือนกัน 72. Kūṭāgārāti [Pg.44] suvaṇṇamayakaṇṇikābaddhagehavanto. Nivesāti nivesanāni, kaccharānīti attho. Tenāha ‘‘vibhattā bhāgaso mitā’’ti. Tāni hi catusālabhūtāni aññamaññassa paṭibimbabhūtāni viya paṭivibhattarūpāni samappamāṇatāya bhāgaso mitāni viya honti. Daddallamānāti ativiya vijjotamānā. Ābhantīti maṇiratanakanakaraṃsijālehi obhāsenti. ๗๒. คำว่า กุฏาคารา (เรือนยอด) หมายถึง เรือนที่มีเรือนยอดทำด้วยทองคำ คำว่า นิเวสา (ที่อยู่) หมายถึง ที่อยู่อาศัย อธิบายว่า ห้องต่างๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิภตฺตา ภาคะโส มิตา (แบ่งเป็นส่วนๆ สัดส่วนเท่ากัน) จริงอยู่ ที่อยู่อาศัยเหล่านั้นเป็นมุขสี่ด้าน มีรูปแบ่งแยกกันประหนึ่งเป็นเงาของกันและกัน และเพราะมีขนาดเท่ากัน จึงประหนึ่งว่านับไว้เป็นส่วนๆ คำว่า ททฺทฬฺลมานา (รุ่งเรือง) หมายถึง ส่องสว่างอย่างยิ่ง คำว่า อาภนฺติ (ส่องสว่าง) หมายถึง ย่อมส่องสว่างด้วยข่ายรัศมีแห่งแก้วมณี แก้วรัตนะ และทองคำ 74. Mamāti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ, mama kammassa mama atthāyāti ayañhettha yojanā. Udakaṃ apāyīti yadetaṃ udakadānaṃ vuttaṃ, etassa puññakammassa idaṃ phalaṃ yāyaṃ dibbasampatti, yasmā mamatthāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā mayā dinnaṃ udakaṃ apāyīti. Sesaṃ vuttanayameva. ๗๔. บทว่า มม (ของหม่อมฉัน) นี้ เป็นบทที่อิงอาศัยบทหน้าและบทหลัง การโยคความในที่นี้คือ 'เพื่อกรรมของหม่อมฉัน เพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน' บทว่า อุทกํ อปายิ (ได้เสวยน้ำ) ความว่า การถวายน้ำที่กล่าวไว้นั้น ทิพยสมบัตินี้เป็นผลของบุญกรรมนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอันเลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ได้เสวยน้ำที่หม่อมฉันถวายแล้วเพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉัน ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว Evaṃ pasannamānasāya devatāya bhagavā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ karonto saccāni pakāsesi. Sā desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi, sampattaparisāyapi dhammadesanā sātthikā ahosi. พระผู้มีพระภาคทรงกระทำสามุกกังสิกธรรมเทศนาแก่เทพธิดาผู้มีใจเลื่อมใสอย่างนี้ ทรงประกาศสัจจะทั้งสี่ ในเวลาจบเทศนา เทพธิดานั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ธรรมเทศนาก็มีประโยชน์แก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ด้วย Tatiyanāvāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานาวาวิมานที่ 3 จบ 9. Dīpavimānavaṇṇanā ๙. อรรถกถาทีปวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti dīpavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante uposathadivase sambahulā upāsakā uposathikā hutvā purebhattaṃ yathāvibhavaṃ dānaṃ datvā kālasseva bhuñjitvā suddhavatthanivatthā suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā pacchābhattaṃ vihāraṃ gantvā manobhāvanīye bhikkhū payirupāsitvā sāyanhe dhammaṃ suṇanti. Vihāreyeva vasitukāmānaṃ tesaṃ dhammaṃ suṇantānaṃyeva sūriyo atthaṅgato, andhakāro jāto. Tatthekā aññatarā itthī ‘‘idāni dīpālokaṃ kātuṃ yutta’’nti cintetvā attano gehato padīpeyyaṃ āharāpetvā padīpaṃ ujjāletvā dhammāsanassa purato ṭhapetvā dhammaṃ suṇi. Sā tena padīpadānena attamanā pītisomanassajātā hutvā vanditvā attano gehaṃ gatā. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane [Pg.45] jotirasavimāne nibbatti. Sarīrasobhā panassā ativiya pabhassarā aññe deve abhibhavitvā dasa disā obhāsayamānā tiṭṭhati. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ carantoti sabbaṃ heṭṭhā āgatanayeneva veditabbaṃ. Idha pana – ทีปวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ในวันอุโบสถ อุบาสกอุบาสิกาจำนวนมากสมาทานอุโบสถแล้ว ในเวลาเช้าได้ถวายทานตามกำลังทรัพย์ บริโภคอาหารแต่เช้าตรู่ นุ่งห่มผ้าสะอาด ห่มผ้าอุตราสงค์สะอาด ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ไปยังวิหารในเวลาบ่าย เข้าไปบำรุงภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว ฟังธรรมในเวลาเย็น เมื่ออุบาสกอุบาสิกาเหล่านั้นผู้ประสงค์จะพักอยู่ในวิหารกำลังฟังธรรมอยู่นั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดง ความมืดก็เกิดขึ้น ในที่นั้น หญิงคนหนึ่งคิดว่า 'บัดนี้ควรแล้วที่จะทำแสงสว่างแห่งประทีป' จึงให้คนนำเครื่องประทีปมาจากเรือนของตน จุดประทีปตั้งไว้เบื้องหน้าธรรมาสน์แล้วฟังธรรม นางมีใจยินดี เกิดปีติโสมนัสด้วยการถวายประทีปนั้นแล้ว ไหว้แล้วจึงกลับไปยังเรือนของตน ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในวิมานชื่อโชติรสในภพดาวดึงส์ ส่วนความงามแห่งสรีระของนางมีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนัก ครอบงำเทพองค์อื่น ๆ ยืนส่องสว่างไปทั่วทศทิศ ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เรื่องทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วในเรื่องก่อนๆ แต่ในวิมานนี้... 75. ๗๕. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 76. ๗๖. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ผลสำเร็จจึงมีแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ จึงบังเกิดขึ้นแก่ท่าน? 77. ๗๗. ‘‘Kena tvaṃ vimalobhāsā, atirocasi devatā; Kena te sabbagattehi, sabbā obhāsate disā. ดูกรเทพธิดา เพราะเหตุไร ท่านจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนัก? เพราะเหตุไร รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? 78. ๗๘. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? Catūhi gāthāhi pucchi. พระเถระได้ทูลถามด้วยคาถา 4 บท 79. ๗๙. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 80. ๘๐. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Tamandhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi adāsi dīpaṃ. เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์ ในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป หม่อมฉันได้ถวายประทีปไว้ 81. ๘๑. ‘‘Yo andhakāramhi timīsikāyaṃ, padīpakālamhi dadāti dīpaṃ; Uppajjati jotirasaṃ vimānaṃ, pahūtamalyaṃ bahupuṇḍarīkaṃ. ผู้ใดถวายประทีปในเวลามืดค่ำที่มืดมิด ในเวลาที่ควรให้ประทีป วิมานชื่อโชติรส อันมีดอกไม้มาก มีดอกบัวขาวมากมาย ย่อมบังเกิดแก่ผู้นั้น 82. ๘๒. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 83. ๘๓. ‘‘Tenāhaṃ [Pg.46] vimalobhāsā, atirocāmi devatā; Tena me sabbagattehi, sabbā obhāsate disā. เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีรัศมีผ่องใส รุ่งเรืองยิ่งนักในหมู่เทพธิดา เพราะบุญนั้น รัศมีจึงเปล่งออกจากทั่วสรรพางค์กายของหม่อมฉันส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 84. ๘๔. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันจะกราบทูลบุญที่ได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ให้ท่านทราบ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Vissajjesi. ได้วิสัชนาแล้ว 75. Tattha abhikkantena vaṇṇenāti ettha abhikkanta-saddo ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo’’tiādīsu (a. ni. 8.20; udā. 45; cūḷava. 383) khaye āgato. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’tiādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. Idhāpi abhirūpe eva daṭṭhabbo. Tasmā abhikkantenāti atikantena atimanāpena, abhirūpenāti attho. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena. Obhāsentī disā sabbāti sabbāpi dasa disā jotentī ekālokaṃ karontī. Kiṃ viyāti āha ‘‘osadhī viya tārakā’’ti. Ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyikāti katvā ‘‘osadhī’’ti laddhanāmā tārakā yathā samantato ālokaṃ kurumānā tiṭṭhati, evameva tvaṃ sabbā disā obhāsayantī tiṭṭhasīti. ๗๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ในที่นี้ อภิกกันตศัพท์ มาในอรรถว่า สิ้นไป ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีผ่านไปแล้ว ปฐมยามล่วงไปแล้ว" มาในอรรถว่า งาม ในประโยคเป็นต้นว่า "ในบรรดาบุคคล ๔ คนนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่า" มาในอรรถว่า การอนุโมทนาอย่างยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" มาในอรรถว่า งามยิ่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "(ท่าน) ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง" แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในอรรถว่างามยิ่งเท่านั้น เพราะฉะนั้น บทว่า อภิกฺกนฺเตน จึงมีความหมายว่า อันก้าวล่วงแล้ว คือเป็นที่พอใจอย่างยิ่ง งามยิ่ง บทว่า วณฺเณน คือ ด้วยวรรณะแห่งผิว บทว่า โสภาเสนฺตี ทิสา สพฺพา คือ ยังทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมดให้สว่างไสว ทำให้มีแสงสว่างเป็นหนึ่งเดียว ถามว่า เปรียบเหมือนอะไร? จึงตรัสตอบว่า "โอสธี วิย ตารกา" (เปรียบดังดาวประกายพรึก) ดาวที่ได้ชื่อว่า "โอสธี" เพราะเป็นที่ทรงไว้ซึ่งรัศมีอันรุ่งเรือง หรือเพราะเป็นผู้ให้กำลังแก่เหล่าโอสถ ย่อมตั้งอยู่ ทำแสงสว่างโดยรอบฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตั้งอยู่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว 77. Sabbagattehīti sabbehi sarīrāvayavehi, sakalehi aṅgapaccaṅgehi obhāsatīti adhippāyo, hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sabbā obhāsate disāti sabbāpi dasadisā vijjotati. ‘‘Obhāsare’’tipi paṭhanti, tesaṃ sabbā disāti bahuvacanameva daṭṭhabbaṃ. ๗๗. บทว่า สพฺพคตฺเตหิ มีความหมายว่า ย่อมส่องสว่างด้วยอวัยวะในสรีระทั้งปวง คือด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งสิ้น และบทนี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถว่าเหตุ บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา คือ ทิศทั้ง ๑๐ แม้ทั้งหมด ย่อมสว่างไสว บางอาจารย์ก็อ่านว่า "โอภาสเร" ก็มี ในมติของอาจารย์เหล่านั้น พึงเห็นบทว่า สพฺพา ทิสา เป็นพหูพจน์เท่านั้น 81. Padīpakālamhīti padīpakaraṇakāle, padīpujjalanayogge andhakāreti attho. Tenāha ‘‘yo andhakāramhi timīsikāya’’nti, bahale [Pg.47] mahandhakāreti attho. Dadāti dīpanti padīpaṃ ujjālento vā anujjālento vā padīpadānaṃ dadāti, padīpopakaraṇāni dakkhiṇeyye uddissa pariccajati. Upapajjati jotirasaṃ vimānanti paṭisandhiggahaṇavasena jotirasaṃ vimānaṃ upagacchatīti. Sesaṃ vuttanayameva. ๘๑. บทว่า ปทีปกาเล มีความหมายว่า ในกาลที่ควรทำการจุดประทีป คือในความมืดที่สมควรแก่การจุดประทีป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โย อนฺธกาเร ติมิสิกายํ" ความว่า ในความมืดมิดอันหนาทึบ บทว่า ททาติ ทีปํ คือ ย่อมให้ประทีปทาน จะเป็นผู้จุดประทีปอยู่หรือไม่จุดอยู่ก็ตาม ย่อมสละบริขารแห่งประทีปอุทิศแด่ทักขิไณยบุคคล บทว่า อุปปชฺชติ โชติรสํ วิมานํ คือ ย่อมเข้าถึงโชติรสวิมาน ด้วยอำนาจแห่งการถือปฏิสนธิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Atha yathāpucchite atthe devatāya kathite thero tameva kathaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dānādikathāya tassā kallacittādibhāvaṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne saparivārā sā devatā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Thero tato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi, bhagavā tasmiṃ vatthusmiṃ sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā jātā, mahājano visesato dīpadāne sakkaccakārī ahosīti. ครั้งนั้น เมื่อเทพธิดากล่าวเนื้อความตามที่พระเถระถามแล้ว พระเถระได้ทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วแสดงธรรมด้วยทานกถาเป็นต้น ทราบความเป็นผู้มีจิตควร (แก่การบรรลุธรรม) เป็นต้นของเทพธิดานั้นแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบสัจจะ เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวารได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล พระเถระกลับมาจากที่นั้นแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันในเรื่องนั้น เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน มหาชนได้เป็นผู้กระทำโดยเคารพในการถวายประทีปเป็นพิเศษ Dīpavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรื่องทีปวิมาน จบ 10. Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาเรื่องติลทักขิณวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti tiladakkhiṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena rājagahe aññatarā itthī gabbhinī tile dhovitvā ātape sukkhāpeti telaṃ kātukāmā. Sā ca parikkhīṇāyukā taṃ divasameva cavanadhammā, nirayasaṃvattanikaṃ cassā kammaṃ okāsaṃ katvā ṭhitaṃ. Atha naṃ bhagavā paccūsavelāyaṃ lokaṃ volokento dibbacakkhunā disvā cintesi ‘‘ayaṃ itthī ajja kālaṃ katvā niraye nibbattissati, yaṃnūnāhaṃ tilabhikkhāpaṭiggahaṇena taṃ saggūpagaṃ kareyya’’nti. So sāvatthito taṅkhaṇeneva rājagahaṃ gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya caranto anupubbena tassā gehadvāraṃ pāpuṇi. Sā itthī bhagavantaṃ passitvā sañjātapītisomanassā sahasā uṭṭhahitvā katañjalī aññaṃ dātabbayuttakaṃ apassantī hatthapāde dhovitvā tile rāsiṃ katvā ubhohi hatthehi pariggahetvā añjalipūraṃ tilaṃ bhagavato patte ākiritvā bhagavantaṃ vandi. Taṃ bhagavā anukampamāno [Pg.48] ‘‘sukhinī hohī’’ti vatvā pakkāmi. Sā tassā rattiyā paccūsasamaye kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne suttapabuddhā viya nibbatti. วิมานวัตถุเรื่องติลทักขิณวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ หญิงคนหนึ่งกำลังตั้งครรภ์ ล้างงาแล้วตากไว้ที่แดด ด้วยความประสงค์จะทำน้ำมัน และหญิงนั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว มีความจุติเป็นธรรมดาในวันนั้นนั่นเอง และกรรมอันจะนำไปสู่นรกของนางก็ได้โอกาสตั้งอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเห็นนางด้วยทิพยจักษุแล้ว ทรงพระดำริว่า "หญิงผู้นี้ วันนี้ทำกาละแล้ว จักบังเกิดในนรก ไฉนหนอ เราพึงอาศัยการรับภิกษาคืองา ทำนางให้เป็นผู้เข้าถึงสวรรค์" พระองค์เสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังกรุงราชคฤห์ในขณะนั้นนั่นเอง ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์โดยลำดับ ได้เสด็จถึงประตูเรือนของนาง หญิงนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว เกิดปีติโสมนัส ลุกขึ้นโดยพลัน ประคองอัญชลี เมื่อไม่เห็นสิ่งอื่นที่ควรแก่การถวาย จึงล้างมือและเท้า ทำงาให้เป็นกองแล้ว ใช้มือทั้งสองประคองถืองาเต็มอัญชลีโปรยลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์นาง ตรัสว่า "จงเป็นผู้มีความสุขเถิด" แล้วเสด็จหลีกไป นางทำกาละในเวลาใกล้รุ่งของคืนนั้นแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivutaṃ mahatiyā deviddhiyā virocamānamupagantvā – ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เข้าไปหาเทพธิดานั้น ผู้แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ แล้วได้ถามว่า – 85. ๘๕. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ใดยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก 86. ๘๖. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร) 87. ๘๗. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; ดูกรเทพีผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้) 88. ๘๘. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้ตอบแล้วว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 89. ๘๙. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke. เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ มนุษยโลก 90. ๙๐. ‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ; Āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇaṃ; Dakkhiṇeyyassa buddhassa, pasannā sehi pāṇibhi. ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระทัยผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามิได้ตั้งใจไว้ก่อน ได้ถวายทานคือทักษิณางาโดยฉับพลัน (ข้าพเจ้า) มีใจเลื่อมใส ได้ถวายแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน 91. ๙๑. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะกรรมนั้น วรรณะเช่นนี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า เพราะกรรมนั้น ผลจึงสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ข้าพเจ้า 92. ๙๒. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ (ดังนี้) Sā vissajjesi. นางเทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว 90. Tattha [Pg.49] āsajjāti ayaṃ āsajja-saddo ‘‘āsajja naṃ tathāgata’’ntiādīsu (cūḷava. 350) ghaṭṭena āgato. ‘‘Āsajja dānaṃ detī’’tiādīsu (dī. ni. 3.336; a. ni. 8.31) samāgame. Idhāpi samāgameyeva daṭṭhabbo. Tasmā āsajjāti samāgantvā, samavāyena sampatvāti attho. Tenāha ‘‘akāmā’’ti. Sā hi deyyadhammasaṃvidhānapubbakaṃ purimasiddhaṃ dānasaṅkappaṃ vinā sahasā sampatte bhagavati pavattitaṃ tiladānaṃ sandhāyāha ‘‘āsajja dānaṃ adāsiṃ, akāmā tiladakkhiṇa’’nti. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๐. ในคำนั้น บทว่า อาสชฺชาติ อาสัชชศัพท์นี้ ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช นํ ตถาคตํ" (จุลลวรรค ๓๕๐) มาในความหมายว่า กระทบกระทั่ง ในประโยคเป็นต้นว่า "อาสชฺช ทานํ เทติ" (ที. นิ. ๓.๓๓๖; อ. นิ. ๘.๓๑) มาในความหมายว่า การมาถึงพร้อม แม้ในที่นี้ ก็พึงเห็นในความหมายว่า การมาถึงพร้อม นั่นเทียว เพราะฉะนั้น บทว่า อาสชฺช จึงมีความหมายว่า มาถึงพร้อมแล้ว, มาประสบโดยบังเอิญ เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า "อกามา" จริงอยู่ นางกล่าวคำว่า "อาสชฺช ทานํ อทาสึ, อกามา ติลทกฺขิณํ" นี้ โดยหมายถึงทานคือเมล็ดงาที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาถึงโดยฉับพลัน โดยปราศจากความตั้งใจในการให้ทานที่สำเร็จไว้ก่อน อันมีการจัดเตรียมไทยธรรมเป็นเบื้องต้น ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Tiladakkhiṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาติลทักขิณวิมาน จบแล้ว 11. Paṭhamapatibbatāvimānavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาปฐมปฏิพพตาวิมาน Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsāti patibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tattha aññatarā itthī patibbatā ahosi bhattu anukūlavattinī khamā padakkhiṇaggāhinī, na kuddhāpi paṭippharati, apharusavācā saccavādinī saddhā pasannā yathāvibhavaṃ dānāni ca adāsi. Sā kenacideva rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Athāyasmā mahāmoggallāno purimanayeneva devacārikaṃ caranto taṃ devadhītaraṃ mahatiṃ sampattiṃ anubhavantiṃ disvā tassā samīpamupagato. Sā accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā therassa pādesu sirasā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Theropi tāya katapuññakammaṃ pucchanto – ปฏิพพตาวิมาน เริ่มต้นว่า โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในกรุงสาวัตถีนั้น มีสตรีผู้หนึ่งเป็นหญิงปฏิพพตา (ผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี) เป็นผู้ประพฤติตามใจสามี มีความอดทน รับฟังคำโดยเคารพ แม้โกรธก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย เป็นผู้มีวาจาไม่หยาบ กล่าวแต่คำสัตย์ มีศรัทธาเลื่อมใส ได้ให้ทานทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ นางถูกโรคบางอย่างเบียดเบียน ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้ว ได้เห็นเทพธิดานั้นกำลังเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงเข้าไปใกล้ เทพธิดานั้นมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอาภรณ์หนักหกสิบเล่มเกวียน ได้ถวายบังคมพระเถระด้วยเศียรเกล้าที่เท้าแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้พระเถระ เมื่อจะถามถึงบุญกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า – 93. ๙๓. ‘‘Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā, vaggussarā kokilā sampatanti; Pupphābhikiṇṇaṃ rammamidaṃ vimānaṃ, anekacittaṃ naranārisevitaṃ. ฝูงนกกระเรียน นกยูง และหงส์ทิพย์ ทั้งนกดุเหว่ามีเสียงไพเราะ บินว่อนอยู่ วิมานนี้เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ น่ารื่นรมย์ วิจิตรตระการตา อันเทวดาและเทพธิดาเซ็งแซ่ 94. ๙๔. ‘‘Tatthacchasi devi mahānubhāve, iddhī vikubbanti anekarūpā; Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca. ดูก่อนเทพีผู้มีอานุภาพมาก ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง และนางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ 95. ๙๕. ‘‘Deviddhipattāsi [Pg.50] mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – āha; ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ 96. ๙๖. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 97. ๙๗. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, patibbatānaññamanā ahosiṃ; Mātāva puttaṃ anurakkhamānā, kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocaṃ. เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันเป็นหญิงปฏิพพตา ไม่มีใจให้ชายอื่น เหมือนมารดาคอยอนุรักษ์บุตร แม้โกรธ หม่อมฉันก็ไม่กล่าวคำหยาบคาย 98. ๙๘. ‘‘Sacce ṭhitā mosavajjaṃ pahāya, dāne ratā saṅgahitattabhāvā; Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ละเว้นคำเท็จ ยินดีในการให้ทาน มีตนอันสงเคราะห์แล้ว มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ 99. ๙๙. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะกรรมนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในที่นี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 100. ๑๐๐. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ Sā devatā vissajjesi. เทพธิดานั้นได้ตอบแล้ว 93. Tattha koñcāti koñcasakuṇā, ye ‘‘sārasā’’tipi vuccanti. Mayūrāti morā. Diviyāti dibbānubhāvā. Idañhi padaṃ ‘‘diviyā koñcā, diviyā mayūrā’’tiādinā catūhipi padehi yojetabbaṃ. Haṃsāti suvaṇṇahaṃsādihaṃsā. Vaggussarāti madhurassarā. Kokilāti kāḷakokilā ceva sukkakokilā ca. Sampatantīti devatāya abhiramaṇatthaṃ kīḷantā [Pg.51] laḷantā samantato patanti vicaranti. Koñcādirūpena hi devatāya ratijananatthaṃ parivārabhūtā devatā kīḷantā laḷantā ‘‘koñcā’’tiādinā vuttā. Pupphābhikiṇṇanti ganthitāganthitehi nānāvidharatanakusumehi okiṇṇaṃ. Rammanti ramaṇīyaṃ, manoramanti attho. Anekacittanti anekehi uyyānakapparukkhapokkharaṇiādīhi vimānesu ca anekehi bhittivisesādīhi cittaṃ. Naranārisevitanti parivārabhūtehi devaputtehi devadhītāhi ca upasevitaṃ. ๙๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจา คือ นกกระเรียน ซึ่งเรียกว่า "สารสา" ก็มี บทว่า มยูรา คือ นกยูง บทว่า ทิวิยา คือ มีอานุภาพเป็นทิพย์ จริงอยู่ บทนี้พึงประกอบกับบททั้งสี่โดยนัยเป็นต้นว่า "ทิวิยา โกญฺจา, ทิวิยา มยูรา" บทว่า หํสา คือ หงส์มีหงส์ทองเป็นต้น บทว่า วคฺคุสฺสรา คือ มีเสียงไพเราะ บทว่า โกกิลา คือ ทั้งนกดุเหว่าดำและนกดุเหว่าขาว บทว่า สมฺปตนฺติ คือ เพื่อความรื่นรมย์ของเทพธิดา เหล่านกนั้นเล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง บินไปมาอยู่โดยรอบ จริงอยู่ เทวดาผู้เป็นบริวาร เล่นพลาง แสดงท่าทางน่ารักพลาง เพื่อก่อให้เกิดความยินดีแก่เทพธิดาในรูปนกกระเรียนเป็นต้น ท่านเรียกว่า "โกญฺจา" เป็นต้น บทว่า ปุปฺผาภิกิณฺณํ คือ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้แก้วนานาชนิดทั้งที่ร้อยแล้วและยังไม่ได้ร้อย บทว่า รมฺมํ มีความหมายว่า น่ารื่นรมย์, น่าบันเทิงใจ บทว่า อเนกจิตฺตํ คือ วิจิตรตระการตาด้วยสวน กัลปพฤกษ์ สระโบกขรณีเป็นต้นจำนวนมาก และในวิมานก็วิจิตรด้วยฝาผนังพิเศษเป็นต้นจำนวนมาก บทว่า นรนารีเสวิตํ คือ อันเทพบุตรและเทพธิดาผู้เป็นบริวารเข้าเฝ้าอยู่ 94. Iddhī vikubbanti anekarūpāti nānārūpānaṃ vidaṃsanena anekarūpā kammānubhāvasiddhā iddhī vikubbantī vikubbaniddhiyo valañjentī acchasīti yojanā. ๙๔. การประกอบความในบทว่า อิทฺธี วิกุพฺพนฺติ อเนกรูปา มีดังนี้: ท่านย่อมอยู่ (อจฺฉสิ) ใช้สอย (วฬญฺเชนฺตี) ซึ่งฤทธิ์คือการจำแลง (วิกุพฺพนิพฺพิโย) แสดง (วิกุพฺพนฺตี) ฤทธิ์อันสำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม มีรูปหลายอย่าง (อเนกรูปา) ด้วยการสำแดงรูปต่างๆ (นานารูปานํ วิทํสเนน) 97. Anaññamanāti patibbatā, patito aññasmiṃ mano etissāti aññamanā, na aññamanāti anaññamanā, mayhaṃ sāmikato aññasmiṃ purise pāpakaṃ cittaṃ na uppādesinti attho. Mātāva puttaṃ anurakkhamānāti yathā mātā puttaṃ, evaṃ mayhaṃ sāmikaṃ, sabbepi vā satte hitesitāya ahitāpanayanakāmatāya ca anuddayamānā. Kuddhāpihaṃ nappharusaṃ avocanti parena kataṃ aphāsukaṃ paṭicca kuddhāpi samānā ahaṃ pharusavacanaṃ na kathesiṃ, aññadatthu piyavacanameva abhāsinti adhippāyo. ๙๗. บทว่า อนญฺญมนา คือ หญิงปฏิพพตา หญิงผู้มีใจในชายอื่นนอกจากสามี ชื่อว่า อัญญมนา, หญิงผู้ไม่ใช่อัญญมนา ชื่อว่า อนัญญมนา, มีความหมายว่า หม่อมฉันมิได้ยังจิตอันลามกให้เกิดขึ้นในชายอื่นนอกจากสามีของหม่อมฉัน บทว่า มาตาว ปุตฺตํ อนุรกฺขมานา คือ เหมือนมารดาอนุรักษ์บุตร ฉันใด หม่อมฉันก็อนุเคราะห์สามีของหม่อมฉัน หรือแม้สรรพสัตว์ทั้งปวง ด้วยความเป็นผู้หวังประโยชน์และความเป็นผู้ปรารถนาจะนำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ออกไป ฉันนั้น บทว่า กุทฺธาปิหํ นปฺผรุสํ อโวจํ มีความหมายว่า แม้หม่อมฉันจะโกรธเพราะความไม่สบายกายไม่สบายใจที่ผู้อื่นทำแล้ว ก็มิได้กล่าวคำหยาบคาย, ตรงกันข้าม กลับกล่าวแต่คำอันเป็นที่รักเท่านั้น 98. Sacce ṭhitāti sacce patiṭṭhitā. Yasmā musāvādā veramaṇiyā sacce patiṭṭhitā nāma hoti, na kadāci saccavacanamattenāti āha – mosavajjaṃ pahāyāti musāvādaṃ pahāya. Dāne ratāti dāne abhiratā, yuttappayuttāti attho. Saṅgahitattabhāvāti saṅgahavatthūhi attānaṃ viya sabhāveneva paresaṃ saṅgaṇhanasīlā annañca pānañca kammaphalasaddhāya pasannacittā sakkaccaṃ cittīkārena adāsiṃ, aññañca vatthādidānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ adāsinti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๘. บทว่า สจฺเจ ฐิตา คือ ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ เพราะบุคคลชื่อว่าตั้งมั่นอยู่ในสัจจะด้วยการเว้นจากมุสาวาท, มิใช่เพียงด้วยการกล่าวคำจริงบางครั้งบางคราวเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวว่า – โมสวชฺชํ ปหายะ คือ ละมุสาวาท บทว่า ทาเน รตา คือ ยินดียิ่งในทาน มีความหมายว่า ประกอบตนโดยชอบ บทว่า สงฺคหิตตฺตภาวา คือ มีปกติสงเคราะห์ผู้อื่นด้วยสังคหวัตถุโดยสภาพเหมือนสงเคราะห์ตนเอง การประกอบความมีดังนี้: หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใสด้วยศรัทธาในผลของกรรม ได้ถวายข้าวและน้ำโดยเคารพและโดยทำความนอบน้อม, และได้ถวายทานมีผ้าเป็นต้นอย่างอื่นอันไพบูลย์และประเสริฐ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Patibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฏิพพตาวิมาน จบแล้ว 12. Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā ๑๒. อรรถกถาทุติยปฏิพพตาวิมาน Veḷuriyathambhanti [Pg.52] dutiyapatibbatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ kira aññatarā upāsikā patibbatā hutvā saddhā pasannā pañca sīlāni suvisuddhāni katvā rakkhi, yathāvibhavañca dānāni adāsi, sā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. ปติพพตาวิมารที่ ๒ เริ่มต้นว่า เวฬุริยถมฺภํ. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี อุบาสิกาคนหนึ่งเป็นผู้มีความซื่อสัตย์ต่อสามี มีศรัทธาเลื่อมใส รักษาศีล ๕ ทำให้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และได้ให้ทานตามกำลังทรัพย์ นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน. 101. ๑๐๑. ‘‘Veḷuriyathambhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ; Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā; Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti ca. ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีเสาแก้วไพฑูรย์ งดงามรุ่งเรือง วิจิตรตระการตา ท่านอยู่ในวิมานนั้น แสดงฤทธิ์น้อยใหญ่ต่างๆ นานา และเหล่านางอัปสรของท่านเหล่านี้ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงอยู่โดยรอบ 102. ๑๐๒. ‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (พระเถระ) ได้ทูลถาม 103. ๑๐๓. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 104. ๑๐๔. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, upāsikā cakkhumato ahosiṃ; Pāṇātipātā viratā ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ. เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และได้เว้นขาดจากการลักทรัพย์ในโลก 105. ๑๐๕. ‘‘Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhā; Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. หม่อมฉันไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดมุสา เป็นผู้ยินดีด้วยสามีของตน มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ 106. ๑๐๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 107. ๑๐๗. ‘‘Akkhāmi [Pg.53] te bhikkhu mahānubhāva,Manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – vissajjesi; ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ (เทพธิดา) ได้ทูลตอบ 101. Tattha veḷuriyathambhanti veḷuriyamaṇimayathambhaṃ. Ruciranti ramaṇīyaṃ. Pabhassaranti ativiya bhāsuraṃ. Uccāvacāti uccā ca avacā ca, vividhāti attho. ๑๐๑. ในคาถานั้น บทว่า เวฬุริยถมฺภํ ได้แก่ เสาที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์. บทว่า รุจิรํ ได้แก่ น่ารื่นรมย์. บทว่า ปภสฺสรํ ได้แก่ รุ่งเรืองอย่างยิ่ง. บทว่า อุจฺจาวจา ความว่า สูงบ้าง ต่ำบ้าง คือ ต่างๆ กัน. 104-5. Upāsikāti saraṇagamanena upāsikālakkhaṇe ṭhitā. Vuttañhi – ๑๐๔-๕. บทว่า อุปาสิกา ความว่า ตั้งอยู่ในลักษณะของอุบาสิกาด้วยการถึงสรณะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘Yato kho, mahānāma, ariyasāvako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, ariyasāvako upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033). ดูก่อนมหานามะ ในกาลใดแล อริยสาวกเป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ ดูก่อนมหานามะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อริยสาวกชื่อว่าเป็นอุบาสก (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๓). Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato. Evaṃ upāsikābhāvakittanena āsayasuddhiṃ dassetvā payogasuddhiṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakena sāminā ahosiṃ tuṭṭhāti micchācārāveramaṇimāha. Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. บทว่า จกฺขุมโต ได้แก่ ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าผู้ทรงมีจักษุ ๕. ครั้นแสดงความบริสุทธิ์แห่งอัธยาศัยด้วยการประกาศความเป็นอุบาสิกาอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความบริสุทธิ์แห่งการประกอบความเพียร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ปาณาติปาตา วิรตา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สเกน สามินา อโหสึ ตุฏฺฐา เป็นการกล่าวถึงการงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน. Dutiyapatibbatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปติพพตาวิมารที่ ๒ จบ. 13. Paṭhamasuṇisāvimānavaṇṇanā ๑๓. อรรถกถาสุณิสาวิมานที่ ๑ Abhikkantena vaṇṇenāti suṇisāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Sāvatthiyaṃ aññatarasmiṃ gehe ekā kulasuṇhā gehaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ khīṇāsavattheraṃ disvā sañjātapītisomanassā ‘‘idaṃ mayhaṃ uttamaṃ puññakkhettaṃ upaṭṭhita’’nti attanā laddhaṃ pūvabhāgaṃ ādāya ādarena therassa upanesi, thero taṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ katvā gato. Sā aparabhāge kālaṃ [Pg.54] katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttasadisameva. Tena vuttaṃ – สุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. อัตถุปบัติของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? ในกรุงสาวัตถี ในเรือนแห่งหนึ่ง หญิงสะใภ้ของตระกูลคนหนึ่ง เห็นพระขีณาสพเถระเข้าไปสู่เรือนเพื่อบิณฑบาต ก็เกิดปีติโสมนัส คิดว่า "เนื้อนาบุญอันอุดมนี้ปรากฏแก่เราแล้ว" ดังนี้ จึงนำส่วนขนมที่ตนได้รับมาน้อมถวายแด่พระเถระด้วยความเคารพ พระเถระรับขนมนั้นแล้ว ทำอนุโมทนาแล้วก็จากไป. ในเวลาต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. เรื่องที่เหลือทั้งหมดมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – 108. ๑๐๘. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 109. ๑๐๙. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ท่านจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่ท่าน 110. ๑๑๐. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก อาตมาขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 111. ๑๑๑. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถาม ครั้นถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงพยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 112. ๑๑๒. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe. เมื่อครั้งหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อสามี 113. ๑๑๓. ‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Bhāgaḍḍhabhāgaṃ datvāna, modāmi nandane vane. หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายส่วนกึ่งหนึ่งแห่งส่วนของตนแล้ว ก็บันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน 114. ๑๑๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 115. ๑๑๕. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่พระภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 112. Tattha suṇisāti puttassa bhariyā. Itthiyā hi sāmikassa pitā ‘‘sasuro’’ti vuccati, tassa ca sā ‘‘suṇisā’’ti. Taṃ sandhāya ‘‘suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe’’ti. ๑๑๒. ในคาถานั้น บทว่า สุณิสา ได้แก่ ภรรยาของบุตร. จริงอยู่ บิดาของสามีของหญิงเรียกว่า "สสุโร" (พ่อสามี) และหญิงนั้นเป็น "สุณิสา" (ลูกสะใภ้) ของท่าน. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวว่า "สุณิสา อโหสึ สสุรสฺส เคเห". 113. Bhāgaḍḍhabhāganti [Pg.55] attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhabhāgaṃ. Modāmi nandane vaneti therena nandanavane diṭṭhatāya āha. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๑๓. บทว่า ภาคัญฺฒภาคํ ได้แก่ กึ่งหนึ่งแห่งส่วนที่ตนได้รับ. บทว่า โมทามิ นนฺทเน วเน เทพธิดากล่าวอย่างนี้ เพราะพระเถระได้เห็นตนในสวนนันทวัน. เรื่องที่เหลือมีนัยเหมือนที่กล่าวไว้แล้ว. Suṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุณิสาวิมาน จบ. 14. Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā ๑๔. อรรถกถาทุติยสุณิสาวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyasuṇisāvimānaṃ. Ettha pana apubbaṃ natthi, aṭṭhuppattiyaṃ kummāsadānameva viseso. Tena vuttaṃ – ทุติยสุณิสาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. แต่ในวิมานนี้ ไม่มีเรื่องใหม่ ในอัตถุปบัติ มีความพิเศษเพียงการถวายข้าวต้มกุมมาสเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – 116. ๑๑๖. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูก่อนเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 117. ๑๑๗. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะเหตุไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะเหตุไร ท่านจึงสมบูรณ์ในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่พอใจ ก็บังเกิดขึ้นแก่ท่าน 118. ๑๑๘. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 119. ๑๑๙. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอันใด 120. ๑๒๐. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, suṇisā ahosiṃ sasurassa gehe. เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้อยู่ในเรือนของพ่อผัว 121. ๑๒๑. ‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane. หม่อมฉันได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายส่วนของตนด้วยมือทั้งสองของตน คือถวายก้อนข้าวตอกแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน 122. ๑๒๒. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะบุญนั้น โภคทรัพย์จึงสำเร็จแก่หม่อมฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายใดๆ ที่เป็นที่รักแห่งใจ ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่หม่อมฉัน 123. ๑๒๓. ‘‘Akkhāmi [Pg.56] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันขอบอกแก่ท่าน หม่อมฉันเมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของหม่อมฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 121. Tattha bhāganti kummāsakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘kummāsapiṇḍaṃ datvānā’’ti. Kummāsoti ca yavakummāso vutto. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๒๑. ในคาถานั้น คำว่า 'ส่วน' (ภาคัญ) ได้แก่ ส่วนแห่งข้าวตอก เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า 'ถวายก้อนข้าวตอกแล้ว' และคำว่า 'ข้าวตอก' (กุมมาโส) หมายถึง ข้าวตอกที่ทำจากข้าวบาร์เลย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว Dutiyasuṇisāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยทุติยสุณิสาวิมาน จบแล้ว 15. Uttarāvimānavaṇṇanā ๑๕. อรรถกถาว่าด้วยอุตตราวินมาน Abhikkantena vaṇṇenāti uttarāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena puṇṇo nāma duggatapuriso rājagahaseṭṭhiṃ upanissāya jīvati, tassa bhariyā uttarā, uttarā ca nāma dhītāti dve eva gehamānusakā. Athekadivasaṃ rājagahe ‘‘mahājanena sattāhaṃ nakkhattaṃ kīḷitabba’’nti ghosanaṃ kariṃsu. Taṃ sutvā seṭṭhi pātova āgataṃ puṇṇaṃ ‘‘tāta, amhākaṃ parijano nakkhattaṃ kīḷitukāmo, tvaṃ kiṃ nakkhattaṃ kīḷissasi, udāhu bhatiṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, nakkhattaṃ nāma sadhanānaṃ hoti, mama pana gehe svātanāya yāgutaṇḍulānipi natthi, kiṃ me nakkhattena? Goṇe labhanto kasituṃ gamissāmī’ti. ‘‘Tena hi goṇe gaṇhassū’’ti. So balavagoṇe ca bhaddanaṅgalañca gahetvā ‘‘bhadde, nāgarā nakkhattaṃ kīḷanti, ahaṃ daliddatāya bhatiṃ kātuṃ gamissāmi, mayhampi tāva ajja diguṇaṃ nivāpaṃ pacitvā bhattaṃ āhareyyāsī’’ti bhariyaṃ vatvā khettaṃ agamāsi. เรื่องอุตตราวินมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า 'อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน' เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น บุรุษเข็ญใจชื่อปุณณะ อาศัยราชคหเศรษฐีเลี้ยงชีพ ภรรยาของเขาชื่ออุตตรา และธิดาของเขาก็ชื่ออุตตรา มีคนในเรือนเพียงสองคนเท่านั้น ครั้งนั้น วันหนึ่ง ในกรุงราชคฤห์ พวกเจ้าหน้าที่ได้ป่าวประกาศว่า 'มหาชนพึงเล่นมหรสพตลอด ๗ วัน' เศรษฐีได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวกับนายปุณณะผู้มาแต่เช้าตรู่ว่า 'พ่อคุณ บริวารของเราอยากจะเล่นมหรสพ ส่วนท่านเล่า จะเล่นมหรสพหรือจะรับจ้างทำงาน' นายปุณณะตอบว่า 'นายท่าน การเล่นมหรสพเป็นของคนมีทรัพย์ แต่ในเรือนของข้าพเจ้า แม้ข้าวสารสำหรับหุงข้าวต้มในวันพรุ่งนี้ก็ไม่มี จะมีประโยชน์อะไรด้วยการเล่นมหรสพแก่ข้าพเจ้า ถ้าได้โค ข้าพเจ้าจะไปไถนา' เศรษฐีกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเอาโคไปเถิด' นายปุณณะนั้นได้โคที่มีกำลังและไถที่ดีแล้ว จึงบอกภรรยาว่า 'น้องหญิง ชาวเมืองกำลังเล่นมหรสพกัน แต่พี่เพราะความยากจน จักไปทำงานรับจ้าง วันนี้เธอจงหุงอาหารเป็นสองเท่าแล้วนำไปให้พี่ด้วย' แล้วได้ไปยังที่นา Sāriputtattheropi sattāhaṃ nirodhasamāpanno tato vuṭṭhāya ‘‘kassa nu kho ajja mayā saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti olokento puṇṇaṃ attano ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ disvā ‘‘saddho nu kho esa, sakkhissati [Pg.57] vā me saṅgahaṃ kātu’’nti olokento tassa saddhabhāvañca saṅgahaṃ kātuṃ samatthabhāvañca tappaccayā ca tassa mahāsampattipaṭilābhaṃ ñatvā pattacīvaraṃ ādāya tassa kasanaṭṭhānaṃ gantvā āvāṭatīre ekaṃ gumbaṃ olokento aṭṭhāsi. Puṇṇo theraṃ disvāva kasiṃ ṭhapetvā pañcapatiṭṭhitena theraṃ vanditvā ‘‘dantakaṭṭhena attho bhavissatī’’ti dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ katvā adāsi. Athassa thero pattañca parissāvanañca nīharitvā adāsi. So ‘‘pānīyena attho bhavissatī’’ti taṃ ādāya pānīyaṃ parissāvetvā adāsi. ฝ่ายพระสารีบุตรเถระ เข้าสมาบัติอยู่ ๗ วัน ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว พิจารณาว่า 'วันนี้ เราควรจะสงเคราะห์ใครหนอ' ได้เห็นนายปุณณะเข้ามาในข่ายแห่งญาณของตน จึงพิจารณาว่า 'ผู้นี้มีศรัทธาหรือไม่หนอ จะสามารถทำการสงเคราะห์เราได้หรือไม่' เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้มีศรัทธา ความสามารถที่จะทำการสงเคราะห์ และทราบว่าเพราะปัจจัยนั้น เขาจักได้สมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงถือบาตรและจีวรไปยังที่ไถนาของเขา แล้วยืนมองดูกอไม้กอหนึ่งที่ริมบ่อน้ำ นายปุณณะพอเห็นพระเถระ ก็หยุดการไถนา ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว คิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการไม้ชำระฟัน' จึงทำไม้ชำระฟันให้เป็นของสมควรแล้วถวาย ลำดับนั้น พระเถระได้นำบาตรและเครื่องกรองน้ำออกจากถลกบาตรแล้วส่งให้ เขาคิดว่า 'ท่านคงมีความต้องการน้ำดื่ม' จึงรับบาตรและเครื่องกรองน้ำนั้นไป กรองน้ำแล้วถวาย Thero cintesi ‘‘ayaṃ paresaṃ pacchimagehe vasati, sacassa gehadvāraṃ gamissāmi, imassa bhariyā maṃ daṭṭhuṃ na sakkhissati, yāvassa bhariyā bhattaṃ ādāya maggaṃ paṭipajjati, tāva idheva bhavissāmī’’ti. So tattheva thokaṃ vītināmetvā tassā maggāruḷhabhāvaṃ ñatvā antonagarābhimukho pāyāsi. Sā antarāmagge theraṃ disvā cintesi ‘‘appekadāhaṃ deyyadhamme sati ayyaṃ na passāmi, appekadā me ayyaṃ passantiyā deyyadhammo na hoti, ajja pana me ayyo ca diṭṭho, deyyadhammo cāyaṃ atthi, karissati nu kho me saṅgaha’’nti. Sā bhattabhājanaṃ otāretvā theraṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘bhante, idaṃ lūkhaṃ vā paṇītaṃ vāti acintetvā dāsassa vo saṅgahaṃ karothā’’ti āha. Atha thero pattaṃ upanāmetvā tāya ekena hatthena bhājanaṃ dhāretvā ekena hatthena tato bhattaṃ dadamānāya upaḍḍhabhatte dinne ‘‘ala’’nti hatthena pattaṃ pidahi. Sā ‘‘bhante, ekova paṭivīso, na sakkā dvidhā kātuṃ, tumhākaṃ dāsassa idhalokasaṅgahaṃ akatvā paralokasaṅgahaṃ karotha, niravasesameva dātukāmāmhī’’ti vatvā sabbamevassa patte patiṭṭhāpetvā ‘‘tumhehi diṭṭhadhammassa bhāginī assa’’nti patthanaṃ akāsi. Thero ‘‘evaṃ hotū’’ti vatvā ṭhitakova anumodanaṃ katvā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattakiccaṃ akāsi. Sāpi paṭinivattitvā taṇḍule pariyesitvā bhattaṃ paci. พระเถระคิดว่า 'ชายผู้นี้อาศัยอยู่ที่เรือนหลังหลังของผู้อื่น ถ้าเราไปที่ประตูเรือนของเขา ภรรยาของเขาจะมองไม่เห็นเรา ตราบใดที่ภรรยาของเขายังไม่นำอาหารออกมาเดินทาง เราจะอยู่ที่นี่แหละ' ท่านใช้เวลาอยู่ที่นั่นครู่หนึ่ง เมื่อทราบว่านางออกเดินทางแล้ว จึงมุ่งหน้าเข้าไปในเมือง ฝ่ายนางเห็นพระเถระในระหว่างทางจึงคิดว่า 'บางครั้งเมื่อเรามีไทยธรรมอยู่ ก็ไม่พบพระผู้เป็นเจ้า บางครั้งเมื่อพบพระผู้เป็นเจ้า เราก็ไม่มีไทยธรรม แต่วันนี้เราได้พบทั้งพระผู้เป็นเจ้าและไทยธรรมนี้ก็มีอยู่ ท่านจะทำการสงเคราะห์เราหรือไม่หนอ' นางวางภาชนะใส่อาหารลง ไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านอย่าคิดว่าอาหารนี้จะเศร้าหมองหรือประณีตเลย ขอท่านจงทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านเถิด' ลำดับนั้น พระเถระยื่นบาตรเข้าไป ขณะที่นางใช้มือข้างหนึ่งประคองภาชนะ ใช้มืออีกข้างหนึ่งตักอาหารถวาย เมื่อถวายอาหารไปได้ครึ่งหนึ่ง ท่านจึงใช้มือปิดบาตรพลางกล่าวว่า 'พอแล้ว' นางจึงกล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาหารนี้มีเพียงส่วนเดียว ไม่สามารถแบ่งเป็นสองส่วนได้ ขอท่านอย่าทำการสงเคราะห์แก่ทาสของท่านในโลกนี้เลย แต่จงทำการสงเคราะห์ในปรโลกเถิด หม่อมฉันมีความประสงค์จะถวายทั้งหมดโดยไม่ให้มีเหลือ' แล้วนางก็ใส่ข้าวทั้งหมดลงในบาตรของท่าน และตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้หม่อมฉันเป็นผู้มีส่วนแห่งธรรมที่ท่านได้เห็นแล้ว' พระเถระกล่าวว่า 'จงเป็นเช่นนั้นเถิด' แล้วยืนอนุโมทนา จากนั้นจึงนั่งฉันภัตตาหาร ณ ที่อันมีน้ำสะดวกสบาย ฝ่ายนางก็กลับไป แสวงหาข้าวสารแล้วหุงอาหารใหม่ Puṇṇopi aḍḍhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ kasitvā jighacchaṃ sahituṃ asakkonto goṇe vissajjetvā ekaṃ rukkhachāyaṃ pavisitvā maggaṃ olokento nisīdi. Athassa bhariyā bhattamādāya gacchamānā taṃ disvāva ‘‘esa jighacchāpīḷito [Pg.58] maṃ olokento nisinno, sace maṃ ‘ativiya cirāyī’ti tajjetvā patodalaṭṭhiyā paharissati, mayā katakammaṃ niratthakaṃ bhavissati, paṭikaccevassa ārocessāmī’’ti cintetvā evamāha ‘‘sāmi, ajjekadivasaṃ cittaṃ pasādehi, mā mayā katakammaṃ niratthakaṃ kari, ahaṃ pātova te bhattaṃ āharantī antarāmagge dhammasenāpatiṃ disvā tava bhattaṃ tassa datvā puna gehaṃ gantvā bhattaṃ pacitvā āgatā, pasādehi, sāmi, citta’’nti. So ‘‘kiṃ vadesi, bhadde’’ti pucchitvā puna tamatthaṃ sutvā ‘‘bhadde, sādhu vata te kataṃ mama bhattaṃ ayyassa dadamānāya, mayāpissa ajja pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinna’’nti pasannamānaso taṃ vacanaṃ abhinanditvā ussūre laddhabhattatāya kilantakāyo tassā aṅke sīsaṃ katvā niddaṃ okkami. แม้นายปุณณะ ไถที่ดินประมาณกึ่งกรีสะแล้ว ไม่อาจทนความหิวได้ จึงปล่อยโคทั้งหลายไปแล้ว เข้าไปสู่ร่มไม้แห่งหนึ่ง นั่งแลดูหนทางอยู่ ครั้งนั้น ภรรยาของเขาถือภัตตาหารมา พอเห็นเขาเท่านั้นก็คิดว่า “ท่านผู้นี้ถูกความหิวเบียดเบียน นั่งมองเราอยู่ ถ้าหากเขาจะขู่เราว่า ‘ชักช้านัก’ แล้วตีด้วยประตัก กรรมที่เราทำไว้ก็จักไร้ผล เราจะบอกแก่เขาก่อนทีเดียว” คิดดังนี้แล้วจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า “นายท่าน วันนี้วันหนึ่ง ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด อย่าได้ทำกรรมที่ดิฉันทำแล้วให้ไร้ผลเลย ดิฉันนำภัตตาหารของท่านมาแต่เช้าตรู่ ได้เห็นพระธรรมเสนาบดีในระหว่างทาง จึงได้ถวายภัตตาหารของท่านแก่ท่าน แล้วกลับไปเรือน หุงภัตตาหารมาอีก นายท่าน ขอจงทำจิตให้ผ่องใสเถิด” นายปุณณะนั้นถามว่า “น้องหญิง เธอพูดอะไร” ครั้นได้ฟังเรื่องนั้นอีก ก็มีใจเลื่อมใสกล่าวว่า “น้องหญิง ดีจริงหนอ ที่เธอได้ถวายภัตตาหารของฉันแก่พระผู้เป็นเจ้า แม้ฉันก็ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแก่ท่านในเวลาเช้าตรู่วันนี้” แล้วชื่นชมคำพูดนั้น มีกายเหน็ดเหนื่อยเพราะได้ภัตตาหารในเวลาสาย จึงวางศีรษะไว้บนตักของนางแล้วก็หลับไป Athassa pātova kasitaṭṭhānaṃ paṃsucuṇṇaṃ upādāya sabbaṃ rattasuvaṇṇaṃ hutvā kaṇikārapuppharāsi viya sobhamānaṃ aṭṭhāsi. So pabuddho oloketvā bhariyaṃ āha ‘‘bhadde, etaṃ mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ mama suvaṇṇaṃ hutvā paññāyati, kiṃ nu kho me atiussūre laddhabhattatāya akkhīni bhamantī’’ti. ‘‘Sāmi, mayhampi evameva paññāyatī’’ti. So uṭṭhāya tattha gantvā ekaṃ piṇḍaṃ gahetvā naṅgalasīse paharitvā suvaṇṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘aho ayyassa dhammasenāpatissa dinnadāne ajjeva vipāko dassito, na kho pana sakkā ettakaṃ dhanaṃ paṭicchādetvā paribhuñjitu’’nti bhariyāya ābhataṃ bhattapātiṃ suvaṇṇassa pūretvā rājakulaṃ gantvā raññā katokāso pavisitvā rājānaṃ abhivādetvā ‘‘kiṃ tātā’’ti vutte ‘‘deva, ajja mayā kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇarāsimeva hutvā ṭhitaṃ, suvaṇṇaṃ āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Puṇṇo nāmāha’’nti. ‘‘Kiṃ pana te ajja kata’’nti? ‘‘Dhammasenāpatissa me pātova dantakaṭṭhañca mukhodakañca dinnaṃ, bhariyāyapi me mayhaṃ āhaṭabhattaṃ tasseva dinna’’nti. ครั้งนั้น ที่ดินที่เขาไถไว้แต่เช้าตรู่ ทั้งหมดจำเดิมแต่ผงธุลีได้กลายเป็นทองคำแดง งดงามประดุจกองดอกกรรณิการ์ตั้งอยู่ เขาตื่นขึ้นมาแลดูแล้วกล่าวกับภรรยาว่า “น้องหญิง ที่ดินทั้งหมดที่ฉันไถไว้นี้ ปรากฏแก่ฉันว่าเป็นทองคำไปหมด หรือว่าตาของฉันพร่ามัวไป เพราะได้ภัตตาหารในเวลาสายจัดหนอ” นางตอบว่า “นายท่าน แม้แก่ดิฉันก็ปรากฏอย่างนั้นเหมือนกัน” เขาจึงลุกขึ้นไปที่นั่น หยิบก้อนดินก้อนหนึ่งเคาะที่หัวไถ รู้ว่าเป็นทองคำ จึงคิดว่า “โอหนอ ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีผู้เป็นเจ้า ปรากฏในวันนี้เอง แต่เราไม่อาจจะปกปิดทรัพย์สมบัติมากมายขนาดนี้ไว้บริโภคได้” จึงตักทองคำใส่เต็มภาชนะใส่ภัตตาหารที่ภรรยานำมา ไปยังราชสำนัก เมื่อพระราชาทรงประทานโอกาสจึงเข้าไป ถวายบังคมพระราชาแล้ว เมื่อพระองค์ตรัสถามว่า “พ่อ มีอะไรหรือ” ได้กราบทูลว่า “ขอเดชะ วันนี้ที่ดินที่ข้าพระองค์ไถไว้ทั้งหมดได้กลายเป็นกองทองคำตั้งอยู่ สมควรที่จะรับสั่งให้ขนทองคำไป” พระราชาตรัสถามว่า “ท่านคือใคร” เขากราบทูลว่า “ข้าพระองค์ชื่อปุณณะ” (ตรัสถามว่า) “แล้ววันนี้ท่านได้ทำอะไรไว้” (เขากราบทูลว่า) “เมื่อเช้าตรู่ ข้าพระองค์ได้ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแด่พระธรรมเสนาบดี แม้ภรรยาของข้าพระองค์ก็ได้ถวายภัตตาหารที่นำมาเพื่อข้าพระองค์แด่ท่านเช่นกัน” Taṃ sutvā rājā ‘‘ajjeva kira bho dhammasenāpatissa dinnadāne vipāko dassito’’ti vatvā ‘‘tāta, kiṃ karomī’’ti pucchi. ‘‘Bahūni sakaṭasahassāni pahiṇitvā suvaṇṇaṃ āharāpethā’’ti. Rājā sakaṭāni pahiṇi. Rājapurisesu ‘‘rañño santaka’’nti gaṇhantesu gahitaṃ gahitaṃ mattikāva hoti. Tehi [Pg.59] gantvā rañño ārocite ‘‘tātā, tumhehi kinti vatvā gahita’’nti puṭṭhā ‘‘tumhākaṃ santaka’’nti āhaṃsu. Tena hi, tātā, puna gacchatha, ‘‘puṇṇassa santaka’’nti vatvā gaṇhathāti. Te tathā kariṃsu gahitaṃ gahitaṃ suvaṇṇameva ahosi. Taṃ sabbaṃ āharitvā rājaṅgaṇe rāsiṃ akaṃsu, asītihatthubbedho rāsi ahosi. Rājā nāgare sannipātāpetvā āha ‘‘imasmiṃ nagare atthi kassaci ettakaṃ suvaṇṇa’’nti? ‘‘Natthi, devā’’ti. ‘‘Kiṃ panassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Seṭṭhicchattaṃ, devā’’ti. Rājā ‘‘bahudhanaseṭṭhi nāma hotū’’ti mahantena bhogena saddhiṃ tassa seṭṭhicchattaṃ adāsi. พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ตรัสว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า ผลแห่งทานที่ถวายแด่พระธรรมเสนาบดีปรากฏในวันนี้เอง” แล้วตรัสถามว่า “พ่อ เราจะทำอย่างไรดี” เขากราบทูลว่า “ขอได้โปรดส่งเกวียนไปหลายพันเล่ม แล้วรับสั่งให้ขนทองคำมาเถิด” พระราชาจึงทรงส่งเกวียนไป เมื่อราชบุรุษทั้งหลายขนโดยกล่าวว่า “เป็นของพระราชา” ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็กลายเป็นดินไป เมื่อราชบุรุษเหล่านั้นไปกราบทูลแด่พระราชา พระองค์ตรัสถามว่า “พ่อทั้งหลาย พวกเจ้ากล่าวว่าอย่างไรแล้วจึงขนมา” พวกเขากราบทูลว่า “(ข้าพระองค์ทั้งหลายกล่าวว่า) ‘เป็นของพระองค์’” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น พ่อทั้งหลาย จงไปอีกครั้ง จงกล่าวว่า ‘เป็นของนายปุณณะ’ แล้วจึงขนมา” พวกเขาได้ทำตามนั้น ทองคำที่ขนมาทุกครั้งก็เป็นทองคำนั่นเอง พวกเขาขนทองคำทั้งหมดนั้นมาทำเป็นกองไว้ที่พระลานหลวง กองทองคำนั้นสูง ๘๐ ศอก พระราชาทรงรับสั่งให้ชาวเมืองประชุมกันแล้วตรัสถามว่า “ในเมืองนี้ มีใครมีทองคำมากเท่านี้หรือไม่” (พวกเขากราบทูลว่า) “ไม่มี พระเจ้าข้า” (ตรัสถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ควรจะให้อะไรแก่เขา” (พวกเขากราบทูลว่า) “ฉัตรเศรษฐี พระเจ้าข้า” พระราชาตรัสว่า “จงมีนามว่า พหุธนเศรษฐี” แล้วได้พระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยโภคทรัพย์อันมหาศาลแก่เขา Atha naṃ so āha ‘‘mayaṃ, deva, ettakaṃ kālaṃ parakule vasimhā, vasanaṭṭhānaṃ no dethā’’ti. Tena hi passa, esa gumbo paññāyati, etaṃ harāpetvā gehaṃ kārehīti purāṇaseṭṭhissa gehaṭṭhānaṃ ācikkhi. So tasmiṃ ṭhāne katipāheneva gehaṃ kārāpetvā gehapavesanamaṅgalañca chattamaṅgalañca ekatova karonto sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Athassa satthā dānānumodanaṃ karonto anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Dhammakathāvasāne puṇṇaseṭṭhi ca bhariyā cassa dhītā ca uttarāti tayopi janā sotāpannā ahesuṃ. ครั้งนั้น เขากราบทูลพระราชาว่า “ขอเดชะ ตลอดกาลเพียงเท่านี้ พวกข้าพระองค์อาศัยอยู่ในตระกูลของผู้อื่น ขอพระองค์ได้โปรดพระราชทานที่อยู่อาศัยแก่พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น จงดูเถิด พุ่มไม้นั่นปรากฏอยู่ จงให้ถางพุ่มไม้นั้นแล้วสร้างเรือนเถิด” (ดังนี้) แล้วทรงชี้บอกที่ตั้งบ้านของเศรษฐีคนเก่า เขาให้สร้างเรือนในที่นั้นเพียงไม่กี่วัน แล้วทำมงคลขึ้นบ้านใหม่และมงคลรับตำแหน่งเศรษฐีไปพร้อมกัน ได้ถวายทานแด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น พระศาสดาเมื่อทรงกระทำทานานุโมทนาแก่เขา ได้ตรัสอนุปุพพิกถา ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ทั้งปุณณเศรษฐี ทั้งภรรยา และธิดาของเขาชื่อนางอุตตรา ทั้งสามคนได้เป็นพระโสดาบัน Aparabhāge rājagahaseṭṭhi puṇṇaseṭṭhino dhītaraṃ attano puttassa vāresi. So ‘‘nāhaṃ dassāmī’’ti vutto ‘‘mā evaṃ karotu, ettakaṃ kālaṃ amhe nissāya vasanteneva te sampatti laddhā, detu me puttassa te dhītara’’nti āha. So ‘‘micchādiṭṭhikā tumhe, mama dhītā tīhi ratanehi vinā vasituṃ na sakkoti, nevassa dhītaraṃ dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bahū seṭṭhigahapatikādayo kulaputtā ‘‘mā tena saddhiṃ vissāsaṃ bhindi, dehissa dhītara’’nti yāciṃsu. So tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā āsāḷhipuṇṇamāya dhītaraṃ adāsi. Sā patikulaṃ gatakālato paṭṭhāya bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā upasaṅkamituṃ dānaṃ vā dātuṃ dhammaṃ vā sotuṃ nālattha, evaṃ aḍḍhatiyesu māsesu vītivattesu attano santike ṭhite paricārike pucchi ‘‘idāni kittakaṃ antovassaṃ avasiṭṭha’’nti? ‘‘Aḍḍhamāso, ayye’’ti. Sā mātāpitūnaṃ sāsanaṃ pahiṇi ‘‘kasmā maṃ evarūpe bandhanāgāre pakkhipiṃsu, varaṃ tumhehi maṃ lakkhaṇāhataṃ katvā paresaṃ dāsiṃ sāvetuṃ, na evarūpassa micchādiṭṭhikassa kulassa dātuṃ, āgatakālato paṭṭhāya bhikkhudassanādīsu [Pg.60] ekampi puññaṃ kātuṃ na labhāmī’’ti. Athassā pitā ‘‘dukkhitā vata me dhītā’’ti anattamanataṃ pavedetvā pañcadasa kahāpaṇasahassāni pesesi, ‘‘imasmiṃ nagare sirimā nāma gaṇikā atthi, devasikaṃ sahassaṃ gaṇhāti, imehi kahāpaṇehi taṃ ānetvā sāmikassa niyyādetvā sayaṃ yathāruci puññāni karotū’’ti sāsanañca pahiṇi. Uttarā tathā katvā sāmikena sirimaṃ disvā ‘‘kimida’’nti vutte ‘‘sāmi, imaṃ aḍḍhamāsaṃ mama sahāyikā tumhe paricaratu, ahaṃ pana imaṃ aḍḍhamāsaṃ dānañceva dātukāmā dhammañca sotukāmā’’ti āha. So taṃ abhirūpaṃ itthiṃ disvā uppannasineho ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. ในกาลต่อมา เศรษฐีเมืองราชคฤห์ได้สู่ขอลูกสาวของปุณณเศรษฐีให้แก่ลูกชายของตน เมื่อปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “เราจะไม่ให้” เศรษฐีเมืองราชคฤห์จึงกล่าวว่า “ท่านอย่าทำอย่างนั้นเลย ตลอดเวลาเพียงเท่านี้ ท่านอาศัยพวกเราอยู่จึงได้สมบัตินี้ ขอท่านจงให้ลูกสาวของท่านแก่ลูกชายของข้าพเจ้าเถิด” ปุณณเศรษฐีนั้นกล่าวว่า “พวกท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ ลูกสาวของข้าพเจ้าไม่สามารถอยู่โดยปราศจากพระรัตนตรัยได้ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ให้ลูกสาวแก่บุตรของท่านเลย” ครั้งนั้น กุลบุตรทั้งหลายมีเศรษฐีและคหบดีเป็นต้นจำนวนมากได้อ้อนวอนเขาว่า “ท่านอย่าทำลายความคุ้นเคยกับเศรษฐีนั้นเลย ขอท่านจงให้ลูกสาวแก่บุตรของเขาเถิด” เขารับคำของคนเหล่านั้นแล้ว จึงได้ให้ลูกสาวไปในวันอาสาฬหปุรณมี นางนับตั้งแต่เวลาที่ไปสู่ตระกูลสามี ไม่ได้โอกาสที่จะเข้าไปหาภิกษุหรือภิกษุณี ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานหรือฟังธรรม เมื่อสองเดือนครึ่งผ่านไปอย่างนี้ จึงได้ถามหญิงรับใช้ที่อยู่ใกล้ตนว่า “บัดนี้ เวลาในพรรษาเหลืออยู่เท่าไร?” (พวกนางตอบว่า) “เหลืออีกครึ่งเดือน เจ้าค่ะ” นางจึงส่งสาส์นไปถึงมารดาบิดาว่า “เหตุไรท่านจึงส่งหม่อมฉันมาไว้ในเรือนจำเช่นนี้ การที่ท่านตีตราหม่อมฉันแล้วประกาศให้เป็นทาสีของคนอื่นยังประเสริฐกว่า แต่การที่ยกให้แก่ตระกูลมิจฉาทิฏฐิเช่นนี้ไม่ประเสริฐเลย นับตั้งแต่เวลาที่มา หม่อมฉันไม่ได้ทำบุญแม้สักอย่างหนึ่ง มีการได้เห็นภิกษุเป็นต้น” ครั้งนั้น บิดาของนางทราบความไม่สบายใจแล้ว (คิดว่า) “โอ ลูกสาวของเราลำบากหนอ” จึงส่งเงินไปหนึ่งหมื่นห้าพันกหาปณะ และส่งสาส์นไปว่า “ในเมืองนี้มีหญิงงามเมืองชื่อสิริมา นางรับค่าตัววันละหนึ่งพันกหาปณะ ขอเจ้าจงใช้กหาปณะเหล่านี้จ้างนางมา แล้วมอบให้แก่สามี ส่วนตนเองจงทำบุญตามความพอใจเถิด” นางอุตรทำตามนั้น เมื่อสามีเห็นนางสิริมาแล้วถามว่า “นี่อะไรกัน?” นางจึงกล่าวว่า “นายท่าน ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอให้สหายของหม่อมฉันปรนนิบัติท่านเถิด ส่วนหม่อมฉันปรารถนาจะถวายทานและฟังธรรมตลอดครึ่งเดือนนี้” เขาเห็นหญิงผู้งดงามนั้นแล้วก็เกิดความเสน่หา จึงรับคำว่า “ดีละ” Uttarāpi kho buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā ‘‘bhante, imaṃ aḍḍhamāsaṃ aññattha agantvā idheva bhikkhā gahetabbā’’ti satthu paṭiññaṃ gahetvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya yāva mahāpavāraṇā, tāva satthāraṃ upaṭṭhātuṃ dhammañca sotuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānasā ‘‘evaṃ yāguṃ pacatha, evaṃ bhattaṃ pacatha, evaṃ pūvaṃ pacathā’’ti mahānase sabbakiccāni saṃvidahantī vicarati. Athassā sāmiko ‘‘sve mahāpavāraṇā bhavissatī’’ti mahānasābhimukho vātapāne ṭhatvā ‘‘kiṃ nu kho karontī sā andhabālā vicaratī’’ti oloketvā taṃ sedakilinnaṃ chārikāya okiṇṇaṃ aṅgāramasimakkhitaṃ tathā saṃvidahitvā vicaramānaṃ disvā ‘‘aho andhabālā evarūpe ṭhāne imaṃ sirisampattiṃ nānubhavati, ‘‘muṇḍakasamaṇe upaṭṭhahissāmī’ti tuṭṭhacittā vicaratī’’ti hasitvā apagañchi. ฝ่ายนางอุตรได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้รับปฏิญญาของพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตลอดครึ่งเดือนนี้ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาในที่นี้เท่านั้น อย่าเสด็จไปที่อื่นเลย” นางมีใจยินดีว่า “บัดนี้ จำเดิมแต่นี้ไปจนถึงวันมหาปวารณา เราจักได้อุปัฏฐากพระศาสดาและได้ฟังธรรม” จึงเที่ยวจัดการงานทุกอย่างในโรงครัวว่า “พวกท่านจงหุงข้าวต้มอย่างนี้ จงหุงภัตตาหารอย่างนี้ จงทอดขนมอย่างนี้” ครั้งนั้น สามีของนาง (คิดว่า) “พรุ่งนี้จักเป็นวันมหาปวารณา” จึงยืนอยู่ที่หน้าต่างหันหน้าไปทางโรงครัว แลดูอยู่พลางคิดว่า “หญิงพาลคนนั้นทำอะไรเที่ยวไปหนอ” แล้วเห็นนางเนื้อตัวเปียกชุ่มด้วยเหงื่อ เปื้อนด้วยเถ้า มอมแมมด้วยถ่านและเขม่า กำลังจัดการงานต่างๆ เที่ยวไปในลักษณะเช่นนั้น จึงหัวเราะแล้วหลีกไป (พลางคิดว่า) “โอ หญิงพาลหนอ ในฐานะเช่นนี้กลับไม่เสวยสิริสมบัตินี้ แต่กลับมีจิตยินดีเที่ยวไป (คิดว่า) ‘เราจักอุปัฏฐากสมณะโล้น’ ” Tasmiṃ apagate tassa santike ṭhitā sirimā ‘‘kiṃ nu kho oloketvā esa hasatī’’ti teneva vātapānena olokentī uttaraṃ disvā ‘‘imaṃ oloketvā iminā hasitaṃ, addhā imassa etāya saddhiṃ santhavo atthī’’ti cintesi. Sā kira aḍḍhamāsaṃ tasmiṃ gehe bāhirakaitthī hutvā vasamānāpi taṃ sampattiṃ anubhavamānā attano bāhirakaitthibhāvaṃ ajānitvā ‘‘ahaṃ gharasāminī’’ti saññamakāsi. Sā uttarāya āghātaṃ bandhitvā ‘‘dukkhamassā uppādessāmī’’ti pāsādā oruyha mahānasaṃ pavisitvā pūvapacanaṭṭhāne pakkuthitaṃ sappiṃ kaṭacchunā ādāya uttarābhimukhaṃ [Pg.61] pāyāsi. Uttarā taṃ āgacchantiṃ disvā ‘‘mama sahāyikāya mayhaṃ upakāro kato, cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama pana sahāyikāya guṇova mahanto, ahampi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ labhiṃ, sace mama etissāya upari kodho atthi, idaṃ sappi maṃ dahatu, sace natthi, mā maṃ dahatū’’ti taṃ mettāya phari. Tāya tassā matthake āsiñcitampi pakkuthitasappi sītodakaṃ viya ahosi. Atha naṃ ‘‘idaṃ sītalaṃ bhavissatī’’ti puna kaṭacchukaṃ pūretvā ādāya āgacchantiṃ uttarāya dāsiyo disvā ‘‘are dubbinīte na tvaṃ amhākaṃ ayyāya upari pakkasappiṃ āsiñcituṃ anucchavikā’’ti santajjentiyo ito cito ca uṭṭhāya hatthehi ca pādehi ca pothetvā bhūmiyaṃ pātesuṃ, uttarā vārentīpi vāretuṃ nāsakkhi. Atha sā upari ṭhatvā sabbā dāsiyo paṭibāhitvā ‘‘kissa te evarūpaṃ bhāriyaṃ kammaṃ kata’’nti sirimaṃ ovaditvā uṇhodakena nhāpetvā satapākatelena abbhañji. เมื่อเขาหลีกไปแล้ว นางสิริมาซึ่งยืนอยู่ใกล้ๆ เขา คิดว่า “บุรุษผู้นี้มองดูอะไรหนอจึงหัวเราะ” จึงมองดูทางหน้าต่างบานนั้น เห็นนางอุตรแล้วจึงคิดว่า “บุรุษนี้มองดูนางคนนี้แล้วหัวเราะ ชะรอยบุรุษนี้จะมีความสนิทสนมกับหญิงคนนี้เป็นแน่” ได้ยินว่า นางสิริมานั้น แม้จะอยู่ในเรือนนั้นตลอดครึ่งเดือนในฐานะเป็นหญิงภายนอก แต่เมื่อได้เสวยสมบัตินั้น ก็ไม่รู้ภาวะที่ตนเป็นหญิงภายนอก กลับทำความสำคัญว่า “เราเป็นเจ้าของเรือน” นางผูกอาฆาตในนางอุตรแล้ว (คิดว่า) “เราจักทำความทุกข์ให้เกิดแก่นาง” จึงลงจากปราสาทเข้าไปยังโรงครัว ตักเนยใสที่กำลังเดือดพล่านในที่ทอดขนมด้วยทัพพีแล้วเดินตรงไปหานางอุตร นางอุตรเห็นนางสิริมากำลังเดินมา จึงคิดว่า “สหายของเราได้ทำอุปการะแก่เรา จักรวาลคับแคบเกินไป พรหมโลกต่ำเกินไป แต่คุณของสหายเรายิ่งใหญ่กว่านัก เราอาศัยนางจึงได้ถวายทานและได้ฟังธรรม ถ้าเรามีความโกรธในหญิงผู้นี้ ขอเนยใสนี้จงลวกเราเถิด ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวกเราเลย” แล้วแผ่เมตตาไปถึงนาง เนยใสที่กำลังเดือดซึ่งนางสิริราราดลงบนศีรษะของนางอุตรนั้น ได้กลายเป็นเหมือนน้ำเย็น ครั้งนั้น พวกทาสีของนางอุตรเห็นนางสิริมา (คิดว่า) “นี่คงจะเย็น” แล้วตักเนยใสมาเต็มทัพพีอีก กำลังเดินมา จึงขู่ตะคอกว่า “นี่แน่ะ นางคนชั่วร้าย เจ้าไม่สมควรที่จะราดเนยใสร้อนๆ บนศีรษะของนายหญิงของพวกเรา” แล้วลุกขึ้นจากที่นั้นๆ ทุบตีด้วยมือและเท้า ทำให้นางล้มลงบนพื้นดิน แม้นางอุตรจะห้าม ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้งนั้น นางอุตรได้ยืนคร่อม (นางสิริมา) แล้วห้ามทาสีทั้งหมดไว้ แล้วกล่าวสอนนางสิริมาว่า “เหตุไรเธอจึงทำกรรมหนักเช่นนี้” แล้วให้อาบน้ำอุ่นและชโลมด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง Tasmiṃ khaṇe sā attano bāhirakitthibhāvaṃ ñatvā cintesi ‘‘mayā bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ sāmikassa hasitamattakāraṇā imissā upari pakkasappiṃ āsiñcantiyā, ayaṃ ‘gaṇhatha na’nti dāsiyo na āṇāpetvā maṃ viheṭhanakālepi sabbā dāsiyo paṭibāhitvā mayhaṃ kattabbameva akāsi. Sacāhaṃ imaṃ na khamāpessāmi, muddhā me sattadhā phaleyyā’’ti tassā pādamūle nipajjitvā ‘‘ayye, khamāhi me dosa’’nti āha. ‘‘Ahaṃ sappitikā dhītā, pitari me khamāpite khamissāmī’’ti. ‘‘Hotu, ayye, pitarampi te puṇṇaseṭṭhiṃ khamāpessāmī’’ti. ‘‘Puṇṇo mama vaṭṭe janakapitā, vivaṭṭe janakapitari khamāpite pana ahaṃ khamissāmī’’ti. ‘‘Ko pana te vivaṭṭe janakapitā’’ti? ‘‘Sammāsambuddho’’ti. ‘‘Mayhaṃ tena saddhiṃ vissāso natthi, ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? ‘‘Satthā sve bhikkhusaṅghaṃ ādāya idhāgamissati, tvaṃ yathāladdhaṃ sakkāraṃ gahetvā idheva āgantvā taṃ khamāpehī’’ti. Sā ‘‘sādhu, ayye’’ti uṭṭhāya attano gehaṃ gantvā pañcasataparicārikitthiyo āṇāpetvā nānāvidhāni khādanīyabhojanīyāni ceva sūpeyyāni ca sampādetvā punadivase taṃ sakkāraṃ ādāya uttarāya gehaṃ āgantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa patte patiṭṭhāpetuṃ avisahantī aṭṭhāsi, taṃ sabbaṃ gahetvā uttarāva saṃvidahi. ในขณะนั้น นางสิริมานั้นรู้ความเป็นหญิงรับจ้างภายนอกของตนแล้ว จึงคิดว่า “กรรมหนักอันเราทำแล้ว เพราะเหตุเพียงการหัวเราะของสามี เมื่อเรากำลังราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนนางอุตตรานี้ นางอุตตรานี้ก็มิได้สั่งพวกทาสีว่า ‘พวกเจ้าจงจับนางนั่น’ แม้ในเวลาที่เบียดเบียนเรา ก็ได้ห้ามทาสีทั้งหมดแล้ว กระทำแต่สิ่งที่ควรกระทำแก่เรา ถ้าเราจักไม่ให้นางนี้อดโทษ ศีรษะของเราพึงแตก ๗ เสี่ยง” ดังนี้แล้ว จึงหมอบลงที่ใกล้เท้าของนางอุตตรานั้น กล่าวว่า “แม่เจ้า ขอจงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด” นางอุตตรากล่าวว่า “ฉันเป็นธิดาผู้มีบิดา เมื่อท่านให้บิดาของฉันอดโทษแล้ว ฉันจักอดโทษ” นางสิริมากล่าวว่า “เอาเถิด แม่เจ้า แม้ปุณณเศรษฐีผู้เป็นบิดาของท่าน ฉันก็จะขอขมา” นางอุตตรากล่าวว่า “ท่านปุณณะเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวัฏฏะของฉัน แต่เมื่อท่านขอขมาบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะแล้ว ฉันจึงจักอดโทษ” นางสิริมาถามว่า “ก็ใครเล่าเป็นบิดาผู้ให้กำเนิดในวิวัฏฏะของท่าน” นางอุตตราตอบว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า” นางสิริมากล่าวว่า “ฉันไม่มีความคุ้นเคยกับพระองค์ ฉันจะทำอย่างไร” นางอุตตรากล่าวว่า “พรุ่งนี้ พระศาสดาจะทรงพาหมู่ภิกษุเสด็จมาที่นี่ ท่านจงถือเอาสักการะตามที่ได้แล้ว มาที่นี่แหละ แล้วขอขมาพระองค์เถิด” นางสิริมานั้นรับว่า “ดีละ แม่เจ้า” แล้วลุกขึ้น ไปยังเรือนของตน สั่งหญิงบริวาร ๕๐๐ คนแล้ว จัดเตรียมของเคี้ยวของฉันและแกงชนิดต่างๆ ไว้แล้ว ในวันรุ่งขึ้น ถือเอาสักการะนั้นมายังเรือนของนางอุตตราแล้ว ไม่กล้าที่จะตั้งไว้ในบาตรของภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ได้ยืนอยู่ นางอุตตรานั่นแหละรับเอาของทั้งหมดนั้นไปจัดแจง Sirimāpi [Pg.62] satthu bhattakiccāvasāne saddhiṃ parivārena satthu pādamūle nipajji. Atha naṃ satthā pucchi ‘‘ko te aparādho’’ti. ‘‘Bhante mayā hiyyo idaṃ nāma kataṃ, atha me sahāyikā maṃ viheṭhayamānā dāsiyo nivāretvā mayhaṃ upakārameva akāsi. Sāhaṃ imissā guṇaṃ jānitvā imaṃ khamāpesiṃ, atha maṃ esā ‘tumhesu khamāpitesu khamissāmī’ti āhā’’ti. ‘‘Evaṃ kira uttare’’ti. ‘‘Āma, bhante, sīse me sahāyikāya pakkasappi āsitta’’nti. ‘‘Atha tayā kiṃ cintita’’nti? ‘‘Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, brahmaloko atinīcako, mama sahāyikāya guṇova mahanto, ahañhi etaṃ nissāya dānañca dātuṃ dhammañca sotuṃ alatthaṃ, sace me imissā upari kodho atthi, idaṃ maṃ dahatu, no ce, mā dahatū’’ti evaṃ cintetvā imaṃ mettāya phariṃ, bhanteti. Satthā ‘‘sādhu sādhu, uttare, evaṃ kodhaṃ jinituṃ vaṭṭati. Kodhano hi nāma akkodhena, akkosako anakkosantena, paribhāsako aparibhāsantena, thaddhamaccharī attano santakassa dānena, musāvādī saccavacanena jinitabbo’’ti imamatthaṃ dassento – แม้นางสิริมา ในเวลาสิ้นสุดภัตกิจของพระศาสดา ได้พร้อมกับบริวารหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระศาสดา ลำดับนั้น พระศาสดาตรัสถามนางว่า “เธอมีความผิดอะไร” นางกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ข้าพระองค์ได้ทำกรรมชื่อนี้ ครั้งนั้น สหายหญิงของข้าพระองค์ได้ห้ามพวกทาสีที่กำลังเบียดเบียนข้าพระองค์ ได้กระทำแต่อุปการะแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์นั้นรู้คุณของนางนี้แล้ว จึงได้ขอขมานางนี้ ครั้งนั้น นางนี้ได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘เมื่อท่านขอขมาพระองค์ท่านทั้งหลายแล้ว เราจักอดโทษ’ ดังนี้” พระศาสดาตรัสถามว่า “อุตตรา ได้ยินว่าเป็นอย่างนั้นหรือ” นางอุตตรากราบทูลว่า “เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า สหายหญิงได้ราดเนยใสที่กำลังเดือดลงบนศีรษะของข้าพระองค์” พระศาสดาตรัสถามว่า “แล้วเธอคิดอย่างไร” นางอุตตรากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (ข้าพระองค์คิดว่า) จักรวาลคับแคบยิ่งนัก พรหมโลกต่ำยิ่งนัก คุณของสหายหญิงของข้าพระองค์เท่านั้นยิ่งใหญ่ เพราะว่า ข้าพระองค์อาศัยนางนี้ จึงได้ให้ทานและได้ฟังธรรม ‘ถ้าความโกรธของข้าพระองค์มีอยู่ต่อนางนี้ ขอเนยใสนี้จงลวกข้าพระองค์ ถ้าไม่มี ขออย่าได้ลวก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์คิดอย่างนี้แล้ว ได้แผ่เมตตาไปในนางนี้” พระศาสดาตรัสว่า “ดีละ ดีละ อุตตรา ควรแล้วที่จะชนะความโกรธได้อย่างนี้ เพราะว่า บุคคลผู้โกรธ พึงชนะได้ด้วยความไม่โกรธ ผู้ด่า พึงชนะได้ด้วยการไม่ด่าตอบ ผู้บริภาษ พึงชนะได้ด้วยการไม่บริภาษตอบ ผู้ตระหนี่เหนียวแน่น พึงชนะได้ด้วยการให้สิ่งของของตน ผู้พูดเท็จ พึงชนะได้ด้วยการกล่าวคำสัตย์” เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ ‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine; Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādina’’nti. (dha. pa. 223) – “พึงชนะคนโกรธ ด้วยความไม่โกรธ พึงชนะคนไม่ดี ด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดพล่อย ด้วยคำสัตย์” Imaṃ gāthaṃ vatvā gāthāpariyosāne catusaccakathaṃ abhāsi. Saccapariyosāne uttarā sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, sāmiko ca sasuro ca sassu ca sotāpattiphalaṃ sacchikariṃsu, sirimāpi pañcasataparivārā sotāpannā ahosi. Aparabhāge uttarā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppajji. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto uttaraṃ devadhītaraṃ disvā – ครั้นตรัสพระคาถานี้แล้ว ในเวลาจบพระคาถา ได้ตรัสจตุสัจจกถา ในเวลาจบสัจจะ นางอุตตราได้ตั้งอยู่แล้วในสกทาคามิผล ทั้งสามี ทั้งพ่อผัว และทั้งแม่ผัว ได้กระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล แม้นางสิริมาพร้อมด้วยบริวาร ๕๐๐ ก็ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว ในกาลต่อมา นางอุตตราทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว เห็นนางอุตตราเทพธิดาแล้ว 124. ๑๒๔. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. “ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ยืนอยู่ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างอยู่ ดุจดาวประกายพรึก 125. ๑๒๕. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะเช่นนี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุไร) 126. ๑๒๖. ‘‘Pucchāmi [Pg.63] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – paṭipucchi; ดูกรเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามแล้ว 127. ๑๒๗. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพธิดานั้น อันพระโมคคัลลานะถามแล้ว มีใจยินดี เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” 128. ๑๒๘. ‘‘Issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyā; Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe niccahamappamattā. “ความริษยาและความตระหนี่ อีกทั้งความตีเสมอ มิได้มีแก่ข้าพเจ้าผู้อยู่ครองเรือน ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่โกรธ เป็นผู้ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในอุโบสถเป็นนิตย์ 129. ๑๒๙. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และปาฏิหาริยปักษ์ (ข้าพเจ้าได้รักษาอุโบสถ) อันประกอบดีแล้วด้วยองค์ ๘ 130. ๑๓๐. ‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ. ข้าพเจ้าได้เข้าจำอุโบสถแล้ว เป็นผู้สำรวมแล้วในศีลทั้งหลายเสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน ข้าพเจ้าจึงอยู่ครองวิมานนี้ 131. ๑๓๑. ‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā. ข้าพเจ้าเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต และสำรวมจากมุสาวาท จากการลักทรัพย์ และการประพฤติล่วง (ในกาม) และเป็นผู้เว้นไกลจากการดื่มน้ำเมา 132. ๑๓๒. ‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino. ข้าพเจ้าเป็นผู้ยินดีแล้วในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย เป็นอุบาสิกาของพระโคดมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ 133. ๑๓๓. ‘‘Sāhaṃ sakena sīlena, yasasā ca yasassinī; Anubhomi sakaṃ puññaṃ, sukhitā camhināmayā. ข้าพเจ้านั้น เป็นผู้มียศด้วยศีลและยศของตน ย่อมเสวยบุญของตน เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค 134. ๑๓๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะเช่นนี้ของข้าพเจ้ามีได้เพราะเหตุนั้น ผลสำเร็จแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้เพราะเหตุนั้น และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น (เพราะเหตุนั้น) 135. ๑๓๕. ‘‘Akkhāmi [Pg.64] te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamahaṃ akāsiṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำกรรมใดไว้ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Devatāpissa vissajjesi. เทพธิดาได้วิสัชนาแล้วแก่ท่านด้วยประการฉะนี้ 126. Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘uttarā nāma bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya, taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti. ๑๒๖. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพึงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสิกาชื่ออุตตรา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ข้าพเจ้าในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ข้าพเจ้า) ในสกทาคามิผล 128. Tattha issā ca maccheramatho paḷāso, nāhosi mayhaṃ gharamāvasantiyāti yā ca agāramajjhe vasantīnaṃ aññāsaṃ itthīnaṃ sampattiādivisayā parasampattiusūyanalakkhaṇā issā, yañca tāvakālikādivasenāpi kiñci yācantānaṃ adātukāmatāya attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ, yo ca kulapadesādinā parehi yugaggāhalakkhaṇo paḷāso uppajjati, so tividhopi pāpadhammo gehe ṭhitāya mayhaṃ satipi paccayasamavāye nāhosi na uppajji. Akkodhanāti khantimettānuddayasampannatāya akujjhanasabhāvā. Bhattu vasānuvattinīti pubbuṭṭhānapacchānipātanādinā sāmikassa anukūlabhāvena vase vattanasīlā, manāpacārinīti attho. Uposathe niccahamappamattāti ahaṃ uposathasīlarakkhaṇe niccaṃ appamattā appamādavihārinī. ๑๒๘. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิสฺสา จ มจฺเฉรมโถ ปฬาโส, นาโหสิ มยฺหํ ฆรมาวสนฺติยา ความว่า ความริษยาใด ซึ่งมีลักษณะคือความไม่อิจฉาสมบัติของผู้อื่น มีสมบัติเป็นต้นเป็นอารมณ์ ของหญิงอื่นๆ ผู้อยู่ในท่ามกลางเรือน และความตระหนี่ใด ซึ่งมีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน ด้วยความไม่ปรารถนาจะให้แก่ผู้ขอ แม้สิ่งของเล็กน้อยด้วยอำนาจของใช้ชั่วคราวเป็นต้น และความตีเสมอใด ซึ่งมีลักษณะคือการถือตัวเท่าเทียมกับผู้อื่น ด้วยตระกูลและประเทศเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น บาปธรรมแม้ทั้งสามอย่างนั้น ไม่ได้มีแล้ว คือไม่เกิดขึ้นแล้ว แก่ข้าพเจ้าผู้ตั้งอยู่ในเรือน แม้เมื่อมีการประชุมแห่งปัจจัย บทว่า อกฺโกธนา ความว่า มี स्वभावไม่โกรธ เพราะถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดู บทว่า ภตฺตุ วสานุวตฺตินี ความว่า มีปกติประพฤติตามอำนาจของสามีโดยความเป็นผู้อนุเคราะห์ ด้วยการลุกขึ้นก่อนนอนทีหลังเป็นต้น อธิบายว่า เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจ บทว่า อุโปสเถ นิจฺจหมปฺปมตฺตา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่ประมาท คือเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ในการรักษาอุโบสถศีลเป็นนิตย์ 129. Tameva uposathe appamādaṃ dassentī yesu divasesu taṃ rakkhitabbaṃ, yādisaṃ yathā ca rakkhitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cātuddasi’’ntiādimāha. Tattha cātuddasiṃ pañcadasinti pakkhassāti sambandho, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Yā ca pakkhassa aṭṭhamīti ettha cāti vacanaseso. Pāṭihāriyapakkhañcāti paṭiharaṇakapakkhañca, cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato cāti pavesananikkhamanavasena uposathasīlassa paṭiharitabbaṃ pakkhañca, terasī pāṭipadā sattamī navamī [Pg.65] cāti attho. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti pāṇātipātāveramaṇīādīhi aṭṭhahaṅgehi eva suṭṭhu samāgataṃ samannāgataṃ. ๑๒๙. นางอุตตราเมื่อจะแสดงความไม่ประมาทในอุโบสถนั้นแหละ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘จาตุทฺทสึ’ เพื่อแสดงว่า อุโบสถนั้นควรรักษาในวันไหนๆ ควรรักษาเช่นไร และอย่างไร ในบทเหล่านั้น บทว่า จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ มีความเกี่ยวข้องว่า แห่งปักษ์ (คือวัน 14 ค่ำ และ 15 ค่ำแห่งปักษ์) และบทนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่าอัจจันตสังโยค (ตลอดกาล) ในบทว่า ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี นี้ มี จ ศัพท์เป็นบทที่เหลืออยู่ (คือ และวัน 8 ค่ำแห่งปักษ์) บทว่า ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ หมายถึง ปฏิหรณกปักษ์ด้วย และปักษ์ที่ควรรักษาอุโบสถศีลเพิ่มเติม ด้วยอำนาจการเข้าและการออก คือ ก่อนและหลังวัน 14 ค่ำ 15 ค่ำ และ 8 ค่ำ ตามลำดับ อธิบายว่า คือวัน 13 ค่ำ วัน 1 ค่ำ วัน 7 ค่ำ และวัน 9 ค่ำ บทว่า อฏฺฐงฺคสุสมาคตํ ความว่า ประกอบดีแล้ว คือถึงพร้อมดีแล้ว ด้วยองค์ 8 ประการ มีปาณาติปาตาเวรมณีเป็นต้นนั่นเทียว 130. Upavasissanti upavasiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Keci pana ‘‘upavasiṃ’’icceva paṭhanti. Sadāti sappaṭihārikesu sabbesu uposathadivasesu. Sīlesūti uposathasīlesu sādhetabbesu. Nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Saṃvutāti kāyavācācittehi saṃvutā. Sadāti vā sabbakālaṃ. Sīlesūti niccasīlesu. Saṃvutāti kāyavācāhi saṃvutā. ๑๓๐. บทว่า อุปวสิสฺสํ หมายถึง อุปวสึ (ข้าพเจ้าได้เข้าอยู่จำ) จริงอยู่ คำนี้เป็นอนาคตวจนะในอรรถอดีต แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า ‘อุปวสึ’ ดังนี้ทีเดียว บทว่า สทา หมายถึง ในวันอุโบสถทั้งปวงที่มีปาฏิหาริยปักษ์ บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในอุโบสถศีลทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ใช้ในอรรถว่าสิ่งที่พึงให้สำเร็จ บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกาย วาจา และใจ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สทา หมายถึง ตลอดกาลทั้งปวง บทว่า สีเลสุ หมายถึง ในนิจศีลทั้งหลาย บทว่า สํวุตา หมายถึง สำรวมแล้วด้วยกายและวาจา 131. Idāni taṃ niccasīlaṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇassa atipāto pāṇavadho pāṇaghāto pāṇātipāto, atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārapavattā vadhakacetanā. Tato pāṇātipātā. Viratāti oratā, nivattāti attho. ๑๓๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงนิจศีลนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปาณาติปาตา วิรตา’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาโณ โดยโวหารหมายถึง สัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึง ชีวิตินทรีย์ การล่วงละเมิดซึ่งสัตว์ การฆ่าสัตว์ การทำลายสัตว์ ชื่อว่า ปาณาติบาต โดยอรรถ ได้แก่ วธกเจตนา (เจตนาฆ่า) ที่เป็นไปทางทวารใดทวารหนึ่งในกายทวารและวจีทวาร ซึ่งทำให้เกิดความพยายามในการตัดรอนชีวิตินทรีย์ ของสัตว์ที่มีชีวิตและมีความสำคัญว่ามีชีวิต จากปาณาติบาตนั้น บทว่า วิรตา หมายถึง งดเว้นแล้ว อธิบายว่า กลับคืนแล้ว Musāvādāti musā nāma visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo vā kāyapayogo vā, visaṃvādanādhippāyena parassa visaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. Atha vā musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu, vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpetukāmassa tathā viññattisamuṭṭhāpikā cetanā. Tato musāvādā saññatā oratā, viratāti attho. Ca-saddo sampiṇḍanattho. บทว่า มุสาวาทา ชื่อว่า มุสา ได้แก่ วจีประโยคหรือกายประโยคที่ทำลายประโยชน์ของผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน เจตนาที่ทำให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ด้วยความตั้งใจจะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท อีกอย่างหนึ่ง บทว่า มุสา หมายถึง เรื่องที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้ บทว่า วาโท หมายถึง เจตนาที่ทำให้เกิดการประกาศอย่างนั้น ของผู้ที่ประสงค์จะประกาศเรื่องนั้นให้เป็นของจริง ของแท้ จากมุสาวาทนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว งดเว้นแล้ว อธิบายว่า เว้นขาดแล้ว จ ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม Theyyāti theyyaṃ vuccati thenabhāvo, corikāya parassaharaṇanti attho. Atthato parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā theyyaṃ. Tato theyyā saññatā, ārakāti vā sambandho. บทว่า เถยฺยา ความเป็นขโมย เรียกว่า เถยยะ อธิบายว่า การลักของผู้อื่นด้วยความเป็นโจร โดยอรรถ เถยยเจตนาที่ทำให้เกิดความพยายามในการถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นหวงแหนนั้น โดยมีความสำคัญว่าผู้อื่นหวงแหน ชื่อว่า เถยยะ จากเถยยะนั้น (นาง) เป็นผู้สำรวมแล้ว หรือมีความเกี่ยวข้องว่า เป็นผู้อยู่ห่างไกล Aticārāti aticca cāro aticāro, lokamariyādaṃ atikkamitvā agamanīyaṭṭhāne kāmavasena cāro micchācāroti attho. Agamanīyaṭṭhānaṃ nāma – purisānaṃ māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā dhammarakkhitā [Pg.66] sārakkhā saparidaṇḍāti dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhaṭacumbaṭā dāsī ca bhariyā kammakārī ca bhariyā dhajāhaṭā muhuttikāti dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ aññapurisā agamanīyaṭṭhānaṃ, idameva idha adhippetaṃ. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārapavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā aticāro. Tasmā aticārā. บทว่า อติจารา การประพฤติล่วงเลย ชื่อว่า อติจาร อธิบายว่า การประพฤติด้วยอำนาจกามในฐานะที่ไม่ควรไป โดยล่วงละเมิดมรรยาทของโลก ชื่อว่า มิจฉาจาร ชื่อว่า อคมนียฐาน (หญิงที่ชายไม่ควรล่วงเกิน) สำหรับบุรุษ ได้แก่ หญิง 10 จำพวก คือ มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา) ปิตุรักขิตา (หญิงที่บิดารักษา) มาตาปิตุรักขิตา (หญิงที่มารดาบิดารักษา) ภาตุรักขิตา (หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา) ภคินิรักขิตา (หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา) ญาติรักขิตา (หญิงที่ญาติรักษา) โคตรรักขิตา (หญิงที่คนร่วมโคตรรักษา) ธรรมรักขิตา (หญิงที่ธรรมรักษา) สารักขา (หญิงมีสามี) สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม) และหญิง 10 จำพวก คือ ธนักกีตา (หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์) ฉันทวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ) โภควาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยทรัพย์) ปฏวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยผ้า) โอทปัตตกินี (หญิงที่ทำพิธีดื่มน้ำ) โอภฏจุมพฏา (หญิงที่ปลงหาบลง) ทาสี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา) กัมมการี ภรรยา (หญิงที่เป็นทั้งคนใช้และภรรยา) ธชาหฏา (หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย) และมุหุตติกา (หญิงที่อยู่ชั่วคราว) รวมเป็นหญิง 20 จำพวก ส่วนในบรรดาหญิงเหล่านั้น บุรุษอื่นเป็นอคมนียฐานสำหรับหญิง 12 จำพวก คือ สารักขาและสปริทัณฑา 2 จำพวก และธนักกีตาเป็นต้น 10 จำพวก ในที่นี้ประสงค์เอาเพียงเท่านี้ ส่วนโดยลักษณะ เจตนาที่ล่วงละเมิดอคมนียฐาน ซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยความประสงค์ในอสัทธรรม ชื่อว่า อติจาร เพราะฉะนั้น (นางจึงเว้น) จากอติจารนั้น Majjapānāti majjaṃ vuccatimadanīyaṭṭhena surā ca merayañca, pivanti tenāti pānaṃ, majjassa pānaṃ majjapānaṃ. Yāya dussīlyacetanāya majjasaṅkhātaṃ piṭṭhasurā, pūvasurā, odaniyasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcabhedaṃ suraṃ vā, pupphāsavo, phalāsavo, madhvāsavo, guḷāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañcabhedaṃ merayaṃ vā bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivati, sā cetanā majjapānaṃ. Tasmā majjapānā ārakā viratā. บทว่า มชฺชปานา สุราและเมรัย เรียกว่า มัชชะ เพราะมีอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความเมา เขาย่อมดื่มด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นสิ่งนั้นชื่อว่า ปานะ การดื่มซึ่งมัชชะ ชื่อว่า มัชชปานะ บุคคลย่อมดื่มสุรา 5 ชนิด คือ ปิฏฐสุรา (สุราที่ทำด้วยแป้ง) ปูวสุรา (สุราที่ทำด้วยขนม) โอทนิยสุรา (สุราที่ทำด้วยข้าวสุก) กิณณปักขิตตา (สุราที่หมักด้วยเชื้อ) สัมภารสังยุตตา (สุราที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) อันนับว่าเป็นมัชชะ หรือเมรัย 5 ชนิด คือ ปุปผาสวะ (น้ำดองดอกไม้) ผลาสวะ (น้ำดองผลไม้) มธวาสวะ (น้ำดองน้ำผึ้ง) คุฬาสวะ (น้ำดองน้ำอ้อย) สัมภารสังยุตตะ (น้ำดองที่ปรุงด้วยเครื่องเทศ) แม้เพียงปลายหญ้าคา เริ่มตั้งแต่เมล็ดพืช ด้วยทุสสีลยเจตนาใด เจตนานั้นชื่อว่า มัชชปานะ เพราะฉะนั้น (นาง) เป็นผู้อยู่ห่างไกล คือเว้นขาดแล้ว จากการดื่มน้ำเมา 132. Evaṃ ‘‘pāṇātipātā viratā’’tiādinā pahātabbadhammavasena vibhajitvā dassitaṃ niccasīlaṃ puna samādātabbatāvasena ekato katvā dassentī ‘‘pañcasikkhāpade ratā’’ti āha. Tattha sikkhāpadanti sikkhitabbapadaṃ, sikkhākoṭṭhāseti attho. Atha vā jhānādayo sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā, pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadaṃ, pañca sīlaṅgāni. Tasmiṃ pañcavidhe sikkhāpade ratā abhiratāti pañcasikkhāpade ratā. Ariyasaccāna kovidāti pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu ariyasaccesu kusalā nipuṇā, paṭividdhacatusaccāti attho. Gotamassāti bhagavantaṃ gottena kitteti. Yasassinoti kittimato, parivāravato vā. ๑๓๒. นิจศีลที่ท่านจำแนกแสดงไว้โดยธรรมที่พึงละ ด้วยบทเป็นต้นว่า “เว้นจากปาณาติบาต” ดังนี้ เมื่อจะทรงรวบรวมแสดงโดยธรรมที่พึงสมาทานอีก จึงตรัสว่า “ยินดีในสิกขาบท ๕” ในบทเหล่านั้น บทว่า สิกขาบท คือ บทที่พึงศึกษา อธิบายว่า ส่วนแห่งการศึกษา อีกอย่างหนึ่ง กุศลธรรมทั้งปวงมีฌานเป็นต้น ชื่อว่า สิกขา เพราะเป็นสิ่งที่พึงศึกษา ส่วนในองค์แห่งศีล ๕ องค์ใดองค์หนึ่ง ชื่อว่า บท เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสิกขาทั้งหลายเหล่านั้น ชื่อว่า สิกขาบท เพราะเป็นบทแห่งสิกขาทั้งหลาย คือ องค์แห่งศีล ๕ ยินดีแล้ว เพลิดเพลินแล้วในสิกขาบท ๕ ประการนั้น จึงชื่อว่า ยินดีในสิกขาบท ๕ บทว่า ฉลาดในอริยสัจทั้งหลาย คือ ฉลาด ชำนาญในอริยสัจ ๔ ที่นับว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค โดยการตรัสรู้ด้วยการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ อธิบายว่า แทงตลอดอริยสัจ ๔ แล้ว บทว่า ของพระโคดม คือ เป็นการประกาศพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า ผู้มียศ คือ ผู้มีเกียรติ หรือผู้มีบริวาร 133. Sāhanti sā yathāvuttaguṇā ahaṃ. Sakena sīlenāti anussukitādinā attano sabhāvasīlena ca uposathasīlādisamādānasīlena ca kāraṇabhūtena. Tañhi sattānaṃ kammassakatāya hitasukhāvahatāya ca visesato ‘‘saka’’nti vuccati. Tenevāha – ๑๓๓. บทว่า สาหํ คือ ข้าพเจ้าผู้มีคุณตามที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า ด้วยศีลของตน คือ ด้วยสภาวศีลของตนมีภาวะที่ไม่ขวนขวายเป็นต้น และด้วยศีลที่สมาทานมีอุโบสถศีลเป็นต้น อันเป็นเหตุ จริงอยู่ ศีลนั้น เพราะเป็นกรรมของสัตว์ทั้งหลาย และเพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุข จึงเรียกว่า “ของตน” โดยพิเศษ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘Tañhi [Pg.67] tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati; Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī’’ti. (saṃ. ni. 1.115); “ศีลนั้นแลเป็นของผู้นั้น เขาย่อมถือเอาศีลนั้นไป ศีลนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่ละไปฉะนั้น” (สํ. นิ. ๑.๑๑๕) Yasasā ca yasassinīti ‘‘uttarā upāsikā sīlācārasampannā anussukī amaccharī akkodhanā’’tiādinā ‘‘āgataphalā viññātasāsanā’’tiādinā ca yathābhūtaguṇādhigatena jalatale telena viya samantato patthaṭena kittisaddena yasassinī kittimatī, tena vā sīlaguṇena idha adhigatena yasaparivārena yasassinī sampannaparivārā. Anubhomi sakaṃ puññanti yathūpacitaṃ attano puññaṃ paccanubhomi. Yassa hi puññaphalaṃ anubhūyati, phalūpacārena taṃ puññampi anubhūyatīti vuccati. Atha vā puthujjanabhāvato sucaritaphalampi ‘‘puñña’’nti vuccati. Yathāha ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. Sukhitā camhināmayāti dibbasukhena ca phalasukhena ca sukhitā camhi bhavāmi, kāyikacetasikadukkhābhāvato anāmayā arogā. บทว่า และเป็นผู้มียศด้วยยศ คือ ชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือมีเกียรติ ด้วยคำสรรเสริญที่แผ่ไปโดยรอบเหมือนน้ำมันบนพื้นน้ำ ตามคุณที่ได้บรรลุแล้วตามความเป็นจริง มีอาทิว่า “นางอุตตราอุบาสิกาเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ ไม่ขวนขวาย ไม่ตระหนี่ ไม่โกรธ” และมีอาทิว่า “เป็นผู้มีผลอันมาถึงแล้ว มีศาสนาอันรู้แจ้งแล้ว” หรือชื่อว่าเป็นผู้มียศ คือเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยบริวาร ด้วยยศและบริวารที่ได้แล้วในโลกนี้ด้วยคุณคือศีลนั้น บทว่า เสวยบุญของตน คือ ย่อมเสวยบุญของตนที่สั่งสมไว้แล้ว จริงอยู่ เมื่อบุคคลเสวยผลแห่งบุญใด โดยอุปจารแห่งผล ย่อมกล่าวได้ว่า บุญนั้นก็ถูกเสวยด้วย อีกอย่างหนึ่ง เพราะความเป็นปุถุชน แม้ผลแห่งสุจริตก็เรียกว่า “บุญ” ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างนี้” บทว่า เป็นผู้มีความสุขและไม่มีโรค คือ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีความสุขด้วยทิพยสุขและด้วยผลสุข เพราะไม่มีทุกข์ทางกายและทางใจ จึงชื่อว่าไม่มีโรค คือไม่เจ็บป่วย 136. Mama cāti ca-saddo samuccayattho. Tena ‘‘mama vacanena ca vandeyyāsi, na tava sabhāvenevā’’ti vandanaṃ samuccinoti. Anacchariyantiādinā attano ariyasāvikābhāvassa pākaṭabhāvaṃ dasseti. Taṃ bhagavātiādi saṅgītikāravacanaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti. ๑๓๖. ในบทว่า มม จ นี้ จ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย จ-ศัพท์นั้น เป็นการรวบรวมการไหว้ว่า “ท่านพึงไหว้ด้วยคำของเราด้วย มิใช่ด้วยอัธยาศัยของท่านเองเท่านั้น” ด้วยบทเป็นต้นว่า อนจฺฉริยํ แสดงถึงความเป็นอริยสาวิกาของตนที่ปรากฏชัด บทเป็นต้นว่า ตํ ภควา เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Uttarāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุตตราวิมาน จบ 16. Sirimāvimānavaṇṇanā ๑๖. อรรถกถาสิริมาวิมาน Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti sirimāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena ca samayena heṭṭhā anantaravatthumhi vuttā sirimā gaṇikā sotāpattiphalassa adhigatattā vissajjitakiliṭṭhakammantā hutvā saṅghassa aṭṭha salākabhattāni paṭṭhapesi. Ādito paṭṭhāya nibaddhaṃ aṭṭha bhikkhū gehaṃ āgacchanti. Sā ‘‘sappiṃ gaṇhatha khīraṃ gaṇhathā’’tiādīni vatvā tesaṃ patte pūreti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, devasikaṃ soḷasakahāpaṇaparibbayena piṇḍapāto dīyati. Athekadivasaṃ eko bhikkhu tassā gehe [Pg.68] aṭṭhakabhattaṃ bhuñjitvā tiyojanamatthake ekaṃ vihāraṃ agamāsi. Atha naṃ sāyaṃ therupaṭṭhāne nisinnaṃ pucchiṃsu, ‘‘āvuso, kahaṃ bhikkhaṃ gahetvā idhāgatosī’’ti? ‘‘Sirimāya aṭṭhakabhattaṃ me bhutta’’nti. ‘‘Taṃ manāpaṃ katvā deti, āvuso’’ti. ‘‘Na sakkā tassā bhattaṃ vaṇṇetuṃ, atipaṇītaṃ katvā deti, ekena laddhaṃ tiṇṇampi catunnampi pahoti, tassā pana deyyadhammatopi dassanameva uttaritaraṃ’’. Sā hi itthī evarūpā ca evarūpā cāti tassā guṇe kathesi. สิริมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า “ยุตฺตา จ เต ปรมอลงฺกตา หยา” เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น นางสิริมาหญิงงามเมือง ซึ่งกล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อนหน้านี้ ได้บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว จึงละเลิกการงานอันเศร้าหมอง เป็นผู้ตั้งสลากภัต ๘ ที่ไว้สำหรับพระสงฆ์ ตั้งแต่เริ่มต้นเป็นต้นมา ภิกษุ ๘ รูปมาสู่เรือนของนางเป็นประจำ นางกล่าวคำเป็นต้นว่า “นิมนต์รับเนยใสเถิดเจ้าข้า นิมนต์รับน้ำนมเถิดเจ้าข้า” แล้วเติมบาตรของภิกษุเหล่านั้นให้เต็ม ภัตตาหารที่ภิกษุรูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง บิณฑบาตนั้นนางถวายทุกวันด้วยค่าใช้จ่ายวันละ ๑๖ กหาปณะ ต่อมาวันหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่งฉันอัฏฐกภัตในเรือนของนางแล้ว ได้ไปยังวิหารแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ห่างไป ๓ โยชน์ ครั้งนั้น ในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลายได้ถามภิกษุรูปนั้นผู้นั่งอยู่ในที่อุปัฏฐากพระเถระว่า “อาวุโส ท่านรับภิกษาที่ไหนแล้วจึงมาที่นี่?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “กระผมฉันอัฏฐกภัตของนางสิริมา” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “อาวุโส นางทำภัตนั้นให้น่าพอใจแล้วจึงถวายหรือ?” (ภิกษุรูปนั้นตอบว่า) “ไม่อาจจะพรรณนาภัตของนางได้ นางทำภัตนั้นให้ประณีตอย่างยิ่งแล้วจึงถวาย ภัตที่รูปหนึ่งได้รับนั้นเพียงพอสำหรับ ๓ รูปบ้าง ๔ รูปบ้าง แต่ว่า การได้เห็นนางนั้นประเสริฐยิ่งกว่าไทยธรรมของนางเสียอีก” แล้วภิกษุรูปนั้นก็ได้กล่าวถึงคุณของนางว่า “หญิงนั้นมีรูปงามอย่างนั้นๆ” Atheko bhikkhu tassā guṇakathaṃ sutvā adisvāpi savaneneva sinehaṃ uppādetvā ‘‘mayā tattha gantvā taṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti attano vassaggaṃ kathetvā taṃ bhikkhuṃ ṭhitikaṃ pucchitvā ‘‘sve, āvuso, tasmiṃ gehe tvaṃ saṅghatthero hutvā aṭṭhakabhattaṃ labhissasī’’ti sutvā taṅkhaṇaññeva pattacīvaramādāya pakkanto pātova aruṇe uggacchante salākaggaṃ pavisitvā ṭhito saṅghatthero hutvā tassā gehe aṭṭhakabhattaṃ labhi. Yo pana so bhikkhu hiyyo bhuñjitvā pakkāmi, tassa gatavelāyamevassā sarīre rogo uppajji. Tasmā ābharaṇāni omuñcitvā nipajji. Athassā dāsiyo aṭṭhakabhattaṃ labhituṃ āgate bhikkhū disvā ārocesuṃ. Sā gantvā sahatthā patte gahetuṃ vā nisīdāpetuṃ vā asakkontī dāsiyo āṇāpesi ‘‘ammā patte gahetvā ayye nisīdāpetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya patte pūretvā dethā’’ti. Tā ‘‘sādhu, ayye’’ti bhikkhū pavesetvā yāguṃ pāyetvā khajjakaṃ datvā bhattavelāya bhattassa patte pūretvā tassā ārocayiṃsu. Sā ‘‘maṃ pariggahetvā netha, ayye vandissāmī’’ti vatvā tāhi pariggahetvā bhikkhūnaṃ santikaṃ nītā vedhamānena sarīrena bhikkhū vandi. So bhikkhu taṃ oloketvā cintesi ‘‘gilānāya tāva ayaṃ etissā rūpasobhā, arogakāle pana sabbābharaṇapaṭimaṇḍitāya imissā kīdisī rūpasampattī’’ti. Athassa anekavassakoṭisannicito kileso samudācari. So aññāṇī hutvā bhattaṃ bhuñjituṃ asakkonto pattaṃ ādāya vihāraṃ gantvā pattaṃ pidhāya ekamante ṭhapetvā cīvarakaṇṇaṃ pattharitvā nipajji. Atha naṃ eko sahāyako bhikkhu yācantopi bhojetuṃ nāsakkhi, so chinnabhatto ahosi. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งได้ฟังคำพรรณนาคุณของนางสิริมานั้น แม้ยังไม่เคยเห็น ก็บังเกิดความรักใคร่ขึ้นเพียงเพราะได้ฟัง จึงคิดว่า “เราควรไปที่นั่นเพื่อพบนาง” แล้วบอกลำดับพรรษาของตน ถามลำดับพรรษาของภิกษุนั้น ได้ฟังว่า “อาวุโส พรุ่งนี้ ท่านจักเป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัต (ภัตตาหารสำหรับ ๘ รูป) ในเรือนของนาง” ในขณะนั้นนั่นเอง ก็ถือบาตรและจีวรหลีกไป พอเช้าตรู่ เวลารุ่งอรุณ ก็เข้าไปยังโรงสลากภัต ยืนอยู่ ได้เป็นสังฆเถระ ได้รับอัฏฐกภัตในเรือนของนาง ส่วนภิกษุรูปที่ฉันแล้วหลีกไปเมื่อวานนั้น ในเวลาที่ท่านไปนั่นเอง โรคได้เกิดขึ้นในสรีระของนาง เพราะเหตุนั้น นางจึงเปลื้องเครื่องประดับแล้วนอนลง ครั้งนั้น พวกทาสีของนางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้มาเพื่อรับอัฏฐกภัตจึงบอกแก่นาง นางไม่สามารถจะไปรับบาตรด้วยมือตนเอง หรือจัดอาสนะให้ภิกษุนั่งได้ จึงสั่งพวกทาสีว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย จงรับบาตร นิมนต์พระผู้เป็นเจ้าให้นั่ง ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร จงตักอาหารใส่บาตรให้เต็มแล้วถวายไปเถิด” ทาสีเหล่านั้นรับคำว่า “ดีแล้ว เจ้าค่ะ” แล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลายเข้าไปข้างใน ถวายข้าวต้ม ถวายของขบเคี้ยว เมื่อถึงเวลาภัตตาหาร ก็ตักภัตตาหารใส่บาตรจนเต็มแล้วจึงเรียนให้นางทราบ นางกล่าวว่า “จงประคองฉันไปเถิด ฉันจะไหว้พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลาย” ครั้นพวกทาสีประคองนางไปสู่สำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว นางได้ไหว้ภิกษุทั้งหลายด้วยร่างกายที่สั่นเทา ภิกษุรูปนั้นมองดูนางแล้วคิดว่า “ขนาดป่วย ความงามแห่งรูปของนางยังถึงเพียงนี้ ในเวลาที่ไม่ป่วย ทั้งยังประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง ความถึงพร้อมแห่งรูปของนางนี้จะงดงามเพียงไรหนอ” ครั้งนั้น กิเลสที่ภิกษุนั้นสั่งสมมาหลายโกฏิปีได้กำเริบขึ้น ภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่มีปัญญา ไม่สามารถจะฉันภัตตาหารได้ จึงถือบาตรกลับไปวิหาร ปิดฝาบาตร วางไว้ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ปูชายจีวรนอนลง ครั้งนั้น ภิกษุสหายรูปหนึ่ง แม้อ้อนวอน ก็ไม่สามารถจะให้เธอฉันได้ เธอก็เลยอดอาหาร Taṃ [Pg.69] divasameva sāyanhasamaye sirimā kālamakāsi. Rājā satthu sāsanaṃ pesesi ‘‘bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā kālamakāsī’’ti. Satthā taṃ sutvā rañño sāsanaṃ pahiṇi ‘‘sirimāya sarīrajhāpanakiccaṃ natthi, āmakasusāne taṃ yathā kākādayo na khādanti, tathā nipajjāpetvā rakkhāpethā’’ti. Rājā tathā akāsi. Paṭipāṭiyā tayo divasā atikkantā, catutthe divase sarīraṃ uddhumāyi, navahi vaṇamukhehi puḷavakā pagghariṃsu, sakalasarīraṃ bhinnasālibhattacāṭi viya ahosi. Rājā nagare bheriṃ carāpesi ‘‘ṭhapetvā geharakkhaṇakadārake sirimāya dassanatthaṃ anāgacchantānaṃ aṭṭha kahāpaṇā daṇḍo’’ti. Satthu santikañca pesesi ‘‘buddhappamukho kira saṅgho sirimāya dassanatthaṃ āgacchatū’’ti. Satthā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘sirimāya dassanatthaṃ gamissāmā’’ti. ในวันนั้นเอง เวลาเย็น นางสิริมาได้ทำกาละ (ตาย) พระราชาทรงส่งสาส์นไปกราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก ได้ทำกาละแล้ว” พระศาสดาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงส่งสาส์นตอบไปยังพระราชาว่า “กิจด้วยการเผาสรีระของนางสิริมาไม่มี ขอพระองค์จงให้นำศพของนางไปนอนไว้ในป่าช้าผีดิบ แล้วรับสั่งให้เฝ้ารักษาไว้โดยวิธีที่พวกกาเป็นต้น จะจิกกินไม่ได้” พระราชาได้ทรงกระทำตามนั้น สามวันล่วงไปโดยลำดับ ในวันที่สี่ สรีระก็ขึ้นอืด หมู่หนอนไหลออกจากทวารทั้งเก้า สรีระทั้งสิ้นเป็นประดุจหม้อข้าวสาลีที่แตก พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า “ยกเว้นเด็กที่เฝ้าเรือน ผู้ใดไม่ไปดูนางสิริมา จะต้องถูกปรับเป็นเงินแปดกหาปณะ” และได้ส่งสาส์นไปกราบทูลอาราธนาพระศาสดาว่า “ขอพระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข โปรดเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมาเถิด” พระศาสดารับสั่งให้แจ้งแก่ภิกษุทั้งหลายว่า “เราทั้งหลายจักไปเพื่อดูนางสิริมา” Sopi daharabhikkhu cattāro divase kassaci vacanaṃ aggahetvā chinnabhattova nipajji. Patte bhattaṃ pūtikaṃ jātaṃ, patte malampi uṭṭhahi. Atha so sahāyakabhikkhunā upasaṅkamitvā ‘‘āvuso satthā sirimāya dassanatthaṃ gacchatī’’ti vuccamāno tathā chātajjhattopi ‘‘sirimā’’ti vuttapadeyeva sahasā uṭṭhahitvā ‘‘satthā sirimaṃ daṭṭhuṃ gacchati, tvampi gamissasī’’ti? ‘‘Āma gamissāmī’’ti bhattaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā thavikāya pakkhipitvā bhikkhusaṅghena saddhiṃ agamāsi. Satthā bhikkhusaṅghaparivuto ekapasse aṭṭhāsi, bhikkhunisaṅghopi rājaparisāpi upāsakaparisāpi upāsikāparisāpi ekekapasse aṭṭhaṃsu. แม้ภิกษุหนุ่มรูปนั้น ก็ไม่ฟังคำของผู้ใดตลอดสี่วัน นอนอดอาหารอยู่อย่างนั้น ภัตตาหารในบาตรก็บูดเน่า แม้ราก็ขึ้นในบาตร ครั้งนั้น สหายภิกษุเข้าไปหาเธอกล่าวว่า “อาวุโส พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา” แม้จะหิวโหยอยู่เช่นนั้น พอได้ยินคำว่า “สิริมา” เท่านั้น ก็ลุกขึ้นโดยพลัน (สหายภิกษุจึงถามว่า) “พระศาสดาเสด็จไปเพื่อทอดพระเนตรนางสิริมา ท่านจะไปด้วยหรือไม่” (เธอตอบว่า) “อาวุโส ข้าพเจ้าจะไป” ดังนี้แล้ว จึงเทภัตตาหารทิ้ง ล้างบาตร ใส่ในถลก แล้วได้ไปพร้อมกับหมู่ภิกษุ พระศาสดาอันหมู่ภิกษุแวดล้อม ประทับยืนอยู่ ณ ด้านหนึ่ง แม้หมู่ภิกษุณี แม้ราชบริษัท แม้อุบาสกบริษัท แม้อุบาสิกาบริษัท ก็ยืนอยู่ ณ ด้านข้างของตนๆ Satthā rājānaṃ pucchi ‘‘kā esā, mahārājā’’ti? ‘‘Bhante, jīvakassa kaniṭṭhabhaginī sirimā nāmā’’ti. ‘‘Sirimā esā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Tena hi nagare bheriṃ carāpehi ‘‘sahassaṃ datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti. Rājā tathā kāresi, ekopi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā satthu ārocesi ‘‘na gaṇhanti bhante’’ti, tena hi mahārāja agghaṃ ohāpehīti. Rājā ‘‘pañcasatāni datvā gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā kañci gaṇhanakaṃ adisvā ‘‘aḍḍhateyyasatāni, dvesatāni, sataṃ, paññāsaṃ, pañcavīsati, vīsati kahāpaṇe, dasa kahāpaṇe, pañca kahāpaṇe, ekaṃ kahāpaṇaṃ, aḍḍhaṃ, pādaṃ, māsakaṃ, kākaṇikaṃ [Pg.70] datvā sirimaṃ gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpetvā ‘‘mudhāpi gaṇhantū’’ti bheriṃ carāpesi, tathāpi ‘‘ha’’nti vā ‘‘hu’’nti vā vadanto nāma nāhosi. Rājā ‘‘mudhāpi, bhante, gaṇhanto natthī’’ti āha. Satthā ‘‘passatha, bhikkhave, mahājanassa piyamātugāmaṃ, imasmiṃyeva nagare sahassaṃ datvā pubbe ekadivasaṃ labhiṃsu, idāni mudhāpi gaṇhanto natthi evarūpaṃ nāma rūpaṃ khayavayappattaṃ āharimehi alaṅkārehi vicittakataṃ navannaṃ vaṇṇamukhānaṃ vasena arubhūtaṃ tīhi aṭṭhisatehi samussitaṃ niccāturaṃ kevalaṃ bālamahājanena bahudhā saṅkappitatāya bahusaṅkappaṃ addhuvaṃ attabhāva’’nti dassento – พระศาสดาตรัสถามพระราชาว่า “มหาบพิตร นี่คือใคร” (พระราชาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี่คือนางสิริมา น้องสาวของหมอชีวก พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสถามว่า) “นี่หรือคือนางสิริมา” (พระราชาทูลว่า) “ใช่แล้ว พระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตรจงให้เที่ยวตีกลองประกาศในพระนครว่า ‘ผู้ใดให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะ จงรับเอานางสิริมาไปเถิด’” พระราชาทรงให้กระทำตามนั้น แต่ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลพระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” (พระศาสดาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น มหาบพิตร จงลดราคาลง” พระราชาทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “ผู้ใดให้ทรัพย์ห้าร้อยกหาปณะ จงรับไปเถิด” แต่ก็ไม่เห็นมีใครรับ จึงทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศ (ลดราคาลงตามลำดับ) ว่า “สองร้อยห้าสิบ, สองร้อย, หนึ่งร้อย, ห้าสิบ, ยี่สิบห้า, ยี่สิบกหาปณะ, สิบกหาปณะ, ห้ากหาปณะ, หนึ่งกหาปณะ, กึ่งกหาปณะ, หนึ่งบาท, หนึ่งมาสก, หนึ่งกากณิก ผู้ใดให้ทรัพย์ (ตามราคาเหล่านี้) จงรับนางสิริมาไปเถิด” แล้วทรงให้เที่ยวตีกลองประกาศว่า “จงรับไปเถิด แม้โดยไม่เสียค่าจ้าง” ถึงกระนั้น ก็ไม่มีผู้ใดกล่าวรับแม้สักคนเดียว พระราชากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ให้เปล่า ก็ไม่มีใครรับพระเจ้าข้า” พระศาสดาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงดูมาตุคามผู้เป็นที่รักของมหาชน ในนครนี้นั่นเอง ในกาลก่อน ชนทั้งหลายให้ทรัพย์หนึ่งพันกหาปณะจึงจะได้ (อยู่ร่วมกับ) นางวันหนึ่ง แต่บัดนี้ แม้ให้เปล่าก็ไม่มีใครรับ เธอทั้งหลายจงดูอัตภาพอันไม่ยั่งยืน มีความสิ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเช่นนี้ อันวิจิตรไปด้วยเครื่องประดับที่นำมาตกแต่ง เป็นดังแผลด้วยอำนาจแห่งทวารทั้งเก้า อันกระดูกสามร้อยท่อนยกขึ้นตั้งไว้ มีความเจ็บไข้เป็นนิตย์ อันมหาชนผู้เป็นพาลดำริแล้วโดยประการต่างๆ” เมื่อจะทรงแสดง... ‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ; Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhitī’’ti. (theragā. 1160) – “เธอจงดูรูปอันวิจิตร เป็นกายมีแผล อันเขายกขึ้นแล้ว กระสับกระส่าย อันมหาชนดำริถึง ซึ่งความตั้งอยู่ยั่งยืนย่อมไม่มี” ดังนี้ Gāthamāha. Desanāpariyosāne sirimāya paṭibaddhacitto bhikkhu vigatachandarāgo hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. ตรัสพระคาถาแล้ว. ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้มีจิตปฏิพัทธ์ในนางสิริมา เป็นผู้ปราศจากฉันทราคะแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ธรรมาภิสมัยได้มีแล้วแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐. Tena ca samayena sirimā devakaññā attano vibhavasamiddhiṃ oloketvā āgataṭṭhānaṃ olokentī purimattabhāve attano sarīrasamīpe bhikkhusaṅghaparivutaṃ bhagavantaṃ ṭhitaṃ mahājanakāyañca sannipatitaṃ disvā pañcahi devakaññāsatehi parivutā pañcahi rathasatehi dissamānakāyā āgantvā rathato otaritvā saparivārā bhagavantaṃ vanditvā katañjalī aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato avidūre ṭhito hoti. So bhagavantaṃ etadavoca ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā ekaṃ pañhaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Āyasmā vaṅgīso taṃ sirimaṃ devadhītaraṃ – ก็โดยสมัยนั้น เทพธิดาสิริมาตรวจดูความพรั่งพร้อมแห่งสมบัติของตน เมื่อแลดูสถานที่ที่ตนมา เห็นพระผู้มีพระภาคผู้มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวารประทับยืนอยู่ใกล้สรีระของตนในอัตภาพก่อน และเห็นหมู่มหาชนประชุมกันแล้ว จึงมีเทพกัญญา ๕๐๐ เป็นบริวาร ปรากฏกายพร้อมด้วยรถ ๕๐๐ คัน มาแล้ว ลงจากรถ พร้อมด้วยบริวาร ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะยืนอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค. ท่านได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ปัญหาหนึ่งย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์เพื่อจะทูลถาม’. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวังคีสะ ขอจงแจ่มแจ้งแก่เธอเถิด’. ท่านพระวังคีสะ (ได้ทูลถาม) เทพธิดาสิริมานั้นว่า – 137. ๑๓๗. ‘‘Yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā, adhomukhā aghasigamā balī javā; Abhinimmitā pañcarathāsatā ca te, anventi taṃ sārathicoditā hayā. “ม้าทั้งหลายอันประดับแล้วอย่างยิ่ง มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ ไปในอากาศ มีกำลัง มีความเร็ว เทียมแล้วในรถของท่าน. และรถ ๕๐๐ คันของท่านอันบุญกรรมเนรมิตแล้ว, ม้าทั้งหลายอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป. 138. ๑๓๘. ‘‘Sā [Pg.71] tiṭṭhasi rathavare alaṅkatā,Obhāsayaṃ jalamiva joti povako; Pucchāmi taṃ varatanu anomadassane,Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī’’ti. – paṭipucchi; “ท่านนั้นประดับแล้ว ยืนอยู่ในรถอันประเสริฐ ส่องสว่างอยู่ ดุจดวงประทีปและกองไฟที่ลุกโพลง. ข้าพเจ้าขอถามท่าน ผู้มีรูปอันประเสริฐ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงมาเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. – ได้ทูลถามแล้ว. 137. Tattha yuttā ca te paramaalaṅkatā hayāti paramaṃ ativiya visesato alaṅkatā, paramehi vā uttamehi dibbehi assālaṅkārehi alaṅkatā, paramā vā aggā seṭṭhā ājānīyā sabbālaṅkārehi alaṅkatā hayā assā te tava rathe yojitā, yuttā vā te rathassa ca anucchavikā, aññamaññaṃ vā sadisatāya yuttā saṃsaṭṭhāti attho. Ettha ca ‘‘paramaalaṅkatā’’ti purimasmiṃ pakkhe sandhiṃ akatvā dutiyasmiṃ pakkhe avibhattikaniddeso daṭṭhabbo. Adhomukhāti heṭṭhāmukhā. Yadipi te tadā pakatiyāva ṭhitā, devalokato orohaṇavasena ‘‘adhomukhā’’ti vuttā. Aghasigamāti vehāsaṃgamā. Balīti balavanto. Javāti javanakā, balavanto ceva vegavanto cāti attho. Abhinimmitāti tava puññakammena nimmitā nibbattā. Sayaṃ nimmitameva vā sandhāya ‘‘abhinimmitā’’ti vuttaṃ nimmānaratibhāvato sirimāya devadhītāya. Pañcarathāsatāti gāthāsukhatthaṃ thakārassa dīghaṃ liṅgavipallāsañca katvā vuttaṃ, vibhattialopo vā daṭṭhabbo, pañca rathasatānīti attho. Anventi taṃ sārathicoditā hayāti sārathīhi coditā viya rathesu yuttā ime hayā bhadde, devate, taṃ anugacchanti. ‘‘Sārathiacoditā’’ti keci paṭhanti, sārathīhi acoditā eva anugacchantīti attho. ‘‘Sārathicoditā hayā’’ti ekaṃyeva vā padaṃ gāthāsukhatthaṃ dīghaṃ katvā vuttaṃ, sārathicoditahayā pañca rathasatāti yojanā. ๑๓๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า yuttā ca te paramaalaṅkatā hayā ความว่า ประดับแล้วอย่างยิ่ง คือโดยวิเศษ, หรือว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับม้าอันเป็นทิพย์อันประเสริฐ, หรือว่า ม้าอาชาไนยอันประเสริฐ เลิศ ประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เทียมแล้วในรถของท่าน, หรือว่า สมควรแก่รถของท่าน, หรือว่า เข้ากันได้เพราะความเสมอกันและกัน. และในที่นี้ ในปักขะแรก พึงเห็นบทว่า parama alaṅkatā โดยไม่ทำสนธิ, ในปักขะที่สอง พึงเห็นเป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ. บทว่า adhomukhā คือ มีหน้ามุ่งลงเบื้องต่ำ. แม้ว่าม้าเหล่านั้นในกาลนั้นจะยืนอยู่โดยปกติ แต่ท่านกล่าวว่า adhomukhā โดยนัยแห่งการลงมาจากเทวโลก. บทว่า aghasigamā คือ ไปในอากาศ. บทว่า balī คือ มีกำลัง. บทว่า javā คือ มีความเร็ว ความว่า มีกำลังและมีความเร็ว. บทว่า abhinimmitā คือ อันบุญกรรมของท่านเนรมิตแล้ว บันดาลให้เกิดแล้ว. หรือว่า ท่านกล่าวว่า abhinimmitā หมายถึงสิ่งที่ตนเองเนรมิตขึ้น เพราะเทพธิดาสิริมาเป็นนิมมานรดีเทพ. บทว่า pañcarathāsatā ท่านกล่าวโดยทำ ฐ อักษรให้เป็นเสียงยาวและเปลี่ยนลิงค์เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา หรือพึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติ ความว่า รถ ๕๐๐ คัน. บทว่า anventi taṃ sārathicoditā hayā ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ดูก่อนเทพธิดา ม้าเหล่านี้เทียมแล้วในรถ ประดุจอันนายสารถีขับแล้ว ย่อมติดตามท่านไป. อาจารย์บางพวกอ่านว่า sārathiacoditā ความว่า ย่อมติดตามไปโดยที่นายสารถีมิได้ขับเลย. หรือว่า บทว่า sārathicoditā hayā เป็นบทเดียว ท่านกล่าวโดยทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยแห่งคาถา โยชนาว่า รถ ๕๐๐ คัน มีม้าอันนายสารถีขับแล้ว. 138. Sā tiṭṭhasīti sā tvaṃ tiṭṭhasi. Rathavareti rathuttame. Alaṅkatāti saṭṭhisakaṭabhārehi dibbālaṅkārehi alaṅkatasarīrā. Obhāsayaṃ jalamiva joti pāvakoti obhāsentī jotiriva jalantī pāvako viya ca tiṭṭhasi, samantato obhāsentī jalantī tiṭṭhasīti vuttaṃ hoti. ‘‘Jotī’’ti ca candimasūriyanakkhattatārakarūpānaṃ sādhāraṇanāmaṃ. Varatanūti uttamarūpadhare sabbaṅgasobhane. Tato eva anomadassane [Pg.72] alāmakadassane, dassanīye pāsādiketi attho. Kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamīti kuto nāma devakāyato anuttaraṃ sammāsambuddhaṃ payirupāsanāya upagañchi upagatāsi. ๑๓๘. บทว่า sā tiṭṭhasi คือ ท่านนั้นยืนอยู่. บทว่า rathavare คือ ในรถอันประเสริฐ. บทว่า alaṅkatā คือ มีสรีระอันประดับแล้วด้วยเครื่องประดับทิพย์มีน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน. บทว่า obhāsayaṃ jalamiva joti pāvako คือ ท่านยืนอยู่ส่องสว่างดุจดวงประทีป และลุกโพลงดุจกองไฟ, ท่านกล่าวว่า ท่านยืนอยู่ส่องสว่างลุกโพลงโดยรอบ. และบทว่า joti เป็นชื่อทั่วไปของดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ นักษัตร และดวงดาว. บทว่า varatanu คือ ผู้มีรูปอันประเสริฐ งามพร้อมทุกส่วน. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว บทว่า anomadassane คือ ผู้มีการเห็นอันไม่ทราม น่าดู น่าเลื่อมใส. บทว่า kasmā nu kāyā anadhivaraṃ upāgamī คือ ท่านมาจากหมู่เทพชื่ออะไร เพื่อเข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม. Evaṃ therena pucchitā sā devatā attānaṃ āvikarontī – เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ เมื่อจะกระทำตนให้ปรากฏ (จึงกล่าวว่า) – 139. ๑๓๙. ‘‘Kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ, nimmāya nimmāya ramanti devatā; Tasmā kāyā accharā kāmavaṇṇinī, idhāgatā anadhivaraṃ namassitu’’nti. – “หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมกว่าหมู่เทพผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ คือหมู่เทพชั้นนิมมานรดีผู้ย่อมเนรมิตแล้วๆ ยินดีอยู่. ข้าพเจ้าเป็นนางอัปสรผู้มีวรรณะตามความปรารถนา มาจากหมู่เทพนั้น มาในที่นี้เพื่อจะนมัสการพระผู้ยอดเยี่ยม” ดังนี้. – Gāthamāha. กล่าวคาถาแล้ว. 139. Tattha kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaranti kāmūpabhogehi aggabhāvaṃ pattānaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ yaṃ devakāyaṃ yasena bhogādivasena ca anuttaranti vadanti, tato kāyā. Nimmāya nimmāya ramanti devatāti nimmānaratidevatā attanā yathārucite kāme sayaṃ nimminitvā nimminitvā ramanti kīḷanti laḷantā abhiramanti. Tasmā kāyāti tasmā nimmānaratidevanikāyā. Kāmavaṇṇinīti kāmarūpadharā yathicchitarūpadhārinī. Idhāgatāti idha imasmiṃ manussaloke, imaṃ vā manussalokaṃ āgatā. ๑๓๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า kāmaggapattānaṃ yamāhunuttaraṃ ความว่า หมู่เทพเหล่าใดที่ท่านกล่าวว่ายอดเยี่ยมด้วยยศและโภคะเป็นต้น คือหมู่เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดีผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยกามคุณ, (ข้าพเจ้ามา) จากหมู่เทพนั้น. บทว่า nimmāya nimmāya ramanti devatā คือ เทพชั้นนิมมานรดี ย่อมเนรมิตกามคุณที่ตนพอใจด้วยตนเองแล้วๆ ยินดี เล่น ร่าเริง บันเทิงอยู่. บทว่า tasmā kāyā คือ จากหมู่เทพชั้นนิมมานรดีนั้น. บทว่า kāmavaṇṇinī คือ ผู้มีรูปตามความปรารถนา ผู้ทรงไว้ซึ่งรูปตามที่ปรารถนา. บทว่า idhāgatā คือ มาแล้วในมนุษยโลกนี้ หรือสู่มนุษยโลกนี้. Evaṃ devatāya attano nimmānaratidevatābhāve kathite puna thero tassā purimabhavaṃ tattha katapuññakammaṃ laddhiñca kathāpetukāmo – เมื่อเทพธิดาแสดงความเป็นนิมมานรดีเทพของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระประสงค์จะให้เธอกล่าวถึงภพก่อน บุญกรรมที่ทำไว้ในภพนั้น และลัทธิของเธออีก (จึงกล่าวว่า) – 140. ๑๔๐. ‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarīdha, kenacchasi tvaṃ amitayasā sukhedhitā; Iddhī ca te anadhivarā vihaṅgamā, vaṇṇo ca te dasa disā virocati. “ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ในโลกนี้, เพราะเหตุไร ท่านจึงเป็นผู้มียศหาประมาณมิได้ เจริญด้วยสุข. และฤทธิ์ของท่านก็ยอดเยี่ยม ไปในอากาศได้, และวรรณะของท่านก็สว่างไสวไปทั่วทิศทั้งสิบ. 141. ๑๔๑. ‘‘Devehi tvaṃ parivutā sakkatā casi,Kuto cutā sugatigatāsi devate; Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaniṃ,Ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti. – dve gāthā abhāsi; “ท่านอันทวยเทพแวดล้อมและสักการะแล้ว, ดูก่อนเทพธิดา ท่านจุติจากไหน จึงมาสู่สุคติ. หรือว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอนของใคร, หากท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา” ดังนี้. – ได้กล่าว ๒ คาถาแล้ว. 140. Tattha [Pg.73] ācarīti dīghaṃ katvā vuttaṃ, upacinīti attho. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā imasmiṃ devattabhāve. Kenacchasīti kena puññakammena assatthā acchasi. ‘‘Kenāsi tva’’nti keci paṭhanti. Amitayasāti na mitayasā anappakaparivārā. Sukhedhitāti sukhena vaḍḍhitā, suparibrūhitadibbasukhāti attho. Iddhīti dibbānubhāvo. Anadhivarāti adhikā visiṭṭhā aññā etissā natthīti anadhivarā, atiuttamāti attho. Vihaṅgamāti vehāsagāminī. Dasa disāti dasapi disā. Virocatīti obhāseti. ๑๔๐. ในคาถานั้น บทว่า อาจรี นี้ ท่านทำทีฆะแล้วกล่าวไว้ ความว่า ท่านได้สั่งสมไว้แล้วหรือ. บทว่า อิธ เป็นเพียงนิบาต หรือความว่า อิธ ในอัตภาพแห่งเทพนี้. บทว่า เกนจฺฉสิ ความว่า ท่านเป็นอยู่ด้วยบุญกรรมอะไร. อาจารย์บางพวกอ่านว่า เกนาสิ ตฺวํ. บทว่า อมิตยสา คือ มีบริวารหาประมาณมิได้ ได้แก่ มีบริวารไม่น้อย. บทว่า สุเขธิตา คือ เจริญแล้วโดยสุข ความว่า มีทิพยสุขที่พอกพูนดีแล้ว. บทว่า อิทฺธิ คือ ทิพยานุภาพ. บทว่า อนธิวรา คือ เทพธิดาอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่าเทพธิดาองค์นี้ไม่มี เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนธิวรา ความว่า ประเสริฐอย่างยิ่ง. บทว่า วิหงฺคมา คือ ผู้ไปในอากาศได้. บทว่า ทส ทิสา คือ ทิศทั้งสิบ. บทว่า วิโรจติ คือ ย่อมส่องสว่าง. 141. Parivutā sakkatā casīti samantato parivāritā sambhāvitā ca asi. Kuto cutā sugatigatāsīti pañcasu gatīsu kataragatito cutā hutvā sugatiṃ imaṃ devagatiṃ paṭisandhivasena upagatā asi. Kassa vā tvaṃ vacanakarānusāsaninti kassa nu vā satthu sāsane pāvacane ovādānusāsanisampaṭicchanena tvaṃ vacanakarā asīti yojanā. Kassa vā tvaṃ satthu vacanakarā anusāsakassa anusiṭṭhiyaṃ patiṭṭhānenāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Evaṃ anuddesikavasena tassā laddhiṃ pucchitvā puna uddesikavasena ‘‘ācikkha me tvaṃ yadi buddhasāvikā’’ti pucchati. Tattha buddhasāvikāti sabbampi ñeyyadhammaṃ sayambhuñāṇena hatthatale āmalakaṃ viya paccakkhato buddhattā buddhassa bhagavato dhammassavanante jātāti buddhasāvikā. ๑๔๑. บทว่า ปริวุตา สกฺกตา จาสิ คือ ท่านเป็นผู้มีบริวารแวดล้อมและเป็นที่นับถือโดยรอบ. บทว่า กุโต จุตา สุคติคตาสิ คือ ท่านจุติจากคติไหนในบรรดาคติ ๕ แล้วจึงมาถึงสุคติ คือเทวคตินี้ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า กสฺส วา ตฺวํ วจนกรานุสาสนึ มีการโยชนาความว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหนหนอแล ในศาสนา ในปาพจน์ ด้วยการรับโอวาทและอนุศาสนี. หรือพึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า ท่านเป็นผู้ทำตามคำสอนของศาสดาองค์ไหน ด้วยการตั้งอยู่ในคำสั่งสอนของผู้พร่ำสอน. (พระเถระ) ครั้นถามถึงลัทธิของเทพธิดานั้นโดยไม่เจาะจงอย่างนี้แล้ว จึงถามโดยเจาะจงอีกว่า "ถ้าท่านเป็นพุทธสาวิกา ขอจงบอกแก่เรา". ในบทเหล่านั้น บทว่า พุทฺธสาวิกา คือ ชื่อว่าพุทธสาวิกา เพราะเกิด (เป็นอริยบุคคล) ในที่สุดแห่งการฟังธรรมของพระพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งเญยยธรรมทั้งปวงด้วยพระสยัมภูญาณ ประจักษ์ดุจมะขามป้อมในฝ่ามือ. Evaṃ therena pucchitamatthaṃ kathentī devatā imā gāthā abhāsi – เทพธิดา เมื่อจะกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามอย่างนี้ จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า – 142. ๑๔๒. ‘‘Nagantare nagaravare sumāpite, paricārikā rājavarassa sirimato; Nacce gīte paramasusikkhitā ahuṃ, sirimāti maṃ rājagahe avediṃsu. ในนครอันประเสริฐที่สร้างไว้ดีแล้วท่ามกลางภูเขา หม่อมฉันได้เป็นหญิงรับใช้ของพระราชาผู้ประเสริฐผู้ทรงพระสิริ ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดีเยี่ยมในการฟ้อนรำและขับร้อง ในกรุงราชคฤห์ เขาทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า สิริมา 143. ๑๔๓. ‘‘Buddho ca me isinisabho vināyako, adesayī samudayadukkhaniccataṃ; Asaṅkhataṃ dukkhanirodha sassataṃ, maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivaṃ. พระพุทธเจ้าผู้เป็นอิสินิสภะ ผู้ทรงแนะนำ ทรงเป็นพระศาสดาของหม่อมฉัน ได้ทรงแสดงธรรมเรื่องสมุทัย ทุกข์ และความไม่เที่ยง ทรงแสดงนิโรธคือความดับทุกข์อันเป็นอสขตธรรมที่ยั่งยืน และทรงแสดงมรรคนี้อันไม่คด ตรง และเกษม 144. ๑๔๔. ‘‘Sutvānahaṃ [Pg.74] amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsanaṃ; Sīlesvahaṃ paramasusaṃvutā ahuṃ, dhamme ṭhitā naravarabuddhadesite. หม่อมฉันได้ฟังอมตบทอันเป็นอสขตธรรม คือคำสอนของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าแล้ว ได้เป็นผู้สำรวมอย่างยิ่งในศีลทั้งหลาย ตั้งมั่นอยู่ในธรรมที่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชนทรงแสดงไว้ 145. ๑๔๕. ‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ; Tatthevahaṃ samathasamādhimāphusiṃ, sāyeva me paramaniyāmatā ahu. หม่อมฉันได้ทราบวิรชบทอันเป็นอสขตธรรม ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงไว้แล้ว ได้บรรลุสมถสมาธิในธรรมนั้นเอง นั่นแหละเป็นนิยามะอันยอดเยี่ยมของหม่อมฉัน 146. ๑๔๖. ‘‘Laddhānahaṃ amatavaraṃ visesanaṃ, ekaṃsikā abhisamaye visesiya; Asaṃsayā bahujanapūjitā ahaṃ, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ. หม่อมฉันได้คุณวิเศษคืออมตะอันประเสริฐแล้ว เป็นผู้แน่วแน่ในอภิสมัย ได้บรรลุคุณวิเศษ เป็นผู้ที่มหาชนบูชา ไม่ต้องสงสัย ย่อมเสวยขิฑฑารติอันมากมาย 147. ๑๔๗. ‘‘Evaṃ ahaṃ amatadasamhi devatā, tathāgatassanadhivarassa sāvikā; Dhammaddasā paṭhamaphale patiṭṭhitā, sotāpannā na ca pana matthi duggati. ด้วยประการฉะนี้ หม่อมฉันเป็นเทพธิดาผู้เห็นอมตะ เป็นสาวิกาของพระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เป็นผู้เห็นธรรม ตั้งอยู่แล้วในผลเบื้องต้น เป็นพระโสดาบัน และทุคติย่อมไม่มีแก่หม่อมฉัน 148. ๑๔๘. ‘‘Sā vandituṃ anadhivaraṃ upāgamiṃ, pāsādike kusalarate ca bhikkhavo; Namassituṃ samaṇasamāgamaṃ sivaṃ, sagāravā sirimato dhammarājino. หม่อมฉันนั้นมาเพื่อถวายบังคมพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า และภิกษุทั้งหลายผู้น่าเลื่อมใส ยินดีในกุศล มาเพื่อจะนอบน้อมสมาคมแห่งสมณะอันเกษม ด้วยความเคารพต่อพระธรรมราชาผู้ทรงพระสิริ 149. ๑๔๙. ‘‘Disvā muniṃ muditamanamhi pīṇitā, tathāgataṃ naravaradammasārathiṃ; Taṇhacchidaṃ kusalarataṃ vināyakaṃ, vandāmahaṃ paramahitānukampaka’’nti. ครั้นได้เห็นพระมุนีแล้ว หม่อมฉันมีใจยินดี อิ่มเอิบใจ ได้เห็นพระตถาคตผู้เป็นสารถีฝึกนรชนผู้ประเสริฐ ผู้ทรงตัดตัณหา ผู้ทรงยินดีในกุศล ผู้ทรงแนะนำ หม่อมฉันขอถวายบังคมพระองค์ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง 142. Tattha nagantareti isigilivepullavebhārapaṇḍavagijjhakūṭasaṅkhātānaṃ pañcannaṃ pabbatānaṃ antare vemajjhe, yato taṃ nagaraṃ ‘‘giribbaja’’nti vuccati[Pg.75]. Nagaravareti uttamanagare, rājagahaṃ sandhāyāha. Sumāpiteti mahāgovindapaṇḍitena vatthuvijjāvidhinā sammadeva nivesite. Paricārikāti saṃgītaparicariyāya upaṭṭhāyikā. Rājavarassāti bimbisāramahārājassa. Sirimatoti ettha ‘‘sirīti buddhipuññānaṃ adhivacana’’nti vadanti. Atha vā puññanibbattā sarīrasobhaggādisampatti katapuññaṃ nissayati, katapuññehi vā nissīyatīti ‘‘sirī’’ti vuccati, sā etassa atthīti sirimā, tassa sirimato. Paramasusikkhitāti ativiya sammadeva ca sikkhitā. Ahunti ahosiṃ. Avediṃsūti aññāsuṃ. ๑๔๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า นคนฺตเร คือ ในระหว่างหรือท่ามกลางแห่งภูเขา ๕ ลูก คือ อิสิคิลิ เวปุลละ เวภาระ ปัณฑวะ และคิชฌกูฏ เพราะเหตุที่นครนั้นตั้งอยู่ท่ามกลางภูเขา ๕ ลูกนั้น จึงถูกเรียกว่า "คิริพพชะ". บทว่า นครวเร คือ ในนครอันอุดม ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. บทว่า สุมาปิเต คือ ที่มหาโควินทบัณฑิตตั้งลงไว้ดีแล้วโดยชอบทีเดียว ด้วยวิธีแห่งวัตถุวิชชา. บทว่า ปริจาริกา คือ หญิงรับใช้ด้วยการบำเรอด้วยสังคีต. บทว่า ราชวรสฺส คือ ของพระเจ้าพิมพิสารมหาราช. ในบทว่า สิริมโต นี้ ท่านกล่าวว่า "สิริ เป็นชื่อของปัญญาและบุญ". อีกอย่างหนึ่ง สมบัติมีสิริและความงามแห่งสรีระเป็นต้นอันเกิดแต่บุญ ย่อมอาศัยผู้ทำบุญไว้แล้ว หรืออันผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมอาศัย เหตุนั้นจึงเรียกว่า "สิริ" สิรินั้นมีอยู่แก่พระราชานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สิริมา (ผู้มีสิริ) แห่งพระราชาผู้มีสิรินั้น. บทว่า ปรมสุสิกฺขิตา คือ ผู้ได้รับการศึกษามาดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่งด้วย. บทว่า อหุ ํ คือ ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว. บทว่า อเวทึสุ คือ พวกเขารู้แล้ว. 143. Isinisabhoti gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho. Rathā so attano nisabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā kenaci parissayena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ bhagavā dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, tasmā nisabho viyāti nisabho. Sīlādīnaṃ dhammakkhandhānaṃ esanaṭṭhena ‘‘isī’’ti laddhavohāresu sekkhāsekkhaisīsu nisabho, isīnaṃ vā nisabho, isi ca so nisabho cāti vā isinisabho. Veneyyasatte vinetīti vināyako, nāyakavirahitoti vā vināyako, sayambhūti attho. ๑๔๓. ในบทว่า อิสินิสโภ นี้ โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ, หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ, โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนต่อภยันตรายทั้งปวงได้ มีสีขาว น่าเลื่อมใส นำไปซึ่งภาระหนักได้ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงอสุนีบาตตั้งร้อย ชื่อว่า นิสภะ. โคนิสภะนั้น ประกอบด้วยกำลังแห่งนิสภะของตน ยืนกดแผ่นดินด้วยเท้าทั้ง ๔ ไม่หวั่นไหวด้วยภยันตรายใดๆ ตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหวฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงประกอบด้วยทศพลตถาคตญาณ ทรงย่ำยีแผ่นดินคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรใดๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก ทรงตั้งอยู่ในฐานะอันไม่หวั่นไหว เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิสภะ เพราะเป็นดุจโคนิสภะ. ชื่อว่า นิสภะ ในหมู่พระอิสีทั้งที่เป็นเสขะและอเสขะ ผู้ได้ชื่อว่า "อิสี" เพราะแสวงหาธรรมขันธ์มีศีลเป็นต้น, หรือชื่อว่า นิสภะ แห่งพระอิสีทั้งหลาย, หรือชื่อว่า อิสินิสภะ เพราะพระองค์เป็นทั้งอิสีและนิสภะ. ชื่อว่า วินายกะ เพราะทรงแนะนำเวไนยสัตว์, หรือชื่อว่า วินายกะ เพราะปราศจากผู้นำ ความว่า ทรงเป็นสยัมภู. Adesayī samudayadukkhaniccatanti samudayasaccassa ca dukkhasaccassa ca aniccataṃ vayadhammataṃ abhāsi. Tena ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attano abhisamayañāṇassa pavattiākāraṃ dasseti. Samudayadukkhaniccatanti vā samudayasaccañca dukkhasaccañca aniccatañca. Tattha samudayasaccadukkhasaccaggahaṇena vipassanāya bhūmiṃ dasseti, aniccatāgahaṇena tassā pavattiākāraṃ dasseti. Saṅkhārānañhi aniccākāre vibhāvite dukkhākāro anattākāropi vibhāvitoyeva hoti taṃnibandhanattā [Pg.76] tesaṃ. Tenāha ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15). Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassatanti kenaci paccayena na saṅkhatanti asaṅkhataṃ, sabbakālaṃ tathabhāvena sassataṃ, sakalavaṭṭadukkhanirodhabhāvato dukkhanirodhaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā. Maggañcimaṃ akuṭilamañjasaṃ sivanti antadvayaparivajjanena kuṭilabhāvakarānaṃ māyādīnaṃ kāyavaṅkādīnañca pahānena akuṭilaṃ, tato eva añjasaṃ, asivabhāvakarānaṃ kāmarāgādīnaṃ samucchindanena sivaṃ nibbānaṃ. Magganti nibbānatthikehi maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti ‘‘maggo’’ti laddhanāmaṃ idaṃ tumhākañca mamañca paccakkhabhūtaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadāsaṅkhātaṃ ariyasaccañca me adesayīti yojanā. บทว่า อเทสยิ สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ ความว่า ตรัสแล้วซึ่งความไม่เที่ยง ความมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ของสมุทัยสัจจะและของทุกขสัจจะ ด้วยพระดำรัสนั้น ทรงแสดงอาการเป็นไปแห่งอภิสมยญาณของพระองค์ว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา” อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สมุทยทุกฺขนิจฺจตํ คือ สมุทัยสัจจะด้วย ทุกขสัจจะด้วย และความไม่เที่ยงด้วย ในบทนั้น การถือเอาสมุทัยสัจจะและทุกขสัจจะ ย่อมแสดงซึ่งภูมิของวิปัสสนา, การถือเอาความไม่เที่ยง ย่อมแสดงซึ่งอาการเป็นไปของวิปัสสนานั้น จริงอยู่ เมื่ออาการไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลายอันบุคคลทำให้ปรากฏแล้ว แม้อาการเป็นทุกข์ แม้อาการเป็นอนัตตาก็เป็นอันทำให้ปรากฏแล้วนั่นเทียว เพราะอาการเหล่านั้นเนื่องด้วยอาการไม่เที่ยงนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา” พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ธรรมอันเป็นที่ดับทุกข์ ซึ่งเป็นอสังขตะ เพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้, เป็นของยั่งยืน เพราะความเป็นเช่นนั้นตลอดกาลทั้งปวง, เป็นที่ดับทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น บทว่า มคฺคญฺจิมํ อกุฏิลมญฺชสํ สิวํ คือ (ทรงแสดง) มรรคอันไม่คด เพราะเว้นส่วนสุด ๒ อย่าง และเพราะละมายาเป็นต้น อันกระทำความคด และกายวังกะเป็นต้น, เป็นทางตรงเพราะเหตุนั้นนั่นเทียว, เป็นทางเกษม เพราะตัดขาดกามราคะเป็นต้น อันกระทำความไม่เกษม คือพระนิพพาน พึงประกอบความว่า ทรงแสดงแล้วแก่ข้าพระองค์ซึ่งอริยสัจ คือ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา อันประจักษ์แก่ท่านทั้งหลายและแก่ข้าพระองค์นี้ ซึ่งได้ชื่อว่า “มรรค” เพราะอันผู้ต้องการพระนิพพานแสวงหา หรือเพราะย่อมดำเนินไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง 144. Sutvānahaṃ amatapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatassanadhivarassa sāsananti ettha ayaṃ saṅkhepattho – tathā āgamanādiatthena tathāgatassa, sadevake loke aggabhāvato anadhivarassa, sammāsambuddhassa amatapadaṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ uddissa desitattā, amatassa vā nibbānassa paṭipajjanupāyattā kenacipi asaṅkharaṇīyattā ca amatapadaṃ asaṅkhataṃ sāsanaṃ saddhammaṃ ahaṃ sutvānāti. Sīlesvahanti sīlesu nipphādetabbesu ahaṃ. Paramasusaṃvutāti ativiya sammadeva saṃvutā. Ahunti ahosiṃ. Dhamme ṭhitāti paṭipattidhamme patiṭṭhitā. ๑๔๔. ในบทว่า สุตฺวานหํ อมตปทํ อสงฺขตํ, ตถาคตสฺสานธิวรสฺส สาสนํ นี้ มีอรรถโดยสังเขปดังนี้ คือ แห่งพระตถาคต เพราะมีอรรถว่าเสด็จมาแล้วอย่างนั้นเป็นต้น, แห่งพระผู้ไม่มีผู้ยิ่งกว่า เพราะความเป็นผู้เลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก, แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ข้าพเจ้าได้ฟังแล้วซึ่งพระสัทธรรม คือคำสอน อันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ เพราะทรงแสดงมุ่งถึงพระนิพพานอันเป็นอมตบท เป็นอสังขตะ, หรือเพราะเป็นอุบายดำเนินไปสู่อมตนิพพาน และเพราะปัจจัยอะไรๆ ปรุงแต่งไม่ได้ บทว่า สีเลสฺวหํ คือ ข้าพเจ้าในศีลทั้งหลายอันพึงให้สำเร็จ บทว่า ปรมสุสํวุตา คือ สํารวมดีแล้วโดยชอบอย่างยิ่ง บทว่า อหุํ คือ ได้เป็นแล้ว บทว่า ธมฺเม ฐิตา คือ ตั้งมั่นแล้วในปฏิปทาธรรม 145. Ñatvānāti sacchikiriyābhisamayavasena jānitvā. Tatthevāti tasmiṃyeva khaṇe, tasmiṃyeva vā attabhāve. Samathasamādhimāphusinti paccanīkadhammānaṃ samucchedavasena samanato vūpasamanato paramatthasamathabhūtaṃ lokuttarasamādhiṃ āphusiṃ adhigacchiṃ. Yadipi yasmiṃ khaṇe nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, tasmiṃyeva khaṇe maggassa bhāvanābhisamayo, ārammaṇapaṭivedhaṃ pana bhāvanāpaṭivedhasseva purimasiddhikāraṇaṃ viya katvā dassetuṃ – ๑๔๕. บทว่า ญตฺวาน คือ รู้แล้วโดยอภิสมัยคือการทำให้แจ้ง บทว่า ตตฺเถว คือ ในขณะนั้นนั่นเทียว หรือในอัตภาพนั้นนั่นเทียว บทว่า สมถสมาธิมาผุสึ คือ ได้บรรลุแล้วซึ่งโลกุตตรสมาธิ อันเป็นสมถะอย่างยิ่ง เพราะสงบระงับธรรมอันเป็นข้าศึกโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิง แม้ว่า ในขณะใด มีอภิสมัยคือการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ในขณะนั้นนั่นเทียว ก็มีอภิสมัยคือการเจริญมรรค, แต่เพื่อทรงแสดงโดยทรงกระทำอารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) ให้เป็นดุจเหตุสำเร็จก่อนแห่งภาวนาปฏิเวธ (การแทงตลอดด้วยการเจริญ) นั่นเทียว (จึงตรัสว่า) ‘‘Ñatvānahaṃ virajapadaṃ asaṅkhataṃ, tathāgatenanadhivarena desitaṃ’’. “เราได้รู้แล้วซึ่งบทอันปราศจากธุลี อันเป็นอสังขตะ ที่พระตถาคตผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าทรงแสดงแล้ว” Tatthevahaṃ ‘samathasamādhimāphusi’nti vuttaṃ yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.400; 3.421; saṃ. ni. 4.60). Ñatvānāti vā samānakālavasena vuttanti veditabbaṃ [Pg.77] yathā ‘‘nihantvāna tamaṃ sabbaṃ, ādicco nabhamuggato’’ti. Sāyevāti yā lokuttarasamādhiphusanā laddhā, sāyeva. Paramaniyāmatāti paramā uttamā magganiyāmatā. ตรัสไว้ว่า ‘ในขณะนั้นนั่นเทียว เราได้บรรลุสมถสมาธิ’ เหมือนดังที่ตรัสว่า “อาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักษุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” หรือพึงทราบว่า บทว่า ญตฺวาน ตรัสไว้โดยความเป็นกาลเดียวกัน เหมือนดังที่กล่าวว่า “ดวงอาทิตย์กำจัดความมืดทั้งสิ้นแล้ว ขึ้นสู่ท้องฟ้า” บทว่า สาเยว คือ การบรรลุโลกุตตรสมาธิใดที่ได้แล้ว, การบรรลุนั้นนั่นเทียว บทว่า ปรมนิยามตา คือ เป็นมรรคนิยามะอันสูงสุด ยอดเยี่ยม 146. Visesananti puthujjanehi visesakaṃ visiṭṭhabhāvasādhakaṃ. Ekaṃsikāti ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ekaṃsagāhavatī ratanattaye nibbicikicchā. Abhisamaye visesiyāti saccapaṭivedhavasena visesaṃ patvā. ‘‘Visesinī’’tipi paṭhanti, abhisamayahetu visesavatīti attho. Asaṃsayāti soḷasavatthukāya aṭṭhavatthukāya ca vicikicchāya pahīnattā apagatasaṃsayā. ‘‘Asaṃsiyā’’ti keci paṭhanti. Bahujanapūjitāti sugatīhi parehi patthanīyaguṇāti attho. Khiḍḍāratinti khiḍḍābhūtaṃ ratiṃ, atha vā khiḍḍañca ratiñca khiḍḍāvihārañca ratisukhañca. ๑๔๖. บทว่า วิเสสนํ คือ ธรรมที่ทำให้พิเศษจากปุถุชน เป็นเครื่องสำเร็จความเป็นผู้ประเสริฐ บทว่า เอกํสิกา คือ เป็นผู้มีความยึดถือโดยส่วนเดียวว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” เป็นผู้หมดความสงสัยในพระรัตนตรัย บทว่า อภิสมเย วิเสสิยา คือ ถึงแล้วซึ่งความพิเศษโดยการแทงตลอดสัจจะ บางท่านก็อ่านว่า “วิเสสินี” อธิบายว่า เป็นผู้มีความพิเศษเพราะเหตุแห่งอภิสมัย บทว่า อสํสยา คือ เป็นผู้มีความสงสัยไปปราศแล้ว เพราะละวิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๑๖ และที่มีวัตถุ ๘ ได้แล้ว บางท่านอ่านว่า “อสํสิยา” บทว่า พหุชนปูชิตา อธิบายว่า เป็นผู้มีคุณอันผู้อื่นผู้ไปสู่สุคติพึงปรารถนา บทว่า ขิฑฺฑารตึ คือ ความยินดีอันเป็นการเล่น, หรือ การเล่นด้วย ความยินดีด้วย การอยู่ด้วยการเล่นด้วย และความสุขในความยินดีด้วย 147. Amatadasamhīti amatadasā nibbānadassāvinī amhi. Dhammaddasāti catusaccadhammaṃ diṭṭhavatī. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ ādito pattā. Na ca pana matthi duggatīti na ca pana me atthi duggati avinipātadhammattā. ๑๔๗. บทว่า อมตทสฺมฺหิ คือ เราเป็นผู้มีรสคืออมตะ คือมีรสคือพระนิพพาน บทว่า ธมฺมทฺทสา คือ เป็นผู้เห็นแล้วซึ่งธรรมคือสัจจะ ๔ บทว่า โสตาปนฺนา คือ เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งกระแสแห่งอริยมรรคตั้งแต่เบื้องต้น บทว่า น จ ปน มตฺถิ ทุคฺคติ คือ ก็ทุคคติย่อมไม่มีแก่เรา เพราะเป็นผู้มีอันไม่ไปสู่ทุคคติเป็นธรรมดา 148. Pāsādiketi pasādāvahe. Kusalarateti kusale anavajjadhamme nibbāne rate. Bhikkhavoti bhikkhū namassituṃ upāgaminti yojanā. Samaṇasamāgamaṃ sivanti samaṇānaṃ samitapāpānaṃ buddhabuddhasāvakānaṃ sivañca dhammaṃ khemaṃ samāgamaṃ saṅgamaṃ payirupāsituṃ upāgaminti sambandho. Sirimato dhammarājinoti bhummatthe sāmivacanaṃ. Sirimati dhammarājinīti attho. Evameva ca keci paṭhanti. ๑๔๘. บทว่า ปาสาทิเก คือ ในท่านผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส บทว่า กุสลรเต คือ ในท่านผู้ยินดีแล้วในกุศล คือธรรมอันไม่มีโทษ คือพระนิพพาน บทว่า ภิกฺขโว พึงประกอบความว่า เข้าไปเพื่อไหว้ซึ่งภิกษุทั้งหลาย บทว่า สมณสมาคมํ สิวํ มีความเกี่ยวข้องว่า เข้าไปเพื่อเข้าเฝ้าสมาคม การประชุมของสมณะทั้งหลายผู้มีบาปอันสงบแล้ว คือพระพุทธเจ้าและพระพุทธสาวก และเพื่อเข้าเฝ้าพระธรรมอันเกษม ปลอดภัย บทว่า สิริมโต ธมฺมราชิโน เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งภุมมวิภัตติ อธิบายว่า ในพระธรรมราชาผู้มีพระสิริ และบางท่านก็อ่านอย่างนี้เหมือนกัน 149. Muditamanamhīti moditamanā amhi. Pīṇitāti tuṭṭhā, pītirasavasena vā tittā. Naravaradammasārathinti naravaro ca so aggapuggalattā, dammānaṃ dametabbānaṃ veneyyānaṃ nibbānābhimukhaṃ sāraṇato dammasārathi cāti naravaradammasārathi, taṃ. Paramahitānukampakanti paramena uttamena hitena sabbasattānaṃ anukampakaṃ. ๑๔๙. บทว่า `มุทิตมนะมฺหีติ` ความว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้มีใจยินดีแล้ว. บทว่า `ปีณิตาติ` ความว่า ยินดีแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง อิ่มเอิบด้วยรสแห่งปีติ. ในบทว่า `นรวรธมฺมสารถินฺติ` นี้ พระองค์ทรงเป็นบุรุษผู้ประเสริฐ เพราะทรงเป็นบุคคลผู้เลิศ และทรงเป็นธรรมสารถี เพราะทรงนำเวไนยสัตว์ที่ควรฝึกให้มุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉะนั้นจึงชื่อว่า นรวรธรรมสารถี ซึ่งพระองค์นั้น. บทว่า `ปรมหิตานุกมฺปกนฺติ` ความว่า ผู้ทรงอนุเคราะห์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคืออย่างสูงสุด. Evaṃ [Pg.78] sirimā devadhītā attano laddhipavedanamukhena ratanattaye pasādaṃ pavedetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca vanditvā padakkhiṇaṃ katvā devalokameva gatā. Bhagavā tameva otiṇṇavatthuṃ aṭṭhuppattiṃ katvā dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahattaṃ pāpuṇi, sampattaparisāyapi sā dhammadesanā sātthikā jātāti. สิริมาเทพธิดา ครั้นประกาศความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยโดยมีการประกาศลัทธิของตนเป็นเบื้องต้นดังนี้แล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ กระทำประทักษิณแล้ว ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องที่เกิดขึ้นนั้นแหละให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรม ในกาลจบเทศนา ภิกษุผู้กระสันได้บรรลุพระอรหัตแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แม้แก่บริษัทผู้มาประชุมกันแล้ว ดังนี้แล. Sirimāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสิริมาวิมาน จบแล้ว. 17. Kesakārīvimānavaṇṇanā ๑๗. อรรถกถาเกสการีวิมาน Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaranti kesakārīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te aññatarassa brāhmaṇassa gehadvārasamīpena gacchanti. Tasmiñca gehe brāhmaṇassa dhītā kesakārī nāma gehadvārasamīpe mātu sīsato ūkā gaṇhantī te bhikkhū gacchante disvā mātaraṃ āha ‘‘amma, ime pabbajitā paṭhamena yobbanena samannāgatā abhirūpā dassanīyā pāsādikā sukhumālā kenaci pārijuññena anabhibhūtā maññe, kasmā nu kho ime imasmiṃyeva vaye pabbajantī’’ti? Taṃ mātā āha ‘‘atthi, amma, sakyaputto sakyakulā pabbajito buddho loke uppanno, so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ, parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, tassa ime dhammaṃ sutvā pabbajantī’’ti. เกสการีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) `อิทํ วิมานํ รุจิรํ ปภสฺสรํ`. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูป ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวรแล้ว เข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ภิกษุเหล่านั้นเดินไปใกล้ประตูเรือนของพราหมณ์คนหนึ่ง. และในเรือนนั้น ธิดาของพราหมณ์ชื่อเกสการี กำลังหาเหาบนศีรษะของมารดาอยู่ใกล้ประตูเรือน เห็นภิกษุเหล่านั้นเดินไปอยู่ จึงกล่าวกะมารดาว่า "แม่เจ้า บรรพชิตเหล่านี้ประกอบด้วยปฐมวัย มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ละเอียดอ่อน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านยังไม่ถูกความเสื่อมอะไรๆ ครอบงำ เพราะเหตุไรหนอ ท่านเหล่านี้จึงบวชในวัยนี้เทียว?". มารดาได้กล่าวกะนางว่า "ลูกเอ๋ย มีอยู่ พระศากยบุตรเสด็จออกจากศากยสกุลทรงผนวช เป็นพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง ท่านเหล่านี้ได้ฟังธรรมของพระองค์แล้วจึงบวช". Tena ca samayena āgataphalo viññātasāsano aññataro upāsako tāya vīthiyā gacchanto taṃ kathaṃ sutvā tāsaṃ santikaṃ upasaṅkami. Atha naṃ brāhmaṇī āha ‘‘etarahi kho upāsaka bahū kulaputtā mahantaṃ bhogakkhandhaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya sakyasamaye pabbajanti, te kiṃ nu kho atthavasaṃ sampassantā pabbajantī’’ti? Taṃ sutvā upāsako ‘‘kāmesu ādīnavaṃ, nekkhamme ca ānisaṃsaṃ sampassantā’’ti vatvā attano ñāṇabalānurūpaṃ [Pg.79] tamatthaṃ vitthārato kathesi, tiṇṇañca ratanānaṃ guṇe pakāsesi, pañcannaṃ sīlānaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca guṇānisaṃsaṃ pavedesi. Atha brāhmaṇadhītā taṃ ‘‘kiṃ amhehipi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tayā vutte guṇānisaṃse adhigantuṃ sakkā’’ti pucchi. So ‘‘sabbasādhāraṇā ime dhammā bhagavatā bhāsitā, kasmā na sakkā’’ti vatvā tassā saraṇāni ca sīlāni ca adāsi. Sā gahitasaraṇā samādinnasīlā ca hutvā puna āha ‘‘kiṃ ito uttari aññampi karaṇīyaṃ atthī’’ti. So tassā viññubhāvaṃ sallakkhento ‘‘upanissayasampannā bhavissatī’’ti ñatvā sarīrasabhāvaṃ vibhāvento dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ kathetvā kāye virāgaṃ uppādetvā upari aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya saṃvejetvā vipassanāmaggaṃ ācikkhitvā gato. Sā tena vuttanayaṃ sabbaṃ manasi katvā paṭikūlamanasikāre samāhitacittā vipassanaṃ paṭṭhapetvā upanissayasampattiyā na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Athāparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti, satasahassañcassā accharāparivāro ahosi. Taṃ sakko devarājā disvā acchariyabbhutacittajāto pamuditahadayo – และโดยสมัยนั้น อุบาสกผู้หนึ่งซึ่งบรรลุผลแล้ว รู้แจ้งในพระศาสนาแล้ว เดินไปตามถนนนั้น ได้ยินคำสนทนานั้นแล้ว จึงเข้าไปหานางทั้งสอง. ลำดับนั้น พราหมณีได้กล่าวกะอุบาสกนั้นว่า "ดูก่อนอุบาสก บัดนี้ กุลบุตรจำนวนมากละโภคสมบัติกองใหญ่และหมู่ญาติวงใหญ่แล้วบวชในสมัยของพระศากยบุตร ท่านเหล่านั้นเห็นอำนาจประโยชน์อะไรหนอจึงบวช?". อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ" แล้วได้กล่าวอรรถนั้นโดยพิสดารตามสมควรแก่กำลังแห่งญาณของตน และได้ประกาศคุณของพระรัตนตรัยทั้งสาม ได้แจ้งคุณและอานิสงส์ในปัจจุบันและสัมปรายภพของศีล ๕. ลำดับนั้น ธิดาของพราหมณ์ได้ถามอุบาสกนั้นว่า "แม้พวกข้าพเจ้าตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว จะสามารถบรรลุคุณและอานิสงส์ที่ท่านกล่าวแล้วได้หรือไม่?". อุบาสกนั้นกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นสาธารณะแก่ทุกคน เหตุไรจะทำไม่ได้" แล้วได้ให้สรณะและศีลทั้งหลายแก่นาง. นางครั้นรับสรณะและสมาทานศีลแล้ว ได้กล่าวอีกว่า "มีกิจที่ควรทำอย่างอื่นยิ่งกว่านี้อีกหรือไม่?". อุบาสกนั้นเมื่อเห็นความเป็นผู้มีปัญญาของนาง จึงรู้ว่า "นางจักเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์" แล้วจึงแสดงสภาวะของสรีระ กล่าวทวัตติงสาการกัมมัฏฐาน ทำให้เกิดความคลายกำหนัดในกายแล้ว ชี้แจงธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้นในเบื้องบนให้เกิดความสังเวช บอกทางแห่งวิปัสสนาแล้วจึงหลีกไป. นางได้มนสิการในนัยทั้งหมดที่อุบาสกนั้นกล่าวแล้ว มีจิตตั้งมั่นในปฏิกูลมนสิการ ตั้งวิปัสสนาขึ้นแล้ว เพราะความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัย ไม่นานนักก็ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ต่อมาในสมัยอื่น นางทำกาละแล้วได้บังเกิดเป็นเทวดาผู้รับใช้ของท้าวสักกะจอมเทพ มีนางอัปสรหนึ่งแสนเป็นบริวาร. ท้าวสักกะจอมเทพทอดพระเนตรเห็นนางแล้ว มีพระทัยเกิดความอัศจรรย์ไม่เคยมีมาก่อน มีพระหฤทัยยินดียิ่ง – 150. ๑๕๐. ‘‘Idaṃ vimānaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, veḷuriyathambhaṃ satataṃ sunimmitaṃ; Suvaṇṇarukkhehi samantamotthataṃ, ṭhānaṃ mamaṃ kammavipākasambhavaṃ. วิมานนี้งดงามรุ่งเรือง มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ อันเทวดาเนรมิตไว้อย่างดีเสมอ ปกคลุมโดยรอบด้วยต้นไม้ทอง เป็นที่อยู่ของข้าพเจ้า เกิดขึ้นแต่ผลแห่งกรรม 151. ๑๕๑. ‘‘Tatrūpapannā purimaccharā imā, sataṃ sahassāni sakena kammunā; Tuvaṃsi ajjhupagatā yasassinī, obhāsayaṃ tiṭṭhasi pubbadevatā. นางอัปสรเหล่านี้ซึ่งเกิดก่อน ได้บังเกิดในวิมานนั้นด้วยกรรมของตน มีจำนวนหนึ่งแสน. ส่วนเธอผู้มียศได้มาถึงแล้ว ยืนอยู่ส่องสว่างยิ่งกว่าเทวดาที่เกิดก่อน 152. ๑๕๒. ‘‘Sasī adhiggayha yathā virocati, nakkhattarājāriva tārakāgaṇaṃ; Tatheva tvaṃ accharāsaṅgaṇaṃ imaṃ, daddallamānā yasasā virocasi. พระจันทร์ผู้เป็นราชาแห่งดาวนักษัตร ครอบงำหมู่ดาวทั้งปวง ย่อมรุ่งเรืองฉันใด เธอก็ฉันนั้นเหมือนกัน รุ่งเรืองอยู่ด้วยยศ ย่อมรุ่งเรือง (ยิ่งกว่า) หมู่นางอัปสรนี้ 153. ๑๕๓. ‘‘Kuto [Pg.80] nu āgamma anomadassane, upapannā tvaṃ bhavanaṃ mamaṃ idaṃ; Brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti. – ดูก่อนนางผู้มีการเห็นอันไม่ทราม เธอมาจากไหนหนอ จึงมาบังเกิดในภพนี้ของข้าพเจ้า เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวอินทร์มองดูพรหมแล้วไม่รู้จักอิ่มด้วยการดูฉันใด พวกเราทั้งหมดก็ไม่รู้จักอิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น Catūhi gāthāhi tāya katakammaṃ pucchi. (พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถา ๔ ภาษิต 150. Tattha idaṃ vimānanti yasmiṃ vimāne sā devatā uppannā, taṃ attano vimānaṃ sandhāyāha. Satatanti sabbakālaṃ ruciraṃ pabhassaranti yojanā. Satatanti vā sammātataṃ, ativiya vitthiṇṇanti attho. Samantamotthatanti samantato avatthataṃ chāditaṃ. Ṭhānanti vimānameva sandhāya vadati. Tañhi tiṭṭhanti ettha katapuññāti ṭhānanti vuccati. Kammavipākasambhavanti kammavipākabhāvena sambhūtaṃ, kammavipākena vā saha sambhūtaṃ. Mamanti idaṃ mama ṭhānaṃ mama kammavipākasambhavanti dvīhipi padehi yojetabbaṃ. ๑๕๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ วิมานํ ความว่า เทพธิดานั้นกล่าวหมายถึงวิมานของตนที่ตนบังเกิด. บทว่า สตตํ พึงประกอบความว่า งดงามรุ่งเรืองตลอดกาลทุกเมื่อ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สตตํ แปลว่า แผ่ไปดีแล้ว อธิบายว่า กว้างขวางอย่างยิ่ง. บทว่า สมนฺตโมตฺถตํ ความว่า ปกคลุมไว้โดยรอบ. บทว่า ฐานํ กล่าวหมายถึงวิมานนั่นเอง. จริงอยู่ วิมานนั้นชื่อว่า ฐานะ เพราะเป็นที่อยู่ของท่านผู้ทำบุญไว้. บทว่า กมฺมวิปากสมฺภวํ ความว่า เกิดขึ้นโดยเป็นวิบากแห่งกรรม หรือเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากแห่งกรรม. บทว่า มมํ พึงประกอบเข้ากับทั้งสองบทว่า ที่อยู่ของเรานี้ เกิดขึ้นจากวิบากแห่งกรรมของเรา. 151. Tatrūpapannāti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – tatra tasmiṃ yathāvutte vimāne upapannāti nibbattā pageva uppannattā pubbadevatā imā purimā accharāyo parimāṇato sataṃ sahassāni. Tuvaṃsīti tvaṃ asi sakena kammunā ajjhupagatā upapannā. Yasassinīti parivārasampannā, teneva sakena kammunā kammānubhāvena obhāsayantī virocamānā tiṭṭhasīti. ๑๕๑. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อของคาถาว่า ตตฺรูปปนฺนา – บทว่า อุปปนฺนา คือ บังเกิดแล้วในวิมานที่กล่าวไว้แล้วนั้น. เหล่านางอัปสรแต่ก่อนเหล่านี้ ซึ่งบังเกิดก่อนแล้ว เป็นเทพธิดาเก่าแก่ มีประมาณหนึ่งแสน. บทว่า ตฺวํสิ คือ ท่านเป็นผู้เข้าถึงแล้ว บังเกิดแล้วด้วยกรรมของตน. บทว่า ยสสฺสินี คือ ผู้พร้อมด้วยบริวาร. ท่านย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างอยู่ด้วยกรรมของตนนั่นแหละ ด้วยอานุภาพแห่งกรรม. 152. Idāni tameva obhāsanaṃ upamāya vibhāvento ‘‘sasī’’ti gāthamāha. Tassattho – yathā sasalañchanayogena ‘‘sasī’’ti, nakkhattehi adhikaguṇatāya ‘‘nakkhattarājā’’ti ca laddhanāmo cando sabbaṃ tārakāgaṇaṃ adhiggayha abhibhavitvā virocati virājati, tatheva tvaṃ imaṃ accharānaṃ devakaññānaṃ gaṇaṃ samūhaṃ attano yasasā daddallamānā ativiya vijjotamānā virocasīti. Ettha ca ‘‘imā’’ti ‘‘ima’’nti ca nipātamattaṃ. Keci pana ‘‘nakkhattarājāriva tārāgaṇaṃ tatheva tva’’nti paṭhanti. ๑๕๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกความรุ่งเรืองนั้นโดยอุปมา จึงตรัสคาถาว่า สสี เป็นต้น. เนื้อความของคาถานั้นว่า – พระจันทร์ผู้ได้นามว่า "สสี" เพราะประกอบด้วยเครื่องหมายรูปกระต่าย และได้นามว่า "นักขัตตราช" เพราะมีคุณยิ่งกว่าหมู่ดาว ย่อมรุ่งเรืองส่องสว่างครอบงำหมู่ดาวทั้งหมดฉันใด ท่านก็ฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองสว่างไสวอย่างยิ่งด้วยยศของตน ครอบงำหมู่เทพกัญญานางอัปสรเหล่านี้. ในคาถานี้ บทว่า อิมา และ อิมํ เป็นเพียงนิบาต. แต่บางท่านอ่านว่า "นกฺขตฺตราชาริว ตาราคณํ ตเถว ตฺวํ". 153. Idāni tassā devatāya purimabhavaṃ tattha katapuññañca pucchanto ‘‘kuto nu āgammā’’ti gāthamāha. Tattha kuto nu āgammāti kuto [Pg.81] nu bhavato kuto nu puññakammato kāraṇabhūtato idaṃ mama bhavanaṃ āgamma bhadde anomadassane sabbaṅgasobhane tvaṃ upapannā uppattigahaṇavasena upagatā. ‘‘Anomadassane’’ti vuttamevatthaṃ upamāya pakāsento ‘‘brahmaṃva devā tidasā sahindakā, sabbe na tappāmase dassanena ta’’nti āha. Tattha yathā brahmānaṃ sahampatiṃ sanaṅkumāraṃ vā upagataṃ saha indenāti sahindakā tāvatiṃsā devā passantā dassanena na tappanti, evaṃ tava dassanena mayaṃ sabbe devā na tappāmaseti attho. ๑๕๓. บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงภพก่อนและบุญที่เทพธิดานั้นได้ทำไว้ในภพนั้น จึงตรัสคาถาว่า กุโต นุ อาคมฺมา เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า กุโต นุ อาคมฺมา ความว่า เธอผู้เจริญ ผู้มีทรรศนะอันไม่ทราม ผู้มีความงามทั่วสรรพางค์กาย มาสู่ภพของเรานี้จากภพไหนหนอ จากบุญกรรมอันเป็นเหตุไรหนอ จึงได้มาบังเกิด คือเข้าถึงโดยการถือปฏิสนธิ. เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วว่า "อโนมทสฺสเน" โดยอุปมา จึงตรัสว่า "พฺรหฺมํว เทวา ติทสา สหินฺทกา, สพฺเพ น ตปฺปามเส ทสฺสเนน ตํ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า เหล่าทวยเทพชาวดาวดึงส์ผู้มาพร้อมกับพระอินทร์ เห็นท้าวสหัมบดีพรหมหรือท้าวสนังกุมารพรหมผู้มาถึงแล้ว ย่อมไม่อิ่มด้วยการเห็นฉันใด พวกเราทวยเทพทั้งปวงก็ไม่อิ่มด้วยการเห็นเธอฉันนั้น. Evaṃ pana sakkena devānamindena pucchitā sā devatā tamatthaṃ pakāsentī – ครั้นเทพธิดานั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพตรัสถามอย่างนี้แล้ว เมื่อจะประกาศเนื้อความนั้น จึงได้กล่าวว่า – 154. ๑๕๔. ‘‘Yametaṃ sakka anupucchase mamaṃ, kuto cutā tvaṃ idha āgatāti; Bārāṇasī nāma puratthi kāsinaṃ, tattha ahosiṃ pure kesakārikā. ข้าแต่ท้าวสักกะ พระองค์ทรงสอบถามหม่อมฉันว่า 'เธอจุติจากไหนจึงมาเกิดในที่นี้' มีนครหนึ่งนามว่าพาราณสีของชาวกาสี ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นหญิงช่างทำผมอยู่ในนครนั้น 155. ๑๕๕. ‘‘Buddhe ca dhamme ca pasannamānasā, saṅghe ca ekantagatā asaṃsayā; Akhaṇḍasikkhāpadā āgatapphalā, sambodhidhamme niyatā anāmayā’’ti. – หม่อมฉันมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค Gāthadvayamāha. ได้กล่าวคาถา ๒ บท. 154-5. Tattha yametanti yaṃ etaṃ pañhanti attho. Anupucchaseti anukūlabhāvena pucchasi. Mamanti maṃ. Puratthīti puraṃ atthi. Kāsinanti kāsiraṭṭhassa. Kesakārikāti purimattabhāve attano nāmaṃ vadati. Buddhe ca dhamme cātiādinā attano puññaṃ vibhāveti. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ยเมตํ ความว่า คำถามใดนี้. บทว่า อนุปุจฺฉเส ความว่า ท่านถามโดยอาการอันสมควร. บทว่า มมํ คือ เรา. บทว่า ปุรตฺถิ คือ นครมีอยู่. บทว่า กาสินํ คือ แห่งแคว้นกาสี. บทว่า เกสการิกา คือ เธอกล่าวชื่อของตนในอัตภาพก่อน. ด้วยบทมีอาทิว่า พุทฺเธ จ ธมฺเม จ เธอประกาศบุญของตน. Puna sakko tassā taṃ puññasampattiñca dibbasampattiñca anumodamāno – ลำดับนั้น ท้าวสักกะทรงอนุโมทนาบุญญสมบัติและทิพยสมบัตินั้นของเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสว่า – 156. ๑๕๖. ‘‘Tantyābhinandāmase [Pg.82] svāgatañca te,Dhammena ca tvaṃ yasasā virocasi; Buddhe ca dhamme ca pasannamānase,Saṅghe ca ekantagate asaṃsaye; Akhaṇḍasikkhāpade āgatapphale,Sambodhidhamme niyate anāmaye’’ti. – āha; เราทั้งหลายขออนุโมทนาสมบัตินั้นของเธอ และการมาของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เธอรุ่งเรืองอยู่ด้วยธรรมและด้วยยศ เพราะมีใจเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรม มีศรัทธาแน่วแน่ในพระสงฆ์ ไม่มีความสงสัย มีสิกขาบทไม่ขาด ได้บรรลุผลแล้ว เป็นผู้เที่ยงในธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ ไม่มีโรค – ดังนี้ 156. Tattha tantyābhinandāmaseti taṃ te duvidhampi sampattiṃ abhinandāma anumodāma. Svāgatañca teti tuyhañca idhāgamanaṃ svāgataṃ, amhākaṃ pītisomanassasaṃvaddhanameva. Sesaṃ vuttanayamevāti. ๑๕๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตนฺตฺยาภินนฺทามเส ความว่า เราทั้งหลายขอชื่นชมยินดี อนุโมทนาสมบัติทั้งสองอย่างนั้นของเธอ. บทว่า สฺวาคตญฺจ เต ความว่า การมาที่นี้ของเธอนับเป็นการมาดีแล้ว เป็นการเพิ่มพูนปีติและโสมนัสแก่พวกเราเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. Taṃ pana pavattiṃ sakko devarājā āyasmato mahāmoggallānattherassa kathesi, thero bhagavato nivedesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā jātāti. ก็ท้าวสักกเทวราชได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นแก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะเถระผู้มีอายุ พระเถระได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก. Kesakārīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเกสการีวิมาน จบ. Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในส่วนของวิมานวัตถุ Sattarasavatthupaṭimaṇḍitassa paṭhamassa pīṭhavaggassa แห่งปีฐวรรคที่ ๑ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๗ เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนาความ จบ. 2. Cittalatāvaggo ๒. จิตตลตาวรรค 1. Dāsivimānavaṇṇanā ๑. อรรถกถาทาสีวิมาน Dutiyavagge api sakkova devindoti dāsivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati jetavane viharante sāvatthivāsī aññataro upāsako sambahulehi upāsakehi saddhiṃ sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya ahaṃ, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā tadanucchavikaṃ [Pg.83] dhammakathaṃ kathetvā vissajjesi. So ‘‘mayā, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni paññattāni. Sve paṭṭhāya ayyā mama gehaṃ āgacchantū’’ti bhattuddesakassa ārocetvā attano gehaṃ gantvā dāsiyā tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tattha tayā niccakālaṃ appamattāya bhavitabba’’nti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Pakatiyāva sā saddhāsampannā puññakāmā sīlavatī, tasmā divase divase kālasseva uṭṭhāya paṇītaṃ annapānaṃ paṭiyādetvā bhikkhūnaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ suparibhaṇḍakaṃ katvā āsanāni paññāpetvā bhikkhū upagate tattha nisīdāpetvā vanditvā gandhapupphadhūpadīpehi pūjetvā sakkaccaṃ parivisati. ในทุติยวรรค ทาสีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท เป็นต้น เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อุบาสกผู้หนึ่งชาวเมืองสาวัตถี พร้อมด้วยอุบาสกจำนวนมาก ไปยังวิหารในเวลาเย็น ฟังธรรมแล้ว เมื่อบริษัทลุกขึ้นแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จำเดิมแต่นี้ไป ข้าพระองค์จักถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่สงฆ์" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมกถาที่สมควรแก่อุบาสกนั้นแล้ว ทรงส่งกลับไป อุบาสกนั้นแจ้งแก่ภัตตุทเทสก์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นิตยภัต ๔ ที่ ข้าพเจ้าได้จัดถวายแก่สงฆ์แล้ว จำเดิมแต่พรุ่งนี้ไป ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงมาสู่เรือนของข้าพเจ้าเถิด" แล้วไปยังเรือนของตน บอกเนื้อความนั้นแก่ทาสีแล้วกล่าวว่า "ในกิจนั้น เธอพึงเป็นผู้ไม่ประมาททุกเมื่อ" นางรับคำว่า "ดีแล้วเจ้าข้า" โดยปกติ นางเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ใคร่บุญ มีศีล เพราะเหตุนั้น ในทุกๆ วัน นางลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ จัดแจงข้าวและน้ำอันประณีต ทำสถานที่นั่งของภิกษุทั้งหลายให้ปัดกวาดอย่างดี ประพรมด้วยของหอมอย่างดี ปูลาดอาสนะไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึงแล้ว ให้นั่ง ณ ที่นั้น ไหว้แล้ว บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป แล้วอังคาสโดยเคารพ Athekadivasaṃ bhikkhū katabhattakicce upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, ito jātiādidukkhato parimutti hotī’’ti. Bhikkhū tassā saraṇāni ca pañca sīlāni ca datvā kāyasabhāvaṃ pakāsetvā paṭikūlamanasikāre niyojesuṃ, apare aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesuṃ. Sā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantī antarantarā yoniso manasikarontī ekadivasaṃ dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ñāṇassa ca paripakkattā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño vallabhā paricārikā hutvā nibbatti. Sā saṭṭhitūriyasahassehi paricariyamānā accharāsatasahassaparivutā mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavantī pamudā modamānā saparivārā uyyānādīsu vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva disvā – ครั้นวันหนึ่ง เมื่อภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว นางเข้าไปหา ไหว้แล้ว ได้ทูลถามอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความหลุดพ้นจากชาติทุกข์เป็นต้นนี้ จะมีได้อย่างไรหนอ" ภิกษุทั้งหลายให้สรณะและศีล ๕ แก่นางแล้ว ประกาศสภาวะของกาย ชักนำให้นางประกอบในปฏิกูลมนสิการ ภิกษุพวกอื่นแสดงธรรมกถาที่ประกอบด้วยอนิจจตาเป็นต้น นางรักษาสีลอยู่ ๑๖ ปี ทำไว้ในใจโดยแยบคายเป็นครั้งคราว วันหนึ่ง ได้โอกาสอันสมควรแก่การฟังธรรม และเพราะความที่ญาณแก่กล้า จึงเจริญวิปัสสนาแล้ว ได้ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นางทำกาละในสมัยอื่นต่อมา ได้บังเกิดเป็นปริจาริกาผู้เป็นที่รักของท้าวสักกเทวราช เทพธิดานั้น อันหมู่ดนตรีหกหมื่นประโคมบำเรอ มีนางอัปสรแสนหนึ่งเป็นบริวาร เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงรื่นเริงอยู่ พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวไปในอุทยานเป็นต้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เห็นเทพธิดานั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นแล้ว 157. ๑๕๗. ‘‘Api sakkova devindo, ramme cittalatāvane; Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ท่านผู้มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปโดยรอบในสวนจิตรลดาอันน่ารื่นรมย์ ประดุจท้าวสักกเทวราช ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 158. ๑๕๘. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุอะไร ผลสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุอะไร และโภคะทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุอะไร) 159. ๑๕๙. ‘‘Pucchāmi [Pg.84] taṃ devi mahānubhāve,Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว 160. ๑๖๐. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลของกรรมใด 161. ๑๖๑. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ahosiṃ parapessiyā kule. เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นทาสีในตระกูลที่ต้องรับใช้ผู้อื่น 162. ๑๖๒. ‘‘Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino; Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino. (หม่อมฉัน) เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ ความออกจากทุกข์ของหม่อมฉันนั้นได้มีแล้ว ในศาสนาของพระองค์ผู้คงที่นั้น 163. ๑๖๓. ‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhanaṃ; Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo. กายนี้จงแตกไปตามปรารถนาเถิด ความตั้งมั่นในกายนี้ไม่มีเลย (การรักษา) สิกขาบท ๕ เป็นหนทางอันนำไปสู่ความสวัสดี เป็นทางเกษม 164. ๑๖๔. ‘‘Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito; Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā. (หนทางนั้น) ไม่มีหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้ โปรดดูผลแห่งการออกจากทุกข์ ที่หม่อมฉันผู้เป็นสตรีได้บรรลุแล้วนี้เถิด 165. ๑๖๕. ‘‘Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino; Saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me. หม่อมฉันเป็นที่ปรึกษาของท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่ ดนตรีหกหมื่นย่อมปลุกหม่อมฉันให้ตื่น 166. ๑๖๖. ‘‘Ālambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo; Pokkharo ca suphasso ca, vīṇāmokkhā ca nāriyo. นางอาลัมพา นางคัคครา นางภีมา นางสาธุวาทินี และนางสังสยา นางโปกขรา และนางสุผัสสา และเหล่านางผู้เป็นประธานแห่งพิณ 167. ๑๖๗. ‘‘Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā; Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkāti dāruṇī. นางนันทา และนางสุนันทา นางโสณทินนา นางสุจิมหิตา นางอลัมพุสา และนางมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และนางทารุณี 168. ๑๖๘. ‘‘Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī; Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā. นางเณิผัสสา และนางสุผัสสา นางสุภัททา นางมุทุวาทินี นางเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ประเสริฐกว่า เป็นนางอัปสรผู้ปลุกให้ตื่น 169. ๑๖๙. ‘‘Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā; Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase. เทพธิดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลแล้วกล่าวว่า 'มาเถิด พวกเราจงฟ้อนรำ ขับร้องกัน มาเถิด พวกเราจงทำให้ท่านรื่นรมย์' 170. ๑๗๐. ‘‘Nayidaṃ [Pg.85] akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ; Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ. (สมบัตินี้) มิใช่ของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่เป็นของผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น คือสวนนันทวันอันไม่มีความโศก น่ารื่นรมย์ เป็นป่าใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ 171. ๑๗๑. ‘‘Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca; Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca. ความสุขของผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ ไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ส่วนความสุขของผู้ที่ทำบุญไว้ มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า 172. ๑๗๒. ‘‘Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ; Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino’’ti. – devatā vissajjesi; ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหายของเทวดาเหล่านั้น พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์" ดังนี้ เทพธิดาได้ตอบแล้ว 157. Tattha api sakkova devindoti apisaddo sambhāvanāyaṃ, ivasaddo ikāralopaṃ katvā vutto upamāyaṃ, tasmā yathā nāma sakko devānamindoti attho. Sakkasamabhāvo tissā devatāya parivārasampattidassanatthaṃ vutto. Keci ‘‘apīti nipātamatta’’nti vadanti. Cittalatāvaneti cittāya nāma devadhītāya puññānubhāvena nibbatte, cittānaṃ vā vicittapupphaphalādivisesayuttānaṃ santānakavalliādīnaṃ tattha yebhuyyatāya cittalatāvananti laddhanāme devuyyāne. ๑๕๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า อปิ สกฺโกว เทวินฺโท, อปิ ศัพท์ ใช้ในความหมายว่า เปรียบประดุจ, อิว ศัพท์ ลบ อิ อักษร กล่าวไว้ในอรรถอุปมา เพราะฉะนั้น มีความหมายว่า ประดุจท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งทวยเทพ ความเป็นผู้เสมอกับท้าวสักกะ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงความถึงพร้อมด้วยบริวารของเทพธิดานั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า อปิ เป็นเพียงนิบาต บทว่า จิตฺตลตาวเน คือ ในเทพอุทยานที่ได้ชื่อว่า สวนจิตรลดา เพราะบังเกิดขึ้นด้วยบุญญานุภาพของเทพธิดานามว่าจิตตา หรือเพราะความที่มีอยู่มากในอุทยานนั้น ซึ่งเถาสันตานกะเป็นต้น อันประกอบด้วยความพิเศษคือดอกไม้และผลไม้อันวิจิตรต่างๆ 161. Parapessiyāti paresaṃ kule tasmiṃ tasmiṃ kicce pesaniyā, paresaṃ veyyāvaccakārīti attho. ๑๖๑. บทว่า ปรเปสฺสิยา คือ ผู้ที่เขาพึงใช้สอยในกิจนั้นๆ ในตระกูลของผู้อื่น มีความหมายว่า ผู้ทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น 162. Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādinoti tassā dāsiyāpi samānāya pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato upāsikā hutvā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantiyā kammaṭṭhānañca manasi karontiyā manasikārānubhāvena me mayhaṃ uppajjamāne sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāte iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino satthu sāsane tappariyāpannoyeva saṃkilesapakkhato nikkamanena ‘‘nikkamo’’ti laddhanāmo sammāvāyāmo āsi ahosi uppajji. ๑๖๒. บทว่า ตสฺสา เม นิกฺกโม อาสิ สาสเน ตสฺส ตาทิโน ความว่า ข้าพระองค์นั้น แม้จะเป็นทาสี ก็ได้เป็นอุบาสิกาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค ผู้ทรงมีจักษุ ๕ ประการ รักษาศีลอยู่ ๑๖ ปี ทั้งมนสิการกรรมฐานอยู่ ด้วยอานุภาพแห่งการมนสิการ สัมมาวายามะ อันได้ชื่อว่า 'นิกกมะ' เพราะเป็นการออกจากฝ่ายสังกิเลส ซึ่งนับเนื่องในพระศาสนาของพระศาสดาผู้คงที่ เพราะถึงพร้อมด้วยลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์เป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าในธรรมที่เรียกว่าโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ ได้เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพระองค์ 163-4. Tassa pana nikkamassa pubbabhāgassa pavattākāraṃ dassetuṃ ‘‘kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhananti vuttaṃ. Tassattho [Pg.86] – yadipi me ayaṃ kāyo bhijjatu vinassatu, tattha kiñcimattampi apekkhaṃ akarontī ettha etasmiṃ kammaṭṭhānānuyoge neva atthi, me vīriyassa saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇanti vīriyaṃ samuttejentī vipassanaṃ ussukkāpesinti. ๑๖๓-๔. เพื่อจะแสดงอาการเป็นไปแห่งบุพภาคของนิกกมะ (สัมมาวายามะ) นั้น จึงกล่าวคำว่า 'กามํ ภิชฺชตุยํ กาโย, เนว อตฺเถตฺถ สณฺฐนํ' ดังนี้. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า 'แม้ว่าร่างกายนี้ของข้าพเจ้าจะพึงแตกทำลายไปก็ตาม' ข้าพเจ้าไม่ทำความเยื่อใยแม้แต่น้อยในเรื่องนั้น 'ในการประกอบกรรมฐานนี้ การผ่อนคลาย คือการทำความเพียรให้หย่อนยานของข้าพเจ้าไม่มีเลย' ดังนี้ พลางเร่งความเพียร ได้พากเพียรในวิปัสสนา. Idāni tathā vipassanaṃ ussukkāpetvā paṭiladdhaguṇaṃ dassentī – บัดนี้ (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงคุณที่ตนได้บรรลุแล้ว เพราะได้พากเพียรในวิปัสสนาอย่างนั้น (จึงกล่าวว่า) ‘‘Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo; Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito; Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā’’ti. – āha; ได้กล่าวคาถาว่า 'มรรคอันเป็นไปเพื่อความสวัสดี เป็นทางเกษม ไม่มีเสี้ยนหนาม ไม่รกชัฏ เป็นทางตรง ที่สัตบุรุษประกาศไว้แล้ว อันเนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ (มีอยู่) ท่านจงดูผลแห่งความเพียรที่ออกจากกามนี้เถิด ซึ่งหญิง (เช่นข้าพเจ้า) ได้บรรลุแล้ว' ดังนี้ Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yo niccasīlavasena samādinnānaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ sikkhākoṭṭhāsānaṃ upanissayabhāvena laddhattā tesaṃ paripūritattā ca sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ sambandhībhūto, yasmiṃ santāne uppanno, tassa sabbākārena sotthibhāvasampādanato sundaratthabhāvato ca sovatthiko sotthiko, saṃkilesadhammehi anupaddutattā khemappattihetutāya ca sivo, rāgakaṇṭakādīnaṃ abhāvena akaṇṭako, kilesadiṭṭhiduccaritagahanasamucchedanato agahano, sabbajimhavaṅkakuṭilabhāvāpagamahetutāya uju, buddhādīhi sappurisehi pakāsitattā sabbhi pavedito ariyamaggo, taṃ yathā yena upāyabhūtena itthikā dvaṅgulabahalabuddhikāpi samānā pāpuṇiṃ, tassa nikkamassa yathāvuttavīriyassa idaṃ phalaṃ passāti sakkaṃ ālapati. ในคาถานั้น มีอรรถาธิบายโดยย่อดังนี้: อริยมรรคใด ที่เนื่องด้วยสิกขาบท ๕ ประการ เพราะได้มาด้วยความเป็นอุปนิสัยแห่งส่วนสิกขาคือสิกขาบท ๕ ที่สมาทานแล้วด้วยอำนาจแห่งนิจศีล และเพราะความบริบูรณ์แห่งสิกขาบทเหล่านั้น, (อริยมรรคนั้น) ชื่อว่า โสวัตถิโก (เป็นไปเพื่อความสวัสดี) เพราะยังความเป็นผู้สวัสดีให้สำเร็จโดยประการทั้งปวง และเพราะเป็นสิ่งมีประโยชน์อันงามแก่บุคคลที่มรรคนั้นเกิดขึ้นในสันดาน, ชื่อว่า สิโว (เป็นทางเกษม) เพราะไม่ถูกเบียดเบียนโดยสังกิเลสธรรมทั้งหลาย และเพราะเป็นเหตุแห่งการบรรลุถึงความเกษม, ชื่อว่า อกัณฏโก (ไม่มีเสี้ยนหนาม) เพราะไม่มีเสี้ยนหนามคือราคะเป็นต้น, ชื่อว่า อคหโน (ไม่รกชัฏ) เพราะตัดขาดป่าชัฏคือกิเลส ทิฏฐิ และทุจริต, ชื่อว่า อุชุ (เป็นทางตรง) เพราะเป็นเหตุแห่งการปราศจากไปแห่งภาวะที่คด โกง และเลี้ยวลดทั้งปวง, ชื่อว่า สัพภิปเวทิโต (อันสัตบุรุษประกาศแล้ว) เพราะอันสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นประกาศแล้ว. (เทพธิดากล่าวว่า) 'หญิงแม้มีปัญญาหนาเพียง ๒ องคุลี ได้บรรลุอริยมรรคนั้นแล้ว ด้วยอุบายคือความเพียรเช่นใด, ท่านจงดูผลนี้แห่งนิกกมะคือความเพียรที่กล่าวแล้วนั้นเถิด' ดังนี้ เป็นการกล่าวปราศรัยกับท้าวสักกะ. 165. Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattinoti sayaṃvasībhāvena vattanato, dvīsu devalokesu attano vasaṃ issariyaṃ vattetīti vā vasavattī, tassa vasavattino sakkassa devarañño āmantanikā ālāpasallāpayoggā, kīḷanakāle vā tena āmantetabbā amhi, nikkamassa vīriyassa phalaṃ passāti yojanā. Ātatavitatādibhedena pañca tūriyaṅgāni dvādasahi pāṇibhāgehi ekato pavajjamānāni saṭṭhi honti, tāni pana sahassamattāni payirupāsanavasena upaṭṭhitāni sandhāyāha ‘‘saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me’’ti. Tattha paṭibodhanti pītisomanassānaṃ pabodhanaṃ. ๑๖๕. บทว่า อามนฺตนิกา รญฺโญมฺหิ สกฺกสฺส วสวตฺติโน ความว่า ท้าวสักกะชื่อว่า วสวัตตี เพราะเป็นไปด้วยความเป็นผู้มีอำนาจในตน หรือเพราะยังอำนาจคือความเป็นใหญ่ของตนให้เป็นไปในเทวโลกทั้งสอง. ข้าพเจ้าเป็นอามันตนิกา คือเป็นผู้ควรแก่การเจรจาปราศรัย หรือเป็นผู้ที่ท้าวสักกเทวราชผู้เป็นวสวัตตีนั้นพึงตรัสเรียกหาในเวลาทรงพระเกษมสำราญ. การประกอบความว่า ท่านจงดูผลแห่งนิกกมะคือความเพียรเถิด. องค์แห่งดุริยางค์ ๕ อย่าง มีอาตตะและวิตตะเป็นต้น เมื่อประโคมพร้อมกันด้วยส่วนแห่งการตี ๑๒ อย่าง ย่อมมี ๖๐ อย่าง. เทพธิดาหมายถึงดุริยางค์ประมาณพันเหล่านั้นที่มาเฝ้าบำรุงอยู่ จึงกล่าวว่า 'สฏฺฐิ ตูริยสหสฺสานิ, ปฏิโพธํ กโรนฺติ เม' (ดุริยางค์หกหมื่น ย่อมปลุกข้าพเจ้า). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิโพธํ (ปลุก) หมายถึง การปลุกปีติและโสมนัส. 166-8. Ālambotiādi [Pg.87] tūriyavādakānaṃ devaputtānaṃ ekadesato nāmaggahaṇanti vadanti, tūriyānaṃ panetaṃ nāmaggahaṇaṃ. Vīṇāmokkhādikā devadhītā. Sucimhitāti suddhamihitā, nāmameva vā etaṃ. Muduvādinīti mudunāva vadatīti muduvādinī, mudukaṃ ativiya vādanasīlā, nāmameva vā. Seyyāseti seyyatarā. Accharānanti accharāsu saṅgīte pāsaṃsatarā. Pabodhikāti pabodhanakarā. ๑๖๖-๘. บทว่า อาลมฺโพ เป็นต้น (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า เป็นการถือเอาชื่อของเหล่าเทพบุตรผู้ประโคมดนตรีโดยส่วนหนึ่ง แต่ว่านั่นเป็นการถือเอาชื่อของเครื่องดนตรี. เทพธิดาชื่อ วีณาโมกขา เป็นต้น. บทว่า สุจิมฺหิตา คือ ผู้มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ หรือว่านั่นเป็นเพียงชื่อ. บทว่า มุทุวาทินี คือ ผู้กล่าววาจาอ่อนหวาน หรือผู้มีปกติบรรเลงอย่างอ่อนโยนยิ่งนัก หรือเป็นเพียงชื่อ. บทว่า เสยฺยาเส คือ ผู้ประเสริฐกว่า. บทว่า อจฺฉรานํ คือ ผู้ที่น่าสรรเสริญกว่าในด้านการสังคีตในหมู่ของนางอัปสร. บทว่า ปโพธิกา คือ ผู้ปลุกให้ตื่น. 169. Kālenāti yuttappattakālena. Abhibhāsantīti abhimukhā, abhiratā vā hutvā bhāsanti. Yathā ca bhāsanti, taṃ dassetuṃ ‘‘handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase’’ti vuttaṃ. ๑๖๙. บทว่า กาเลน คือ ในกาลอันสมควรและเหมาะสม. บทว่า อภิภาสนฺติ คือ กล่าวต่อหน้า หรือเป็นผู้ยินดียิ่งแล้วกล่าว. เพื่อจะแสดงว่าพวกเขากล่าวอย่างไร จึงกล่าวคำว่า 'หนฺท นจฺจาม คายาม, หนฺท ตํ รมยามเส' (มาเถิด เรามาร่ายรำขับร้องกัน, มาเถิด เรามาทำให้ท่านรื่นรมย์กัน) ดังนี้. 170. Idanti idaṃ mayā laddhaṭṭhānaṃ. Asokanti iṭṭhakantapiyamanāpānaṃyeva rūpādīnaṃ sambhavato visokaṃ. Tato eva sabbakālaṃ pamodasaṃvaddhanato nandanaṃ. Tidasānaṃ mahāvananti tāvatiṃsadevānaṃ mahantaṃ mahanīyañca uyyānaṃ. ๑๗๐. บทว่า อิทํ คือ สถานที่นี้อันข้าพเจ้าได้แล้ว. บทว่า อโสกํ คือ ปราศจากความโศก เพราะมีแต่รูปเป็นต้นอันเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ และน่ารื่นรมย์ใจ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า นันทนะ เพราะเป็นที่เพิ่มพูนความบันเทิงตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ติทสานํ มหาวนํ คือ สวนอันใหญ่และน่าบูชาของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. 171. Evarūpā dibbasampatti nāma puññakammavasenevāti odissakanayena vatvā panu anodissakanayena dassentī ‘‘sukhaṃ akatapuññāna’’nti gāthamāha. ๑๗๑. เทพธิดาครั้นกล่าวด้วยวิธีที่เจาะจงว่า 'ทิพยสมบัติเช่นนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งบุญกรรมเท่านั้น' แล้ว เมื่อจะแสดงด้วยวิธีที่ไม่เจาะจงอีก จึงกล่าวคาถาว่า 'สุขํ อกตปุญฺญานํ' เป็นต้น. 172. Puna attanā laddhassa dibbaṭṭhānassa parehi sādhāraṇakāmatāvasena dhammaṃ kathentī ‘‘tesaṃ sahabyakāmāna’’nti osānagāthamāha. Tesanti tāvatiṃsadevānaṃ. Sahabyakāmānanti sahabhāvaṃ icchantehi, kattuatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā vīrassa bhāvo vīriyanti. ๑๗๒. อีกครั้งหนึ่ง (เทพธิดา) เมื่อจะแสดงธรรมด้วยความประสงค์จะให้ทิพยสถานอันตนได้แล้วเป็นสาธารณะแก่ผู้อื่น จึงกล่าวคาถาปิดท้ายว่า 'เตสํ สหพฺยกามานํ' เป็นต้น. บทว่า เตสํ คือ แห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สหพฺยกามานํ คือ (อันบุคคล) ผู้ปรารถนาความเป็นสหาย. จริงอยู่ บทนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุ. (สัตบุรุษ) ย่อมเป็นไปร่วมกัน หรือเป็นไปพร้อมกัน เหตุนั้นจึงชื่อว่า สหโว, ภาวะของสหโวนั้น ชื่อว่า สหัพยะ, เหมือนอย่างภาวะของวีระ ชื่อว่า วิริยะ. Evaṃ thero devatāya attano puññakamme āvikate tassā saparivārāya dhammaṃ desetvā devalokato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทพธิดาได้กระทำบุญกรรมของตนให้ปรากฏแล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วกลับมาจากเทวโลก ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน. เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล. Dāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทาสีวิมาน จบ. 2. Lakhumāvimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถาลขุมาวิมาน Abhikkantena [Pg.88] vaṇṇenāti lakhumāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati bārāṇasiyaṃ viharante kevaṭṭadvāraṃ nāma bārāṇasinagarassa ekaṃ dvāraṃ, tassa avidūre niviṭṭhagāmopi ‘‘kevaṭṭadvāra’’ntveva paññāyittha. Tattha lakhumā nāma ekā itthī saddhā pasannā buddhisampannā tena dvārena pavisante bhikkhū disvā vanditvā attano gehaṃ netvā kaṭacchubhikkhaṃ datvā teneva paricayena saddhāya vaḍḍhamānāya āsanasālaṃ kāretvā tattha paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanaṃ upaneti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Yañca odanakummāsaḍākādi attano gehe vijjati, taṃ bhikkhūnaṃ deti. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya samāhitā hutvā vipassanākammaṭṭhānaṃ uggahetvā vipassanaṃ ussukkāpentī upanissayasampannatāya na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane mahati vimāne nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī pamodamānā vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchīti sabbaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ – ลขุมาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงพาราณสี มีประตูแห่งหนึ่งของกรุงพาราณสีชื่อว่าเกวัฏฏทวาร แม้หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากประตูนั้น ก็ปรากฏชื่อว่า "เกวัฏฏทวาร" เหมือนกัน ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งชื่อว่าลขุมา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา นางเห็นภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาทางประตูนั้นแล้ว จึงไหว้ นำไปยังเรือนของตน ถวายภิกษาหนึ่งทัพพี ด้วยความคุ้นเคยนั้นนั่นแล เมื่อศรัทธาเจริญขึ้น จึงได้สร้างศาลาที่นั่ง นางจัดอาสนะถวายภิกษุทั้งหลายผู้เข้ามาในศาลานั้น จัดตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ และข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก เป็นต้นใดมีอยู่ในเรือนของตน ก็ถวายสิ่งนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย นางได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลายแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย เป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เรียนวิปัสสนากัมมัฏฐานแล้ว พากเพียรในวิปัสสนา เพราะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย จึงตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในไม่ช้าเลย ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานใหญ่ในภพดาวดึงส์ นางมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร นางเสวยทิพยสมบัติในภพนั้น บันเทิงใจท่องเที่ยวไป ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ถามนางด้วยคาถาทั้งหลายมีคำว่า "อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน" เป็นต้น ทั้งหมดเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 173. ๑๗๓. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนเปล่งรัศมีสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ เปรียบดังดาวประกายพรึก 174. ๑๗๔. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ผลจึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะบุญอะไร? 175. ๑๗๕. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? 176. ๑๗๖. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว จึงได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 177. ๑๗๗. ‘‘Kevaṭṭadvārā [Pg.89] nikkhamma, ahu mayhaṃ nivesanaṃ; Tattha sañcaramānānaṃ, sāvakānaṃ mahesinaṃ. เมื่อออกจากประตูเกวัฏฏะไป ก็เป็นที่อยู่ของดิฉัน ณ ที่นั้น ดิฉันได้ถวายทานแก่เหล่าสาวกของพระมหาสีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ซึ่งเที่ยวไปอยู่ 178. ๑๗๘. ‘‘Odanaṃ kummāsaṃ ḍākaṃ, loṇasovīrakañcahaṃ; Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā. ดิฉันได้ถวายข้าวสุก ขนมกุมมาส แกงผัก และน้ำส้ม搀เกลือ ด้วยจิตที่เลื่อมใสอย่างยิ่ง ในท่านผู้ปฏิบัติตรง 179. ๑๗๙. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์ (ดิฉัน) สมาทานเป็นอย่างดีซึ่งอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ 180. ๑๘๐. ‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ. ดิฉันได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เป็นผู้มีความสำรวมและการจำแนกทาน จึงได้มาอยู่ในวิมานนี้ 181. ๑๘๑. ‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā. ดิฉันเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต สำรวมจากมุสาวาท อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วง (ในกาม) และการดื่มน้ำเมา 182. ๑๘๒. ‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino. ดิฉันยินดีในสิกขาบท ๕ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ 183. ๑๘๓. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะบุญนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘lakhumā nāma, bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya. Taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของดิฉันว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุบาสิกาชื่อลขุมา ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ดิฉันในสามัญผลอย่างใดอย่างหนึ่งนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ (ดิฉัน) ไว้ในสกทาคามิผล 177. Tattha kevaṭṭadvārā nikkhammāti kevaṭṭadvārato nikkhamanaṭṭhāne. ๑๗๗. ในคาถานั้น บทว่า "เกวฏฺฏทฺวารา นิกฺขมฺม" หมายความว่า ณ ที่สำหรับออกจากประตูเกวัฏฏะ 178. Ḍākanti taṇḍuleyyakādisākabyañjanaṃ. Loṇasovīrakanti dhaññarasādīhi bahūhi sambhārehi sampādetabbaṃ ekaṃ pānakaṃ. ‘‘Ācāmakañjikaloṇūdaka’’ntipi vadanti. ๑๗๘. บทว่า "ฑากํ" หมายถึง แกงผักมีผักขมเป็นต้น บทว่า "โลณโสวีรกํ" หมายถึง เครื่องดื่มชนิดหนึ่งที่ต้องปรุงด้วยเครื่องปรุงหลายอย่างมีน้ำข้าวเป็นต้น บางท่านกล่าวว่า หมายถึง น้ำข้าวเปรี้ยวและน้ำเกลือ Pucchāvissajjanāvasāne sā therassa dhammadesanāya sakadāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sesaṃ uttarāvidhāne vuttanayānusārena eva veditabbaṃ. ในตอนท้ายแห่งการถามและตอบ เทพธิดานั้นได้บรรลุสกทาคามิผลด้วยธรรมเทศนาของพระเถระ ส่วนที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในอุตตราวิมานนั่นเทียว Lakhumāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอธิบายลขุมาวิมาน จบ 3. Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถาอธิบายอาจามทายิกาวิมาน Piṇḍāya [Pg.90] te carantassāti ācāmadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe aññataraṃ kulaṃ ahivātarogena upaddutaṃ ahosi. Tattha sabbe janā matā ṭhapetvā ekaṃ itthiṃ. Sā gehaṃ gehagatañca sabbaṃ dhanadhaññaṃ chaḍḍetvā maraṇabhayabhītā bhittichiddena palātā anāthā hutvā paragehaṃ gantvā tassa piṭṭhipasse vasati. Tasmiṃ gehe manussā karuṇāyantā ukkhaliādīsu avasiṭṭhaṃ yāgubhattaācāmādiṃ tassā denti. Sā taṃ bhuñjitvā jīvikaṃ kappeti. อาจามทายิกาวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ปิณฺฑาย เต จรนฺตสฺส" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน กรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น ตระกูลหนึ่งในกรุงราชคฤห์ ถูกเบียดเบียนด้วยอหิวาตกโรค ในตระกูลนั้น ชนทั้งปวงตายหมด เว้นแต่หญิงคนหนึ่ง นางละทิ้งเรือนและทรัพย์สมบัติข้าวเปลือกทั้งหมดที่อยู่ในเรือน หวาดกลัวต่อความตาย หนีไปทางช่องฝา เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไปยังเรือนของผู้อื่น อาศัยอยู่ที่ข้างหลังเรือนนั้น ในเรือนนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีความกรุณา จึงให้ข้าวต้ม ข้าวสวย และน้ำข้าว เป็นต้น ที่เหลืออยู่ในหม้อข้าวเป็นต้นแก่นาง นางบริโภคสิ่งนั้นแล้ว ยังชีพอยู่ Tena ca samayena āyasmā mahākassapo sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhito ‘‘kaṃ nu kho ahaṃ ajja āhārapaṭiggahaṇena anuggahessāmi, duggatito ca dukkhato ca mocessāmī’’ti cintento taṃ itthiṃ āsannamaraṇaṃ nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ katokāsaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayi gate attanā laddhaṃ ācāmaṃ dassati, teneva nimmānaratidevaloke uppajjissati, evaṃ nirayūpapattito mocetvā handāhaṃ imissā saggasampattiṃ nipphādessāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya tassā nivesanaṭṭhānābhimukho gacchati. Atha sakko devānamindo aññātakavesena anekarasaṃ anekasūpabyañjanaṃ dibbāhāraṃ upanesi. Taṃ ñatvā thero ‘‘kosiya, tvaṃ katakusalo, kasmā evaṃ karosi, mā duggatānaṃ kapaṇānaṃ sampattiṃ vilumpī’’ti paṭikkhipitvā tassā itthiyā purato aṭṭhāsi. ในสมัยนั้น ท่านพระมหากัสสปะผู้มีอายุ เข้าสมาบัติ ๗ วัน แล้วออกจากสมาบัตินั้น ใคร่ครวญอยู่ว่า "วันนี้ เราจะอนุเคราะห์ใครหนอด้วยการรับอาหาร และจะปลดเปลื้องใครจากทุคติและจากทุกข์" ท่านเห็นหญิงนั้นผู้ใกล้จะตาย และกรรมของนางอันจะนำไปสู่นรกได้ให้โอกาสแล้ว จึงคิดว่า "เมื่อเราไป หญิงนี้จักถวายน้ำข้าวที่ตนได้มา ด้วยเหตุนั้นนั่นแล นางจักบังเกิดในเทวโลกชั้นนิมมานรดี เราจะปลดเปลื้องนางจากการบังเกิดในนรกด้วยประการฉะนี้ เอาเถิด เราจะทำสวรรคสมบัติให้สำเร็จแก่นาง" (คิดดังนี้แล้ว) ในเวลาเช้า นุ่งสบงแล้ว ถือบาตรและจีวร เดินตรงไปยังที่อยู่ของนาง ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ แปลงกายเป็นคนที่ไม่รู้จัก นำทิพยาหารอันมีรสเลิศนานาชนิดและแกงนานาชนิดเข้าไปถวาย พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงห้ามว่า "ดูกรโกสีย์ ท่านเป็นผู้ทำบุญไว้แล้ว เหตุไรจึงทำเช่นนี้ ท่านอย่าได้แย่งชิงสมบัติของคนยากจนอนาถาเลย" (ห้ามแล้ว) จึงได้ไปยืนอยู่เบื้องหน้าของหญิงนั้น Sā theraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahānubhāvo thero, imassa dātabbayuttakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā idha natthi, idañca kiliṭṭhabhājanagataṃ tiṇacuṇṇarajānukiṇṇaṃ aloṇaṃ sītalaṃ apparasaṃ ācāmakañjiyamattaṃ edisassa dātuṃ na ussahāmī’’ti cintetvā ‘‘aticchathā’’ti āha. Thero ekapadanikkhepamattaṃ apasakkitvā aṭṭhāsi. Gehavāsino manussā bhikkhaṃ upanesuṃ, thero na sampaṭicchati. Sā duggatitthī ‘‘mameva anuggahatthāya idhāgato, mama santakameva paṭiggahetukāmo’’ti ñatvā pasannamānasā ādarajātā taṃ ācāmaṃ therassa patte ākiri. Thero tassā pasādasaṃvaddhanatthaṃ [Pg.91] bhuñjanākāraṃ dassesi, manussā āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā taṃ ācāmaṃ bhuñjitvā pivitvā onītapattapāṇī anumodanaṃ katvā taṃ duggatitthiṃ ‘‘tvaṃ ito tatiye attabhāve mama mātā ahosī’’ti vatvā gato. Sā tena there atipasādañca uppādetvā tassā rattiyā paṭhamayāme kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Atha sakko devarājā tassā kālakatabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha nu kho uppannā’’ti āvajjento tāvatiṃsesu adisvā rattiyā majjhimayāme āyasmantaṃ mahākassapaṃ upasaṅkamitvā tassā nibbattaṭṭhānaṃ pucchanto – หญิงนั้นเห็นพระเถระแล้ว คิดว่า "พระเถระรูปนี้มีอานุภาพมาก ของควรให้ คือของเคี้ยวหรือของฉัน ไม่มีในที่นี้แก่ท่านเลย มีก็แต่เพียงน้ำข้าวเปรี้ยวที่อยู่ในภาชนะเศร้าหมอง เจือด้วยผงหญ้าและธุลี ไม่เค็ม เย็นชืด มีรสน้อย เราไม่อาจถวายของเช่นนี้แก่ท่านผู้เช่นนี้ได้" คิดดังนี้แล้วจึงกล่าวว่า "นิมนต์ไปข้างหน้าเถิดเจ้าข้า" พระเถระถอยไปประมาณหนึ่งช่วงก้าวแล้วได้ยืนอยู่ พวกมนุษย์ชาวบ้านนำภิกษามาถวาย พระเถระก็ไม่รับ หญิงเข็ญใจนั้นรู้ว่า "ท่านมาที่นี้เพื่ออนุเคราะห์เราเท่านั้น ประสงค์จะรับเอาแต่ของที่เป็นของเรา" จึงมีใจเลื่อมใส เกิดความเอื้อเฟื้อ เทน้ำข้าวนั้นลงในบาตรของพระเถระ พระเถระได้แสดงอาการว่าจะฉันเพื่อเพิ่มพูนความเลื่อมใสของนาง พวกมนุษย์ได้ปูอาสนะถวาย พระเถระนั่งบนอาสนะนั้นแล้ว ฉันน้ำข้าวนั้น ดื่มแล้ว วางบาตรและมือแล้ว กระทำอนุโมทนา กล่าวกะหญิงเข็ญใจนั้นว่า "เธอเคยเป็นมารดาของเราในอัตภาพที่ 3 แต่ภพนี้ไป" แล้วได้จากไป นางยังความเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระเถระให้เกิดขึ้นด้วยคำนั้นแล้ว ในปฐมยามแห่งราตรีนั้น ได้ทำกาละแล้วบังเกิดเป็นสหายแห่งเทวดาชาวนิมมานรดี ครั้งนั้น ท้าวสักกเทวราชทรงทราบความที่นางทำกาละแล้ว ทรงรำพึงว่า "นางไปเกิดที่ไหนหนอ" ไม่ทรงเห็นในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ในมัชฌิมยามแห่งราตรี ได้เสด็จเข้าไปหาพระมหากัสสปเถระผู้มีอายุ ทูลถามถึงที่ที่นางบังเกิด 185. ๑๘๕. ‘‘Piṇḍāya te carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato; Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā. เมื่อท่านผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่ 186. ๑๘๖. ‘‘Yā te adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, kaṃ nu sā disataṃ gatā’’ti. – หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่ท่านด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว ไปสู่ทิศไหนหนอ Dve gāthā abhāsi. ได้ตรัส ๒ คาถา 185. Tattha piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Tuṇhībhūtassa tiṭṭhatoti idaṃ piṇḍāya caraṇākāradassanaṃ, uddissa tiṭṭhatoti attho. Daliddāti duggatā. Kapaṇāti varākī. ‘‘Daliddā’’ti iminā tassā bhogapārijuññaṃ dasseti, ‘‘kapaṇā’’ti iminā ñātipārijuññaṃ. Parāgāraṃ apassitāti paragehaṃ nissitā, paresaṃ ghare bahipiṭṭhichadanaṃ nissāya vasantī. ๑๘๕. ในคาถานั้น บทว่า piṇḍāya คือ เพื่อบิณฑบาต บทว่า tuṇhībhūtassa tiṭṭhato นี้ เป็นการแสดงอาการเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต อธิบายว่า ยืนอยู่โดยมุ่ง (บิณฑบาต) บทว่า daliddā คือ ผู้ถึงความลำบาก บทว่า kapaṇā คือ ผู้น่าสงสาร (กำพร้า) ด้วยบทว่า daliddā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งโภคะของนาง ด้วยบทว่า kapaṇā นี้ แสดงความเสื่อมสิ้นแห่งญาติ บทว่า parāgāraṃ apassitā คือ อาศัยเรือนของผู้อื่น (คือ) อาศัยชายคาด้านหลังในเรือนของผู้อื่นอยู่ 186. Kaṃ nu sā disataṃ gatāti chasu kāmadevalokesu uppajjanavasena kaṃ nāma disaṃ gatā. Iti sakko ‘‘therena tathā katānuggahā uḷārāya dibbasampattiyā bhāginī, na ca dissatī’’ti heṭṭhā dvīsu devalokesu apassanto saṃsayāpanno pucchati. ๑๘๖. บทว่า kaṃ nu sā disataṃ gatā คือ ไปสู่ทิศชื่ออะไร ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิดในกามเทวโลก ๖ ชั้น ดังนี้ ท้าวสักกะเมื่อไม่ทรงเห็น (นาง) ในเทวโลก ๒ ชั้นเบื้องต่ำ จึงเกิดความสงสัยทูลถามว่า "หญิงผู้ที่พระเถระอนุเคราะห์แล้วอย่างนั้น ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งทิพยสมบัติอันโอฬาร แต่ก็ไม่ปรากฏ" Athassa thero – ครั้งนั้น พระเถระได้ (ตรัสตอบ) แก่ท้าวสักกะนั้นว่า 187. ๑๘๗. ‘‘Piṇḍāya me carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato; Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā. เมื่อเราผู้เป็นผู้นิ่ง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ยืนอยู่, หญิงยากจน กำพร้า ผู้ซึ่งอาศัยเรือนของผู้อื่นอยู่ 188. ๑๘๘. ‘‘Yā [Pg.92] me adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, vippamuttā ito cutā. หญิงใดผู้เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายน้ำข้าวแก่เราด้วยมือของตน หญิงนั้นละกายมนุษย์แล้ว จุติจากภพนี้ไป พ้นวิเศษแล้ว 189. ๑๘๙. ‘‘Nimmānaratino nāma, santi devā mahiddhikā; Tattha sā sukhitā nārī, modatācāmadāyikā’’ti. – เทวดาผู้มีฤทธิ์มาก ชื่อว่านิมมานรดี มีอยู่ หญิงนั้นผู้ถวายน้ำข้าว มีความสุข บันเทิงอยู่ในวิมานนั้น Pucchitaniyāmeneva paṭivacanaṃ dento tassā nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. (พระเถระ) เมื่อประทานคำตอบตามลำดับที่ถูกทูลถามนั่นเทียว ได้ตรัสบอกถึงที่ที่นางบังเกิด 188. Tattha vippamuttāti tato manussadobhaggiyato paramakāruññavuttito vippamuttā apagatā. ๑๘๘. ในคาถานั้น บทว่า vippamuttā คือ พ้นวิเศษแล้ว คือ ไปปราศแล้ว จากความเป็นมนุษย์ที่น่าเกลียดนั้น จากความเป็นอยู่ท่ีน่าสงสารอย่างยิ่งนั้น 189. Modatācāmadāyikāti ācāmamattadāyikā, sāpi nāma pañcame kāmasagge dibbasampattiyā modati, passa tāva khettasampattiphalanti dasseti. ๑๘๙. บทว่า modatācāmadāyikā คือ (พระเถระ) แสดงว่า "หญิงผู้ถวายเพียงน้ำข้าว แม้หญิงนั้นก็ยังบันเทิงอยู่ด้วยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ชั้นที่ ๕ จงดูผลแห่งความถึงพร้อมด้วยเนื้อนาก่อนเถิด" Puna sakko tassā dānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā taṃ thomento – อีกครั้งหนึ่ง ท้าวสักกะได้สดับความเป็นทานมีผลมากและมีอานิสงส์มากของนางแล้ว เมื่อจะทรงสรรเสริญทานนั้น (จึงได้ตรัสว่า) 190. ๑๙๐. ‘‘Aho dānaṃ varākiyā, kassape suppatiṭṭhitaṃ; Parābhatena dānena, ijjhittha vata dakkhiṇā. โอหนอ ทานของหญิงผู้น่าสงสาร ตั้งไว้ดีแล้วในพระกัสสปะ ทักษิณาสำเร็จแล้วหนอ ด้วยทานที่นำมาจากที่อื่น 191. ๑๙๑. ‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino; Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. หญิงใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามพร้อมทุกส่วน ไม่ดูหมิ่นพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้ 192. ๑๙๒. ‘‘Sutaṃ nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถม้าอัสดรร้อยคัน นางกัญญานับแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้ 193. ๑๙๓. ‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā; Suvaṇṇakacchā mitaṅgā, hemakappanavāsasā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgacchanti soḷasiṃ. ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาดุจงอนไถ มีกำลังมาก ประดับด้วยพานหน้าทองคำ มีองค์สมส่วน ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้ 194. ๑๙๔. ‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. – āha; ความเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ ที่บุคคลพึงกระทำในโลกนี้ ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งทานคือน้ำข้าวนี้" ดังนี้ ได้ตรัสแล้ว 190. Tattha [Pg.93] ahoti acchariyatthe nipāto. Varākiyāti kapaṇiyā. Parābhatenāti parato ānītena, paresaṃ gharato ucchācariyāya laddhenāti attho. Dānenāti dātabbena ācāmamattena deyyadhammena. Ijjhittha vata dakkhiṇāti dakkhiṇā dānaṃ aho nipphajjittha, aho mahapphalā mahājutikā mahāvipphārā ahuvatthāti attho. ๑๙๐. ในคาถานั้น บทว่า aho เป็นนิบาตในอรรถว่าน่าอัศจรรย์ บทว่า varākiyā คือ ของหญิงผู้น่าสงสาร บทว่า parābhatena คือ ด้วย (ของ) ที่นำมาจากที่อื่น อธิบายว่า ด้วย (ของ) ที่ได้มาด้วยการเที่ยวแสวงหาจากเรือนของผู้อื่น บทว่า dānena คือ ด้วยไทยธรรมคือของที่พึงให้ ได้แก่เพียงน้ำข้าว บทว่า ijjhittha vata dakkhiṇā คือ โอหนอ ทักษิณาทานสำเร็จแล้ว อธิบายว่า โอหนอ เป็นทานมีผลมาก มีอานุภาพมาก มีความไพบูลย์มาก ได้เป็นแล้ว 191. Idāni ‘‘itthiratanādīnipi tassa dānassa satabhāgampi sahassabhāgampi na upentī’’ti dassetuṃ ‘‘yā mahesittaṃ kāreyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbaṅgakalyāṇīti ‘‘nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇa’’nti evaṃ vuttehi sabbehi aṅgehi kāraṇehi, sabbehi vā aṅgapaccaṅgehi kalyāṇī sobhanā sundarā. Bhattu cānomadassikāti sāmikassa alāmakadassanā sātisayaṃ dassanīyā pāsādikā. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasinti etassa etāya dinnassa ācāmadānassa phalaṃ soḷasabhāgaṃ katvā tato ekaṃ bhāgaṃ puna soḷasabhāgaṃ katvā gahitabhāgasaṅkhātaṃ soḷasiṃ kalaṃ cakkavattirañño itthiratanabhāvopi nāgghati nānubhoti na pāpuṇāti. ‘‘Suvaṇṇassa pañcadasadharaṇaṃ nikkha’’nti vadanti, ‘‘satadharaṇa’’nti apare. ๑๙๑. บัดนี้ เพื่อจะแสดงว่า "แม้รัตนะคือหญิงเป็นต้น ก็ไม่เข้าถึงแม้ส่วนที่ร้อย แม้ส่วนที่พัน แห่งทานนั้น" ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ยา มเหสิตฺตํ กาเรยฺยา" ในบทเหล่านั้น บทว่า สพฺพงฺคกลฺยาณี ความว่า เป็นผู้งาม น่าดู น่าชม ด้วยเหตุคือองค์ทั้งปวงที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า "ไม่ยาวเกินไป ไม่สั้นเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป ก้าวล่วงวรรณะของมนุษย์ ไม่ถึงวรรณะของทิพย์" หรือว่าด้วยอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง บทว่า ภตฺตุ จาโนมทสฺสิกา ความว่า เป็นผู้มีทัศนะไม่เลวทรามสำหรับสามี เป็นที่น่าดูน่าเลื่อมใสอย่างยิ่ง บทว่า เอตสฺสาจามทานสฺส กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ ความว่า แม้ความเป็นอิตถีรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ไม่ถึง ไม่ได้เสวย ไม่บรรลุ ซึ่งส่วนที่ ๑๖ อันนับว่าเป็นส่วนที่ถือเอาแล้ว คือผลแห่งทานคือน้ำข้าวที่นางผู้นี้ถวายแล้วนี้ ทำเป็น ๑๖ ส่วน แล้วเอาส่วนหนึ่งจากส่วนเหล่านั้นมาทำเป็น ๑๖ ส่วนอีก (อาจารย์บางพวก) กล่าวว่า "ทองคำ ๑๕ ธรณะ เป็น ๑ นิกขะ" อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "๑๐๐ ธรณะ" 193. Hemavatāti himavati jātā, hemavatajātikā vā. Te hi mahantā thāmajavasampannā ca honti. Īsādantāti rathīsāsadisadantā, thokaṃyeva avanatadantāti attho. Tena visālakadāṭhībhāvaṃ nivāreti. Urūḷhavāti thāmajavaparakkamehi brūhanto, mahantaṃ yuddhakiccaṃ vahituṃ samatthāti attho. Suvaṇṇakacchāti hemamayagīveyyakapaṭimukkā. Kacchasīsena hi sabbaṃ hatthiyoggaṃ vadati. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitagajattharaṇakaṅkanādihatthālaṅkārasampannā. ๑๙๓. บทว่า เหมวตา ความว่า เกิดในป่าหิมพานต์ หรือมีชาติเกิดในป่าหิมพานต์ เพราะว่าช้างเหล่านั้นเป็นช้างใหญ่และสมบูรณ์ด้วยกำลังและความเร็ว บทว่า อีสทนฺตา ความว่า มีงาเสมอด้วยงอนไถ คือมีงาโค้งลงเล็กน้อย ด้วยคำนั้น ท่านห้ามความเป็นช้างมีงากว้างใหญ่ บทว่า อุรูฬฺหวา ความว่า เจริญด้วยกำลัง ความเร็ว และความเพียร คือสามารถจะนำไปซึ่งกิจในการรบอันใหญ่หลวงได้ บทว่า สุวณฺณกจฺฉา ความว่า ประดับแล้วด้วยประคดเอวและสร้อยคอที่ทำด้วยทองคำ จริงอยู่ ท่านกล่าวเครื่องผูกช้างทั้งหมดด้วยคำว่า กัจฉะ เป็นประธาน บทว่า เหมกปฺปนวาสสา ความว่า สมบูรณ์ด้วยเครื่องประดับช้างมีพรมปูหลังช้างและกำไลเป็นต้นที่ประดับด้วยทองคำ 194. Catunnamapi dīpānaṃ issaranti dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyaṃ. Tena sattaratanasamujjalaṃ sakalaṃ cakkavattisiriṃ vadati. Yaṃ panettha, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. ๑๙๔. บทว่า จตุนฺนมปิ ทีปานํ อิสฺสรํ ความว่า ความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ มีชมพูทวีปเป็นต้น ซึ่งมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิทั้งสิ้นอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ คำใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว Idha [Pg.94] sakkena devarājena attanā ca vuttaṃ sabbaṃ āyasmā mahākassapatthero bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ในเรื่องนี้ พระมหากัสสปเถระผู้มีอายุได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดที่ท้าวสักกะเทวราชและตนเองกล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอาจามทายิกาวิมาน จบ 4. Caṇḍālivimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน Caṇḍāli vanda pādānīti caṇḍālivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharanto paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā uṭṭhāya lokaṃ olokento addasa tasmiṃyeva nagare caṇḍālāvasathe vasantiṃ ekaṃ mahallikaṃ caṇḍāliṃ khīṇāyukaṃ, nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ upaṭṭhitaṃ. So mahākaruṇāya samussāhitamānaso ‘‘saggasaṃvattanikaṃ kammaṃ kāretvā tenassā nirayūpapattiṃ nisedhetvā sagge patiṭṭhāpessāmī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisati. Tena ca samayena sā caṇḍālī daṇḍaṃ olubbha nagarato nikkhamantī bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā abhimukhī hutvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi tassā gamanaṃ nivārento viya purato aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno satthu cittaṃ ñatvā tassā ca āyuparikkhayaṃ bhagavato vandanāya taṃ niyojento – เรื่องจัณฑาลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) จณฺฑาลิ วนฺท ปาทานิ เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธจริยาแล้ว เสด็จออกจากสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นหญิงจัณฑาลแก่คนหนึ่งสิ้นอายุแล้ว อาศัยอยู่ในหมู่บ้านจัณฑาลในกรุงราชคฤห์นั้นเอง และกรรมอันจะยังให้เกิดในนรกของนางก็ปรากฏขึ้น พระองค์ผู้มีพระทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงดำริว่า "เราจักให้นางทำกรรมอันจะยังให้เกิดในสวรรค์ แล้วห้ามการบังเกิดในนรกของนางด้วยกรรมนั้น แล้วจักตั้งนางไว้ในสวรรค์" จึงเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น หญิงจัณฑาลนั้นถือไม้เท้ากำลังออกจากเมือง เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมา จึงหันหน้าไปเฉพาะแล้วได้หยุดยืน แม้พระผู้มีพระภาคก็ประทับยืนอยู่เบื้องหน้า ประหนึ่งว่าทรงห้ามการไปของนาง ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ทราบพระดำริของพระศาสดาและความสิ้นอายุของนางแล้ว เมื่อจะชักชวนนางในการถวายบังคมพระผู้มีพระภาค 195. ๑๙๕. ‘‘Caṇḍāli vanda pādāni, gotamassa yasassino; Tameva anukampāya, aṭṭhāsi isisattamo. ดูก่อนนางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาทของพระโคดมผู้มียศเถิด พระองค์ผู้เป็นอิสีองค์ที่ ๗ ได้ประทับยืนอยู่ ก็เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว 196. ๑๙๖. ‘‘Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādini; Khippaṃ pañjalikā vanda, parittaṃ tava jīvita’’nti. – gāthādvayamāha; เธอจงทำใจให้เลื่อมใสในพระอรหันต์ผู้คงที่เถิด จงประคองอัญชลีไหว้โดยเร็วพลัน เพราะชีวิตของเธอน้อยนัก ดังนี้ ได้กล่าวคาถาสองบท 195. Tattha caṇḍālīti jātiāgatena nāmena taṃ ālapati. Vandāti abhivādaya. Pādānīti sadevakassa lokassa saraṇāni caraṇāni[Pg.95]. Tameva anukampāyāti tameva anuggaṇhanatthaṃ, apāyūpapattito nisedhetvā sagge nibbattāpanatthanti adhippāyo. Aṭṭhāsīti nagarampi apavisitvā ṭhito. Isisattamoti lokiyasekkhāsekkhapaccekabuddhaisīhi uttamo ukkaṭṭhatamo, atha vā buddhaisīnaṃ vipassiādīnaṃ sattamoti isisattamo. ๑๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า จณฺฑาลิ ท่านเรียกนางด้วยชื่อที่มาโดยชาติ บทว่า วนฺทา คือ จงไหว้ บทว่า ปาทานิ คือ พระบาททั้งสองอันเป็นที่พึ่งของโลกรวมทั้งเทวโลก บทว่า ตเมว อนุกมฺปาย ความว่า เพื่ออนุเคราะห์เธอนั่นเทียว คือเพื่อห้ามจากการบังเกิดในอบายแล้วให้บังเกิดในสวรรค์ บทว่า อฏฺฐาสิ คือ ประทับยืนอยู่โดยยังมิได้เสด็จเข้าไปในเมือง บทว่า อิสิสตฺตโม ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าอิสีคือโลกิยบุคคล พระเสขะ พระอเสขะ และพระปัจเจกพุทธะ อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อิสิสัตตมะ เพราะเป็นองค์ที่ ๗ แห่งพระพุทธอิสีทั้งหลายมีพระวิปัสสีเป็นต้น 196. Abhippasādehi mananti ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti tava cittaṃ pasādehi. Arahantamhi tādinīti ārakattā kilesānaṃ, tesaṃyeva arīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, paccayānaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā ca arahante, iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādimhi. Khippaṃ pañjalikā vandāti sīghaṃyeva paggahitaañjalikā hutvā vandassu. Kasmāti ce? Parittaṃ tava jīvitanti, idāneva bhijjanasabhāvattā parittaṃ atiittaraṃ. ๑๙๖. บทว่า อภิปฺปสาเทหิ มนํ ความว่า เธอจงทำจิตของตนให้เลื่อมใสว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" บทว่า อรหนฺตมฺหิ ตาทินิ ความว่า ในพระอรหันต์ เพราะทรงไกลจากกิเลส, เพราะทรงกำจัดอริคือกิเลสเหล่านั้นนั่นเทียว, เพราะทรงหักซี่กำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัย, และเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป และในพระผู้คงที่ เพราะถึงความเป็นผู้คงที่ในอารมณ์มีอิฏฐารมณ์เป็นต้น บทว่า ขิปฺปํ ปญฺชลิกา วนฺทา ความว่า เธอจงเป็นผู้ประคองอัญชลีแล้วไหว้โดยเร็วพลัน หากถามว่า เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะชีวิตของเธอน้อย (ชีวิต) น้อย สั้นอย่างยิ่ง เพราะมีสภาวะที่จะแตกสลายในบัดนี้เอง Iti thero gāthādvayena bhagavato guṇe pakittento attano ānubhāve ṭhatvā tassā ca khīṇāyukatāvibhāvanena saṃvejento satthu vandanāya niyojesi. Sā ca taṃ sutvā saṃvegajātā satthari pasannamānasāva hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ katvā namassamānā buddhagatāya pītiyā ekaggacittā hutvā aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘alamettakametissā saggūpapattiyā’’ti nagaraṃ pāvisi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha naṃ ekā bhantā gāvī taruṇavacchā tato eva abhidhāvantī siṅgena paharitvā jīvitā voropesi. Taṃ sabbaṃ dassetuṃ saṅgītikārā – ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเมื่อประกาศพระคุณของพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาสองบท ดำรงอยู่ในอานุภาพของตน และทำให้นางสลดใจด้วยการแสดงให้เห็นความสิ้นอายุ ได้ชักชวนในการถวายบังคมพระศาสดา แม้นางได้ฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสลดใจ มีใจเลื่อมใสในพระศาสดา ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ กระทำอัญชลีนมัสการอยู่ มีจิตเป็นเอกัคคตาด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ได้ยืนอยู่ พระผู้มีพระภาค (ทรงดำริว่า) "กรรมเพียงเท่านี้ พอแล้วเพื่อการบังเกิดในสวรรค์ของนาง" จึงเสด็จเข้าไปสู่พระนครพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น แม่โคตัวหนึ่งมีลูกอ่อน กำลังวิ่งพล่าน วิ่งตรงมาจากที่นั้นเอง ขวิดนางด้วยเขา แล้วปลงเสียจากชีวิต เพื่อจะแสดงเรื่องทั้งหมดนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลาย 197. ๑๙๗. ‘‘Coditā bhāvitattena, sarīrantimadhārinā; Caṇḍālī vandi pādāni, gotamassa yasassino. นางจัณฑาลี อันพระเถระผู้มีอัตภาพอันอบรมแล้ว ผู้ทรงไว้ซึ่งสรีระสุดท้าย ตักเตือนแล้ว ได้ถวายบังคมพระบาทของพระโคตมผู้มียศ 198. ๑๙๘. ‘‘Tamenaṃ avadhī gāvī, caṇḍāliṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ; Namassamānaṃ sambuddhaṃ, andhakāre pabhaṅkara’’nti. – gāthādvayamāhaṃsu; “แม่โคได้ขวิดนางจัณฑาลีนั้น ผู้ประคองอัญชลียืนนมัสการพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างในที่มืด ให้ถึงความตาย ดังนี้” – (ท่านเหล่านั้น) ได้กล่าวคาถา ๒ บท 198. Tattha pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhanti gatepi bhagavati buddhārammaṇāya pītiyā samāhitā hutvā sammukhā viya añjaliṃ paggayha namassamānaṃ [Pg.96] ṭhitaṃ. Andhakāreti avijjandhakārena sakalena kilesandhakārena ca andhakāre loke. Pabhaṅkaranti ñāṇobhāsakaraṃ. ๑๙๘. ในคาถานั้น บทว่า ปัญฺชลึ ฐิตํ นมสฺสมานํ สมฺพุทฺธํ ความว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้ว (นางจัณฑาลี) ก็เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นด้วยปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ ประคองอัญชลีประดุจอยู่เฉพาะพระพักตร์ ยืนนมัสการอยู่. บทว่า อนฺธกาเร ความว่า ในโลกที่มืดมิดด้วยความมืดคืออวิชชา และด้วยความมืดคือกิเลสทั้งปวง. บทว่า ปภงฺกรํ ความว่า ผู้ทรงกระทำแสงสว่างคือพระญาณ Sā ca tato cutā tāvatiṃsesu nibbatti, accharānaṃ satasahassaṃ cassā parivāro ahosi. Tadaheva ca sā saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā vandi. Tamatthaṃ dassetuṃ – และนางจัณฑาลีนั้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งแสนได้เป็นบริวารของนาง. และในวันนั้นเอง เทพธิดานั้นพร้อมด้วยวิมานมาแล้ว ลงจากวิมาน เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุแล้วถวายบังคม. เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้) 199. ๑๙๙. ‘‘Khīṇāsavaṃ vigatarajaṃ anejaṃ, ekaṃ araññamhi raho nisinnaṃ; Deviddhipattā upasaṅkamitvā, vandāmi taṃ vīra mahānubhāva’’nti. – “ข้าแต่พระผู้มีความเพียร ผู้มีอานุภาพมาก หม่อมฉันผู้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เข้าไปเฝ้าแล้วขอนมัสการท่าน ผู้สิ้นอาสวะ ปราศจากธุลี ไม่หวั่นไหว นั่งอยู่แต่ผู้เดียวในที่สงัดในป่า” ดังนี้ Devatā āha. Taṃ thero pucchi – เทพธิดาได้กราบทูลแล้ว. พระเถระได้ถามเทพธิดานั้นว่า 200. ๒๐๐. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇā jalitā mahāyasā, vimānamoruyha anekacittā; Parivāritā accharāsaṅgaṇena, kā tvaṃ subhe devate vandase mama’’nti. “ดูกรเทพธิดาผู้เจริญ ท่านมีวรรณะดุจทองคำ รุ่งเรือง มียศใหญ่ ลงจากวิมานอันวิจิตรตระการตา แวดล้อมด้วยหมู่เทพอัปสร ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา” ดังนี้ 200. Tattha jalitāti attano sarīrappabhāya vatthābharaṇādīnaṃ obhāsena ca jalantī jotentī. Mahāyasāti mahāparivārā. Vimānamoruyhāti vimānato oruyha. Anekacittāti anekavidhacittatāyuttā. Subheti subhaguṇe. Mamanti maṃ. ๒๐๐. ในคาถานั้น บทว่า ชลิตา ความว่า รุ่งเรือง สว่างไสวอยู่ด้วยรัศมีแห่งสรีระของตน และด้วยแสงแห่งเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น. บทว่า มหายสา ความว่า มีบริวารมาก. บทว่า วิมานโมรุยฺห ความว่า ลงจากวิมาน. บทว่า อเนกจิตฺตา ความว่า ประกอบด้วยความวิจิตรอันมีหลายอย่าง. บทว่า สุเภ ความว่า ข้าแต่ท่านผู้มีคุณอันงาม. บทว่า มมํ ความว่า ซึ่งข้าพเจ้า. Evaṃ therena pucchitā puna sā – เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้กราบทูลอีกว่า 201. ๒๐๑. ‘‘Ahaṃ bhaddante caṇḍālī, tayā vīrena pesitā; Vandiṃ arahato pāde, gotamassa yasassino. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นหญิงจัณฑาล อันท่านผู้มีความเพียรส่งไป ได้ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์ คือพระโคดมผู้มียศ 202. ๒๐๒. ‘‘Sāhaṃ vanditvā pādāni, cutā caṇḍālayoniyā; Vimānaṃ sabbato bhaddaṃ, upapannamhi nandane. หม่อมฉันนั้น ถวายบังคมพระบาทแล้ว จุติจากกำเนิดจัณฑาล ได้เข้าถึงวิมานอันงดงามทุกส่วนในสวนนันทวัน 203. ๒๐๓. ‘‘Accharānaṃ satasahassaṃ, purakkhatvāna tiṭṭhati; Tāsāhaṃ pavarā seṭṭhā, vaṇṇena yasasāyunā. นางอัปสรหนึ่งแสนแวดล้อมเป็นบริวารอยู่ หม่อมฉันเป็นผู้ประเสริฐและเลิศกว่านางอัปสรเหล่านั้น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ 204. ๒๐๔. ‘‘Pahūtakatakalyāṇā[Pg.97], sampajānā paṭissatā; Muniṃ kāruṇikaṃ loke, taṃ bhante vanditumāgatā’’ti. – หม่อมฉันเป็นผู้ทำกรรมดีไว้มาก มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หม่อมฉันมาเพื่อถวายบังคมท่าน ผู้เป็นมุนี มีพระกรุณาในโลก” ดังนี้ Catasso gāthāyo āha. (เทพธิดา) ได้กล่าวคาถา ๔ บท. 201-4. Tattha pesitāti ‘‘caṇḍāli, vanda pādānī’’tiādinā vandanāya uyyojitā. Yadipi taṃ vandanāmayaṃ puññaṃ pavattikkhaṇavasena parittaṃ, khettamahantatāya pana phalamahantatāya ca ativiya mahantamevāti āha ‘‘pahūtakatakalyāṇā’’ti. Tathā buddhārammaṇāya pītiyā pavattikkhaṇe paññāya satiyā ca visadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampajānā paṭissatā’’ti. Puna – ในคาถาที่ ๒๐๑-๒๐๔ นั้น บทว่า เปสิตา ความว่า อันพระเถระส่งไปเพื่อการไหว้ด้วยคำเป็นต้นว่า “นางจัณฑาลี เธอจงไหว้พระบาท”. ถึงแม้บุญสำเร็จด้วยการไหว้นั้น จะเป็นบุญเล็กน้อยโดยขณะที่เกิดขึ้น แต่เพราะความที่เนื้อนาบุญยิ่งใหญ่ และเพราะความที่ผลยิ่งใหญ่ จึงเป็นบุญที่มากมายอย่างยิ่ง ด้วยเหตุนั้น (เทพธิดา) จึงกล่าวว่า “ปหูตกตกลฺยาณา” (ผู้ทำกรรมดีไว้มาก). อีกอย่างหนึ่ง (เทพธิดา) มุ่งถึงความผ่องใสแห่งปัญญาและสติในขณะที่ปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “สมฺปชานา ปฏิสฺสตา” (มีสัมปชัญญะ มีสติระลึกได้). อีกอย่างหนึ่ง 205. ๒๐๕. ‘‘Idaṃ vatvāna caṇḍālī, kataññū katavedinī; Vanditvā arahato pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. – “นางจัณฑาลีผู้กตัญญูรู้คุณที่ท่านทำแล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระอรหันต์แล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง” ดังนี้ Gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā. คาถานี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้รวบรวมไว้. 205. Tattha caṇḍālīti caṇḍālībhūtapubbāti katvā vuttaṃ, devaloke ca idamāciṇṇaṃ, yaṃ manussaloke niruḷhasamaññāya vohāro. Sesaṃ vuttanayameva. ๒๐๕. ในคาถานั้น บทว่า จณฺฑาลี ท่านกล่าวหมายถึงว่า เคยเป็นหญิงจัณฑาลีมาก่อน และในเทวโลกนี้เป็นธรรมเนียมที่จะเรียกขานกันด้วยชื่อที่ตั้งขึ้นในมนุษยโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. Āyasmā pana mahāmoggallāno imaṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ฝ่ายท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ได้กราบทูลเรื่องราวนี้แด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องต้นเหตุ) แล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล. Caṇḍālivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจัณฑาลีวิมาน จบ. 5. Bhadditthivimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถาภัททิตถิวิมาน Nīlā pītā ca kāḷā cāti bhadditthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena kimilanagare rohako nāma gahapatiputto ahosi saddho pasanno sīlācārasampanno. Tasmiṃyeva ca nagare tena samānamahābhoge kule ekā dārikā ahosi saddhā pasannā [Pg.98] pakatiyāpi bhaddatāya bhaddāti nāmena. Atha rohakassa mātāpitaro taṃ kumāriṃ vāretvā tādise kāle taṃ ānetvā āvāhavivāhaṃ akaṃsu. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasanti. Sā attano ācārasampattiyā ‘‘bhadditthī’’ti tasmiṃ nagare pākaṭā paññātā ahosi. ภัททิตถิวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) นีลา ปีตา จ กาฬา จ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกิมิลานคร มีบุตรคฤหบดีชื่อว่าโรหกะ เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ. และในนครนั้นเอง ในตระกูลที่มีโภคะสมบัติมากเสมอกันกับเขา มีเด็กหญิงคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส โดยปกติแล้วเพราะความเป็นผู้ดีงาม จึงมีชื่อว่าภัททา. ครั้งนั้น มารดาบิดาของโรหกะได้สู่ขอเด็กหญิงนั้นแล้ว ในกาลอันสมควร ได้นำนางมาทำอาวาหวิวาหมงคล. คนทั้งสองนั้นอยู่ร่วมกันอย่างสมัครสมาน. นางได้ปรากฏและเป็นที่รู้จักในนครนั้นว่า “ภัททิตถี” เพราะความสมบูรณ์ด้วยอาจาระของตน. Tena ca samayena dve aggasāvakā pañcasatapañcasatabhikkhuparivārā janapadacārikaṃ carantā kimilanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Rohako tesaṃ tattha gatabhāvaṃ ñatvā somanassajāto there upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase paṇītena khādanīyena bhojanīyena saparivāre te santappetvā saputtadāro tehi desitaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ovāde patiṭṭhahanto saraṇāni gaṇhi, pañca sīlāni samādiyi. Bhariyā panassa aṭṭhamīcātuddasīpannarasīpāṭihāriyapakkhesu uposathaṃ upavasi, visesato sīlācārasampannā ahosi devatāhi ca anukampitā. Tāya eva ca devatānukampāya attano upari patitaṃ micchāpavādaṃ niraṃkatvā suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosi. สมัยนั้น พระอัครสาวก ๒ องค์ มีภิกษุรูปละ ๕๐๐ เป็นบริวาร เที่ยวจาริกไปในชนบท ได้บรรลุถึงกิมิลานคร. โรหกะทราบข่าวการมาของท่านเหล่านั้นแล้ว เกิดโสมนัส เข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น. ในวันที่สอง ได้ถวายภัตตาหารอันประณีตทั้งของเคี้ยวของฉันแก่พระเถระเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารให้อิ่มหนำสำราญแล้ว พร้อมด้วยบุตรและภรรยาได้ฟังธรรมเทศนาที่ท่านแสดงแล้ว ตั้งอยู่ในโอวาทของท่านเหล่านั้น รับสรณะ สมาทานศีล ๕. ส่วนภรรยาของเขาได้รักษาอุโบสถในวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และในปาฏิหาริยปักษ์ โดยพิเศษนางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ และเป็นที่อนุเคราะห์ของเหล่าเทวดา. และเพราะการอนุเคราะห์ของเทวดานั่นเอง นางจึงได้ขจัดคำ謗ผิดที่ตกอยู่เหนือตนได้ และเพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง จึงเป็นผู้มียศแผ่ไปไกลอย่างยิ่งในโลก. Sā hi sayaṃ kimilanagare ṭhitā attano sāmikassa vaṇijjāvasena takkasilāyaṃ vasantassa, ussavadivase sahāyehi ussāhitassa nakkhattakīḷācitte uppanne gharadevatāya attano dibbānubhāvena taṃ tattha netvā sāmikena saha yojitā teneva samāgamena patiṭṭhitagabbhā hutvā devatāya kimilanagaraṃ paṭinītā, anukkamena gabbhinibhāve pākaṭe jāte sassuādīhi ‘‘aticārinī’’ti āsaṅkitā, tāya eva devatāya attano ānubhāvena gaṅgāmahoghe kimilanagaraṃ ottharante viya upaṭṭhāpite attano patibbatābhāvasaṃsūcakena saccādhiṭṭhānapubbakena sapathena vātavegasamuṭṭhitavīcijālaṃ gaṅgāmahoghaṃ attano upari āpatitaṃ āyassañca nivattetvā, sāmikena samāgatāpi tena pubbe sassuādīhi viya āsaṅkitā takkasilāyaṃ tena dinnaṃ nāmamudditaṃ saññāṇañca appentī, taṃ āsaṅkaṃ niraṃkatvā bhattuno ñātijanassa [Pg.99] ca mahājanassa ca sambhāvanīyā jātā. Tena vuttaṃ ‘‘suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosī’’ti. ก็แล นางภัททิตถีนั้นเอง ขณะอยู่ในเมืองกิมิลา ส่วนสามีของนางไปค้าขายอยู่ที่เมืองตักกสิลา ในวันมหรสพ เมื่อสามีถูกเพื่อนฝูงชักชวนจนเกิดจิตคิดจะเล่นนักขัตฤกษ์ขึ้นมา เทวดาประจำเรือนได้ใช้ทิพยานุภาพของตนนำนางไปที่นั่น ให้ได้อยู่ร่วมกับสามี นางได้ตั้งครรภ์ขึ้นด้วยการอยู่ร่วมกันครั้งนั้นเอง แล้วเทวดาก็นำนางกลับมายังเมืองกิมิลา ต่อมาโดยลำดับ เมื่อความเป็นผู้มีครรภ์ปรากฏขึ้น นางก็ถูกชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจว่า "เป็นหญิงประพฤตินอกใจ" เทวดาองค์นั้นนั่นเองจึงได้ใช้อานุภาพของตนบันดาลให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาปรากฏประหนึ่งว่าจะท่วมทับเมืองกิมิลา นางจึงได้ทำการสาบานซึ่งมีการตั้งสัจจาธิษฐานอันเป็นเครื่องประกาศความเป็นผู้มีปติวัตรของตนเป็นเบื้องหน้า ทำให้ห้วงน้ำใหญ่แห่งแม่น้ำคงคาซึ่งมีระลอกคลื่นที่เกิดขึ้นด้วยแรงลมและกำลังตกลงมาเบื้องบนของตนนั้นหายไป และทำให้ความเสื่อมเสียชื่อเสียงหายไปด้วย แม้เมื่อได้พบกับสามีแล้ว นางก็ยังถูกสามีนั้นรังเกียจเหมือนที่ชนทั้งหลายมีแม่สามีเป็นต้นรังเกียจในกาลก่อน นางจึงแสดงแหวนนามมุททาและเครื่องหมายที่สามีนั้นให้ไว้ในเมืองตักกสิลา กระทำความรังเกียจนั้นให้หมดไปแล้ว ได้เป็นที่ยกย่องของสามี ของหมู่ญาติ และของมหาชน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นางได้เป็นผู้มีชื่อเสียงแผ่ไปในโลกอย่างยิ่ง เพราะความเป็นผู้มีศีลและอาจาระอันบริสุทธิ์ยิ่ง" Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppannā. Atha bhagavati sāvatthito tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinne, devaparisāya ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnāya bhadditthīpi upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā dasasahassilokadhātūsu sannipatitāya devabrahmaparisāya majjhe tāya devatāya katapuññakammaṃ pucchanto – ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากกรุงสาวัตถีไปยังภพดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ โคนต้นปาริฉัตร และเมื่อบริษัทแห่งเทพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เทพธิดาภัททิตถีก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงตรัสถามถึงบุญกรรมที่เทพธิดานั้นได้กระทำไว้ ท่ามกลางบริษัทแห่งเทพและพรหมที่ประชุมกันแล้วในหมื่นโลกธาตุ 206. ๒๐๖. ‘‘Nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā; Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ, kiñjakkhaparivāritā. ดอกไม้ทั้งหลายมีสีเขียว สีเหลือง และสีดำ สีแดงคล้ำ และสีแดง อันเกสรแวดล้อมแล้ว เป็นดอกไม้แห่งวรรณะต่างๆ นานา 207. ๒๐๗. ‘‘Mandāravānaṃ pupphānaṃ, mālaṃ dhāresi muddhani; Nayime aññesu kāyesa, rukkhā santi sumedhase. ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เธอทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพไว้บนศีรษะ ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น 208. ๒๐๘. ‘‘Kena kāyaṃ upapannā, tāvatiṃsaṃ yasassinī; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – āha; ดูกรเทพธิดาผู้มียศ เธอมาบังเกิดในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว เธอจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร" ดังนี้ 206-7. Tattha nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitāti ettha ca-saddo vuttatthasamuccayo, so nīlā ca pītā cātiādinā paccekaṃ yojetabbo. Athāti aññatthe nipāto. Tena odātādike avuttavaṇṇe saṅgaṇhāti. Iti-saddo luttaniddiṭṭho veditabbo. Ca-saddo vā avuttatthasamuccayo. Athāti iti-saddatthe nipāto. Uccāvacānaṃ vaṇṇānanti ettha uccāvacānanti vibhattiyā alopo daṭṭhabbo, uccāvacavaṇṇānaṃ nānāvidhavaṇṇānanti attho. Vaṇṇānanti vā vaṇṇavantānaṃ. Kiñjakkhaparivāritāti kiñjakkhehi parivāritānaṃ. Sāmiatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nīlā ca pītā ca kāḷā ca mañjiṭṭhā ca lohitā ca atha aññe odātādayo cāti imesaṃ vasena uccāvacavaṇṇānaṃ tathābhūtehiyeva kiñjakkhehi kesarehi parivāritānaṃ vicittasaṇṭhānāditāya vā uccāvacānaṃ yathāvuttavaṇṇavantānaṃ mandāravarukkhasambhūtatāya mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ tehi kataṃ mālāguṇaṃ tvaṃ devate attano sīse dhāresi piḷandhasīti. ๒๐๖-๗. ในคาถาเหล่านั้น ในบทว่า "นีลา ปีตา จ กาฬา จ, มญฺชิฏฺฐา อถ โลหิตา" นี้ จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่กล่าวแล้ว พึงประกอบ จ-ศัพท์นั้นเข้ากับแต่ละบท มีอาทิว่า "นีลา จ ปีตา จ" (สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย) บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถอื่น ท่านสงเคราะห์วรรณะที่ยังไม่ได้กล่าว มีสีขาวเป็นต้น ด้วยนิบาตนั้น พึงทราบว่า อิติ-ศัพท์ ถูกลบไป อีกอย่างหนึ่ง จ-ศัพท์ เป็นสมุจจยศัพท์รวบรวมเนื้อความที่ยังไม่ได้กล่าว บทว่า "อถ" เป็นนิบาตในอรรถของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า "อุจฺจาวจานํ วณฺณานํ" นี้ พึงเห็นว่าไม่มีการลบวิภัตติในบทว่า "อุจฺจาวจานํ" อธิบายว่า แห่งวรรณะต่างๆ นานาชนิด หรือ อธิบายว่า แห่งสิ่งที่มีวรรณะ บทว่า "กิญฺชกฺขปริวาริตา" อธิบายว่า อันเกสรทั้งหลายแวดล้อมแล้ว จริงอยู่ บทนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของฉัฏฐีวิภัตติ ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวคือ ดูกรเทพธิดา เธอทรงไว้ คือประดับไว้บนศีรษะของตน ซึ่งระเบียบดอกไม้ คือพวงมาลัยที่ทำด้วยดอกไม้ชื่อมณฑารพ อันเกิดจากต้นมณฑารพอันประเสริฐ ซึ่งมีวรรณะต่างๆ นานาด้วยอำนาจแห่งสีเหล่านี้ คือ สีเขียวด้วย สีเหลืองด้วย สีดำด้วย สีแดงคล้ำด้วย สีแดงด้วย และสีอื่นๆ มีสีขาวเป็นต้นด้วย อันเกสรเช่นนั้นนั่นเทียวแวดล้อมแล้ว หรือมีวรรณะต่างๆ นานา มีสัณฐานอันวิจิตรเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว Yato [Pg.100] rukkhato tāni pupphāni, tesaṃ visesavaṇṇatāya anaññasādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’’ti vuttaṃ. Tattha imeti yathāvuttavaṇṇasaṇṭhānādiyuttā pupphavanto rukkhā na santīti yojanā. Kāyesūti devanikāyesu. Sumedhaseti sundarapaññe. ดอกไม้เหล่านั้นเกิดจากต้นไม้ใด เพื่อแสดงความไม่ทั่วไป (แก่เทพเหล่าอื่น) เพราะความเป็นผู้มีวรรณะอันวิเศษของต้นไม้เหล่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นยิเม อญฺเญสุ กาเยสุ, รุกฺขา สนฺติ สุเมธเส" (ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี) ในบทนั้น การประกอบความในบทว่า "อิเม" คือ ต้นไม้มีดอก อันประกอบด้วยวรรณะและสัณฐานเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไม่มี บทว่า "กาเยสุ" คือ ในหมู่เทพ บทว่า "สุเมธเส" คือ ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาอันงาม Tattha nīlāti indanīlamahānīlādimaṇiratanānaṃ vasena nīlobhāsā. Pītāti puppharāgakakketanapulakādimaṇiratanānañceva siṅgīsuvaṇṇassa ca vasena pītobhāsā. Kāḷāti asmakaupalakādimaṇiratanānaṃ vasena kaṇhobhāsā. Mañjiṭṭhāti jotirasagomuttakagomedakādimaṇiratanānaṃ vasena mañjiṭṭhobhāsā. Lohitāti padumarāgalohitaṅkapavāḷaratanādīnaṃ vasena lohitobhāsā. Keci pana nīlādipadāni ‘‘rukkhā’’ti iminā ‘‘nīlā rukkhā’’tiādinā yojetvā vadanti. Rukkhāpi hi nīlādivaṇṇehi pupphehi sañchannattā nīlādiyogato nīlādivohāraṃ labhantīti tehi ‘‘nīlā…pe… lohitā…pe… nayime aññesu kāyesu rukkhā santi sumedhaseti, yato tvaṃ uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ kiñjakkhaparivāritānaṃ mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhāresī’’ti yojanā kātabbā. Tattha yathādiṭṭhe vaṇṇavisesayutte pupphe kittetvā tesaṃ asādhāraṇabhāvadassanena rukkhānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ paṭhamanayo, rukkhānaṃ asādhāraṇabhāvadassanena pupphānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ dutiyanayo. Paṭhamanaye vaṇṇādayo sarūpena gahitā, dutiyanaye nissayamukhenāti ayametesaṃ viseso. ในบทเหล่านั้น บทว่า "นีลา" คือ มีสีสันเขียวด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอินทนิลและมหานิลเป็นต้น บทว่า "ปีตา" คือ มีสีสันเหลืองด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีบุษราคัม กะเกทน และปุฬกะเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งทองสิงคี บทว่า "กาฬา" คือ มีสีสันดำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีอัสมะและอุปละเป็นต้น บทว่า "มญฺชิฏฺฐา" คือ มีสีสันแดงคล้ำด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีโชติรส โคมุตตกะ และโคเมทกะเป็นต้น บทว่า "โลหิตา" คือ มีสีสันแดงด้วยอำนาจแห่งแก้วมณีมีปัทมราค โลหิตังคะ และประพาฬเป็นต้น ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวโดยประกอบบทมีนีละเป็นต้นกับบทว่า "รุกฺขา" นี้ มีอาทิว่า "นีลา รุกฺขา" (ต้นไม้สีเขียว) จริงอยู่ แม้ต้นไม้ทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่ามีสีเขียวเป็นต้น เพราะประกอบด้วยสีเขียวเป็นต้น เนื่องจากถูกปกคลุมด้วยดอกไม้มีสีเขียวเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นพึงประกอบความว่า "ต้นไม้ทั้งหลายมีสีเขียว...ฯลฯ...มีสีแดง...ฯลฯ...ต้นไม้เหล่านี้ไม่มีในหมู่เทพเหล่าอื่น ดูกรเทพธิดาผู้มีปัญญาดี เพราะเหตุใด เธอจึงทัดทรงระเบียบดอกมณฑารพ อันมีวรรณะต่างๆ นานา อันเกสรแวดล้อมแล้ว" ในสองนัยนั้น การประกาศดอกไม้ที่ประกอบด้วยวรรณะอันวิเศษตามที่เห็นแล้ว และแสดงความเป็นต้นไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของดอกไม้เหล่านั้น เป็นนัยที่หนึ่ง, การแสดงความเป็นดอกไม้พิเศษโดยแสดงความไม่ทั่วไปของต้นไม้ เป็นนัยที่สอง ในนัยที่หนึ่ง ท่านถือเอาวรรณะเป็นต้นโดยสรูป (ตามตัวอักษร), ในนัยที่สอง ท่านถือเอา (วรรณะเป็นต้น) โดยอ้างถึงที่อาศัย (คือต้นไม้) นี้เป็นความแตกต่างของสองนัยนั้น 208. Kenāti kena puññakammena, kāyaṃ tāvatiṃsanti yojanā. Pucchitācikkhāti pucchitā tvaṃ ācikkha kathehi. ๒๐๘. บทว่า "เกน" ประกอบความว่า ด้วยบุญกรรมอะไร (จึงมาเกิด) ในหมู่เทพดาวดึงส์นี้ บทว่า "ปุจฺฉิตาจิกฺข" คือ เราถามแล้ว เธอจงบอก จงกล่าว Evaṃ bhagavatā pucchitā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามแล้วอย่างนี้ ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 209. ๒๐๙. ‘‘Bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā; Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā. เมื่อครั้งเป็นอุบาสิกาในเมืองกิมิลา ชนทั้งหลายรู้จักข้าพระองค์ว่า ภัททิตถิกา ข้าพระองค์เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ 210. ๒๑๐. ‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ; Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā. เราได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร เสนาสนะ และประทีปโคมไฟ แก่ท่านผู้ปฏิบัติตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใส 211. ๒๑๑. ‘‘Cātuddasiṃ [Pg.101] pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. เราได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างสมบูรณ์ ในวัน ๑๔ ค่ำ วัน ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ทั้งปาฏิหาริยปักษ์ 212. ๒๑๒. ‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ. เราได้รักษาอุโบสถ สำรวมในศีลทั้งหลายเป็นนิตย์ มีความสำรวมและมีการแบ่งปัน (เพราะบุญนั้น) เราจึงได้อยู่ในวิมานนี้ 213. ๒๑๓. ‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā. เราเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ อยู่ห่างไกลจากการลักขโมย การประพฤติล่วงในกาม และการดื่มน้ำเมา 214. ๒๑๔. ‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, appamādavihārinī; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ. เรายินดีในสิกขาบท ๕ ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของผู้มีจักษุ อยู่ด้วยความไม่ประมาท ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน 215. ๒๑๕. ‘‘Bhikkhū cāhaṃ paramahitānukampake, abhojayiṃ tapassiyugaṃ mahāmuniṃ; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ. เราได้ถวายภัตตาหารแด่ภิกษุทั้งหลาย ผู้เป็นคู่พระมหามุนี ผู้เป็นนักบวช ผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน 216. ๒๑๖. ‘‘Aṭṭhaṅgikaṃ aparimitaṃ sukhāvahaṃ, uposathaṃ satatamupāvasiṃ ahaṃ; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandana’’nti. เราได้รักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ซึ่งนำความสุขมาให้หาประมาณมิได้เป็นนิตย์ ได้สร้างที่พึ่งคือบุญกุศลไว้แล้ว จุติจากโลกนั้นแล้ว มีรัศมีในตนเอง ท่องเที่ยวไปในสวนนันทวัน 209-214. Tattha bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikāti ācārasampattiyā saccakiriyāya ubbattamānamahoghanivattanena akhaṇḍasīlāti sañjātanicchayā bhaddā sundarā ayaṃ itthī, tasmā ‘‘bhadditthikā upāsikā’’ti ca maṃ kimilanagaravāsino jāniṃsu. Saddhā sīlena sampannātiādi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ภัททิตถิกา ความว่า ชาวเมืองกิมิลาได้รู้จักเราว่า 'อุบาสิกาในเมืองกิมิลานี้' เพราะความถึงพร้อมด้วยอาจาระ เพราะสัจกิริยาที่ทำให้กระแสน้ำใหญ่ที่ท่วมท้นขึ้นมากลับลดลง และเพราะเป็นผู้มีศีลไม่ขาด พวกเขาจึงตัดสินใจว่า 'หญิงผู้นี้เป็นหญิงงาม เป็นหญิงดี' เพราะเหตุนั้น ชาวเมืองกิมิลาจึงรู้จักเราว่า 'ภัททิตถิกาอุบาสิกา' ส่วนบทเป็นต้นว่า สทฺธา สีเลน สมฺปนฺนา มีอรรถตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น Apica ‘‘saddhā’’ti iminā saddhādhanaṃ, ‘‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’’ti iminā cāgadhanaṃ[Pg.102], ‘‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ…pe… pañcasikkhāpade ratā’’ti iminā sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanañca, ‘‘ariyasaccāna kovidā’’ti iminā sutadhanaṃ paññādhanañca dassitanti sā attano sattavidhaariyadhanapaṭilābhaṃ. ‘‘Upāsikā cakkhumato…pe… anuvicarāmi nandana’’nti iminā tassa diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ vibhāveti. Tattha katāvāsāti nipphāditasucaritāvāsā. Sucaritakammañhi tadatte āyatiñca sukhāvāsahetutāya ‘‘sukhavihārassa āvāso’’ti vuccati. Tenāha ‘‘katakusalā’’ti. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า สทฺธา ทรงแสดงสัทธาธนะ, ด้วยบทว่า สํวิภาครตา, อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ, เสนาสนํ ปทีปิยํ. อทาสึ อุชุภูเตสุ, วิปฺปสนฺเนน เจตสา ทรงแสดงจาคธนทรัพย์, ด้วยบทว่า สีเลน สมฺปนฺนา, จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ…เป… ปญฺจสิกฺขาปเท รตา ทรงแสดงสีลธนะ หิริธนะ และโอตตัปปธนะ, ด้วยบทว่า อริยสจฺจาน โกวิทา ทรงแสดงสุตธนะและปัญญาธนะ ดังนั้น เทพธิดานั้นจึงแสดงการได้เฉพาะซึ่งอริยทรัพย์ ๗ ประการของตน ด้วยบทว่า อุปาสิกา จกฺขุมโต…เป… อนุวิจรามิ นนฺทนํ ย่อมประกาศอานิสงส์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพของอริยทรัพย์นั้น บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า กตาวาสา คือ ผู้มีที่อยู่คือสุจริตกรรมอันทำไว้แล้ว จริงอยู่ สุจริตกรรมได้ชื่อว่า 'ที่อยู่แห่งความสุข' เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่อย่างเป็นสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า กตกุสลา 215. Pubbe anāmasitakhettavisesaṃ attano dānamayaṃ puññaṃ vatvā idāni tassa āyatanagatataṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhū cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhikkhūti anavasesabhinnakilesatāya bhikkhū. Paramahitānukampaketi paramaṃ ativiya diṭṭhadhammikādinā hitena anuggāhake. Abhojayinti paṇītena bhojanena bhojesiṃ. Tapassiyuganti uttamena tapasā sabbakilesamalaṃ tāpetvā samucchinditvā ṭhitattā tapassibhūtaṃ yugaṃ. Mahāmuninti tato eva mahāisibhūtaṃ, mahato vā attano visayassa mahanteneva ñāṇena munanato paricchindanato mahāmuniṃ. Sabbametaṃ dve aggasāvake sandhāya vadati. ๒๑๕. ในเบื้องต้น เทพธิดากล่าวถึงบุญสำเร็จด้วยทานของตนโดยไม่ได้ระบุถึงเนื้อนาบุญอันวิเศษ แต่บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเจริญงอกงามของทานนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภิกฺขู จาติ ในบทเหล่านั้น บทว่า ภิกฺขู คือ ผู้ชื่อว่าภิกษุเพราะมีกิเลสอันทำลายแล้วไม่มีส่วนเหลือ บทว่า ปรมหิตานุกมฺปเก คือ ผู้สงเคราะห์ด้วยประโยชน์อย่างยิ่งคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นอย่างเหลือล้น บทว่า อโภชยึ คือ เราได้ให้ฉันด้วยโภชนะอันประณีต บทว่า ตปสฺสิยุคํ คือ คู่แห่งผู้เป็นนักบวช เพราะท่านดำรงอยู่ด้วยการเผาผลาญและตัดขาดมลทินคือกิเลสทั้งปวงด้วยตบะอันสูงสุด บทว่า มหามุนึ คือ ผู้เป็นมหาฤษีเพราะเหตุนั้นนั่นเอง หรือชื่อว่ามหามุนี เพราะกำหนดรู้ซึ่งอารมณ์อันยิ่งใหญ่ของตนด้วยญาณอันยิ่งใหญ่ คำทั้งหมดนี้ เทพธิดากล่าวหมายถึงพระอัครสาวกทั้งสอง 216. Aparimitaṃ sukhāvahanti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ti (ma. ni. 3.255) vacanato bhagavatopi vacanapathātītaparimāṇarahitasukhanibbattakaṃ attano vā ānubhāvena aparimitasukhāvahaṃ sukhassa āvahanakaṃ. Satatanti sabbakālaṃ. Taṃ taṃ uposatharakkhaṇadivasaṃ ahāpetvā, taṃ taṃ vā uposatharakkhaṇadivasaṃ akhaṇḍaṃ katvā paripuṇṇaṃ katvā satataṃ vā sabbakālaṃ sukhāvahanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. ๒๑๖. บทว่า อปริมิตํ สุขาวหํ เป็นบทที่กล่าวไว้โดยไม่โลปนิคหิตอาคม หมายความว่า เป็นกรรมที่ก่อให้เกิดสุขไม่มีประมาณ ล่วงเลยวิถีแห่งคำพูดแม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตามที่ตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย การจะกล่าวให้ถึงได้ด้วยคำพูดว่าสวรรค์เป็นสุขเพียงไรนั้น ไม่ใช่ทำได้ง่าย' หรือโดยอานุภาพของอุโบสถนั้นเอง เป็นกรรมที่นำมาซึ่งสุขหาประมาณมิได้ คือนำความสุขมาให้ บทว่า สตตํ คือ ตลอดกาลทั้งปวง การประกอบความมีดังนี้ว่า (เราได้รักษาอุโบสถ) โดยไม่ให้ขาดในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือโดยกระทำให้ไม่ขาดตอน กระทำให้บริบูรณ์ในวันรักษาอุโบสถนั้นๆ หรือ (อุโบสถนั้น) นำความสุขมาให้ตลอดกาลทั้งปวง ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น Atha bhagavā mātudevaputtappamukhānaṃ dasasahassilokadhātuvāsīnaṃ devabrahmasaṅghānaṃ tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhadditthivimānaṃ bhikkhūnaṃ desesi. Sā desanā sampattaparisāya sātthikā ahosīti. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมายังมนุษยโลกแล้ว ทรงแสดงเรื่องภัททิตถิวิมานแก่ภิกษุทั้งหลาย พระธรรมเทศนานั้นมีประโยชน์แก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว ดังนี้แล Bhadditthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาภัททิตถิวิมาน จบ 6. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาโสณทินนาวิมาน Abhikkantena [Pg.103] vaṇṇenāti soṇadinnāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nāḷandāyaṃ soṇadinnā nāma ekā upāsikā saddhā pasannā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahantī suvisuddhaniccasīlā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathampi upavasati. Sā dhammasavanasappāyaṃ paṭilabhitvā upanissayasampannatāya catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhantī sotāpannā ahosi. Atha aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno – เรื่องโสณทินนาวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ที่เมืองนาฬันทา มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อโสณทินนา เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายด้วยปัจจัย ๔ โดยเคารพ นางรักษาอุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ และมีนิจศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง นางได้โอกาสอันเหมาะแก่การฟังธรรม เพราะเป็นผู้มีอุปนิสัยสมบูรณ์ จึงเจริญกรรมฐานคือสัจจะ ๔ แล้วได้เป็นพระโสดาบัน ต่อมา นางถูกโรคอย่างหนึ่งเบียดเบียน ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ถามนางนั้นว่า 217. ๒๑๗. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูก่อนเทพธิดา ท่านมีวรรณะงามยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 218. ๒๑๘. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงสำเร็จผลในวิมานนี้? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจจึงเกิดขึ้นแก่ท่าน? 219. ๒๑๙. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เราขอถามท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? Imāhi tīhi gāthāhi paṭipucchi. (ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ตรัสถามด้วยคาถา ๓ คาถาเหล่านี้ 220. ๒๒๐. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี ที่ท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 221-226. คาถาที่ ๒๒๑-๒๒๖ ‘‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu…pe… gotamassa yasassino. “ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าโสณทินนา...ฯลฯ...ของพระโคตมผู้มียศ” 227. ๒๒๗. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Devatā byākāsi. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva. เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. เรื่องทั้งหมดนั้นมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโสณทินนาวิมาน จบ. 7.Uposathāvimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถาอุโปสถวิมาน Abhikkantena [Pg.104] vaṇṇenāti uposathāvimānaṃ. Idha aṭṭhuppattiyaṃ sākete uposathā nāma ekā upāsikāti ayameva viseso, sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ – อุโปสถวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. ในอรรถุปบัติของวิมานนี้ มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า ในเมืองสาเกต มีอุบาสิกาผู้หนึ่งชื่อว่าอุโปสถา, ส่วนที่เหลือเหมือนกับวิมานก่อนหน้านี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 229-231. ๒๒๙-๒๓๑. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 232. ๒๓๒. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 233-238. ๒๓๓-๒๓๘. ‘‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā…pe…Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino. “ชนทั้งหลายรู้จักดิฉันในนามว่าอุโปสถา เป็นอุบาสิกาในเมืองสาเกต...ฯลฯ...เป็นอุบาสิกาของพระโคตมผู้มีพระจักษุ ผู้มียศ” 239. ๒๓๙. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของดิฉันก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Devatā byākāsi. Puna attano ekaṃ dosaṃ dassentī – เทพธิดาได้พยากรณ์แล้ว. และเมื่อจะแสดงโทษอย่างหนึ่งของตนอีก จึงกล่าวว่า – 241. ๒๔๑. ‘‘Abhikkhaṇaṃ nandanaṃ sutvā, chando me udapajjatha; Tattha cittaṃ paṇidhāya, upapannāmhi nandanaṃ. “ดิฉันได้ฟังเรื่องสวนนันทวันอยู่เนืองๆ ความพอใจจึงเกิดขึ้นแก่ดิฉัน; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสวนนันทวันนั้น จึงได้มาเกิดในสวนนันทวันนี้” 242. ๒๔๒. ‘‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ, buddhassādiccabandhuno; Hīne cittaṃ paṇidhāya, sāmhi pacchānutāpinī’’ti. – dve gāthā abhāsi; “ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสของพระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์; ดิฉันตั้งจิตไว้ในสิ่งอันเลวทราม จึงเป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลัง” ดังนี้ – ได้กล่าว ๒ คาถา; 233. Tattha uposathāti maṃ aññaṃsūti ‘‘uposathā’’ti iminā nāmena maṃ manussā jāniṃsu. Sāketāyanti sāketanagare. ๒๓๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อุโปสถาติ มํ อญฺญํสุ ความว่า มนุษย์ทั้งหลายรู้จักดิฉันด้วยชื่อนี้ว่า 'อุโปสถา'. บทว่า สาเกตายํ ความว่า ในเมืองสาเกต. 241. Abhikkhaṇanti abhiṇhaṃ. Nandanaṃ sutvāti ‘‘tāvatiṃsabhavane nandanavanaṃ nāma edisañca edisañcā’’ti tattha nānāvidhaṃ dibbasampattiṃ sutvā. Chandoti tannibbattakapuññakammassa kāraṇabhūto kusalacchando, tatrūpapattiyā patthanābhūto taṇhāchando vā. Udapajjathāti uppajjittha. Tatthāti tāvatiṃsabhavane, nandanāpadesenapi hi taṃ devalokaṃ vadati. Upapannāmhīti uppannā nibbattā amhi. ๒๔๑. บทว่า อภิกฺขณํ คือ เนืองๆ. บทว่า นนฺทนํ สุตฺวา คือ ได้ฟังว่า 'ในภพดาวดึงส์ มีสวนชื่อนันทวันเป็นเช่นนี้ๆ' ดังนี้ ได้ฟังทิพยสมบัติอันหลากหลายในที่นั้น. บทว่า ฉนฺโท คือ กุศลฉันทะอันเป็นเหตุแห่งบุญกรรมที่จะให้เกิดในที่นั้น หรือ ตัณหาฉันทะอันเป็นความปรารถนาเพื่อจะเกิดในที่นั้น. บทว่า อุทปชฺชถ คือ เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า ตตฺถ คือ ในภพดาวดึงส์, เพราะท่านกล่าวถึงเทวโลกนั้นโดยอ้างถึงสวนนันทวัน. บทว่า อุปปนฺนามฺหิ คือ ดิฉันเป็นผู้เกิดขึ้นแล้ว บังเกิดแล้ว. 242. Nākāsiṃ [Pg.105] satthu vacananti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ vaṇṇemī’’tiādinā (a. ni. 1.320-321) satthārā vuttavacanaṃ na kariṃ, bhavesu chandarāgaṃ na pajahinti attho. Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoti sagottatāya vuttaṃ ‘‘buddhassādiccabandhuno’’ti. Atha vā ādiccassa bandhu ādiccabandhu, bhagavā. Taṃ paṭicca tassa ariyāya jātiyā jātattā ādicco vā bandhu etassa orasaputtabhāvatoti ādiccabandhu, bhagavā. Tathā hi vuttaṃ – ๒๔๒. บทว่า นากาสึ สตฺถุ วจนํ ความว่า ดิฉันไม่ได้ทำตามพระดำรัสที่พระศาสดาตรัสไว้ มีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้เพียงเล็กน้อย' (องฺ.เอก. ๓๒๐-๓๒๑), อธิบายว่า ดิฉันไม่ได้ละฉันทราคะในภพทั้งหลาย. พระอาทิตย์เป็นโคตมโคตร แม้พระผู้มีพระภาคก็เป็นโคตมโคตร เพราะเหตุที่มีโคตรเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า พุทฺธสฺสาทิจฺจพนฺธุโน. อีกอย่างหนึ่ง ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของพระอาทิตย์ ชื่อว่า อาทิจจพันธุ ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เขาจึงได้เกิดโดยชาติแห่งอริยะ หรืออีกนัยหนึ่ง พระอาทิตย์เป็นเผ่าพันธุ์ของพระองค์ เพราะเป็นดุจโอรส ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงชื่อว่า อาทิจจพันธุ. จริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo; Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91); “ผู้ใดทำแสงสว่างในที่มืด ในความมืดทึบ คือพระอาทิตย์ผู้รุ่งโรจน์ มีปริมณฑล มีเดชกล้า; ราหู อย่าได้กลืนกินพระอาทิตย์ผู้โคจรไปในอากาศเลย ราหู ขอท่านจงปล่อยพระสุริยะผู้เป็นประชากรของข้าพเจ้าไปเถิด” (สํ.ส. ๑.๙๑); Hīneti lāmake. Attano bhavābhiratiṃ sandhāya vadati. Sāmhīti sā amhi. บทว่า หีเน คือ ในสิ่งอันเลวทราม. เทพธิดากล่าวหมายถึงความยินดียิ่งในภพของตน. บทว่า สามฺหิ คือ สา อหฺมิ (เรานั้นเป็น). Evaṃ tāya devatāya bhavābhiratinimitte uppannavippaṭisāre pavedite thero bhavassa paricchinnāyubhāvavibhāvanamukhena āyatiṃ manussattabhāve ṭhatvā vaṭṭadukkhassa samatikkamo kātuṃ sukaro, sabbaso khīṇāsavabhāvo nāma mahānisaṃsoti ca samassāsetuṃ – เมื่อเทพธิดานั้นได้กราบทูลความเดือดร้อนใจอันเกิดขึ้นเพราะความยินดียิ่งในภพอย่างนี้แล้ว พระเถระ เพื่อจะปลอบใจเธอ โดยวิธีแสดงให้เห็นว่าภพมีอายุจำกัด และชี้ว่า ในอนาคต เมื่อดำรงอยู่ในความเป็นมนุษย์แล้ว การก้าวล่วงวัฏทุกข์ย่อมทำได้ง่าย และภาวะแห่งความสิ้นอาสวะโดยสิ้นเชิงนั้นมีอานิสงส์มาก ดังนี้ จึงได้กล่าวว่า – 243. ๒๔๓. ‘‘Kīva ciraṃ vimānamhi, idha vacchasuposathe; Devate pucchitācikkha, yadi jānāsi āyuno’’ti. – “ดูก่อนอุโปสถา ท่านจะอยู่ในวิมานนี้ไปนานเท่าไร; ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก หากท่านรู้อายุของตน” Gāthamāha. Puna sā – ได้กล่าวคาถาแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดานั้นได้กล่าวว่า – 244. ๒๔๔. ‘‘Saṭṭhi vassasahassāni, tisso ca vassakoṭiyo; Idha ṭhatvā mahāmuni, ito cutā gamissāmi; Manussānaṃ sahabyata’’nti. – āha; “ข้าแต่พระมหาಮುனி ดิฉันจักตั้งอยู่ในวิมานนี้ตลอดสามโกฏิหกหมื่นปี; ครั้นจุติจากวิมานนี้แล้ว จักไปสู่ความเป็นสหายแห่งมนุษย์ทั้งหลาย” ดังนี้; Puna thero – ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า – 245. ๒๔๕. ‘‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi, sambuddhenāsi byākatā; Sotāpannā visesayi, pahīnā tava duggatī’’ti. – “ดูก่อนอุโปสถา เธออย่ากลัวเลย เธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว; เธอเป็นพระโสดาบัน บรรลุคุณวิเศษแล้ว ทุคติของเธอเป็นอันละได้แล้ว” Imāya gāthāya samuttejesi. พระเถระได้ยังเธอให้ร่าเริงด้วยคาถานี้. 243-4. Tattha [Pg.106] kīva ciranti kittakaṃ addhānaṃ. Idhāti imasmiṃ devaloke, idha vā vimānasmiṃ. Āyu noti āyu, noti nipātamattaṃ. Āyuno vā cirācirabhāvaṃ, atha vā yadi jānāsi āyunoti attho. Mahāmunīti theraṃ ālapati. ๒๔๓-๔. ในคาถานั้น บทว่า กีว จิรํ คือ ตลอดกาลนานเท่าไร. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้ หรือในวิมานนี้. บทว่า อายุ โน คือ อายุ, ส่วนบทว่า โน เป็นเพียงนิบาต. หรืออีกนัยหนึ่ง ความว่า หากท่านรู้อายุของตน หรือความเป็นผู้มีอายุยืนหรือไม่ยืน. บทว่า มหามุนิ เป็นคำเรียกพระเถระ. 245. Mā tvaṃ uposathe bhāyīti bhadde uposathe tvaṃ mā bhāyi. Kasmā? Yasmā sambuddhenāsi byākatā. Kinti? Sotāpannā visesayīti. Maggaphalasaññitaṃ visesaṃ yātā adhigatā, tasmā pahīnā tava sabbāpi duggatīti imampi visesaṃ yātāti visesayi. Sesaṃ vuttanayameva. ๒๔๕. บทว่า มา ตฺวํ อุโปสเถ ภายิ ความว่า ดูก่อนอุโปสถาผู้เจริญ เธออย่ากลัวเลย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอเป็นผู้ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ไว้แล้ว. ถามว่า พยากรณ์ว่าอย่างไร? ตอบว่า โสตาปนฺนา วิเสสยิ. คือ เธอเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งคุณวิเศษอันได้แก่มรรคและผล, เพราะเหตุนั้น ทุคติทั้งหมดของเธอจึงเป็นอันละได้แล้ว, เพราะเธอถึงแล้วซึ่งคุณวิเศษแม้นี้ จึงชื่อว่า วิเสสยิ (ผู้บรรลุคุณวิเศษ). ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้ว. Uposathāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุโปสถวิมาน จบ. 8-9. Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā ๘-๙. อรรถกถานิททาวิมานและสุนิททาวิมาน Aṭṭhamanavamavimānāni rājagahanidānāni. Aṭṭhuppattiyaṃ yathākkamaṃ ‘‘niddā nāma upāsikā…pe… gotamassa yasassino. Tena metādiso vaṇṇo…pe… suniddā nāma upāsikā’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tathā hi ekaccesu potthakesu pāḷi peyyālavasena ṭhapitāti. Tena vuttaṃ – วิมานที่ ๘ และ ๙ มีเรื่องเกิดขึ้นที่กรุงราชคฤห์ ในเรื่องที่เกิดขึ้นตามลำดับ พึงกล่าวว่า "อุบาสิกาชื่อนิททา... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้แก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... อุบาสิกาชื่อสุนิททา" ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความใหม่ เพราะเหตุนั้นแล ในคัมภีร์บางฉบับจึงวางพระบาลีไว้โดยนัยแห่งเปยยาล ด้วยเหตุนั้น (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวว่า - 246. ๒๔๖. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. "ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" 247. ๒๔๗. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. "เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด" 248. ๒๔๘. ‘‘Niddāti mamaṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino. "คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ" 256. ๒๕๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. "ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" 258. ๒๕๘. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti. "ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" 261. ๒๖๑. ‘‘Sā [Pg.107] devatā attamanā…pe…. "เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ..." 262. ๒๖๒. ‘‘Suniddāti maṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe…Gotamassa yasassino. "คนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่าชื่อสุนิททา เป็นอุบาสิกาในกรุงราชคฤห์... ฯลฯ ... ของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระยศ" 268. ๒๖๘. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. "ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายความแห่งนิททาวิมานและสุนิททาวิมาน จบแล้ว 10. Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาปฐมภิกขาทยิกาวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti bhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena uttaramadhurāyaṃ aññatarā itthī khīṇāyukā hoti apāye uppajjanārahā. Bhagavā paccūsavelāyaṃ mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ itthiṃ apāye uppajjanārahaṃ disvā mahākaruṇāya sañcoditamānaso taṃ sugatiyaṃ patiṭṭhāpetukāmo eko adutiyo madhuraṃ agamāsi. Gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya bahinagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tena samayena sā itthī gehe āhāraṃ sampādetvā ekamante paṭisāmetvā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gantvā nhāyitvā ghaṭena udakaṃ gahetvā attano gehaṃ gacchantī antarāmagge bhagavantaṃ passitvā ‘‘api, bhante, piṇḍo laddho’’ti vatvā ‘‘labhissāmī’’ti ca bhagavatā vutte aladdhabhāvaṃ ñatvā ghaṭaṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, piṇḍapātaṃ dassāmi, adhivāsethā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Sā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā paṭhamataraṃ gantvā sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā bhagavato pavesanaṃ udikkhamānā aṭṭhāsi. Bhagavā gehaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Atha sā bhagavantaṃ bhojesi. Bhagavā katabhattakicco onītapattapāṇī tassā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā anumodanaṃ sutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentī yāva cakkhupathasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahantī namassamānā aṭṭhāsi. Sā [Pg.108] katipayadivasātikkameneva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno – บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ในเมืองอุตตรมธุรา มีหญิงคนหนึ่งสิ้นอายุขัยและควรจะไปเกิดในอบาย พระผู้มีพระภาคทรงออกจากมหากรุณาสมาบัติในเวลาปัจจุสมัย เมื่อทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นหญิงนั้นผู้ควรจะไปเกิดในอบาย ทรงมีพระหฤทัยอันมหากรุณาตักเตือนแล้ว ทรงปรารถนาจะให้นางตั้งอยู่ในสุคติ จึงเสด็จไปยังเมืองมธุราเพียงพระองค์เดียวไม่มีเพื่อนสอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตภายนอกพระนคร สมัยนั้น หญิงนั้นจัดแจงอาหารในบ้านแล้วเก็บไว้ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ถือหม้อน้ำไปยังท่าอาบน้ำ อาบน้ำแล้วตักน้ำด้วยหม้อน้ำ เมื่อกำลังเดินกลับไปยังบ้านของตน ได้เห็นพระผู้มีพระภาคในระหว่างทาง จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ได้บิณฑบาตแล้วหรือ" เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "จักได้" นางทราบว่ายังไม่ได้ จึงวางหม้อน้ำไว้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะถวายบิณฑบาต ขอพระองค์ทรงรับเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ หญิงนั้นทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเดินไปก่อน ปูอาสนะในที่ที่ประพรมน้ำและกวาดสะอาดแล้ว ยืนรอการเสด็จมาของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปในบ้าน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ลำดับนั้น หญิงนั้นได้ถวายภัตตาหารแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร ทรงทำอนุโมทนาแก่หญิงนั้นแล้วเสด็จจากไป หญิงนั้นฟังอนุโมทนาแล้ว เสวยปีติโสมนัสอย่างยิ่ง ยืนประนมมือไม่ละปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ จนกระทั่งพระองค์เสด็จลับสายตาไป หญิงนั้นล่วงไปเพียงไม่กี่วันก็ทำกาละ ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางมีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร พระมหาโมคคัลลานะถามนางนั้นว่า - 270. ๒๗๐. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… osadhī viya tārakā. "ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... ดุจดาวประกายพรึก" 271. ๒๗๑. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi pucchi; "เพราะบุญอะไร ผิวพรรณของท่านจึงเป็นเช่นนี้... ฯลฯ ... และผิวพรรณของท่านสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ (พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลาย 273. ๒๗๓. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. "เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด" 274. ๒๗๔. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā,Purimāya jātiyā manussaloke. "เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ในชาติก่อน" 275. ๒๗๕. ‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ bhikkhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi. "ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี มีพระหฤทัยผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายบิณฑบาตแด่พระองค์ด้วยมือของตน" 276. ๒๗๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – "ด้วยบุญนั้น ผิวพรรณเช่นนี้จึงเกิดแก่ข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" Devatā byākāsi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. เทวดาได้พยากรณ์แล้ว ส่วนที่เหลือทั้งหมดมีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายความแห่งปฐมภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว 11. Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาทุติยภิกขาทยิกาวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyabhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tattha aññatarā itthī saddhā pasannā aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano gehaṃ pavesetvā bhojanaṃ adāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Sesaṃ anantaravimānasadisameva. บทว่า Abhikkantena vaṇṇena ความว่า เรื่องนี้คือทุติยภิกขาทยิกาวิมาน เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงราชคฤห์ ในกรุงราชคฤห์นั้น มีหญิงคนหนึ่งมีศรัทธาเลื่อมใส เห็นพระเถระผู้ขีณาสพรูปหนึ่งกำลังเดินบิณฑบาต จึงนิมนต์เข้าไปในบ้านของตนแล้วถวายโภชนาอาหาร ต่อมานางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับวิมานที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง 278. ๒๗๘. ‘‘Abhikkantena [Pg.109] vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti. "ด้วยวรรณะอันยิ่ง... ฯลฯ ... สว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" 281. ๒๘๑. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. "เทวดานั้นดีใจแล้ว... ฯลฯ ... นี้เป็นผลแห่งกรรมใด" 282. ๒๘๒. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. "เมื่อก่อนข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์... ฯลฯ ... ผิวพรรณของข้าพเจ้าสว่างไสวไปทั่วทุกทิศ" Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายความแห่งทุติยภิกขาทยิกาวิมาน จบแล้ว Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ในวิมานวัตถุ Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa dutiyassa cittalatāvaggassa แห่งจิตตลตาวรรคที่ ๒ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายเนื้อความจบแล้ว 3. Pāricchattakavaggo ๓. ปาริจฉัตตกวรรค 1. Uḷāravimānavaṇṇanā ๑. อรรถกถาอุฬารวิมาน Pāricchattakavagge uḷāro te yaso vaṇṇoti uḷāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena rājagahe āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhākakule ekā dārikā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā ahosi. Sā yaṃ tasmiṃ gehe purebhattaṃ khādanīyabhojanīyaṃ uppajjati, tattha attanā laddhapaṭivīsato upaḍḍhaṃ deti, upaḍḍhaṃ attanā paribhuñjati, adatvā pana na bhuñjati, dakkhiṇeyye apassantīpi ṭhapetvā diṭṭhakāle deti, yācakānampi detiyeva. Athassā mātā ‘‘mama dhītā dānajjhāsayā dānasaṃvibhāgaratā’’ti haṭṭhatuṭṭhā tassā diguṇaṃ bhāgaṃ deti. Dentī ca ekasmiṃ bhāge tāya saṃvibhāge kate puna aparaṃ deti, sā tatopi saṃvibhāgaṃ karotiyeva. ในปาริจฉัตตกวรรค อุฬารวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฬาโร เต ยโส วณฺโณ" เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ ในตระกูลอุปัฏฐากของพระมหาโมคคัลลานะเถระ มีเด็กหญิงคนหนึ่งมีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน เธอเมื่อของขบเคี้ยวของฉันใดๆ เกิดขึ้นในเรือนนั้นในเวลาเช้า ก็จะให้กึ่งหนึ่งจากส่วนที่ตนได้รับ และบริโภคเองกึ่งหนึ่ง แต่ถ้ายังไม่ได้ให้ ก็จะไม่บริโภค แม้เมื่อไม่เห็นทักขิไณยบุคคล ก็เก็บไว้ เมื่อเห็นแล้วจึงถวาย แม้แก่ยาจกทั้งหลายก็ให้เหมือนกัน ครั้งนั้น มารดาของเธอดีใจเบิกบานว่า "ธิดาของเรามีอัธยาศัยในการให้ทาน ยินดีในการให้ทานและการแบ่งปัน" จึงให้ส่วนแก่เธอเป็นสองเท่า และเมื่อเธอทำการแบ่งปันในส่วนหนึ่งแล้ว ก็ให้อีกส่วนหนึ่ง เธอก็ทำการแบ่งปันแม้จากส่วนนั้นเหมือนกัน Evaṃ gacchante kāle taṃ vayappattaṃ mātāpitaro tasmiṃyeva nagare aññatarasmiṃ kule kumārassa adaṃsu. Taṃ pana kulaṃ micchādiṭṭhikaṃ hoti assaddhaṃ appasannaṃ. Athāyasmā mahāmoggallāno rājagahe sapadānaṃ [Pg.110] piṇḍāya caramāno tassā dārikāya sasurassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā sā dārikā pasannacittā ‘‘pavisatha bhante’’ti pavesetvā vanditvā sassuyā ṭhapitaṃ pūvaṃ taṃ apassantī ‘‘tassā kathetvā anumodāpessāmī’’ti vissāsena gahetvā therassa adāsi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Dārikā ‘‘tumhehi ṭhapitaṃ pūvaṃ mahāmoggallānattherassa adāsi’’nti sassuyā kathesi. Sā taṃ sutvā ‘‘kinnāmidaṃ pāgabbhiyaṃ, ayaṃ mama santakaṃ anāpucchitvāva samaṇassa adāsī’’ti taṃ kaṭataṭāyamānā kodhābhibhūtā yuttāyuttaṃ acintentī purato ṭhitaṃ musalakhaṇḍaṃ gahetvā aṃsakūṭe pahari. Sā sukhumālatāya parikkhīṇāyukatāya ca teneva pahārena balavadukkhābhibhūtā hutvā katipāheneva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā satipi aññasmiṃ sucaritakamme therassa katadānameva sātisayaṃ hutvā upaṭṭhāsi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva gantvā – เมื่อกาลเวลาล่วงไปอย่างนี้ มารดาบิดาได้ยกเด็กหญิงนั้นผู้ถึงวัยแล้วให้แก่กุมารในตระกูลหนึ่งในเมืองนั้นเอง แต่ตระกูลนั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่มีความศรัทธา ไม่เลื่อมใส ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์ ได้ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของพ่อสามีของเด็กหญิงนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นท่านแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงนิมนต์ให้เข้าไปว่า "ขอนิมนต์เข้าไปเถิด ท่านผู้เจริญ" แล้วไหว้ หยิบขนมที่แม่สามีเก็บไว้ ในขณะที่ไม่เห็นแม่สามี ด้วยความไว้วางใจว่า "เราจะบอกแก่ท่านแล้วให้ท่านอนุโมทนา" แล้วได้ถวายแก่พระเถระ พระเถระอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป เด็กหญิงได้บอกแก่แม่สามีว่า "ดิฉันได้ถวายขนมที่ท่านเก็บไว้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระแล้ว" นางได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ทำเสียงกัดฟันกรอดๆ ถูกความโกรธครอบงำ ไม่คำนึงถึงสิ่งที่ควรและไม่ควร กล่าวว่า "นี่มันทะลึ่งอะไรกัน นางนี่เอาของของเราไปให้สมณะโดยไม่บอกกล่าว" แล้วหยิบท่อนสากที่ตั้งอยู่ข้างหน้าตีไปที่บ่า เด็กหญิงนั้นเพราะความเป็นผู้ละเอียดอ่อนและเพราะสิ้นอายุขัยแล้ว จึงถูกทุกข์อย่างแรงกล้าครอบงำด้วยการประหารนั้นเอง สิ้นชีวิตในไม่กี่วัน แล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้เมื่อสุจริตกรรมอื่นของเธอมีอยู่ ทานที่ทำแล้วแก่พระเถระเท่านั้นปรากฏขึ้นโดยเป็นกรรมที่มีกำลังยิ่งกว่า ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น – 286. ๒๘๖. ‘‘Uḷāro te yaso vaṇṇo, sabbā obhāsate disā; Nāriyo naccanti gāyanti, devaputtā alaṅkatā. ยศและวรรณะของท่านโอฬารนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ เหล่านางอัปสรฟ้อนรำขับร้อง และเหล่าเทพบุตรก็ประดับประดา 287. ๒๘๗. ‘‘Modenti parivārenti, tava pūjāya devate; Sovaṇṇāni vimānāni, tavimāni sudassane. ดูกรเทพธิดา พวกเขาย่อมบันเทิง ห้อมล้อม เพื่อบูชาท่าน ดูกรนางผู้มีทรรศนะอันงาม วิมานทองเหล่านี้เป็นของท่าน 288. ๒๘๘. ‘‘Tuvaṃsi issarā tesaṃ, sabbakāmasamiddhinī; Abhijātā mahantāsi, devakāye pamodasi; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – ท่านเป็นใหญ่กว่าเทพเหล่านั้น สมบูรณ์ด้วยกามคุณทั้งปวง ท่านเป็นผู้มีชาติสูงส่ง มีอานุภาพมาก ย่อมบันเทิงอยู่ในหมู่เทพ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร Tīhi gāthāhi pucchi. ได้ทูลถามด้วยคาถา ๓ คาถา 286. Tattha yasoti parivāro. Vaṇṇoti vaṇṇanibhā sarīrobhāso. ‘‘Uḷāro’’ti pana visesetvā vuttattā tassā devatāya parivārasampatti ca vaṇṇasampatti ca vuttā hoti. Tāsu ‘‘uḷāro te vaṇṇo’’ti saṅkhepato vuttaṃ vaṇṇasampattiṃ visayavasena vitthārato dassetuṃ ‘‘sabbā obhāsate disā’’ti vatvā ‘‘uḷāro te yaso’’ti vuttaṃ parivārasampattiṃ vatthuvasena vitthārato dassetuṃ ‘‘nāriyo naccantī’’tiādi [Pg.111] vuttaṃ. Tattha sabbā obhāsate disāti sabbāsu disāsu vijjotate, sabbā vā disā obhāsayate, vijjotayatīti attho. ‘‘Obhāsate’’ti padassa ‘‘obhāsante’’ti keci vacanavipallāsena atthaṃ vadanti, tehi ‘‘vaṇṇenā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā. Vaṇṇenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ, vaṇṇena hetubhūtenāti attho. ‘‘Sabbā disā’’ti ca jātivasena disāsāmaññe apekkhite vacanavipallāsenapi payojanaṃ natthi. Nāriyoti etthāpi ‘‘alaṅkatā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Devaputtāti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho. Tena nāriyo devaputtā cāti samuccayo veditabbo. ๒๘๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ยโส คือ บริวาร บทว่า วณฺโณ คือ สีสันและรัศมีกาย แต่เพราะกล่าวโดยวิเศษว่า "อุฬาโร" จึงเป็นอันกล่าวถึงทั้งบริวารสมบัติและวรรณสมบัติของเทพธิดานั้น ในสองอย่างนั้น เพื่อจะแสดงวรรณสมบัติที่กล่าวไว้โดยย่อว่า "อุฬาโร เต วณฺโณ" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งอารมณ์ จึงกล่าวว่า "สพฺพา โอภาสเต ทิสา" และเพื่อจะแสดงบริวารสมบัติที่กล่าวไว้ว่า "อุฬาโร เต ยโส" ให้พิสดารโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "นาริโย นจฺจนฺติ" ในบทนั้น บทว่า สพฺพา โอภาสเต ทิสา ความว่า ย่อมรุ่งเรืองไปในทิศทั้งปวง หรือว่า ย่อมยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว คือทำให้รุ่งเรือง อาจารย์บางพวกกล่าวอรรถของบทว่า "โอภาสเต" โดยการสับเปลี่ยนวจนะเป็น "โอภาสนฺเต" ท่านเหล่านั้นพึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น "วณฺเณน" และบทว่า วณฺเณน เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่าเหตุ ความว่า เพราะวรรณะอันเป็นเหตุ และบทว่า "สพฺพา ทิสา" เมื่อมุ่งถึงทิศโดยทั่วไปโดยชาติแล้ว แม้จะสับเปลี่ยนวจนะก็ไม่มีประโยชน์ แม้ในบทว่า นาริโย นี้ ก็พึงนำบทว่า "อลงฺกตา" มาเชื่อมความ ในบทว่า เทวปุตฺตา นี้ จ-ศัพท์ ถูกลบไป เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็นการรวบรวมว่า "นาริโย จ เทวปุตฺตา จ" 287. Modentīti pamodayanti. Pūjāyāti pūjanatthaṃ pūjānimittaṃ vā, naccanti gāyantīti yojanā. Tavimānīti tava imāni. ๒๘๗. บทว่า โมเทนฺติ คือ ย่อมทำให้บันเทิง บทว่า ปูชาย คือ เพื่อการบูชา หรือเพราะเหตุแห่งการบูชา พึงโยชนาว่า ย่อมฟ้อนรำ ย่อมขับร้อง บทว่า ตวิมานิ คือ ตว อิมานิ 288. Sabbakāmasamiddhinīti sabbehi pañcahi kāmaguṇehi, sabbehi vā tayā kāmitehi icchitehi vatthūhi samiddhā. Abhijātāti sujātā. Mahantāsīti mahatī mahānubhāvā asi. Devakāye pamodasīti imasmiṃ devanikāye dibbasampattihetukena paramena pamodanena pamodasi. ๒๘๘. บทว่า สพฺพกามสมิทฺธินี คือ สมบูรณ์ด้วยกามคุณ ๕ ทั้งปวง หรือสมบูรณ์ด้วยวัตถุทั้งปวงที่ท่านปรารถนาต้องการ บทว่า อภิชาตา คือ เกิดดีแล้ว บทว่า มหนฺตาสิ คือ ท่านเป็นผู้ยิ่งใหญ่ มีอานุภาพมาก บทว่า เทวกาเย ปโมทสิ คือ ท่านย่อมบันเทิงในหมู่เทพนี้ ด้วยความบันเทิงอย่างยิ่งอันมีทิพยสมบัติเป็นเหตุ Evaṃ therena pucchitā sā devatā tamatthaṃ vissajjesi – เทพธิดานั้น เมื่อพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ตอบเนื้อความนั้นว่า – 289. ๒๘๙. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Dussīlakule suṇisā ahosiṃ, assaddhesu kadariyesu ahaṃ. เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อนในมนุษยโลก หม่อมฉันเป็นสะใภ้ในตระกูลคนทุศีล ไม่มีความศรัทธาและตระหนี่ 290. ๒๙๐. ‘‘Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā; Piṇḍāya caramānassa, apūvaṃ te adāsahaṃ. ส่วนหม่อมฉันเป็นผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล ยินดีในการแบ่งปันอยู่เสมอ ได้ถวายขนมแก่ท่านผู้เที่ยวบิณฑบาต 291. ๒๙๑. ‘‘Tadāhaṃ sassuyācikkhiṃ, ‘samaṇo āgato idha; Tassa adāsahaṃ pūvaṃ, pasannā sehi pāṇibhi’. ครั้งนั้น หม่อมฉันได้บอกแก่แม่สามีว่า 'มีสมณะมาที่นี่ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ได้ถวายขนมแก่ท่านด้วยมือของตนเอง' 292. ๒๙๒. ‘‘Itissā sassu paribhāsi, avinītāsi tvaṃ vadhu; Na maṃ sampucchituṃ icchi, ‘samaṇassa dadāmahaṃ’. เพราะเหตุนั้น แม่สามีจึงบริภาษหม่อมฉันว่า 'เจ้าเป็นสะใภ้ที่ไม่มีใครสั่งสอน ไม่คิดจะถามเราก่อนว่า 'ดิฉันจะถวายแก่สมณะ'' 293. ๒๙๓. ‘‘Tato [Pg.112] me sassu kupitā, pahāsi musalena maṃ; Kūṭaṅgacchi avadhi maṃ, nāsakkhiṃ jīvituṃ ciraṃ. ลำดับนั้น แม่สามีของหม่อมฉันโกรธแล้ว ได้ประหารหม่อมฉันด้วยสาก ท่านทุบตีหม่อมฉันจนถึงที่สุด หม่อมฉันไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน 294. ๒๙๔. ‘‘Ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā; Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ, upapannā sahabyataṃ. หม่อมฉันเมื่อกายแตกทำลาย พ้นจากอัตภาพนั้น จุติแล้ว ได้ไปเกิดเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์ 295. ๒๙๕. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะเหตุนั้น วรรณะเช่นนี้จึงบังเกิดแก่ข้าพเจ้า...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็สว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ 289. Tattha assaddhesūti ratanattayasaddhāya kammaphalasaddhāya ca abhāvena assaddhesu, thaddhamacchariyatāya kadariyesu sassuādīsu ahaṃ saddhā sīlena sampannā ahosinti yojanā. ๒๘๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อสทฺเธสุ ความว่า ในชนทั้งหลายมีแม่ผัวเป็นต้น ผู้ไม่มีศรัทธา เพราะไม่มีศรัทธาในพระรัตนตรัยและศรัทธาในผลของกรรม และผู้ตระหนี่ เพราะมีความตระหนี่อย่างมาก (แต่) ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาและศีล ดังนี้ เป็นการประกอบความ 290-1. Apūvanti kapallapūvaṃ. Teti nipātamattaṃ. Sassuyā ācikkhiṃ gahitabhāvañāpanatthañca anumodanatthañcāti adhippāyo. บทว่า อปูวํ ได้แก่ ขนมเบื้อง. บทว่า เต เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่า (ข้าพเจ้า) บอกแก่แม่ผัว เพื่อให้ทราบว่า (พระเถระ) รับแล้วด้วย และเพื่ออนุโมทนาด้วย 292. Itissāti ettha assāti nipātamattaṃ. Samaṇassa dadāmahanti ahaṃ samaṇassa apūvaṃ dadāmīti. Yasmā na maṃ sampucchituṃ icchi, tasmā tvaṃ vadhu avinītāsīti sassu paribhāsīti yojanā. ๒๙๒. ในบทว่า อิติสฺสา นั้น บทว่า อสฺสา เป็นเพียงนิบาต. บทว่า สมณสฺส ททามหํ ความว่า เราถวายขนมแก่สมณะ. ประกอบความว่า เพราะเหตุที่เจ้าไม่ปรารถนาจะถามเราก่อน เพราะเหตุนั้น เจ้าผู้เป็นสะใภ้ เป็นผู้ไม่ได้รับการแนะนำสั่งสอน ดังนี้ แม่ผัวจึงบริภาษ 293. Pahāsīti pahari. Kūṭaṅgacchi avadhi manti ettha kūṭanti aṃsakūṭaṃ vuttaṃ purimapadalopena, kūṭameva aṅganti kūṭaṅgaṃ, taṃ chindatīti kūṭaṅgacchi. Evaṃ kodhābhibhūtā hutvā maṃ avadhi, mama aṃsakūṭaṃ chindi, teneva upakkamena matattā maṃ māresīti attho. Tenāha ‘‘nāsakkhiṃ jīvituṃ cira’’nti. ๒๙๓. บทว่า ปหาสิ ความว่า ประหารแล้ว. ในบทว่า กูฏงฺคจฺฉิ อวธิ มํ นี้ คำว่า กูฏํ ท่านกล่าวหมายถึง อํสกูฏ (จะงอยบ่า) โดยการลบพยางค์หน้า, จะงอยนั่นแหละเป็นอวัยวะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺค, สิ่งที่ตัดจะงอยนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กูฏงฺคจฺฉิ (สาก). ความว่า (แม่ผัว) ถูกความโกรธครอบงำแล้วอย่างนี้ ได้ฆ่าข้าพเจ้า คือได้ตัดจะงอยบ่าของข้าพเจ้า ได้ฆ่าข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าตายด้วยความพยายามนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'นาสกฺขึ ชีวิตุํ จิรํ' (ข้าพเจ้าไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้นาน) 294. Vippamuttāti tato dukkhato suṭṭhu muttā. Sesaṃ vuttanayameva. ๒๙๔. บทว่า วิปฺปมุตฺตา ความว่า พ้นดีแล้วจากทุกข์นั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง Uḷāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุฬารวิมาน จบ 2. Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน Obhāsayitvā [Pg.113] pathaviṃ sadevakanti ucchudāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharatītiādi sabbaṃ anantaravimāne vuttasadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – idha ucchu dinnā, sassuyā ca pīṭhakena pahaṭā, taṅkhaṇaññeva matā tāvatiṃsesu uppannā, tassaṃyeva rattiyaṃ therassa upaṭṭhānaṃ āgatā, kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ cando viya sūriyo viya ca obhāsentī theraṃ vanditvā pañjalikā namassamānā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ thero – อุจฉุทายิกาวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เรื่องทั้งหมดมีอาทิว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ เหมือนกับเรื่องที่กล่าวไว้แล้วในวิมานก่อนหน้านี้. แต่ต่อไปนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในเรื่องนี้ (นาง) ได้ถวายอ้อย และถูกแม่ผัวตีด้วยตั่ง ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ในคืนนั้นเอง นางได้มาเพื่อบำรุงพระเถระ ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์ ไหว้พระเถระแล้ว ประนมมือไหว้อยู่ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระเถระได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า – 296. ๒๙๖. ‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya; Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake. ท่านทำแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างแล้ว รุ่งเรืองยิ่งนักดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช ดุจท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชาวไตรทิพย์พร้อมทั้งพระอินทร์ 297. ๒๙๗. ‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace; Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ. เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้มีเครื่องประดับศีรษะ ผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ผู้ประดับประดา ทรงผ้าอันอุดม ดูกรเทพธิดาผู้มีรูปงาม ท่านเป็นใคร มาไหว้เรา 298. ๒๙๘. ‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā; Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaṃyamaṃ, kenūpapannā sugatiṃ yasassinī; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – เมื่อครั้งเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเองในกาลก่อน คือทานที่สั่งสมไว้ดีแล้ว หรือศีลสังวร ท่านผู้มียศ จึงได้เข้าถึงสุคติด้วยกรรมอะไร ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร ดังนี้ Imāhi gāthāhi pucchi. (พระเถระ) ได้ถามด้วยคาถาเหล่านี้ 296-7. Tattha obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti candimasūriyarasmisammissehi sinerupassaviniggatehi pabhāvisarehi vijjotayamānatāya devena ākāsena sahāti sadevakaṃ upagatabhūmibhāgabhūtaṃ imaṃ pathaviṃ vijjotetvā, ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ katvāti attho. Obhāsayitvā pathaviṃ candimasūriyā viyāti yojanā. Atirocasīti atikkamitvā rocasi. Taṃ pana atirocanaṃ kena kiṃ viya kena vāti āha [Pg.114] ‘‘siriyā’’tiādi. Tattha siriyāti sobhaggādisobhāvisesena. Tejasāti attano ānubhāvena. Āveḷinīti ratanamayapupphāveḷavatī. ในบทเหล่านั้น บทว่า โอภาสยิตฺวา ปฐวึ สเทวกํ ความว่า ชื่อว่า สเทวกํ เพราะเป็นไปพร้อมกับอากาศที่ชื่อว่า เทวะ เพราะส่องสว่างอยู่ด้วยกลุ่มรัศมีอันบริสุทธิ์ที่ออกมาจากภูเขาสิเนรุ อันระคนด้วยรัศมีพระจันทร์และพระอาทิตย์, (ท่าน) ทำแผ่นดินนี้ซึ่งเป็นส่วนแห่งภาคพื้นให้สว่างแล้ว กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ประกอบความว่า ทำแผ่นดินให้สว่าง ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์. บทว่า อติโรจสิ ความว่า ย่อมรุ่งเรืองโดยยิ่ง. แต่การรุ่งเรืองโดยยิ่งนั้น (รุ่งเรือง) ด้วยอะไร ดุจอะไร หรือโดยใคร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า สิริยา. ในบทเหล่านั้น บทว่า สิริยา ได้แก่ ด้วยความงามอันวิเศษมีโสภาคย์เป็นต้น. บทว่า เตชสา ได้แก่ ด้วยอานุภาพของตน. บทว่า อาเวฬินี ได้แก่ ผู้มีพวงดอกไม้ประดับศีรษะที่ทำด้วยรัตนะ Evaṃ therena pucchitā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi – เทพธิดาผู้ถูกพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 299. ๒๙๙. ‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami; Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้มาถึงเรือนของพวกข้าพเจ้าในบ้านนี้เองเพื่อบิณฑบาต. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้ 300. ๓๐๐. ‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri; Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ. ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า 'แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งที่ไหนหนอ' (ข้าพเจ้าตอบว่า) 'ข้าพเจ้ามิได้ทิ้ง และมิได้กิน แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง' 301. ๓๐๑. ‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama, itissā sassu paribhāsate mamaṃ; Pīṭhaṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā. แม่ผัวได้บริภาษข้าพเจ้าว่า 'ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้า หรือว่าเป็นของข้า' ดังนี้ แล้วถือตั่งมาประหารข้าพเจ้า. ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา 302. ๓๐๒. ‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā; Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi. ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕ 303. ๓๐๓. ‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā; Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi. ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้นั่นเอง และข้าพเจ้ากำลังเสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ 304. ๓๐๔. ‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā; Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi. ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่ ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปกับเหล่าทวยเทพ บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕ 305. ๓๐๕. ‘‘Etādisaṃ [Pg.115] puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā; Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane. ผลบุญเช่นนี้มิใช่น้อย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีรุ่งเรืองมาก อันท้าวเทวราชคุ้มครองแล้ว อันเหล่าเทพชั้นไตรทิพย์รักษาแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน 306. ๓๐๖. ‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ; Tato te ucchussa adāsi khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ถามถึงกุศล. ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน ด้วยจิตที่เลื่อมใส ด้วยปีติที่หาประมาณมิได้ ดังนี้ 299. Tattha idānīti anantarātītadivasattā āha, adhunāti attho. Imameva gāmanti imasmiṃyeva gāme, rājagahaṃ sandhāya vadati. Vuttañhi ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi ‘gāmo’ icceva vuccatī’’ti. Bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Upāgamīti upagato ahosi. Atulāyāti anupamāya, appamāṇāya vā. ๒๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทานิ ท่านกล่าวเพราะเป็นวันที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ความว่า ในบัดนี้. บทว่า อิมเมว คามํ ได้แก่ ในบ้านนี้นี่เอง ท่านกล่าวหมายถึงกรุงราชคฤห์. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า 'แม้บ้าน แม้นิคม แม้นคร ก็เรียกว่า 'คามะ' นั่นเอง'. และบทนี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถของสัตตมีวิภัตติ. บทว่า อุปาคิ ได้แก่ ได้เข้าไปแล้ว. บทว่า อตุลายา ได้แก่ ที่หาที่เปรียบมิได้ หรือที่หาประมาณมิได้ 300. Avākirīti apanesi chaḍḍesi, vināsesi vā. Santassāti sādhurūpassa santakilesassa parissamamappattassa vā. ๓๐๐. บทว่า อวากิริ ความว่า เจ้าได้นำไปทิ้งแล้วหรือ หรือว่าได้ทำให้ฉิบหายแล้ว. บทว่า สนฺตสฺส ได้แก่ ผู้มีสภาพดี ผู้มีกิเลสสงบแล้ว หรือผู้ถึงความสงบจากความเดือดร้อน 301. Tuyhaṃ nūti nu-saddo anattamanatāsūcane nipāto, so ‘‘mamā’’ti etthāpi ānetvā yojetabbo ‘‘mama nū’’ti. Idaṃ issariyanti gehe ādhipaccaṃ sandhāyāha. Tato cutāti tato manussalokato cutā. Yasmā ṭhitaṭṭhānato apagatāpi ‘‘cutā’’ti vuccati, tasmā cutiṃ visesetuṃ ‘‘kālakatā’’ti vuttaṃ. Kālakatāpi ca na yattha katthaci nibbattā, apica kho devattaṃ upagatāti dassentī āha ‘‘amhi devatā’’ti. ๓๐๑. ในบทว่า Tuyhaṃ nū นั้น นุศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่าแสดงความไม่พอใจ พึงนำนุศัพท์นั้นมาเชื่อมในบทว่า mamā นี้ด้วย เป็น mama nū (ของข้าพเจ้าหนอ) บทว่า Idaṃ issariyaṃ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นใหญ่ในเรือน บทว่า Tato cutā คือ จุติจากมนุษยโลกนั้น เพราะว่า แม้ผู้เคลื่อนจากที่ที่ยืนอยู่ ก็เรียกว่า "จุติ" ฉะนั้น เพื่อจะให้จุติพิเศษออกไป ท่านจึงกล่าวว่า kālakatā (ทำกาละแล้ว) ก็และถึงจะทำกาละแล้ว ก็มิได้บังเกิดในที่ไหนๆ ก็แต่ว่า เมื่อจะแสดงว่าเข้าถึงความเป็นเทวดา จึงกล่าวว่า amhi devatā (ข้าพเจ้าเป็นเทวดา) ดังนี้ 302. Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayāti tadeva ucchukhaṇḍadānamattaṃ kusalaṃ kammaṃ kataṃ mayā, aññaṃ na jānāmīti attho. Sukhañca kammanti sukhañca kammaphalaṃ. Kammaphalañhi idha ‘‘kamma’’nti vuttaṃ uttarapadalopena, kāraṇopacārena vā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu [Pg.116] evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhati (dī. ni. 3.80). Anubhomi sakaṃ puñña’’nti (vi. va. 133) ca ādīsu viya. Kammanti vā karaṇatthe upayogavacanaṃ, kammenāti attho. Kamme vā bhavaṃ kammaṃ yathā kammanti. Atha vā kāmetabbatāya kammaṃ. Tañhi sukharajanīyabhāvato kāmūpasaṃhitaṃ kāmetabbanti kamanīyaṃ. Attanāti attanā eva, sayaṃvasitāya seribhāvena sayamevāti attho. Paricārayāmahaṃ attānanti purimagāthāya ‘‘attanā’’ti vuttaṃ padaṃ vibhattivipariṇāmena ‘‘attāna’’nti yojetabbaṃ. ๓๐๒. บทว่า Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā ความว่า กุศลกรรมเพียงแค่การถวายท่อนอ้อยเท่านั้นอันข้าพเจ้าได้ทำแล้ว ข้าพเจ้าไม่รู้จักกรรมอื่น บทว่า Sukhañca kammaṃ คือ และสุขที่เป็นผลของกรรม จริงอยู่ ในที่นี้ ผลของกรรม ท่านเรียกว่า "กรรม" ด้วยการลบอุตตรบท (คือศัพท์ว่า ผล) หรือด้วยการอุปจารเอาเหตุ (คือกรรม) มาใช้ในผล (คือวิบาก) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งการสมาทานกุศลธรรมทั้งหลาย บุญนี้จึงเจริญอย่างนี้" และ "เราย่อมเสวยบุญของตน" หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า kammaṃ เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถกรณะ (ตติยาวิภัตติ) ความว่า ด้วยกรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง สิ่งที่เกิดในกรรม ชื่อว่า กรรมะ เหมือนอย่างคำว่า กรรมะ อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า กรรมะ เพราะเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา จริงอยู่ สุขนั้นเนื่องด้วยกาม เพราะเป็นสิ่งที่น่ากำหนัดยินดี จึงเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กมนียะ (น่าปรารถนา) บทว่า Attanā คือ โดยตนเองนั่นแหละ ความว่า โดยตนเอง เพราะความเป็นผู้อยู่ตามอำนาจตน คือโดยความเป็นอิสระ ในคาถาก่อนที่กล่าวว่า Paricārayāmahaṃ attānaṃ นั้น พึงเชื่อมบทที่กล่าวว่า attanā ด้วยการเปลี่ยนวิภัตติเป็น attānaṃ 303-5. Devindaguttāti devindena sakkena guttā, devindo viya vā guttā mahāparivāratāya. Samappitāti suṭṭhu appitā samannāgatā. Mahāvipākāti vipulaphalā. Mahājutikāti mahātejā, mahānubhāvāti attho. บทว่า Devindaguttā คือ อันท้าวสักกะจอมเทพคุ้มครองแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ อันบริวารหมู่ใหญ่คุ้มครองแล้วเหมือนท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า Samappitā คือ ถึงพร้อมด้วยดี บทว่า Mahāvipākā คือ มีผลไพบูลย์ บทว่า Mahājutikā ความว่า มีเดชมาก มีอานุภาพมาก 306. Tuvanti taṃ. Anukampakanti kāruṇikaṃ. Vidunti sappaññaṃ, sāvakapāramiyā matthakaṃ pattanti attho. Upeccāti upagantvā. Vandinti pañcapatiṭṭhitena abhivādayiṃ. Kusalañca ārogya pucchisaṃ apucchiṃ, atulāya pītiyā idañca kusalaṃ anussarāmīti adhippāyo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. ๓๐๖. บทว่า Tuvaṃ คือ ท่าน บทว่า Anukampakaṃ คือ ผู้มีกรุณา บทว่า Viduṃ คือ ผู้มีปัญญา ความว่า ผู้ถึงที่สุดแห่งสาวกบารมี บทว่า Upecca คือ เข้าไปเฝ้าแล้ว บทว่า Vandiṃ คือ ข้าพเจ้าได้ไหว้แล้วด้วยเบญจางคประดิษฐ์ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทูลถามถึงความไม่มีโรคและความสบาย และข้าพเจ้าย่อมระลึกถึงกุศลนี้ด้วยปีติหาที่เปรียบมิได้ ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วในหนหลัง Ucchudāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุจฉุทายิกาวิมาน จบ 3. Pallaṅkavimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถาปัลลังกวิมาน Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitteti pallaṅkavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthiyaṃ aññatarassa upāsakassa dhītā kulapadesādinā sadisassa tattheva aññatarassa kulaputtassa dinnā, sā ca hoti akkodhanā sīlācārasampannā patidevatā samādinnapañcasīlā, uposathe sakkaccaṃ uposathasīlāni ca rakkhati. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero heṭṭhā vuttanayeneva gantvā – ปัลลังกวิมาน เริ่มต้นว่า Pallaṅkaseṭṭhe maṇisoṇṇacitte เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ถูกมอบให้แก่กุลบุตรคนหนึ่งในกรุงสาวัตถีนั้นเอง ผู้เสมอกันโดยตระกูลและประเทศเป็นต้น และนางเป็นผู้ไม่โกรธ ถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ มีสามีเป็นเทวดา สมาทานศีล ๕ และในวันอุโบสถก็รักษาอุโบสถศีลโดยเคารพ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง แล้วได้- 307. ๓๐๗. ‘‘Pallaṅkaseṭṭhe [Pg.117] maṇisoṇṇacitte, pupphābhikiṇṇe sayane uḷāre; Tatthacchasi devi mahānubhāve, uccāvacā iddhi vikubbamānā. “ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านนั่งอยู่ ณ ที่นอนอันประเสริฐ บนบัลลังก์อันประเสริฐที่วิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ ท่านแสดงฤทธิ์ต่างๆ นานา” 308. ๓๐๘. ‘‘Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti; Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “และเหล่านางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้บันเทิงใจอยู่โดยรอบ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ท่านได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ?” Gāthāhi pucchi. ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลาย Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้นได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 309. ๓๐๙. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, aḍḍhe kule suṇisā ahosiṃ; Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ. “เมื่อครั้งเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ หม่อมฉันได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มั่งคั่ง เป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจสามี เป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ” 310. ๓๑๐. ‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ; Divā ca ratto ca manāpacārinī, ahaṃ pure sīlavatī ahosiṃ. “เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ หม่อมฉันยังเยาว์วัย เป็นผู้ไม่มีความชั่ว มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามีให้เป็นที่พอใจ เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจทั้งกลางวันและกลางคืน ในกาลก่อน หม่อมฉันเป็นผู้มีศีล” 311. ๓๑๑. ‘‘Pāṇātipātā viratā acorikā, saṃsuddhakāyā sucibrahmacārinī; Amajjapā no ca musā abhāṇiṃ, sikkhāpadesu paripūrakārinī. “หม่อมฉันเว้นจากปาณาติบาต ไม่ลักทรัพย์ มีกายกรรมหมดจด ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่พูดเท็จ เป็นผู้ทำสิกขาบทให้บริบูรณ์” 312. ๓๑๒. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, pasannamānasā ahaṃ. “ในวันที่สิบสี่ วันที่สิบห้า และวันที่แปดแห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส” 313. ๓๑๓. ‘‘Aṭṭhaṅgupetaṃ [Pg.118] anudhammacārinī, uposathaṃ pītimanā upāvasiṃ; Imañca ariyaṃ aṭṭhaṅgavarehupetaṃ, samādiyitvā kusalaṃ sukhudrayaṃ; Patimhi kalyāṇī vasānuvattinī, ahosiṃ pubbe sugatassa sāvikā. “เป็นผู้ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม ได้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ ด้วยใจยินดี ได้สมาทานกุศลอันมีสุขเป็นผล คืออุโบสถอันประเสริฐนี้ที่ประกอบด้วยองค์ ๘ อันประเสริฐ เป็นภรรยาที่ดี ประพฤติตามอำนาจสามี ในกาลก่อน หม่อมฉันได้เป็นสาวิกาของพระสุคต” 314. ๓๑๔. ‘‘Etādisaṃ kusalaṃ jīvaloke, kammaṃ karitvāna visesabhāginī; Kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, deviddhipattā sugatimhi āgatā. “หม่อมฉันได้ทำกรรมที่เป็นกุศลเช่นนี้ในชีวโลก จึงเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บรรลุฤทธิ์แห่งเทพ มาสู่สุคติ” 315. ๓๑๕. ‘‘Vimānapāsādavare manorame, parivāritā accharāsaṅgaṇena; Sayaṃpabhā devagaṇā ramenti maṃ, dīghāyukiṃ devavimānamāgata’’nti. “ในวิมานปราสาทอันประเสริฐน่ารื่นรมย์ แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสร มีรัศมีในตัวเอง หมู่เทพย่อมทำให้หม่อมฉันผู้มีอายุยืน มาสู่ทิพยวิมานนี้ให้รื่นเริงบันเทิงใจ” 307. Tattha pallaṅkaseṭṭheti pallaṅkavare uttamapallaṅke. Taṃyevassa seṭṭhataṃ dassetuṃ ‘‘maṇisoṇṇacitte’’ti vuttaṃ, vividharatanaraṃsijālasamujjalehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca vicitte ‘‘tatthā’’ti ‘‘sayane’’ti ca vutte sayitabbaṭṭhānabhūte pallaṅkaseṭṭhe. ๓๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า pallaṅkaseṭṭhe คือ บนบัลลังก์อันประเสริฐ บนบัลลังก์อันสูงสุด เพื่อจะแสดงความเป็นเลิศของบัลลังก์นั้นนั่นแหละ ท่านจึงกล่าวว่า maṇisoṇṇacitte ซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทองคำอันรุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะต่างๆ ในบทว่า tattha และ sayane หมายถึง บนบัลลังก์อันประเสริฐซึ่งเป็นที่นอน 308. Teti tuyhaṃ samantato. ‘‘Pamodayantī’’ti padaṃ pana apekkhitvā ‘‘ta’’nti vibhatti vipariṇāmetabbā. Pamodayantīti vā pamodanaṃ karonti, pamodanaṃ tuyhaṃ uppādentīti attho. ๓๐๘. บทว่า te คือ ของท่าน โดยรอบ แต่เมื่ออาศัยบทว่า pamodayanti พึงเปลี่ยนวิภัตติเป็น taṃ (ซึ่งท่าน) หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า pamodayanti คือ ย่อมทำให้รื่นเริง ความว่า ย่อมทำให้ความรื่นเริงเกิดแก่ท่าน 310. Daharā apāpikāti daharāpi apāpikā. ‘‘Daharāsu pāpikā’’ti vā pāṭho, soyevattho. ‘‘Daharassāpāpikā’’tipi paṭhanti, daharassa sāmikassa apāpikā, sakkaccaṃ upaṭṭhānena anaticariyāya ca bhaddikāti attho. Tena vuttaṃ ‘‘pasannacittā’’tiādi. Abhirādhayinti ārādhesiṃ. Rattoti rattiyaṃ. ๓๑๐. บทว่า Daharā apāpikā คือ Daharāpi apāpikā (แม้ยังเยาว์วัย ก็ไม่เป็นคนเลวทราม) หรือมีบทว่า Daharāsu pāpikā ก็มีความหมายอย่างเดียวกัน บ้างก็อ่านว่า Daharassāpāpikā หมายความว่า ไม่เป็นคนเลวทรามต่อสามีผู้เยาว์วัย คือเป็นหญิงเจริญ (ภรรยาที่ดี) เพราะการอุปัฏฐากโดยเคารพและเพราะการไม่ประพฤตินอกใจ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า pasannacittā (มีจิตเลื่อมใส) บทว่า Abhirādhayiṃ คือ ārādhesiṃ (ฉันได้ทำให้ยินดีแล้ว) บทว่า Ratto คือ rattiyaṃ (ในเวลากลางคืน) 311. Acorikāti coriyarahitā, adinnādānā paṭiviratāti attho. ‘‘Viratā ca coriyā’’tipi pāṭho, theyyato ca viratāti attho[Pg.119]. Saṃsuddhakāyāti parisuddhakāyakammantatāya sammadeva suddhakāyā, tato eva sucibrahmacārinī sāmikato aññattha abrahmacariyāsambhavato. Tathā hi vuttaṃ – ๓๑๑. บทว่า Acorikā คือ เว้นจากการลักขโมย ความว่า งดเว้นจากอทินนาทาน หรือมีบทว่า Viratā ca coriyā ความว่า งดเว้นจากการลักขโมย บทว่า Saṃsuddhakāyā คือ มีกายบริสุทธิ์ดีแล้วโดยชอบ เพราะมีการงานทางกายอันบริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด เพราะไม่มีการประพฤติไม่ประเสริฐในที่อื่นนอกจากสามี จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhepi bhariyā nātikkamanti; Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā ni miyyare’’ti. (jā. 1.10.97); “พวกเราไม่ประพฤตินอกใจภรรยาทั้งหลาย แม้ภรรยาทั้งหลายก็ไม่ประพฤตินอกใจพวกเรา เราทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์เว้นจากภรรยาเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น บุตรธิดาผู้เยาว์วัยของพวกเราจึงไม่ตาย” Atha vā sucibrahmacārinīti sucino suddhassa brahmassa seṭṭhassa uposathasīlassa, maggabrahmacariyassa vā anurūpassa pubbabhāgabrahmacariyassa vasena sucibrahmacārinī. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า sucibrahmacārinī คือ ชื่อว่าผู้ประพฤติพรหมจรรย์อันสะอาด โดยอำนาจแห่งบุพภาคพรหมจรรย์อันสมควรแก่มรรคพรหมจรรย์ หรือแห่งอุโบสถศีลอันประเสริฐ บริสุทธิ์ สะอาด 313. Anudhammacārinīti ariyānaṃ dhammassa anudhammaṃ caraṇasīlā. Imañca anantaraṃ vuttaṃ niddosatāya ariyaṃ, aṭṭhaṅgavarehi aṭṭhahi uttamaṅgehi ariyattā eva vā ariyaṭṭhaṅgavarehi upetaṃ ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena ca kusalaṃ sukhavipākatāya sukhānisaṃsatāya ca sukhudrayaṃ upāvasinti yojanā. ๓๑๓. บทว่า Anudhammacārinī คือ ผู้มีปกติประพฤติอนุธรรมซึ่งเป็นธรรมของพระอริยเจ้าทั้งหลาย พึงโยคความดังนี้ว่า สมาทานอุโบสถนี้ซึ่งประเสริฐเพราะไม่มีโทษ อันกล่าวไว้ในลำดับ หรือประกอบด้วยองค์อันประเสริฐ ๘ ประการ เพราะความเป็นอริยะด้วยองค์อันสูงสุด ๘ ประการนั่นเอง เป็นกุศลเพราะเป็นเหตุแห่งความไม่มีโรคและเพราะไม่มีโทษ มีสุขเป็นผล มีสุขเป็นอานิสงส์ และมีสุขเป็นเบื้องหน้า 314. Visesabhāginīti visesassa dibbassa sampattibhavassa bhāginī. Sugatimhi āgatāti sugatiṃ āgatā upagatā, sugatimhi vā sugatiyaṃ dibbasampattiyaṃ āgatā. ‘‘Sugatiñhi āgatā’’tipi pāṭho. Tattha hīti nipātamattaṃ, hetuattho vā, yasmā sugatiṃ āgatā, tasmā visesabhāginīti yojanā. ๓๑๔. บทว่า Visesabhāginī คือ ผู้มีส่วนแห่งภพอันเป็นทิพยสมบัติอันวิเศษ บทว่า Sugatimhi āgatā คือ มาแล้ว ถึงแล้วซึ่งสุคติ หรือมาแล้วในสุคติ คือในทิพยสมบัติ หรือมีบทว่า Sugatiñhi āgatā ในบทนั้น hi เป็นเพียงนิบาต หรือมีอรรถว่าเป็นเหตุ พึงโยคความว่า เพราะมาสู่สุคติ ฉะนั้นจึงเป็นผู้มีส่วนแห่งความวิเศษ 315. Vimānapāsādavareti vimānesu uttamapāsāde, vimānasaṅkhāte vā aggapāsāde, vimāne vā vigatamāne appamāṇe mahante varapāsāde parivāritā accharāsaṅgaṇena sayaṃpabhā pamodāmi, ‘‘amhī’’ti vā padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dīghāyukinti heṭṭhimehi devehi dīghatarāyukatāya tatrūpapannehi anappāyukatāya ca dīghāyukiṃ maṃ yathāvuttaṃ devavimānamāgataṃ upagataṃ devagaṇā ramentīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. ๓๑๕. บทว่า Vimānapāsādavare คือ ในปราสาทอันอุดมในวิมานทั้งหลาย หรือในปราสาทอันเลิศที่นับว่าเป็นวิมาน หรือในปราสาทอันประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ หาประมาณมิได้ คือปราศจากมานะ ข้าพเจ้าผู้มีรัศมีในตัวเอง อันหมู่แห่งนางอัปสรแวดล้อมแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ หรือพึงนำบทว่า amhi (ย่อมเป็น) มาประกอบ บทว่า Dīghāyukiṃ พึงโยคความว่า หมู่เทวดาย่อมทำให้ข้าพเจ้าผู้มีอายุยืน ผู้มาแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งเทววิมานดังที่กล่าวแล้ว ให้รื่นรมย์ เพราะมีอายุยืนยาวกว่าเทวดาชั้นต่ำกว่า และเพราะมีอายุไม่น้อย (เมื่อเทียบกับ) เทวดาที่อุบัติในชั้นนั้น ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว Pallaṅkavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพัลลังกวิมาน จบ 4. Latāvimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาลตาวิมาน Latā [Pg.120] ca sajjā pavarā ca devatāti latāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena sāvatthivāsino aññatarassa upāsakassa dhītā latā nāma paṇḍitā byattā medhāvinī patikulaṃ gatā bhattu sassusasurānañca manāpacārinī piyavādinī parijanassa saṅgahakusalā gehe kuṭumbabhārassa nittharaṇasamatthā akkodhanā sīlācārasampannā dānasaṃvibhāgaratā akhaṇḍapañcasīlā uposatharakkhaṇe ca appamattā ahosi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā vessavaṇassa mahārājassa dhītā hutvā nibbatti latātveva nāmena. Aññāpi tassā sajjā, pavarā, accimatī, sutāti catasso bhaginiyo ahesuṃ. Tā pañcapi sakkena devarājena ānetvā nāṭakitthibhāvena paricārikaṭṭhāne ṭhapitā. Latā panassa naccagītādīsu chekatāya iṭṭhatarā ahosi. คาถาว่า Latā ca sajjā pavarā ca devatā เป็นต้น เป็นลตาวิมาร วิมานนั้นมีกำเนิดเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ธิดาของอุบาสกผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี ชื่อว่าลตา เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ประพฤติเป็นที่พอใจและกล่าววาจาเป็นที่รักต่อสามี ต่อแม่ผัวและพ่อผัว ฉลาดในการสงเคราะห์แก่บริวาร สามารถในการบริหารภาระแห่งครอบครัวในเรือน เป็นผู้ไม่โกรธ สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ยินดีในการให้และการแบ่งปัน มีศีล ๕ ไม่ขาด และเป็นผู้ไม่ประมาทในการรักษาอุโบสถ ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดเป็นธิดาของท้าวเวสสุวรรณมหาราช มีชื่อว่าลตานั่นเอง นางยังมีน้องสาวอีก ๔ คน คือ สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เทพธิดาทั้ง ๕ นั้น ท้าวสักกเทวราชทรงนำมาแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งนางบำเรอในฐานะนางฟ้อนรำ ส่วนนางลตา เป็นที่โปรดปรานอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะความฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น Tāsaṃ ekato samāgantvā sukhanisajjāya nisinnānaṃ saṅgītanepuññaṃ paṭicca vivādo uppanno. Tā sabbāpi vessavaṇassa mahārājassa santikaṃ gantvā pucchiṃsu ‘‘tāta, katamā amhākaṃ naccādīsu kusalā’’ti? So evamāha ‘‘gacchatha dhītaro anotattadahatīre devasamāgame saṅgītaṃ pavattetha, tattha vo viseso pākaṭo bhavissatī’’ti. Tā tathā akaṃsu. Tattha devaputtā latāya naccamānāya attano sabhāvena ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu, sañjātapahāsā acchariyabbhutacittajātā nirantaraṃ sādhukāraṃ dentā ukkuṭṭhisadde celukkhepe ca pavattentā himavantaṃ kampayamānā viya mahantaṃ kolāhalamakaṃsu. Itarāsu pana naccantīsu sisirakāle kokilā viya tuṇhībhūtā nisīdiṃsu. Evaṃ tattha saṅgīte latāya viseso pākaṭo ahosi. เมื่อเทพธิดาเหล่านั้นมาประชุมกันในที่แห่งเดียว นั่งอยู่ด้วยการนั่งอันเป็นสุข ได้เกิดการโต้เถียงกันขึ้นเพราะอาศัยความฉลาดในด้านสังคีต เทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมดไปสู่สำนักของท้าวเวสสุวรรณมหาราชแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระบิดา ในบรรดาพวกหม่อมฉัน ใครเป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำเป็นต้น?” ท้าวเธอตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนธิดาทั้งหลาย พวกเธอจงไป จงแสดงสังคีตในที่ประชุมเทวดา ณ ริมฝั่งสระอโนดาต ความพิเศษของพวกเธอจักปรากฏในที่นั้น” เทพธิดาเหล่านั้นได้กระทำตามนั้น ในที่นั้น เมื่อนางลตาฟ้อนรำอยู่ เหล่าเทพบุตรไม่สามารถดำรงอยู่ได้ตามปกติภาวะของตน เกิดความร่าเริงยินดี เกิดจิตอัศจรรย์ไม่เคยมีมา ให้สาธุการอยู่เนืองนิตย์ เปล่งเสียงโห่ร้องและโยนผ้าขึ้นไปในอากาศ ได้กระทำเสียงกึกก้องกัมปนาทใหญ่ ประหนึ่งว่าทำให้ป่าหิมพานต์สั่นสะเทือน ส่วนเมื่อเทพธิดาองค์อื่น ๆ ฟ้อนรำอยู่ (เหล่าเทพบุตร) กลับนิ่งเฉยดุจนกกาเหว่าในฤดูหนาว ด้วยประการฉะนี้ ความพิเศษของนางลตาจึงปรากฏชัดในสังคีตนั้น Atha tāsaṃ devadhītānaṃ sutāya devadhītāya etadahosi ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā ayaṃ latā amhe abhibhuyya tiṭṭhati vaṇṇena ceva yasasā ca, yaṃnūnāhaṃ latāya katakammaṃ puccheyya’’nti. Sā taṃ pucchi. Itarāpi tassā etamatthaṃ vissajjesi. Tayidaṃ sabbaṃ vessavaṇamahārājā devacārikavasena upagatassa āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi. Thero tamatthaṃ pucchāya mūlakāraṇato paṭṭhāya bhagavato ārocento – ครั้งนั้น เทพธิดาชื่อสุตาในหมู่เทพธิดาเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า “นางลตานี้ ทำกรรมอะไรหนอ จึงตั้งอยู่ครอบงำพวกเราได้ทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ไฉนหนอ เราพึงถามถึงกรรมที่นางลตาได้กระทำไว้” นางจึงได้ถามนางลตานั้น แม้นางลตา ก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่นาง เรื่องราวทั้งหมดนั้น ท้าวเวสสุวรรณมหาราชได้กราบทูลแด่ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มาถึงด้วยอำนาจการเที่ยวจาริกไปในเทวโลก พระเถระ เมื่อจะกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค โดยเริ่มตั้งแต่เหตุอันเป็นมูลแห่งคำถาม ได้กล่าวว่า – 316. ๓๑๖. ‘‘Latā [Pg.121] ca sajjā pavarā ca devatā, accimatī rājavarassa sirīmato; Sutā ca rañño vessavaṇassa dhītā, rājīmatī dhammaguṇehi sobhatha. “เทพธิดาชื่อลตา สัชชา และปวรา, อัจจิมดี และสุตา ธิดาของท้าวเวสสุวรรณราชผู้ประเสริฐ ผู้ทรงสิริ, และราชิมดี พวกเธอย่อมงดงามด้วยธรรมคุณทั้งหลาย” 317. ๓๑๗. ‘‘Pañcettha nāriyo āgamaṃsu nhāyituṃ, sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadiṃ; Tā tattha nhāyitvā rametvā devatā, naccitvā gāyitvā sutā lataṃ bravi. “นารี ๕ นางในที่นี้ ได้มาเพื่อจะอาบน้ำในแม่น้ำที่มีน้ำเย็น มีดอกอุบล เป็นที่เกษม เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นอาบน้ำและรื่นรมย์ในที่นั้นแล้ว ฟ้อนรำแล้ว ขับร้องแล้ว นางสุตาได้กล่าวกะนางลตาว่า” 318. ๓๑๘. ‘‘Pucchāmi taṃ uppalamāladhārini, āveḷini kañcanasannibhattace; Timiratambakkhi nabheva sobhane, dīghāyukī kena kato yaso tava. เราขอถามเธอ ผู้ประดับพวงอุบล ผู้ทรงเครื่องประดับศีรษะ มีผิวดุจทองคำ มีดวงตาสีแดงดังดอกกุ่ม มีความงามดุจท้องฟ้า ผู้มีอายุยืน ยศของเธอเกิดจากบุญอะไร 319. ๓๑๙. ‘‘Kenāsi bhadde patino piyatarā, visiṭṭhakalyāṇitarassu rūpato; Padakkhiṇā naccanagītavādite, ācikkha no tvaṃ naranāripucchitā’’ti. – ดูก่อนนางผู้เจริญ เธอเป็นที่รักยิ่งของสามี มีรูปงามยิ่งกว่าหญิงอื่น และฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี เพราะบุญอะไร เธอผู้ที่เทวดาและเทพธิดาไต่ถาม โปรดบอกแก่เราเถิด Sutāya pucchā. คำถามของนางสุตา 320. ๓๒๐. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, uḷārabhoge kule suṇisā ahosiṃ; Akkodhanā bhattu vasānuvattinī, uposathe appamattā ahosiṃ. เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นสะใภ้ในตระกูลที่มีโภคะมหาศาล เราเป็นผู้ไม่โกรธ ประพฤติตามอำนาจของสามี และเป็นผู้ไม่ประมาทในวันอุโบสถ 321. ๓๒๑. ‘‘Manussabhūtā daharā apāpikā, pasannacittā patimābhirādhayiṃ; Sadevaraṃ sassasuraṃ sadāsakaṃ, abhirādhayiṃ tamhi kato yaso mama. เมื่อเราเป็นมนุษย์ ยังเป็นสาวรุ่น ไม่มีบาป มีจิตเลื่อมใส ได้บำรุงสามี เราได้บำรุงสามีพร้อมทั้งน้องชายสามี พ่อผัวแม่ผัว และทาสทาสี ยศของเราเกิดขึ้นในภพนั้น 322. ๓๒๒. ‘‘Sāhaṃ tena kusalena kammunā, catubbhi ṭhānehi visesamajjhagā; Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, khiḍḍāratiṃ paccanubhomanappakaṃ. เรานั้น เพราะกรรมที่เป็นกุศลนั้น จึงได้บรรลุคุณวิเศษในฐานะ ๔ ประการ คือ อายุ วรรณะ สุขะ และพละ และได้เสวยความยินดีในกามคุณอันไม่น้อย 323. ๓๒๓. ‘‘Sutaṃ [Pg.122] nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā, yaṃ no apucchimha akittayī no; Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā. นางลตานี้กล่าวคำใด คำนั้นเป็นคำจริงหนอ สิ่งที่เราถาม นางก็ได้บอกแก่เราแล้ว ได้ยินว่า สามีเป็นคติ เป็นผู้ประเสริฐ และเป็นเทวดาของพวกเราผู้เป็นสตรีที่ดี 324. ๓๒๔. ‘‘Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā, patibbatā yattha bhavanti itthiyo; Patīsu dhammaṃ pacaritvā sabbā, lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā. พวกเราทั้งหมดจะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย ที่ซึ่งสตรีทั้งหลายเป็นผู้มีสามีเป็นที่พึ่ง พวกเราทั้งหมดประพฤติธรรมในสามีแล้ว จักได้ผลตามที่นางลตานี้กล่าวไว้ 325. ๓๒๕. ‘‘Sīho yathā pabbatasānugocaro, mahindharaṃ pabbatamāvasitvā; Pasayha hantvā itare catuppade, khudde mige khādati maṃsabhojano. ราชสีห์ผู้มีซอกเขาเป็นที่เที่ยวไป อาศัยอยู่บนภูเขาอันเป็นจอมผา ครั้นข่มขี่ฆ่าสัตว์สี่เท้าเหล่าอื่นที่เป็นสัตว์เล็กๆ แล้ว ผู้กินเนื้อเป็นอาหาร ย่อมกิน (สัตว์เหล่านั้น) ฉันใด 326. ๓๒๖. ‘‘Tatheva saddhā idha ariyasāvikā, bhattāraṃ nissāya patiṃ anubbatā; Kodhaṃ vadhitvā abhibhuyya maccharaṃ, saggamhi sā modati dhammacārinī’’ti. – อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาในโลกนี้ อาศัยสามี ประพฤติตามสามี กำจัดความโกรธ ครอบงำความตระหนี่ได้แล้ว เป็นผู้ประพฤติธรรม ย่อมบันเทิงในสวรรค์ ฉันนั้น Latāya vissajjananti āha. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า นี้เป็นคำตอบของนางลตา 316. Tattha latā ca sajjā pavarā accimatī sutāti tāsaṃ nāmaṃ. Ca-saddo samuccayattho. Rājavarassāti catunnaṃ mahārājānaṃ varassa seṭṭhassa devarājassa. Sakkassa paricārikāti adhippāyo. Raññoti mahārājassa. Tenāha ‘‘vessavaṇassa dhītā’’ti, idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ, vacanavipallāso vā, dhītaroti attho. Rājati vijjotatīti rājī, rājīti matā paññātā rājīmatī, idaṃ tāsaṃ sabbāsaṃ visesanaṃ. Nāmameva etaṃ ekissā devatāyāti keci, tesaṃ matena ‘‘pavarā’’ti sabbāsaṃ visesanameva. Dhammaguṇehīti dhammiyehi dhammato anapetehi guṇehi, yathābhuccaguṇehīti attho. Sobhathāti virocatha. ๓๑๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ลตา สัชชา ปวรา อัจจิมดี และสุตา เป็นชื่อของเทพธิดาเหล่านั้น. จะศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม. บทว่า ราชวรัสส ความว่า ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพ ผู้ประเสริฐและเป็นใหญ่กว่าท้าวมหาราชทั้ง ๔ อธิบายว่า เป็นหญิงรับใช้ของท้าวสักกะ. บทว่า รญฺโญ ความว่า ของท้าวมหาราช. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เวสฺสวณสฺส ธีตา (ธิดาของท้าวเวสสวรรณ) พึงประกอบบทนี้เข้ากับแต่ละคน หรือเป็นการสลับวจนะ ความว่า ธิดาทั้งหลาย. บทว่า ราชิ เพราะอรรถว่า ย่อมรุ่งเรือง คือ ส่องสว่าง, บทว่า ราชิมตี คือ ผู้ที่รู้จักกันว่าราชิ บทนี้เป็นวิเสสนะของเทพธิดาเหล่านั้นทั้งหมด. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า บทนี้เป็นเพียงชื่อของเทพธิดาองค์หนึ่ง ตามมติของท่านเหล่านั้น บทว่า ปวรา เป็นเพียงวิเสสนะของเทพธิดาทั้งหมด. บทว่า ธมฺมคุเณหิ ความว่า ด้วยคุณอันชอบธรรม คือ ไม่ปราศจากธรรม ได้แก่ ด้วยคุณตามความเป็นจริง. บทว่า โสภถา ความว่า ย่อมรุ่งเรือง. 317. Pañcettha nāriyoti pañca yathāvuttanāmā devadhītaro ettha imasmiṃ himavantapadese. Sītodakaṃ uppaliniṃ sivaṃ nadinti anotattadahato nikkhantanadimukhaṃ sandhāya vadati. Naccitvā gāyitvāti pitu vessavaṇassa [Pg.123] āṇāya devasamāgame tāhi katassa naccagītassa vasena vuttaṃ. Sutā lataṃ bravīti sutā devadhītā lataṃ attano bhaginiṃ kathesi. ‘‘Sutā lataṃ bravu’’ntipi paṭhanti, sutā dhītaro vessavaṇassa mahārājassa lataṃ kathesunti attho. ๓๑๗. บทว่า ปญฺเจตฺถ นาริโย ความว่า เทพธิดา ๕ องค์ผู้มีชื่อตามที่กล่าวแล้วในประเทศหิมพานต์นี้. บทว่า สีโตทกํ อุปฺปลินึ สิวํ นทึ ท่านกล่าวหมายถึงปากแม่น้ำที่ไหลออกจากสระอโนดาต. บทว่า นจฺจิตฺวา คายิตฺวา ท่านกล่าวตามอำนาจของการฟ้อนรำขับร้องที่เทพธิดาเหล่านั้นกระทำในที่ประชุมเทวดาตามพระบัญชาของท้าวเวสสวรรณผู้เป็นบิดา. บทว่า สุตา ลตํ พฺรวิ ความว่า เทพธิดาชื่อสุตาได้กล่าวกับนางลตาผู้เป็นพี่สาวของตน. บางท่านก็อ่านว่า สุตา ลตํ พฺรวุํ ความว่า ธิดาทั้งหลายของท้าวเวสสวรรณมหาราชได้กล่าวกับนางลตา. 318. Timiratambakkhīti niculakesarabhāsasadisehi tambarājīhi samannāgatakkhi. Nabheva sobhaneti nabhaṃ viya sobhamāne, saradasamaye abbhamahikādiupakkilesavimuttaṃ nabhaṃ viya suvisuddhaṅgapaccaṅgatāya virājamāneti attho. Atha vā nabhevāti nabhe eva, samuccayattho eva-saddo, ākāsaṭṭhavimānesu himavantayugandharādibhūmipaṭibaddhaṭṭhānesu cāti sabbattheva sobhamāneti attho. Kena katoti kena kīdisena puññena nibbattito. Yasoti parivārasampatti kittisaddo ca. Kittisaddaggahaṇena ca kittisaddahetubhūtā guṇā gayhanti. ๓๑๘. บทว่า ติมิรตมฺพกฺขี ความว่า มีดวงตาประกอบด้วยเส้นสายสีแดงคล้ายสีเกสรดอกกุ่ม. บทว่า นเภว โสภเณ ความว่า งดงามดุจท้องฟ้า อธิบายว่า รุ่งเรืองเพราะมีอวัยวะน้อยใหญ่บริสุทธิ์ยิ่ง ดุจท้องฟ้าในสมัยสารทกาลที่ปราศจากอุปกิเลสมีเมฆและหมอกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า นเภว คือ นเภ เอว (ในท้องฟ้านั่นเทียว) เอวศัพท์ใช้ในอรรถะรวบรวม อธิบายว่า งดงามในทุกที่ ทั้งในวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ และในสถานที่เนื่องด้วยแผ่นดินมีภูเขาหิมาลัยและยุคนธรเป็นต้น. บทว่า เกน กโต ความว่า เกิดขึ้นด้วยบุญเช่นไร. บทว่า ยโส ได้แก่ ความพรั่งพร้อมด้วยบริวารและเสียงสรรเสริญ. และโดยการถือเอาคำว่า กิตติศัพท์ ย่อมหมายรวมถึงคุณธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งเสียงสรรเสริญด้วย. 319. Patino piyatarāti sāmino piyatarā sāmivallabhā. Tenassā subhagataṃ dasseti. Visiṭṭhakalyāṇitarassū rūpatoti rūpasampattiyā visiṭṭhā uttamā kalyāṇitarā sundaratarā, assūti nipātamattaṃ. ‘‘Visiṭṭhakalyāṇitarāsi rūpato’’ti ca paṭhanti. Padakkhiṇāti pakārehi, visesena vā dakkhiṇā kusalā. Naccanagītavāditeti ettha naccanāti vibhattilopo kato, nacce ca gīte ca vādite cāti attho. Naranāripucchitāti devaputtehi devadhītāhi ca ‘‘kahaṃ latā, kiṃ karoti latā’’ti rūpadassanatthañceva sippadassanatthañca pucchitā. ๓๑๙. บทว่า ปติโน ปิยตรา ความว่า เป็นที่รักยิ่งของสามี เป็นที่รักใคร่ของสามี. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงความเป็นผู้มีบุญของนางลตานั้น. บทว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตรสฺสู รูปโต ความว่า มีรูปสมบัติที่ประเสริฐสุด งดงามยิ่ง สวยงามยิ่ง, อสฺสุ เป็นเพียงนิบาต. บางท่านก็อ่านว่า วิสิฏฺฐกลฺยาณิตราสิ รูปโต. บทว่า ปทกฺขิณา ความว่า ฉลาด ชำนาญโดยประการต่างๆ หรือโดยพิเศษ. ในบทว่า นจฺจนคีตวาทิเต นี้ บทว่า นจฺจน ท่านทำวิภัตติโลปไว้ ความว่า ในการฟ้อนรำ ในการขับร้อง และในการประโคม. บทว่า นรนาริปุจฺฉิตา ความว่า อันเทวบุตรและเทพธิดาไต่ถามว่า 'นางลตาอยู่ที่ไหน นางลตากำลังทำอะไร' เพื่อต้องการจะดูรูปโฉมและเพื่อต้องการจะดูศิลปะ. 321. Niccaṃ kāyena asaṃsaṭṭhatāya devo viya rameti, dutiyo varoti vā devaro, bhattu kaniṭṭhabhātā, saha devarenāti sadevaraṃ. Sassu ca sasuro ca sasurā, saha sasurehīti sassasuraṃ. Saha dāsehi dāsīhi cāti sadāsakaṃ patimābhirādhayinti sambandho. Tamhi katoti tamhi kule, kāle vā suṇisākāle kato yaso tannibbattakapuññassa nibbattanenāti adhippāyo. Mamāti idaṃ ‘‘kato’’ti padaṃ apekkhitvā ‘‘mayā’’ti pariṇāmetabbaṃ. ๓๒๑. บทว่า เทวโร (น้องชายสามี) เพราะยังบุคคลให้ยินดีเหมือนเทวดา เนื่องจากไม่มีการคลุกคลีด้วยกายเป็นนิจ หรือเพราะเป็นผู้ที่น่าปรารถนาคนที่สอง, คือน้องชายของสามี, บทว่า สเทวรํ คือ พร้อมด้วยน้องชายสามี. บทว่า สสฺสุ (แม่ผัว) และ สสุโร (พ่อผัว) รวมเป็น สสุรา, บทว่า สสฺสุรํ คือ พร้อมด้วยพ่อผัวแม่ผัว. บทว่า สทาสกํ คือ พร้อมด้วยทาสและทาสี มีความเกี่ยวข้องกับบทว่า ปติมาภิราธยึ (ได้บำรุงสามี). บทว่า ตมฺหิ กโต อธิบายว่า ยศอันบุญที่ทำให้เกิดยศนั้นให้เกิดขึ้นแล้ว ในตระกูลนั้น หรือในกาลนั้น คือในเวลาที่เป็นสะใภ้. บทว่า มม นี้ พึงเปลี่ยนเป็น มยา โดยอาศัยบทว่า กโต. 322. Catubbhi [Pg.124] ṭhānehīti catūhi kāraṇehi, catūsu vā ṭhānesu nimittabhūtesu. Visesamajjhagāti aññāhi atisayaṃ adhigatā. Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañcāti ‘‘catūhi ṭhānehī’’ti vuttānaṃ sarūpato dassanaṃ. Āyuādayo eva hissā aññāhi visiṭṭhasabhāvatāya visesā tassā tathā sambhāvanāvasena gahetabbatāya hetubhāvato ‘‘ṭhāna’’nti ca vuttaṃ. Visesamajjhagā. Kīdisaṃ? Āyuñca vaṇṇañca sukhañca balañcāti yojanā. ๓๒๒. บทว่า Catubbhi ṭhānehi ความว่า ด้วยเหตุ ๔ ประการ หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุ ๔ ประการที่เป็นนิมิต. บทว่า Visesamajjhagā ความว่า ได้บรรลุความยอดเยี่ยมกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น. บทว่า Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca เป็นการแสดงโดยสรูปแห่งเหตุทั้งหลายที่กล่าวไว้ว่า “catūhi ṭhānehi”. จริงอยู่ อายุเป็นต้นนั่นแหละของนางลตานั้น ชื่อว่าวิเศษ เพราะมีสภาวะที่พิเศษกว่านางเทพอัปสรเหล่าอื่น และชื่อว่า “ฐานะ” เพราะเป็นเหตุอันพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งการยกย่องนางลตานั้น. (นาง) ได้บรรลุความพิเศษ. (ถามว่า) เช่นไร? (ตอบว่า) ได้บรรลุอายุ วรรณะ สุขะ และพละ ดังนี้เป็นการประกอบความ. 323. Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā amhākaṃ jeṭṭhabhaginī yaṃ bhāsati, taṃ tumhehi sutaṃ nu kiṃ asuta’’nti itarā tisso bhaginiyo pucchati. Yaṃ noti yaṃ amhākaṃ saṃsayitaṃ. Noti nipātamattaṃ, puna noti amhākaṃ, avadhāraṇe vā ‘‘na no samaṃ atthī’’tiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya, tena akittayiyeva, aviparītaṃ byākāsiyevāti attho. Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatāti anatthato pālanato patino sāmikā nā amhākaṃ nārīnaṃ itthīnaṃ visiṭṭhā gati ca tāsaṃ paṭisaraṇañca, tāsaṃ mātugāmānaṃ saraṇato pavarā uttamā devatā ca sammadeva ārādhitā sampati āyatiñca hitasukhāvahāti attho. ๓๒๓. บทว่า Sutaṃ nu taṃ bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้ผู้เป็นพี่สาวคนโตของพวกเรากล่าวคำใด คำนั้นพวกเธอได้ฟังแล้วมิใช่หรือ หรือว่าไม่ได้ฟัง ดังนี้ (นาง) จึงถามน้องสาวอีก ๓ คน. บทว่า Yaṃ no ความว่า สิ่งที่พวกเราสงสัย (เราได้ถามแล้ว). (อีกนัยหนึ่ง) No เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง No แปลว่า ของพวกเรา. หรือเป็นนิบาตในอรรถอวธารณะ (การเน้นความ) เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า “na no samaṃ atthi” (สิ่งเสมอด้วยพระรัตนตรัยนั้นไม่มีเลย) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสบอกนั่นเทียว ทรงพยากรณ์โดยไม่ผิดพลาดนั่นเทียว นี้เป็นความหมาย. บทว่า Patino kiramhākaṃ visiṭṭha nārīnaṃ, gatī ca tāsaṃ pavarā ca devatā ความว่า ชื่อว่าสามี เพราะอภิบาลจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นคติอันวิเศษของพวกเราผู้เป็นนารี เป็นสตรี และเป็นที่พึ่งของพวกเรานั้น และเป็นเทวดาผู้ประเสริฐสูงสุด เพราะเป็นที่ระลึกของพวกเราผู้เป็นมาตุคาม (และ) เพราะนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขทั้งในปัจจุบันและในอนาคต อันภรรยาพึงให้ยินดีโดยชอบทีเดียว นี้เป็นความหมาย. 324. Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbāti sabbāva mayaṃ patīsu attano sāmikesu pubbuṭṭhānādikaṃ caritabbadhammaṃ pacarāma. Yatthāti yaṃ nimittaṃ, yasmiṃ vā patīsu caritabbadhamme cariyamāne itthiyo patibbatā nāma bhavanti. Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latāti ayaṃ latā yaṃ sampattiṃ etarahi labhatīti bhāsati, taṃ sampattiṃ patīsu dhammaṃ pacaritvāti labhissāma. ๓๒๔. บทว่า Patīsu dhammaṃ pacarāma sabbā ความว่า พวกเราทั้งหมดเทียว พึงประพฤติธรรมอันภรรยาพึงประพฤติ มีการลุกขึ้นก่อนเป็นต้น ในสามีทั้งหลายของตนให้ดี. บทว่า Yattha ความว่า เพราะเหตุใด หรือเมื่อธรรมอันพึงประพฤติในสามีทั้งหลาย อันภรรยาประพฤติอยู่ สตรีทั้งหลายย่อมได้ชื่อว่าเป็นปติพรต. บทว่า Lacchāmase bhāsati yaṃ ayaṃ latā ความว่า นางลตานี้กล่าวว่า ตนได้สมบัติใดในบัดนี้ พวกเราจักได้สมบัตินั้น เพราะประพฤติธรรมในสามีทั้งหลาย. 325. Pabbatasānugocaroti pabbatavanasaṇḍacārī. Mahindharaṃ pabbatamāvasitvāti mahiṃ dhāretīti mahindharanāmakaṃ pabbataṃ acalaṃ āvasitvā adhivasitvā, tattha vasantoti attho. ‘‘Āvasitvā’’ti hi padaṃ apekkhitvā bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pasayhāti abhibhavitvā. Khuddeti balavasenanihīne pamāṇato pana mahante hatthiādikepi mige so hantiyeva. ๓๒๕. บทว่า Pabbatasānugocaro ความว่า ผู้มีปกติเที่ยวไปในราวป่าและพุ่มไม้บนภูเขา. ในบทว่า Mahindharaṃ pabbatamāvasitvā ความว่า อาศัยอยู่แล้วซึ่งภูเขาชื่อมหินธร เพราะทรงไว้ซึ่งแผ่นดิน คืออยู่ ณ ภูเขานั้น. จริงอยู่ เมื่ออาศัยบทว่า āvasitvā บทว่า pabbataṃ นี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถภูมิ (สัตตมีวิภัตติ). บทว่า Pasayha ความว่า ครอบงำแล้ว. บทว่า Khudde ความว่า ราชสีห์นั้นย่อมฆ่าได้นั่นเทียวซึ่งเนื้อทั้งหลาย แม้มีช้างเป็นต้น ซึ่งด้อยกว่าโดยกำลัง แต่ใหญ่โดยขนาด. 326. Tathevāti [Pg.125] gāthāya ayaṃ upamāsaṃsandanena saddhiṃ atthayojanā – yathā sīho attano nivāsagocaraṭṭhānabhūtaṃ pabbataṃ nissāya vasanto attano yathicchitamatthaṃ sādheti, evameva sā saddhā pasannā ariyasāvikā ghāsacchādanādīhi bharaṇato posanato bhattāraṃ patiṃ sāmikaṃ nissāya vasantī sabbatthāpi patianukūlatāsaṅkhātena vatena taṃ anubbatā parijanādīsu uppajjanakaṃ kodhaṃ vadhitvā pajahitvā pariggahavatthūsu uppajjanakaṃ maccheraṃ abhibhuyya abhibhavitvā anuppādetvā patibbatādhammassa ca upāsikādhammassa ca sammadeva caraṇato dhammacārinī sā saggamhi devaloke modati, pamodaṃ āpajjatīti. Sesaṃ vuttanayameva. ๓๒๖. ในคาถาว่า Tatheva นี้เป็นการประกอบความพร้อมด้วยการเชื่อมโยงอุปมาอุปไมย ดังนี้ – ราชสีห์อาศัยภูเขาอันเป็นที่อยู่และที่เที่ยวไปของตน อยู่แล้ว ย่อมทำประโยชน์ที่ตนปรารถนาให้สำเร็จได้ ฉันใด อริยสาวิกาผู้มีศรัทธาเลื่อมใสแล้วนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยสามีผู้เลี้ยงดู เพราะเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น อยู่แล้ว เป็นผู้มีวัตรคล้อยตามสามีนั้นด้วยวัตรที่เรียกว่าการคล้อยตามสามีในทุกที่ ละความโกรธที่พึงเกิดขึ้นในบริวารเป็นต้นได้แล้ว ครอบงำ คือไม่ทำให้เกิดความตระหนี่ที่พึงเกิดขึ้นในวัตถุที่ตนเก็บรักษาไว้ได้แล้ว เพราะประพฤติปติพรตธรรมและอุบาสิกาธรรมโดยชอบทีเดียว จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติธรรม หญิงนั้นย่อมบันเทิง ย่อมถึงความบันเทิงในเทวโลก. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Latāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนาลตาวิมาน จบ. 5. Guttilavimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถาพรรณนาคุตติลวิมาน Sattatantiṃ sumadhuranti guttilavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati rājagahe viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu chattiṃsāya vimānesu chattiṃsa devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīhi tīhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā byākariṃsu. Atha thero tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘moggallāna, tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti vatvā therena yācito atītaṃ attano guttilācariyaṃ kathesi. วิมานวัตถุ (ที่ขึ้นต้นว่า) Sattatantiṃ sumadhuraṃ คือ คุตติลวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นเทพธิดา ๓๖ องค์ แต่ละองค์มีนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร กำลังเสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในวิมาน ๓๖ หลังที่ตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้น จึงได้ตรัสถามถึงกรรมที่พวกนางได้ทำไว้ในปางก่อน ด้วยคาถา ๓ คาถา มีคาถาเป็นต้นว่า “abhikkantena vaṇṇena” ตามลำดับ. แม้เทพธิดาเหล่านั้น ครั้นถูกท่านถามแล้ว ก็พยากรณ์ด้วยคำเป็นต้นว่า “vatthuttamadāyikā nārī”. ลำดับนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำนั้นแล้ว ตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่แต่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วพยากรณ์อย่างนี้เท่านั้น ที่จริงแล้ว แม้เราก็เคยถามในกาลก่อน นางก็ได้พยากรณ์อย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ครั้นพระเถระทูลอาราธนา จึงทรงเล่าเรื่องในอดีตที่พระองค์เคยเป็นคุตติลอาจารย์. Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbattitvā gandhabbasippe pariyodātasippatāya timbarunāradasadiso sabbadisāsu pākaṭo paññātā ācariyo ahosi nāmena [Pg.126] guttilo nāma. So andhe jiṇṇe mātāpitaro posesi. Tassa sippanipphattiṃ sutvā ujjenivāsī musilo nāma gandhabbo upagantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kasmā āgatosī’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ santike sippaṃ uggaṇhitu’’nti āha. Guttilācariyo taṃ oloketvā lakkhaṇakusalatāya ‘‘ayaṃ puriso visamajjhāsayo kakkhaḷo pharuso akataññū bhavissati, na saṅgahetabbo’’ti sippuggahaṇatthaṃ okāsaṃ nākāsi. So tassa mātāpitaro payirupāsitvā tehi yācāpesi. Guttilācariyo mātāpitūhi nippīḷiyamāno ‘‘garuvacanaṃ alaṅghanīya’’nti tassa sippaṃ paṭṭhapetvā vigatamacchariyatāya kāruṇikatāya ca ācariyamuṭṭhiṃ akatvā anavasesato sippaṃ sikkhāpesi. ในอดีตกาล เมื่อพระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลคนธรรพ์ เพราะมีศิลปะอันบริสุทธิ์ในศิลปะการดนตรี จึงเป็นผู้เสมอด้วยติมพรูเทพคนธรรพ์ ปรากฏเลื่องลือไปในทุกทิศ ได้เป็นอาจารย์ชื่อว่าคุตติละ. ท่านได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้ชราและตาบอด. คนธรรพ์ชื่อมุสิละ ชาวเมืองอุชเชนี ได้ฟังความสำเร็จในศิลปะของท่านแล้ว จึงเข้าไปหา ไหว้แล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควร เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “ข้าพเจ้ามาเพื่อเรียนศิลปะในสำนักของท่าน”. คุตติลอาจารย์มองดูเขาแล้ว ด้วยความฉลาดในลักษณะศาสตร์ (จึงคิดว่า) “บุรุษผู้นี้มีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ หยาบคาย กระด้าง อกตัญญู จักเป็นผู้ไม่ควรสงเคราะห์” ดังนี้แล้ว จึงไม่ให้โอกาสเพื่อเรียนศิลปะ. มุสิละนั้นเข้าไปบำรุงมารดาบิดาของท่าน แล้วให้ท่านทั้งสองช่วยขอร้อง. คุตติลอาจารย์ถูกมารดาบิดารบเร้าอยู่ (จึงคิดว่า) “คำของท่านผู้เป็นที่เคารพไม่ควรล่วงเกิน” ดังนี้แล้ว จึงเริ่มสอนศิลปะแก่มุสิละนั้น ด้วยความที่ปราศจากความตระหนี่และความกรุณา ไม่ทำความลับของอาจารย์ (ไม่ปิดบังวิชา) ได้สอนศิลปะให้โดยไม่เหลือเลย. Sopi medhāvitāya pubbekataparicayatāya akusītatāya ca na cirasseva pariyodātasippo hutvā cintesi ‘‘ayaṃ bārāṇasī jambudīpe agganagaraṃ, yaṃnūnāhaṃ idha sarājikāya parisāya sippaṃ dasseyyaṃ, evāhaṃ ācariyatopi jambudīpe pākaṭo paññāto bhavissāmī’’ti. So ācariyassa ārocesi ‘‘ahaṃ rañño purato sippaṃ dassetukāmo, rājānaṃ maṃ dassethā’’ti. Mahāsatto ‘‘ayaṃ mama santike uggahitasippo patiṭṭhaṃ labhatū’’ti karuṇāyamāno taṃ rañño santikaṃ netvā ‘‘mahārāja imassa me antevāsikassa vīṇāya paguṇataṃ passathā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tassa vīṇāvādanaṃ sutvā parituṭṭho taṃ gantukāmaṃ nivāretvā ‘‘mameva santike vasa, ācariyassa dinnakoṭṭhāsato upaḍḍhaṃ dassāmī’’ti āha. Musilo ‘‘nāhaṃ ācariyato hāyāmi, samameva dethā’’ti vatvā raññā ‘‘mā evaṃ bhaṇi, ācariyo nāma mahanto, upaḍḍhameva tuyhaṃ dassāmī’’ti vutte ‘‘mama ca ācariyassa ca sippaṃ passathā’’ti vatvā rājagehato nikkhamitvā ‘‘ito sattame divase mama ca guttilācariyassa ca rājaṅgaṇe sippadassanaṃ bhavissati, taṃ passitukāmā passantū’’ti tattha tattha āhiṇḍanto ugghosesi. แม้มุสิละนั้น เพราะความเป็นผู้มีปัญญา เพราะความเป็นผู้มีศิลปะที่สั่งสมมาในกาลก่อน และเพราะความไม่เกียจคร้าน ในไม่ช้าเทียวก็เป็นผู้มีศิลปะบริสุทธิ์แล้ว จึงคิดว่า “เมืองพาราณสีนี้เป็นอัครนครในชมพูทวีป ไฉนหนอ เราพึงแสดงศิลปะในบริษัทพร้อมด้วยพระราชาในเมืองนี้ ด้วยประการฉะนี้ เราจักเป็นผู้ปรากฏเลื่องลือในชมพูทวีปยิ่งกว่าอาจารย์” ดังนี้ เขาจึงบอกแก่อาจารย์ว่า “ข้าพเจ้าปรารถนาจะแสดงศิลปะต่อหน้าพระราชา ขอท่านจงให้ข้าพเจ้าเข้าเฝ้าพระราชาเถิด” พระมหาสัตว์ทรงอนุเคราะห์ว่า “ผู้นี้เรียนศิลปะในสำนักของเราแล้ว ขอจงได้ที่พึ่งพิงเถิด” จึงพาเขาไปสู่สำนักของพระราชาแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ทอดพระเนตรความชำนาญในพิณของอันเตวาสิกของข้าพระองค์ผู้นี้เถิด” พระราชาทรงรับสั่งว่า “ดีละ” แล้วทรงสดับเสียงบรรเลงพิณของเขา ก็ทรงพอพระทัยยิ่งนัก ทรงห้ามเขาผู้ประสงค์จะไปเสีย แล้วตรัสว่า “เธอจงอยู่ในสำนักของเรานี่แหละ เราจะให้ส่วนกึ่งหนึ่งจากส่วนที่ให้อาจารย์” มุสิละกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ไม่ด้อยกว่าอาจารย์ ขอพระองค์โปรดประทานให้เท่ากันเถิด” เมื่อพระราชาตรัสว่า “เธออย่าพูดอย่างนั้นเลย อันอาจารย์ชื่อว่าเป็นผู้ใหญ่ เราจะให้เธอเพียงกึ่งหนึ่งเท่านั้น” เขาก็กราบทูลว่า “ขอพระองค์ทอดพระเนตรศิลปะของข้าพระองค์และของอาจารย์เถิด” แล้วออกจากพระราชวัง เที่ยวป่าวประกาศไปในที่นั้นๆ ว่า “ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป การแสดงศิลปะของข้าพเจ้าและของอาจารย์คุตติละจักมีขึ้นที่ลานหลวง ผู้ใดปรารถนาจะชม ก็จงมาชมเถิด” Mahāsatto taṃ sutvā ‘‘ayaṃ taruṇo thāmavā, ahaṃ pana jiṇṇo dubbalo, yadi pana me parājayo bhaveyya, mataṃ me jīvitā seyyaṃ, tasmā [Pg.127] araññaṃ pavisitvā ubbandhitvā marissāmī’’ti araññaṃ gato maraṇabhayatajjito paṭinivatti. Puna maritukāmo hutvā gantvā punapi maraṇabhayena paṭinivatti. Evaṃ gamanāgamanaṃ karontassa taṃ ṭhānaṃ vigatatiṇaṃ ahosi. Atha devarājā mahāsattaṃ upasaṅkamitvā dissamānarūpo ākāse ṭhatvā evamāha ‘‘ācariya, kiṃ karosī’’ti. Mahāsatto – พระมหาสัตว์ได้ฟังดังนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) “ผู้นี้ยังหนุ่ม มีกำลัง ส่วนเราแก่แล้ว อ่อนกำลัง ถ้าหากว่าความพ่ายแพ้จะพึงมีแก่เรา ความตายประเสริฐกว่าความเป็นอยู่ของเรา เพราะฉะนั้น เราจะเข้าไปสู่ป่า ผูกคอตายเสีย” (ดังนี้แล้ว) จึงเข้าไปสู่ป่า ถูกมรณภัยคุกคาม จึงกลับมา เป็นผู้ใคร่จะตายอีก จึงไปแล้ว ก็กลับมาอีกเพราะกลัวความตาย เมื่อท่านไปๆ มาๆ อยู่อย่างนี้ สถานที่นั้นก็ปราศจากหญ้า ครั้งนั้น ท้าวเทวราชเสด็จเข้าไปหาพระมหาสัตว์ ทรงปรากฏพระวรกาย ประทับยืนในอากาศ แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ท่านทำอะไรอยู่” พระมหาสัตว์ (จึงตรัสว่า) – 327. ๓๒๗. ‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ; So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hohi kosiyā’’ti. – “ข้าพระองค์ได้สอน (วิชาดีด) พิณเจ็ดสายอันไพเราะยิ่งนัก น่ารื่นรมย์ (แก่มุสิละ) เขานั้นกลับมาท้าทายข้าพระองค์ในท่ามกลางชุมนุมชน ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์เถิด” – Attano cittadukkhaṃ pavedesi. (พระมหาสัตว์) ได้กราบทูลความทุกข์ใจของตน (ด้วยคาถานี้) Tassattho – ahaṃ devarāja musilaṃ nāma antevāsikaṃ sattannaṃ tantīnaṃ atthitāya chajjādisattavidhasaradīpanato ca sattatantiṃ, taṃ visayaṃ katvā yathārahaṃ dvāvīsatiyā sutibhedānaṃ ahāpanato suṭṭhu madhuranti sumadhuraṃ, yathādhigatānaṃ samapaññāsāya mucchanānaṃ paribyattatāya sarassa ca vīṇāya ca aññamaññasaṃsandanena suṇantānaṃ ativiya manoramabhāvato rāmaṇeyyaṃ, saragatādivibhāgato chajjādicatubbidhaṃ gandhabbaṃ ahāpetvā gandhabbasippaṃ avācayinti vācesiṃ uggaṇhāpesiṃ sikkhāpesiṃ. So musilo antevāsī samāno maṃ attano ācariyaṃ raṅgamhi raṅgamaṇḍale avheti sārambhavasena attano visesaṃ dassetuṃ saṅghaṭṭiyati, ‘‘ehi sippaṃ dassehī’’ti maṃ ācikkhi, tassa me tvaṃ kosiya devarāja saraṇaṃ avassayo hohīti. อรรถแห่งคาถานั้นว่า – ข้าแต่ท้าวเทวราช ข้าพระองค์ได้สอน คือ ได้ให้บอก ให้เรียน ให้ศึกษา ซึ่งคันธรรพศิลป์ แก่อันเตวาสิกชื่อมุสิละ โดยมิให้หย่อนยาน (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สัตตตันติ เพราะมีสาย ๗ สาย และเพราะแสดงเสียง ๗ ชนิดมีชัชชะเป็นต้น (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า สุมธุระ เพราะไพเราะยิ่งนัก ด้วยเหตุที่ไม่ละเลยสุติเภท ๒๒ อย่างตามสมควร โดยกระทำเสียง ๗ ชนิดนั้นให้เป็นอารมณ์ (วิชาดีดพิณ) ชื่อว่า รามณีย์ เพราะเป็นที่น่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่งแก่ผู้ฟังทั้งหลาย ด้วยความที่เสียงร้องและเสียงพิณประสานกันและกัน ด้วยความปรากฏแห่งมูรฉนา ๕๐ อย่างตามที่ได้มา และคันธัพพะอันมี ๔ อย่าง มีชัชชะเป็นต้น โดยจำแนกเป็นสรคตะเป็นต้น มุสิละนั้นเป็นอันเตวาสิกอยู่ กลับกระทบกระทั่งข้าพระองค์ผู้เป็นอาจารย์ของตนในโรงมหรสพ เพื่อจะแสดงความพิเศษของตนด้วยอำนาจความแข่งดี ได้บอกแก่ข้าพระองค์ว่า “มาเถิด ท่านจงแสดงศิลปะ” ข้าแต่ท้าวกโกสีย์ผู้เป็นเทวราช ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่ง เป็นที่อาศัยของข้าพระองค์นั้นเถิด Taṃ sutvā sakko devarājā ‘‘mā bhāyi ācariya, ahaṃ te saraṇaṃ parāyaṇa’’nti dassento – ท้าวสักกะเทวราชทรงสดับคำนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า “ท่านอาจารย์ อย่ากลัวเลย เราเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของท่าน” (จึงตรัสว่า) – 328. ๓๒๘. ‘‘Ahaṃ te saraṇaṃ homi, ahamācariyapūjako; Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti. – “เราเป็นที่พึ่งของท่าน เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์” – Āha. Sakkassa kira devarañño purimattabhāve mahāsatto ācariyo ahosi. Tenāha ‘‘ahamācariyapūjako’’ti. Ahaṃ ācariyānaṃ pūjako, na musilo viya yugaggāhī, mādisesu antevāsikesu ṭhitesu tādisassa ācariyassa kathaṃ parājayo, tasmā na taṃ jayissati [Pg.128] sisso, aññadatthu sissaṃ musilaṃ ācariya tvameva jayissasi, so pana parājito vināsaṃ pāpuṇissatīti adhippāyo. Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ sattame divase sākacchāmaṇḍalaṃ āgamissāmi, tumhe vissatthā vādethā’’ti samassāsetvā gato. ตรัสแล้ว. ได้ยินว่า ในอัตภาพก่อน พระมหาสัตว์ได้เป็นอาจารย์ของท้าวสักกะผู้เป็นเทวราช เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราเป็นผู้บูชาอาจารย์” (อธิบายว่า) เราเป็นผู้บูชาอาจารย์ทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นผู้ถือตัวตีเสมอเหมือนมุสิละ เมื่ออันเตวาสิกเช่นเราทั้งหลายมีอยู่ ความพ่ายแพ้แก่อาจารย์เช่นท่านจะมีได้อย่างไร เพราะฉะนั้น ศิษย์จักไม่ชนะท่านได้ ที่แท้แล้ว ท่านอาจารย์นั่นแหละ จักชนะศิษย์คือมุสิละ ส่วนเขานั้น เมื่อพ่ายแพ้แล้ว ก็จักถึงความพินาศไป นี้เป็นอธิบาย และครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงปลอบโยนว่า “เราจักมาสู่มณฑลที่สนทนากันในวันที่เจ็ด ท่านทั้งหลายจงบรรเลงตามสบายเถิด” แล้วก็เสด็จไป Sattame pana divase rājā saparivāro rājasabhāyaṃ nisīdi. Guttilācariyo ca musilo ca sippadassanatthaṃ sajjā hutvā upasaṅkamitvā rājānaṃ vanditvā attano attano laddhāsane nisīditvā vīṇā vādayiṃsu. Sakko āgantvā antalikkhe aṭṭhāsi. Taṃ mahāsattova passati, itare pana na passanti. Parisā dvinnampi vādane samacittā ahosi. Sakko guttilaṃ ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Chinnāyapi tantiyā vīṇā tatheva madhuranigghosā ahosi. Evaṃ ‘‘dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ, pañcamaṃ, chaṭṭhaṃ, sattamaṃ chindā’’ti āha, tāsu chinnāsupi vīṇā madhuranigghosāva ahosi. Taṃ disvā musilo parājitabhūtarūpo pattakkhandho ahosi, parisā haṭṭhatuṭṭhā celukkhepe karontī guttilassa sādhukāramadāsi. Rājā musilaṃ sabhāya nīharāpesi, mahājano leḍḍudaṇḍādīhi paharanto musilaṃ tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi. ส่วนในวันที่เจ็ด พระราชาพร้อมด้วยบริพารประทับนั่งในราชสภา ทั้งอาจารย์คุตติละและมุสิละเป็นผู้เตรียมพร้อมเพื่อแสดงศิลปะแล้ว เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมพระราชาแล้ว นั่ง ณ อาสนะที่ตนๆ ได้รับแล้ว ก็บรรเลงพิณ ท้าวสักกะเสด็จมาแล้ว ประทับยืนในอากาศ พระมหาสัตว์เท่านั้นเห็นท้าวสักกะ ส่วนคนอื่นๆ ไม่เห็น บริษัทมีจิตเสมอกันในการบรรเลงของคนทั้งสอง ท้าวสักกะตรัสกับคุตติละว่า “จงตัดสายเส้นหนึ่ง” แม้เมื่อสายถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะเหมือนเดิม อย่างนี้แล้ว ตรัสว่า “จงตัดสายที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า ที่หก ที่เจ็ด” แม้เมื่อสายเหล่านั้นถูกตัดแล้ว พิณก็ยังมีเสียงไพเราะยิ่งนักเหมือนเดิม มุสิละเห็นดังนั้น มีสภาพเป็นผู้พ่ายแพ้แล้ว คอตก บริษัทร่าเริงยินดี โบกผ้า ให้สาธุการแก่คุตติละ พระราชาทรงให้ขับไล่มุสิละออกจากสภา มหาชนทุบตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้เป็นต้น ยังมุสิละให้ถึงความสิ้นชีวิตในที่นั้นเอง Sakko devānamindo mahāpurisena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā devalokameva gato. Taṃ devatā ‘‘mahārāja, kuhiṃ gatatthā’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘mahārāja, mayaṃ guttilācariyaṃ passissāma, sādhu no taṃ idhānetvā dassehī’’ti āhaṃsu. Sakko devānaṃ vacanaṃ sutvā mātaliṃ āṇāpesi ‘‘gaccha vejayantarathena amhākaṃ guttilācariyaṃ ānehi, devatā taṃ dassanakāmā’’ti, so tathā akāsi. Sakko mahāsattena saddhiṃ sammodanīyaṃ katvā evamāha ‘‘ācariya, vīṇaṃ vādaya, devatā sotukāmā’’ti. ‘‘Mayaṃ sippūpajīvino, vetanena vinā sippaṃ na dassemā’’ti. ‘‘Kīdisaṃ pana vetanaṃ icchasī’’ti. ‘‘Nāññena me vetanena kiccaṃ atthi, imāsaṃ pana devatānaṃ attanā attanā pubbekatakusalakathanameva me vetanaṃ hotū’’ti āha. Tā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha mahāsatto pāṭekkaṃ tāhi tadā paṭiladdhasampattikittanamukhena tassā hetubhūtaṃ purimattabhāve kataṃ sucaritaṃ āyasmā mahāmoggallāno viya pucchanto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchi. Tāpi ‘‘vatthuttamadāyikā [Pg.129] nārī’’tiādinā yathā etarahi therassa, evameva tassa byākariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘moggallāna tā devatā na kevalaṃ tayā eva pucchitā evaṃ byākariṃsu, atha kho pubbe mayāpi pucchitā evameva byākariṃsū’’ti. ท้าวสักกะจอมเทพทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาบุรุษแล้ว ก็เสด็จไปยังเทวโลกนั่นเทียว. เหล่าเทวดาทูลถามท้าวสักกะพระองค์นั้นว่า “ข้าแต่เทวราช พระองค์เสด็จไปที่ไหนมา พระเจ้าข้า” แล้วได้สดับเรื่องราวนั้น จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่เทวราช พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะพบท่านอาจารย์คุตติละ ขอประทานวโรกาส โปรดทรงนำท่านมาที่นี่แล้วแสดงแก่พวกข้าพระองค์เถิด”. ท้าวสักกะทรงสดับคำของเหล่าเทวดาแล้ว จึงรับสั่งแก่มาตลีเทพบุตรว่า “จงไป จงนำท่านอาจารย์คุตติละของเรามาด้วยเวชยันตรถ เหล่าเทวดาปรารถนาจะพบท่าน” มาตลีเทพบุตรนั้นก็ได้กระทำเช่นนั้น. ท้าวสักกะทรงกระทำสัมโมทนียกถากับพระมหาสัตว์แล้วตรัสอย่างนี้ว่า “ท่านอาจารย์ โปรดบรรเลงพิณเถิด เหล่าเทวดาปรารถนาจะฟัง”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “พวกข้าพระองค์เป็นผู้เลี้ยงชีพด้วยศิลปะ หากปราศจากค่าจ้างแล้ว จะไม่แสดงศิลปะ”. (ท้าวสักกะตรัสถามว่า) “ก็ท่านปรารถนาค่าจ้างเช่นไร”. (อาจารย์คุตติละทูลว่า) “ข้าพระองค์ไม่มีกิจด้วยค่าจ้างอย่างอื่น แต่ขอให้การกล่าวถึงกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ในกาลก่อนของเหล่าเทพธิดาเหล่านี้แหละ จงเป็นค่าจ้างของข้าพระองค์เถิด”. เทพธิดาเหล่านั้นก็รับคำว่า “สาธุ”. ครั้งนั้น พระมหาสัตว์ได้ตรัสถามเทพธิดาเหล่านั้นแต่ละองค์ถึงสุจริตกรรมอันเป็นเหตุแห่งสมบัตินั้น ที่ได้กระทำไว้ในอัตภาพก่อน โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ตนได้รับในครั้งนั้น ประดุจพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถาม ด้วยคาถาทั้งหลายมีอาทิว่า “อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน”. แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระมหาสัตว์นั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี” เหมือนที่ทูลตอบแก่พระเถระในบัดนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “โมคคัลลานะ เทพธิดาเหล่านั้นมิใช่ถูกเธอผู้เดียวถามแล้วจึงตอบอย่างนี้ แต่โดยที่แท้ แม้ในกาลก่อน เมื่อเราถามแล้ว ก็ได้ตอบอย่างนี้เหมือนกัน”. Tā kira itthiyo kassapasammāsambuddhakāle manussattabhāve ṭhitā taṃ taṃ puññaṃ akaṃsu. Tattha ekā itthī vatthaṃ adāsi, ekā sumanamālaṃ, ekā gandhaṃ, ekā uḷārāni phalāni, ekā ucchurasaṃ, ekā bhagavato cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, ekā uposathaṃ upavasi, ekā upakaṭṭhāya velāya nāvāya bhuñjantassa bhikkhuno udakaṃ adāsi, ekā kodhanānaṃ sassusasurānaṃ akkodhanā upaṭṭhānaṃ akāsi, ekā dāsī hutvā atanditācārā ahosi, eko piṇḍacārikassa bhikkhuno khīrabhattaṃ adāsi, ekā phāṇitaṃ adāsi, ekā ucchukhaṇḍaṃ adāsi, ekā timbarusakaṃ adāsi, ekā kakkārikaṃ adāsi, ekā eḷālukaṃ adāsi, ekā valliphalaṃ adāsi, ekā phārusakaṃ adāsi, ekā aṅgārakapallaṃ adāsi, ekā sākamuṭṭhiṃ adāsi, ekā pupphakamuṭṭhiṃ adāsi, ekā mūlakalāpaṃ adāsi, ekā nimbamuṭṭhiṃ adāsi, ekā kañjikaṃ adāsi, ekā tilapiññākaṃ adāsi, ekā kāyabandhanaṃ adāsi, ekā aṃsabaddhakaṃ adāsi, ekā āyogapaṭṭaṃ adāsi, ekā vidhūpanaṃ, ekā tālavaṇṭaṃ, ekā morahatthaṃ, ekā chattaṃ, ekā upāhanaṃ, ekā pūvaṃ, ekā modakaṃ, ekā sakkhalikaṃ adāsi. Tā ekekā accharāsahassaparivārā pahatiyā deviddhiyā virājamānā tāvatiṃsabhavane sakkassa devarājassa paricārikā hutvā nibbattā guttilācariyena pucchitā ‘‘vatthuttamadāyikā nārī’’tiādinā attanā attanā katakusalaṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu. ได้ยินว่า หญิงเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อดำรงอยู่ในอัตภาพแห่งมนุษย์ ได้กระทำบุญนั้นๆ ไว้. ในบรรดาหญิงเหล่านั้น หญิงคนหนึ่งได้ถวายผ้า, คนหนึ่งถวายพวงมะลิ, คนหนึ่งถวายของหอม, คนหนึ่งถวายผลไม้อันโอฬาร, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อย, คนหนึ่งได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอมที่พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาค, คนหนึ่งรักษาอุโบสถ, คนหนึ่งได้ถวายน้ำแก่ภิกษุผู้ฉันภัตตาหารในเรือในเวลาใกล้เที่ยง, คนหนึ่งเป็นผู้ไม่โกรธ ได้บำรุงพ่อผัวแม่ผัวผู้มักโกรธ, คนหนึ่งเป็นทาสี เป็นผู้มีอาจาระไม่เกียจคร้าน, คนหนึ่งได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต, คนหนึ่งถวายน้ำอ้อยงบ, คนหนึ่งถวายท่อนอ้อย, คนหนึ่งถวายผลมะพลับ, คนหนึ่งถวายแตงกวา, คนหนึ่งถวายแตงร้าน, คนหนึ่งถวายผลน้ำเต้า, คนหนึ่งถวายผลมะปราง, คนหนึ่งถวายกระเบื้องไฟ, คนหนึ่งถวายผักกำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายเหง้าบัวฟ่อนหนึ่ง, คนหนึ่งถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง, คนหนึ่งถวายน้ำข้าว, คนหนึ่งถวายกากงา, คนหนึ่งถวายรัดประคด, คนหนึ่งถวายอังสพัทธกะ, คนหนึ่งถวายอโยคปัฏฏะ, คนหนึ่งถวายพัดสี่เหลี่ยม, คนหนึ่งถวายพัดใบตาล, คนหนึ่งถวายพัดหางนกยูง, คนหนึ่งถวายฉัตร, คนหนึ่งถวายรองเท้า, คนหนึ่งถวายขนม, คนหนึ่งถวายขนมต้ม, คนหนึ่งถวายขนมน้ำตาลกรวด. หญิงเหล่านั้นแต่ละคน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร รุ่งเรืองอยู่ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะเทวราชในภพดาวดึงส์ เมื่อถูกท่านอาจารย์คุตติละถามแล้ว ก็ได้ทูลตอบกุศลกรรมที่ตนๆ ได้กระทำไว้ตามลำดับ ด้วยคาถามีอาทิว่า “วตฺถุตฺตมทายิกา นารี”. 329. ๓๒๙. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะงามยิ่ง ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก ยืนอยู่. 330. ๓๓๐. ‘‘Kena [Pg.130] tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะเหตุไร ท่านจึงมีวรรณะเช่นนี้ เพราะเหตุไร (ผล) จึงสำเร็จแก่ท่านในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ท่าน (เพราะเหตุไร). 331. ๓๓๑. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ. 332. ๓๓๒. ‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพธิดานั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะถามแล้ว ได้ตอบปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด. 333. ๓๓๓. ‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu; Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ. นารีผู้ถวายผ้าอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรีฉันใด นารีผู้ถวายของอันเป็นที่รัก ย่อมเข้าถึงฐานะอันเป็นทิพย์ที่น่าพอใจฉันนั้น. 334. ๓๓๔. ‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi; Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ. ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น ดิฉันเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามตามปรารถนา เป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ขอท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลาย. 335. ๓๓๕. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะเหตุนั้น วรรณะของดิฉันจึงเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น (ผล) จึงสำเร็จแก่ดิฉันในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจ ย่อมเกิดขึ้นแก่ดิฉัน. 336. ๓๓๖. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūtā yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ดิฉันจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ดิฉันได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ดิฉันจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของดิฉันจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ. (Yathā ca ettha, evaṃ upari sabbavimānesu vitthāretabbaṃ.) (พึงขยายความในวิมานวัตถุทั้งปวงเบื้องบน เหมือนในวัตถุตตมทายิกาวิมานวัตถุนี้ ฉันนั้น.) 341. ๓๔๑. ‘‘Pupphuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe…. นารีผู้ถวายดอกไม้อันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ... 349. ๓๔๙. ‘‘Gandhuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu…pe…. นารีผู้ถวายของหอมอันอุดม ย่อมเป็นผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษและสตรี...ฯลฯ... 357. ๓๕๗. ‘‘Phaluttamadāyikā nārī…pe…. นารีผู้ถวายผลไม้อันอุดม...ฯลฯ... 365. ๓๖๕. ‘‘Rasuttamadāyikā nārī…pe…. นารีผู้ถวายรสอันอุดม...ฯลฯ... 373. ๓๗๓. ‘‘Gandhapañcaṅgulikaṃ [Pg.131] ahamadāsiṃ,kassapassa bhagavato thūpamhi…pe…. ดิฉันได้ถวายการประทับรอยนิ้วมือทั้งห้าด้วยของหอม ที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ...ฯลฯ... 381. ๓๘๑. ‘‘Bhikkhū ca ahaṃ bhikkhuniyo ca, addasāsiṃ panthapaṭipanne; Tesāhaṃ dhammaṃ sutvāna, ekūposathaṃ upavasissaṃ. ดิฉันได้เห็นภิกษุและภิกษุณีทั้งหลายผู้เดินทางไปตามทาง ได้ฟังธรรมของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงได้รักษาอุโบสถหนึ่งวัน. 382. ๓๘๒. ‘‘Tassā me passa vimānaṃ…pe…. ขอท่านจงดูวิมานของดิฉันนั้น...ฯลฯ... 389. ๓๘๙. ‘‘Udake ṭhitā udakamadāsiṃ, bhikkhuno cittena vippasannena…pe…. ดิฉันยืนอยู่ในน้ำ ได้ถวายน้ำแก่ภิกษุด้วยจิตอันเลื่อมใส...ฯลฯ... 397. ๓๙๗. ‘‘Sassuñcāhaṃ sasurañca, caṇḍike kodhane ca pharuse ca; Anusūyikā upaṭṭhāsiṃ, appamattā sakena sīlena…pe…. ดิฉันเป็นผู้ไม่ริษยา ไม่ประมาทในศีลของตน ได้บำรุงแม่ผัวและพ่อผัวผู้ดุร้าย มักโกรธ และมีวาจาหยาบคาย...ฯลฯ... 405. ๔๐๕. ‘‘Parakammakarī āsiṃ, atthenātanditā dāsī; Akkodhanānatimāninī, saṃvibhāginī kakassa bhāgassa…pe…. ดิฉันเป็นทาสี ทำการงานให้ผู้อื่น ไม่เกียจคร้านในกิจการงาน เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่ถือตัว และเป็นผู้แบ่งปันส่วนของตน...ฯลฯ... 413. ๔๑๓. ‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa; Evaṃ karitvā kammaṃ, sugatiṃ upapajja modāmi…pe…. ดิฉันได้ถวายข้าวมธุปายาสแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ครั้นทำกรรมอย่างนี้แล้ว บังเกิดในสุคติ ย่อมบันเทิงอยู่...ฯลฯ... 421. ๔๒๑. ‘‘Phāṇitaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายน้ำอ้อยงบ...ฯลฯ... 429. ๔๒๙. ‘‘Ucchukhaṇḍikaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายท่อนอ้อย...ฯลฯ... 437. ๔๓๗. ‘‘Timbarusakaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายผลตะโก...ฯลฯ... 445. ๔๔๕. ‘‘Kakkārikaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายแตงร้าน...ฯลฯ... 453. ๔๕๓. ‘‘Eḷālukaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายแตงกวา...ฯลฯ... 461. ๔๖๑. ‘‘Valliphalaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายผลไม้เถา...ฯลฯ... 469. ๔๖๙. ‘‘Phārusakaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายผลมะปราง...ฯลฯ... 477. ๔๗๗. ‘‘Hatthappatāpakaṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายกระเบื้องสำหรับผิงมือ...ฯลฯ... 485. ๔๘๕. ‘‘Sākamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายผักกำมือหนึ่ง...ฯลฯ... 493. ๔๙๓. ‘‘Pupphakamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายดอกไม้กำมือหนึ่ง...ฯลฯ... 501. ๕๐๑. ‘‘Mūlakaṃ [Pg.132] ahamadāsiṃ…pe…. เราได้ถวายหัวผักกาด...ฯลฯ... 509. ‘‘Nimbamuṭṭhiṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๐๙. เราได้ถวายใบสะเดากำมือหนึ่ง...ฯลฯ... 517. ‘‘Ambakañjikaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๑๗. เราได้ถวายน้ำดองเปรี้ยว...ฯลฯ... 525. ‘‘Doṇinimmajjaniṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๒๕. เราได้ถวายกากงาผสมน้ำมันสำหรับขัดตัว...ฯลฯ... 533. ‘‘Kāyabandhanaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๓๓. เราได้ถวายรัดประคด...ฯลฯ... 541. ‘‘Aṃsabaddhakaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๔๑. เราได้ถวายสายโยกบาตร...ฯลฯ... 549. ‘‘Āyogapaṭṭaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๔๙. เราได้ถวายผ้าประคดเอว...ฯลฯ... 557. ‘‘Vidhūpanaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๕๗. เราได้ถวายพัดสี่เหลี่ยม...ฯลฯ... 565. ‘‘Tālavaṇṭaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๖๕. เราได้ถวายพัดใบตาล...ฯลฯ... 573. ‘‘Morahatthaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๗๓. เราได้ถวายพัดแววหางนกยูง...ฯลฯ... 581. ‘‘Chattaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๘๑. เราได้ถวายร่ม...ฯลฯ... 589. ‘‘Upāhanaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๘๙. เราได้ถวายรองเท้า...ฯลฯ... 597. ‘‘Pūvaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๕๙๗. เราได้ถวายขนม...ฯลฯ... 605. ‘‘Modakaṃ ahamadāsiṃ…pe…. ๖๐๕. เราได้ถวายขนมต้ม...ฯลฯ... 613. ‘‘Sakkhalikaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa…pe…. ๖๑๓. เราได้ถวายขนมน้ำตาลกรวดแก่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาต...ฯลฯ... 614. ๖๑๔. ‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmiṃ; Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ. ท่านจงดูวิมานของเรานั้นเถิด เราเป็นนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่ เราเป็นผู้ประเสริฐกว่านางอัปสรหนึ่งพัน ท่านจงดูวิบากแห่งบุญทั้งหลายเถิด 615. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๖๑๕. วรรณะของเราเช่นนี้...ฯลฯ... ก็เพราะบุญนั้น และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ Evaṃ mahāsatto tāhi devatāhi katasucarite byākate tuṭṭhamānaso sammodanaṃ karonto attano ca sucaritacaraṇe yuttapayuttataṃ vivaṭṭajjhāsayatañca pavedento āha – เมื่อพระมหาสัตว์ทรงมีพระทัยยินดี เพราะเทวดาเหล่านั้นพยากรณ์สุจริตกรรมที่ตนทำไว้แล้วอย่างนี้ จึงทรงกระทำสัมโมทนียกถา และทรงประกาศความเป็นผู้ขวนขวายในการประพฤติสุจริต และความเป็นผู้มีอัธยาศัยในวิวัฏฏะของพระองค์ ตรัสว่า – 617. ๖๑๗. ‘‘Svāgataṃ [Pg.133] vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ; Yaṃ addasāmi devatāyo, accharā kāmavaṇṇiniyo. การมาของเราในวันนี้ดีแล้วหนอ เป็นรุ่งอรุณที่ดี เป็นการลุกขึ้นที่ดี ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา คือนางอัปสรผู้มีรูปงามน่าใคร่ 618. ๖๑๘. ‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ; Dānena samacariyāya, saññamena damena ca; Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti. เราได้ฟังธรรมของนางเทวดาเหล่านี้แล้ว จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยสมจริยา ด้วยสัญญมะ และด้วยทมะ เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก 333. Tattha vatthuttamadāyikāti vatthānaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ, vatthesu vā bahūsu uccinitvā gahitaṃ ukkaṃsagataṃ pavaraṃ koṭibhūtaṃ vatthaṃ vatthuttamaṃ, tassa dāyikā. ‘‘Pupphuttamadāyikā’’tiādīsupi eseva nayo. Piyarūpadāyikāti piyasabhāvassa piyajātikassa ca vatthuno dāyikā. Manāpanti manavaḍḍhanakaṃ. Dibbanti divi bhavattā dibbaṃ. Upeccāti upagantvā cetetvā, ‘‘edisaṃ labheyya’’nti pakappetvāti attho. Ṭhānanti vimānādikaṃ ṭhānaṃ, issariyaṃ vā. ‘‘Manāpā’’tipi pāṭho, aññesaṃ manavaḍḍhanakā hutvāti attho. ๓๓๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า วตฺถุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผ้าอันสูงสุด ประเสริฐสุดแห่งผ้าทั้งหลาย หรือผ้าที่เลือกถือเอาแล้วในบรรดาผ้าจำนวนมาก เป็นผ้าอย่างยิ่ง ประเสริฐ เป็นเลิศ ชื่อว่า วัตถุตตมะ (ผ้าอันสูงสุด) ผู้ถวายผ้านั้น แม้ในบทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปิยรูปทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายวัตถุอันมีสภาพเป็นที่รักและมีชนิดเป็นที่รัก บทว่า มนาปํ ได้แก่ สิ่งที่ทำให้ใจเจริญ บทว่า ทิพฺพํ ได้แก่ สิ่งที่เป็นทิพย์เพราะเกิดในสวรรค์ บทว่า อุเปจฺจ ได้แก่ เข้าไปตั้งใจแล้ว ความว่า กำหนดไว้ว่า "พึงได้ของเช่นนี้" บทว่า ฐานํ ได้แก่ สถานะมีวิมานเป็นต้น หรือความเป็นใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า มนาปา ความว่า เป็นผู้ทำให้ใจของผู้อื่นเจริญ 334. Passa puññānaṃ vipākanti vatthuttamadānassa nāma idamīdisaṃ phalaṃ passāti attanā laddhasampattiṃ sambhāventī vadati. ๓๓๔. บทว่า ปสฺส ปุญฺญานํ วิปากํ ความว่า เธอจงดูผลเช่นนี้แห่งวัตถุตตมทาน (ทานคือผ้าอันสูงสุด) นี้เถิด ดังนี้ (นางเทพอัปสร) กล่าวพลางพิจารณาสมบัติที่ตนได้แล้ว 341. Pupphuttamadāyikāti ratanattayapūjāvasena pupphuttamadāyikā, tathā gandhuttamadāyikāti daṭṭhabbā. Tattha pupphuttamaṃ sumanapupphādi, gandhuttamaṃ candanagandhādi, phaluttamaṃ panasaphalādi, rasuttamaṃ gorasasappiādi veditabbaṃ. ๓๔๑. บทว่า ปุปฺผุตฺตมทายิกา ได้แก่ ผู้ถวายดอกไม้อันสูงสุดโดยเป็นการบูชาพระรัตนตรัย พึงทราบว่า บทว่า คนฺธุตฺตมทายิกา ก็เช่นเดียวกัน ในบทเหล่านั้น ดอกไม้อันสูงสุด ได้แก่ ดอกมะลิ เป็นต้น ของหอมอันสูงสุด ได้แก่ กลิ่นจันทน์ เป็นต้น ผลไม้อันสูงสุด ได้แก่ ผลขนุน เป็นต้น รสอันสูงสุด พึงทราบว่า ได้แก่ โครสและเนยใส เป็นต้น 373. Gandhapañcaṅgulikanti gandhena pañcaṅgulikadānaṃ. Kassapassa bhagavato thūpamhīti kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe. ๓๗๓. บทว่า คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ได้แก่ การถวายรอยนิ้วมือ ๕ นิ้วด้วยของหอม บทว่า กสฺสปสฺส ภควโต ถูปมฺหิ ได้แก่ ที่พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า 381. Panthapaṭipanneti maggaṃ gacchante. Ekūposathanti ekadivasaṃ uposathavāsaṃ. ๓๘๑. บทว่า ปนฺถปฏิปนฺเน ได้แก่ แก่ผู้เดินทางไปสู่หนทาง บทว่า เอกูโปสถํ ได้แก่ การอยู่อุโบสถวันหนึ่ง 389. Udakamadāsinti mukhavikkhālanatthaṃ pivanatthañca udakaṃ pānīyaṃ adāsiṃ. ๓๘๙. บทว่า อุทกมทาสึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ถวายน้ำดื่มเพื่อประโยชน์แก่การล้างหน้าและเพื่อประโยชน์แก่การดื่ม 397. Caṇḍiketi caṇḍe. Anusūyikāti usūyā rahitā. ๓๙๗. บทว่า จณฺฑิเก ได้แก่ ในคนดุร้าย บทว่า อนุสูยิกา ได้แก่ ปราศจากความริษยา 405. Parakammakarīti paresaṃ veyyāvaccakārinī. Atthenāti atthakiccena. Saṃvibhāginī sakassa bhāgassāti atthikānaṃ attanā paṭiladdhabhāgassa saṃvibhajanasīlā. ๔๐๕. บทว่า ปรกมฺมกรี ได้แก่ ผู้กระทำไวยาวัจจ์ของผู้อื่น บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยกิจอันเป็นประโยชน์ บทว่า สํวิภาคินี สกสฺส ภาคสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติแบ่งปันส่วนที่ตนได้แล้วแก่ผู้ต้องการ 413. Khīrodananti [Pg.134] khīrasammissaṃ odanaṃ, khīrena saddhiṃ odanaṃ vā. ๔๑๓. บทว่า ขีโรทนํ ได้แก่ ข้าวสุกที่ระคนด้วยนมสด หรือข้าวสุกพร้อมด้วยนมสด 437. Timbarusakanti tiṇḍukaphalaṃ. Tipusasadisā ekā vallijāti timbarusaṃ, tassa phalaṃ timbarusakanti vadanti. ๔๓๗. บทว่า ติมฺพุรสกํ ได้แก่ ผลมะพลับ เถาวัลย์ชนิดหนึ่งคล้ายแตงร้าน ชื่อว่า ติมพุรุสัง (บัณฑิต) กล่าวว่า ผลของเถาวัลย์นั้นชื่อว่า ติมพุรสกะ 445. Kakkārikanti khuddakeḷālukaṃ, tipusanti ca vadanti. ๔๔๕. บทว่า กกฺการิกํ ได้แก่ แตงกวาเล็ก และกล่าวว่า แตงร้าน 477. Hatthappatāpakanti mandāmukhiṃ. ๔๗๗. บทว่า หตฺถปฺปตาปกํ ได้แก่ เตาไฟที่มีปากแคบ 517. Ambakañjikanti ambilakañjikaṃ. ๕๑๗. บทว่า อมฺพกญฺชิกํ ได้แก่ น้ำข้าวเปรี้ยว 525. Doṇinimmajjaninti satelaṃ tilapiññākaṃ. ๕๒๕. บทว่า โทณินิมฺมชฺชนึ ได้แก่ กากงาพร้อมด้วยน้ำมัน 557. Vidhūpananti caturassabījaniṃ. ๕๕๗. บทว่า วิธูปนํ ได้แก่ พัดสี่เหลี่ยม 565. Tālavaṇṭanti tālapattehi katamaṇḍalabījaniṃ. ๕๖๕. บทว่า ตาลวณฺฏํ ได้แก่ พัดกลมที่ทำด้วยใบตาล 573. Morahatthanti mayūrapiñche hi kataṃ makasabījaniṃ. ๕๗๓. บทว่า โมรหตฺถํ ได้แก่ พัดปัดริ้นที่ทำด้วยขนนกยูง 617. Svāgataṃ vata meti mayhaṃ idhāgamanaṃ sobhanaṃ vata aho sundaraṃ. Ajja suppabhātaṃ suhuṭṭhitanti ajja mayhaṃ rattiyā suṭṭhu pabhātaṃ sammadeva vibhāyanaṃ jātaṃ, sayanato uṭṭhānampi suhuṭṭhitaṃ suṭṭhu uṭṭhitaṃ. Kiṃ kāraṇāti āha ‘‘yaṃ addasāmi devatāyo’’tiādi. ๖๑๗. บทว่า สฺวาคตํ วต เม ความว่า การมาที่นี่ของเราดีจริงหนอ โอ สวยงาม บทว่า อชฺช สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ ความว่า วันนี้ ราตรีของเราสว่างดีแล้ว การสว่างไสวโดยแท้ได้เกิดขึ้นแล้ว แม้การลุกขึ้นจากที่นอนก็เป็นการลุกขึ้นดีแล้ว ลุกขึ้นเรียบร้อยแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะ "ที่เราได้เห็นเหล่าเทวดา" เป็นต้น 618. Dhammaṃ sutvāti kammaphalassa paccakkhakaraṇavasena tumhehi kataṃ kusalaṃ dhammaṃ sutvā. Kāhāmīti karissāmi. Samacariyāyāti kāyasamācārikassa sucaritassa caraṇena. Saññamenāti sīlasaṃvarena. Damenāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damena. Idāni tassa kusalassa attano lokassa ca vivaṭṭūpanissayataṃ dassetuṃ ‘‘svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti vuttaṃ. ๖๑๘. บทว่า ธมฺมํ สุตฺวา ความว่า เพราะได้ฟังธรรมคือกุศลที่ท่านทั้งหลายทำแล้ว โดยการประจักษ์ซึ่งผลของกรรม บทว่า กาหามิ คือ จักกระทำ บทว่า สมจริยาย ได้แก่ ด้วยการประพฤติสุจริตอันเป็นไปทางกาย บทว่า สญฺญเมน ได้แก่ ด้วยศีลสังวร บทว่า ทเมน ได้แก่ ด้วยการฝึกอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) ของกุศลนั้นแก่ตนและแก่โลก จึงตรัสว่า "เรานั้นจักไปในที่นั้น ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก" Evamayaṃ yadipi vatthuttamadāyikāvimānādivasena chattiṃsavimānasaṅgahā desanā āyasmato mahāmoggallānassa viya guttilācariyassāpi vibhāvanavasena pavattāti ‘‘guttilavimāna’’ntveva saṅgahaṃ āruḷhā, vimānāni pana itthipaṭibaddhānīti itthivimāneyeva saṅgahitāni. Tā pana itthiyo [Pg.135] kassapassa dasabalassa kāle yathāvuttadhammacaraṇe aparāparuppannacetanāvasena dutiyattabhāvato paṭṭhāya ekaṃ buddhantaraṃ devaloke eva saṃsarantiyo amhākampi bhagavato kāle tāvatiṃsabhavaneyeva nibbattā, āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā kammasarikkhatāya guttilācariyena pucchitakāle viya byākariṃsūti daṭṭhabbā. ด้วยประการฉะนี้ เทศนานี้อันเป็นการรวบรวมวิมาน ๓๖ เรื่อง โดยวัตถุตตมทายิกาวิมานเป็นต้น แม้จะเกิดขึ้นโดยเป็นการแสดงให้แจ่มแจ้งแก่ท่านคุตติลอาจารย์ เหมือนแก่พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ ก็ขึ้นสู่การสังคายนาว่า "คุตติลวิมาน" นั่นเทียว แต่เพราะวิมานทั้งหลายเกี่ยวเนื่องกับสตรี จึงถูกรวบรวมไว้ในอิตถีวิมานเท่านั้น ก็สตรีเหล่านั้น ในกาลแห่งพระกัสสปทศพล ด้วยการประพฤติธรรมตามที่กล่าวแล้ว โดยเจตนาที่เกิดขึ้นสืบๆ กันไป ตั้งแต่ภพที่สองเป็นต้นมา ท่องเที่ยวอยู่ในเทวโลกเท่านั้นตลอดหนึ่งพุทธันดร แม้ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์เท่านั้น ถูกพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุถามแล้ว ได้พยากรณ์เหมือนในกาลที่ถูกคุตติลอาจารย์ถาม เพราะกรรมเสมอกัน พึงทราบดังนี้ Guttilavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาคุตติลวิมาน จบแล้ว 6. Daddallavimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาทัททฬวิมาน Daddallamānā vaṇṇenāti daddallavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nālakagāmake āyasmato revatattherassa upaṭṭhākassa aññatarassa kuṭumbikassa dve dhītaro ahesuṃ, ekā bhaddā nāma, itarā subhaddā nāma. Tāsu bhaddā patikulaṃ gatā saddhā pasannā buddhisampannā vañjhā ca ahosi. Sā sāmikaṃ āha ‘‘mama kaniṭṭhā subhaddā nāma atthi, taṃ ānehi, sacassā putto bhaveyya, so mamapi putto siyā, ayañca kulavaṃso na nasseyyā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi. วิมานวัตถุว่า ททฺทฬฺลมานา วณฺเณน คือ ทัททฬวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น คฤหบดีคนหนึ่งผู้อุปัฏฐากของพระเรวตเถระผู้มีอายุ ในนาฬกคาม มีธิดาสองคน คนหนึ่งชื่อภัททา อีกคนหนึ่งชื่อสุภัททา ในสองคนนั้น นางภัททาไปสู่ตระกูลสามี เป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยปัญญา และเป็นหญิงหมัน นางได้กล่าวกับสามีว่า "น้องสาวของฉันชื่อสุภัททามีอยู่ ท่านจงนำนางมาเถิด ถ้าบุตรของนางพึงมี บุตรนั้นก็พึงเป็นบุตรของฉันด้วย และวงศ์ตระกูลนี้ก็จักไม่ฉิบหาย" เขารับคำว่า "ดีละ" แล้วได้กระทำเช่นนั้น Atha bhaddā subhaddaṃ ovadi ‘‘subhadde, dānasaṃvibhāgaratā dhammacariyāya appamattā hohi, evaṃ te diṭṭhadhammiko samparāyiko ca attho hatthagato eva hotī’’ti. Sā tassā ovāde ṭhatvā vuttanayena paṭipajjamānā ekadivasaṃ āyasmantaṃ revatattheraṃ attaṭṭhamaṃ nimantesi. Thero subhaddāya puññūpacayaṃ ākaṅkhanto saṅghuddesavasena satta bhikkhū gahetvā tassā gehaṃ agamāsi. Sā pasannacittā āyasmantaṃ revatattheraṃ te ca bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi, thero anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Bhaddā pana puggalesu dānāni datvā sakkassa devānamindassa paricārikā hutvā nibbatti. ครั้งนั้น นางภัททาได้สั่งสอนนางสุภัททาว่า “ดูก่อนสุภัททา เธอจงเป็นผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน จงเป็นผู้ไม่ประมาทในการประพฤติธรรม เมื่อเป็นเช่นนี้ ประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพก็จะอยู่ในกำมือของเธอทีเดียว” นางสุภัททานั้นตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ปฏิบัติตามนัยที่กล่าวแล้ว วันหนึ่งได้นิมนต์พระเรวตเถระผู้มีอายุเป็นที่ ๘ แห่งตน พระเถระหวังความพอกพูนแห่งบุญแก่นางสุภัททา จึงพาภิกษุ ๗ รูปโดยการเจาะจงจากสงฆ์ไปยังเรือนของนาง นางมีจิตเลื่อมใส ได้อังคาสพระเรวตเถระผู้มีอายุและภิกษุเหล่านั้นด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีตด้วยมือของตน พระเถระทำอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้วได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี ส่วนนางภัททาถวายทานในบุคคลทั้งหลาย ได้บังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะจอมเทพ Atha subhaddā attano sampattiṃ paccavekkhitvā ‘‘kena nu kho ahaṃ puññena idhūpapannā’’ti āvajjentī ‘‘bhaddāya ovāde ṭhatvā saṅghagatāya dakkhiṇāya [Pg.136] imaṃ sampattiṃ sampattā, bhaddā nu kho kahaṃ nibbattā’’ti olokentī taṃ sakkassa paricārikābhāvena nibbattaṃ disvā anukampamānā tassā vimānaṃ pāvisi. Atha naṃ bhaddā – ครั้งนั้น นางสุภัททาพิจารณาสมบัติของตนแล้วรำพึงอยู่ว่า “เราบังเกิดในที่นี้ด้วยบุญอะไรหนอ” (ก็รู้ว่า) “เราตั้งอยู่ในโอวาทของนางภัททา ถวายทักษิณาที่ถึงแล้วแก่สงฆ์ จึงบรรลุสมบัตินี้ พี่ภัททาบังเกิดที่ไหนหนอ” ดังนี้แล้วแลดูอยู่ เห็นนางภัททานั้นบังเกิดเป็นนางบำเรอของท้าวสักกะ จึงอนุเคราะห์เข้าไปสู่วิมานของนาง ครั้งนั้น นางภัททาได้ (ถาม) นางว่า 619. ๖๑๙. ‘‘Daddallamānā vaṇṇena, yasasā ca yasassinī; Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocasi. “ท่านผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยวรรณะ และมียศด้วยยศ ย่อมรุ่งเรืองเกินเทวดาทั้งปวงในชั้นดาวดึงส์ด้วยวรรณะ 620. ๖๒๐. ‘‘Dassanaṃ nābhijānāmi, idaṃ paṭhamadassanaṃ; Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mama’’nti. – เราไม่เคยรู้จักการเห็น (ท่าน) มาก่อน นี้เป็นการเห็นครั้งแรก ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหนหนอ จึงเรียกเราโดยชื่อ” Dvīhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassā – ได้ถามด้วยสองคาถา แม้นางสุภัททานั้น ก็ได้ (ตอบ) แก่นางว่า 621. ๖๒๑. ‘‘Ahaṃ bhadde subhaddāsiṃ, pubbe mānusake bhave; Sahabhariyā ca te āsiṃ, bhaginī ca kaniṭṭhikā. “ดูก่อนพี่ภัททา ฉันคือสุภัททา ในภพมนุษย์กาลก่อน ฉันเคยเป็นภรรยาร่วมกับท่าน และเป็นน้องสาว 622. ๖๒๒. ‘‘Sā ahaṃ kāyassa bhedā, vippamuttā tato cutā; Nimmānaratīnaṃ devānaṃ, upapannā sahabyata’’nti. – dvīhi gāthāhi byākāsi; ฉันนั้น เพราะกายแตก พ้นแล้ว จุติจากภพนั้น ได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี” ได้ตอบด้วยสองคาถา 619-20. Tattha vaṇṇenāti vaṇṇādisampattiyā. Dassanaṃ nābhijānāmīti ito pubbe tava dassanaṃ nābhijānāmi, tvaṃ mayā na diṭṭhapubbāti attho. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamadassana’’nti. Kasmā kāyā nu āgamma, nāmena bhāsase mamanti kataradevanikāyato āgantvā ‘‘bhadde’’ti nāmena maṃ ālapasi. ๖๑๙-๖๒๐. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า วณฺเณน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งวรรณะเป็นต้น บทว่า ทสฺสนํ นาภิชานามิ ความว่า ก่อนแต่นี้ เราไม่เคยรู้จักการเห็นท่าน ท่านเป็นผู้ที่เราไม่เคยเห็นมาก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อิทํ ปฐมทสฺสนํ” บทว่า กสฺมา กายา นุ อาคมฺม, นาเมน ภาสเส มมํ ความว่า ท่านมาจากหมู่เทพหมู่ไหน จึงเรียกเราโดยชื่อว่า “ภัททา” 621. Ahaṃ bhaddeti ettha bhaddeti ālapanaṃ. Subhaddāsinti ahaṃ subhaddā nāma tava bhaginī kaniṭṭhikā āsiṃ ahosiṃ, tattha pubbe mānusake bhave sahabhariyā samānabhariyā te tayā ekasseva bhariyā, tava patino eva bhariyā, āsinti attho. Puna bhaddā – ๖๒๑. ในบทว่า อหํ ภทฺเท นี้ บทว่า ภทฺเท เป็นอาลปนะ บทว่า สุภทฺทาสึ ความว่า เราชื่อสุภัททา เป็นน้องสาวของท่าน ได้เป็นแล้ว ในภพมนุษย์กาลก่อนนั้น เป็นภรรยาร่วม คือ ภรรยาคนเดียวกันกับท่าน ความว่า เป็นภรรยาของสามีคนเดียวเท่านั้น คือเป็นภรรยาของสามีของท่านนั่นเอง ได้เป็นแล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า 623. ๖๒๓. ‘‘Pahūtakatakalyāṇā, te deve yanti pāṇino; Yesaṃ tvaṃ kittayissasi, subhadde jātimattano. “สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก ย่อมไปสู่เทวดาเหล่านั้น ดูก่อนสุภัททา ท่านจงบอกชาติของตนในหมู่เทวดาเหล่าใด 624. ๖๒๔. ‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā anusāsitā; Kīdiseneva dānena, subbatena yasassinī. ก็ท่านมีวรรณะเช่นนี้เพราะเหตุไร หรือใครสั่งสอน ท่านผู้มียศ มีทานและวัตรดีอย่างไร 625. ๖๒๕. ‘‘Yasaṃ [Pg.137] etādisaṃ pattā, visesaṃ vipulamajjhagā; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – จึงได้บรรลุถึงยศเช่นนี้ ได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร” Tīhi gāthāhi pucchi. Puna subhaddā – ได้ถามด้วยสามคาถา อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า 626. ๖๒๖. ‘‘Aṭṭheva piṇḍapātāni, yaṃ dānaṃ adadaṃ pure; Dakkhiṇeyyassa saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi. “บิณฑบาต ๘ ที่เท่านั้น ซึ่งเป็นทานที่ฉันได้ถวายแล้วในกาลก่อน แก่สงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส 627. ๖๒๗. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – เพราะทานนั้น วรรณะของฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของฉันย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” Byākāsi. ได้ตอบแล้ว 623. Tattha pahūtakatakalyāṇā te deve yantīti pahūtakatakalyāṇā mahāpuññā te nimmānaratino deve yanti uppajjanavasena gacchanti pāṇino sattā, yesaṃ nimmānaratīnaṃ devānaṃ antare tvaṃ attano jātiṃ kittayissasi kathesīti yojanā. ๖๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปหูต กตกลฺยาณา เต เทเว ยนฺติ มีการโยชนาว่า สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมดีอันทำไว้มาก มีบุญมาก ย่อมไป คือ ย่อมเข้าถึงเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่านั้น โดยการบังเกิด ในท่ามกลางเทวดาชั้นนิมมานรดีเหล่าใด ท่านจงบอก คือ จงกล่าวชาติของตน 624. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kīdisenevāti evasaddo samuccayattho, kīdisena cāti attho, ayameva vā pāṭho. Subbatenāti sundarena vatena, suvisuddhena sīlenāti attho. ๖๒๔. บทว่า เกน วณฺเณน ได้แก่ เพราะเหตุไร ในบทว่า กีทิเสเนว นี้ เอวศัพท์มีอรรถว่าสมุจจยะ ความว่า และด้วย (ทาน) อย่างไร หรือว่า บทนี้เป็นปาฐะอย่างนี้ทีเดียว บทว่า สุพฺพเตน ความว่า ด้วยวัตรอันดีงาม คือ ด้วยศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง 626. Aṭṭheva piṇḍapātānīti aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dinnapiṇḍapāte sandhāya vadati. Adadanti adāsiṃ. ๖๒๖. บทว่า อฏฺเฐว ปิณฺฑปาตานิ กล่าวหมายถึงบิณฑบาตที่ถวายแก่ภิกษุ ๘ รูป บทว่า อททํ คือ อทาสึ (เราได้ให้แล้ว) Evaṃ subhaddāya kathite puna bhaddā – เมื่อนางสุภัททากล่าวอย่างนี้แล้ว อีกครั้งหนึ่ง นางภัททาได้ (ถาม) ว่า 629. ๖๒๙. ‘‘Ahaṃ tayā bahutare bhikkhū, saññate brahmacārayo; Tappesiṃ annapānena, pasannā sehi pāṇibhi. “ฉันได้ถวายทานแก่ภิกษุผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ มากกว่าเธอ ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส 630. ๖๓๐. ‘‘Tayā bahutaraṃ datvā, hīnakāyūpagā ahaṃ; Kathaṃ tvaṃ appataraṃ datvā, visesaṃ vipulamajjhagā; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – ฉันถวายมากกว่าเธอ แต่ฉันเข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำกว่า ทำไมเธอถวายน้อยกว่า จึงได้บรรลุคุณวิเศษอันไพบูลย์ ดูก่อนเทวดา ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร” Pucchi. Tattha tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Puna subhaddā – ได้ถามแล้ว ในบทนั้น บทว่า ตยา เป็นกรณวิภัตติในอรรถว่านิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ) อีกครั้งหนึ่ง นางสุภัททาได้ (ตอบ) ว่า 631. ๖๓๑. ‘‘Manobhāvanīyo [Pg.138] bhikkhu, sandiṭṭho me pure ahu; Tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhamaṃ. “ภิกษุผู้ยังใจให้เจริญ เป็นผู้ที่ฉันรู้จักในกาลก่อน ได้มีแล้ว ฉันนั้นได้นิมนต์ท่านด้วยภัตตาหาร คือพระเรวตะเป็นที่ ๘ แห่งตน 632. ๖๓๒. ‘‘So me atthapurekkhāro, anukampāya revato; Saṅghe dehīti maṃvoca, tassāhaṃ vacanaṃ kariṃ. ท่านผู้มุ่งประโยชน์แก่ฉัน คือพระเรวตะ ด้วยความอนุเคราะห์ ได้กล่าวกับฉันว่า ‘จงถวายในสงฆ์เถิด’ ฉันได้ทำตามคำของท่าน 633. ๖๓๓. ‘‘Sā dakkhiṇā saṅghagatā, appameyye patiṭṭhitā; Puggalesu tayā dinnaṃ, na taṃ tava mahapphala’’nti. – ทักษิณานั้นถึงแล้วแก่สงฆ์ ตั้งอยู่แล้วใน (ทักขิไณยบุคคล) ผู้ประมาณมิได้ ทานที่ท่านถวายในบุคคลทั้งหลาย ทานนั้นของท่านจึงไม่มีผลมาก” Attanā katakammaṃ kathesi. ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนทำแล้ว 631. Tattha manobhāvanīyoti manavaḍḍhanako uḷāraguṇatāya sambhāvanīyo. Sandiṭṭhoti nimantanavasena bodhito kathito. Tenāha ‘‘tāhaṃ bhattena nimantesiṃ, revataṃ attanaṭṭhama’’nti, taṃ manobhāvanīyaṃ ayyaṃ revataṃ attanaṭṭhamaṃ bhattena ahaṃ nimantesiṃ. ๖๓๑. ในบทนั้น บทว่า มโนภาวนีโย คือ ผู้ยังใจให้เจริญ ผู้ที่ควรยกย่องเพราะความเป็นผู้มีคุณอันยิ่งใหญ่ บทว่า สนฺทิฏฺโฐ คือ ผู้ที่ได้รับแจ้ง ได้รับบอกกล่าวโดยการนิมนต์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ตาหํ ภตฺเตน นิมนฺเตสึ, เรวตํ อตฺตนฏฺฐมํ” (ความว่า) เราได้นิมนต์พระเรวตะผู้เป็นเจ้า ผู้ยังใจให้เจริญนั้น เป็นที่ ๘ แห่งตน ด้วยภัตตาหาร 632-3. So me atthapurekkhāroti so ayyo revato dānassa mahapphalabhāvakaraṇena mama atthapurekkhāro hitesī. Saṅghe dehīti maṃvocāti ‘‘yadi tvaṃ subhadde aṭṭhannaṃ bhikkhūnaṃ dātukāmā, yasmā puggalagatāya dakkhiṇāya saṅghagatā eva dakkhiṇā mahapphalatarā, tasmā saṅghe dehi, saṅghaṃ uddissa dānaṃ dehī’’ti maṃ abhāsi. Tanti taṃ dānaṃ. บทว่า โส เม อตฺถปุเรกฺขาโรติ ความว่า พระเถระผู้เจริญนามว่าเรวตะนั้น ได้กระทำให้ทานมีผลมาก จึงเป็นผู้มุ่งประโยชน์ เป็นผู้หวังดีต่อข้าพเจ้า. บทว่า สงฺเฆ เทหีติ มํโวจาติ ความว่า ท่านได้กล่าวกับข้าพเจ้าว่า "ดูก่อนสุภัททา ถ้าเธอปรารถนาจะถวายทานแก่ภิกษุ ๘ รูป, เพราะเหตุที่ทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์เท่านั้น มีผลมากกว่าทักษิณาที่ถึงแล้วในบุคคล, เพราะฉะนั้น เธอจงถวายในสงฆ์, จงอุทิศสงฆ์แล้วถวายทาน". บทว่า ตนฺติ ได้แก่ ทานนั้น. Evaṃ subhaddāya vutte bhaddā tamatthaṃ sampaṭicchantī uttari ca tathā paṭipajjitukāmā – เมื่อนางสุภัททาเทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาเทพธิดาประสงค์จะยอมรับเนื้อความนั้น และยิ่งกว่านั้นยังปรารถนาจะปฏิบัติตามนั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า – 634. ๖๓๔. ‘‘Idānevāhaṃ jānāmi, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ; Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā; Saṅghe dānāni dassāmi, appamattā punappuna’’nti. – บัดนี้เอง ข้าพเจ้ารู้แล้วว่า ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก. ข้าพเจ้านั้น ไปสู่ความเป็นมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้รู้คำพูด ปราศจากความตระหนี่ ไม่ประมาท ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์บ่อยๆ Gāthamāha. Subhaddā pana attano devalokameva gatā. Atha sakko devānamindo sabbe deve tāvatiṃse attano sarīrobhāsena abhibhuyya virocamānaṃ subhaddaṃ devadhītaraṃ disvā tañca tāsaṃ kathāsallāpaṃ sutvā tāvadeva ca subhaddāya antarahitāya taṃ ‘‘ayaṃ nāmā’’ti ajānanto – ได้กล่าวคาถา. ส่วนนางสุภัททาเทพธิดาได้ไปยังเทวโลกของตนแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ทอดพระเนตรเห็นนางสุภัททาเทพธิดาผู้รุ่งเรือง ครอบงำทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยรัศมีแห่งสรีระของพระองค์ และทรงสดับการสนทนานั้นของเทพธิดาทั้งสอง และเมื่อนางสุภัททาเทพธิดาอันตรธานไปในขณะนั้นเอง ไม่ทรงทราบว่า "เทพธิดานี้ชื่ออะไร" จึงได้ตรัสถามนางภัททาว่า – 635. ๖๓๕. ‘‘Kā [Pg.139] esā devatā bhadde, tayā mantayate saha; Sabbe deve tāvatiṃse, vaṇṇena atirocatī’’ti. – ดูก่อนภัททา เทพธิดานั่นเป็นใครหนอ ที่สนทนาอยู่กับเธอ ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าทวยเทพทั้งหมดในดาวดึงส์ด้วยวรรณะ Bhaddaṃ pucchi. Sāpissa – (ท้าวสักกะ) ได้ตรัสถามนางภัททาเทพธิดา. แม้นางภัททาเทพธิดานั้น ก็ได้ทูลตอบท้าวสักกะว่า – 636. ๖๓๖. ‘‘Manussabhūtā devinda, pubbe mānusake bhave; Sahabhariyā ca me āsi, bhaginī ca kaniṭṭhikā,Saṅghe dānāni datvāna, katapuññā virocatī’’ti. – ข้าแต่จอมเทพ ในภพชาติที่เป็นมนุษย์ก่อนหน้านี้ นางเคยเป็นมนุษย์ เป็นทั้งภรรยาร่วมสามีและน้องสาวของหม่อมฉัน นางได้ถวายทานทั้งหลายในสงฆ์ กระทำบุญไว้แล้ว จึงรุ่งเรืองอยู่ Kathesi. Atha sakko tassā saṅghagatāya dakkhiṇāya mahapphalabhāvaṃ dassento dhammaṃ kathesi. Tena vuttaṃ – (นางภัททา) ได้ทูลตอบแล้ว. ครั้งนั้น ท้าวสักกะ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีผลมากแห่งทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์แก่นางภัททาเทพธิดานั้น จึงได้ตรัสธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 637. ๖๓๗. ‘‘Dhammena pubbe bhaginī, tayā bhadde virocati; Yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇaṃ. ดูก่อนภัททา น้องสาวของเธอรุ่งเรืองกว่าเธอในกาลก่อนโดยธรรม เพราะเหตุที่นางได้ตั้งทักษิณาไว้ในสงฆ์ผู้ประมาณมิได้. 638. ๖๓๘. ‘‘Pucchito hi mayā buddho, gijjhakūṭamhi pabbate; Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. แท้จริง เราได้ทูลถามพระพุทธเจ้า ที่ภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก. 639. ๖๓๙. ‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ; Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก. 640. ๖๔๐. ‘‘Taṃ me buddho viyākāsi, jānaṃ kammaphalaṃ sakaṃ; Vipākaṃ saṃvibhāgassa, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบผลแห่งกรรมของพระองค์ ได้ทรงพยากรณ์เรื่องนั้นแก่เราแล้ว ถึงวิบากแห่งการแบ่งปัน (ทาน) ที่ถวายในที่ใดจึงมีผลมาก. 641. ๖๔๑. ‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā; Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito. พระอริยบุคคล ๔ คู่ คือ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อมรรค ๔ และท่านผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี่คือสงฆ์ผู้ปฏิบัติตรง ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล. 642. ๖๔๒. ‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ; Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ. สำหรับมนุษย์ผู้บูชา สำหรับสัตว์ผู้มุ่งบุญ ผู้กระทำบุญอันเป็นไปในอุปธิ ทานที่ถวายในสงฆ์มีผลมาก. 643. ๖๔๓. ‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro; Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti. แท้จริง สงฆ์นี้ไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ ประมาณมิได้ ดุจมหาสมุทรสาคร แท้จริง ท่านเหล่านี้เป็นผู้ประเสริฐ เป็นสาวกของพระนรวีระ เป็นผู้กระทำแสงสว่าง ย่อมแสดงธรรม. 644. ๖๔๔. ‘‘Tesaṃ [Pg.140] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ; Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā. ทานที่ชนทั้งหลายอุทิศสงฆ์แล้วถวายแก่ท่านเหล่านั้น เป็นทานที่ถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว เซ่นสรวงดีแล้ว ทักษิณานั้นตั้งมั่นแล้วในสงฆ์ มีผลมาก อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว. 645. ๖๔๕. ‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke; Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. ชนเหล่าใดผู้เกิดความรู้แล้ว ระลึกถึงยัญเช่นนี้อยู่ เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากได้แล้ว เป็นผู้ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์ 637. Tattha dhammenāti kāraṇena ñāyena vā. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Idāni taṃ ‘‘dhammenā’’ti vuttakāraṇaṃ dassetuṃ yaṃ saṅghamhi appameyye, patiṭṭhāpesi dakkhiṇa’’nti vuttaṃ. Appameyyeti guṇānubhāvassa attani katānaṃ kārānaṃ phalavisesassa ca vasena paminituṃ asakkuṇeyye. ๖๓๗. ในคาถานั้น บทว่า ธมฺเมนาติ ได้แก่ โดยเหตุ หรือโดยนัย. บทว่า ตยา เป็น กรณวิภัตติ ในอรรถว่า นิสสัคคะ (ปัญจมีวิภัตติ). บัดนี้ เพื่อจะแสดงเหตุนั้นที่กล่าวไว้ว่า "ธมฺเมนา" ท่านจึงกล่าวว่า ยํ สงฺฆมฺหิ อปฺปเมยฺเย, ปติฏฺฐาเปสิ ทกฺขิณํ. บทว่า อปฺปเมยฺเย ได้แก่ ในสงฆ์ผู้ไม่สามารถจะประมาณได้ โดยอำนาจแห่งอานุภาพแห่งคุณ และโดยอำนาจแห่งผลวิเศษแห่งกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน. 638-9. Ayañca attho bhagavato sammukhā ca suto, sammukhā ca paṭiggahitoti dassento ‘‘pucchito’’tiādimāha. Tattha yajamānānanti dadantānaṃ. Puññapekkhāna pāṇinanti anunāsikalopaṃ katvā niddeso, puññaphalaṃ ākaṅkhantānaṃ sattānaṃ. Opadhikanti upadhi nāma khandhā, upadhissa karaṇasīlaṃ, upadhipayojananti vā opadhikaṃ, attabhāvajanakaṃ paṭisandhipavattivipākadāyakaṃ. และเมื่อจะทรงแสดงว่า "เนื้อความนี้ เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า และได้รับมาเฉพาะพระพักตร์" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปุจฺฉิโต. ในคาถานั้น บทว่า ยชมานานํ ได้แก่ ของผู้ให้. บทว่า ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ เป็นการชี้แจงโดยทำการลบพยัญชนะนาสิก (นิคหิต) หมายถึง ของสัตว์ทั้งหลายผู้ปรารถนาผลบุญ. บทว่า โอปธิกํ ความว่า ที่ชื่อว่า อุปธิ ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลาย. กรรมที่มีปกติกระทำอุปธิ หรือกรรมที่มีอุปธิเป็นประโยชน์ ชื่อว่า โอปธิกะ คือ กรรมที่ทำให้เกิดอัตภาพ ให้ผลในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. 640. Jānaṃ kammaphalaṃ sakanti sattānaṃ sakaṃ sakaṃ yathāsakaṃ puññaṃ puññaphalañca hatthatale āmalakaṃ viya jānanto. Sakanti vā yakārassa kakāraṃ katvā vuttaṃ, sayaṃ attanāti attho. ๖๔๐. บทว่า ชานํ กมฺมผลํ สกํ ความว่า ทรงทราบซึ่งบุญและผลบุญของสัตว์ทั้งหลาย ตามที่เป็นของตนๆ เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สกํ ท่านกล่าวไว้โดยเปลี่ยน ย อักษร เป็น ก อักษร ความหมายคือ สยํ อตฺตนา (ด้วยพระองค์เอง). 641. Paṭipannāti paṭipajjamānā, maggaṭṭhāti attho. Ujubhūtoti ujupaṭipattiyā ujubhāvaṃ patto dakkhiṇeyyo jāto. Paññāsīlasamāhitoti paññāya sīlena ca samāhito, diṭṭhisīlasampanno ariyāya diṭṭhiyā ariyena sīlena ca samannāgato. Tenāpissa paramatthasaṅghabhāvameva vibhāveti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṅghaṭitattā hi saṅgho[Pg.141]. Atha vā samāhitaṃ samādhi, paññā sīlaṃ samāhitañca assa atthīti paññāsīlasamāhito. Tenassa sīlādidhammakkhandhattayasampannatāya aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ vibhāveti. ๖๔๑. บทว่า ปฏิปนฺนาติ ได้แก่ ท่านผู้กำลังปฏิบัติ คือ ผู้ตั้งอยู่ในมรรค. บทว่า อุชุภูโตติ ได้แก่ ผู้ถึงความเป็นผู้ตรงโดยปฏิปทาอันตรง, กลายเป็นทักขิไณยบุคคล. บทว่า ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญาและศีล, ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฏฐิและศีล คือ ประกอบด้วยอริยทิฏฐิและอริยศีล. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นปรมัตถสงฆ์ของสงฆ์นั้น. จริงอยู่ ที่ชื่อว่าสงฆ์ เพราะเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่ตั้งมั่นดี ชื่อว่า สมาธิ. ปัญญา ศีล และสมาธิ มีอยู่แก่สงฆ์นั้น เหตุนั้น จึงชื่อว่า ปัญญาสีลสมาหิโต. ด้วยบทนั้น ท่านย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นอัคคทักขิไณยบุคคลของสงฆ์นั้น เพราะความที่ท่านสมบูรณ์ด้วยธรรมขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น. 643. Vipulo mahaggatoti guṇehi mahattaṃ gatoti mahaggato, tato eva attani katānaṃ kārānaṃ phalavepullahetutāya vipulo. Udadhīva sāgaroti yathā udakaṃ ettha dhīyatīti ‘‘udadhī’’ti laddhanāmo sāgaro, ‘‘ettakāni udakāḷhakānī’’tiādinā udakato appameyyo, evamesa guṇatoti attho. Ete hīti hi-saddo avadhāraṇe nipāto, ete eva seṭṭhāti attho. Vuttañhetaṃ – ๖๔๓. บทว่า วิปุโล มหคฺคโตติ ความว่า ถึงความเป็นใหญ่ด้วยคุณทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า มหัคคตะ. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงชื่อว่า วิปุละ เพราะเป็นเหตุแห่งความไพบูลย์แห่งผลของกรรมดีที่บุคคลกระทำแล้วในตน. บทว่า อุทธีว สาคโรติ ความว่า สาครที่ได้ชื่อว่า "อุทธิ" เพราะน้ำย่อมทรงอยู่ในสาครนั้น, สาครนั้นประมาณมิได้โดยทางน้ำ ด้วยคำเป็นต้นว่า "มีทะนานน้ำเท่านี้" ฉันใด, สงฆ์นี้ก็ประมาณมิได้โดยคุณ ฉันนั้น. บทว่า เอเต หีติ หิ ศัพท์ เป็นนิบาตในอรรถว่า อวธารณะ (การเน้นความ) ความว่า ท่านเหล่านี้เท่านั้นประเสริฐที่สุด. และคำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า – ‘‘Yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34; 5.32). ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด, สงฆ์สาวกของตถาคต บัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดเยี่ยมกว่าสงฆ์หรือคณะเหล่านั้น Naravīrasāvakāti naresu vīriyasampannassa narassa sāvakā. Pabhaṅkarāti lokassa ñāṇālokakarā. Dhammamudīrayantīti dhammaṃ uddisanti. Kathaṃ? Dhammasāminā hi dhammapajjoto ariyasaṅghe ṭhapito. คำว่า นรวีรสาวก ได้แก่ สาวกของพระนรวีระผู้สมบูรณ์ด้วยความเพียรในหมู่มนุษย์ทั้งหลาย คำว่า ปภังกร ได้แก่ ผู้กระทำแสงสว่างคือญาณแก่โลก คำว่า ผู้แสดงธรรม ได้แก่ ผู้ยกธรรมขึ้นแสดง ถามว่า ทำไม? ตอบว่า เพราะว่าประทีปคือธรรมอันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรมทรงตั้งไว้แล้วในพระอริยสงฆ์ 644. Ye saṅghamuddissa dadanti dānanti ye sattā ariyasaṅghaṃ uddissa sammutisaṅghe antamaso gotrabhupuggalesupi dānaṃ dadanti, taṃ dānaṃ saṃvibhāgavasena dinnampi sudinnaṃ, āhunapāhunavasena hutampi suhutaṃ, mahāyāgavasena yiṭṭhampi suyiṭṭhameva hoti. Kasmā? Yasmā sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā mahapphalā lokavidūna vaṇṇitāti, lokavidūhi sammāsambuddhehi ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ mahapphalataraṃ vadāmi (ma. ni. 3.380). Puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho ve yajataṃ mukhaṃ (ma. ni. 2.400; su. ni. 574; mahāva. 300). Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997) ca ādinā mahapphalatā vaṇṇitā pasatthā thomitāti attho. ๖๔๔. บทว่า เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ ความว่า สัตว์เหล่าใดอุทิศพระอริยสงฆ์แล้วให้ทานในสมมติสงฆ์ แม้ที่สุดในโคตรภูบุคคล ทานนั้น แม้ให้แล้วโดยเป็นการแบ่งปัน ก็ชื่อว่าเป็นทานที่ให้ดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นของต้อนรับและของคำนับ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้ว แม้การบูชาโดยเป็นการบูชาใหญ่ ก็ชื่อว่าบูชาดีแล้วนั่นเทียว ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเหตุว่าทักษิณานั้นที่ถึงแล้ว ตั้งอยู่แล้วในสงฆ์ มีผลมาก บทว่า อันท่านผู้รู้แจ้งโลกสรรเสริญแล้ว ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงรู้แจ้งโลก ทรงพรรณนา สรรเสริญ ยกย่องความเป็นทานมีผลมากไว้ ด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอานนท์ เราไม่กล่าวทักษิณาที่ถึงแล้วในสงฆ์ว่ามีผลน้อยกว่าปาฏิปุคคลิกทักษิณาโดยปริยายใดปริยายหนึ่งเลย' และ 'สงฆ์แลเป็นประธานของเหล่าชนผู้บูชา ผู้มุ่งหวังบุญ' และ 'เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก' ดังนี้ นี้คือเนื้อความ 645. Īdisaṃ yaññamanussarantāti etādisaṃ saṅghaṃ uddissa attanā kataṃ dānaṃ anussarantā. Vedajātāti jātasomanassā. Vineyya maccheramalaṃ [Pg.142] samūlanti maccherameva cittassa malinabhāvakaraṇato maccheramalaṃ, atha vā maccherañca aññaṃ issālobhadosādimalañcāti maccheramalaṃ. Tañca avijjāvicikicchāvipallāsādīhi saha mūlehīti samūlaṃ vineyya vinayitvā vikkhambhetvā aninditvā saggamupenti ṭhānanti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. ๖๔๕. บทว่า Īdisaṃ yaññamanussarantā ความว่า ระลึกถึงทานที่ตนกระทำแล้วโดยอุทิศสงฆ์เห็นปานนี้อยู่ บทว่า Vedajātā ความว่า มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้ว บทว่า Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ ความว่า ความตระหนี่นั่นเทียว ชื่อว่ามัจเฉรมล เพราะกระทำความเป็นของเศร้าหมองแก่จิต หรืออีกนัยหนึ่ง ทั้งความตระหนี่และมลทินอื่นคือความริษยา ความโลภ ความโกรธเป็นต้น ชื่อว่ามัจเฉรมล มัจเฉรมลนั้นพร้อมด้วยมูลคืออวิชชา วิจิกิจฉา วิปลาสเป็นต้น จึงชื่อว่า สมูล (มีราก) การประกอบความมีดังนี้: (บุคคล) กำจัด คือข่มมัจเฉรมลพร้อมทั้งรากไว้แล้ว ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงสถานสวรรค์ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Imaṃ pana sabbaṃ pavattiṃ sakko devānamindo ‘‘daddallamānā vaṇṇenā’’tiādinā āyasmato mahāmoggallānassa ācikkhi, āyasmā mahāmoggallāno bhagavato ārocesi, bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosi. ก็เรื่องราวทั้งหมดนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลแด่พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ ด้วยคาถาเป็นต้นว่า 'daddallamānā vaṇṇena' พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน Daddallavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. วรรณนาทัททัฬหวิมาน จบแล้ว 7. Pesavatīvimānavaṇṇanā ๗. วรรณนาเปสวตีวิมาน Phalikarajatahemajālachannanti pesavatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena magadhesu nālakagāme ekasmiṃ gahapatimahāsārakule pesavatī nāma kulasuṇhā ahosi. Sā kira kassapassa bhagavato yojanike kanakathūpe kayiramāne dārikā hutvā mātarā saddhiṃ cetiyaṭṭhānaṃ gantvā mātaraṃ pucchi ‘‘kiṃ ime, amma, karontī’’ti? ‘‘Cetiyaṃ kātuṃ suvaṇṇiṭṭhakā karontī’’ti. Taṃ sutvā dārikā pasannamānasā mātaraṃ āha – ‘‘amma, mama gīvāya idaṃ sovaṇṇamayaṃ khuddakapiḷandhanaṃ atthi, imāhaṃ cetiyatthāya demī’’ti. Mātā ‘‘sādhu dehī’’ti vatvā taṃ gīvato omuñcitvā suvaṇṇakārassa hatthe adāsi ‘‘idaṃ imāya dārikāya pariccajitaṃ, imampi pakkhipitvā iṭṭhakaṃ karohī’’ti. Suvaṇṇakāro tathā akāsi. Sā dārikā aparabhāge kālaṃ katvā teneva puññakammena devaloke nibbattitvā sugatiyaṃyeva aparāparaṃ saṃsarantī amhākaṃ bhagavato kāle nālakagāme nibbattā anukkamena dvādasavassikā jātā. คาถาว่า ผลิกรชตเหมชาลฉนฺนํ เป็นเปสวตีวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น ในหมู่บ้านนาฬกะ แคว้นมคธ ได้มีหญิงสะใภ้ในตระกูลคหบดีผู้มั่งคั่งตระกูลหนึ่งชื่อเปสวดี ได้ยินว่า นางนั้น ในสมัยที่พระกนกถูปทองคำประมาณ 1 โยชน์ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะกำลังถูกสร้าง นางได้เป็นเด็กหญิง ไปยังสถานที่สร้างพระเจดีย์พร้อมกับมารดา แล้วถามมารดาว่า 'แม่จ๋า คนเหล่านี้ทำอะไรกัน?' มารดาตอบว่า 'เขากำลังทำอิฐทองคำเพื่อสร้างพระเจดีย์' เด็กหญิงได้ฟังดังนั้น มีใจเลื่อมใส จึงกล่าวกับมารดาว่า 'แม่จ๋า ที่คอของหนูมีเครื่องประดับเล็กๆ ทำด้วยทองคำนี้อยู่ หนูจะขอถวายเครื่องประดับนี้เพื่อประโยชน์แก่พระเจดีย์' มารดากล่าวว่า 'ดีแล้วลูก ถวายเถิด' แล้วถอดเครื่องประดับนั้นออกจากคอ มอบให้ในมือนายช่างทองพลางกล่าวว่า 'นี่เป็นของที่เด็กหญิงคนนี้สละแล้ว จงใส่เครื่องประดับนี้ลงไปทำเป็นอิฐด้วยเถิด' นายช่างทองได้ทำตามนั้น เด็กหญิงนั้นในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเทียว จึงบังเกิดในเทวโลก ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา นางได้บังเกิดในหมู่บ้านนาฬกะ โดยลำดับได้มีอายุ 12 ปี Sā ekadivasaṃ mātarā pesitaṃ mūlaṃ gahetvā telatthāya aññataraṃ āpaṇaṃ agamāsi. Tasmiñca āpaṇe aññataro kuṭumbiyaputto pitarā [Pg.143] nidahitvā ṭhapitaṃ bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ muttāmaṇiratanāni ca gahetuṃ uddharanto āpaṇiko kammabalena kathalapāsāṇasakkhararūpena upaṭṭhahantāni disvā tato ekadesaṃ ‘‘puññavantānaṃ vasena hiraññasuvaṇṇādi bhavissatī’’ti vīmaṃsituṃ rāsiṃ katvā ṭhapesi. Atha naṃ sā dārikā disvā ‘‘kasmā āpaṇe ratanāni evaṃ ṭhapitāni, nanu nāma sammadeva paṭisāmetabbānī’’ti āha. Āpaṇiko taṃ sutvā ‘‘mahāpuññā ayaṃ dārikā, imissā vasena sabbamidaṃ hiraññādi eva hutvā amhākaṃ viniyogaṃ gamissati, saṅgaṇhissāmi na’’nti cintetvā tassā mātu santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ dārikaṃ mayhaṃ puttassatthāya dehī’’ti vāretvā bahudhanaṃ datvā āvāhavivāhaṃ katvā taṃ attano gehaṃ ānesi. Athassā sīlācāraṃ ñatvā bhaṇḍāgāraṃ vivaritvā ‘‘kiṃ ettha passasī’’ti vatvā tāya ‘‘hiraññasuvaṇṇamaṇimeva rāsikataṃ passāmī’’ti vutte ‘‘etāni amhākaṃ kammabalena antaradhāyantāni tava puññavisesena puna visesāni jātāni, tasmā ito paṭṭhāya imasmiṃ gehe sabbaṃ tvaṃyeva vicārehi, tayā dinnameva mayaṃ paribhuñjissāmā’’ti vatvā tato pabhuti taṃ ‘‘pesavatī’’ti vohariṃsu. วันหนึ่ง นางถูกมารดาใช้ให้ถือเงินไปเพื่อซื้อน้ำมัน ได้ไปยังร้านค้าแห่งหนึ่ง ก็ในร้านค้านั้น บุตรของกุฎุมพีคนหนึ่งกำลังขุดเงินทอง ไข่มุก แก้วมณี และรัตนชาติต่างๆ มากมายซึ่งบิดาฝังเก็บไว้เพื่อจะเอาขึ้นมา พ่อค้าเห็นทรัพย์เหล่านั้นปรากฏเป็นรูปเศษหม้อ หิน และกรวดด้วยกำลังแห่งกรรม จึงเอาส่วนหนึ่งจากกองนั้นทำเป็นกองไว้เพื่อจะทดลองว่า 'ด้วยอำนาจของผู้มีบุญ ทรัพย์นี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น' ครั้งนั้น เด็กหญิงนั้นเห็นกองทรัพย์นั้นจึงกล่าวว่า 'ทำไมจึงวางรัตนะไว้ในร้านอย่างนี้เล่า? ไม่ควรจะเก็บให้ดีดอกหรือ?' พ่อค้าได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เด็กหญิงนี้มีบุญมาก ด้วยอำนาจของนาง ทรัพย์ทั้งหมดนี้จักกลายเป็นเงินทองเป็นต้น แล้วจักเป็นของที่เราใช้สอยได้ เราจะรับเลี้ยงนางไว้' คิดดังนั้นแล้วจึงไปยังสำนักของมารดาของนาง สู่ขอว่า 'ขอท่านจงให้เด็กหญิงนี้เพื่อประโยชน์แก่บุตรของเราเถิด' แล้วให้ทรัพย์มากมาย ทำอาวาหวิวาหมงคล นำนางมายังเรือนของตน ครั้นรู้ศีลาจารวัตรของนางแล้ว จึงเปิดคลังสมบัติแล้วถามว่า 'เธอเห็นอะไรในนี้' เมื่อนางกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเห็นแต่เงินทองและแก้วมณีที่กองไว้' เขาจึงกล่าวว่า 'ทรัพย์เหล่านี้อันตรธานไปด้วยกำลังกรรมของเรา แต่ได้กลับกลายเป็นของวิเศษอีกครั้งด้วยบุญพิเศษของเธอ เพราะฉะนั้น ตั้งแต่นี้ไป ในเรือนนี้ เธอจงจัดการทุกสิ่งทุกอย่างเถิด พวกเราจะใช้สอยแต่ของที่เธอให้เท่านั้น' กล่าวแล้ว ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาจึงเรียกนางว่า 'เปสวดี' Tena ca samayena āyasmā dhammasenāpati attano āyusaṅkhārānaṃ parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘mayhaṃ mātuyā rūpasāribrāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ datvā parinibbāyissāmī’’ti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā satthu āṇāya mahantaṃ pāṭihāriyaṃ dassetvā anekehi thutisahassehi bhagavantaṃ thometvā yāva dassanavisayātikkamā abhimukhova apakkamitvā puna vanditvā bhikkhusaṅghaparivuto vihārā nikkhamma bhikkhusaṅghassa ovādaṃ datvā āyasmantaṃ ānandaṃ samassāsetvā catassopi parisā nivattetvā anukkamena nālakagāmaṃ patvā mātaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā paccūsasamaye jātovarake parinibbāyi. Parinibbutassa cassa sarīrasakkārakaraṇavasena devā ceva manussā ca sattāhaṃ vītināmesuṃ, agarucandanādīhi hatthasatubbedhaṃ citakamakaṃsu. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระธรรมเสนาบดีผู้มีอายุ ทราบความสิ้นไปรอบแห่งอายุสังขารของตนแล้ว จึงดำริว่า "เราจักให้ค่าเลี้ยงดูแก่มารดาของเราคือนางพราหมณีชื่อรูปสารี แล้วจักปรินิพพาน" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลขออนุญาตเพื่อปรินิพพานแล้ว ได้แสดงปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่ด้วยอานุภาพแห่งพระศาสดา สรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคำสรรเสริญหลายพันบท หลีกไปโดยผินหน้าเฉพาะ (พระพักตร์พระผู้มีพระภาค) จนกว่าจะล่วงคลองจักษุไป ถวายบังคมอีกครั้งหนึ่ง แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุออกจากวิหารแล้ว ให้โอวาทแก่หมู่ภิกษุ ปลอบท่านพระอานนท์ผู้มีอายุ ให้บริษัททั้ง ๔ กลับแล้ว เสด็จถึงนาลกคามโดยลำดับ ยังมารดาให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว ปรินิพพานในห้องที่ตนเกิด ในเวลาใกล้รุ่ง. และเพราะเหตุแห่งการกระทำสรีระสักการะแก่ท่านผู้ปรินิพพานแล้วนั้น ทั้งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายได้ให้เวลาล่วงไป ๗ วัน ได้ทำจิตกาธานสูง ๑๐๐ ศอก ด้วยไม้กฤษณาและไม้จันทน์เป็นต้น. Pesavatīpi therassa parinibbānaṃ sutvā ‘‘gantā pūjessāmī’’ti suvaṇṇapupphehi gandhajātehi ca pūritāni caṅkoṭakāni gāhāpetvā gantukāmā [Pg.144] sasuraṃ āpucchitvā tena ‘‘tvaṃ garubhārā, tattha ca mahājanasammaddo, pupphagandhāni pesetvā idheva hohī’’ti vuttāpi saddhājātā ‘‘yadipi me tattha jīvitantarāyo siyā, gantāva pūjāsakkāraṃ karissāmī’’ti taṃ vacanaṃ aggahetvā saparivārā tattha gantvā gandhapupphādīhi pūjetvā katañjalī aṭṭhāsi. Tasmiñca samaye theraṃ pūjetuṃ āgatānaṃ rājaparisānaṃ hatthī matto hutvā taṃ padesaṃ upagañchi. Taṃ disvā maraṇabhayabhītesu manussesu palāyantesu janasammaddena patitaṃ pesavatiṃ mahājano akkamitvā māresi. Sā pūjāsakkāraṃ katvā theragatāya saddhāya sampannacittā eva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. แม้นางเปสวดี ครั้นได้ฟังข่าวการปรินิพพานของพระเถระแล้ว (คิดว่า) "เราจักไปบูชา" ดังนี้ จึงให้คนถือเอากระเช้าทั้งหลายที่เต็มด้วยดอกไม้ทองและของหอมชนิดต่างๆ มีความประสงค์จะไป จึงบอกลาพ่อผัว แม้ถูกพ่อผัวนั้นกล่าวว่า "เธอมีครรภ์แก่ และในที่นั้นก็มีมหาชนเบียดเสียดกัน จงส่งดอกไม้และของหอมไป แล้วจงอยู่ที่นี่แหละ" ดังนี้แล้ว แต่เพราะเป็นผู้มีศรัทธาเกิดขึ้น จึงไม่ถือเอาคำนั้น (คิดว่า) "แม้หากว่าอันตรายแก่ชีวิตพึงมีแก่เราในที่นั้น ถึงอย่างนั้น เราก็จะไปทำปูชาสักการะให้ได้" ดังนี้แล้ว พร้อมด้วยบริวารไปยังที่นั้น บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็ในสมัยนั้น ช้างของราชบริษัททั้งหลายผู้มาเพื่อบูชาพระเถระ ตกมันแล้วได้เข้าไปยังประเทศนั้น. เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้กลัวต่อมรณภัยเห็นช้างนั้นแล้วกำลังหนีไป มหาชนได้เหยียบย่ำนางเปสวดีผู้ล้มลงเพราะความเบียดเสียดของฝูงชนให้ถึงความตาย. นางได้กระทำปูชาสักการะแล้ว มีจิตเลื่อมใสสมบูรณ์ด้วยศรัทธาที่มีในพระเถระนั่นเทียว ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์ และนางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของนาง. Sā tāvadeva attano dibbasampattiṃ oloketvā ‘‘kīdisena nu kho puññena mayā esā laddhā’’ti, tassā hetuṃ upadhārentī theraṃ uddissa kataṃ pūjāsakkāraṃ disvā, ratanattaye abhippasannamānasā satthāraṃ vandituṃ accharāsahassaparivutā saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvā sumahatiyā deviddhiyā cando viya ca sūriyo viya ca dasa disā obhāsayamānā saha vimānena āgantvā vimānato oruyha bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Tena ca samayena āyasmā vaṅgīso bhagavato samīpe nisinno bhagavantaṃ evamāha ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā imissā devatāya katakammaṃ pucchitu’’nti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha āyasmā vaṅgīso tāya devatāya katakammaṃ pucchitukāmo paṭhamaṃ tāvassā vimānaṃ saṃvaṇṇento āha – เทพธิดานั้น ในขณะนั้นนั่นเทียว แลดูทิพยสมบัติของตนแล้ว (พิจารณาว่า) "สมบัตินี้เราได้แล้วด้วยบุญเช่นไรหนอ" ดังนี้ เมื่อพิจารณาหาเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นปูชาสักการะที่ตนกระทำอุทิศพระเถระแล้ว มีใจเลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย เพื่อจะถวายบังคมพระศาสดา จึงมีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพอันประดับด้วยเครื่องประดับมีภาระเท่ากับ ๖๐ เล่มเกวียน ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ ทำทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างไสวราวกับพระจันทร์และราวกับพระอาทิตย์ มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่. ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ นั่งอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การที่จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นี้ได้กระทำไว้ ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์". พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "วังคีสะ ขอจงปรากฏแก่เธอเถิด". ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะผู้มีอายุ มีความประสงค์จะทูลถามถึงกรรมที่เทพธิดาองค์นั้นได้กระทำไว้ เมื่อจะพรรณนาวิมานของเทพธิดาองค์นั้นก่อน จึงได้กล่าวว่า – 646. ๖๔๖. ‘‘Phalikarajatahemajālachannaṃ, vividhacitratalamaddasaṃ surammaṃ; Byamhaṃ sunimmitaṃ toraṇūpapannaṃ, rucakupakiṇṇamidaṃ subhaṃ vimānaṃ. ข้าพระองค์ได้เห็นวิมานอันงดงามนี้ ซึ่งมุงบังด้วยข่ายแก้วผลึก เงิน และทอง มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ น่ารื่นรมย์ยิ่ง เป็นที่อยู่อันสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยซุ้มประตู เกลื่อนกล่นด้วยผงทอง 647. ๖๔๗. ‘‘Bhāti ca dasa disā nabheva suriyo, sarade tamonudo sahassaraṃsī; Tathā tapati midaṃ tava vimānaṃ, jalamiva dhūmasikho nise nabhagge. วิมานของท่านนี้ย่อมรุ่งเรือง ส่องสว่างไปทั่วทิศทั้ง ๑๐ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่ง ขจัดความมืดในสารทกาลบนท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น และดุจเปลวไฟที่ลุกโพลงอยู่บนท้องฟ้าในเวลากลางคืน 648. ๖๔๘. ‘‘Musatīva [Pg.145] nayanaṃ sateratāva, ākāse ṭhapitamidaṃ manuññaṃ; Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhaṃ, iddhaṃ indapuraṃ yathā tavedaṃ. วิมานอันน่ารื่นรมย์ของท่านนี้ ตั้งอยู่ในอากาศ ประหนึ่งว่าจะขโมยนัยน์ตาไป ดุจสายฟ้า กึกก้องด้วยเสียงพิณ กลองตะโพน และสังข์ รุ่งเรืองเหมือนเมืองของพระอินทร์ 649. ๖๔๙. ‘‘Padumakumuduppalakuvalayaṃ, yodhikabandhukanojakā ca santi; Sālakusumitapupphitā asokā, vividhadumaggasugandhasevitamidaṃ. มีดอกปทุม ดอกโกมุท ดอกอุบล และดอกกุวลัย ทั้งมีดอกโยธิกา ดอกบานเที่ยง และดอกอโนชา ต้นสาละและต้นอโศกก็มีดอกบานสะพรั่ง วิมานนี้อบอวลด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐจากยอดไม้ต่างๆ 650. ๖๕๐. ‘‘Saḷalalabujabhujakasaṃyuttā, kusakasuphullitalatāvalambinīhi; Maṇijālasadisā yasassinī, rammā pokkharaṇī upaṭṭhitā te. สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีชื่อเสียง (งดงาม) ดุจข่ายแก้วมณี ประกอบด้วยต้นสน ต้นมะหาด และต้นไม้อื่นๆ มีเถาวัลย์ที่ดอกบานสะพรั่งห้อยย้อยอยู่ ปรากฏแก่ท่าน 651. ๖๕๑. ‘‘Udakaruhā ca yetthi pupphajātā, thalajā ye ca santi rukkhajātā; Mānusakāmānussakā ca dibbā, sabbe tuyhaṃ nivesanamhi jātā. หมู่ดอกไม้เหล่าใดที่เกิดในน้ำ และหมู่ต้นไม้เหล่าใดที่เกิดบนบก ทั้งที่เป็นของมนุษย์ ที่ไม่ใช่มนุษย์ และที่เป็นทิพย์ ทั้งหมดนั้นล้วนเกิดขึ้นในที่อยู่ของท่าน 652. ๖๕๒. ‘‘Kissa saṃyamadamassayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapannā; Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsiḷārapamhe’’ti. วิมานนี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมและความข่มใจอะไร ท่านเข้าถึงสมบัตินี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และวิมานนี้อันท่านบรรลุแล้วอย่างไร ขอท่านผู้มีปัญญาเฉียบแหลมจงบอกตามลำดับนั้นเถิด 646. Tattha phalikarajatahemajālachannanti phalikamaṇīhi rajatahemajālehi ca chāditaṃ, phalikamaṇimayāhi bhittīhi rajatahemamayehi jālehi ca samantato heṭṭhā ca upari ca chāditaṃ, vividhavaṇṇānaṃ vicittasannivesānañca talānaṃ bhūmīnaṃ vasena vividhacitratalaṃ addasaṃ passiṃ. Surammanti suṭṭhu ramaṇīyaṃ. Viharitukāmā vasanti etthāti byamhaṃ, bhavanaṃ. Toraṇūpapannanti vividhamālākammādivicittena sattaratanamayena toraṇena upetaṃ. Toraṇanti vā dvārakoṭṭhakapāsādassa nāmaṃ, tena ca anekabhūmakena [Pg.146] vicittākārena taṃ vimānaṃ upetaṃ. Rucakupatiṇṇanti suvaṇṇavālikāhi okiṇṇaṅgaṇaṃ. Vālikasadisā hi suvaṇṇakhaṇḍā rucā nāma, rucameva rucakanti vuttaṃ. Subhanti sobhati, suṭṭhu bhātīti vā subhaṃ. Vimānanti visiṭṭhamānaṃ, pamāṇato mahantanti attho. ๖๔๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ผลิกรชตเหมาชาลฉนฺนํ ความว่า อันมุงบังแล้วด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายเงินและข่ายทอง คือ อันมุงบังแล้วโดยรอบ ทั้งเบื้องล่างและเบื้องบน ด้วยฝาอันสำเร็จด้วยแก้วผลึก และด้วยข่ายอันสำเร็จด้วยเงินและทอง. ด้วยอำนาจแห่งพื้นและภูมิทั้งหลายอันมีสีต่างๆ และมีที่ตั้งอันวิจิตร (จึงชื่อว่า) วิวิธจิตฺรตลํ (มีพื้นที่วิจิตรต่างๆ) (บทว่า) อทฺทสํ คือ ข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว. บทว่า สุรมฺมํ คือ น่ารื่นรมย์ยิ่ง. (เทพบุตรเทพธิดา) ผู้ใคร่จะอยู่ ย่อมอยู่ในที่นี้ เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่า พฺยหฺมํ ได้แก่ ภพ. บทว่า โตรณูปปนฺนํ คือ ประกอบแล้วด้วยซุ้มประตูอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ อันวิจิตรด้วยลายมาลากรรมต่างๆ เป็นต้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง คำว่า โตรณํ เป็นชื่อของปราสาทซุ้มประตู วิมานนั้นประกอบแล้วด้วยปราสาทนั้นอันมีหลายชั้น มีสัณฐานวิจิตร. บทว่า รุจกูปกิณฺณํ คือ มีลานอันเกลื่อนกล่นด้วยทรายทอง. จริงอยู่ ชิ้นทองที่เหมือนทราย ชื่อว่า รุจา, คำว่า รุจา นั่นแหละ ท่านกล่าวว่า รุจกํ. บทว่า สุภํ คือ ย่อมงดงาม หรืออีกอย่างหนึ่ง ย่อมส่องสว่างดี เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภํ. บทว่า วิมานํ คือ มีประมาณอันวิเศษ อธิบายว่า ใหญ่โดยประมาณ. 647. Bhātīti jotati ujjalati. Nabheva suriyoti ākāse ādicco viya. Saradeti saradasamaye. Tamonudoti andhakāraviddhaṃsano. Tathā tapati midanti yathā saradakāle sahassaraṃsī sūriyo, tathā tapati dibbati idaṃ tava vimānaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Jalamiva dhūmasikhoti jalanto aggi viya. Aggi hi tassa aggato dhūmo paññāyatīti ‘‘dhūmasikho dhūmaketū’’ti ca vuccati. Niseti nisati, rattiyanti attho. Nabhaggeti nabhakoṭṭhāse, ākāsapadeseti vuttaṃ hoti. ‘‘Nagagge’’ti vā pāṭho, pabbatasikhareti attho. Idaṃ tava vimānanti yojanā. ๖๔๗. บทว่า ภาติ คือ ย่อมสว่างไสว รุ่งเรือง. บทว่า นเภว สุริโย คือ เปรียบดังดวงอาทิตย์ในท้องฟ้า. บทว่า สรเท คือ ในสมัยสารทฤดู. บทว่า ตโมนุโท คือ ผู้ขจัดความมืด. บทว่า ตถา ตปติ มิทํ คือ ดวงอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันหนึ่งย่อมส่องสว่างในสารทกาลฉันใด วิมานนี้ของท่านก็ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองฉันนั้น, ม-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า ชลมิพ ธูมสิโข คือ เปรียบดังไฟที่ลุกโชน. จริงอยู่ เพราะควันย่อมปรากฏจากยอดของไฟ ไฟนั้นจึงถูกเรียกว่า "ธูมสิโข" และ "ธูมเกตุ". บทว่า นิเส คือ ในกลางคืน, นี้คือความหมาย. บทว่า นภคฺเค คือ ในส่วนแห่งท้องฟ้า, ในประเทศแห่งอากาศ ดังนี้ท่านกล่าวไว้. หรืออีกบทหนึ่งว่า นคคฺเค, หมายถึง บนยอดเขา. พึงประกอบความว่า วิมานนี้ของท่าน. 648. Musatīva nayananti ativiya attano pabhassaratāya paṭihanantaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ adentaṃ olokentānaṃ cakkhuṃ musati viya. Tenāha ‘‘sateratāvā’’ti, vijjulatā viyāti attho. Vīṇāmurajasammatāḷaghuṭṭhanti mahatīādivīṇānaṃ bheriādipaṭahānaṃ hatthatāḷakaṃsatāḷānañca saddehi ghositaṃ ekaninnādaṃ. Iddhanti devaputtehi devadhītāhi dibbasampattiyā ca samiddhaṃ. Indapuraṃ yathāti sudassananagaraṃ viya. ๖๔๘. บทว่า มุสตีว นยนํ คือ ประหนึ่งลักจักษุของชนผู้มองดูอยู่ คือไม่ให้กระทำกิจแห่งการเห็น ซึ่งกระทบอยู่ด้วยความเป็นผู้มีรัศมีผ่องใสยิ่งนักของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สเตรตาวา, หมายถึง ประดุจสายฟ้าแลบ. บทว่า วีณามุรชสมฺมตาฬฆุฏฺฐํ คือ กึกก้องด้วยเสียงพิณมีพิณมหตีเป็นต้น กลองมีกลองเภรีเป็นต้น การปรบมือและฉิ่งฉาบ มีเสียงกึกก้องเป็นหนึ่งเดียว. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์ด้วยเทพบุตร เทพธิดา และทิพยสมบัติ. บทว่า อินฺทปุรํ ยถา คือ เปรียบดังเมืองสุทัสสนะของพระอินทร์. 649. Padumāni ca kumudāni ca uppalāni ca kuvalayāni ca padumakumuduppalakuvalayanti ekattavasena vuttaṃ. Atthīti vacanaṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Tattha padumaggahaṇena puṇḍarīkampi gahitaṃ, kumudaggahaṇena setarattabhedāni sabbāni kumudāni, uppalaggahaṇena rattauppalaṃ sabbā vā uppalajāti, kuvalayaggahaṇena nīluppalameva gahitanti veditabbaṃ. Yodhikabandhukanojakā ca santīti ca-kāro nipātamattaṃ, yodhikabandhujīvakaanojakarukkhā ca santīti attho. Keci ‘‘anojakāpi santī’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘anojakāpīti vuttaṃ hotī’’ti atthaṃ vadanti. Sālakusumitapupphitā asokāti sālā kusumitā pupphitā asokāti yojetabbaṃ[Pg.147]. Vividhadumaggasugandhasevitamidanti nānāvidhānaṃ uttamarukkhānaṃ sobhanehi gandhehi sevitaṃ paribhāvitaṃ idaṃ te vimānanti attho. ๖๔๙. บทว่า ปทุมานิ จ กุมุทามิ จ อุปฺปลานิ จ กุวลยานิ จ คือ ดอกปทุมด้วย ดอกโกมุทด้วย ดอกอุบลด้วย และดอกกุวลัยด้วย, ท่านกล่าวรวมเป็นเอกวจนะว่า ปทุมกุมุทุปฺปลกุวลยํ. พึงเปลี่ยนบทว่า อตฺถิ แล้วประกอบความ. ในบทเหล่านั้น ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าปทุม ท่านถือเอากระทั่งดอกปุณฑริก, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าโกมุท ท่านถือเอาดอกโกมุททั้งหมดที่มีความแตกต่างกันคือสีขาวและสีแดง, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่าอุบล ท่านถือเอาดอกอุบลแดง หรืออุบลทุกชนิด, ด้วยการถือเอาศัพท์ว่ากุวลัย พึงทราบว่าท่านถือเอาเฉพาะดอกอุบลเขียวเท่านั้น. ในบทว่า โยธิกพนฺธุกโนชกา จ สนฺติ, จ-ศัพท์เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า ต้นโยธิกา ต้นบานเที่ยง และต้นอโนชา ย่อมมีอยู่. อาจารย์บางพวกกล่าวบทว่า อโนชกาปิ สนฺติ แล้วกล่าวอธิบายความว่า "ท่านกล่าวหมายถึง แม้ดอกอโนชาก็มีอยู่". ในบทว่า สาลกุสุมิตปุปฺผิตา อโสกา พึงประกอบความว่า ต้นสาละทั้งหลายออกดอกบานสะพรั่ง ต้นอโศกทั้งหลายก็ออกดอกบานสะพรั่ง. บทว่า วิวิธทุมคฺคสุคนฺธเสวิตมิทํ มีความหมายว่า วิมานนี้ของท่าน อันกลิ่นหอมอันงดงามของต้นไม้อันประเสริฐนานาชนิดอบรมแล้ว. 650. Saḷalalabujabhujakasaṃyuttāti tīre ṭhitehi saḷalehi labujehi bhujakarukkhehi ca sahitā. Bhujako nāma eko sugandharukkho devaloke ca gandhamādane ca atthi, aññattha natthīti vadanti. Kusakasuphullitalatāvalambinīhīti kusakehi tālanāḷikerādīhi tiṇajātīhi olambamānāhi santānakavalliādīhi suṭṭhu kusumitalatāhi ca saṃyuttāti yojanā. Maṇijālasadisāti maṇijālasadisajalā. ‘‘Maṇijalasadisā’’tipi pāḷi, maṇisadisajalāti attho. Yasassinīti devatāya ālapanaṃ. Upaṭṭhitā teti yathāvuttaguṇā ramaṇīyā pokkharaṇī tava vimānasamīpe ṭhitā. ๖๕๐. บทว่า สฬลลพุชภุชกสํยุตฺตา คือ ประกอบด้วยต้นสน ต้นขนุนป่า และต้นภุชกะ ซึ่งตั้งอยู่ที่ฝั่ง. ท่านกล่าวว่า ต้นไม้ชื่อภุชกะเป็นไม้หอมชนิดหนึ่ง มีอยู่ในเทวโลกและภูเขาคันธมาทน์ ไม่มีในที่อื่น. บทว่า กุสกสุผุลฺลิตลตาวลมฺพินีหิ พึงประกอบความว่า ประกอบด้วยหญ้าและพันธุ์หญ้ามีต้นตาลและมะพร้าวเป็นต้น และเถาวัลย์ที่ออกดอกบานสะพรั่งอย่างดีมีเถาสันตานะเป็นต้นซึ่งห้อยย้อยอยู่. บทว่า มณิชาลสทิสา คือ มีน้ำเหมือนข่ายแก้วมณี. มีบาลีว่า มณิชลสทิสา ก็มี, หมายความว่า มีน้ำเหมือนแก้วมณี. บทว่า ยสสฺสินิ เป็นคำเรียกเทพธิดา. บทว่า อุปฏฺฐิตา เต คือ สระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีคุณดังที่กล่าวแล้ว ตั้งอยู่ใกล้วิมานของท่าน. 651. Udakaruhāti yathāvutte padumādike sandhāya vadati. Yetthīti ye atthi. Thalajāti yodhikādikā. Ye ca santīti ye aññepi rukkhajātā pupphūpagā ca phalūpagā ca, tepi tava vimānasamīpe santiyeva. ๖๕๑. บทว่า อุทกรูหา ท่านกล่าวหมายถึงดอกไม้มีดอกปทุมเป็นต้นดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า เยตฺถิ คือ เย อตฺถิ. บทว่า ถลชา คือ พันธุ์ไม้ที่เกิดบนบกมีต้นโยธิกาเป็นต้น. บทว่า เย จ สนฺติ คือ พันธุ์ไม้เหล่าใดแม้เหล่าอื่นที่ถึงความมีดอกและถึงความมีผล, แม้ไม้เหล่านั้นก็มีอยู่ใกล้วิมานของท่านนั่นเทียว. 652. Kissa saṃyamadamassayaṃ vipākoti kāyasaṃyamādīsu kīdisassa saṃyamassa, indriyadamanādīsu kīdisassa damassa ayaṃ vipāko. Kenāsīti aññameva upapattinibbattakaṃ, aññaṃ upabhogasukhanibbattakaṃ hotīti ‘‘kenāsi kammaphalenidhūpapannā’’ti vatvā puna ‘‘yathā ca te adhigatamidaṃ vimāna’’nti āha. Tattha kammaphalenāti kammaphalena vipaccituṃ āraddhenāti vacanaseso, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tadanupadaṃ avacāsīti taṃ kammaṃ mayā vuttapadassa anupadaṃ anurūpapadaṃ katvā katheyyāsi. Aḷārapamheti bahalasaṃhatapakhume, gopakhumeti adhippāyo. ๖๕๒. บทว่า กิสฺส สํยมทมสฺสยํ วิปาโก คือ นี้เป็นวิบากของความสำรวมเช่นไร ในบรรดาความสำรวมทางกายเป็นต้น หรือของการฝึกตนเช่นไร ในบรรดาการฝึกอินทรีย์เป็นต้น. บทว่า เกนาสิ, กรรมที่ทำให้เกิดอุบัติเป็นอย่างหนึ่ง กรรมที่ทำให้เกิดการเสวยสุขเป็นอีกอย่างหนึ่ง, ดังนั้น ครั้นกล่าวว่า "ท่านเข้าถึงที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร" แล้ว จึงกล่าวอีกว่า "และวิมานนี้ท่านได้บรรลุแล้วอย่างไร". ในบทนั้น บทว่า กมฺมผเลน พึงเห็นบทที่เหลือว่า ด้วยผลแห่งกรรมที่ปรารภจะให้ผล, และนี่เป็นกรณวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า ตทนุปทํ อวจาสิ คือ เธอพึงกล่าวถึงกรรมนั้น โดยกระทำให้เป็นบทที่สมควรตามบทที่ฉันกล่าวแล้ว. บทว่า อฬารปมฺเห คือ ดูก่อนเทพธิดาผู้มีขนตางอนหนา, อธิบายว่า ผู้มีขนตาเหมือนขนตาลูกโค. Atha devatā āha – ลำดับนั้น เทพธิดาได้กราบทูลว่า – 653. ๖๕๓. ‘‘Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, koñcamayūracakora saṅghacaritaṃ; Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇaṃ, dijakāraṇḍavakokilābhinaditaṃ. วิมานอันเป็นที่เที่ยวไปแห่งฝูงนกกระเรียน นกยูง และนกจักรพราก, เป็นที่จาริกแห่งเป็ดน้ำทิพย์และพญาหงส์, กึกก้องด้วยเสียงนกดุเหว่าและนกการเวก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร 654. ๖๕๔. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhā[Pg.148], pāṭalijambuasokarukkhavantaṃ; Yathā ca me adhigatamidaṃ vimānaṃ, taṃ te pavedayāmi suṇohi bhante. วิมานซึ่งมีต้นไม้ดอกนานาชนิด มีต้นสันตานะ ต้นแคฝอย ต้นหว้า และต้นอโศก, วิมานนี้อันข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วอย่างไร, ข้าพระองค์จะกราบทูลเรื่องนั้นแก่ท่าน ขอท่านจงฟังเถิด พระเจ้าข้า. 655. ๖๕๕. ‘‘Magadhavarapuratthimena, nālakagāmo nāma atthi bhante; Tattha ahosiṃ pure suṇisā, pesavatīti tattha jāniṃsu mamaṃ. พระเจ้าข้า ในทิศตะวันออกแห่งนครอันประเสริฐของชาวมคธ มีหมู่บ้านชื่อว่านาลกะ; ในกาลก่อน ข้าพระองค์ได้เป็นหญิงสะใภ้ในหมู่บ้านนั้น, ในที่นั้น เขารู้จักข้าพระองค์ว่า เปสวดี. 656. ๖๕๖. ‘‘Sāhamapacitatthadhammakusalaṃ, devamanussapūjitaṃ mahantaṃ; Upatissaṃ nibbutamappameyyaṃ, muditamanā kusumehi abbhukiriṃ. ข้าพระองค์นั้น มีใจยินดี ได้โปรยปรายดอกไม้บูชาพระอุปติสสะ ผู้ดับกิเลสแล้ว ผู้ประมาณมิได้ ผู้ยิ่งใหญ่ ผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันบุคคลพึงนอบน้อม. 657. ๖๕๗. ‘‘Paramagatigatañca pūjayitvā, antimadehadharaṃ isiṃ uḷāraṃ; Pahāya mānusakaṃ samussayaṃ, tidasagatā idha māvasāmi ṭhāna’’nti. ครั้นบูชาพระฤาษีผู้ประเสริฐ ผู้ทรงไว้ซึ่งอัตภาพสุดท้าย ผู้ถึงซึ่งคติอันยอดเยี่ยมแล้ว, ข้าพระองค์ละอัตภาพของมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ภพไตรทิพย์ อาศัยอยู่ในสถานที่นี้. 653. Tattha koñcamayūracakorasaṅghacaritanti sārasasikhaṇḍikumbhakārakukkuṭagaṇehi tattha tattha vicaritaṃ. Dibyapilavahaṃsarājaciṇṇanti udake pilavitvā vicaraṇato ‘‘pilavā’’ti laddhanāmehi udakasakuṇehi haṃsarājehi ca tahiṃ tahiṃ vicaritaṃ. Dijakāraṇḍavakokilābhinaditanti kāraṇḍavehi kādambehi kokilehi aññehi ca dijehi abhināditaṃ. ๖๕๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า โกญฺจมยูรจโกรสงฺฆจริตํ คือ อันฝูงนกสารส นกยูง นกกรวิก และไก่ เที่ยวไปแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิพฺยปิลวหํสราชจิณฺณํ คือ อันนกน้ำทั้งหลายที่ได้ชื่อว่า "ปิลวะ" เพราะลอยเที่ยวไปในน้ำ และพญาหงส์ทั้งหลาย ประพฤติแล้วในที่นั้นๆ. บทว่า ทิชการณฺฑวโกกิลาภินทิตํ คือ อันนกการเวก นกเป็ดน้ำ นกดุเหว่า และนกอื่นๆ บันลือเสียงแล้ว. 654. Nānāsantānakapuppharukkhavividhāti nānāvidhasākhāpasākhavantā nānāpuppharukkhā nānāsantānakapuppharukkhā, tehi vividhaṃ cittākāraṃ vicittasannivesaṃ nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Vividha’’nti hi vattabbe ‘‘vividhā’’ti vuttaṃ. Santānakāti hi kāmavalliyo, nānāvidhapuppharukkhā ca vividhā ettha santi[Pg.149], tehi vā vividhanti nānāsantānakapuppharukkhavividhā. ‘‘Nānāsantānakapuppharukkhavividhaṃ, pāṭalijambuasokarukkhavanta’’nti ca keci paṭhanti. Tehi ‘‘puppharukkhā santī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. ‘‘Puppharukkhā’’ti vā avibhattikaniddeso, puppharakkhanti vuttaṃ hoti. ๖๕๔. บทว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา ความว่า เครือสันตานกะซึ่งมีกิ่งและก้านสาขาต่างๆ นานา และต้นดอกไม้นานาชนิด ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขา (เครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) วิมานนั้นมีลักษณะวิจิตร มีที่รวมอันวิจิตรด้วยต้นไม้เหล่านั้น จึงชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา (มีความหลากหลายด้วยเครือสันตานกะและต้นดอกไม้นานาชนิด) จริงอยู่ เมื่อควรจะกล่าวว่า "วิวิธํ" กลับกล่าวว่า "วิวิธา" จริงอยู่ บทว่า สันตานกา คือ เครือเถาที่น่าปรารถนา และต้นดอกไม้นานาชนิดอันหลากหลายมีอยู่ในวิมานนี้ หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธา เพราะมีความหลากหลายด้วยต้นไม้เหล่านั้น อาจารย์บางพวกอ่านว่า "นานาสันตานกปุปฺผรุกฺขวิวิธํ, ปาฏลิชมฺพุอโสกรุกฺขวันตํ" ก็มี ในบทเหล่านั้น พึงนำบทว่า "ปุปฺผรุกฺขา สันติ" มาเชื่อมความ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า "ปุปฺผรุกฺขา" เป็นการแสดงโดยไม่มีวิภัตติ เท่ากับกล่าวว่า "ปุปฺผรุกฺขํ" 655. Magadhavarapuratthimenāti magadhavare puratthimena, abhisambodhiṭṭhānatāya uttame magadharaṭṭhe puratthimadisāya. Tattha ahosiṃ pure suṇisāti pubbe ahaṃ tasmiṃ nālakagāme ekasmiṃ gahapatikule suṇisā suṇhā ahosiṃ. ๖๕๕. บทว่า มคธวรปุรัตถิเมน ความว่า ในแคว้นมคธอันประเสริฐ โดยส่วนเบื้องตะวันออก หรืออีกอย่างหนึ่ง ในทิศตะวันออกแห่งแคว้นมคธอันสูงสุด เพราะเป็นสถานที่ตรัสรู้ บทว่า ตัตถ อโหสึ ปุเร สุณิสา ความว่า ในชาติก่อน เราได้เป็นสะใภ้ในตระกูลคหบดีตระกูลหนึ่งในนาฬกคามนั้น 656. Sāti sayaṃ. Atthe ca dhamme ca kusaloti atthadhammakusalo, bhagavā. Apacito atthadhammakusalo etenāti apacitatthadhammakusalo, dhammasenāpati, taṃ. Apacitaṃ vā apacayo, nibbānaṃ, tasmiṃ avasiṭṭhaatthadhamme ca kusalaṃ, apacite vā pūjanīye atthe dhamme nirodhe magge ca kusalaṃ. Mahantehi uḷārehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahantaṃ. Kusumehīti ratanamayehi itarehi ca kusumehi. ๖๕๖. (คุณ) อันยิ่ง. ชื่อว่า อัตถธรรมกุสล เพราะฉลาดในอรรถและในธรรม ได้แก่ พระผู้มีพระภาค. ชื่อว่า อปจิตัตถธรรมกุสล เพราะท่านพระธรรมเสนาบดีได้ทำการบูชาพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในอรรถและธรรมนั้น ได้แก่ พระธรรมเสนาบดี, (บูชา) ซึ่งท่านนั้น. หรืออีกอย่างหนึ่ง อปจิตะ หรือ อปจยะ ได้แก่ พระนิพพาน, ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมที่เหลือจากพระนิพพานนั้น, หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ฉลาดในอรรถและธรรมอันควรบูชา คือ ในนิโรธและมรรค. (คุณ) อันยิ่งใหญ่ เพราะประกอบด้วยสีลขันธ์เป็นต้นอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์. บทว่า กุสุเมหิ คือ ด้วยดอกไม้ที่ทำด้วยรัตนะและดอกไม้อื่นๆ. 657. Paramagatigatanti anupādisesanibbānaṃ pattaṃ. Samussayanti sarīraṃ. Tidasagatāti tidasabhavanaṃ gatā, tāvatiṃsaṃ devanikāyaṃ upapannā. Idhāti imasmiṃ devaloke. Āvasāmi ṭhānanti imaṃ vimānaṃ adhivasāmi. Sesaṃ vuttanayameva. ๖๕๗. บทว่า ปรมคติคตํ คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งอนุปาทิเสสนิพพาน. บทว่า สมุสฺสยํ คือ สรีระ. บทว่า ติทสคตา คือ ไปสู่ภพของเหล่าทวยเทพ 30 (ดาวดึงส์) บังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า อิธ คือ ในเทวโลกนี้. บทว่า อาวสามิ ฐานํ คือ เราครอบครองอยู่ในวิมานนี้. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Evaṃ āyasmatā vaṅgīsena devatāya ca kathitakathāmaggaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภแนวทางแห่งถ้อยคำที่ท่านพระวังคีสะและเทวดากล่าวสนทนากันแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล. Pesavatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเปสวตีวิมาน จบ. 8. Mallikāvimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถามัลลิกาวิมาน Pītavatthe [Pg.150] pītadhajeti mallikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Dhammacakkappavattanamādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce kusinārāyaṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsavelāyaṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe devamanussehi tassa sarīrapūjāya kayiramānāya tadā kusinārāyaṃ vasamānā bandhulamallassa bhariyā mallarājaputtī mallikā nāma upāsikā saddhā pasannā visākhāya mahāupāsikāya pasādhanasadisaṃ attano mahālatāpasādhanaṃ gandhodakena dhovitvā dukūlacumbaṭakena majjitvā aññañca bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā bhagavato sarīraṃ pūjesi. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana mallikāvatthu dhammapadavaṇṇanāyaṃ āgatameva. วิมานวัตถุว่า ปิตวัตเถ ปิตธเช นี้คือ มัลลิกาวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งของโลก ทรงกระทำพุทธกิจเสร็จสิ้นแล้ว ตั้งแต่การทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นต้น จนถึงการทรงแนะนำสุภัททปริพาชก ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ สาลวันของเหล่ามัลลกษัตริย์ ที่ตำบลอุปวัตตนะ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้รุ่งแห่งวันวิสาขปุรณมี เมื่อเหล่าเทวดาและมนุษย์กำลังกระทำการบูชาพระสรีระของพระองค์อยู่ ในกาลนั้น อุบาสิกาชื่อว่ามัลลิกา ผู้เป็นพระธิดาของมัลลกษัตริย์ เป็นภรรยาของพันธุลมัลลเสนาบดี อาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา มีศรัทธาเลื่อมใส ได้นำเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ของตน ซึ่งเสมอด้วยเครื่องประดับของนางวิสาขามหาอุบาสิกา ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยผ้าเนื้อดี และถือเอาเครื่องหอมและระเบียบดอกไม้อื่นๆ อีกเป็นอันมาก บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค. นี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร เรื่องของนางมัลลิกามาแล้วในอรรถกถาธรรมบทนั่นเทียว. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, tena pūjānubhāvena assā aññehi asādhāraṇā uḷārā dibbasampatti ahosi. Vatthālaṅkāravimānāni sattaratanasamujjalāni visesato siṅgīsuvaṇṇobhāsāni ativiya pabhassarāni sabbā disā āsiñcamānāva suvaṇṇarasadhārāpiñjarā karonti. Athāyasmā nārado devacārikaṃ caranto taṃ disvā upagañchi. Sā taṃ disvā vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. So taṃ – ในกาลต่อมา นางได้ทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งการบูชานั้น ทิพยสมบัติอันโอฬาร ไม่ทั่วไปแก่เทวดาอื่น ได้มีแก่นาง. เครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ และวิมานทั้งหลายรุ่งเรืองด้วยรัตนะ ๗ ประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทิศทั้งปวงมีแสงสว่างดุจทองสิงคี สว่างไสวอย่างยิ่ง กระทำ(ทิศทั้งปวง)ให้มีสีเหลืองอร่ามดุจสายธารแห่งน้ำทองที่กำลังรดราดอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระนารทะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นนางแล้วจึงเข้าไปหา. นางเห็นท่านแล้วจึงไหว้ ประคองอัญชลียืนอยู่. ท่านพระนารทะจึงได้ถามนางนั้นว่า – 658. ๖๕๘. ‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite; Pītantarāhi vaggūhi, apiḷandhāva sobhasi. ดูกรเทพธิดาผู้มีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง มีผ้าห่มสีเหลืองอันงดงาม ท่านงามราวกับไม่ได้ประดับ 659. ๖๕๙. ‘‘Kā kambukāyūradhare, kañcanāveḷabhūsite; Hemajālakasañchanne, nānāratanamālinī. ท่านเป็นใคร ผู้ทรงกำไลและทองกร ผู้ประดับด้วยตุ้มหูทอง ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายทอง ผู้ประดับด้วยพวงมาลัยแก้วนานาชนิด 660. ๖๖๐. ‘‘Sovaṇṇamayā lohitaṅgamayā ca, muttāmayā veḷuriyamayā ca; Masāragallā sahalohitaṅgā, pārevatakkhīhi maṇīhi cittatā. พวงมาลัยที่ทำด้วยทองและแก้วประพาฬ ที่ทำด้วยมุกดาและแก้วไพฑูรย์ ที่ทำด้วยแก้วมรกตพร้อมด้วยแก้วประพาฬ วิจิตรด้วยแก้วมีสีเหมือนตานกพิราบ 661. ๖๖๑. ‘‘Koci [Pg.151] koci ettha mayūrasussaro, haṃsassarañño karavīkasussaro; Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. ในบรรดาพวงมาลัยเหล่านี้ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกยูง บางพวงมีเสียงดุจเสียงหงส์ บางพวงมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกการเวก เสียงอันไพเราะของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยิน ราวกับเสียงดนตรีเครื่องห้าที่บุคคลบรรเลงดีแล้ว 662. ๖๖๒. ‘‘Ratho ca te subho vaggu, nānāratanacittito; Nānāvaṇṇāhi dhātūhi, suvibhattova sobhati. “รถของท่านช่างงามน่ารื่นรมย์ ประดับประดาด้วยรัตนชาติหลายชนิด รุ่งเรืองด้วยธาตุสีต่าง ๆ ที่จัดแบ่งไว้อย่างดี” 663. ๖๖๓. ‘‘Tasmiṃ rathe kañcanabimbavaṇṇe, yā tvaṃ ṭhitā bhāsasimaṃ padesaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – pucchi; “ท่านผู้มีวรรณะดุจรูปทองคำ ยืนอยู่บนรถนั้น ทำพื้นที่นี้ให้สว่างไสว ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร” - (พระนารทะ) ถามแล้ว 658. Tattha pītavattheti parisuddhacāmīkarapabhassaratāya pītobhāsanivāsane. Pītadhajeti vimānadvāre rathe ca samussitahemamayavipulaketubhāvato pītobhāsadhaje. Pītālaṅkārabhūsiteti pītobhāsehi ābharaṇehi alaṅkate. Satipi alaṅkārānaṃ nānāvidharaṃsijālasamujjalavividharatanavicittabhāve tādisasucaritavisesanibbattatāya pana suparisuddhacāmīkaramarīcijālavijjotitattā visesato pītanibhāsāni tassā ābharaṇāni ahesuṃ. Pītantarāhīti pītavaṇṇehi uttariyehi. ‘‘Santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’ntiādīsu (pārā. 523-524) nivāsane antarasaddo āgato, idha pana ‘‘antarasāṭakā’’tiādīsu viya uttariye daṭṭhabbo. Antarā uttariyaṃ uttarāsaṅgo upasaṃbyānanti pariyāyasaddā ete. Vaggūhīti sobhanehi saṇhamaṭṭhehi. Apiḷandhāva sobhasīti tvaṃ imehi alaṅkārehi analaṅkatāpi attano rūpasampattiyāva sobhasi. Te pana alaṅkārā tava sarīraṃ patvā sobhanti, tasmā analaṅkatāpi tvaṃ alaṅkatasadisīti adhippāyo. ๖๕๘. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปิตวตฺเถ ความว่า ผู้มีผ้าสำหรับนุ่งสีเหลือง เพราะมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์. บทว่า ปิตธเช ความว่า ผู้มีธงสีเหลือง เพราะมีธงใหญ่ที่ทำด้วยทองอันยกขึ้นไว้ที่ประตูวิมานและที่รถ. บทว่า ปิตาลงฺการภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยอาภรณ์สีเหลือง. แม้เมื่อเครื่องประดับทั้งหลายวิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ อันรุ่งเรืองด้วยข่ายแห่งรัศมีนานาชนิด แต่เพราะเกิดขึ้นด้วยสุจริตอันวิเศษเช่นนั้น จึงรุ่งโรจน์ด้วยข่ายแห่งรัศมีทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น อาภรณ์ของเทพธิดานั้นจึงมีสีเหลืองเป็นพิเศษ. บทว่า ปิตนฺตราหิ ความว่า ด้วยผ้าห่มสีเหลือง. ในคำเป็นต้นว่า "ภิกษุนั้นพึงยินดีจีวรมีสบงและอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง" (ปารา. ๕๒๓-๕๒๔) อนฺตรศัพท์มาในความหมายว่าผ้าสำหรับนุ่ง แต่ในที่นี้พึงเห็นในความหมายว่าผ้าห่ม เหมือนในคำเป็นต้นว่า "อนฺตรสาฏกา". คำว่า อนฺตรา อุตฺตริยํ อุตฺตราสงฺโค อุปสํพฺยานํ เหล่านี้เป็นคำไวพจน์. บทว่า วคฺคูหิ ความว่า อันสวยงาม ละเอียดอ่อนเกลี้ยงเกลา. บทว่า อปิฬนฺธาว โสภสิ ความว่า ท่านแม้ไม่ได้ประดับด้วยเครื่องประดับเหล่านี้ ก็ย่อมงามด้วยสมบัติแห่งรูปของตนเอง. ส่วนเครื่องประดับเหล่านั้น เมื่อมาถึงสรีระของท่านจึงงดงาม เพราะฉะนั้น แม้ท่านไม่ได้ประดับ ก็เหมือนประดับแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย. 659. Kā kambukāyūradhareti kā tvaṃ kataradevanikāyapariyāpannā suvaṇṇamayaparihārakadhare, suvaṇṇamayakeyūradhare vā. Kambuparihārakanti ca hatthālaṅkāraviseso vuccati, kāyūranti bhujālaṅkāraviseso. Atha vā kambūti suvaṇṇaṃ, tasmā kambukāyūradhare suvaṇṇamayabāhābharaṇadhareti [Pg.152] attho. Kañcanāveḷabhūsiteti kañcanamayāveḷapiḷandhanabhūsite. Hemajālakasañchanneti ratanaparisibbitena hemamayena jālakena chāditasarīre. Nānāratanamālinīti nakkhattamālāya viya kāḷapakkharattiyaṃ sīse paṭimukkāhi vividhāhi ratanāvalīhi nānāratanamālinī kā tvanti pucchati. ๖๕๙. บทว่า กา กมฺพุกายูรธเร ความว่า ท่านคือใคร เป็นเทพในหมู่เทพหมู่ไหน ผู้ทรงกำไลทอง หรือผู้ทรงทองกรทอง. คำว่า กมฺพุปริหารกํ เป็นชื่อของเครื่องประดับมือชนิดพิเศษ, คำว่า กายูรํ เป็นชื่อของเครื่องประดับแขนชนิดพิเศษ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า กมฺพุ คือทองคำ เพราะฉะนั้น บทว่า กมฺพุกายูรธเร จึงมีความหมายว่า ผู้ทรงเครื่องประดับแขนที่ทำด้วยทอง. บทว่า กญฺจนาเวฬภูสิเต ความว่า ผู้ประดับด้วยเครื่องประดับศีรษะที่ทำด้วยทอง. บทว่า เหมชาลกสญฺฉนฺเน ความว่า ผู้มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยทองซึ่งถักร้อยด้วยรัตนะ. บทว่า นานารตนมาลินี ความว่า พระเถระถามว่า ท่านคือใคร ผู้มีพวงมาลัยแก้วนานาชนิด ด้วยพวงแก้วต่างๆ ที่ประดับไว้บนศีรษะ ดุจพวงดาวในคืนข้างแรม. 660. Sovaṇṇamayātiādi yāhi ratanamālāhi sā devatā nānāratanamālinīti vuttā, tāsaṃ dassanaṃ. Tattha sovaṇṇamayāti siṅgīsuvaṇṇamayā mālā. Lohitaṅgamayāti padumarāgādirattamaṇimayā. Masāragallāti masāragallamaṇimayā. Sahalohitaṅgāti lohitaṅgamaṇimayāhi saddhiṃ kabaramaṇimayā ceva lohitaṅgasaṅkhātarattamaṇimayā cāti attho. Pārevatakkhīhi maṇīhi cittatāti pārevatakkhisadisehi maṇīhi yathāvuttamaṇīhi ca saṅkhatacittabhāvā imā tava kesahatthe ratanamālāti adhippāyo. ๖๖๐. คำว่า โสวณฺณมยา เป็นต้น เป็นการแสดงพวงมาลัยแก้วที่ทำให้เทพธิดานั้นถูกเรียกว่า นานารตนมาลินี. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า โสวณฺณมยา ความว่า พวงมาลัยที่ทำด้วยทองสิงคี. บทว่า โลหิตงฺคมยา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงมีปัทมราคเป็นต้น. บทว่า มสารคลฺลา ความว่า ที่ทำด้วยแก้วมสารคัลละ. บทว่า สหโลหิตงฺคา ความว่า ทั้งที่ทำด้วยแก้วมณีลายพร้อยพร้อมกับแก้วมณีสีแดง และที่ทำด้วยแก้วมณีสีแดงที่เรียกว่าโลหิตางค์. บทว่า ปาเรวตกฺขีหิ มณีหิ จิตฺตา ความว่า พวงมาลัยแก้วเหล่านี้ที่ช้องผมของท่าน วิจิตรด้วยแก้วมณีดุจตานกพิราบและแก้วมณีที่กล่าวแล้ว ดังนี้เป็นอธิบาย. 661. Koci kocīti ekacco ekacco. Etthāti etesu mālādāmesu. Mayūrasussaroti mayūro viya sundaranādo. Haṃsassaraññoti haṃsassaro añño, haṃsasadisassaro aparo. Karavīkasussaroti karavīko viya sobhanassaro. Tesaṃ mālādāmānaṃ yathā mayūrassaro, haṃsassaro, karavīkassaro, evaṃ vaggurūpo madhurākāro saro suyyati. Kimiva? Pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. Yathā kusalena vādite pañcaṅgike tūriye, evaṃ tesaṃ saro suyyati, vaggurūpoti attho. Bhummatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. ๖๖๑. บทว่า โกจิ โกจิ ความว่า พวงหนึ่งๆ. บทว่า เอตฺถา ความว่า ในพวงมาลัยเหล่านี้. บทว่า มยูรสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกยูง. บทว่า หํสสฺสรญฺโญ ความว่า พวงหนึ่งมีเสียงดุจหงส์ อีกพวงหนึ่งมีเสียงคล้ายหงส์. บทว่า กรวีกสฺสุสฺสโร ความว่า มีเสียงไพเราะดุจนกการเวก. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นมีรูปไพเราะ มีลักษณะหวาน เหมือนเสียงนกยูง เสียงหงส์ เสียงนกการเวก ย่อมได้ยิน. เหมือนอะไร? เหมือนดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงดีแล้ว. เสียงของพวงมาลัยเหล่านั้นย่อมได้ยินเหมือนดนตรีเครื่องห้าที่ผู้ฉลาดบรรเลงแล้ว มีรูปไพเราะ ดังนี้เป็นความหมาย. วิภัตตินี้เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าภูมิ. 662. Nānāvaṇṇāhi dhātūhīti anekarūpāhi akkhacakkaīsādiavayavadhātūhi. Suvibhattova sobhatīti avayavānaṃ aññamaññaṃ yuttappamāṇatāya vibhattivibhāgasampattiyā ca suvibhattova hutvā virājati. Atha vā suvibhattovāti kevalaṃ kammanibbattopi susikkhitena sippācariyena vibhattova viracito viya sobhatīti attho. ๖๖๒. บทว่า นานาวณฺณาหิ ธาตูหิ ความว่า ด้วยส่วนประกอบคือธาตุมีรูปต่างๆ มีเพลา ล้อ และงอนเป็นต้น. บทว่า สุวิภตฺโตว โสภติ ความว่า เป็นของที่จำแนกไว้ดีแล้วจึงงดงาม เพราะส่วนประกอบทั้งหลายมีขนาดพอเหมาะแก่กันและกัน และเพราะถึงพร้อมด้วยการจำแนกส่วน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สุวิภตฺโตวา มีความหมายว่า แม้จะเกิดขึ้นเพราะกรรมอย่างเดียว ก็งามราวกับว่านายช่างผู้ศึกษาศิลปะมาดีแล้วได้จำแนกจัดทำไว้. 663. Kañcanabimbavaṇṇeti sātisayaṃ pītobhāsatāya kañcanabimbakasadise tasmiṃ rathe. Kañcanabimbavaṇṇeti vā tassā devatāya ālapanaṃ[Pg.153], gandhodakena dhovitvā jātihiṅgulakarasena majjitvā dukūlacumbaṭakena majjitakañcanapaṭimāsadiseti attho. Bhāsasimaṃ padesanti imaṃ sakalampi bhūmipadesaṃ bhāsayasi vijjotayasi. ๖๖๓. บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ ความว่า ในรถนั้นอันมีสีเหมือนรูปทอง เพราะมีสีเหลืองอร่ามยิ่งนัก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า กญฺจนพิมฺพวณฺเณ เป็นคำเรียกเทพธิดานั้น มีความหมายว่า ผู้มีวรรณะดุจพระพุทธรูปทองคำที่ล้างด้วยน้ำหอม ขัดด้วยน้ำหิงคุชาดแท้ แล้วขัดอีกทีด้วยผ้าเนื้อละเอียด. บทว่า ภาสสิมํ ปเทสํ ความว่า ท่านย่อมทำให้ภูมิประเทศทั้งหมดนี้สว่างไสว. Evaṃ therena pucchitā sāpi devatā imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดาแม้นั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ ได้ทูลตอบด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 664. ๖๖๔. ‘‘Sovaṇṇajālaṃ maṇisoṇṇacittitaṃ, muttācitaṃ hemajālena channaṃ; Parinibbute gotame appameyye, pasannacittā ahamābhiropayiṃ. เมื่อพระโคตมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส ได้นำตาข่ายทองคำซึ่งวิจิตรด้วยแก้วมณีและทอง ประดับด้วยไข่มุก ปกคลุมด้วยข่ายทองคำไปบูชาแล้ว 665. ๖๖๕. ‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ; Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti. หม่อมฉันนั้น ครั้นได้ทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรคภัยเบียดเบียน ดังนี้แล 664. Tattha sovaṇṇajālanti sarīrappamāṇena kataṃ suvaṇṇamayaṃ jālaṃ. Maṇisoṇṇacittitanti sīsādiṭṭhānesu sīsūpagagīvūpagādiābharaṇavasena nānāvidhehi maṇīhi ca suvaṇṇena ca cittitaṃ. Muttācitanti antarantarā ābaddhāhi muttāvalīhi ācitaṃ. Hemajālena channanti hemamayena pabhājālena channaṃ. Tañhi nānāvidhehi maṇīhi ceva suvaṇṇena ca cittitaṃ muttāvalīhi ācitampi suparisuddhassa rattasuvaṇṇasseva yebhuyyatāya divākarakiraṇasamphassato ativiya pabhassarena hemamayena pabhājālena sañchāditaṃ ekobhāsaṃ hutvā kañcanādāsaṃ viya tiṭṭhati. Parinibbuteti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute. Gotameti bhagavantaṃ gottena niddisati. Appameyyeti guṇānubhāvato paminituṃ asakkuṇeyye. Pasannacittāti kammaphalavisayāya buddhārammaṇāya ca saddhāya pasannamānasā. Abhiropayinti pūjāvasena sarīre ropesiṃ paṭimuñciṃ. ๖๖๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า sovaṇṇajālaṃ ความว่า ข่ายที่ทำด้วยทองคำอันมีประมาณพอดีกับพระสรีระ. บทว่า maṇisoṇṇacittitaṃ ความว่า ประดับประดาด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ โดยอำนาจเครื่องประดับมีเครื่องประดับศีรษะและเครื่องประดับคอเป็นต้น แม้ในที่ทั้งหลายมีศีรษะเป็นต้น. บทว่า muttācitaṃ ความว่า อันร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดาที่ผูกไว้ในระหว่าง ๆ. บทว่า hemajālena channaṃ ความว่า อันข่ายแห่งรัศมีที่สำเร็จด้วยทองคำปกคลุมแล้ว. ด้วยว่า ข่ายทองอันเป็นเครื่องประดับนั้น แม้จะประดับด้วยมณีชนิดต่าง ๆ และด้วยทองคำ และร้อยเรียงด้วยระเบียบแห่งมุกดา แต่เพราะความที่ทองชมพูนุทอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งมีประมาณมาก จึงถูกข่ายแห่งรัศมีอันสำเร็จด้วยทองคำที่มีความสุกสว่างอย่างยิ่งเพราะการกระทบกับรัศมีของดวงอาทิตย์ปกคลุมไว้ กลายเป็นแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน ปรากฏอยู่ดุจกระจกทอง. บทว่า parinibbute ความว่า ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. บทว่า gotame ด้วยบทนี้ ทรงระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตร. บทว่า appameyya ความว่า ผู้ใคร ๆ ไม่สามารถจะประมาณได้ด้วยพระคุณและอานุภาพ. บทว่า pasannacittā ความว่า มีใจเลื่อมใสด้วยศรัทธาอันมีกรรมและผลของกรรมเป็นอารมณ์ และมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์. บทว่า abhiropayiṃ ความว่า ได้ยกขึ้นวางไว้ คือสวมใส่ไว้ที่พระสรีระด้วยอำนาจการบูชา 665. Tāhanti taṃ ahaṃ. Kusalanti kucchitasalanādiatthena kusalaṃ. Buddhavaṇṇitanti ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139; a. ni. 4.34) sammāsambuddhena pasatthaṃ. Apetasokāti sokahetūnaṃ bhogabyasanādīnaṃ abhāvena apagatasokā. Tena cittadukkhābhāvamāha. Sukhitāti [Pg.154] sañjātasukhā sukhappattā. Etena sarīradukkhābhāvaṃ vadati. Cittadukkhābhāvena cassā pamodāpatti, sarīradukkhābhāvena arogatā. Tenāha ‘‘sampamodāmanāmayā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva. Ayañca attho tadā attanā devatāya ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle āyasmatā nāradena dhammasaṅgāhakānaṃ ārocito, te ca taṃ tatheva saṅgahaṃ āropayiṃsūti. ๖๖๕. บทว่า tāhaṃ ตัดบทเป็น taṃ ahaṃ. บทว่า kusalaṃ ความว่า ชื่อว่ากุศล เพราะอรรถว่าตัดสภาวะที่น่าเกลียดมีอกุศลเป็นต้น. บทว่า buddhavaṇṇitaṃ ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว โดยนัยเป็นต้นว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีเท้าก็ดี มีสองเท้าก็ดี มีประมาณเท่าใด”. บทว่า apetasokā ความว่า มีความโศกไปปราศแล้ว เพราะไม่มีเหตุแห่งความโศกมีการเสื่อมแห่งโภคทรัพย์เป็นต้น. ด้วยบทนั้น ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางใจ. บทว่า sukhitā ความว่า มีความสุขเกิดขึ้นแล้ว ถึงความสุขแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความไม่มีทุกข์ทางกาย. และเพราะความไม่มีทุกข์ทางใจ ความเป็นผู้บันเทิงจึงมีแก่เทพธิดานั้น เพราะความไม่มีทุกข์ทางกาย ความเป็นผู้ไม่มีโรคจึงมี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “sampamodāmanāmayā” (ผู้บันเทิงและไม่มีโรค). ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. และเนื้อความนี้ ท่านพระนารทะได้แจ้งแก่พระธรรมสังคาหกะทั้งหลายในเวลาสังคายนา ตามทำนองที่ตนเองและเทพธิดาได้กล่าวไว้ในครั้งนั้น และพระสังคาหกะเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องมัลลิกาวิมานนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้นแล Mallikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายมัลลิกาวิมานจบแล้ว 9. Visālakkhivimānavaṇṇanā ๙. การอธิบายวิสาลักขิวิมาน Kā nāma tvaṃ visālakkhīti visālakkhivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavatā sarīradhātuyo gahetvā rājagahe thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī ekā mālākāradhītā sunandā nāma upāsikā ariyasāvikā sotāpannā pituṃ gehato pesitaṃ bahuṃ mālañca gandhañca pesetvā devasikaṃ cetiye pūjaṃ kāresi, uposathadivasesu pana sayameva gantvā pūjaṃ akāsi. Sā aparabhāge aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā sakkassa devarañño paricārikā hutvā nibbatti. Athekadivasaṃ sā sakkena devānamindena saha cittalatāvanaṃ pāvisi. Tattha ca aññāsaṃ devatānaṃ pabhā pupphādīnaṃ pabhāhi paṭihatā hutvā vicittavaṇṇā hoti, sunandāya pana pabhā tāhi anabhibhūtā sabhāveneva aṭṭhāsi. Taṃ disvā sakko devarājā tāya katasucaritaṃ ñātukāmo imāhi gāthāhi pucchi – วิสาลักขิวิมาน เริ่มต้นด้วยบทว่า kā nāma tvaṃ visālakkhi. ความอุบัติขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่พระองค์ทรงได้มาแล้ว ทรงสร้างสถูปและทำการบูชาในกรุงราชคฤห์ อุบาสิกาผู้เป็นอริยสาวิกาชั้นโสดาบันคนหนึ่ง ชื่อว่าสุนันทา เป็นธิดาของช่างดอกไม้ อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ ได้ส่งดอกไม้และของหอมจำนวนมากที่ส่งมาจากบ้านบิดาไปบูชาที่พระเจดีย์ทุก ๆ วัน ส่วนในวันอุโบสถก็นำไปบูชาด้วยตนเอง. ในกาลต่อมา นางถูกโรคชนิดหนึ่งเบียดเบียน จึงทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดเป็นบาทบริจาริกาของท้าวสักกะเทวราช. อยู่มาวันหนึ่ง นางเข้าไปยังสวนจิตรลดาพร้อมกับท้าวสักกะจอมเทพ. ในสวนนั้น รัศมีของเทพธิดาเหล่าอื่นถูกรัศมีของดอกไม้เป็นต้นกระทบแล้วจึงมีสีสันแปลก ๆ แต่รัศมีของนางสุนันทาไม่ถูกรัศมีเหล่านั้นครอบงำ คงตั้งอยู่ตามสภาพเดิม. ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นเหตุนั้น ทรงปรารถนาจะทราบสุจริตกรรมที่นางได้ทำไว้ จึงตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า - 666. ๖๖๖. ‘‘Kā nāma tvaṃ visālakkhi, ramme cittalatāvane; Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā. “ท่านผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง ท่านเป็นใครกันหนอ มีหมู่สตรีแวดล้อม เที่ยวไปรอบ ๆ ในสวนจิตรลดาอันรื่นรมย์นี้” 667. ๖๖๗. ‘‘Yadā devā tāvatiṃsā, pavisanti imaṃ vanaṃ; Sayoggā sarathā sabbe, citrā honti idhāgatā. “เมื่อเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พากันมายังสวนนี้ พร้อมด้วยเครื่องประกอบและรถ เมื่อมาถึงที่นี่แล้ว ทุกองค์ย่อมมีสีสันแปลกไป” 668. ๖๖๘. ‘‘Tuyhañca [Pg.155] idha pattāya, uyyāne vicarantiyā; Kāye na dissatī cittaṃ, kena rūpaṃ tavedisaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. “แต่เมื่อท่านมาถึงที่นี่ เที่ยวไปในสวน ร่างกายของท่านกลับไม่ปรากฏสีสันที่แปลกไป (ตามรัศมีดอกไม้) เพราะเหตุใดรูปของท่านจึงเป็นเช่นนี้ ดูกรเทพธิดา เราขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นของกรรมอะไร” 666. Tattha kā nāma tvanti purimattabhāve kā nāma kīdisī nāma tvaṃ, yattha katena sucaritena ayaṃ te īdisī ānubhāvasampatti ahosīti adhippāyo. Visālakkhīti vipulalocane. ๖๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า kā nāma tvaṃ ความว่า ในอัตภาพก่อนท่านชื่ออะไร เป็นเช่นไร อธิบายว่า เพราะสุจริตกรรมที่ทำไว้ในที่ใด ท่านจึงมีอานุภาพสมบัติเห็นปานนี้. บทว่า visālakkhi ความว่า ผู้มีดวงตาอันกว้างขวาง 667. Yadāti yasmiṃ kāle. Imaṃ vananti imaṃ cittalatānāmakaṃ upavanaṃ. Citrā hontīti imasmiṃ cittalatāvane vicittapabhāsaṃsaggena attano sarīravatthālaṅkārādīnaṃ pakatiobhāsatopi visiṭṭhabhāvappattiyā vicitrākārā honti. Idhāgatāti idha āgatā sampattā, idha vā āgamanahetu. ๖๖๗. บทว่า yadā ความว่า ในกาลใด. บทว่า imaṃ vanaṃ ความว่า สวนจิตรลดาอันเป็นอุปวานะนี้. บทว่า citrā honti ความว่า ในสวนจิตรลดานี้ เพราะการระคนกันของรัศมีอันวิจิตร จึงมีอาการวิจิตร เพราะเข้าถึงภาวะที่พิเศษกว่ารัศมีปกติของสรีระ ผ้านุ่ง และเครื่องประดับเป็นต้นของตน. บทว่า idhāgatā ความว่า มาถึงแล้วในที่นี้ หรือเพราะเหตุแห่งการมาในที่นี้ 668. Idha pattāyāti imaṃ ṭhānaṃ sampattāya upagatāya. Kena rūpaṃ tavedisanti kena kāraṇena tava rūpaṃ sarīraṃ edisaṃ evarūpaṃ, cittalatāvanassa pabhaṃ abhibhavantaṃ tiṭṭhatīti adhippāyo. ๖๖๘. บทว่า idha pattāya ความว่า ผู้มาถึงแล้ว คือเข้าถึงแล้วซึ่งสถานที่นี้. บทว่า kena rūpaṃ tavedisaṃ ความว่า เพราะเหตุอะไร รูปคือสรีระของท่านจึงเป็นเช่นนี้ คือตั้งอยู่ครอบงำรัศมีของสวนจิตรลดา อธิบายได้ดังนี้ Evaṃ sakkena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้น เมื่อท้าวสักกะตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า - 669. ๖๖๙. ‘‘Yena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me; Iddhi ca ānubhāvo ca, taṃ suṇohi purindada. “ข้าแต่ท้าวเทวินทร์ รูปของหม่อมฉัน คติของหม่อมฉัน ฤทธิ์และอานุภาพของหม่อมฉัน เป็นเพราะกรรมใด ข้าแต่ท้าวปุรินททะ ขอพระองค์โปรดฟังกรรมนั้นเถิด” 670. ๖๗๐. ‘‘Ahaṃ rājagahe ramme, sunandā nāmupāsikā; Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā. “หม่อมฉันเคยเป็นอุบาสิกาชื่อสุนันทา ในกรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธาและศีล ยินดีในการจำแนกทานอยู่เสมอ” 671. ๖๗๑. ‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ; Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā. “หม่อมฉันได้ถวายเครื่องนุ่งห่ม ภัตตาหาร ที่นอนที่นั่ง และประทีปโคมไฟ ในท่านผู้ปฏิบัติตรงทั้งหลาย ด้วยใจที่เลื่อมใสยิ่ง” 672. ๖๗๒. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. “ในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และวัน ๘ ค่ำแห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ หม่อมฉันเข้าจำอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ” 673. ๖๗๓. ‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ. “หม่อมฉันรักษาอุโบสถ สำรวมในศีลอยู่เสมอ เพราะความสำรวมและการจำแนกทานนั้น หม่อมฉันจึงได้มาอยู่ในวิมานนี้” 674. ๖๗๔. ‘‘Pāṇātipātā [Pg.156] viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā. “หม่อมฉันงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ สำรวมจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติผิดในกาม และอยู่ห่างไกลจากการดื่มน้ำเมา” 675. ๖๗๕. ‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino. “หม่อมฉันยินดีในสิกขาบท ๕ ประการ เป็นผู้ฉลาดในอริยสัจ เป็นอุบาสิกาของพระโคตมพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ มีพระยศ” 676. ๖๗๖. ‘‘Tassā me ñātikulā dāsī, sadā mālābhihārati; Tāhaṃ bhagavato thūpe, sabbamevābhiropayiṃ. “นางทาสีจากตระกูลญาติของหม่อมฉันนั้น นำดอกไม้มาให้หม่อมฉันเสมอ หม่อมฉันได้นำดอกไม้เหล่านั้นทั้งหมดไปบูชาที่พระสถูปของพระผู้มีพระภาคเจ้า” 677. ๖๗๗. ‘‘Uposathe cahaṃ gantvā, mālāgandhavilepanaṃ; Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi. อนึ่ง ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้าไปแล้ว ได้ยกดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ขึ้นบูชาที่พระสถูป ด้วยมือของตนด้วยใจที่เลื่อมใส 678. ๖๗๘. ‘‘Tena kammena devinda, rūpaṃ mayhaṃ gatī ca me; Iddhi ca ānubhāvo ca, yaṃ mālaṃ abhiropayiṃ. ข้าแต่ท้าวเทวินท์ เพราะกรรมที่ข้าพเจ้าได้ยกดอกไม้ขึ้นบูชานั้น รูปของข้าพเจ้า คติของข้าพเจ้า ทั้งฤทธิ์และอานุภาพจึงเป็นเช่นนี้ 679. ๖๗๙. ‘‘Yañca sīlavatī āsiṃ, na taṃ tāva vipaccati; Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siya’’nti. และการที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีลนั้น กรรมนั้นยังไม่ให้ผล แต่ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความหวังของข้าพเจ้ามีอยู่ว่า 'ขอข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินีเถิด' 669. Tattha gatīti ayaṃ devagati, nibbatti vā. Iddhīti ayaṃ deviddhi, adhippāyasamijjhanaṃ vā. Ānubhāvoti pabhāvo. Purindadāti sakkaṃ ālapati. So hi pure dānaṃ adāsīti ‘‘purindado’’ti vuccati. ๖๖๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า คติ ได้แก่ เทวคตินี้ หรือหมายถึง การบังเกิด บทว่า ฤทธิ์ ได้แก่ เทวฤทธิ์นี้ หรือหมายถึง ความสำเร็จแห่งความประสงค์ บทว่า อานุภาโว ได้แก่ อานุภาพ บทว่า ปุรินฺทท เป็นการเรียกท้าวสักกะ จริงอยู่ ท้าวสักกะน้ันได้ประทานทานในกาลก่อน เหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ปุรินททะ' 676. Ñātikulāti pitu gehaṃ sandhāya vadati. Sadā mālābhihāratīti sadā sabbakālaṃ divase divase ñātikulato dāsiyā pupphaṃ mayhaṃ abhiharīyati. Sabbamevābhiropayinti mayhaṃ piḷandhanatthāya pitugehato āhaṭaṃ mālaṃ aññañca gandhādiṃ sabbameva attanā aparibhuñjitvā bhagavato thūpe pūjanavasena abhiropayiṃ pūjaṃ kāresiṃ. ๖๗๖. บทว่า ญาติกุลา หมายถึงเรือนของบิดา บทว่า สทา มาลาภิหารติ ความว่า ทุกเมื่อ ทุกกาล ทุกๆ วัน ทาสีนำดอกไม้จากตระกูลญาติมาให้แก่ข้าพเจ้า บทว่า สพฺพเมวาภิโรปยึ ความว่า ข้าพเจ้ามิได้บริโภคเองเลยซึ่งดอกไม้ที่เขานำมาจากเรือนบิดาเพื่อประดับแก่ข้าพเจ้า และของหอมเป็นต้นอย่างอื่นทั้งหมด ได้ยกขึ้นบูชาแล้วด้วยอำนาจแห่งการบูชาในพระสถูปของพระผู้มีพระภาค ได้กระทำการบูชาแล้ว 677-8. Uposathe cahaṃ gantvāti uposathadivase ahameva thūpaṭṭhānaṃ gantvā. Yaṃ mālaṃ abhiropayinti yaṃ tadā bhagavato thūpe mālāgandhābhiropanaṃ kataṃ, tena kammenāti yojanā. บทว่า อุโปสเถ จาหํ คนฺตฺวา ความว่า ในวันอุโบสถ ข้าพเจ้านั่นเองไปแล้วสู่ที่ตั้งแห่งพระสถูป บทว่า ยํ มาลํ อภิโรปยึ ความว่า การยกดอกไม้และของหอมขึ้นบูชาใดที่ข้าพเจ้าได้กระทำแล้วในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคในกาลนั้น พึงประกอบความว่า (ผลนี้เกิด) เพราะกรรมนั้น 679. Na taṃ tāva vipaccatīti yaṃ sīlavatī āsiṃ, taṃ sīlarakkhaṇaṃ taṃ rakkhitaṃ sīlaṃ pūjāmayapuññassa balavabhāvena aladdhokāsaṃ na tāva vipaccati[Pg.157], na vipaccituṃ āraddhaṃ, aparasmiṃyeva attabhāve tassa vipākoti attho. Āsā ca pana me devinda, sakadāgāminī siyanti ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ sakadāgāminī bhaveyya’’nti patthanā ca me devinda, ariyadhammavisayāva, na bhavavisesavisayā. Sā pana sappimaṇḍaṃ icchato dadhito pacitaṃ viya anipphādinīti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva. ๖๗๙. บทว่า น ตํ ตาว วิปจฺจติ ความว่า การที่ข้าพเจ้าเป็นผู้มีศีล การรักษาสีลนั้น ศีลที่รักษาไว้นั้น ยังไม่ได้โอกาสเพราะความเป็นผู้มีกำลังของบุญอันสำเร็จด้วยการบูชา จึงยังไม่ให้ผล ยังไม่เริ่มให้ผล วิบากของกรรมนั้นจักมีในอัตภาพอื่นนั่นเทียว บทว่า อาสา จ ปน เม เทวินฺท, สกทาคามินี สิยํ ความว่า ข้าแต่ท้าวเทวินท์ ความปรารถนาของข้าพเจ้าว่า 'ทำอย่างไรหนอ ข้าพเจ้าพึงเป็นพระสกทาคามินี' มีอริยธรรมเป็นอารมณ์เท่านั้น มิได้มีภพวิเศษเป็นอารมณ์ แต่ความปรารถนานั้นยังไม่สำเร็จ เปรียบเหมือนการเคี่ยวเนยใสจากนมส้มของผู้ที่ต้องการเนยใส ดังนี้ ท่านแสดงไว้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Imaṃ pana atthaṃ sakko devānamindo attanā ca tāya devadhītāya ca vuttaniyāmeneva āyasmato vaṅgīsattherassa ārocesi. Āyasmā vaṅgīso saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ mahātherānaṃ ārocesi, te ca taṃ tatheva saṅgītiṃ āropayiṃsūti. ก็ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลเนื้อความนี้แด่ท่านพระวังคีสเถระตามนัยที่พระองค์เองและเทพธิดานั้นได้กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ท่านพระวังคีสะได้บอกแก่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเนื้อความนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้นนั่นเทียว Visālakkhivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรื่องวิสาลักขิวิมาน จบแล้ว 10. Pāricchattakavimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาเรื่องปาริฉัตตกวิมาน Pāricchattake koviḷāreti pāricchattakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī aññataro upāsako bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, svātanāya nimantetvā, attano gehadvāre mahantaṃ maṇḍapaṃ sajjetvā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā upari vitānaṃ bandhitvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā nānāvirāgavaṇṇāni vatthāni gandhadāmamālādāmāni ca olambetvā sittasammaṭṭhe padese āsanāni paññāpetvā bhagavato kālaṃ ārocesi. Atha bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya devavimānaṃ viya alaṅkatapaṭiyattaṃ maṇḍapaṃ pavisitvā sahassaraṃsī viya aṇṇavakucchiṃ obhāsayamāno paññatte āsane nisīdi. Upāsako gandhapupphadhūmadīpehi bhagavantaṃ pūjesi. เรื่องปาริฉัตตกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ทูลนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น แล้วได้จัดแจงมณฑปใหญ่ที่ประตูเรือนของตน ล้อมด้วยรั้วผ้าใบ ผูกเพดานไว้เบื้องบน ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น แขวนห้อยผ้าสีต่างๆ ที่น่ารื่นรมย์ และพวงของหอมพวงดอกไม้ ปูลาดอาสนะไว้ในบริเวณที่ประพรมและกวาดเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่มณฑปที่ตกแต่งประดับประดาไว้ดุจเทววิมาน ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงยังมณฑปให้สว่างไสวดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันดวงส่องสว่างท้องมหาสมุทร อุบาสกได้บูชาพระผู้มีพระภาคด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และประทีป Tena ca samayena aññatarā kaṭṭhahārikā itthī andhavane supupphitaṃ asokarukkhaṃ disvā sapallavaṅkurāni piṇḍīkatāni bahūni asokapupphāni gahetvā āgacchantī, bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ disvā pasannacittā āsanassa samantato tehi pupphehi pupphasantharaṃ santharantī, bhagavato pūjaṃ katvā vanditvā [Pg.158] tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā namassamānā agamāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassaparivārā yebhuyyena nandanavane naccantī gāyantī pāricchattakamālā ganthentī pamodamānā kīḷantī sukhaṃ anubhavati. Athāyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā taṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi – ก็ในสมัยนั้น หญิงหาฟืนคนหนึ่งเห็นต้นอโศกที่กำลังบานสะพรั่งในป่าอันธวัน ถือเอาดอกอโศกจำนวนมากที่รวมกันเป็นช่อๆ พร้อมทั้งใบอ่อนและหน่ออ่อน เดินมา เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น มีจิตเลื่อมใส จึงโปรยดอกไม้เหล่านั้นเป็นเครื่องลาดบูชาโดยรอบพระอาสนะ กระทำการบูชาพระผู้มีพระภาคแล้ว ไหว้แล้ว กระทำประทักษิณ 3 รอบ นอบน้อมอยู่แล้วก็จากไป ในสมัยต่อมา นางทำกาละแล้วบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร โดยส่วนมากจะฟ้อนรำ ขับร้อง ร้อยมาลัยดอกปาริฉัตตกะ บันเทิงรื่นเริง เล่นสนุก เสวยสุขอยู่ในสวนนันทวัน ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น ไปยังภพดาวดึงส์ เห็นนางเทพธิดานั้นแล้ว ได้ถามถึงกรรมที่นางได้กระทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 680. ๖๘๐. ‘‘Pāricchattake koviḷāre, ramaṇīye manorame; Dibbamālaṃ ganthamānā, gāyantī sampamodasi. ณ ต้นทองกวาวคือปาริฉัตตกะ อันน่ารื่นรมย์ น่าบันเทิงใจ เธอกำลังร้อยมาลัยทิพย์ ขับร้อง บันเทิงรื่นเริงอยู่ 681. ๖๘๑. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā. เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟัง น่ารื่นรมย์ใจ ก็เปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง 682. ๖๘๒. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā. เมื่อเธอนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ ก็ฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง 683. ๖๘๓. ‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เมื่อเธอบิดกายหมุนไป เสียงกึกก้องของเครื่องประดับที่เกล้าผมเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า 684. ๖๘๔. ‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เครื่องประดับหูที่ถูกลมพัดสั่นไหวไปตามลม เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า 685. ๖๘๕. ‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā; Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā. แม้มาลัยใดที่ศีรษะของเธอ มีกลิ่นหอมสะอาด น่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นนั้นย่อมหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ 686. ๖๘๖. ‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. เธอดมกลิ่นหอมสะอาดนั้น เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ ดูกรเทพธิดา เธอถูกถามแล้วจงบอกเถิดว่า นี้เป็นผลของกรรมอะไร 680. Tattha pāricchattake koviḷāreti pāricchattakanāmake koviḷārapupphe ādāya dibbamālaṃ ganthamānāti yojanā. Yañhi lokiyā ‘‘pārijāta’’nti vadanti, taṃ māgadhabhāsāya ‘‘pāricchattaka’’nti vuccati. Koviḷāroti ca koviḷārajātiko, so ca manussalokepi devalokepi koviḷāro, tassāpi jātīti vadanti. ๖๘๐. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาริจฺฉตฺตเก โกวิฬาเร พึงประกอบความว่า ถือดอกทองกวาวชื่อปาริฉัตตกะแล้วร้อยมาลัยทิพย์ จริงอยู่ ต้นไม้ใดที่ชาวโลกเรียกว่า 'ปาริชาต' ต้นไม้นั้นในภาษามคธเรียกว่า 'ปาริฉัตตกะ' บทว่า โกวิฬาโร หมายถึง พันธุ์ทองกวาว และต้นไม้นั้นทั้งในมนุษยโลกและเทวโลกก็ชื่อว่าทองกวาว ท่านกล่าวว่า แม้ต้นนั้นก็มีชนิดของมันอยู่ 681. Tassā [Pg.159] pana devatāya naccanakāle aṅgabhāravasena sarīrato ca piḷandhanato ca ativiya madhuro saddo niccharati, gandho sadā sabbā disāpi pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘tassā te naccamānāyā’’tiādi. Tattha savanīyāti sotuṃ yuttā, savanassa vā hitā, kaṇṇasukhāti attho. ๖๘๑. ก็เมื่อเทพธิดานั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงอันไพเราะอย่างยิ่งย่อมเปล่งออกมาจากสรีระและจากเครื่องประดับ เพราะอำนาจแห่งภาระคือเครื่องประดับอวัยวะ และกลิ่นหอมย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศอยู่เสมอ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “tassā te naccamānāyā” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า savanīyā ความว่า ควรฟัง หรือเป็นประโยชน์แก่การฟัง อธิบายว่า เป็นที่สบายหู 683. Vivattamānā kāyenāti tava kāyena sarīrena parivattamānena, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Yā veṇīsu piḷandhanāti yāni te kesaveṇīsu piḷandhanāni, vibhattilopo cettha daṭṭhabbo, liṅgavipallāso vā. ๖๘๓. บทว่า vivattamānā kāyena ความว่า ด้วยกายคือสรีระของท่านที่หมุนเวียนไปมา และบทว่า kāyena นี้ เป็นตติยาวิภัตติในอรรถแห่งอิตถัมภูตลักษณะ. บทว่า yā veṇīsu piḷandhanā ความว่า เครื่องประดับเหล่าใดที่มีอยู่ที่มวยผมของท่าน ในบทว่า yā piḷandhanā นี้ พึงทราบว่ามีการลบวิภัตติ หรือเป็นการสับเปลี่ยนลิงค์ 684. Vaṭaṃsakāti ratanamayā kaṇṇikā vaṭaṃsakāti attho. Vātadhutāti mandena mālutena dhūpayamānā. Vātena sampakampitāti vātena samantato visesato kampitā calitā. Atha vā vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitāti avāteritāpi vāteritāpi ye te vaṭaṃsakā kampitā, tesaṃ suyyati nigghosoti atthayojanā. ๖๘๔. บทว่า vaṭaṃsakā ความว่า เครื่องประดับศีรษะที่มีกลีบดอกไม้สำเร็จด้วยรัตนชาติ. บทว่า vātadhutā ความว่า อันลมรำเพยพัดให้ไหวอยู่. บทว่า vātena sampakampitā ความว่า อันลมพัดให้สั่นไหว คือให้เคลื่อนไหวไปรอบ ๆ โดยพิเศษ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า vaṭaṃsakā vātadhutā vātena sampakampitā ความว่า แม้ลมจะไม่พัด แต่เครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นก็ไหวไปประหนึ่งถูกลมพัด การประกอบความว่า ได้ยินเสียงกึกก้องอันไพเราะของเครื่องประดับศีรษะเหล่านั้นที่สั่นไหวแล้ว 685. Vāti gandho disā sabbāti tassā te sirasmiṃ dibbamālāya gandho vāyati sabbā disā. Yathā kiṃ? Rukkho mañjūsako yathāti, yathā nāma mañjūsako rukkho supupphito attano gandhena bahūni yojanāni pharamāno sabbā disā vāyati, evaṃ tava sirasmiṃ piḷandhanamālāya gandhoti attho. So kira rukkho gandhamādane paccekabuddhānaṃ uposathakaraṇamaṇḍalamāḷakamajjhe tiṭṭhati. Yattakāni devaloke ca manussaloke ca surabhikusumāni, tāni tassa sākhaggesu nibbattanti. Tena so ativiya sugandho hoti. Evaṃ tāya devatāya piḷandhanamālāya gandhoti. Tena vuttaṃ ‘‘rukkho mañjūsako yathā’’ti. ๖๘๕. คำว่า vāti gandho disā sabbā ความว่า กลิ่นทิพยมาลาบนศีรษะของท่านนั้นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ. อุปมาเหมือนอะไร? เหมือนคำว่า rukkho mañjūsako yathā คือเปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะที่บานสะพรั่ง ย่อมส่งกลิ่นของตนฟุ้งไปทั่วทุกทิศตลอดหลายโยธน์ ฉันใด กลิ่นมาลาที่ท่านประดับบนศีรษะก็ฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ฉันนั้น. ได้ยินว่า ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ท่ามกลางมณฑลมาลาที่ทำอุโบสถของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ภูเขากันธมาทน์. ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมใดๆ ที่มีอยู่ในเทวโลกและมนุษย์โลก ดอกไม้ที่มีกลิ่นหอมเหล่านั้นย่อมบังเกิดที่ปลายกิ่งของต้นไม้นั้น. เพราะเหตุนั้น ต้นไม้นั้นจึงมีกลิ่นหอมยิ่งนัก. กลิ่นมาลาที่เทพธิดานั้นประดับก็มีกลิ่นหอมเช่นนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า rukkho mañjūsako yathā. 686. Yadipi tassa saggassa chaphassāyatanikabhāvato sabbānipi tattha ārammaṇāni piyarūpāniyeva, gandharūpānaṃ pana savisesānaṃ tassā devatāya lābhibhāvato ‘‘ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusa’’nti vuttaṃ. ๖๘๖. แม้ว่าในสวรรค์นั้นจะมีอารมณ์ทั้งปวงเป็นที่น่ารื่นรมย์ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งผัสสายตนะ ๖ แต่เพราะเทพธิดานี้ได้รับกลิ่นและรูปที่พิเศษยิ่งกว่าปกติ ท่านจึงกล่าวว่า ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ (ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้). Atha [Pg.160] devatā dvīhi gāthāhi byākāsi – ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถา ๒ บทว่า - 687. ๖๘๗. ‘‘Pabhassaraṃ accimantaṃ, vaṇṇagandhena saṃyutaṃ; Asokapupphamālāhaṃ, buddhassa upanāmayiṃ. ดิฉันได้น้อมถวายระเบียบดอกอโศก อันรุ่งเรือง มีรัศมีสว่างไสว ประกอบด้วยวรรณะและกลิ่น แด่พระพุทธเจ้า 688. ๖๘๘. ‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ; Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti. ดิฉันทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญนั้นแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงใจ ไม่มีโรค 687. Tattha sudhotapavāḷasaṅghātasannibhassa kiñjakkhakesarasamudāyena bhāṇuraṃsijālassa viya asokapupphuttamassa tadā upaṭṭhitataṃ sandhāyāha ‘‘pabhassaraṃ accimanta’’nti. Sesaṃ vuttanayameva. ๖๘๗. ในบทเหล่านั้น คำว่า pabhassaraṃ accimantaṃ ท่านกล่าวหมายถึงความปรากฏของดอกอโศกอันประเสริฐในขณะนั้น ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับกลุ่มประพาฬที่ล้างสะอาดดีแล้ว และเปรียบเสมือนข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งโรจน์ด้วยกลุ่มเกสรและอับเรณู. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. Athāyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attano sucaritakamme kathite saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā tato manussalokaṃ āgantvā bhagavato taṃ pavattiṃ kathesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ลำดับนั้น เมื่อเทพธิดากราบทูลกุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว พระมหาโมคคัลลานเถระได้แสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมด้วยบริวาร แล้วจึงกลับมาสู่มนุษย์โลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเรื่องนั้นมาเป็นเหตุ แล้วทรงแสดงธรรมแก่พุทธบริษัทที่มาประชุมกัน การแสดงธรรมนั้นได้เป็นประโยชน์แก่พุทธบริษัทจำนวนมาก. Pāricchattakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการพรรณนาปาริจฉัตตกวิมาน. Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายวิมานวัตถุ Dasavatthupaṭimaṇḍitassa tatiyassa pāricchattakavaggassa การอธิบายเนื้อความแห่งปาริจฉัตตกวรรคที่ ๓ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๐ เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. จบการอธิบายเนื้อความ. 4. Mañjiṭṭhakavaggo ๔. มัญชิฏฐกวรรค 1. Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā ๑. การพรรณนามัญชิฏฐกวิมาน Mañjiṭṭhakavagge mañjiṭṭhake vimānasminti mañjiṭṭhakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tattha aññataro upāsako bhagavantaṃ nimantetvā anantaravimāne vuttanayeneva maṇḍapaṃ sajjetvā tattha nisinnaṃ satthāraṃ pūjetvā dānaṃ deti. Tena ca samayena aññatarā kuladāsī andhavane supupphitaṃ sālarukkhaṃ disvā tattha pupphāni gahetvā hīrehi [Pg.161] āvuṇitvā vaṭaṃsake katvā puna bahūni muttapupphāni aggapupphāni ca gahetvā nagaraṃ paviṭṭhā. Tasmiṃ maṇḍape yugandharapabbatakucchiṃ obhāsayamānaṃ bālasūriyaṃ viya chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjetvā nisinnaṃ, bhagavantaṃ disvā pasannacittā tehi pupphehi pūjentī vaṭaṃsakāni āsanassa samantato ṭhapetvā itarāni ca pupphāni okiritvā sakkaccaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā agamāsi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tattha tassā rattaphalikamayaṃ vimānaṃ, tassa ca purato suvaṇṇavālukāsanthatabhūmibhāgaṃ mahantaṃ sālavanaṃ pāturahosi. Sā yadā vimānato nikkhamitvā sālavanaṃ pavisati, tadā sālasākhā onamitvā tassā upari kusumāni okiranti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena upagantvā imāhi gāthāhi katakammaṃ pucchi – ในมัญชิฏฐกวรรค วิมานที่มีคำเริ่มต้นว่า mañjiṭṭhake vimānasmiṃ ชื่อว่า มัญชิฏฐกวิมาน. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้น อุบาสกคนหนึ่งนิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จัดแจงมณฑลตามนัยที่กล่าวไว้ในวิมานก่อนหน้า บูชาและถวายทานแด่พระศาสดาผู้ประทับนั่งในมณฑลนั้น. ในสมัยนั้น นางทาสีในตระกูลคนหนึ่ง เห็นต้นรังที่บานสะพรั่งในป่าอันธวัน จึงเก็บดอกไม้ที่ต้นรังนั้นมา กรองด้วยเส้นใยทำเป็นเครื่องประดับศีรษะ แล้วยังเก็บดอกไม้ที่หล่นเองและดอกไม้ที่ปลายกิ่งเป็นจำนวนมาก เข้ามาสู่พระนคร. เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ประการ ประดุจพระอาทิตย์แรกอุทัยส่องสว่างไปทั่วหุบเขาแห่งภูเขายุคันธรในมณฑลนั้น นางมีจิตเลื่อมใส จึงบูชาด้วยดอกไม้เหล่านั้น วางเครื่องประดับศีรษะไว้รอบๆ อาสนะ และโปรยดอกไม้ที่เหลือลงไป ไหว้ด้วยความเคารพ กระทำประทักษิณ ๓ รอบแล้วหลีกไป. ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ในวิมานนั้นมีวิมานที่สำเร็จด้วยแก้วผลึกสีแดงปรากฏแก่เทพธิดานั้น และที่หน้าวิมานนั้นมีพื้นดินที่โรยด้วยทรายทองและมีป่ารังขนาดใหญ่ปรากฏขึ้น. เมื่อใดที่นางออกจากวิมานเข้าไปสู่ป่ารัง เมื่อนั้นกิ่งต้นรังทั้งหลายจะน้อมลงมาโปรยดอกไม้ลงบนตัวนาง. พระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพธิดานั้นตามนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้น แล้วถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า - 689. ๖๘๙. ‘‘Mañjiṭṭhake vimānasmiṃ, soṇṇavālukasanthate; Pañcaṅgikena tūriyena, ramasi suppavādite. ท่านรื่นรมย์อยู่ในวิมานสีแดง อันโรยด้วยทรายทอง กึกก้องไปด้วยเสียงดนตรีอันประกอบด้วยองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว 690. ๖๙๐. ‘‘Tamhā vimānā oruyha, nimmitā ratanāmayā; Ogāhasi sālavanaṃ, pupphitaṃ sabbakālikaṃ. ท่านลงจากวิมานนั้น อันเนรมิตขึ้นด้วยรัตนะ เข้าไปสู่ป่ารังที่บานสะพรั่งตลอดกาลทั้งปวง 691. ๖๙๑. ‘‘Yassa yasseva sālassa, mūle tiṭṭhasi devate; So so muñcati pupphāni, onamitvā dumuttamo. ดูกรเทพธิดา ท่านยืนอยู่ที่โคนต้นรังต้นใดๆ ต้นรังอันประเสริฐต้นนั้นๆ ย่อมน้อมกิ่งลงมาโปรยดอกไม้ให้ 692. ๖๙๒. ‘‘Vāteritaṃ sālavanaṃ, ādhutaṃ dijasevitaṃ; Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā. ป่ารังอันลมพัดไหว สั่นสะเทือน มีหมู่นกอาศัย ย่อมส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ เปรียบเหมือนต้นมัญชูสากะ 693. ๖๙๓. ‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. ท่านย่อมได้กลิ่นหอมสะอาดนั้น และได้เห็นรูปอันเป็นทิพย์นี้ ดูกรเทพธิดา ดิฉันขอถามท่าน โปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร? 689. Tattha mañjiṭṭhake vimānasminti rattaphalikamaye vimāne. Sinduvārakaṇavīramakulasadisavaṇṇañhi ‘‘mañjiṭṭhaka’’nti vuccati. Soṇṇavālukasanthateti samantato vippakiṇṇāhi suvaṇṇavālukāhi santhatabhūmibhāge. Ramasi suppavāditeti suṭṭhu pavāditena pañcaṅgikena tūriyena abhiramasi. ๖๘๙. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มญฺชิฏฺฐเก วิมานสฺมึ ความว่า ในวิมานที่ทำด้วยแก้วผลึกสีแดง. จริงอยู่ สีที่เหมือนดอกคนทีสอและดอกกรรณิการ์ เรียกว่า "มัญชิฏฐกะ". บทว่า โสณฺณวาลุกสนฺถเต ความว่า ในภาคพื้นอันลาดด้วยทรายทองที่โปรยไปโดยรอบ. บทว่า รมสิ สุปฺปวาทิเต ความว่า ท่านย่อมเพลิดเพลินด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่ประโคมดีแล้ว. 690. Nimittā [Pg.162] ratanāmayāti tava sucaritasippinā abhinimmitā ratanamayā vimānā. Ogāhasīti pavisasi. Sabbakālikanti sabbakāle sukhaṃ sabbautusappāyaṃ, sabbakāle pupphanakaṃ vā. ๖๙๐. บทว่า นิมิตฺตา รตนามยา ความว่า วิมานทั้งหลายอันเป็นวิการะแห่งรัตนะ ที่ช่างคือสุจริตของท่านเนรมิตขึ้น. บทว่า โอคาหสิ ความว่า ท่านย่อมเข้าไป. บทว่า สพฺพกาลิกํ ความว่า เป็นที่สบายในทุกกาล เหมาะแก่ทุกฤดู หรือมีดอกไม้บานในทุกกาล. 692. Vāteritanti yathā pupphāni okiranti, evaṃ vātena īritaṃ calitaṃ. Ādhutanti mandena mālutena saṇikasaṇikaṃ vidhūpayamānaṃ. Dijasevitanti mayūrakokilādisakuṇasaṅghehi upasevitaṃ. ๖๙๒. บทว่า วาเตรีตํ ความว่า อันลมพัดให้หวั่นไหวแล้ว คือโปรยปรายดอกไม้ลง. บทว่า อาธูตํ ความว่า อันลมโชยอ่อนๆ พัดโบกอยู่เบาๆ. บทว่า ทิชเสวิตํ ความว่า อันหมู่นกมีนกยูงและนกโกกิลาเป็นต้น เข้าไปอาศัย. Evaṃ therena puṭṭhā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 694. ๖๙๔. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ayirakule ahuṃ; Buddhaṃ nisinnaṃ disvāna, sālapupphehi okiriṃ. “เมื่อหม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นทาสีในตระกูลของนาย ครั้นเห็นพระพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่ จึงได้โปรยด้วยดอกสาละ 695. ๖๙๕. ‘‘Vaṭaṃsakañca sukataṃ, sālapupphamayaṃ ahaṃ; Buddhassa upanāmesiṃ, pasannā sehi pāṇibhi. “หม่อมฉันผู้เลื่อมใสแล้ว ได้น้อมนำเครื่องประดับศีรษะที่ทำดีแล้ว อันสำเร็จด้วยดอกสาละ เข้าไปถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยมือของตน 696. ๖๙๖. ‘‘Tāhaṃ kammaṃ karitvāna, kusalaṃ buddhavaṇṇitaṃ; Apetasokā sukhitā, sampamodāmanāmayā’’ti. “หม่อมฉันนั้น ครั้นทำกรรมอันเป็นกุศลที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว จึงเป็นผู้ปราศจากความโศก มีความสุข บันเทิงอยู่ ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ” ดังนี้. 694-5. Tattha ayirakuleti ayyakule, sāmikageheti attho. Ahunti ahosiṃ. Okirinti pupphehi vippakiriṃ. Upanāmesinti pūjāvasena upanāmesiṃ. Sesaṃ vuttanayameva. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อยฺยิรกุเล ความว่า ในตระกูลของนาย ในเรือนของสามี. บทว่า อหุํ ความว่า ได้เป็นแล้ว. บทว่า โอกิรึ ความว่า ได้โปรยปรายด้วยดอกไม้. บทว่า อุปนาเมสึ ความว่า ได้น้อมเข้าไปถวายด้วยอำนาจแห่งการบูชา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Athāyasmā mahāmoggallāno saparivārāya tassā devatāya dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะแสดงธรรมแก่เทพธิดานั้นพร้อมทั้งบริวารแล้ว กลับมาสู่มนุสสโลก ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ดังนี้แล. Mañjiṭṭhakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามัญชิฏฐกวิมาน จบ. 2. Pabhassaravimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถาปภัสสรวิมาน Pabhassaravaravaṇṇanibheti [Pg.163] pabhassaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako mahāmoggallānatthere abhippasanno hoti. Tassekā dhītā saddhā pasannā, sāpi there garucittīkārabahulā hoti. Athekadivasaṃ āyasmā mahāmoggallāno rājagahe piṇḍāya caranto taṃ kulaṃ upasaṅkami. Sā theraṃ disvā somanassajātā āsanaṃ paññāpetvā there tattha nisinne sumanamālāya pūjetvā madhuraṃ guḷaphāṇitaṃ therassa patte ākiri, thero anumoditukāmo nisīdi. Sā gharāvāsassa bahukiccatāya anokāsataṃ pavedetvā ‘‘aññasmiṃ divase dhammaṃ sossāmī’’ti theraṃ vanditvā uyyojesi. Tadaheva ca sā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi pucchi – (คาถาว่า) ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ เป็นปภัสสรวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ อุบาสกคนหนึ่งเลื่อมใสยิ่งในพระมหาโมคคัลลานเถระ. ธิดาคนหนึ่งของอุบาสกนั้นมีศรัทธาเลื่อมใส แม้นางก็มีความเคารพหนักแน่นในพระเถระ. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ได้เข้าไปยังตระกูลนั้น. นางเห็นพระเถระแล้ว เกิดโสมนัส ปูลาดอาสนะ เมื่อพระเถระนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ได้บูชาด้วยพวงดอกมะลิ และใส่ฟานิต (น้ำอ้อย) ที่มีรสหวานลงในบาตรของพระเถระ. พระเถระประสงค์จะอนุโมทนา จึงนั่งนิ่งอยู่. นางกราบทูลถึงการไม่มีโอกาสเพราะมีกิจมากแห่งฆราวาส แล้วไหว้พระเถระส่งกลับไปว่า "ในวันอื่นจักฟังธรรม". และในวันนั้นเอง นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะเข้าไปหานางแล้ว ได้ถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 697. ๖๙๗. ‘‘Pabhassaravaravaṇṇanibhe, surattavatthavasane; Mahiddhike candanaruciragatte,Kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ. “ดูกรเทพธิดาผู้มีวรรณะประเสริฐผ่องใสดุจรัศมี ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว ผู้มีฤทธิ์มาก มีร่างกายงดงามดุจจันทน์ ดูกรเทพธิดาผู้งดงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เรา 698. ๖๙๘. ‘‘Pallaṅko ca te mahaggho, nānāratanacittito ruciro; Yattha tvaṃ nisinnā virocasi, devarājāriva nandane vane. “และบัลลังก์ของท่านก็มีค่ามาก วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ งดงาม ซึ่งท่านนั่งอยู่ย่อมรุ่งเรือง ดุจท้าวเทวราชในสวนนันทวัน 699. ๖๙๙. ‘‘Kiṃ tvaṃ pure sucaritamācarī bhadde, kissa kammassa vipākaṃ; Anubhosi devalokasmiṃ, devate pucchitācikkha; Kissa kammassidaṃ phala’’nti. “ดูกรนางผู้เจริญ ในกาลก่อน ท่านได้ประพฤติสุจริตอะไรไว้ ท่านย่อมเสวยวิบากของกรรมอะไรในเทวโลก ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้. 697. Tattha pabhassaravaravaṇṇanibheti nibhāti dibbatīti nibhā, vaṇṇova nibhā vaṇṇanibhā, ativiya obhāsanato pabhassarā chavidosābhāvena varā uttamā vaṇṇanibhā etissāti pabhassaravaravaṇṇanibhā. Āmantanavasena ‘‘pabhassaravaravaṇṇanibhe’’ti vuttaṃ. Surattavatthavasaneti suṭṭhu rattavatthanivatthe. Candanaruciragatteti candanānulittaṃ viya ruciragatte, gosītacandanena bahalatarānulittaṃ viya surattamanuññasarīrāvayaveti attho, candanānulepena vā ruciragatte. ๖๙๗. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ ความว่า ชื่อว่า นิภา เพราะย่อมส่องสว่าง ย่อมรุ่งเรือง, วรรณะนั่นเองคือ นิภา ชื่อว่า วรรณนิภา. ชื่อว่า ปภัสสรา เพราะส่องสว่างยิ่งนัก. ชื่อว่า วรา คือ อุตตมา เพราะไม่มีโทษแห่งผิว. วรรณนิภาอันประเสริฐผ่องใสมีอยู่แก่เทพธิดานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปภัสสรวรวรรณนิภา. ท่านกล่าวว่า "ปภสฺสรวรวณฺณนิเภ" ด้วยอำนาจอาลปนะ. บทว่า สุรตฺตวตฺถวสเน ความว่า ผู้นุ่งห่มผ้าที่ย้อมดีแล้ว. บทว่า จนฺทนรุจิรคตฺเต ความว่า มีร่างกายงดงามดุจลูบไล้ด้วยจันทน์, อธิบายว่า มีอวัยวะแห่งสรีระอันแดงงามน่าพอใจ ดุจลูบไล้ให้หนายิ่งขึ้นด้วยจันทน์ชื่อโคสีตะ, หรือ มีร่างกายงดงามด้วยการลูบไล้จันทน์. Evaṃ [Pg.164] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดา อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 700. ๗๐๐. ‘‘Piṇḍāya te carantassa, mālaṃ phāṇitañca adadaṃ bhante; Tassa kammassidaṃ vipākaṃ, anubhomi devalokasmiṃ. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต หม่อมฉันได้ถวายพวงดอกไม้และฟานิต นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้น ที่หม่อมฉันเสวยอยู่ในเทวโลก 701. ๗๐๑. ‘‘Hoti ca me anutāpo, aparaddhaṃ dukkhitañca me bhante; Sāhaṃ dhammaṃ nāssosiṃ, sudesitaṃ dhammarājena. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และหม่อมฉันมีความเดือดร้อนใจ หม่อมฉันได้ทำผิดพลาดและเป็นทุกข์ หม่อมฉันนั้น ไม่ได้ฟังธรรมที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว 702. ๗๐๒. ‘‘Taṃ taṃ vadāmi bhaddante, yassa me anukampiyo koci; Dhammesu taṃ samādapetha, sudesitaṃ dhammarājena. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงขอกล่าวกับท่านว่า หากมีใครที่ท่านพึงอนุเคราะห์ ขอท่านจงให้ผู้นั้นสมาทานในธรรมทั้งหลายที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว 703. ๗๐๓. ‘‘Yesaṃ atthi saddhā buddhe, dhamme ca saṅgharatane; Te maṃ ativirocanti, āyunā yasasā siriyā. “ชนเหล่าใดมีศรัทธาในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม และในพระสังฆรัตนะ ชนเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าหม่อมฉัน ด้วยอายุ ยศ และสิริ 704. ๗๐๔. ‘‘Patāpena vaṇṇena uttaritarā, aññe mahiddhikatarā mayā devā’’ti. “(และ) ยิ่งกว่าโดยเดชและวรรณะ เทพเหล่าอื่นมีฤทธิ์มากกว่าหม่อมฉัน” ดังนี้. 700. Tattha mālanti sumanapupphaṃ. Phāṇitanti ucchurasaṃ gahetvā kataphāṇitaṃ. ๗๐๐. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มาลํ คือ ดอกมะลิ. บทว่า ผาณิตํ คือ ฟานิตที่ทำโดยนำน้ำอ้อยมาเคี่ยว. 701. Anutāpoti vippaṭisāro. Tassa kāraṇamāha ‘‘aparaddhaṃ dukkhatañca me bhante’’ti. Idāni taṃ sarūpato dasseti ‘‘sāhaṃ dhammaṃ nāssosi’’nti, sā ahaṃ tadā tava desetukāmassa dhammaṃ na suṇiṃ. Kīdisaṃ? Sudesitaṃ dhammarājenāti, sammāsambuddhena ādikalyāṇāditāya ekantaniyyānikatāya ca svākhātanti attho. ๗๐๑. บทว่า อนุตาโป คือ ความเดือดร้อนใจ. ท่านกล่าวถึงเหตุของความเดือดร้อนใจนั้นด้วยบทว่า "อปรทฺธํ ทุกฺขตญฺจ เม ภนฺเต". บัดนี้ แสดงความผิดพลาดนั้นโดยสรูปด้วยบทว่า "สาหํ ธมฺมํ นาสฺโสสึ" (ความว่า) หม่อมฉันนั้น ในกาลนั้น ไม่ได้ฟังธรรมของท่านผู้ประสงค์จะแสดง. (ถามว่า) ธรรมเช่นไร? (ตอบว่า) สุเทสิตํ ธมฺมราเชน ความว่า อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ดีแล้ว เพราะมีความงามในเบื้องต้นเป็นต้น และเพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์โดยส่วนเดียว. 702. Tanti tasmā dhammarājena sudesitattā asavanassa ca mādisānaṃ anutāpahetubhāvato. Tanti tuvaṃ, tuyhanti attho. Yassāti yo assa. Anukampiyoti anukampitabbo. Kocīti yo koci. Dhammesūti sīlādidhammesu. ‘‘Dhamme hī’’ti vā pāṭho, sāsanadhammeti attho. Hīti nipātamattaṃ, vacanavipallāso vā. Tanti anukampitabbapuggalaṃ. Sudesitanti suṭṭhu desitaṃ. ๗๐๒. บทว่า Tanti คือ เพราะเหตุที่พระธรรมราชาทรงแสดงไว้ดีแล้ว และเพราะเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนในภายหลังแก่คนเช่นเราผู้ไม่ได้ฟัง. บทว่า Tanti ความว่า ท่าน, ของท่าน. บทว่า Yassā คือ yo assa. บทว่า Anukampiyo คือ anukampitabbo (พึงอนุเคราะห์). บทว่า Koci คือ yo koci (คนใดคนหนึ่ง). บทว่า Dhammesu คือ ในธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า Dhamme hī ความว่า ในศาสนธรรม. บทว่า Hi เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นการสับเปลี่ยนพจน์. บทว่า Tanti คือ บุคคลผู้พึงอนุเคราะห์. บทว่า Sudesitaṃ คือ suṭṭhu desitaṃ (ทรงแสดงไว้ดีแล้ว). 703-4. Te maṃ ativirocantīti te ratanattaye pasannā devaputtā maṃ atikkamitvā virocanti. Patāpenāti tejasā ānubhāvena. Aññeti [Pg.165] ye aññe. Mayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Vaṇṇena uttaritarā mahiddhikatarā ca devā, te ratanattaye abhippasannāyevāti dasseti. Sesaṃ vuttanayameva. ๗๐๓-๔. บทว่า Te maṃ ativirocanti คือ เทพบุตรเหล่านั้นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าเรา. บทว่า Patāpena คือ ด้วยเดช ด้วยอานุภาพ. บทว่า Aññe คือ เทพเหล่าอื่น. บทว่า Mayā เป็นกรณวิภัตติในอรรถปัญจมีวิภัตติ. แสดงว่า เทพเหล่าใดมีวรรณะยิ่งกว่าและมีฤทธิ์มากกว่า (กว่าเรา) เทพเหล่านั้นเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระรัตนตรัย. ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้ว. Pabhassaravimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปภัสสรวิมาน จบ. 3. Nāgavimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถานาควิมาน Alaṅkatā maṇikañcanācitanti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasivāsinī ekā upāsikā saddhā pasannā sīlācārasampannā bhagavantaṃ uddissa vatthayugaṃ vāyāpetvā suparidhotaṃ kārāpetvā upasaṅkamitvā bhagavato pādamūle ṭhapetvā evamāha ‘‘paṭiggaṇhātu, bhante bhagavā, imaṃ vatthayugaṃ anukampaṃ upādāya yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā tassā upanissayasampattiṃ disvā dhammaṃ desesi, sā desanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā gehaṃ agamāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppannā sakkassa devarājassa piyā ahosi vallabhā yasuttarā nāma nāmena. Tassā puññānubhāvena hemajālasañchanno kuñjaravaro nibbatti, tassa ca khandhe maṇimayo maṇḍapo, majjhe supaññattaratanapallaṅko nibbatti, dvīsu dantesu cassa kamalakuvalayujjalā ramaṇīyā dve pokkharaṇiyo pāturahesuṃ. Tattha padumakaṇṇikāsu ṭhitā devadhītā paggahitapañcaṅgikatūriyā naccanti ceva gāyanti ca. นาควิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า Alaṅkatā maṇikañcanācitaṃ. เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี. สมัยนั้น อุบาสิกาชาวกรุงพาราณสีคนหนึ่ง มีศรัทธาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ ตั้งใจอุทิศถวายพระผู้มีพระภาค จึงให้ช่างทอผ้าคู่หนึ่ง แล้วให้ซักฟอกอย่างดี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค วางผ้าคู่นั้นไว้ที่พระบาทแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ รับผ้าคู่นี้ของข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์สุขแก่ข้าพระองค์สิ้นกาลนานเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับผ้านั้นแล้ว ทรงเห็นอุปนิสัยสมบัติของนางจึงทรงแสดงธรรม. ในเวลาจบพระธรรมเทศนา นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วกลับไปเรือน. ต่อมาไม่นาน นางทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้เป็นเทพธิดาผู้เป็นที่รักที่โปรดปรานของท้าวสักกเทวราช มีนามว่า ยสุตตรา. ด้วยอานุภาพบุญของนาง ช้างตัวประเสริฐที่ประดับด้วยตาข่ายทองได้บังเกิดขึ้น และบนหลังช้างนั้นมีมณฑปแก้วมณี และบัลลังก์แก้วที่ปูลาดอย่างดีบังเกิดขึ้น ณ ท่ามกลาง. ที่งาทั้งสองของช้างนั้น มีสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์ ๒ สระปรากฏขึ้น สว่างไสวด้วยดอกบัวแดงและบัวขาบ. ในสระนั้น เหล่าเทพธิดายืนอยู่บนฝักบัว ประโคมดนตรีมีองค์ ๕ ทั้งฟ้อนรำและขับร้องอยู่. Satthā bārāṇasiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena sāvatthiṃ patvā tatra sudaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha sā devatā attanā anubhuyyamānaṃ dibbasampattiṃ oloketvā tassā kāraṇaṃ upadhārentī ‘‘satthu vatthayugadānakāraṇa’’nti ñatvā sañjātasomanassā bhagavati pasādabahumānā vanditukāmā abhikkantāya rattiyā hatthikkhandhavaragatā ākāsena āgantvā tato otaritvā bhagavantaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi – พระศาสดาประทับอยู่ในกรุงพาราณสีตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้เสด็จจาริกไปทางกรุงสาวัตถี. เสด็จถึงกรุงสาวัตถีโดยลำดับแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น เทพธิดานั้นพิจารณาทิพยสมบัติที่ตนเสวยอยู่ ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น ก็ทราบว่า "มีเหตุมาจากการถวายผ้าคู่แด่พระศาสดา" จึงเกิดโสมนัส มีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค มีความประสงค์จะถวายบังคม ในเวลาล่วงปฐมยาม ทรงช้างตัวประเสริฐมาทางอากาศ แล้วลงจากหลังช้าง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ประคองอัญชลี ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ท่านพระวังคีสะได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามเทพธิดานั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 705. ๗๐๕. ‘‘Alaṅkatā [Pg.166] maṇikañcanācitaṃ, sovaṇṇajālacitaṃ mahantaṃ; Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe. ท่านผู้ประดับประดาแล้ว ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ยิ่งใหญ่ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำ ประดับด้วยตาข่ายทอง ซึ่งถูกตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า 706. ๗๐๖. ‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā; Padumesu ca tūriyagaṇā pabhijjare, imā ca naccanti manoharāyo. ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระบัวที่น้ำใสสะอาด ดอกบัวบานสะพรั่ง ถูกเนรมิตขึ้น และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลง เหล่านางฟ้อนที่น่ารื่นรมย์ใจเหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่ 707. ๗๐๗. ‘‘Deviddhipattāsi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้บรรลุฤทธิ์ของเทพ เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? 705. Tattha alaṅkatāti sabbābharaṇavibhūsitā. Maṇikañcanācitanti tehi dibbamānehi maṇisuvaṇṇehi ācitaṃ. Sovaṇṇajālacitanti hemajālasañchannaṃ. Mahantanti vipulaṃ. Sukappitanti gamanasannāhavasena suṭṭhu sannaddhaṃ. Vehāyasanti vehāyasabhūte hatthipiṭṭhe. Antalikkheti ākāse, ‘‘alaṅkatamaṇikañcanācita’’ntipi pāṭho. Ayañhettha saṅkhepattho – devate, tvaṃ sabbālaṅkārehi alaṅkatā alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ, ativiya dibbamānehi maṇīhi kañcanehi ca alaṅkaraṇavasena khacitaṃ, hemajālehi kumbhālaṅkārādibhedehi hatthālaṅkārehi citaṃ āmuttaṃ mahantaṃ ativiya brahantaṃ uttamaṃ gajaṃ āruyha hatthipiṭṭhiyā nisinnā ākāseneva idha amhākaṃ santikaṃ āgatāti. ๗๐๕. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า Alaṅkatā คือ ผู้ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง. บทว่า Maṇikañcanācitaṃ คือ ประดับด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองเหล่านั้น. บทว่า Sovaṇṇajālacitaṃ คือ ปกคลุมด้วยตาข่ายทอง. บทว่า Mahantaṃ คือ ใหญ่โต. บทว่า Sukappitaṃ คือ ตกแต่งอย่างดีเพื่อการเดินทาง. บทว่า Vehāyasaṃ คือ บนหลังช้างซึ่งอยู่ในอากาศ. บทว่า Antalikkhe คือ ในอากาศ. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า alaṅkatamaṇikañcanācitaṃ. นี้เป็นความหมายโดยสรุปในที่นี้: ดูกรเทพธิดา ท่านผู้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ขึ้นสู่ช้างตัวประเสริฐที่ใหญ่โตอย่างยิ่ง ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับช้างมีชนิดต่างๆ เช่น ตาข่ายทอง เครื่องประดับศีรษะ เป็นต้น อันเป็นเครื่องประดับที่ฝังด้วยแก้วมณีและทองคำอันเป็นทิพย์ที่รุ่งเรืองอย่างยิ่ง นั่งอยู่บนหลังช้าง มาสู่สำนักของพวกเราที่นี่ทางอากาศ. 706. Nāgassa dantesu duvesu nimmitāti erāvaṇassa viya nāgarājassa imassa dvīsu dantesu dve pokkharaṇiyo sucaritasippinā suṭṭhu viracitā. Tūriyagaṇāti pañcaṅgikatūriyasamūhā. Pabhijjareti dvādasannaṃ layabhedānaṃ vasena pabhedaṃ gacchanti. ‘‘Pavajjare’’ti ca paṭhanti, pakārehi vādīyantīti attho. ๗๐๖. บทว่า Nāgassa dantesu duvesu nimmitā คือ สระโบกขรณี ๒ สระ ที่งาทั้งสองของพญาช้างนี้ ถูกศิลปินคือสุจริตกรรมสร้างสรรค์ไว้อย่างดี ดุจของพญาช้างเอราวัณ. บทว่า Tūriyagaṇā คือ หมู่ดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Pabhijjare คือ จำแนกออกไปตามประเภทของจังหวะ ๑๒ อย่าง. อีกอย่างหนึ่ง อ่านว่า Pavajjare ความว่า บรรเลงไปโดยประการต่างๆ. Evaṃ [Pg.167] therena puṭṭhā devatā imāhi gāthāhi vissajjesi – เทพธิดาถูกพระเถระทูลถามอย่างนี้แล้ว ได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 708. ๗๐๘. ‘‘Bārāṇasiyaṃ upasaṅkamitvā, buddhassahaṃ vatthayugaṃ adāsiṃ; Pādāni vanditvā chamā nisīdiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ. ดิฉันเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าที่กรุงพาราณสี ได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง ถวายบังคมพระบาทแล้ว นั่งลงบนพื้นดิน ดิฉันมีใจยินดี ได้ประคองอัญชลี 709. ๗๐๙. ‘‘Buddho ca me kañcanasannibhattaco, adesayi samudayadukkhaniccataṃ; Asaṅkhataṃ dukkhanirodhasassataṃ, maggaṃ adesayi yato vijānisaṃ. พระพุทธเจ้าผู้มีพระฉวีวรรณดั่งทองคำ ได้ทรงแสดงธรรมแก่ดิฉัน คือ สมุทัย ทุกข์ ความไม่เที่ยง, ภาวะที่ไม่ถูกปรุงแต่ง เป็นที่ดับทุกข์อันยั่งยืน (คือนิโรธ) และทรงแสดงมรรค ซึ่งเป็นเหตุให้ดิฉันได้รู้แจ้งแทงตลอด (อริยสัจ ๔) 710. ๗๑๐. ‘‘Appāyukī kālakatā tato cutā, upapannā tidasagaṇaṃ yasassinī; Sakkassahaṃ aññatarā pajāpati, yasuttarā nāma disāsu vissutā’’ti. ดิฉันมีอายุสั้น ทำกาละแล้ว จุติจากภพนั้น ไปเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เป็นผู้มียศ ดิฉันเป็นปชาบดีองค์หนึ่งของท้าวสักกะ มีนามว่า ยสุตตรา ปรากฏไปทั่วทุกทิศ 708-9. Tattha chamāti bhūmiyaṃ. Bhummatthe hi idaṃ paccattavacanaṃ. Vittāti tuṭṭhā. Yatoti yato satthu sāmukkaṃsikadhammadesanato. Vijānisanti cattāri ariyasaccāni paṭivijjhiṃ. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฉมา ความว่า บนแผ่นดิน. จริงอยู่ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถว่าภูมิ. บทว่า วิตฺตา ความว่า ยินดีแล้ว. บทว่า ยโต ความว่า เพราะเหตุที่ได้ฟังสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระศาสดา. (บทว่า วิชานิสนฺติ ความว่า) ข้าพเจ้าได้แทงตลอดอริยสัจ ๔. 710. Appāyukīti ‘‘īdisaṃ nāma uḷāraṃ puññaṃ katvā na tayā etasmiṃ dukkhabahule manussattabhāve evaṃ ṭhātabba’’nti sañjātābhisandhinā viya parikkhayaṃ gatena kammunā appāyukā samānā. Aññatarā pajāpatīti soḷasasahassānaṃ mahesīnaṃ aññatarā. Disāsu vissutāti dvīsu devalokesu sabbadisāsu pākaṭā paññātā. Sesaṃ vuttanayameva. ๗๑๐. บทว่า อปฺปายุกี ความว่า เป็นผู้มีอายุน้อย เพราะกรรมที่ถึงความสิ้นไป ราวกับมีความประสงค์เกิดขึ้นว่า ‘ท่านทำบุญอันโอฬารเช่นนี้แล้ว ไม่ควรตั้งอยู่นานอย่างนี้ในอัตภาพแห่งมนุษย์อันมีความทุกข์มากนี้’. บทว่า อญฺญตรา ปชาปติ ความว่า เป็นพระมเหสีองค์ใดองค์หนึ่งในจำนวนพระมเหสี ๑๖,๐๐๐ องค์. บทว่า ทิสาสุ วิสฺสุตา ความว่า เป็นผู้ปรากฏเลื่องลือไปในทิศทั้งปวงในเทวโลกทั้งสองชั้น. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานาควิมาน จบ. 4. Alomavimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาอโลมวิมาน Abhikkantena [Pg.168] vaṇṇenāti alomavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye viharanto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Tatthekā alomā nāma duggatitthī bhagavantaṃ disvā pasannacittā aññaṃ dātabbaṃ apassantī ‘‘īdisampi bhagavato dinnaṃ mayhaṃ mahapphalaṃ bhavissatī’’ti cintetvā paribhinnavaṇṇaṃ aloṇaṃ sukkhakummāsaṃ upanesi, bhagavā paṭiggahesi. Sā taṃ dānaṃ ārammaṇaṃ katvā somanassaṃ pavedesi, sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno – เรื่องอโลมวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปสู่กรุงพาราณสีเพื่อบิณฑบาต. ในกรุงพาราณสีนั้น มีหญิงเข็ญใจคนหนึ่งชื่อว่าอโลมา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว มีจิตเลื่อมใส เมื่อไม่เห็นวัตถุทานอย่างอื่น จึงคิดว่า ‘แม้ของเช่นนี้ที่ถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็จักมีผลมากแก่เรา’ จึงได้น้อมถวายขนมกุมมาสแห้ง มีสีแปลกไป ไม่มีรสเค็ม, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับแล้ว. นางทำทานนั้นให้เป็นอารมณ์แล้ว ได้ประกาศความโสมนัส, ในกาลต่อมา นางทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ (ถาม) เทพธิดานั้นว่า – 711. ๗๑๑. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ Pucchi. Sāpi tassa byākāsi, taṃ dassetuṃ – ได้ทูลถามแล้ว. แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน, เพื่อจะแสดงการพยากรณ์นั้น (จึงมีคำกล่าวว่า) – 714. ๗๑๔. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ; “เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้. (ท่านกล่าวไว้แล้ว) 715. ๗๑๕. ‘‘Ahañca bārāṇasiyaṃ, buddhassādiccabandhuno; Adāsiṃ sukkhakummāsaṃ, pasannā sehi pāṇibhi. “ข้าพเจ้าอยู่ในกรุงพาราณสี ได้ถวายขนมกุมมาสแห้งแด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ด้วยมือของตน มีใจเลื่อมใส. 716. ๗๑๖. ‘‘Sukkhāya aloṇikāya ca, passa phalaṃ kummāsapiṇḍiyā; Alomaṃ sukhitaṃ disvā, ko puññaṃ na karissati. “ท่านจงดูผลแห่งก้อนขนมกุมมาสที่แห้งและไม่มีรสเค็มเถิด. เมื่อเห็นนางอโลมาผู้ถึงความสุขแล้ว ใครเล่าจะไม่ทำบุญ. 717. ๗๑๗. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. 716. Tattha alomaṃ sukhitaṃ disvāti alomampi nāma sukkhakummāsamattaṃ datvā evaṃ dibbasukhena sukhitaṃ disvā. Ko puññaṃ na karissatīti ko nāma attano hitasukhaṃ icchanto puññaṃ na karissatīti. Sesaṃ vuttanayameva. ๗๑๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อโลมํ สุขิตํ ทิสฺวา ความว่า เมื่อเห็นแม้นางอโลมาถวายเพียงขนมกุมมาสแห้งแล้วถึงความสุขด้วยทิพยสุขอย่างนี้. บทว่า โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ ความว่า ใครเล่าชื่อว่าผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตน จะไม่ทำบุญ. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Alomavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอโลมวิมาน จบ. 5. Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถากัญจิกทายิกาวิมาน Abhikkantena [Pg.169] vaṇṇenāti kañjikadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena ca samayena bhagavato kucchiyaṃ vātarogo uppajji. Bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘‘gaccha tvaṃ ānanda, piṇḍāya caritvā mayhaṃ bhesajjatthaṃ kañjikaṃ āharā’’ti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissuṇitvā mahārājadattiyaṃ pattaṃ gahetvā attano upaṭṭhākavejjassa nivesanadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā vejjassa bhariyā paccuggantvā vanditvā pattaṃ gahetvā theraṃ pucchi ‘‘kīdisena vo, bhante, bhesajjena attho’’ti. Sā kira buddhisampannā ‘‘bhesajjena payojane sati thero idhāgacchati, na bhikkhattha’’nti sallakkhesi. ‘‘Kañjikenā’’ti ca vutte ‘‘na yidaṃ bhesajjaṃ mayhaṃ ayyassa, tathā hesa bhagavato patto, handāhaṃ lokanāthassa anucchavikaṃ kañjikaṃ sampādemī’’ti somanassajātā sañjātabahumānā badarayūsena yāguṃ sampādetvā pattaṃ pūretvā tassa parivārabhāvena aññañca bhojanaṃ paṭiyādetvā pesesi. Taṃ paribhuttamattasseva bhagavato so ābādho vūpasami. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavantī modati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ accharāsahassaparivārena vicarantiṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi – เรื่องกัญจิกทายิกาวิมาน เริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน. เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. ก็ในสมัยนั้น อาพาธด้วยลมได้เกิดขึ้นในพระอุทรของพระผู้มีพระภาคเจ้า. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไป เที่ยวบิณฑบาตแล้ว จงนำน้ำข้าวต้มมาเพื่อเป็นยาแก่เรา”. ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรอันท้าวมหาราชถวาย ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนของหมอผู้อุปัฏฐากของตน. ภรรยาของหมอเห็นท่านแล้ว จึงเดินมาต้อนรับ ไหว้แล้ว รับบาตรแล้ว ได้ทูลถามพระเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการยาชนิดไหน”. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีปัญญา ได้กำหนดหมายว่า “เมื่อมีความต้องการด้วยยา พระเถระจึงมาที่นี่ ไม่ได้มาเพื่อบิณฑบาต”. และเมื่อท่านตอบว่า “ด้วยน้ำข้าวต้ม” (นางคิดว่า) “ยานี้ไม่ใช่ของพระคุณเจ้าของฉัน จริงอยู่ บาตรนี้เป็นของพระผู้มีพระภาคเจ้า เอาล่ะ บัดนี้เราจะจัดแจงน้ำข้าวต้มที่สมควรแก่พระโลกนาถ” จึงเกิดความโสมนัส เกิดความเคารพอย่างมาก จัดแจงยาคูด้วยน้ำพุทรา ทำให้เต็มบาตรแล้ว จัดแจงโภชนะอย่างอื่นเป็นบริวารของยาคูนั้นแล้ว ส่งไปถวาย. อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าสงบระงับไป เพียงแค่ได้เสวยยาคูนั้น. ในสมัยอื่น นางทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ บันเทิงอยู่. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นนางเที่ยวไปพร้อมด้วยนางอัปสรพันหนึ่งเป็นบริวาร จึงได้ทูลถามถึงกรรมที่นางได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 719. ๗๑๙. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena …pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ Sāpi byākāsi. แม้เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แล้ว. 721. ๗๒๑. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพธิดานั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร”. 723. ๗๒๓. ‘‘Ahaṃ andhakavindamhi, buddhassādiccabandhuno; Adāsiṃ kolasampākaṃ, kañjikaṃ teladhūpitaṃ. “ข้าพเจ้าอยู่ในเมืองอันธกวินทะ ได้ถวายน้ำข้าวต้มที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน แด่พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์. 724. ๗๒๔. ‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca; Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā. “(น้ำข้าวต้มนั้น) เจือด้วยดีปลีและกระเทียม และด้วยแฝกหอม ข้าพเจ้าได้ถวายแด่พระองค์ผู้มีพระธรรมอันตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสยิ่ง. 725. ๗๒๕. ‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino; Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā; Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. “สตรีใดพึงเป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นนารีผู้มีความงามทุกส่วน และเป็นที่รักของพระสวามี (ความเป็นพระมเหสีนั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง. 726. ๗๒๖. ‘‘Sataṃ [Pg.170] nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā; Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. “ทองคำร้อยแท่ง ม้าร้อยตัว รถเทียมอัสสดรร้อยคัน หญิงสาวหนึ่งแสนนาง ผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง. 727. ๗๒๗. ‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā; Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā,Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. “ช้าง ๑๐๐ เชือก เกิดในป่าหิมพานต์ มีงาเพียงดังงอนไถ มีกำลังมาก เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องรัดตัวเป็นทองคำ ประดับด้วยเครื่องทองและผ้าใหม่ (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง. 728. ๗๒๘. ‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye; Ekassa kañjikadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. “ผู้ใดพึงเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ (ความเป็นใหญ่นั้น) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งการถวายน้ำข้าวต้มครั้งหนึ่ง” ดังนี้. 723-4. Tattha adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti badaramodakakasāve catuguṇodakasamodite pākena catutthabhāgāvasiṭṭhaṃ yāguṃ pacitvā taṃ tikaṭukaajamodahiṅgujīrakalasuṇādīhi kaṭukabhaṇḍehi abhisaṅkharitvā sudhūpitaṃ katvā lāmañjagandhaṃ gāhāpetvā pasannacittena bhagavato patte ākiritvā satthāraṃ uddisitvā adāsiṃ, therassa hatthe patiṭṭhapesinti dasseti. Tenāha – บรรดาคาถานั้น บทว่า `adāsiṃ kolasampāpakaṃ, kañjikaṃ teladhūpitanti` (เราได้ถวายน้ำข้าวที่ปรุงด้วยพุทรา อบด้วยน้ำมัน) แสดงความหมายดังนี้ว่า ข้าพเจ้าหุงยาคูที่ผสมด้วยผงพุทรา เติมน้ำสี่เท่า เคี่ยวจนเหลือหนึ่งในสี่ส่วน ปรุงยาคูนั้นด้วยเครื่องเทศมีตรีกฏุก (พริก ดีปลี ขิง) ยางน่อง มหาหิงคุ์ ยี่หร่า กระเทียม เป็นต้น แล้วอบให้มีกลิ่นหอม ทำให้ได้กลิ่นหญ้าแฝก แล้วจึงเทลงในบาตรของพระผู้มีพระภาคด้วยจิตที่เลื่อมใส อุทิศถวายแด่พระศาสดา ได้วางไว้ในมือของพระเถระ (พระอานนท์) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘Pipphalyā lasuṇena ca, missaṃ lāmañjakena ca; Adāsiṃ ujubhūtasmiṃ, vippasannena cetasā’’ti. ข้าพเจ้าได้ถวาย (น้ำข้าว) ที่ผสมด้วยดีปลีและกระเทียม ทั้งเจือด้วยหญ้าแฝก แด่พระผู้ทรงตรง ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง Sesaṃ vuttanayameva. เนื้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Evaṃ āyasmā mahāmoggallāno tāya devatāya attanā samupacitasucaritakamme āvikate saparivārāya tassā dhammaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā catuparisamajjhe dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเทวดาองค์นั้นได้ประกาศสุจริตกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ดีแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ จึงแสดงธรรมแก่เทวดาองค์นั้นพร้อมทั้งบริวาร แล้วมาสู่มนุษยโลก กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้วทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ๔ เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Kañjikadāyikāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรื่องกาญจิกทายิกาวิมาน จบแล้ว 6. Vihāravimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาเรื่องวิหารวิมาน Abhikkantena [Pg.171] vaṇṇenāti vihāravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena visākhā mahāupāsikā aññatarasmiṃ ussavadivase uyyāne vicaraṇatthaṃ sahāyikāhi parijanena ca ussāhitā sunhātānulittā subhojanaṃ bhuñjitvā mahālatāpasādhanaṃ piḷandhitvā pañcamattehi sahāyikāsatehi parivāritā mahantena issariyena mahatā paricchedena gehato nikkhamma uyyānaṃ uddissa gacchantī cintesi ‘‘bāladārikāya viya kiṃ me moghakīḷitena, handāhaṃ vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ manobhāvanīye ca ayye vandissāmi, dhammañca sossāmī’’ti vihāraṃ gantvā ekamante ṭhatvā mahālatāpiḷandhanaṃ omuñcitvā taṃ dāsiyā hatthe datvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassā bhagavā dhammaṃ desesi. เรื่องวิหารวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า `อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน` เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นได้อย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ในวันมหรสพวันหนึ่ง นางวิสาขามหาอุบาสิกาถูกเหล่าสหายและบริชนคะยั้นคะยอเพื่อจะไปเที่ยวในอุทยาน นางจึงอาบน้ำชำระกายและลูบไล้ของหอม บริโภคโภชนะอย่างดีแล้ว ประดับเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ แวดล้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ออกจากเรือนด้วยอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก มุ่งหน้าไปยังอุทยาน ขณะกำลังเดินไป นางได้ดำริว่า "เราจะมัวเล่นสนุกอย่างไร้สาระเหมือนเด็กหญิงไปทำไม เอาล่ะ เราจะไปยังวิหารเพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและเหล่าพระอริยเจ้าผู้เป็นที่เจริญใจ และจักได้ฟังธรรมด้วย" นางจึงไปยังวิหาร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ถอดเครื่องประดับมหาลดาปสาธน์ออก มอบไว้ในมือของหญิงรับใช้ แล้วเข้าไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาค นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมแก่นาง Sā dhammaṃ sutvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā manobhāvanīye ca bhikkhū vanditvā vihārato nikkhamitvā thokaṃ gantvā dāsiṃ āha ‘‘handa je ābharaṇaṃ piḷandhissāmī’’ti. Sā taṃ bhaṇḍikaṃ katvā bandhitvā vihāre ṭhapetvā tahaṃ tahaṃ vicaritvā gamanakāle vissaritvā gatattā ‘‘vissaritaṃ mayā, tiṭṭha ayye āharissāmī’’ti nivattitukāmā ahosi. Visākhā ‘‘sace je vihāre ṭhapetvā vissaritaṃ, tassa vihārasseva atthāya taṃ pariccajissāmī’’ti vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano adhippāyaṃ pavedentī ‘‘vihāraṃ, bhante, kāressāmi, adhivāsetu me bhagavā anukampaṃ upādāyā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. นางครั้นฟังธรรมแล้ว จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ ถวายบังคมพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจ แล้วออกจากวิหารไปได้เล็กน้อย จึงกล่าวกับหญิงรับใช้ว่า "นี่แน่ะ เธอ จงนำเครื่องประดับมา เราจะสวม" หญิงรับใช้ผู้นั้นห่อเครื่องประดับนั้นเป็นห่อแล้วผูกไว้ วางไว้ในวิหาร แล้วเดินเที่ยวไปในที่นั้นๆ พอถึงเวลาจะกลับก็ลืมไปเสีย เพราะเหตุที่ลืมไปจึงกล่าวว่า "นายหญิงเจ้าขา ดิฉันลืมไว้เจ้าค่ะ โปรดรอก่อน ดิฉันจะไปนำมา" นางจึงประสงค์จะกลับไป นางวิสาขากล่าวว่า "นี่แน่ะ เธอ ถ้าเธอวางลืมไว้ในวิหาร เราจะบริจาคเครื่องประดับนั้นเพื่อประโยชน์แก่วิหารนั่นแหละ" แล้วจึงกลับไปยังวิหาร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว กราบทูลความประสงค์ของตนว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักสร้างวิหาร ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับ โดยอาศัยความอนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ Sā taṃ piḷandhanaṃ satasahassādhikanavakoṭiagghanakaṃ vissajjetvā āyasmatā mahāmoggallānena navakammādhiṭṭhāyakena suvibhattabhittithambhatulāgopānasikaṇṇikadvārabāhavātapāna sopānādigehāvayavaṃ manoharaṃ suvikappitakaṭṭhakammaramaṇīyaṃ suparikammakatasudhākammaṃ manuññaṃ suviracitamālākammalatākammādicittakammavicittaṃ supariniṭṭhitamaṇikuṭṭima sadisabhūmitalaṃ devavimānasadisaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni, uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatānīti gabbhasahassapaṭimaṇḍitaṃ buddhassa bhagavato bhikkhusaṅghassa [Pg.172] ca vasanānucchavikaṃ mahantaṃ pāsādaṃ tassa parivārapāsādasahassañca tesaṃ parivārabhāvena kuṭimaṇḍapacaṅkamanādīni ca kārentī navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi. Pariniṭṭhite ca vihāre navaheva hiraññakoṭīhi vihāramahaṃ kārentī pañcamattehi sahāyikāsatehi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhitvā tassa sampattiṃ disvā somanassajātā sahāyikā āha ‘‘imaṃ evarūpaṃ pāsādaṃ kārentiyā yaṃ mayā puññaṃ pasutaṃ, taṃ anumodatha, pattidānaṃ vo dammī’’ti. ‘‘Aho sādhu aho sādhū’’ti pasannacittā sabbāpi anumodiṃsu. นางได้สละเครื่องประดับนั้นซึ่งมีมูลค่าเก้าโกฏิหนึ่งแสน แล้วมอบให้ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเป็นผู้ดูแลการก่อสร้าง ได้สร้างปราสาทหลังใหญ่ ซึ่งมีส่วนประกอบของเรือน เช่น ฝา เสา ขื่อ กลอน ช่อฟ้า กรอบประตู หน้าต่าง บันได เป็นต้น ที่แบ่งส่วนไว้อย่างดี เป็นที่จับใจ มีงานไม้ที่ทำไว้อย่างงดงาม มีงานปูนที่ทำไว้อย่างดีเป็นที่น่าพอใจ ประดับวิจิตรด้วยจิตรกรรมต่างๆ เช่น ลายพวงมาลัย ลายเถาวัลย์ เป็นต้น มีพื้นเสมอเหมือนพื้นแก้วมณีที่ขัดดีแล้ว ดุจวิมานของทวยเทพ มีห้อง ๕๐๐ ห้องที่ชั้นล่าง และ ๕๐๐ ห้องที่ชั้นบน ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง เหมาะสมเป็นที่ประทับของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคและเป็นที่อยู่ของภิกษุสงฆ์ และยังสร้างปราสาทบริวารอีกหนึ่งพันหลัง และสร้างกุฎี มณฑป ที่จงกรม เป็นต้น เป็นบริวารของปราสาทเหล่านั้น โดยใช้เวลาเก้าเดือนจึงสร้างวิหารเสร็จ เมื่อวิหารสร้างเสร็จแล้ว นางได้ใช้ทรัพย์อีกเก้าโกฏิจัดงานฉลองวิหาร นางพร้อมด้วยสหายหญิงประมาณ ๕๐๐ คน ขึ้นไปบนปราสาท เห็นความสมบูรณ์ของปราสาทนั้นแล้วเกิดโสมนัส จึงกล่าวกับสหายหญิงทั้งหลายว่า "บุญใดที่ดิฉันได้สั่งสมไว้ด้วยการสร้างปราสาทอันมีลักษณะเช่นนี้ ขอพวกท่านจงอนุโมทนาบุญนั้นเถิด ดิฉันขอมอบส่วนบุญให้แก่พวกท่าน" สหายหญิงทั้งหมดต่างมีจิตเลื่อมใส อนุโมทนาว่า "สาธุ สาธุ ดีแล้ว ดีแล้ว" Tattha aññatarā upāsikā visesato taṃ pattidānaṃ manasākāsi. Sā na cirasseva kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Tassā puññānubhāvena anekakūṭāgārapākārauyyānapokkharaṇiādipaṭimaṇḍitaṃ soḷasayojanāyāmavitthārabbedhaṃ attano pabhāya yojanasataṃ pharantaṃ ākāsacāriṃ mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi. Sā gacchantīpi accharāsahassaparivārā saha vimānena gacchati. Visākhā pana mahāupāsikā vipulapariccāgatāya saddhāsampattiyā ca nimmānaratīsu nibbattitvā sunimmitadevarājassa aggamahesibhāvaṃ sampāpuṇi. Athāyasmā anuruddho devacārikaṃ caranto taṃ visākhāya sahāyikaṃ tāvatiṃsabhavane uppannaṃ disvā – ในบรรดาสหายหญิงเหล่านั้น อุบาสิกาคนหนึ่งได้ทำไว้ในใจซึ่งส่วนบุญนั้นโดยพิเศษ นางสิ้นชีวิตในเวลาไม่นานนัก ก็ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง วิมานหลังใหญ่ที่สัญจรไปในอากาศได้ก็ปรากฏขึ้น ประดับด้วยยอดปราสาท กำแพง อุทยาน และสระโบกขรณีเป็นอันมาก มีความยาว ความกว้าง และความสูง ๑๖ โยชน์ แผ่รัศมีของตนไปไกล ๑๐๐ โยชน์ แม้เมื่อนางจะไปที่ใด ก็ไปพร้อมกับวิมาน มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา ด้วยการบริจาคอันไพบูลย์และความถึงพร้อมด้วยศรัทธา ได้ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นนิมมานรดี และได้เป็นอัครมเหสีของสุสุนิมมิตเทวราช ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นสหายของนางวิสาขาซึ่งบังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จึงได้กล่าวว่า – 729. ๗๒๙. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ดูกรเทพธิดา ท่านมีวรรณะยิ่งนัก ยืนอยู่ ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวประกายพรึก 730. ๗๓๐. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā. เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันไพเราะน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกมาจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวงของท่าน 731. ๗๓๑. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā. เมื่อท่านฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง 732. ๗๓๒. ‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เมื่อท่านหมุนกาย เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลายของท่าน ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า 733. ๗๓๓. ‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว ย่อมมีเสียงดังไพเราะประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า 734. ๗๓๔. ‘‘Yāpi [Pg.173] te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā; Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā. แม้พวงมาลาบนศีรษะของท่าน ก็มีกลิ่นหอมบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ใจ กลิ่นหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชุสกะ 735. ๗๓๕. ‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – ท่านได้ดมกลิ่นหอมบริสุทธิ์นั้น เห็นรูปอันเป็นทิพย์ ดูกรเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร Imāhi gāthāhi pucchi. Sāpi tassa evaṃ byākāsi – (พระเถระ) ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้. ฝ่ายเทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นดังนี้ว่า 736. ๗๓๖. ‘‘Sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ; Tatthappasannā ahamānumodiṃ, disvā agārañca piyañca metaṃ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันในกรุงสาวัตถี ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ ดิฉันเลื่อมใสในมหาวิหารนั้น จึงได้อนุโมทนา เพราะได้เห็นเรือน (วิหาร) นั้นและสิ่งที่รักของดิฉัน 737. ๗๓๗. ‘‘Tāyeva me suddhanumodanāya, laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ; Samantato soḷasayojanāni, vehāyasaṃ gacchati iddhiyā mama. ดิฉันได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของดิฉันนั้นเอง วิมานของดิฉันนี้ไปในอากาศได้โดยรอบ 16 โยชน์ ด้วยฤทธิ์ของดิฉัน 738. ๗๓๘. ‘‘Kūṭāgārā nivesā me, vibhattā bhāgaso mitā; Daddallamānā ābhanti, samantā satayojanaṃ. เรือนยอดอันเป็นที่อยู่ของดิฉัน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ รุ่งเรืองส่องสว่างไปโดยรอบ 100 โยชน์ 739. ๗๓๙. ‘‘Pokkharañño ca me ettha, puthulomanisevitā; Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā. ในวิมานนี้ของดิฉันมีสระโบกขรณี เป็นที่อาศัยของฝูงปลาใหญ่ มีน้ำใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ปูลาดด้วยทรายทอง 740. ๗๔๐. ‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā; Surabhī sampavāyanti, manuññā māluteritā. สระโบกขรณีเหล่านั้น ปกคลุมด้วยปทุมชาตินานาชนิด ดาษดาไปด้วยดอกบุณฑริก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจาย น่ารื่นรมย์ใจ ถูกลมพัดโชยมา 741. ๗๔๑. ‘‘Jambuyo panasā tālā, nāḷikeravanāni ca; Antonivesane jātā, nānārukkhā aropimā. ต้นหว้า ขนุน ตาล และหมู่มะพร้าว ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก เกิดขึ้นภายในที่อยู่ของดิฉัน 742. ๗๔๒. ‘‘Nānātūriyasaṅghuṭṭhaṃ, accharāgaṇaghositaṃ; Yopi maṃ supine passe, sopi vitto siyā naro. วิมานนี้กึกก้องด้วยเสียงดนตรีนานาชนิด เสียงขับร้องของหมู่เทพอัปสร แม้บุรุษใดได้เห็นดิฉันในความฝัน บุรุษนั้นก็พึงเป็นผู้ยินดี 743. ๗๔๓. ‘‘Etādisaṃ abbhutadassaneyyaṃ, vimānaṃ sabbaso pabhaṃ; Mama kamme hi nibbattaṃ, alaṃ puññāni kātave’’ti. วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนาเช่นนี้ สว่างไสวไปทั่วทุกแห่ง บังเกิดขึ้นด้วยกรรมของดิฉันเอง (เพราะฉะนั้น) การทำบุญทั้งหลายจึงควรทำอย่างยิ่ง 736. Tattha [Pg.174] sāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāranti bhante anuruddha, sāvatthiyā samīpe pācīnapasse mayhaṃ mama sakkhī sahāyikā visākhā mahāupāsikā āgatāgataṃ cātuddisaṃ bhikkhusaṅghaṃ uddissa navahiraññakoṭipariccāgena pubbārāmaṃ nāma mahantaṃ vihāraṃ kāresi. Tatthappasannā ahamānumodinti tasmiṃ vihāre katapariyosite saṅghassa niyyādiyamāne tāya kate pattidāne ‘‘aho ṭhāne vata pariccāgo kato’’ti pasannā ratanattaye kammaphale ca sañjātapasādā ahaṃ anumodiṃ. Vatthuvasena tassā anumodanāya uḷārabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘disvā agārañca piyañca meta’’nti āha. Sahassagabbhaṃ ativiya ramaṇīyaṃ devavimānasadisaṃ tañca agāraṃ mahantaṃ pāsādaṃ piyañca me buddhappamukhaṃ saṅghaṃ uddissa tādisaṃ mahantaṃ dhanapariccāgaṃ disvā anumodinti yojanā. ๗๓๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า สāvatthiyaṃ mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ ความว่า ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ ที่ใกล้กรุงสาวัตถีทางทิศตะวันออก สหายของดิฉัน คือนางวิสาขามหาอุบาสิกา ได้สละทรัพย์ 9 โกฏิ สร้างมหาวิหารชื่อว่าบุพพาราม อุทิศถวายแด่ภิกษุสงฆ์ผู้มาจากทิศทั้งสี่ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา. บทว่า Tatthappasannā ahamānumodiṃ ความว่า เมื่อวิหารนั้นสร้างเสร็จแล้ว และกำลังถวายแด่พระสงฆ์ เมื่อนางวิสาขานั้นทำการอุทิศส่วนบุญ ดิฉันเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในผลของกรรม มีความเลื่อมใสเกิดขึ้นแล้ว ได้อนุโมทนาว่า 'โอ การบริจาคในฐานะอันควรทำได้ดีแล้วหนอ'. เพื่อจะแสดงความยิ่งใหญ่แห่งการอนุโมทนานั้นโดยอำนาจแห่งวัตถุ จึงกล่าวว่า disvā agārañca piyañca metaṃ. พึงประกอบความว่า ดิฉันได้เห็นปราสาทใหญ่หลังนั้น ซึ่งมีห้องพันหนึ่ง น่ารื่นรมย์อย่างยิ่ง ดุจเทววิมาน และได้เห็นการบริจาคทรัพย์มากมายเช่นนั้น ซึ่งนางวิสาขาอุทิศถวายแด่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข อันเป็นที่รักของดิฉัน จึงได้อนุโมทนา. 737. Tāyeva me suddhanumodanāyāti yathāvuttāya deyyadhammapariccāgābhāvena suddhāya kevalāya anumodanāyeva. Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyanti mayhaṃ pubbe īdisassa abhūtapubbatāya abbhutaṃ samantabhaddakabhāvena ativiya surūpatāya ca dassaneyyaṃ imaṃ vimānaṃ laddhaṃ adhigataṃ. Evaṃ tassa vimānassa abhirūpataṃ dassetvā idāni pamāṇamahattaṃ pabhāvamahattaṃ upabhogavatthumahattañca dassetuṃ ‘‘samantato soḷasayojanānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha iddhiyā mamāti mama puññiddhiyā. ๗๓๗. บทว่า Tāyeva me suddhanumodanāya ความว่า ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ล้วนๆ ที่ไม่มีการบริจาคเทยยธรรมดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ ความว่า ดิฉันได้แล้ว คือบรรลุแล้ว ซึ่งวิมานนี้อันน่าอัศจรรย์ เพราะไม่เคยมีมาก่อนสำหรับสมบัติเช่นนี้ในกาลก่อน และน่าทัศนา เพราะมีความงามยิ่งโดยความเป็นสิ่งที่งดงามโดยรอบ. เมื่อแสดงความงามยิ่งของวิมานนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงความใหญ่โดยประมาณ ความใหญ่โดยอานุภาพ และความใหญ่โดยวัตถุสำหรับบริโภค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า samantato soḷasayojanāni. ในบทนั้น บทว่า iddhiyā mama ความว่า ด้วยบุญญฤทธิ์ของดิฉัน. 739. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Puthulomanisevitāti dibbamacchehi upasevitā. ๗๓๙. บทว่า Pokkharañño คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย. บทว่า Puthulomanisevitā คือ อันฝูงปลาทิพย์เข้าอาศัย. 740. Nānāpadumasañchannāti satapattasahassapattādibhedehi nānāvidhehi rattapadumehi rattakamalehi ca sañchāditā. Puṇḍarīkasamotatāti nānāvidhehi setakamalehi samantato avatatā, nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyantīti yojanā. ๗๔๐. บทว่า Nānāpadumasañchannā คือ ปกคลุมด้วยดอกปทุมแดงและกมลแดงชนิดต่างๆ ที่มีกลีบ 100 กลีบ 1,000 กลีบ เป็นต้น. บทว่า Puṇḍarīkasamotatā คือ ดาษดาไปโดยรอบด้วยดอกกมลขาวชนิดต่างๆ. พึงประกอบความว่า nānārukkhā aropimā surabhī sampavāyanti (ต้นไม้นานาชนิดที่ไม่มีใครปลูก ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไป). 742. Sopīti so supinadassāvīpi. Vittoti tuṭṭho. ๗๔๒. บทว่า Sopīti คือ แม้ผู้นั้นซึ่งเห็นในฝัน. บทว่า Vittoti คือ ผู้ยินดี. 743. Sabbaso [Pg.175] pabhanti samantato obhāsamānaṃ. Kamme hīti kammanimittaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Cetanānaṃ vā aparāparuppattiyā bahubhāvato ‘‘kammehī’’ti vuttaṃ. Alanti yuttaṃ. Kātaveti kātuṃ. ๗๔๓. บทว่า Sabbaso pabhaṃ คือ ส่องสว่างโดยรอบ. บทว่า Kamme hi คือ เป็นนิมิตแห่งกรรม. หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. อีกอย่างหนึ่ง เพราะความที่เจตนาเกิดขึ้นสืบๆ ต่อกันไปมีมาก จึงกล่าวว่า kammehi. บทว่า Alanti คือ สมควร. บทว่า Kātaveti คือ เพื่ออันกระทำ. Idāni thero visākhāya nibbattaṭṭhānaṃ kathāpetukāmo imaṃ gāthamāha – บัดนี้ พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นบอกถึงสถานที่บังเกิดของนางวิสาขา จึงได้กล่าวคาถานี้ว่า 744. ๗๔๔. ‘‘Tāyeva te suddhanumodanāya,Laddhaṃ vimānabbhutadassaneyyaṃ; Yā ceva sā dānamadāsi nārī,Tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti. ท่านได้วิมานอันน่าอัศจรรย์น่าทัศนานี้ ด้วยการอนุโมทนาอันบริสุทธิ์ของท่านนั้นเอง ก็สตรีใดได้ให้ทานนั้น ขอท่านจงบอกคติของนางเถิดว่า นางเกิด ณ ที่ไหน 744. Tattha yā ceva sā dānamadāsi nārīti yassa dānassa anumodanāya tvaṃ īdisaṃ sampattiṃ paṭilabhi, taṃ dānaṃ yā ceva sā nārī adāsīti visākhaṃ mahāupāsikaṃ sandhāya vadati. Tāya eva devatāya tassā sampattiṃ kathāpetukāmo āha ‘‘tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā’’ti. Tassā gatinti tāya nibbattadevagatiṃ. ๗๔๔. ในบทเหล่านั้น บทว่า yā ceva sā dānamadāsi nārī ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกาว่า สตรีใดได้ให้ทานนั้น คือทานที่ท่านอนุโมทนาแล้วได้สมบัติเช่นนี้. พระเถระประสงค์จะให้เทพธิดานั้นเองบอกถึงสมบัติของนางวิสาขานั้น จึงกล่าวว่า tassā gatiṃ brūhi kuhiṃ uppannā sā. บทว่า Tassā gatiṃ คือ เทวคติที่นางบังเกิด. Idāni therena pucchitamatthaṃ dassentī āha – บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะแสดงเนื้อความที่พระเถระทูลถาม จึงได้กล่าวว่า 745. ๗๔๕. ‘‘Yā sā ahu mayhaṃ sakhī bhadante, saṅghassa kāresi mahāvihāraṃ; Viññātadhammā sā adāsi dānaṃ, uppannā nimmānaratīsu devesu. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สหายของดิฉันใด ได้สร้างมหาวิหารถวายแด่พระสงฆ์ นางเป็นผู้รู้แจ้งธรรมแล้วได้ถวายทาน บังเกิดในหมู่เทพชั้นนิมมานรดี 746. ๗๔๖. ‘‘Pajāpatī tassa sunimmitassa,Acintiyo kammavipāka tassā; Yametaṃ pucchasi ‘kuhiṃ uppannā sā’ti,Taṃ te viyākāsiṃ anaññathā aha’’nti. นางเป็นพระชายาของท้าวสุนิมมิตะ วิบากแห่งกรรมของนางเป็นอจินไตย ท่านถามเรื่องใดว่า 'นางเกิด ณ ที่ไหน' ดิฉันได้พยากรณ์เรื่องนั้นแก่ท่านโดยไม่เป็นอย่างอื่นแล้ว 745. Tattha viññātadhammāti viññātasāsanadhammā, paṭividdhacatusaccadhammāti attho. ๗๔๕. ในบทนั้น บทว่า viññātadhammā อธิบายว่า เป็นผู้มีธรรมคือคำสอนอันรู้แจ้งแล้ว คือมีธรรมคือสัจจะ 4 อันแทงตลอดแล้ว. 746. Sunimmitassāti sunimmitassa devarājassa. Acintiyo kammavipāka tassāti vibhattilopaṃ katvā niddeso, tassā mama sakhiyā nibbānaratīsu [Pg.176] nibbattāya kammavipāko puññakammassa vipākabhūtā dibbasampatti acintiyā appameyyāti attho. Anaññathāti aviparītaṃ yathāsabhāvato. Kathaṃ panāyaṃ tassā sampattiṃ aññāsīti? Subhaddā viya bhaddāya, visākhāpi devadhītā imissā santikaṃ agamāsi. ๗๔๖. คำว่า Sunimmitassā หมายถึง ท้าวสุนิมมิตเทวราช. คำว่า Acintiyo kammavipāka tassā เป็นการแสดงโดยลบวิภัตติ มีอธิบายว่า วิบากแห่งกรรมคือทิพยสมบัติอันเป็นผลแห่งบุญกรรมของเพื่อนหญิงของดิฉันนั้น ผู้บังเกิดในชั้นนิมมานรดี เป็นสิ่งที่ใครๆ ไม่ควรคิดและไม่สามารถประมาณได้. คำว่า Anaññāthā คือ ตามความเป็นจริง ไม่ผิดเพี้ยน. ถามว่า ก็เทพธิดานี้รู้ถึงสมบัติของนางวิสาขาได้อย่างไร? ตอบว่า เช่นเดียวกับนางสุภัททา แม้นางวิสาขาเทพธิดาก็ได้มาหาเทพธิดานี้. Idāni devadhītā theraṃ aññesampi dānasamādapane niyojentī imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi – บัดนี้ เทพธิดาเมื่อจะชักชวนผู้อื่นในการให้ทาน จึงแสดงธรรมด้วยคาถาเหล่านี้ว่า - 747. ๗๔๗. ‘‘Tenahaññepi samādapetha, saṅghassa dānāni dadātha vittā; Dhammañca suṇātha pasannamānasā, sudullabho laddho manussalābho. เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายจงชักชวนผู้อื่นด้วย จงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ด้วย และจงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใสฟังธรรมด้วย เพราะการได้อัตภาพเป็นมนุษย์นั้นหาได้ยากยิ่ง 748. ๗๔๘. ‘‘Yaṃ maggaṃ maggādhipatī adesayi, brahmassaro kañcanasannibhattaco; Saṅghassa dānāni dadātha vittā, mahapphalā yattha bhavanti dakkhiṇā. พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งมรรคา มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ ได้ทรงแสดงทางใดไว้ ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ยินดีถวายทานแก่สงฆ์ในทางนั้น เพราะทักษิณาทานที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก 749. ๗๔๙. ‘‘Ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā, cattāri etāni yugāni honti; Te dakkhiṇeyyā sugatassa sāvakā, etesu dinnāni mahapphalāni. บุคคล ๘ จำพวก ๔ คู่ ที่ท่านผู้รู้สรรเสริญแล้ว บุคคลเหล่านั้นเป็นสาวกของพระสุคต เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทาน ทานที่บุคคลถวายในท่านเหล่านั้นย่อมมีผลมาก 750. ๗๕๐. ‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā; Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito. บุคคลผู้ปฏิบัติ ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ นี้คือสงฆ์ผู้ดำเนินไปตรงแล้ว เป็นผู้ตั้งมั่นในปัญญาและศีล 751. ๗๕๑. ‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ; Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ. เมื่อมนุษย์ทั้งหลายผู้มุ่งหวังบุญ บูชาอยู่ กระทำบุญอันเป็นอุปธิ บุญที่ถวายในสงฆ์ย่อมมีผลมาก 752. ๗๕๒. ‘‘Eso hi saṅgho vipulo mahaggato, esappameyyo udadhīva sāgaro; Ete hi seṭṭhā naravīrasāvakā, pabhaṅkarā dhammamudīrayanti. สงฆ์นี้เป็นผู้กว้างขวางและยิ่งใหญ่ ประมาณไม่ได้ดุจห้วงมหาสมุทร สงฆ์เหล่านี้เป็นสาวกผู้ประเสริฐของพระพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ เป็นผู้ทำแสงสว่าง ประกาศธรรมอยู่ 753. ๗๕๓. ‘‘Tesaṃ [Pg.177] sudinnaṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ, ye saṅghamuddissa dadanti dānaṃ; Sā dakkhiṇā saṅghagatā patiṭṭhitā, mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā. ทานที่บุคคลถวายเจาะจงสงฆ์ ชื่อว่าถวายดีแล้ว บูชาดีแล้ว ยัญนั้นชื่อว่าบูชาดีแล้ว ทักษิณาทานนั้นไปตั้งมั่นอยู่ในสงฆ์ มีผลมาก อันพระพุทธเจ้าผู้รู้แจ้งโลกทรงสรรเสริญแล้ว 754. ๗๕๔. ‘‘Etādisaṃ yaññamanussarantā, ye vedajātā vicaranti loke; Vineyya maccheramalaṃ samūlaṃ, aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. บุคคลเหล่าใดเมื่อระลึกถึงยัญเช่นนี้ เป็นผู้เกิดความปราโมทย์เที่ยวไปในโลก กำจัดมลทินคือความตระหนี่พร้อมทั้งรากเหง้าได้แล้ว บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถูกนินทา และย่อมเข้าถึงฐานะคือสวรรค์ 747. Tattha tenahaññepīti tenahi aññepi. Tenāti ca tena kāraṇena, hīti nipātamattaṃ. ‘‘Samādapethā’’ti vatvā samādapanākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa dānāni dadāthā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ manussabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sudullabho laddho manussalābho’’ti. Tattha aṭṭha akkhaṇā nāma tayo apāyā arūpā asaññasattā paccantadeso indriyānaṃ vekallaṃ niyatamicchādiṭṭhikatā apātubhāvo buddhassāti. ๗๔๗. ในบทนั้น คำว่า tenahaññepi ตัดบทเป็น tena hi aññepi. คำว่า tena หมายถึง ด้วยเหตุนั้น. คำว่า hi เป็นเพียงนิบาต. หลังจากกล่าวว่า "จงให้สมาทาน" แล้ว เพื่อแสดงอาการแห่งการให้สมาทาน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์". ทรงหมายถึงความเป็นมนุษย์ที่เว้นจากอักขณะ (สมัยที่ไม่ใช่ขณะ) 8 ประการ จึงตรัสว่า "การได้อัตภาพเป็นมนุษย์ที่ได้ยากยิ่ง". ในคำนั้น อักขณะ 8 ประการ ได้แก่ อบาย 3, อรูปภูมิ, อสัญญีสัตตภูมิ, ปัจจันตประเทศ, ความบกพร่องแห่งอินทรีย์, ความเป็นผู้มีนิยตมิจฉาทิฐิ และการที่พระพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้น. 748. Yaṃ magganti yaṃ khettavisese kataṃ dānaṃ, taṃ ekantena sugatisampāpanato sugatigāmimaggaṃ apāyamaggato jagghamaggādito ca ativiya seṭṭhabhāvena maggādhipanti katvā. Dānampi hi saddhāhiriyo viya ‘‘devalokagāmimaggo’’ti vuccati. Yathāha – ๗๔๘. คำว่า yaṃ maggaṃ หมายถึง ทานใดที่ทำในเขตอันวิเศษ ทานนั้นเป็นทางไปสู่สุคติ เพราะทำให้ถึงสุคติโดยส่วนเดียว และเพราะความเป็นทางที่ประเสริฐยิ่งกว่าทางไปสู่อบายและทางเท้าเป็นต้น จึงเรียกว่า มัคคาธิปติ (ทางอันเป็นใหญ่). แม้แต่ทาน ท่านก็เรียกว่า "ทางไปสู่เทวโลก" เหมือนกับศรัทธาและหิริ. ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า - ‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ, dhammā ete sappurisānuyātā; Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti, etena hi gacchati devaloka’’nti.(a. ni. 8.32; kathā. 480); "ศรัทธา หิริ และกุศลทาน ธรรมเหล่านี้สัตบุรุษดำเนินตามแล้ว. ท่านเรียกทางนี้ว่าเป็นทางอันเป็นทิพย์ เพราะบุคคลย่อมไปสู่เทวโลกได้ด้วยทางนี้." ‘‘Maggādhipatī’’ti vā pāṭho, tassa ariyamaggena sadevakassa lokassa adhipatibhūto satthāti attho daṭṭhabbo. Saṅghassa dānāni dadāthātiādinā punapi dakkhiṇeyyesu dānasaṃvibhāge niyojentī āha. อีกบทหนึ่งว่า Maggādhipatī พึงทราบเนื้อความของบทนั้นว่า พระศาสดาผู้เป็นใหญ่ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกด้วยอริยมรรค. ด้วยคำเป็นต้นว่า "จงถวายทานแก่สงฆ์" ทรงตรัสเพื่อชักชวนในการจำแนกทานในทักขิไณยบุคคลทั้งหลายอีกครั้ง. 749. Idāni [Pg.178] taṃ dakkhiṇeyyaṃ ariyasaṅghaṃ sarūpato dassentī ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti gāthamāha. Tattha yeti aniyamitaniddeso. Puggalāti sattā. Aṭṭhāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Te hi cattāro ca paṭipannā cattāro ca phale ṭhitāti aṭṭha honti. Sataṃ pasatthāti sappurisehi buddhapaccekabuddhasāvakehi aññehi ca devamanussehi passatthā. Kasmā? Sahajātasīlādiguṇayogato. Tesañhi campakabakulakusumādīnaṃ viya sahajātavaṇṇagandhādayo sahajātasīlasamādhiādayo guṇā, tena te vaṇṇagandhādisampannāni viya pupphāni devamanussānaṃ sataṃ piyā manāpā pāsaṃsiyā ca honti. Tena vuttaṃ ‘‘ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā’’ti. Te pana saṅkhepato sotāpattimaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yugaṃ, evaṃ yāva arahattamaggaṭṭho phalaṭṭhoti ekaṃ yuganti cattāri yugāni honti. Tenāha ‘‘cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā’’ti. Teti pubbe aniyamato uddiṭṭhānaṃ niyametvā dassanaṃ. Te hi sabbepi kammaṃ kammaphalañca saddahitvā dātabbadeyyadhammasaṅkhātaṃ dakkhiṇaṃ arahantīti dakkhiṇeyyā guṇavisesayogena dānassa mahapphalabhāvasādhanato. Sugatassa sāvakāti sammāsambuddhassa dhammasavanante ariyāya jātiyā jātatāya taṃ dhammaṃ suṇantīti sāvakā. Etesu dinnāni mahapphalānīti etesu sugatassa sāvakesu appakānipi dānāni dinnāni paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā mahapphalāni honti. Tenāha bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, saṅghā vā gaṇā vā, tathāgatasāvakasaṅgho tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90). ๗๔๙. บัดนี้ เพื่อจะแสดงพระอริยสงฆ์ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลนั้นโดยรูปธรรม จึงตรัสคาถาว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า ye เป็นคำระบุที่ไม่เจาะจง. คำว่า puggalā หมายถึง สัตว์ทั้งหลาย. คำว่า aṭṭha เป็นการกำหนดนับบุคคลเหล่านั้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นมี 8 คือ ผู้ปฏิบัติ 4 และผู้ตั้งอยู่ในผล 4. คำว่า sataṃ pasatthā หมายถึง อันสัตบุรุษทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพุทธสาวก และเทวดามนุษย์อื่นๆ สรรเสริญแล้ว. เพราะเหตุไร? เพราะประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่เกิดร่วมกัน. จริงอยู่ คุณธรรมมีศีลและสมาธิเป็นต้นของบุคคล 8 จำพวกนั้น เป็นสิ่งที่เกิดร่วมกัน เหมือนกับสีและกลิ่นที่เกิดร่วมกันของดอกจำปา ดอกพิกุล และดอกมะลิเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น บุคคลเหล่านั้นจึงเป็นที่รัก เป็นที่พอใจ และควรแก่การสรรเสริญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เหมือนดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ye puggalā aṭṭha sataṃ pasatthā". บุคคลเหล่านั้น โดยย่อคือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคและโสดาปัตติผล เป็น 1 คู่, รวมเป็น 4 คู่ จนถึงผู้ตั้งอยู่ในอรหัตมรรคและอรหัตผล. ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "cattāri etāni yugāni honti te dakkhiṇeyyā". คำว่า te เป็นการระบุเจาะจงบุคคลที่กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงในตอนต้น. เพราะบุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเชื่อกรรมและผลของกรรมแล้ว ย่อมควรรับทักษิณาที่เรียกว่าไทยธรรมที่ควรให้ จึงชื่อว่า ทักขิไณยบุคคล เพราะเป็นผู้ทำทานให้มีผลมากด้วยการประกอบด้วยคุณวิเศษ. ในบทว่า sugatassa sāvakā หมายถึง เป็นสาวกเพราะฟังธรรมนั้น เนื่องจากเกิดในอริยชาติในเวลาจบการฟังธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. คำว่า etesu dinnāni mahapphalānī หมายถึง ทานแม้เพียงเล็กน้อยที่ถวายในพระสาวกของพระสุคตเหล่านี้ ย่อมมีผลมาก เพราะความบริสุทธิ์แห่งทักษิณาโดยฝ่ายปฏิคาหก. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใด พระตถาคตสาวกสงฆ์ ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าสงฆ์และคณะเหล่านั้น" เป็นต้น. 750. Cattāro ca paṭipannātiādi heṭṭhā vuttatthameva. ๗๕๐. คำเป็นต้นว่า cattāro ca paṭipannā มีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง. Idha pana āyasmā anuruddho attanā devatāya ca vuttamatthaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ก็ในเรื่องนี้ ท่านพระอนุรุทธะผู้มีอายุมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความที่ตนและเทวดากล่าวแล้วแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว เทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Vihāravimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวิหารวิมาน จบแล้ว 7. Caturitthivimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถาจตุริตถิวิมาน Abhikkantena [Pg.179] vaṇṇenāti caturitthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati sāvatthiyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. So tattha paṭipāṭiyā ṭhitesu catūsu vimānesu catasso devadhītaro paccekaṃ accharāsahassaparivārā dibbasampattiṃ anubhavantiyo disvā tāhi pubbe katakammaṃ pucchanto – จตุริตถิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงสาวัตถี ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เที่ยวจาริกไปในเทวโลกโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปสู่ภพดาวดึงส์ ท่านเห็นเทพธิดา ๔ องค์ ผู้มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวารแต่ละองค์ กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมาน ๔ หลังซึ่งตั้งอยู่ตามลำดับในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว ประสงค์จะถามถึงกรรมที่เทพธิดาเหล่านั้นทำไว้ในกาลก่อน จึงได้ถามว่า – 755. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ๗๕๕. “ด้วยวรรณะอันงามยิ่ง... (เปยยาล)... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Imāhi gāthāhi paṭipāṭiyā pucchi. Tāpi tassa pucchānantaraṃ paṭipāṭiyā byākariṃsu. Taṃ dassetuṃ – (ท่านพระมหาโมคคัลลานะ) ได้ถามตามลำดับด้วยคาถาเหล่านี้ แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ตอบตามลำดับในทันทีที่ท่านถาม เพื่อแสดงเนื้อความนั้น (จึงมีคาถาต่อไปนี้) – 758. ‘‘Sā devatā attamanā…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. – ๗๕๘. “เทวดานั้นมีใจยินดี... (เปยยาล)... นี้เป็นผลของกรรมอะไร” ดังนี้ – Ayaṃ gāthā vuttā. คาถานี้ท่านกล่าวไว้ Tā kira kassapassa bhagavato kāle esikānāmake raṭṭhe paṇṇakate nāma nagare kulagehe nibbattā vayappattā tasmiṃyeva nagare patikulaṃ gatā samaggavāsaṃ vasanti. Tāsu ekā aññataraṃ piṇḍacārikaṃ bhikkhuṃ disvā pasannacittā indīvarakalāpaṃ adāsi, aparā aññassa nīluppalahatthakaṃ adāsi, aparā padumahatthakaṃ adāsi, aparā sumanamakuḷāni adāsi. Tā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu, tāsaṃ accharāsahassaṃ parivāro ahosi. Tā tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā tato cutā tasseva kammassa vipākāvasesena aparāparaṃ tattheva saṃsarantiyo imasmiṃ buddhuppāde tattheva uppannā vuttanayena āyasmatā mahāmoggallānena pucchitā. Tāsu ekā attanā kataṃ pubbakammaṃ therassa kathentī – ได้ยินว่า เทพธิดาเหล่านั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะ ได้บังเกิดในตระกูล ณ นครชื่อปัณณกตะ ในแคว้นชื่อเอสิกา เมื่อเจริญวัยแล้ว ก็ได้ไปสู่ตระกูลสามีในนครนั้นนั่นเทียว อยู่ร่วมกันโดยสามัคคี ในบรรดาสตรีเหล่านั้น สตรีคนหนึ่งเห็นภิกษุรูปหนึ่งผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายช่อดอกอุบลเขียว อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง อีกคนหนึ่งได้ถวายกำดอกปทุม อีกคนหนึ่งได้ถวายดอกมะลิตูม สตรีเหล่านั้นในสมัยต่อมาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ นางอัปสรหนึ่งพันได้เป็นบริวารของเทพธิดาเหล่านั้น เทพธิดาเหล่านั้นเสวยทิพยสมบัติตลอดอายุในภพดาวดึงส์นั้นแล้ว จุติจากภพนั้นแล้ว ด้วยวิบากที่เหลือแห่งกรรมนั้นนั่นเทียว ท่องเที่ยวไปในภพดาวดึงส์นั้นนั่นแหละภพแล้วภพเล่า ในพุทธอุบาทนี้ ก็บังเกิดในภพดาวดึงส์นั้นนั่นเทียว ถูกท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุถามแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้ว ในบรรดาเทพธิดาเหล่านั้น องค์หนึ่ง เมื่อจะบอกบุพกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระ จึงกล่าวว่า – 759. ๗๕๙. ‘‘Indīvarānaṃ [Pg.180] hatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa; Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme. “ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลเขียวแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา 760. ๗๖๐. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Āha. Aparā – ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) – 766. ๗๖๖. ‘‘Nīluppalahatthakaṃ ahamadāsiṃ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa; Esikānaṃ uṇṇatasmiṃ, nagaravare paṇṇakate ramme. “ข้าพเจ้าได้ถวายกำดอกอุบลขาบแก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา 767. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ๗๖๗. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Āha. Aparā – ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) – 773. ๗๗๓. ‘‘Odātamūlakaṃ haritapattaṃ, udakasmiṃ sare jātaṃ ahamadāsiṃ; Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ; Nagaravare paṇṇakate ramme. “ข้าพเจ้าได้ถวาย (ดอกบัว) ซึ่งมีรากขาว มีใบเขียว เกิดในน้ำในสระ แก่ภิกษุผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา 774. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ๗๗๔. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Āha. Aparā – ได้กล่าวแล้ว เทพธิดาอีกองค์หนึ่ง (กล่าวว่า) – 780. ๗๘๐. ‘‘Ahaṃ sumanā sumanassa sumanamakuḷāni, dantavaṇṇāni ahamadāsiṃ; Bhikkhuno piṇḍāya carantassa, esikānaṃ uṇṇatasmiṃ; Nagaravare paṇṇakate ramme. “ข้าพเจ้าผู้มีใจดี ได้ถวายดอกมะลิตูมซึ่งมีสีดุจงาช้าง แก่ภิกษุผู้มีใจดี ผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต ณ นครอันประเสริฐชื่อปัณณกตะ อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งตั้งอยู่ในที่สูงแห่งชาวเอสิกา 781. ‘‘Tena [Pg.181] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ๗๘๑. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (เปยยาล)... และวรรณะของข้าพเจ้าย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Āha. ได้กล่าวแล้ว 759. Tattha indīvarānaṃ hatthakanti uddālakapupphahatthaṃ vātaghātakapupphakalāpaṃ. Esikānanti esikāraṭṭhassa. Uṇṇatasmiṃ nagaravareti uṇṇate bhūmipadese niviṭṭhe meghodaraṃ lihantehi viya accuggatehi pāsādakūṭāgārādīhi uṇṇate uttamanagare. Paṇṇakateti evaṃnāmake nagare. ๗๕๙. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อินฺทีวรานํ หตฺถกํ ได้แก่ กำดอกคูน หรือช่อดอกคูน บทว่า เอสิกานํ ได้แก่ แห่งแคว้นเอสิกา บทว่า อุณฺณตสฺมึ นครวเร ได้แก่ ในนครอันประเสริฐซึ่งตั้งอยู่บนพื้นที่สูง สูงเด่นด้วยปราสาทและเรือนยอดเป็นต้นอันสูงตระหง่านประดุจเลียท้องเมฆ บทว่า ปณฺณกเต ได้แก่ ในนครชื่ออย่างนี้ 766. Nīluppalahatthakanti kuvalayakalāpaṃ. ๗๖๖. บทว่า นีลุปฺปลหตฺถกํ ได้แก่ ช่อดอกอุบลขาบ 773. Odātamūlakanti setamūlaṃ, bhisamūlānaṃ dhavalatāya vuttaṃ, padumakalāpaṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘haritapatta’’ntiādi. Tattha haritapattanti nīlapattaṃ. Avijahitamakuḷapattassa hi padumassa bāhirapattāni haritavaṇṇāni eva honti. Udakasmiṃ sare jātanti sare udakamhi jātaṃ, saroruhanti attho. ๗๗๓. บทว่า โอทาตมูลกํ ได้แก่ มีรากขาว ท่านกล่าวไว้เพราะความที่รากเหง้าเป็นของขาว ท่านกล่าวหมายถึงช่อดอกปทุม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า หริตปตฺตํ ในบทเหล่านั้น บทว่า หริตปตฺตํ ได้แก่ ใบสีเขียว จริงอยู่ ใบชั้นนอกของดอกปทุมซึ่งมีกลีบและเกสรที่ยังไม่คลี่บานย่อมมีสีเขียวนั่นเทียว บทว่า อุทกสฺมึ สเร ชาตํ ได้แก่ เกิดในน้ำในสระ อธิบายว่า สโรหรุหะ (เกิดในสระ) 780. Sumanāti evaṃnāmā. Sumanassāti sundaracittassa. Sumanamakuḷānīti jātisumanapupphamakuḷāni. Dantavaṇṇānīti sajjukaṃ ullikhitahatthidantasadisavaṇṇāni. ๗๘๐. บทว่า สุมนา ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้ (หรือ ผู้มีใจดี) บทว่า สุมนสฺสา ได้แก่ ผู้มีจิตดี บทว่า สุมนมกุฬานิ ได้แก่ ดอกมะลิตูม บทว่า ทนฺตวณฺณานิ ได้แก่ มีสีคล้ายงาช้างที่ขัดใหม่ๆ Evaṃ tāhi attanā katakamme kathite thero tāsaṃ anupubbiṃ kathaṃ kathetvā saccāni pakāsesi. Saccapariyosāne sā sabbāpi sahaparivārā sotāpannā ahesuṃ. Thero taṃ pavattiṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā dhammadesanā mahājanassa sātthikā jātāti. เมื่อกรรมที่ตนทำแล้วอันเทพธิดาเหล่านั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ พระเถระกล่าวอนุปุพพิกถาแก่เทพธิดาเหล่านั้นแล้ว ได้ประกาศสัจจะทั้งหลาย ในกาลจบเทศนาแสดงสัจจะ เทพธิดาแม้ทั้งหมดเหล่านั้นพร้อมทั้งบริวารได้เป็นพระโสดาบัน พระเถระมาสู่มนุสสโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Caturitthivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจตุริตถิวิมาน จบแล้ว 8. Ambavimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถาอัมพวิมาน Dibbaṃ [Pg.182] te ambavanaṃ rammanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññatarā upāsikā āvāsadānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā chandajātā bhagavantaṃ abhivādetvā evamāha ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āvāsaṃ kāretukāmā, icchāmi tādisaṃ okāsaṃ, ācikkhatū’’ti. Bhagavā bhikkhū āṇāpesi, bhikkhū tassā okāsaṃ dassesuṃ. Sā tattha ramaṇīyaṃ āvāsaṃ kāretvā tassa samantato ambarukkhe ropesi. So āvāso samantato ambapantīhi parikkhitto chāyūdakasampanno muttājālasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgo ativiya manoharo ahosi. Sā taṃ vihāraṃ nānāvaṇṇehi vatthehi pupphadāmagandhadāmādīhi ca devavimānaṃ viya alaṅkaritvā telapadīpaṃ āropetvā ambarukkhe ca ahatehi vatthehi veṭhetvā saṅghassa niyyādesi. อัมบวิมาน (วิมานป่ามะม่วง) เริ่มต้นด้วยคำว่า Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ. เรื่องราวเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เชตวันมหาวิหาร ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น อุบาสิกาคนหนึ่งในกรุงสาวัตถี ได้ฟังเรื่องอานิสงส์อันยิ่งใหญ่ของการถวายที่พักอาศัย เกิดความเลื่อมใส จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันปรารถนาจะสร้างที่พักอาศัยสักแห่งหนึ่ง ใคร่ขอให้พระองค์ทรงบอกสถานที่ที่เหมาะสมแก่หม่อมฉันด้วยเถิด". พระผู้มีพระภาคทรงรับสั่งแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงแสดงสถานที่แก่นาง. นางได้สร้างที่พักอันรื่นรมย์ ณ ที่นั้น และปลูกต้นมะม่วงไว้โดยรอบที่พักนั้น. ที่พักนั้นแวดล้อมด้วยแถวต้นมะม่วงโดยรอบ สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ มีพื้นดินสีขาวดุจโรยด้วยทรายที่เหมือนข่ายมุก น่ารื่นรมย์ใจยิ่งนัก. นางได้ประดับวิหารนั้นด้วยผ้าสีต่างๆ และพวงดอกไม้พวงน้ำหอมเป็นต้น ประดุจเทววิหาร จุดประทีปน้ำมัน และนำผ้าใหม่ที่ยังไม่ผ่านการซักมาพันรอบต้นมะม่วง แล้วน้อมถวายแก่สงฆ์. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, tassā mahantaṃ vimānaṃ pāturahosi ambavanaparikkhittaṃ. Sā tattha accharāgaṇaparivāritā dibbasampattiṃ anubhavati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upagantvā imāhi gāthāhi pucchi – ต่อมานางได้ทำกาลกิริยาแล้วไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ วิมานอันใหญ่โตที่แวดล้อมด้วยป่ามะม่วงได้ปรากฏแก่นาง. นางแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา เสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิหารนั้น. พระมหาโมคคัลลานะเถระได้ไปยังที่นั้นแล้วถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า - 783. ๗๘๓. ‘‘Dibbaṃ te ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako; Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito. "ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของเธอน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา." 784. ๗๘๔. ‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā; Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito. "ประทีปทองคำดวงใหญ่ส่องสว่างอยู่ในที่นี้ตลอดเวลา แวดล้อมไปด้วยต้นไม้ที่มีผลเป็นผ้าโดยรอบ." 785. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๗๘๕. "เพราะเหตุใดเธอจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของเธอจึงสว่างไสวไปทุกทิศ." 787. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๗๘๗. "เทพธิดานั้นดีใจแล้ว... นี้เป็นผลของกรรมใด." 788. ๗๘๘. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, purimāya jātiyā manussaloke; Vihāraṃ saṅghassa kāresiṃ, ambehi parivāritaṃ. "เมื่อก่อนหม่อมฉันเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในโลกมนุษย์ชาติก่อน ได้สร้างวิหารแวดล้อมด้วยต้นมะม่วงถวายแก่สงฆ์." 789. ๗๘๙. ‘‘Pariyosite [Pg.183] vihāre, kārente niṭṭhite mahe; Ambehi chādayitvāna, katvā dussamaye phale. "เมื่อวิหารเสร็จเรียบร้อยแล้ว ในขณะที่ทำพิธีฉลอง หม่อมฉันได้ใช้ผ้าคลุมต้นมะม่วงเหล่านั้น ทำให้ต้นมะม่วงมีผลเป็นผ้าในเวลานั้น." 790. ๗๙๐. ‘‘Padīpaṃ tattha jāletvā, bhojayitvā gaṇuttamaṃ; Niyyādesiṃ taṃ saṅghassa, pasannā sehi pāṇibhi. "หม่อมฉันได้จุดประทีปในที่นั้น ถวายภัตตาหารแก่หมู่สงฆ์ผู้ประเสริฐสุด มีจิตเลื่อมใส น้อมถวายวิหารนั้นแก่สงฆ์ด้วยมือของตนเอง." 791. ๗๙๑. ‘‘Tena me ambavanaṃ rammaṃ, pāsādettha mahallako; Nānātūriyasaṅghuṭṭho, accharāgaṇaghosito. "ด้วยบุญนั้น ป่ามะม่วงอันเป็นทิพย์ของหม่อมฉันจึงน่ารื่นรมย์ ปราสาทในที่นี้ก็ใหญ่โต กึกก้องด้วยเสียงดนตรีต่างๆ และระงมด้วยเสียงของหมู่เทพธิดา." 792. ๗๙๒. ‘‘Padīpo cettha jalati, niccaṃ sovaṇṇayo mahā; Dussaphalehi rukkhehi, samantā parivārito. "ประทีปทองคำดวงใหญ่ส่องสว่างอยู่ในที่นี้ตลอดเวลา แวดล้อมไปด้วยต้นไม้ที่มีผลเป็นผ้าโดยรอบ." 793. ๗๙๓. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – "เพราะบุญนั้น หม่อมฉันจึงมีวรรณะเช่นนี้... วรรณะของหม่อมฉันจึงสว่างไสวไปทุกทิศ." Sā devatā byākāsi. เทพธิดานั้นได้พยากรณ์ (ตอบ) แล้ว. 783. Tattha mahallakoti mahanto āyāmavitthārehi ubbedhena ca vipulo, uḷāratamoti attho. Accharāgaṇaghositoti taṃ pamodituṃ saṅgītivasena ceva piyasallāpavasena ca accharāsaṅghena samugghosito. ๗๘๓. ในบทเหล่านั้น คำว่า mahallako หมายถึง ใหญ่โต กว้างขวางทั้งโดยความยาว ความกว้าง และความสูง คือประเสริฐยิ่ง. คำว่า accharāgaṇaghosito หมายถึง กึกก้องด้วยหมู่เทพธิดาด้วยอำนาจแห่งการขับร้องและการเจรจาที่น่ารักเพื่อให้เทพธิดานั้นบันเทิงใจ. 784. Padīpo cettha jalatīti sūriyarasmisamujjalakiraṇavitāno ratanappadīpo ca ettha etasmiṃ pāsāde abhijalati. Dussaphalehīti dussāni phalāni etesanti dussaphalā. Tehi samuggiriyamānadibbavatthehīti attho. ๗๘๔. คำว่า Padīpo cettha jalati หมายถึง ประทีปรัตนะที่มีเพดานรัศมีสว่างไสวดุจแสงอาทิตย์ ย่อมสว่างไสวในปราสาทนี้. คำว่า dussaphalehi หมายถึง ต้นไม้ที่มีผ้าเป็นผล ชื่อว่า ทุสสผละ. อธิบายว่า ด้วยต้นไม้เหล่านั้นที่คายผ้าทิพย์ออกมา. 789. Kārente niṭṭhite maheti katapariyositassa vihārassa mahe pūjāya karīyamānāya ca. Katvā dussamaye phaleti dusseyeva tesaṃ ambānaṃ phalaṃ katvā. ๗๘๙. คำว่า Kārente niṭṭhite mahe หมายถึง ในขณะที่กระทำการบูชาฉลองวิหารที่สร้างเสร็จเรียบร้อยแล้ว. คำว่า katvā dussamaye phale หมายถึง ทำให้ต้นมะม่วงเหล่านั้นมีผลเป็นผ้าทีเดียว. 790. Gaṇuttamanti gaṇānaṃ uttamaṃ bhagavato sāvakasaṅghaṃ. Niyyādesinti sampaṭicchāpesiṃ, adāsinti attho. Sesaṃ vuttanayameva. ๗๙๐. คำว่า Gaṇuttamaṃ หมายถึง พระสาวกสงฆ์ของพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐสุดกว่าหมู่คณะทั้งหลาย. คำว่า Niyyādesiṃ หมายถึง ให้รับไว้ คือ ถวายแล้ว. ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายอัมบวิมาน จบสิ้นแล้ว. 9. Pītavimānavaṇṇanā ๙. การอธิบายปีตวิมาน. Pītavatthe [Pg.184] pītadhajeti pītavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute raññā ajātasattunā attanā paṭiladdhā bhagavato sarīradhātuyo gahetvā thūpe ca mahe ca kate rājagahavāsinī aññatarā upāsikā pātova katasarīrapaṭijagganā ‘‘satthu thūpaṃ pūjessāmī’’ti yathāladdhāni cattāri kosātakīpupphāni gahetvā saddhāvegena samussāhitamānasā maggaparissayaṃ anupadhāretvāva thūpābhimukhī gacchati. Atha naṃ taruṇavacchā gāvī abhidhāvantī vegena āpatitvā siṅgena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Sā tāvadeva tāvatiṃsabhavane nibbattantī sakkassa devarañño uyyānakīḷāya gacchantassa parivārabhūtānaṃ aḍḍhatiyānaṃ nāṭakakoṭīnaṃ majjhe attano sarīrapabhāya tā sabbā abhibhavantī saha rathena pāturahosi. Taṃ disvā sakko devarājā vimhitacitto acchariyabbhutajāto ‘‘kīdisena nu kho oḷārikena kammunā ayaṃ edisiṃ sumahatiṃ deviddhimupāgatā’’ti taṃ imāhi gāthāhi pucchi – เรื่องปีตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ปีตวัตเถ ปีตธเช เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับพระสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคที่ได้รับส่วนแบ่งมาแล้ว ทรงบรรจุไว้ในพระสถูปและทำการบูชา อุบาสิกาชาวเมืองราชคฤห์คนหนึ่งแต่เช้าตรู่ทำกิจส่วนตัวเสร็จแล้ว ตั้งใจว่า “จะบูชาพระสถูปของพระศาสดา” จึงถือดอกบวบขม 4 ดอกที่หาได้ มีใจเลื่อมใสอย่างแรงกล้า ไม่ทันพิจารณาอันตรายในระหว่างทาง มุ่งหน้าไปยังพระสถูป ขณะนั้น แม่โคลูกอ่อนวิ่งตรงมาชนและขวิดนางจนถึงแก่ความตาย นางไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ทันที ปรากฏกายพร้อมด้วยรถในระหว่างท่ามกลางเหล่าเทพนารีบริวารสองโกฏิครึ่งของท้าวสักกะเทวราชผู้กำลังเสด็จไปประพาสอุทยาน รัศมีกายของนางข่มเทพนารีเหล่านั้นทั้งหมด ท้าวสักกะเทวราชทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงอัศจรรย์ใจว่า “นางทำกรรมยิ่งใหญ่อะไรหนอ จึงถึงพร้อมด้วยเทวฤทธิ์อันมหาศาลเช่นนี้” จึงตรัสถามนางด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 795. ๗๙๕. ‘‘Pītavatthe pītadhaje, pītālaṅkārabhūsite; Pītacandanalittaṅge, pītauppalamālinī. “ท่านมีผ้าสีเหลือง มีธงสีเหลือง ประดับด้วยเครื่องอลังการสีเหลือง มีร่างกายลูบไล้ด้วยจันทน์เหลือง ทัดทรงพวงดอกอุบลสีเหลือง” 796. ๗๙๖. ‘‘Pītapāsādasayane, pītāsane pītabhājane; Pītachatte pītarathe, pītasse pītabījane. “มีที่นอนในปราสาทสีเหลือง มีอาสนะสีเหลือง มีภาชนะสีเหลือง มีฉัตรสีเหลือง มีรถสีเหลือง มีม้าสีเหลือง มีพัดวาลวีชนีสีเหลือง” 797. ๗๙๗. ‘‘Kiṃ kammamakarī bhadde, pubbe mānusake bhave; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. “ดูกรแม่เทพธิดาผู้เจริญ เมื่อก่อนในชาติที่เป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้? เมื่อถูกถามแล้วโปรดบอกเถิด ผลนี้เป็นผลของกรรมอะไร?” Sāpissa imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้นก็ได้พยากรณ์ตอบท้าวสักกะนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 798. ๗๙๘. ‘‘Kosātakī nāma latatthi bhante, tittikā anabhicchitā; Tassā cattāri pupphāni, thūpaṃ abhihariṃ ahaṃ. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีเถาวัลย์ชนิดหนึ่งชื่อบวบขม มีรสขม ไม่มีใครปรารถนา หม่อมฉันได้นำดอกของเถาบวบขมนั้น 4 ดอก ไปบูชาที่พระสถูป” 799. ๗๙๙. ‘‘Satthu sarīramuddissa, vippasannena cetasā; Nāssa maggaṃ avekkhissaṃ, na taggamanasā satī. “หม่อมฉันมีจิตเลื่อมใส อุทิศต่อพระสรีระของพระศาสดา ไม่ได้มองดูทางที่เดินไป เพราะมีใจจดจ่ออยู่ที่พระสถูปนั้น” 800. ๘๐๐. ‘‘Tato [Pg.185] maṃ avadhī gāvī, thūpaṃ apattamānasaṃ; Tañcāhaṃ abhisañceyyaṃ, bhiyyo nūna ito siyā. “ลำดับนั้น แม่โคได้ฆ่าหม่อมฉันผู้ยังมีใจไม่ถึงพระสถูป หากหม่อมฉันได้สั่งสมบุญนั้น (ด้วยการบูชาที่พระสถูป) บุญนั้นคงจะมากกว่านี้เป็นแน่” 801. ๘๐๑. ‘‘Tena kammena devinda, maghavā devakuñjara; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, tava sahabyamāgatā’’ti. ข้าแต่จอมเทพมฆวานผู้ประเสริฐดุจช้าง ด้วยกรรมนั้น (หม่อมฉัน) ละกายมนุษย์แล้ว จึงมาสู่ความเป็นสหายของพระองค์ ดังนี้ 795-6. Tattha pītacandanalittaṅgeti suvaṇṇavaṇṇena candanena anulittasarīre. Pītapāsādasayaneti sabbasovaṇṇamayena pāsādena suvaṇṇaparikkhittehi sayanehi ca samannāgate. Evaṃ sabbattha heṭṭhā upari ca pītasaddena suvaṇṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. ๗๙๕-๖. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปิตจนฺทนลิตฺตงฺเค ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยจันทน์มีสีดุจสีทอง. บทว่า ปิตปาสาทสยเน ความว่า ประกอบพร้อมแล้วด้วยปราสาทอันสำเร็จด้วยทองล้วน และด้วยที่นอนอันประดับด้วยทอง. พึงทราบว่า อย่างนี้ ในทุกแห่ง ทั้งเบื้องต่ำและเบื้องบน ด้วยปีตศัพท์ ทรงถือเอาทองคำนั่นเอง 798. Latatthīti latā atthi. Bhanteti sakkaṃ devarājānaṃ gāravena ālapati. Anabhicchitāti na abhikaṅkhitā. ๗๙๘. บทว่า ลตตฺถิ ตัดบทเป็น ลตา อตฺถิ. บทว่า ภนฺเต เป็นการเรียกท้าวสักกเทวราชโดยความเคารพ. บทว่า อนภิชฺฌิตา ความว่า ไม่เป็นที่ปรารถนา 799. Sarīranti sarīrabhūtaṃ dhātuṃ. Avayave cāyaṃ samudāyavohāro yathā ‘‘paṭo ḍaḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Assāti gorūpassa. Magganti āgamanamaggaṃ. Na avekkhissanti na olokayiṃ. Kasmā? Na taggamanasā satīti, tassaṃ gāviyaṃ gatamanā ṭhapitamanā na hontī, aññadatthu bhagavato thūpagatamanā eva samānāti attho. ‘‘Tadaṅgamanasā satī’’ti ca pāṭho, tadaṅge tassa bhagavato dhātuyā aṅge mano etissāti tadaṅgamanasā. Evaṃbhūtā ahaṃ tadā tassā maggaṃ nāvekkhissanti dasseti. ๗๙๙. บทว่า สรีรํ หมายถึง พระธาตุอันเป็นส่วนแห่งพระสรีระ. และนี่เป็นสมุทายโวหาร (การเรียกทั้งหมด) ในส่วนย่อย เหมือนคำว่า 'ผ้าถูกไฟไหม้' และ 'เห็นสมุทร'. บทว่า อสฺสา คือ แห่งโค. บทว่า มคฺคํ คือ หนทางที่มา. บทว่า น อเวกฺขิสฺสํ คือ ไม่ได้แลดู. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นผู้มีใจไม่ไปในสิ่งนั้นอยู่ ความว่า ไม่มีใจไป ไม่มีใจตั้งอยู่ในแม่โคนั้น ที่จริงแล้ว มีใจไปในพระสถูปของพระผู้มีพระภาคเท่านั้นอยู่ นี้คือเนื้อความ. ก็มีบทว่า 'ตทงฺคมนสา สตี' ด้วย ชื่อว่า ตทังคมนสา เพราะนางมีใจในองค์นั้น คือในองค์แห่งพระธาตุของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น. (พระคาถา) แสดงว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าจึงมิได้แลดูหนทางของแม่โคนั้น' 800. Thūpaṃ apattamānasanti thūpaṃ cetiyaṃ asampattaajjhāsayaṃ, manasi bhavoti hi mānaso, ajjhāsayo manoratho. ‘‘Thūpaṃ upagantvā pupphehi pūjessāmī’’ti uppannamanorathassa asampuṇṇatāya evaṃ vuttaṃ. Thūpaṃ cetiyaṃ pana pupphehi pūjanacittaṃ siddhameva, yena sā devaloke uppanna. Tañcāhaṃ abhisañceyyanti tañce ahaṃ abhisañcineyyaṃ, pupphapūjanena hi puññaṃ ahaṃ thūpaṃ abhigantvā yathādhippāyaṃ pūjanena sammadeva cineyyaṃ upacineyyanti attho. Bhiyyo nūna ito siyāti ito yathāladdhasampattitopi bhiyyo upari uttaritarā sampatti siyāti maññeti attho. ๘๐๐. บทว่า ถูปํ อปตฺตมานสํ ความว่า มีอัธยาศัยยังไม่ถึงพระสถูปเจดีย์. เพราะสิ่งที่เกิดในใจชื่อว่า มานัส, อัธยาศัยคือความดำริในใจ. ท่านกล่าวอย่างนี้ เพราะความดำริในใจที่เกิดขึ้นว่า 'เราจักเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาด้วยดอกไม้ทั้งหลาย' ยังไม่สมบูรณ์. แต่ว่า จิตที่คิดจะบูชาพระสถูปเจดีย์ด้วยดอกไม้ทั้งหลายสำเร็จแล้วทีเดียว ด้วยเหตุนั้น นางจึงบังเกิดในเทวโลก. บทว่า ตญฺจาหํ อภิสญฺเจยฺยํ คือ ถ้าหากว่าเราพึงสั่งสมบุญนั้น ความว่า ถ้าเราพึงสั่งสม พึงเพิ่มพูนบุญด้วยการบูชาดอกไม้ โดยเข้าไปยังพระสถูปแล้วบูชาตามความประสงค์ให้ดีทีเดียว. บทว่า ภิยฺโย นูน อิโต สิยา ความว่า สมบัติที่ประเสริฐยิ่งขึ้นไปกว่าสมบัติที่ได้รับแล้วนี้ พึงมีหนอ ดังนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจอย่างนี้ 801. Maghavā [Pg.186] devakuñjarāti ālapanaṃ. Tattha devakuñjarāti sabbabalaparakkamādivisesehi devesu kuñjarasadiso. Sahabyanti sahabhāvaṃ. ๘๐๑. บทว่า มฆวา เทวกุญฺชร เป็นอาลปนะ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เทวกุญฺชร คือ ผู้เปรียบประดุจช้างในหมู่เทพทั้งหลาย ด้วยคุณวิเศษมีกำลังและความเพียรทั้งปวงเป็นต้น. บทว่า สหพฺยํ คือ ความเป็นสหาย 802. ๘๐๒. ‘‘Idaṃ sutvā tidasādhipati, maghavā devakuñjaro; Tāvatiṃse pasādento, mātaliṃ etadabravī’’ti. – ท้าวมฆวานผู้เป็นจอมเทพสามสิบ ผู้ประเสริฐดุจช้าง ครั้นได้ทรงสดับคำนี้แล้ว เมื่อจะทรงยังเทพชั้นดาวดึงส์ให้เลื่อมใส จึงได้ตรัสคำนี้กะมาตลีเทพบุตร ดังนี้ Idaṃ dhammasaṅgāhakavacanaṃ. Tato sakko mātalipamukhassa devagaṇassa imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi – นี้เป็นคำของพระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม. ลำดับนั้น ท้าวสักกะได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่เทพมีมาตลีเทพบุตรเป็นประมุข ด้วยคาถาเหล่านี้ 803. ๘๐๓. ‘‘Passa mātali accheraṃ, cittaṃ kammaphalaṃ idaṃ; Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalaṃ. ดูก่อนมาตลี ท่านจงดูความอัศจรรย์นี้เถิด นี้คือวิบากแห่งกรรมอันวิจิตร ไทยธรรมแม้เล็กน้อยที่บุคคลทำแล้ว ย่อมเป็นบุญมีผลมาก 804. ๘๐๔. ‘‘Natthi citte pasannamhi, appakā nāma dakkhiṇā; Tathāgate vā sambuddhe, atha vā tassa sāvake. เมื่อจิตเลื่อมใสแล้ว ทักษิณาชื่อว่าเล็กน้อยย่อมไม่มี ในพระตถาคตสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือในพระสาวกของพระองค์ 805. ๘๐๕. ‘‘Ehi mātali amhepi, bhiyyo bhiyyo mahemase; Tathāgatassa dhātuyo, sukho puññānamuccayo. มาเถิด มาตลี แม้เราทั้งหลายก็จักบูชาพระธาตุของพระตถาคตให้ยิ่งๆ ขึ้นไป เพราะการสั่งสมบุญนำสุขมาให้ 806. ๘๐๖. ‘‘Tiṭṭhante nibbute cāpi, same citte samaṃ phalaṃ; Cetopaṇidhihetuhi, sattā gacchanti suggatiṃ. เมื่อพระตถาคตยังทรงพระชนม์อยู่ก็ดี ปรินิพพานแล้วก็ดี เมื่อจิตเสมอกัน ผลก็ย่อมเสมอกัน เพราะเหตุคือการตั้งจิตไว้ชอบ สัตว์ทั้งหลายย่อมไปสู่สุคติ 807. ๘๐๗. ‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā; Yattha kāraṃ karitvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā’’ti. พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ ทายกทั้งหลายได้กระทำสักการะในพระตถาคตเหล่าใดแล้ว ย่อมไปสู่สวรรค์ ดังนี้ 802. Tattha pasādentoti pasanne karonto, ratanattaye saddhaṃ uppādentoti attho. ๘๐๒. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปสาเทนฺโต คือ กระทำอยู่ซึ่งบุคคลผู้เลื่อมใส ความว่า ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย 803. Cittanti vicittaṃ acinteyyaṃ. Kammaphalanti deyyadhammassa anuḷārattepi khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca uḷārassa puññakammassa phalaṃ passāti yojanā. Appakampi kataṃ deyyaṃ, puññaṃ hoti mahapphalanti ettha katanti kāravasena sakkāravasena āyatane viniyuttaṃ. Deyyanti dātabbavatthuṃ. Puññanti tathāpavattaṃ puññakammaṃ. ๘๐๓. บทว่า จิตฺตํ คือ วิจิตร ไม่ควรคิด. บทว่า กมฺมผลํ พึงประกอบความว่า 'แม้เมื่อไทยธรรมไม่โอฬาร แต่เพราะความถึงพร้อมแห่งเขตและความถึงพร้อมแห่งจิต จงดูผลแห่งบุญกรรมอันโอฬาร'. ในบทว่า อปฺปกมฺปิ กตํ เทยฺยํ, ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลํ นี้ บทว่า กตํ คือ ที่ประกอบไว้ในที่อันควร โดยเป็นสักการะ โดยเป็นความเคารพ. บทว่า เทยฺยํ คือ วัตถุที่พึงถวาย. บทว่า ปุญฺญํ คือ บุญกรรมที่เกิดขึ้นเป็นไปอย่างนั้น 804. Idāni [Pg.187] yattha appakampi kataṃ puññaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘natthi citte pasannamhī’’ti gāthamāha. Taṃ suviññeyyameva. ๘๐๔. บัดนี้ เมื่อจะทรงกระทำเนื้อความที่ว่า 'ในพระรัตนตรัยใด บุญแม้เล็กน้อยที่ทำแล้วย่อมมีผลมาก' ให้ปรากฏแสดงอยู่ จึงตรัสคาถาว่า นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ. คาถานั้น พึงทราบได้ง่ายทีเดียว 805-6. Amhepīti mayampi. Mahemaseti mahāmase pūjāmase. Cetopaṇidhihetu hīti attano cittassa sammadeva ṭhapananimittaṃ, attasammāpaṇidhānenāti attho. Tenāha bhagavā – ๘๐๕-๖. บทว่า อมฺเหปิ คือ แม้เราทั้งหลาย. บทว่า มเหมเส คือ เราจงบูชา เราจงบูชา. บทว่า เจโตปณิธิเหตุ หิ ความว่า เพราะเป็นเหตุแห่งการตั้งจิตของตนไว้โดยชอบทีเดียว คือด้วยการตั้งตนไว้ชอบ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘‘Na taṃ mātāpitā kayirā, aññe vāpi ca ñātakā; Sammā paṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti. (dha. pa. 43); มารดาบิดาหรือหมู่ญาติเหล่าอื่นก็ไม่พึงกระทำประโยชน์นั้นให้ได้ แต่จิตที่บุคคลตั้งไว้ชอบแล้ว ย่อมทำเขาให้ประเสริฐกว่านั้นได้ ดังนี้ Evañca pana vatvā sakko devānamindo uyyānakīḷāya ussāhaṃ paṭippassambhetvā tatova paṭinivattitvā attanā abhiṇhaṃ pūjaneyyaṭṭhānabhūte cūḷāmaṇicetiye sattāhaṃ pūjaṃ akāsi. Atha aparena samayena devacārikaṃ gatassa āyasmato nāradattherassa taṃ pavattiṃ gāthāheva kathesi, thero dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te tathā naṃ saṅgahaṃ āropesunti. ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพทรงระงับความอุตสาหะในการเล่นในอุทยาน เสด็จกลับจากที่นั้นนั่นเอง แล้วได้ทรงกระทำการบูชา ณ จุฬามณีเจดีย์อันเป็นสถานที่ที่พระองค์ทรงบูชาเนืองๆ ตลอด ๗ วัน. ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา ได้ตรัสบอกเรื่องราวนั้นด้วยคาถาทั้งหลายนั่นเองแก่พระนารทเถระผู้มีอายุ ผู้ไปสู่เทวโลกเพื่อจาริก, พระเถระได้กราบทูลแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรม, พระเถระเหล่านั้นจึงได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาตามนั้น Pītavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปีตวิมาน จบ 10. Ucchuvimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาอุจฉุวิมาน Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakanti ucchuvimānaṃ. Taṃ heṭṭhā ucchuvimānena pāḷito ca aṭṭhuppattito ca sadisameva. Kevalaṃ tattha sassu suṇisaṃ pīṭhakena paharitvā māresi, idha pana leḍḍunāti ayameva viseso. Vatthuno pana bhinnattā ubhayampi visuṃyeva saṅgahaṃ āruḷhanti veditabbaṃ. เรื่องอุจฉุวิมาน (เริ่มด้วยคาถาว่า) โอภาสยิตฺวา ปถวึ สเทวกํ. เรื่องนั้นเหมือนกับอุจฉุวิมาน (ที่กล่าวมา) ข้างต้น ทั้งโดยบาลีและโดยเหตุเกิดเรื่อง. เพียงแต่ว่า ในเรื่องนั้น แม่ผัวตีลูกสะใภ้ด้วยตั่งเล็กให้ถึงตาย แต่ในเรื่องนี้ (ตี) ด้วยก้อนดิน นี้เป็นความแตกต่างกัน. แต่เพราะเรื่องราวต่างกัน พึงทราบว่า ทั้งสองเรื่องจึงถูกยกขึ้นสู่การสังคายนาแยกกันนั่นเอง 808. ๘๐๘. ‘‘Obhāsayitvā pathaviṃ sadevakaṃ, atirocasi candimasūriyā viya; Siriyā ca vaṇṇena yasena tejasā, brahmāva deve tidase sahindake. ท่านยังแผ่นดินพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างไสว รุ่งเรืองยิ่งนัก ดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ ด้วยสิริ วรรณะ ยศ และเดช เปรียบดังท้าวมหาพรหมในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งพระอินทร์ 809. ๘๐๙. ‘‘Pucchāmi [Pg.188] taṃ uppalamāladhārinī, āveḷinī kañcanasannibhattace; Alaṅkate uttamavatthadhārinī, kā tvaṃ subhe devate vandase mamaṃ. เราขอถามท่าน ผู้ทรงไว้ซึ่งพวงมาลัยอุบล ผู้ประดับด้วยมาลัยศีรษะ มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ผู้ประดับประดาแล้ว ผู้ทรงผ้าอันอุดม ดูก่อนเทพธิดาผู้มีความงาม ท่านเป็นใคร จึงไหว้เราอยู่ 810. ๘๑๐. ‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūtā purimāya jātiyā; Dānaṃ suciṇṇaṃ atha sīlasaññamaṃ, kenupapannā sugatiṃ yasassinī; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – ดูก่อนเทพธิดาผู้มียศ ในชาติก่อนเมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง, ท่านได้บำเพ็ญทาน หรือว่าได้สำรวมในศีล, ท่านจึงได้เข้าถึงสุคติ, ดูก่อนเทพธิดา เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร Āyasmā mahāmoggallānatthero pucchi. Tato devatā imāhi gāthāhi byākāsi – พระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ทูลถามแล้ว. ลำดับนั้น เทพธิดาได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 811. ๘๑๑. ‘‘Idāni bhante imameva gāmaṃ, piṇḍāya amhākaṃ gharaṃ upāgami; Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในบัดนี้ ท่านได้เข้าไปยังบ้านนี้ทีเดียว สู่เรือนของพวกข้าพเจ้าเพื่อบิณฑบาต, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน 812. ๘๑๒. ‘‘Sassu ca pacchā anuyuñjate mamaṃ, kahaṃ nu ucchuṃ vadhuke avākiri; Na chaḍḍitaṃ no pana khāditaṃ mayā, santassa bhikkhussa sayaṃ adāsahaṃ. ภายหลัง แม่ผัวได้ไต่ถามข้าพเจ้าว่า ‘แม่สะใภ้ เจ้าเอาอ้อยไปทิ้งไว้ที่ไหนหนอ’, (ข้าพเจ้าตอบว่า) ‘ข้าพเจ้ามิได้ทิ้งไป ทั้งมิได้กินเอง แต่ข้าพเจ้าได้ถวายแก่ภิกษุผู้สงบด้วยตนเอง’ 813. ๘๑๓. ‘‘‘Tuyhaṃ nvidaṃ issariyaṃ atho mama’, itissā sassu paribhāsate mamaṃ; Leḍḍuṃ gahetvā pahāraṃ adāsi me, tato cutā kālakatāmhi devatā. แม่ผัวนั้นได้บริภาษข้าพเจ้าว่า ‘ความเป็นใหญ่นี้เป็นของเจ้าหรือ หรือว่าเป็นของข้า’, นางหยิบก้อนดินขึ้นมาทุบตีข้าพเจ้า, ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เป็นเทพธิดา 814. ๘๑๔. ‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā; Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi. ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕ 815. ๘๑๕. ‘‘Tadeva [Pg.189] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā; Devindaguttā tidasehi rakkhitā, samappitā kāmaguṇehi pañcahi. ข้าพเจ้าได้ทำกรรมดีนั้นไว้เอง และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ 816. ๘๑๖. ‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahāvipākā mama ucchudakkhiṇā; Devehi saddhiṃ paricārayāmahaṃ, modāmahaṃ kāmaguṇehi pañcahi. ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีวิบากใหญ่, ข้าพเจ้ามีทวยเทพแวดล้อมเป็นบริวาร บันเทิงอยู่ด้วยกามคุณ ๕ 817. ๘๑๗. ‘‘Etādisaṃ puññaphalaṃ anappakaṃ, mahājutikā mama ucchudakkhiṇā; Devindaguttā tidasehi rakkhitā, sahassanettoriva nandane vane. ผลบุญเช่นนี้ไม่น้อยเลย ทักษิณาทานคืออ้อยของข้าพเจ้ามีอานุภาพมาก, ข้าพเจ้าอันท้าวเทวราชคุ้มครอง อันหมู่เทพชาวไตรทศรักษาก็ดีแล้ว ดุจท้าวสหัสสนัยน์ในสวนนันทวัน 818. ๘๑๘. ‘‘Tuvañca bhante anukampakaṃ viduṃ, upecca vandiṃ kusalañca pucchisaṃ; Tato te ucchussa adāsiṃ khaṇḍikaṃ, pasannacittā atulāya pītiyā’’ti. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านเป็นผู้อนุเคราะห์ จึงเข้าไปไหว้และได้ทูลถามถึงกุศล, ลำดับนั้น ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส มีปีติหาที่สุดมิได้ ได้ถวายท่อนอ้อยแก่ท่าน Sesaṃ vuttasadisamevāti. ข้อความที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว Ucchuvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุจฉุวิมาน จบ 11. Vandanavimānavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาวันทนวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti vandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena samayena sambahulā bhikkhū aññatarasmiṃ gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavassā pavāretvā senāsanaṃ paṭisāmetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ uddissa bhagavantaṃ dassanatthāya gacchantā aññatarassa gāmassa majjhena atikkamanti. Tattha aññatarā itthī te bhikkhū disvā pasannacittā sañjātagāravabahumānā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanūpacārā pasādasommāni akkhīni ummīletvā olokentī aṭṭhāsi[Pg.190]. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti. Atha naṃ tattha dibbasampattiṃ anubhavantiṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi paṭipucchi – เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของวันทนวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแห่งหนึ่ง ครั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ออกพรรษาปวารณาแล้ว เก็บงำเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรมุ่งหน้าไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค เดินทางผ่านกลางหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. ในหมู่บ้านนั้น มีหญิงคนหนึ่งเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใส เกิดความเคารพและความนับถือเป็นอย่างยิ่ง จึงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ลืมตาอันผ่องใสด้วยความเลื่อมใสแลดูอยู่จนสุดสายตา. ในเวลาต่อมา นางได้ทำกาละแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพธิดานั้นผู้กำลังเสวยทิพยสมบัติอยู่ในภพนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 819. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๘๑๙. ท่านมีวรรณะงามยิ่ง...ฯลฯ...และวรรณะของท่านสว่างไปทั่วทุกทิศ 822. ‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๘๒๒. เทพธิดานั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 823. ๘๒๓. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, disvāna samaṇe sīlavante; Pādāni vanditvā manaṃ pasādayiṃ, vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsiṃ. เมื่อครั้งที่หม่อมฉันเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล, จึงได้ไหว้ที่เท้าและทำจิตให้เลื่อมใส, หม่อมฉันดีใจได้กระทำอัญชลี 824. ๘๒๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – เพราะเหตุนั้น วรรณะของหม่อมฉันจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของหม่อมฉันสว่างไปทั่วทุกทิศ Imāhi gāthāhi byākāsi. (เทพธิดา) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ 823. Tattha samaṇeti samitapāpe. Sīlavanteti sīlaguṇayutte. Manaṃ pasādayinti ‘‘sādhurūpā vatime ayyā dhammacārino samacārino brahmacārino’’ti tesaṃ guṇe ārabbha cittaṃ pasādesiṃ. Vittā cahaṃ añjalikaṃ akāsinti tuṭṭhā somanassajātā ahaṃ vandiṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ pasādavikasitāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi imesaṃ sattānaṃ bahūpakāraṃ, pageva vandanāti. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva. ๘๒๓. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สมเณ ความว่า ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า สีลวนฺเต ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณคือศีล. บทว่า มนํ ปสาทิยึ ความว่า ข้าพเจ้าปรารภคุณของท่านเหล่านั้นว่า ‘โอหนอ พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีรูปงาม เป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอ ประพฤติพรหมจรรย์’ ดังนี้แล้ว ได้ทำจิตให้เลื่อมใส. บทว่า วิตฺตา จหํ อญฺชลิกํ อกาสึ ความว่า เราดีใจ เกิดโสมนัสแล้ว ได้ไหว้แล้ว. (คือคิดว่า) ‘เพียงแค่การได้ลืมตาอันเบิกบานด้วยความเลื่อมใสแลดูภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็มีอุปการะมากแก่สัตว์เหล่านี้แล้ว การไหว้จะป่วยกล่าวไปไย’ ดังนี้. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ. ข้อความที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Vandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวันทนวิมาน จบ 12. Rajjumālāvimānavaṇṇanā ๑๒. อรรถกถารัชชุมาลาวิมาน Abhikkantena vaṇṇenāti rajjumālāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena gayāgāmake aññatarassa brāhmaṇassa dhītā tasmiṃyeva gāme ekassa brāhmaṇakumārassa dinnā patikulaṃ gatā, tasmiṃ gehe issariyaṃ vattentī tiṭṭhati. Sā [Pg.191] tasmiṃ gehe dāsiyā dhītaraṃ disvā na sahati. Diṭṭhakālato paṭṭhāya kodhena taṭataṭāyamānā akkosati paribhāsati, khaṭakañcassā deti. Yadā pana sā vayappattiyā kiccasamatthā jātā, tadā naṃ jaṇṇukapparamuṭṭhīhi paharateva yathā taṃ purimajātīsu baddhāghātā. เรื่องเริ่มต้นว่า อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน ดังนี้ เป็นเรื่องของรัชชุมาลาวิมาน. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ที่หมู่บ้านคยา ธิดาของพราหมณ์คนหนึ่งที่เขาได้ยกให้แก่มาณพพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านนั้นเอง ได้ไปสู่ตระกูลสามีแล้ว เป็นผู้ยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปอยู่ในเรือนนั้น. นางเห็นธิดาของทาสีในเรือนนั้นแล้วทนไม่ได้. จำเดิมแต่เวลาที่เห็น ก็โกรธเกรี้ยว ด่าว่า บริภาษ และทุบตีด้วยกำปั้น. แต่เมื่อธิดาทาสีนั้นเจริญวัยสามารถทำการงานได้แล้ว นางก็ทุบตีด้วยเข่า ศอก และกำปั้น เหมือนผู้ที่เคยผูกเวรกันมาในชาติก่อนๆ Sā kira dāsī kassapadasabalassa kāle tassā sāminī ahosi, itarā dāsī. Sā taṃ leḍḍudaṇḍādīhi muṭṭhiādīhi ca abhiṇhaṃ abhihanati. Sā tena nibbinnā yathābalaṃ dānādīni puññāni katvā ‘‘anāgate ahaṃ sāminī hutvā imissā upari issariyaṃ vatteyya’’nti patthanaṃ ṭhapesi. Atha sā dāsī tato cutā aparāparaṃ saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde vuttanayena gayāgāmake brāhmaṇakule nibbattitvā patikulaṃ gatā, itarāpi tassā dāsī ahosi. Evaṃ baddhāghātatāya sā taṃ viheṭheti. ได้ยินว่า ในสมัยของพระกัสสปทศพล ทาสีนั้นเคยเป็นนายหญิงของนาง (สะใภ้พราหมณ์) ส่วนอีกคนหนึ่งเคยเป็นทาสี. นายหญิงนั้นทุบตีทาสีนั้นเนืองๆ ด้วยก้อนดิน ท่อนไม้เป็นต้น และด้วยกำปั้นเป็นต้น. ทาสีนั้นเบื่อหน่ายเพราะการกระทำนั้น จึงได้ทำบุญมีทานเป็นต้นตามกำลังแล้วตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคต ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นนายหญิง แล้วยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปเหนือหญิงผู้นี้’. ครั้งนั้น ทาสีนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏภพแล้วภพเล่า ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในตระกูลพราหมณ์ที่หมู่บ้านคยาตามนัยที่กล่าวแล้ว และได้ไปสู่ตระกูลสามี, ส่วนอีกคนหนึ่งก็ได้มาเป็นทาสีของนาง. ด้วยเหตุที่เคยผูกเวรกันมาอย่างนี้ นางจึงเบียดเบียนทาสีนั้น Evaṃ viheṭhentī akāraṇeneva kesesu gahetvā hatthehi ca pādehi ca suhataṃ hani. Sā nhāpitasālaṃ gantvā khuramuṇḍaṃ kāretvā agamāsi. Sāminī ‘‘kiṃ je duṭṭhadāsi muṇḍanamattena tava vippamokkho’’ti rajjuṃ sīse bandhitvā tattha naṃ gahetvā oṇametvā ghāteti, tassā tañca rajjuṃ apanetuṃ na deti. Tato paṭṭhāya dāsiyā ‘‘rajjumālā’’ti nāmaṃ ahosi. นางสะใภ้พราหมณ์ผู้เบียดเบียนอยู่อย่างนี้ ได้จับนางทาสีที่ผมโดยไม่มีเหตุ แล้วทุบตีอย่างหนักด้วยมือและเท้า. นางทาสีนั้นไปสู่โรงของช่างกัลบก ให้โกนศีรษะด้วยมีดโกนแล้วกลับมา. นางผู้เป็นนายกล่าวว่า "นี่แน่ะ นางทาสีชั่ว การพ้นของเจ้าจะมีได้ด้วยเพียงการโกนศีรษะกระนั้นหรือ" แล้วผูกเชือกที่ศีรษะ จับนางที่เชือกนั้น น้อมตัวลงแล้วทุบตี และไม่ยอมให้นางเอาเชือกนั้นออก. จำเดิมแต่นั้นมา นางทาสีจึงได้ชื่อว่า "รัชชุมาลา". Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento rajjumālāya sotāpattiphalūpanissayaṃ, tassā ca brāhmaṇiyā saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhānaṃ disvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇā buddharasmiyo vissajjento. Rajjumālāpi kho divase divase tāya tathā viheṭhiyamānā ‘‘kiṃ me iminā dujjīvitenā’’ti nibbinnarūpā jīvite maritukāmā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gacchantī viya gehato nikkhantā anukkamena vanaṃ pavisitvā bhagavato nisinnarukkhassa avidūre aññatarassa rukkhassa sākhāya rajjuṃ bandhitvā pāsaṃ katvā ubbandhitukāmā ito cito ca olokentī addasa bhagavantaṃ tattha nisinnaṃ pāsādikaṃ pasādanīyaṃ uttamadamathasamathamanuppattaṃ chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjentaṃ. Disvā buddhagāravena ākaḍḍhiyamānahadayā [Pg.192] ‘‘kiṃ nu kho bhagavā mādisānampi dhammaṃ deseti, yamahaṃ sutvā ito dujjīvitato mucceyya’’nti cintesi. ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระศาสดาในเวลาใกล้รุ่ง เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของนางรัชชุมาลา และการตั้งมั่นในสรณะและศีลของนางพราหมณีนั้น จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณ. ส่วนนางรัชชุมาลา ถูกนางพราหมณีนั้นเบียดเบียนอยู่อย่างนั้นทุกๆ วัน เป็นผู้มีสภาพเบื่อหน่ายในชีวิต คิดว่า "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยชีวิตที่เลวนี้" ปรารถนาจะตาย จึงถือหม้อน้ำราวกับว่าจะไปสู่ท่าน้ำ ออกจากเรือนแล้ว เข้าไปสู่ป่าโดยลำดับ ปรารถนาจะผูกคอตาย จึงผูกเชือกทำเป็นบ่วงที่กิ่งของต้นไม้ต้นหนึ่งในที่ไม่ไกลจากต้นไม้ที่พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ขณะที่แลดูไปทางโน้นทางนี้ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้น ผู้ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา ผู้บรรลุถึงความสงบระงับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ฉพรรณ. ครั้นเห็นแล้ว มีใจถูกดึงดูดด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า จึงคิดว่า "พระผู้มีพระภาคจะทรงแสดงธรรมแม้แก่คนเช่นเราหรือไม่หนอ ธรรมที่ข้าพเจ้าฟังแล้วจะพึงพ้นจากชีวิตที่เลวนี้ได้". Atha bhagavā tassā cittācāraṃ oloketvā ‘‘rajjumāle’’ti āha. Sā taṃ sutvā amatena viya abhisittā pītiyā nirantaraṃ phuṭṭhā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tassā bhagavā anupubbikathānupubbakaṃ catusaccakathaṃ kathesi, sā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā ‘‘vaṭṭati ettako rajjumālāya anuggaho, idānesā kenaci appadhaṃsiyā jātā’’ti araññato nikkhamitvā gāmassa avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Rajjumālāpi attānaṃ vinipātetuṃ abhabbatāya khantimettānuddayasampannatāya ca ‘‘brāhmaṇī maṃ hanatu vā viheṭhetu vā yaṃ vā taṃ vā karotū’’ti ghaṭena udakaṃ gahetvā gehaṃ agamāsi. Sāmiko gehadvāre ṭhito taṃ disvā ‘‘tvaṃ ajja udakatitthaṃ gatā cirāyitvā āgatā, mukhavaṇṇo ca te ativiya vippasanno, tvañca aññena ākārena upaṭṭhāsi, kiṃ eta’’nti pucchi. Sā tassa taṃ pavattiṃ ācikkhi. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นความประพฤติทางจิตของนาง จึงตรัสว่า "รัชชุมาลา". นางได้ฟังดังนั้น ราวกับถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต มีกายและใจอันปีติสัมผัสแล้วไม่มีระหว่างคั่น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาคตรัสอนุปุพพิกถาและจตุสัจจกถาแก่นาง, นางได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. พระศาสดาทรงดำริว่า "การอนุเคราะห์แก่นางรัชชุมาลาเพียงเท่านี้ย่อมสมควร บัดนี้นางเป็นผู้ที่ใครๆ ข่มเหงไม่ได้แล้ว" จึงเสด็จออกจากป่า ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้าน. แม้นางรัชชุมาลา เพราะความเป็นผู้ไม่สมควรที่จะทำลายตน และเพราะความถึงพร้อมด้วยขันติ เมตตา และความกรุณา จึงคิดว่า "นางพราหมณีจะฆ่าเราก็ตาม จะเบียดเบียนเราก็ตาม หรือจะทำอะไรก็ตาม" แล้วตักน้ำด้วยหม้อกลับไปยังเรือน. นายผู้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนเห็นนางแล้วจึงถามว่า "วันนี้เธอไปท่าน้ำกลับมาช้า ทั้งสีหน้าของเธอก็ผ่องใสยิ่งนัก และเธอก็ปรากฏด้วยอาการที่แปลกไป นี่เป็นเพราะเหตุใด". นางได้บอกเรื่องราวนั้นแก่เขา. Brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā tussitvā gehaṃ gantvā rajjumālāya upari ‘‘tayā na kiñci kātabba’’nti suṇisāya vatvā tuṭṭhamānaso sīghataraṃ satthu santikaṃ gantvā vanditvā sādarena katapaṭisanthāro satthāraṃ nimantetvā attano gehaṃ ānetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi, suṇisāpissa upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Gayāgāmavāsinopi brāhmaṇagahapatikā taṃ pavattiṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā appekacce abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce sammodanīyaṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. พราหมณ์ฟังคำของนางแล้วยินดี ไปยังเรือน บอกแก่สะใภ้ว่า "เธออย่าทำอะไรต่อนางรัชชุมาลา" แล้วมีใจยินดี รีบไปยังสำนักของพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารด้วยความเคารพ นิมนต์พระศาสดา นำมาสู่เรือนของตน อังคาสด้วยของเคี้ยวและของฉันอันประณีต แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคผู้เสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตร นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้สะใภ้ของเขาก็เข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. แม้พราหมณ์และคหบดีชาวคยาคามได้ฟังเรื่องราวนั้น ก็เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค บางพวกกราบไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บางพวกทำความบันเทิงแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. Satthā rajjumālāya tassā ca brāhmaṇiyā purimajātīsu katakammaṃ vitthārato kathetvā sampattaparisāya anurūpaṃ dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā brāhmaṇī ca mahājano ca tattha sannipatito saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Satthā āsanā uṭṭhahitvā sāvatthimeva agamāsi. Brāhmaṇo rajjumālaṃ dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Tassa suṇisā rajjumālaṃ piyacakkhūhi olokentī yāvajīvaṃ manāpeneva sinehena parihari. Rajjumālā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro [Pg.193] ahosi. Sā saṭṭhisakaṭabhārappamāṇehi dibbābharaṇehi paṭimaṇḍitattabhāvā accharāsahassaparivuttā nandanavanādīsu mahatiṃ dibbasampattiṃ anubhavamānā pamuditamanā vicarati. Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ gato taṃ mahantena dibbānubhāvena mahatiyā deviddhiyā vijjotamānaṃ disvā tāya katakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi. พระศาสดาตรัสเล่ากรรมที่นางรัชชุมาลาและนางพราหมณีนั้นทำไว้ในชาติก่อนโดยพิสดาร แล้วทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว. ครั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ทั้งนางพราหมณีและมหาชนที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะและศีล. พระศาสดาทรงลุกจากอาสนะเสด็จไปยังกรุงสาวัตถี. พราหมณ์ได้ตั้งนางรัชชุมาลาไว้ในตำแหน่งธิดา. สะใภ้ของพราหมณ์นั้นมองดูนางรัชชุมาลาด้วยสายตาอันเป็นที่รัก ดูแลด้วยความรักที่น่าพอใจตลอดชีวิต. นางรัชชุมาลาในภายหลังทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร. นางเทพธิดานั้นมีอัตภาพประดับด้วยทิพยาภรณ์ประมาณ ๖๐ เล่มเกวียน แวดล้อมด้วยนางอัปสรหนึ่งพัน เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในสวนนันทวันเป็นต้น มีใจเบิกบานเที่ยวไป. ครั้งนั้น พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุไปสู่เทวโลกจาริก เห็นนางเทพธิดานั้นผู้รุ่งเรืองด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ จึงได้ถามถึงกรรมที่นางทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้. 826. ๘๒๖. ‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Hatthe pāde ca viggayha, naccasi suppavādite. ดูกรเทพธิดา ท่านผู้มีวรรณะอันงามยิ่ง ยืนอยู่, เมื่อดนตรีบรรเลงดีแล้ว ท่านยกมือและเท้าขึ้นฟ้อนรำ. 827. ๘๒๗. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā saddā niccharanti, savanīyā manoramā. เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ เสียงทิพย์อันน่าฟังน่ารื่นรมย์ใจ ย่อมเปล่งออกจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง. 828. ๘๒๘. ‘‘Tassā te naccamānāya, aṅgamaṅgehi sabbaso; Dibbā gandhā pavāyanti, sucigandhā manoramā. เมื่อท่านนั้นฟ้อนรำอยู่ กลิ่นทิพย์อันหอมสะอาดย่ารื่นรมย์ใจ ย่อมฟุ้งไปจากอวัยวะน้อยใหญ่ทั้งปวง. 829. ๘๒๙. ‘‘Vivattamānā kāyena, yā veṇīsu piḷandhanā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เมื่อท่านหมุนกายอยู่ เครื่องประดับที่เกล้าผมทั้งหลาย, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า. 830. ๘๓๐. ‘‘Vaṭaṃsakā vātadhutā, vātena sampakampitā; Tesaṃ suyyati nigghoso, tūriye pañcaṅgike yathā. เครื่องประดับที่ทัดหู ถูกลมพัดให้หวั่นไหว สั่นสะเทือนเพราะลม, เสียงกึกก้องของเครื่องประดับเหล่านั้นย่อมได้ยิน ประดุจเสียงดนตรีเครื่องห้า. 831. ๘๓๑. ‘‘Yāpi te sirasmiṃ mālā, sucigandhā manoramā; Vāti gandho disā sabbā, rukkho mañjūsako yathā. แม้พวงมาลัยใดที่ศีรษะของท่าน มีกลิ่นหอมสะอาดน่ารื่นรมย์ใจ, กลิ่นย่อมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ ประดุจต้นมัญชูสกะ. 832. ๘๓๒. ‘‘Ghāyase taṃ sucigandhaṃ, rūpaṃ passasi amānusaṃ; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. ดูก่อนเทวดา เธอสูดดมกลิ่นหอมอันบริสุทธิ์ เห็นรูปอันไม่ใช่มนุษย์ เราถามแล้ว เธอจงบอกเถิด นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 826. Tattha hatthe pāde ca viggayhāti hatthe ca pāde ca vividhehi ākārehi gahetvā, pupphamuṭṭhipupphañjaliādibhedassa sākhābhinayassa dassanavasena vividhehi ākārehi hatthe, ca, samapādādīnampi ṭhānavisesānaṃ dassanavasena vividhehi ākārehi pāde ca upādiyitvāti attho. Ca-saddena sākhābhinayaṃ saṅgaṇhāti. Naccasīti naṭasi. Yā tvanti yā vuttanayavasena naccaṃ karosīti attho. Suppavāditeti sundare pavajjane sati tava naccassa anurūpavasena vīṇāvaṃsamudiṅgatāḷādike vādiyamāne, pañcaṅgike tūriye paggayhamāneti attho. Sesaṃ heṭṭhāvimāne vuttanayameva. ๘๒๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘hatthe pāde ca viggayha’ ความว่า จับมือและเท้าด้วยอาการต่างๆ คือ แสดงสาขาภินัย (การแสดงท่าทางด้วยกิ่งก้านคือมือ) มีการกำดอกไม้และประนมมือเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่มือ และแสดงฐานะพิเศษมีท่ายืนเสมอเป็นต้น ด้วยอาการต่างๆ ที่เท้า. ด้วย จ-อักษร สงเคราะห์สาขาภินัย. บทว่า ‘naccasi’ คือ เธอฟ้อนรำ. บทว่า ‘yā tvaṃ’ ความว่า เธอผู้ใดกระทำการฟ้อนรำด้วยนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า ‘suppavādite’ คือ เมื่อมีการประโคมอย่างดี คือ เมื่อเครื่องดนตรีมีพิณ ขลุ่ย กลองมุทิงค์ และฉิ่งเป็นต้น อันเป็นไปตามการฟ้อนรำของเธอ ถูกบรรเลงอยู่ ความว่า เมื่อดุริยางค์มีองค์ ๕ ถูกประโคมอยู่. ส่วนที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในวิมานก่อน. Evaṃ [Pg.194] therena pucchitā sā devatā attano purimajātiādiṃ imāhi gāthāhi byākāsi – เทพธิดานั้น อันพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์เรื่องราวมีชาติก่อนเป็นต้นของตน ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 833. ๘๓๓. ‘‘Dāsī ahaṃ pure āsiṃ, gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ; Appapuññā alakkhikā, rajjumālāti maṃ viduṃ. ในชาติก่อน หม่อมฉันเป็นทาสีของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านคยา เป็นผู้มีบุญน้อย มีวาสนาน้อย คนทั้งหลายรู้จักหม่อมฉันว่า รัชชุมาลา 834. ๘๓๔. ‘‘Akkosānaṃ vadhānañca, tajjanāya ca uggatā; Kuṭaṃ gahetvā nikkhamma, agañchiṃ udahāriyā. หม่อมฉันระอาใจเพราะการด่า การทุบตี และการข่มขู่ จึงถือหม้อน้ำออกจากเรือน ไปเพื่อตักน้ำ 835. ๘๓๕. ‘‘Vipathe kuṭaṃ nikkhipitvā, vanasaṇḍaṃ upāgamiṃ; ‘Idhevāhaṃ marissāmi, ko attho jīvitena me’. หม่อมฉันวางหม้อน้ำไว้ในที่ที่ไม่ใช่ทาง แล้วเข้าไปยังป่าทึบ (คิดว่า) ‘เราจะตายเสียในที่นี้แหละ จะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตของเราเล่า’ 836. ๘๓๖. ‘‘Daḷhaṃ pāsaṃ karitvāna, āsumbhitvāna pādape; Tato disā vilokesiṃ, ‘ko nu kho vanamassito’. หม่อมฉันทำบ่วงให้มั่นคง คล้องไว้กับต้นไม้ จากนั้นได้มองไปรอบทิศ (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้’ 837. ๘๓๗. ‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sabbalokahitaṃ muniṃ; Nisinnaṃ rukkhamūlasmiṃ, jhāyantaṃ akutobhayaṃ. ในที่นั้น หม่อมฉันได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นมุนี เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ ทรงเข้าฌาน ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ 838. ๘๓๘. ‘‘Tassā me ahu saṃvego, abbhuto lomahaṃsano; ‘Ko nu kho vanamassito, manusso udāhu devatā’. ความสังเวชอันน่าอัศจรรย์ ชวนให้ขนลุก ได้เกิดขึ้นแก่หม่อมฉันผู้นั้น (คิดว่า) ‘ใครหนออาศัยอยู่ในป่านี้ เป็นมนุษย์หรือว่าเป็นเทวดา’ 839. ๘๓๙. ‘‘Pāsādikaṃ pasādanīyaṃ, vanā nibbanamāgataṃ; Disvā mano me pasīdi, nāyaṃ yādisakīdiso. เมื่อได้เห็น (พระองค์ผู้) ทรงน่าเลื่อมใส น่าศรัทธา เสด็จออกจากป่า (กิเลส) มาสู่ที่ที่ไม่มีป่า (นิพพาน) จิตของหม่อมฉันก็เลื่อมใส (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้ไม่ใช่คนธรรมดาสามัญ’ 840. ๘๔๐. ‘‘Guttindriyo jhānarato, abahiggatamānaso; Hito sabbassa lokassa, buddho ayaṃ bhavissati. ทรงมีอินทรีย์คุ้มครองแล้ว ยินดีในฌาน มีพระทัยไม่ฟุ้งซ่านไปภายนอก เป็นผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง (คิดว่า) ‘ท่านผู้นี้จักเป็นพระพุทธเจ้า’ 841. ๘๔๑. ‘‘Bhayabheravo durāsado, sīhova guhamassito; Dullabhāyaṃ dassanāya, pupphaṃ odumbaraṃ yathā. ทรงน่าเกรงขาม เข้าใกล้ได้ยาก เปรียบดังราชสีห์ที่อาศัยอยู่ในถ้ำ การได้เห็นพระองค์เป็นสิ่งที่ได้ยาก เหมือนดังดอกมะเดื่อ 842. ๘๔๒. ‘‘So maṃ mudūhi vācāhi, ālapitvā tathāgato; Rajjumāleti maṃvoca, saraṇaṃ gaccha tathāgataṃ. พระตถาคตพระองค์นั้น ตรัสเรียกหม่อมฉันด้วยพระวาจาอันอ่อนโยน ตรัสว่า ‘รัชชุมาลา เธอจงถึงตถาคตเป็นสรณะเถิด’ 843. ๘๔๓. ‘‘Tāhaṃ [Pg.195] giraṃ suṇitvāna, nelaṃ atthavatiṃ suciṃ; Saṇhaṃ muduñca vagguñca, sabbasokāpanūdanaṃ. หม่อมฉันนั้น ได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว ซึ่งเป็นพระดำรัสที่ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์ บริสุทธิ์ ละเอียดอ่อน อ่อนโยน ไพเราะ และบรรเทาความโศกทั้งปวง 844. ๘๔๔. ‘‘Kallacittañca maṃ ñatvā, pasannaṃ suddhamānasaṃ; Hito sabbassa lokassa, anusāsi tathāgato. พระตถาคตผู้เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ทรงทราบว่าหม่อมฉันมีจิตควรแก่การงาน มีจิตเลื่อมใสและบริสุทธิ์ จึงได้ทรงสั่งสอน 845. ๘๔๕. ‘‘Idaṃ dukkhanti maṃvoca, ayaṃ dukkhassa sambhavo; Dukkhanirodho maggo ca, añjaso amatogadho. พระองค์ตรัสกับหม่อมฉันว่า ‘นี้คือทุกข์, นี้คือเหตุให้เกิดทุกข์, นี้คือความดับทุกข์, และนี้คือหนทางอันเป็นทางตรง นำไปสู่แดนอมตะ’ 846. ๘๔๖. ‘‘Anukampakassa kusalassa, ovādamhi ahaṃ ṭhitā; Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccutaṃ. หม่อมฉันตั้งมั่นอยู่ในโอวาทของพระผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้ทรงฉลาด จึงได้บรรลุอมตสันติ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่จุติ 847. ๘๔๗. ‘‘Sāhaṃ avaṭṭhitāpemā, dassane avikampinī; Mūlajātāya saddhāya, dhītā buddhassa orasā. หม่อมฉันนั้นมีความรักตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวในทัสสนะ ด้วยศรัทธาที่หยั่งรากลงแล้ว เป็นธิดาผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า 848. ๘๔๘. ‘‘Sāhaṃ ramāmi kīḷāmi, modāmi akutobhayā; Dibbamālaṃ dhārayāmi, pivāmi madhumaddavaṃ. หม่อมฉันนั้นย่อมรื่นรมย์ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิงใจ ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ ทรงไว้ซึ่งพวงมาลาทิพย์ และดื่มน้ำหวานอันมีรสเลิศ 849. ๘๔๙. ‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me; Āḷambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo. ดนตรีหกหมื่นชิ้นย่อมปลุกหม่อมฉัน (ได้แก่กลองชื่อ) อาฬัมพะ คัคคระ ภีมะ สาธุวาที และสังสยะ 850. ๘๕๐. ‘‘Pokkharo ca suphasso ca, viṇāmokkhā ca nāriyo; Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā. นางอัปสรชื่อโปกขระ สุผัสสะ และวีณามุขา นางนันทาและสุนันทา นางโสณทินนา และสุจิมหิตา 851. ๘๕๑. ‘‘Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkātidāruṇī; Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī. นางอลัมพุสา และมิสสเกสี นางปุณฑรีกา และอทารุณี นางเณิผัสสา และสุผัสสา นางสุภัททา และมุทุวาทินี 852. ๘๕๒. ‘‘Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā; Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā. นางอัปสรเหล่านี้และนางอื่นๆ ที่ดียิ่งกว่า ผู้เป็นบริวารคอยปลุก เทวดาเหล่านั้นเข้ามาหาหม่อมฉันตามกาลเวลาแล้วกล่าวว่า 853. ๘๕๓. ‘‘Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase; Nayidaṃ akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ. ‘มาเถิด พวกเรามาฟ้อนรำขับร้องกัน มาเถิด พวกเรามาทำให้ท่านรื่นรมย์ (เพราะ) ความสุขนี้ไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ แต่มีสำหรับผู้ที่ทำบุญไว้เท่านั้น’ 854. ๘๕๔. ‘‘Asokaṃ [Pg.196] nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ; Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca. สวนนันทนะอันน่ารื่นรมย์ ปราศจากความโศก เป็นสวนใหญ่ของเหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ ความสุขสำหรับผู้ที่ไม่ได้ทำบุญไว้ ย่อมไม่มีทั้งในโลกนี้และโลกหน้า 855. ๘๕๕. ‘‘Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca; Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ; Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino. ส่วนความสุขมีอยู่แก่ผู้ที่ทำบุญไว้ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ผู้ที่ปรารถนาความเป็นสหาย (ของทวยเทพ) พึงทำกุศลไว้ให้มาก เพราะผู้ที่ทำบุญไว้แล้วย่อมบันเทิง เพียบพร้อมด้วยโภคะในสวรรค์ 856. ๘๕๖. ‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā; Dakkhiṇeyyā manussānaṃ, puññakkhettānamākarā; Yattha kāraṃ karitvāna, sagge modanti dāyakā’’ti. พระตถาคตทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ เป็นทักขิไณยบุคคลของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นบ่อเกิดแห่งบุญเขต ทายกทั้งหลายได้กระทำการบูชาในบุญเขตนั้นแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวรรค์ 833. Tattha dāsī ahaṃ pure āsinti pure purimajātiyaṃ ahaṃ antojātā dāsī ahosiṃ. Tattha kassāti āha ‘‘gayāyaṃ brāhmaṇassaha’’nti, gayānāmake gāme aññatarassa brāhmaṇassa. Hanti nipātamattaṃ. Appapuññāti mandabhāgyā apuññā. Alakkhikāti nissirikā kālakaṇṇī. Rajjumālāti maṃ vidunti, kese gahetvā ākaḍḍhanaparikaḍḍhanadukkhena muṇḍake kate punapi tadatthameva sīse daḷhaṃ bandhitvā ṭhapitarajjukuṇḍalakavasena ‘‘rajjumālā’’ti maṃ manussā jāniṃsu. ๘๓๓. ในคาถานั้น บทว่า ‘dāsī ahaṃ pure āsiṃ’ ความว่า ในชาติก่อน เราเป็นทาสีที่เกิดในเรือน. ถามว่า เป็นทาสีของใคร? ตอบว่า ‘gayāyaṃ brāhmaṇassahaṃ’ คือ ของพราหมณ์คนหนึ่งในหมู่บ้านชื่อคยา. ส่วนบทว่า ‘haṃ’ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ‘appapuññā’ คือ มีโชควาสนาน้อย ไม่มีบุญ. บทว่า ‘alakkhikā’ คือ ไม่มีสิริ เป็นกาลกิณี. บทว่า ‘rajjumālāti maṃ viduṃ’ ความว่า เพราะทุกข์จากการถูกจับผมกระชากลากไปมาจนศีรษะโล้นแล้ว และเพื่อจะใช้ดึงอีก จึงถูกเอาเชือกมาผูกมัดไว้ที่ศีรษะอย่างแน่นหนาเหมือนขดเชือก เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงรู้จักเราในชื่อว่า ‘รัชชุมาลา’ 834. Vadhānanti tāḷanānaṃ. Tajjanāyāti bhayasaṃtajjanena. Uggatāti uggatāya domanassuppattiyā. Udahāriyāti udakahārikā, udakaṃ āharantī viya hutvāti adhippāyo. ๘๓๔. บทว่า ‘vadhānaṃ’ คือ การทุบตี. บทว่า ‘tajjanāya’ คือ ด้วยการข่มขู่ให้กลัว. บทว่า ‘uggatā’ คือ เพราะความโทมนัสที่เกิดขึ้นอย่างรุนแรง. บทว่า ‘udahāriyā’ คือ ผู้ตักน้ำ อธิบายว่า เป็นประหนึ่งผู้กำลังนำน้ำมา 835. Vipatheti apathe, maggato apakkamitvāti attho. Kvatthoti ko attho. Soyeva vā pāṭho. ๘๓๕. บทว่า ‘vipatheti’ คือ ในที่ที่ไม่ใช่ทาง ความว่า หลีกออกจากทาง. บทว่า ‘kvattho’ คือ ‘ko attho’ (จะมีประโยชน์อะไร). หรือจะเป็น ‘so yeva’ ก็เป็นอีกสำนวนหนึ่ง 836. Daḷhaṃ pāsaṃ karitvānāti bandhanapāsaṃ thiraṃ acchijjanakaṃ katvā. Āsumbhitvāna pādapeti viṭape lagganavasena pādape rukkhe khipitvā. Tato disā vilokesiṃ, ko nu kho vanamassitoti imaṃ vanaṃ pavisanavasena assito nu kho koci atthi, yato me maraṇantarāyo siyāti adhippāyo. ๘๓๖. บทว่า ทฬฺหํ ปาสํ กริตฺวานาติ ความว่า ทำบ่วงสำหรับผูกให้มั่นคง ไม่ขาดง่าย. บทว่า อาสุมฺภิตฺวาน ปาเทเปติ ความว่า เหวี่ยงไปที่ต้นไม้โดยให้ติดอยู่กับกิ่งไม้. บทว่า ตโต ทิสา วิโลเกสึ, โก นุ โข วนมสฺสิโตติ ความว่า มีใครสักคนไหมหนอที่เข้ามาอาศัยอยู่ในป่านี้ ซึ่งอันตรายต่อความตายของเราพึงมีมาจากผู้นั้น. 837. Sambuddhantiādi [Pg.197] tadā tassā tādise nicchaye asatipi sabhāvavasena vuttaṃ. Tassattho – sayameva sammadeva ca sabbassāpi bujjhitabbassa buddhattā sambuddhaṃ, mahākaruṇāyogena hīnādibhedabhinnassa sabbassāpi lokassa ekantahitattā sabbalokahitaṃ, ubhayalokaṃ munanato muniṃ, nisajjāvasena kilesābhisaṅkhārehi ṭhānā cāvanābhāvena ca nisinnaṃ, ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyantaṃ, bodhimūleyeva bhayahetūnaṃ samucchinnattā kutocipi bhayābhāvato akutobhayanti veditabbaṃ. ๘๓๗. คำว่า สมฺพุทฺธํ เป็นต้นนั้น แม้ในขณะนั้นนางจะยังไม่มีความตกลงใจเช่นนั้น แต่ก็กล่าวไปตามสภาวะ. อธิบายความนั้นว่า - ชื่อว่า สัมพุทธะ เพราะตรัสรู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดด้วยพระองค์เองโดยชอบ. ชื่อว่า สัพพโลกหิตะ เพราะทรงเป็นประโยชน์เกื้อกูลโดยส่วนเดียวแก่โลกทั้งปวงอันแตกต่างกันโดยประเภทมีชั้นต่ำเป็นต้น ด้วยการประกอบด้วยมหากรุณา. ชื่อว่า มุนี เพราะทรงรู้โลกทั้งสอง. ชื่อว่า นิสินนะ เพราะประทับนั่ง และเพราะไม่มีการเคลื่อนจากที่ประทับด้วยอำนาจกิเลสและอภิสังขาร. ชื่อว่า ฌายันตะ เพราะทรงเพ่งด้วยอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน. พึงทราบว่า ชื่อว่า อกุโตภยะ เพราะไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เนื่องจากเหตุแห่งภัยทั้งหลายถูกตัดขาดแล้ว ณ โพธิมณฑลนั่นเอง. 838. Saṃvego nāma sahottappaṃ ñāṇaṃ, so tassā bhagavato dassanena uppajji. Tenāha ‘‘tassā me ahu saṃvego’’ti. ๘๓๘. ชื่อว่าสังเวช คือ ญาณที่เกิดพร้อมกับโอตตัปปะ. สังเวชนั้นเกิดขึ้นแก่นางเพราะได้เห็นพระผู้มีพระภาค. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวว่า ตสฺสา เม อหุ สํเวโคติ. 839. Pāsādikanti pasādāvahaṃ, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhāketumālālaṅkatāya samantapāsādikāya attano sarīrasobhāsampattiyā rūpakāyadassanabyāvaṭassa janassa sādhubhāvato pasādasaṃvaḍḍhananti attho. Pasādanīyanti dasabala-catuvesārajjachaasādhāraṇañāṇa-aṭṭhārasāveṇika-buddhadhammapabhutiaparimāṇaguṇasamannāgatāya dhammakāyasampattiyā sarikkhakajanassa pasīditabbayuttaṃ, pāsādikanti attho. Vanāti kilesavanato apakkamitvā. Nibbanamāgatanti nittaṇhabhāvaṃ nibbānameva upagataṃ adhigataṃ. Yādisakīdisoti yo vā so vā, pacurajanoti attho. ๘๓๙. บทว่า ปาสาทิกํ คือ นำมาซึ่งความเลื่อมใส ความหมายคือ ยังความเลื่อมใสให้เจริญแก่ชนผู้ขวนขวายในการเห็นรูปกาย ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระสรีรโสภาของพระองค์ อันน่าเลื่อมใสโดยรอบ ซึ่งประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภา และพระเกตุมาลา. บทว่า ปาสาทนียํ ความหมายคือ น่าเลื่อมใส เป็นสิ่งที่ชนผู้พิจารณาควรเลื่อมใส ด้วยความถึงพร้อมแห่งพระธรรมกาย อันประกอบด้วยคุณไม่มีประมาณ มีทศพลญาณ เวสารัชชญาณ ๔ อสาธารณญาณ ๖ และพุทธธรรม ๑๘ ประการ เป็นต้น. บทว่า วนา คือ หลีกออกจากป่าคือกิเลส. บทว่า นิพฺพณมาคตํ คือ เข้าถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งพระนิพพานอันเป็นภาวะที่ปราศจากตัณหา. บทว่า ยาทิสกีทิโส คือ คนใดคนหนึ่ง ความหมายคือ คนจำนวนมาก. 840-41. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ aggamaggagopanāya gopitattā guttindriyo. Aggaphalajjhānābhiratiyā jhānarato. Tato eva bahibhūtehi rūpādiārammaṇehi apakkamitvā visayajjhatte nibbāne ca ogāḷhacittatāya abahiggatamānaso. Micchāgāhamocanabhayena vipallāsavantehi micchādiṭṭhikehi bhāyitabbato tesañca bhayajananato bhayabheravo. Payogāsayavipannehi anupagamanīyato ca kenacipi anāsādanīyato ca durāsado. Dullabhāyanti dullabho ayaṃ. Dassanāyāti daṭṭhumpi. Pupphaṃ odumbaraṃ yathāti yathā nāma udumbare bhavaṃ pupphaṃ dullabhadassanaṃ, kadācideva bhaveyya, na vā bhaveyya, evaṃ īdisassa uttamapuggalassāti attho. (คาถาที่ ๘๔๐-๘๔๑) ชื่อว่า คุตตินฺทริโย เพราะทรงคุ้มครองอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยการคุ้มครองคืออริยมรรคอันเลิศ. ชื่อว่า ฌานรโต เพราะทรงยินดีในฌานคืออริยผลอันเลิศ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า อพหิคฺคตมานโส เพราะมีพระทัยไม่ซัดส่ายไปภายนอก เนื่องจากทรงหลีกออกจากอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันเป็นภายนอก และมีจิตหยั่งลงในวิสัยภายในคือนิพพาน. ชื่อว่า ภยเภรโว เพราะเป็นที่น่าหวาดหวั่นของเหล่ามิจฉาทิฏฐิผู้มีความวิปลาส ด้วยความกลัวว่าจะต้องปล่อยวางความยึดถือผิด และเพราะทรงทำให้พวกเขากลัว. ชื่อว่า ทุราสโท เพราะผู้มีความพยายามและอัธยาศัยวิบัติเข้าเฝ้าไม่ได้ และเพราะใครๆ ก็ไม่อาจล่วงเกินได้. บทว่า ทุลฺลภายํ คือ ท่านผู้นี้หาได้ยาก. บทว่า ทสฺสนาย คือ แม้เพื่อจะเห็น. บทว่า ปุปฺผํ โอทุมฺพรํ ยถา ความว่า ดอกมะเดื่อหาดูได้ยากฉันใด คือ บางครั้งอาจจะมี หรืออาจจะไม่มีเลยฉันใด การได้เห็นอุดมบุรุษเช่นนี้ก็ฉันนั้น. 842. So [Pg.198] tathāgato mudūhi vācāhi saṇhāya vācāya ‘‘rajjumāle’’ti maṃ ālapitvā āmantetvā saraṇaṃ gaccha tathāgatanti ‘‘tathā āgato’’tiādinā tathāgataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇaṃ gacchāti maṃ avoca abhāsīti yojanā. ๘๔๒. พึงโยงความว่า พระตถาคตเจ้านั้น ตรัสเรียกข้าพเจ้าว่า "รัชชุมาเล" ด้วยวาจาอันอ่อนหวาน ด้วยวาจาอันละเอียดอ่อน แล้วได้ตรัสบอกแก่ข้าพเจ้าว่า "เธอจงถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นตถาคต (ผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น เป็นต้น) เป็นสรณะ". 843-4. Tāhanti taṃ ahaṃ. Giranti vācaṃ. Nelanti niddosaṃ. Atthavatinti atthayuttaṃ sātthaṃ, ekantahitaṃ vā. Vacīsoceyyatāya suciṃ. Akakkhaḷatāya saṇhaṃ. Veneyyānaṃ mudubhāvakarattā mudu. Savanīyabhāvena vagguṃ. Sabbasokāpanūdananti ñātibyasanādivasena uppajjanakassa sabbassāpi sokassa vinodanaṃ giraṃ sutvāna pasannacittā ahosinti sambandho. Sabbametaṃ dānakathaṃ ādiṃ katvā ussakkitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ vibhāvanavasena pavattitaṃ bhagavato anupubbikathaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘kallacittañca maṃ ñatvā’’tiādi. (คาถาที่ ๘๔๓-๘๔๔) บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ (ข้าพเจ้านั้น). บทว่า คิรํ คือ วาจา. บทว่า เนลํ คือ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตึ คือ ประกอบด้วยประโยชน์ มีสาระ หรือเป็นประโยชน์โดยส่วนเดียว. บทว่า สุจึ เพราะเป็นวจีโสเจยยะ. บทว่า สณฺหํ เพราะไม่หยาบคาย. บทว่า มุทุ เพราะทำให้เวไนยสัตว์มีใจอ่อนโยน. บทว่า วคฺคุํ เพราะไพเราะน่าฟัง. พึงเชื่อมความว่า ได้ฟังพระวาจาอันบรรเทาความโศกทั้งปวง คือความโศกทั้งสิ้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความวิบัติแห่งญาติเป็นต้นแล้ว ได้เป็นผู้มีจิตเลื่อมใส. ทั้งหมดนี้ นางกล่าวหมายถึงอนุปุพพิกถาของพระผู้มีพระภาค ที่ทรงแสดงโดยยกทานกถาเป็นต้นขึ้นแสดงไปตามลำดับ ด้วยการจำแนกอานิสงส์ในเนกขัมมะ. เพราะเหตุนั้น นางจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า กลฺลจิตฺตญฺจ มํ ญตฺวา. Tattha kallacittanti kammaniyacittaṃ, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacittaṃ, bhāvanākammassa yoggacittanti attho. Tenevāha ‘‘pasannaṃ suddhamānasa’’nti. Tattha ‘‘pasanna’’nti iminā assaddhiyāpagamamāha, ‘‘suddhamānasa’’nti iminā kāmacchandādiapagamanena muducittataṃ udaggacittatañca dasseti. Anusāsīti ovadi, sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya saha upāyena pavattinivattiyo upadisīti attho. Tenevāha ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi. Anusāsitākāradassanañhetaṃ. ในบทเหล่านั้น บทว่า กลฺลจิตฺตํ คือ จิตที่ควรแก่การงาน ความหมายคือ จิตที่ทนต่อการงาน ด้วยการเข้าถึงความเป็นภาชนะรองรับเทศนาชั้นสูงต่อไป เพราะโทษทางจิตมีความไม่เชื่อเป็นต้นหมดไปแล้วด้วยเทศนาที่ทรงแสดงไปก่อนหน้านั้น เป็นจิตที่เหมาะแก่ภาวนากรรม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ปสนฺนํ สุทฺธมานสํ. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า ปสนฺนํ ทรงแสดงถึงการปราศจากความไม่เชื่อ. ด้วยบทว่า สุทฺธมานสํ ทรงแสดงถึงความเป็นจิตอ่อนโยนและจิตปลอดโปร่ง เพราะปราศจากกามฉันทะเป็นต้น. บทว่า อนุสาสิ คือ ทรงสั่งสอน ความหมายคือ ทรงแสดงความประพฤติและความงดเว้นพร้อมทั้งอุบาย ด้วยสามุกกังสิกาธรรมเทศนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิทํ ทุกฺขํ. คำนั้นเป็นการแสดงอาการที่ทรงสั่งสอน. 845. Tattha idaṃ dukkhanti maṃvocāti idaṃ taṇhāvajjaṃ tebhūmakaṃ dhammajātaṃ bādhakasabhāvattā kucchikaṃ hutvā tucchasabhāvattā tathattā ca dukkhaṃ ariyasaccanti mayhaṃ abhāsi. Ayaṃ dukkhassa sambhavoti ayaṃ āmataṇhādibhedā taṇhā yathāvuttassa dukkhassa sambhavo pabhavo uppatti hetu samudayo ariyasaccanti. Dukkhanirodhoti dukkhassa santibhāvo asaṅkhatadhātu nirodho ariyasaccanti. Antadvayassa parivajjanato añjaso nibbānagāminipaṭipadābhāvato amatogadho maggo ariyasaccanti maṃ avocāti sambandho. ๘๔๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทํ ทุกฺขนฺติ มํโวจาติ คือ ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า ธรรมชาตินี้ที่เป็นไปในภูมิสาม เว้นจากตัณหา เป็นทุกขอริยสัจ เพราะมีสภาวะเบียดเบียน เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ และมีสภาวะว่างเปล่า เป็นเช่นนั้น. บทว่า อยํ ทุกฺขสฺส สมฺภโวติ คือ ตัณหานี้ที่มีประเภทต่างๆ มีกามตัณหาเป็นต้น เป็นสมุทัยอริยสัจ คือเป็นแดนเกิด เป็นต้นกำเนิด เป็นที่เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งทุกข์ที่กล่าวแล้ว. บทว่า ทุกฺขนิโรโธติ คือ นิโรธอริยสัจ ได้แก่ อสังขตธาตุ อันเป็นภาวะสงบระงับแห่งทุกข์. พึงเชื่อมความว่า ได้ตรัสแก่ข้าพเจ้าว่า มรรคอริยสัจ เป็นทางหยั่งลงสู่อมตะ เพราะเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานโดยตรง เนื่องจากเว้นส่วนสุดทั้งสอง. 846. Kusalassāti [Pg.199] ovādadāne veneyyadamane chekassa, appamādapaṭipattiyā vā matthakappattiyā anavajjassa. Ovādamhi ahaṃ ṭhitāti yathāvutte ovāde anusiṭṭhiyaṃ sikkhāttayapāripūriyā saccapaṭivedhena ahaṃ patiṭṭhitā. Tenāha ‘‘ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ padamaccuta’’nti, idaṃ ovāde patiṭṭhānassa kāraṇavacanaṃ. Yā niccatāya maraṇābhāvato amataṃ, sabbadukkhavūpasamatāya santiṃ, adhigatānaṃ acavanahetutāya accutaṃ nibbānaṃ padaṃ ajjhagā adhigañchi, sā ekaṃsena satthu ovāde patiṭṭhitā nāmāti. ๘๔๖. คำว่า Kusalassa หมายถึง ผู้ฉลาดในการให้โอวาทและการทรมานเวไนยสัตว์ หรือผู้ไม่มีโทษเพราะบรรลุถึงยอดแห่งการปฏิบัติความไม่ประมาท คำว่า Ovādamhi ahaṃ ṭhitā หมายถึง ดิฉันตั้งอยู่ในอนุสาสนีคือโอวาทที่กล่าวแล้วนั้น ด้วยความบริบูรณ์แห่งสิกขา 3 และการบรรลุอริยสัจ ด้วยเหตุนั้นนางจึงกล่าวว่า “ได้บรรลุอมตธรรมอันสงบ คือพระนิพพานอันเป็นบทที่ไม่เคลื่อน” นี้เป็นคำบอกเหตุแห่งการตั้งอยู่ในโอวาท พระนิพพานชื่อว่า อมตะ เพราะมีความเที่ยงไม่มีความตาย ชื่อว่า สันติ เพราะสงบระงับทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า อัจจุตะ เพราะเป็นเหตุไม่เคลื่อนจากธรรมที่บรรลุแล้ว ผู้ที่บรรลุพระนิพพานนั้น ชื่อว่าตั้งอยู่ในโอวาทของพระศาสดาโดยส่วนเดียว 847. Avaṭṭhitāpemāti daḷhabhattī ratanattaye niccalapasādasinehā. Kasmā? Yasmā dassane avikampinī, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti etasmiṃ sammādassane acalā kenaci acālanīyā. Kena panetaṃ avikampananti āha ‘‘mūlajātāya saddhāyā’’ti. Ayaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (ma. ni. 1.74; saṃ. ni. 5.997; a. ni. 9.27) sammāsambuddhe, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammā’tiādinā tassa dhamme, ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā tassa saṅghe ca saccābhisamayasaṅkhātena mūlena jātamūlā saddhā, tāya ahaṃ avikampinīti dasseti. Tato eva dhītā buddhassa orasāti sammāsambuddhassa ure vāyāmajanitābhijātitāya orasaputtī. ๘๔๗. คำว่า Avaṭṭhitāpemā หมายถึง มีความรักและความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระรัตนตรัยอย่างแน่นแฟ้น เพราะเหตุไร? เพราะไม่หวั่นไหวในสัมมาทัศนะอันไม่คลอนแคลนว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระองค์ตรัสดีแล้ว พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ใครๆ ก็ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ อธิบายคำว่าไม่หวั่นไหวด้วยคำว่า Mūlajātāya saddhāyā คือมีศรัทธาที่มีรากเกิดแล้วด้วยการบรรลุอริยสัจในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นว่า “อิติปิ โส ภควา อรหัง” ในพระธรรมของพระองค์ และในพระสงฆ์ของพระองค์ ด้วยศรัทธานั้นดิฉันจึงไม่หวั่นไหว ด้วยเหตุนั้นเองจึงชื่อว่า Dhītā buddhassa orasā เพราะเป็นบุตรที่เกิดจากอกโดยการเกิดที่เกิดจากความพยายามในพระสัมมาสัมพุทธเจ้า 848. Sāhaṃ ramāmīti sā ahaṃ tadā ariyāya jātiyā idāni devūpapattiyā āgatā maggaratiyā phalaratiyā ca ramāmi, kāmaguṇaratiyā kīḷāmi, ubhayenāpi modāmi. Attānuvādabhayādīnaṃ apagatattā akutobhayā. Madhumaddavanti madhusaṅkhātaṃ maddavakaraṃ, naccanagāyanakālesu sarīrassa sarassa ca mudubhāvāvahaṃ gandhapānaṃ sandhāya vadati.‘‘Madhumādava’’ntipi paṭhanti, ādavaṃ yāvadavaṃ yāvadeva davatthaṃ madhuraṃ pivāmīti attho. ๘๔๘. คำว่า Sāhaṃ ramāmi หมายถึง ดิฉันนั้นผู้มาแล้วด้วยอริยชาติในกาลนั้น และด้วยการอุบัติเป็นเทพในกาลนี้ ย่อมรื่นรมย์ด้วยมรรครติและผลรติ ย่อมเล่นด้วยกามคุณรติ ย่อมบันเทิงด้วยรติทั้งสองประการนั้น เป็นผู้ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ เพราะปราศจากภัยมีการติเตียนตนเองเป็นต้น คำว่า Madhumaddavaṃ หมายถึง เครื่องดื่มที่มีกลิ่นหอมอันทำจากน้ำผึ้งซึ่งทำให้ร่างกายและเสียงอ่อนนุ่มในเวลาเต้นรำและขับร้อง บางฉบับอ่านว่า Madhumādavaṃ หมายความว่า ดื่มน้ำผึ้งอันหวานชื่นเพียงเพื่อความสนุกสนาน 849. Puññakkhettānamākarāti sadevakassa lokassa puññakkhettabhūtānaṃ ariyānaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyasaṅghassa ākarā uppattiṭṭhānaṃ tathāgatā. Yathāti yasmiṃ puññakkhette. Sesaṃ vuttanayameva. ๘๔๙. คำว่า Puññakkhettānamākarā หมายถึง พระตถาคตเจ้าทั้งหลายเป็นที่อุบัติขึ้นของพระอริยสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล ซึ่งเป็นบุญเขตของโลกพร้อมทั้งเทวโลก คำว่า Yathā หมายถึง ในบุญเขตใด ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง Athāyasmā [Pg.200] mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca pavattitaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้นำเนื้อความการสนทนานี้ระหว่างตนกับเทพธิดามายังโลกมนุษย์แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงนำเนื้อความนั้นมาเป็นเหตุที่เกิดขึ้นแล้วทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นเป็นประโยชน์แก่มหาชน Rajjumālāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายเรื่องรชชุมาลาวิมาน จบสิ้นแล้ว Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี อธิบายเรื่องวิมานวัตถุ Dvādasavatthupaṭimaṇḍitassa catutthassa mañjiṭṭhakavaggassa แห่งมัญชิฏฐกวรรคที่ 4 อันประดับด้วยเรื่อง 12 เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. การอธิบายเนื้อความ จบสิ้นแล้ว Niṭṭhitā ca itthivimānavaṇṇanā. และการอธิบายเรื่องอิตถีวิมานก็จบสิ้นแล้ว 2. Purisavimānaṃ ๒. ปุริสวิมาน 5. Mahārathavaggo ๕. มหารัถวรรค 1. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā ๑. การอธิบายเรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน Mahārathavagge [Pg.201] ko me vandati pādānīti maṇḍūkadevaputtavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. So paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya veneyyabandhave satte volokento addasa ‘‘ajja mayi sāyanhasamaye dhammaṃ desente eko maṇḍūko mama sare nimittaṃ gaṇhanto parūpakkamena maritvā devaloke nibbattitvā mahatā devaparivārena mahājanassa passantasseva āgamissati, tattha bahūnaṃ dhammābhisamayo bhavissatī’’ti disvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ campānagaraṃ piṇḍāya pavisitvā, bhikkhūnaṃ sulabhapiṇḍapātaṃ katvā katabhattakicco vihāraṃ pavisitvā bhikkhūsu vattaṃ dassetvā, attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu gandhakuṭiṃ pavisitvā phalasamāpattisukhena divasabhāgaṃ khepetvā, sāyanhasamaye catūsu parisāsu sannipatitāsu surabhigandhakuṭito nikkhamitvā taṅkhaṇānurūpena pāṭihāriyena pokkharaṇitīre dhammasabhāmaṇḍapaṃ pavisitvā alaṅkatavarabuddhāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto achambhītakesarasīho viya aṭṭhaṅgasamannāgataṃ brahmassaraṃ nicchārento acinteyyena buddhānubhāvena anupamāya buddhalīlāya dhammaṃ desetuṃ ārabhi. ในมหารัถวรรค เรื่องมัณฑูกเทวปุตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า โก เม วันทติ ปาทานิ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา ในเมืองจัมปา ในเวลาใกล้รุ่ง พระองค์ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติอันเป็นพุทธประเพณี ทรงออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ทรงตรวจดูสัตว์ผู้เป็นเวไนยชน ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า “วันนี้ เมื่อเราแสดงธรรมในเวลาเย็น กบตัวหนึ่งจะถือเอานิมิตในเสียงของเรา แล้วตายด้วยความพยายามของผู้อื่น ไปบังเกิดในเทวโลก จะมาพร้อมด้วยบริวารเทวดาจำนวนมากในขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ในที่ประชุมนั้น การบรรลุธรรมจะบังเกิดแก่คนจำนวนมาก” ครั้นทรงเห็นดังนั้นแล้ว ในเวลาเช้าทรงนุ่งสบงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังเมืองจัมปาเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ทรงทำให้ภิกษุทั้งหลายได้บิณฑบาตโดยง่าย ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้วเสด็จเข้าสู่วิหาร เมื่อภิกษุทั้งหลายแสดงวัตรแล้วแยกย้ายไปยังที่พักกลางวันของตนๆ พระองค์เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงยับยั้งอยู่ด้วยความสุขในผลสมาบัติตลอดช่วงกลางวัน ในเวลาเย็น เมื่อบริษัท 4 มาประชุมกันแล้ว เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันมีกลิ่นหอม เสด็จเข้าสู่มณฑลธรรมสภา ณ ริมฝั่งสระโบกขรณีด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่ขณะนั้น ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ตกแต่งแล้ว ทรงเปล่งพระสุรเสียงดุจเสียงพรหมอันประกอบด้วยองค์ 8 ดุจพญาราชสีห์ผู้ปราศจากความสะดุ้งแผดสีหนาทอยู่บนพื้นหินมโนศิลา ทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพุทธานุภาพอันหาประมาณมิได้ Tasmiñca khaṇe eko maṇḍūko pokkharaṇito āgantvā ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhanto parisapariyante nipajji. Atheko vacchapālo taṃ padesaṃ āgato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ parisañca paramena upasamena dhammaṃ suṇantaṃ disvā taggatamānaso daṇḍamolubbha tiṭṭhanto maṇḍūkaṃ anoloketvā tassa sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So dhammasaññāya pasannacitto tāvadeva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbattitvā suttappabuddho [Pg.202] viya tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘kuto nu kho idha ahaṃ nibbatto’’ti āvajjento purimajātiṃ disvā ‘‘ahampi nāma idha uppajjiṃ, īdisañca sampattiṃ paṭilabhiṃ, kiṃ nu kho kammaṃ akāsi’’nti upadhārento aññaṃ na addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā, mahājanassa passantasseva mahatā parivārena mahantena dibbānubhāvena upasaṅkamitvā, bhagavato pāde sirasā vanditvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā jānantova mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātuṃ – ในขณะนั้น กบตัวหนึ่งขึ้นมาจากสระโบกขรณี ด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรมว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่” จึงถือนิมิตในพระสุรเสียง หมอบอยู่ที่ท้ายบริษัท ครั้งนั้น เด็กเลี้ยงโคคนหนึ่งมายังที่นั้น เห็นพระศาสดากำลังทรงแสดงธรรม และเห็นบริษัทกำลังฟังธรรมด้วยความสงบอย่างยิ่ง มีใจน้อมไปในธรรมนั้น ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ ไม่ทันมองดูกบ ได้ยืนกดลงบนศีรษะของกบนั้น กบนั้นมีจิตเลื่อมใสด้วยความหมายรู้ว่าเป็นธรรม ทำกาละในขณะนั้นนั่นเอง บังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับตื่นจากหลับ เห็นตนเองอันหมู่เทพธิดาแวดล้อมแล้วในที่นั้น จึงพิจารณาว่า “เราจุติจากที่ไหนหนอ จึงมาบังเกิดในที่นี้” เมื่อพิจารณาอยู่ ได้เห็นชาติก่อน (จึงคิดว่า) “แม้เราก็บังเกิดในที่นี้ และได้สมบัติเช่นนี้ เราได้ทำกรรมอะไรไว้หนอ” เมื่อใคร่ครวญอยู่ ก็มิได้เห็นกรรมอื่น นอกจากความเป็นผู้ถือนิมิตในพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาค เทพบุตรนั้นจึงมาพร้อมกับวิมานในขณะนั้นนั่นเอง ลงจากวิมานแล้ว ขณะที่มหาชนกำลังมองดูอยู่ ก็เข้าไปเฝ้าด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ประคองอัญชลีนมัสการอยู่ ได้ยืนอยู่แล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคแม้ทรงทราบอยู่ เพื่อจะทรงกระทำให้ผลแห่งกรรมและพุทธานุภาพประจักษ์แก่มหาชน 857. ๘๕๗. ‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ; Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. – “ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่ง ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสวอยู่” Pucchi. Tattha koti devanāgayakkhamanussādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya īdisāya deviddhiyā. Yasasāti iminā īdisena parivārena paricchedena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena, sarīravaṇṇanibhāyāti attho. ตรัสถามแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า โก อธิบายว่า ในหมู่เทวดา นาค ยักษ์ มนุษย์ เป็นต้น คือใคร เป็นผู้ไหน. บทว่า เม คือ ของเรา. บทว่า ปาทานิ คือ ซึ่งเท้าทั้งสอง. บทว่า อิทฺธิยา คือ ด้วยเทวฤทธิ์เช่นนี้. บทว่า ยสสา คือ ด้วยบริวารและขอบเขตเช่นนี้. บทว่า ชลํ คือ ผู้รุ่งเรืองอยู่. บทว่า อภิกฺกนฺเตน คือ ที่น่าใคร่ น่าปรารถนา งดงามอย่างยิ่ง. บทว่า วณฺเณน อธิบายว่า ด้วยสีผิว ด้วยรัศมีแห่งสีสรีระ. Atha devaputto attano purimajātiādiṃ āvi karonto imāhi gāthāhi byākāsi – ครั้งนั้น เทพบุตรเมื่อจะกระทำให้แจ้งซึ่งชาติก่อนเป็นต้นของตน จึงได้ทูลตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 858. ๘๕๘. ‘‘Maṇḍūkohaṃ pure āsiṃ, udake vārigocaro; Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhī vacchapālako. “ในชาติก่อน ข้าพระองค์เป็นกบ มีน้ำเป็นที่หากิน อยู่ในน้ำ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์อยู่ เด็กเลี้ยงโคได้ฆ่าเสียแล้ว” 859. ๘๕๙. ‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me; Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me. “ขอพระองค์ทอดพระเนตรฤทธิ์และยศของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรอานุภาพของข้าพระองค์ ขอทอดพระเนตรวรรณะและรัศมีของข้าพระองค์ (อันเป็นผล) แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตชั่วครู่หนึ่ง” 860. ๘๖๐. ‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama; Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. “ข้าแต่พระโคดม ก็ชนเหล่าใดได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ชนเหล่านั้นย่อมถึงฐานะอันไม่หวั่นไหว ที่ซึ่งไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก” 858. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti etena uddhumāyikādikassa thale [Pg.203] maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaro, ghāsesanaṭṭhānaṃ. Vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa, anādare cetaṃ sāmivacanaṃ veditabbaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopāladārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbhitvā tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresi. ๘๕๘. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุเร คือ ในชาติก่อน. บทว่า อุทเก นี้เป็นการแสดงถึงสถานที่เกิดของตนในครั้งนั้น. ด้วยบทว่า อุทเก มณฺฑูโก (กบในน้ำ) นี้ เป็นอันทำให้นิวัตตนะ (ปฏิเสธ) กบที่อยู่บนบกซึ่งมีอาการพองเป็นต้น. โคทั้งหลายย่อมเที่ยวไปในที่นี้ เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, ราวกับเป็นที่เที่ยวไปของโค เหตุนั้นชื่อว่า โคจร, (คือ) ที่หาอาหาร. น้ำคือที่หากินของสัตว์นี้ เหตุนั้นชื่อว่า วาริโคจร. เพราะว่า สัตว์บางชนิดเช่นเต่าเป็นต้น แม้เที่ยวไปในน้ำ ก็มิได้มีน้ำเป็นที่หากินก็มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวจำกัดความว่า วาริโคจโร. บทว่า ตว ธมฺมํ สุณนฺตสฺส คือ เมื่อข้าพระองค์กำลังฟังธรรมของพระองค์ผู้ทรงแสดงอยู่ด้วยพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม อันไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก โดยอาการที่ถือนิมิตในพระสุรเสียงว่า “นี่คือพระธรรมที่ท่านกล่าวอยู่”, และพึงทราบว่า ฉัฏฐีวิภัตตินี้ใช้ในอรรถอนาทร (เมื่อ...อยู่). บทว่า อวธี วจฺฉปาลโก คือ เด็กเลี้ยงโคผู้ดูแลลูกโค มาใกล้ข้าพระองค์ ยืนเท้าไม้เท้าอยู่ กดไม้เท้าลงบนศีรษะของข้าพระองค์ ฆ่าข้าพระองค์เสียแล้ว. 859. Muhuttaṃ cittapasādassāti tava dhamme muhuttamattaṃ uppannassa cittapasādassa hetubhūtassa iddhinti samiddhiṃ, dibbavibhūtinti attho. Yasanti parivāraṃ. Ānubhāvanti kāmavaṇṇitādidibbānubhāvaṃ. Vaṇṇanti sarīravaṇṇasampattiṃ. Jutinti dvādasayojanāni pharaṇasamatthaṃ pabhāvisesaṃ. ๘๕๙. บทว่า มุหุตฺตํ จิตฺตปสาทสฺส คือ แห่งความเลื่อมใสแห่งจิตอันเป็นเหตุ ซึ่งเกิดขึ้นในธรรมของพระองค์ชั่วครู่หนึ่ง. บทว่า อิทฺธึ อธิบายว่า ซึ่งความสำเร็จ คือซึ่งทิพยสมบัติ. บทว่า ยสํ คือ ซึ่งบริวาร. บทว่า อานุภาวํ คือ ซึ่งทิพยานุภาพมีกามวัณณิตา (การเนรมิตรูปตามปรารถนา) เป็นต้น. บทว่า วณฺณํ คือ ซึ่งความถึงพร้อมแห่งสีสรีระ. บทว่า ชุตึ คือ ซึ่งรัศมีพิเศษอันสามารถแผ่ไปได้ ๑๒ โยชน์. 860. Yeti ye sattā. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Dīghamaddhānanti bahuvelaṃ. Assosunti suṇiṃsu. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Acalaṭṭhānanti nibbānaṃ. Ayañhettha attho – gotama bhagavā ahaṃ viya ittarameva kālaṃ asuṇitvā ye pana katapuññā ciraṃ kālaṃ tava dhammaṃ assosuṃ sotuṃ labhiṃsu, te dīgharattaṃ saṃsārabyasanābhibhūtā ime sattā yattha gantvā na soceyyuṃ, taṃ asokaṃ sassatabhāvena acalaṃ santipadaṃ pattā eva, na tesaṃ tassa pattiyā antarāyoti. ๘๖๐. บทว่า เย คือ สัตว์เหล่าใด. จ-ศัพท์ ใช้ในอรรถตรงกันข้าม (ส่วนว่า). บทว่า เต คือ ของพระองค์. บทว่า ทีฆมทฺธานํ คือ สิ้นกาลนาน. บทว่า อสฺโสสุํ คือ ได้ฟังแล้ว. บทว่า โคตม เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคโดยโคตร. บทว่า อจลฏฺฐานํ คือ พระนิพพาน. นี้เป็นอรรถในคาถานี้ว่า ข้าแต่พระโคดมผู้มีพระภาค ส่วนว่าชนเหล่าใดผู้ได้ทำบุญไว้แล้ว มิได้ฟังเพียงชั่วกาลเล็กน้อยเหมือนข้าพระองค์ แต่ได้ฟังธรรมของพระองค์สิ้นกาลนาน ได้โอกาสเพื่อจะฟัง สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกภัยในสงสารครอบงำสิ้นกาลนาน ไปสู่ที่ใดแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ย่อมถึงสันติบทนั้นอันไม่มีความโศก ไม่หวั่นไหวโดยความเป็นของยั่งยืนนั่นเทียว อันตรายในการบรรลุสันติบทนั้นของชนเหล่านั้นย่อมไม่มี. Athassa bhagavā sampattaparisāya ca upanissayasampattiṃ oloketvā vitthārena dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne so devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahi, caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputto bhagavantaṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā saha parivārena devalokameva gatoti. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเล็งเห็นอุปนิสัยสมบัติของเทพบุตรนั้นและของบริษัทที่มาประชุมกัน จึงทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร. ในกาลจบเทศนา เทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล, ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐. เทพบุตรถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ ๓ ครั้ง และกระทำอัญชลีแก่พระภิกษุสงฆ์ พร้อมด้วยบริวารได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว. Maṇḍūkadevaputtavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรื่องวิมานของมัณฑูกเทพบุตร จบ. 2. Revatīvimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถาเรื่องเรวดีวิมาน Uṭṭhehi [Pg.204] revate supāpadhammeti revatīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tena samayena bārāṇasiyaṃ saddhāsampannassa kulassa putto nandiyo nāma upāsako ahosi saddhāsampanno dāyako dānapati saṅghupaṭṭhāko. Athassa mātāpitaro sammukhagehato mātuladhītaraṃ revatiṃ nāma kaññaṃ ānetukāmā ahesuṃ. Sā pana assaddhā adānasīlā, nandiyo taṃ na icchi. Tassa mātā revatiṃ āha ‘‘amma, tvaṃ imaṃ gehaṃ āgantvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ haritena gomayena upalimpitvā āsanāni paññāpehi, ādhārake ṭhapehi, bhikkhūnaṃ āgatakāle vanditvā pattaṃ gahetvā nisīdāpetvā dhamakaraṇena pānīyaṃ parissāvetvā bhuttakāle pattāni dhovāhi, evaṃ me puttassa ārādhikā bhavissasī’’ti. Sā tathā akāsi. Atha naṃ ‘‘ovādakkhamā jātā’’ti puttassa ārocetvā tena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchite divasaṃ ṭhapetvā āvāhaṃ kariṃsu. เรวตีวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า "อุฏฺเฐหิ เรวเต สุปาปธมฺเม" เรื่องราวของวิมานนั้นเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ในสมัยนั้น ที่กรุงพาราณสี มีอุบาสกชื่อนันทิยะ เป็นบุตรของตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยศรัทธา เขาเป็นผู้มีศรัทธา เป็นทายก เป็นทานบดี เป็นผู้อุปัฏฐากสงฆ์ ครั้งนั้น มารดาบิดาของเขาปรารถนาจะนำหญิงสาวชื่อเรวดี ซึ่งเป็นธิดาของลุง จากเรือนที่อยู่ตรงข้ามมาให้เป็นภรรยา แต่นางเรวดีนั้นไม่มีศรัทธา ไม่มีการให้ทานเป็นปกติ นันทิยะจึงไม่ปรารถนานาง มารดาของเขากล่าวกับนางเรวดีว่า "แม่หนูเอ๋ย เธอมาที่เรือนนี้แล้ว จงใช้มูลโคสดทาที่นั่งของภิกษุสงฆ์ แล้วปูลาดอาสนะไว้ จงตั้งที่รองบาตรไว้ เมื่อภิกษุทั้งหลายมาถึง จงไหว้แล้วรับบาตร นิมนต์ให้นั่ง จงกรองน้ำดื่มด้วยธมกรก เมื่อท่านฉันเสร็จแล้ว จงล้างบาตร เมื่อทำเช่นนี้ เธอจักเป็นที่พอใจของบุตรของเรา" นางได้ทำตามนั้น ครั้งนั้น มารดาได้บอกแก่บุตรว่า "นางเป็นผู้ว่าง่ายสอนง่ายแล้ว" เมื่อบุตรนั้นรับว่า "ดีละ" แล้ว มารดาบิดาจึงกำหนดวันและได้จัดพิธีอาวาหวิวาหะขึ้น Atha naṃ nandiyo āha ‘‘sace bhikkhusaṅghaṃ mātāpitaro ca me upaṭṭhahissasi, evaṃ imasmiṃ gehe vasituṃ labhissasi, appamattā hohī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā kiñci kālaṃ saddhā viya hutvā bhattāraṃ anavattentī dve putte vijāyi. Nandiyassa mātāpitaro kālamakaṃsu. Gehe sabbissariyaṃ tassā eva ahosi. Nandiyopi mahādānapati hutvā bhikkhusaṅghassa dānaṃ paṭṭhapesi, kapaṇaddhikādīnampi gehadvāre pākavattaṃ paṭṭhapesi. Isipatanamahāvihāre catūhi gabbhehi paṭimaṇḍitaṃ catusālaṃ kāretvā mañcapīṭhādīni attharāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā tathāgatassa hatthe dakkhiṇodakaṃ pātetvā niyyādesi, saha dakkhiṇodakadānena tāvatiṃsabhavane āyāmato ca vitthārato ca samantā dvādasayojaniko yojanasatubbedho sattaratanamayo accharāgaṇasahassasaṅghuṭṭho dibbapāsādo uggañchi. ครั้งนั้น นันทิยะได้กล่าวกับนางว่า "ถ้าเธอจักอุปัฏฐากภิกษุสงฆ์และมารดาบิดาของเรา เธอก็จักได้อยู่ในเรือนนี้ จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แล้วเป็นประหนึ่งผู้มีศรัทธาอยู่ชั่วกาลเล็กน้อย ประพฤติตามสามี ได้คลอดบุตร ๒ คน มารดาบิดาของนันทิยะได้ทำกาละ ความเป็นใหญ่ทั้งปวงในเรือนได้เป็นของนางแต่ผู้เดียว แม้นันทิยะก็ได้เป็นมหาทานบดี ตั้งทานไว้สำหรับภิกษุสงฆ์ และได้ตั้งโรงทานสำหรับคนกำพร้าและคนเดินทางเป็นต้นไว้ที่ประตูเรือน เขาได้ให้สร้างศาลาสี่มุข ประดับด้วยห้องสี่ห้อง ในอิสิปตนมหาวิหาร ให้ปูลาดเตียง ตั่ง เป็นต้น ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหลั่งทักษิโณทกให้ตกลงในพระหัตถ์ของพระตถาคต อุทิศถวาย พร้อมกับการถวายทักษิโณทกนั้นเอง ปราสาททิพย์ในภพดาวดึงส์ ซึ่งยาวและกว้างโดยรอบ ๑๒ โยชน์ สูง ๑๐๐ โยชน์ สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ กึกก้องด้วยเสียงของหมู่เทพธิดานับพัน ก็ได้บังเกิดขึ้น Athāyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ pāsādaṃ disvā attānaṃ vandituṃ āgate devaputte pucchi ‘‘kassāyaṃ pāsādo’’ti? ‘‘Imassa[Pg.205], bhante, pāsādassa sāmiko manussaloke bārāṇasiyaṃ nandiyo nāma kuṭumbiyaputto saṅghassa isipatanamahāvihāre catusālaṃ kāresi, tassāyaṃ nibbatto pāsādo’’ti āhaṃsu. Pāsāde nibbattadevaccharāyopi theraṃ vanditvā ‘‘bhante, mayaṃ bārāṇasiyaṃ nandiyassa nāma upāsakassa paricārikā bhavituṃ idha nibbattā, tassa evaṃ vadetha ‘‘tuyhaṃ paricārikā bhavituṃ nibbattā, devatāyo tayi cirāyante ukkaṇṭhitā, devalokasampatti nāma mattikābhājanaṃ bhinditvā suvaṇṇabhājanassa gahaṇaṃ viya atimanāpa’nti vatvā idhāgamanatthāya tassa vadethā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sahasā devalokato āgantvā catuparisamajjhe bhagavantaṃ pucchi ‘‘nibbattati nu kho, bhante, katapuññānaṃ manussaloke ṭhitānaṃyeva dibbasampattī’’ti? ‘‘Nanu te, moggallāna, nandiyassa devaloke nibbattā dibbasampatti sāmaṃ diṭṭhā, kasmā maṃ pucchasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, nibbattatī’’ti. Athassa satthā ‘‘yathā ciraṃ vippavasitvā āgataṃ purisaṃ mittabandhavā abhinandanti sampaṭicchanti, evaṃ katapuññaṃ puggalaṃ ito paralokaṃ gataṃ sakāni puññāni sampattihatthehi sampaṭicchanti paṭiggaṇhantī’’ti dassento – ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นปราสาทนั้น จึงถามเทวบุตรทั้งหลายที่มาเพื่อไหว้ตนว่า "ปราสาทนี้เป็นของใคร?" เทวบุตรเหล่านั้นทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เจ้าของปราสาทนี้คือบุตรของคฤหบดีชื่อนันทิยะในมนุษยโลก กรุงพาราณสี เขาได้สร้างศาลาสี่มุขในอิสิปตนมหาวิหารถวายสงฆ์ ปราสาทนี้บังเกิดขึ้นเพื่อเขานั้น" แม้เทพธิดาที่บังเกิดในปราสาทก็ไหว้พระเถระแล้วทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกดิฉันบังเกิดที่นี่เพื่อเป็นหญิงรับใช้ของอุบาสกชื่อนันทิยะในกรุงพาราณสี ขอท่านจงบอกเขาอย่างนี้ว่า 'เหล่าเทพธิดาที่บังเกิดเพื่อเป็นหญิงรับใช้ของท่าน กำลังกระวนกระวายใจเมื่อท่านยังชักช้าอยู่ สมบัติในเทวโลกนี้น่าพอใจอย่างยิ่ง ดุจการทุบภาชนะดินแล้วถือเอาภาชนะทองคำ' ขอท่านจงบอกเขาเพื่อประโยชน์แก่การมาที่นี่เถิด" พระเถระรับคำว่า "ดีละ" แล้วกลับจากเทวโลกโดยพลัน ทูลถามพระผู้มีพระภาคท่ามกลางบริษัท ๔ ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิพยสมบัติย่อมบังเกิดแก่ผู้ทำบุญไว้แล้วทั้งที่ยังอยู่ในมนุษยโลกเทียวหรือหนอ?" (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนโมคคัลลานะ ก็ทิพยสมบัติของนันทิยะที่บังเกิดในเทวโลก เธอเห็นมาด้วยตนเองแล้วมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาถามเราเล่า?" (พระเถระทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บังเกิดอย่างนั้น พระเจ้าข้า" ครั้งนั้น พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงความข้อนี้ว่า "บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาแล้ว มิตรสหายและญาติย่อมชื่นชมต้อนรับฉันใด บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญของตนเองย่อมต้อนรับด้วยมือคือสมบัติฉันนั้น" (จึงตรัสพระคาถาว่า) 861. ๘๖๑. ‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ; Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgataṃ. "บุรุษผู้จากไปนาน กลับมาจากที่ไกลโดยสวัสดี ญาติมิตรและสหาย ย่อมชื่นชมยินดีการมาของเขา" 862. ๘๖๒. ‘‘Tatheva katapuññampi, asmā lokā paraṃ gataṃ; Puññāni paṭiggaṇhanti, piyaṃ ñātīva āgata’’nti. – gāthā abhāsi; "ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้ทำบุญไว้แล้ว จากโลกนี้ไปสู่ปรโลก บุญทั้งหลายย่อมต้อนรับ เหมือนญาติที่รักต้อนรับผู้กลับมา" (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ Nandiyo taṃ sutvā bhiyyosomattāya dānāni deti, puññāni karoti, so vaṇijjāya gacchanto revatiṃ āha ‘‘bhadde, mayā paṭṭhapitaṃ saṅghassa dānaṃ anāthānaṃ pākavattañca tvaṃ appamattā pavatteyyāsī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. So pavāsagatopi yattha yattha vāsaṃ kappeti, tattha tattha bhikkhūnaṃ anāthānañca yathāvibhavaṃ dānaṃ detiyeva. Tassa anukampāya khīṇāsavā dūratopi āgantvā dānaṃ sampaṭicchanti. Revatī pana tasmiṃ gate katipāhameva dānaṃ pavattetvā anāthānaṃ bhattaṃ upacchindi, bhikkhūnampi bhattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ adāsi[Pg.206]. Bhikkhūnaṃ bhuttaṭṭhāne attanā bhuttāvasesāni sitthāni macchamaṃsakhaṇḍamissakāni calakaṭṭhikāni ca pakiritvā manussānaṃ dasseti ‘‘passatha samaṇānaṃ kammaṃ, saddhādeyyaṃ nāma evaṃ chaḍḍentī’’ti. นันทิยะได้ฟังธรรมเทศนานั้นแล้ว มีความโสมนัสยิ่งขึ้น ได้ให้ทานทั้งหลาย ทำบุญทั้งหลาย เขาเมื่อจะไปค้าขาย ได้กล่าวกับนางเรวดีว่า "น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาท จัดแจงทานสำหรับสงฆ์และโรงทานสำหรับคนอนาถาที่เราตั้งไว้แล้วให้ดำเนินต่อไปเถิด" นางรับคำว่า "ดีละ" แม้เขาไปอยู่ต่างถิ่น พักอยู่ที่ใดๆ ก็ตาม ก็ได้ให้ทานแก่ภิกษุและคนอนาถาทั้งหลายตามกำลังทรัพย์ในที่นั้นๆ นั่นเทียว พระขีณาสพทั้งหลายอนุเคราะห์เขา แม้อยู่ไกลก็มาเพื่อรับทาน ส่วนนางเรวดี เมื่อเขาไปแล้ว ได้จัดแจงทานเพียง ๒-๓ วันเท่านั้น แล้วก็งดภัตตาหารสำหรับคนอนาถา แม้แก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ได้ถวายภัตตาหารที่ทำด้วยปลายข้าว มีน้ำผักดองเป็นกับข้าวอย่างที่สอง นางได้โปรยเศษอาหารที่ตนกินเหลือ คือ เมล็ดข้าว ก้างปลาและชิ้นเนื้อ และกระดูกที่เคี้ยวแล้ว ในที่ที่ภิกษุฉัน แล้วชี้ให้คนทั้งหลายดู พลางกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงดูการกระทำของสมณะเหล่านี้เถิด พวกเขาทิ้งศรัทธาไทยธรรมอย่างนี้" Atha nandiyo vohārakasiddhi yathālābho āgantvā taṃ pavattiṃ sutvā revatiṃ gehato nīharitvā gehaṃ pāvisi. Dutiyadivase buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā niccabhattaṃ anāthabhattañca sammadeva pavattesi, attano sahāyehi upanītaṃ revatiṃ ghāsacchādanaparamatāya ṭhapesi. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane attano vimāneyeva nibbatti. Revatī pana sabbaṃ dānaṃ pacchinditvā ‘‘imesaṃ vasena mayhaṃ lābhasakkāro parihāyī’’ti bhikkhusaṅghaṃ akkosantī paribhāsantī vicarati. Atha vessavaṇo dve yakkhe āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, bārāṇasinagare ugghosatha ‘‘ito sattame divase revatī jīvantīyeva niraye pakkhipīyatī’ti’’. Taṃ sutvā mahājano saṃvegajāto bhītatasito ahosi. ครั้งนั้น นายนันทิยะมีกิจการค้าขายสำเร็จแล้ว ได้ลาภตามที่ได้ กลับมาแล้ว ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว จึงขับไล่นางเรวดีออกจากเรือนแล้วเข้าไปสู่เรือน ในวันที่สอง ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว ได้จัดแจงภัตรประจำและภัตรสำหรับคนอนาถาให้เป็นไปโดยชอบทีเดียว ได้ให้นางเรวดีซึ่งสหายทั้งหลายของตนนำมา อยู่โดยให้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานของตนนั่นเองในภพดาวดึงส์ ส่วนนางเรวดีได้ตัดทานทั้งปวงแล้ว (คิด) ว่า 'ลาภสักการะของเราเสื่อมไปเพราะอาศัยภิกษุเหล่านี้' จึงเที่ยว ด่าบริภาษภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น ท้าวเวสสุวรรณได้สั่งยักษ์สองตนว่า 'แน่ะ ท่านทั้งหลาย จงไป จงป่าวประกาศในเมืองพาราณสีว่า 'ในวันที่เจ็ดนับแต่วันนี้ไป นางเรวดีทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่นั่นเทียว จักถูกโยนลงในนรก' ' มหาชนฟังคำนั้นแล้ว เกิดความสังเวช หวาดกลัวสะดุ้ง Atha revatī pana pāsādaṃ abhiruhitvā dvāraṃ thaketvā nisīdi. Sattame divase tassā pāpakammasañcoditena vessavaṇena raññā āṇattā jalitakapilakesamassukā cipiṭavirūpanāsikā pariṇatadāṭhā lohitakkhā sajaladharasamānavaṇṇā ativiya bhayānakarūpā dve yakkhā upagantvā ‘‘uṭṭhehi, revate, supāpadhamme’’tiādīni vadantā nānābāhāsu gahetvā ‘‘mahājano passatū’’ti sakalanagare vīthito vīthiṃ paribbhamāpetvā ākāsaṃ abbhuggantvā tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyassa vimānaṃ sampattiñcassā dassetvā taṃ vilapantiṃyeva ussadanirayasamīpaṃ pāpesuṃ. Taṃ yamapurisā ussadaniraye khipiṃsu. Tenāha – ครั้งนั้น ส่วนนางเรวดีขึ้นสู่ปราสาทแล้ว ปิดประตู นั่งอยู่ ในวันที่เจ็ด ยักษ์สองตนผู้อันบาปกรรมของนางนั้นตักเตือนแล้ว อันท้าวเวสสุวรรณผู้เป็นราชาทรงบัญชาแล้ว มีผมและหนวดเคราสีน้ำตาลแดงลุกเป็นไฟ มีจมูกแบนและน่าเกลียด มีเขี้ยวงอ มีตาสีเลือด มีสีสันดุจเมฆฝน มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวอย่างยิ่ง เข้าไปแล้ว กล่าวคำเป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง' แล้วจับที่แขนคนละข้าง (ด้วยคิดว่า) 'ขอให้มหาชนจงดู' แล้วนำเที่ยววนเวียนไปจากถนนสู่ถนนในนครทั้งสิ้นแล้ว เหาะขึ้นสู่อากาศ นำไปสู่ภพดาวดึงส์ แสดงวิมานและสมบัติของนันทิยะแก่นางแล้ว ได้นำนางผู้กำลังคร่ำครวญอยู่นั่นเทียวให้ถึงสำนักของอุสสทนรก ยมบุรุษทั้งหลายได้โยนนางลงในอุสสทนรกแล้ว เพราะเหตุนั้น (พระผู้มีพระภาค) จึงตรัสว่า – 863. ๘๖๓. ‘‘Uṭṭhehi revate supāpadhamme, apārutadvāre adānasīle; Nessāma taṃ yattha thunanti duggatā, samappitā nerayikā dukhenā’’ti. “จงลุกขึ้นเถิด เรวดี ผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง ผู้มีประตู (นรก) เปิดอยู่ ผู้ไม่มีศีลในการให้ เราทั้งหลายจักนำเธอไปสู่ที่ซึ่งสัตว์นรกผู้ไปสู่ทุคติ อันทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่” Tattha [Pg.207] uṭṭhehīti uṭṭhaha, na dānesa pāsādo taṃ nirayabhayato rakkhituṃ sakkoti, tasmā sīghaṃ uṭṭhahitvā āgacchāhīti attho. Revateti taṃ nāmena ālapati. Supāpadhammetiādinā uṭṭhānassa kāraṇaṃ vadati. Yasmā tvaṃ ariyānaṃ akkosanaparibhāsanādinā suṭṭu lāmakapāpadhammā, yasmā ca apārutaṃ dvāraṃ nirayassa tava pavesanatthaṃ, tasmā uṭṭhehīti. Adānasīleti kassaci kiñci na dānasīle kadariye maccharinī, idampi uṭṭhānasseva kāraṇavacanaṃ. Yasmā dānasīlānaṃ amaccharīnaṃ tava sāmikasadisānaṃ sugatiyaṃ nivāso, tādisānaṃ pana adānasīlānaṃ maccharīnaṃ niraye nivāso, tasmā uṭṭhehi, muhuttamattampi tava idha ṭhātuṃ na dassāmīti adhippāyo. Yattha thunanti duggatāti dukkhagatattā duggatā. Nerayikāti nirayadukkhena samappitā samaṅgībhūtā yasmiṃ niraye thunanti, yāva pāpakammaṃ na byanti hoti, tāva nikkhamituṃ alabhantā nitthunanti, tattha taṃ nessāma nayissāma khipissāmāti yojanā. ในบทเหล่านั้น บทว่า uṭṭhehi ความว่า จงลุกขึ้น ปราสาทนี้ไม่อาจเพื่อจะรักษาเธอจากภัยในนรกได้ เพราะฉะนั้น ความว่า เธอจงรีบลุกขึ้นมาเถิด บทว่า revate เป็นการเรียกนางด้วยชื่อ ด้วยบทเป็นต้นว่า supāpadhamme เป็นการกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้น เพราะเหตุว่า เธอเป็นผู้มีธรรมอันเลวทรามชั่วช้าอย่างยิ่ง ด้วยการด่าบริภาษพระอริยเจ้าเป็นต้น และเพราะเหตุว่า ประตูแห่งนรกเปิดอยู่เพื่อการเข้าไปของเธอ เพราะฉะนั้น (จึงกล่าวว่า) จงลุกขึ้นเถิด บทว่า adānasīle คือ ผู้ไม่มีปกติให้สิ่งใดๆ แก่ใครๆ เป็นคนตระหนี่ มีความริษยา แม้บทนี้ก็เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการให้ลุกขึ้นนั่นเอง เพราะเหตุว่า ที่อยู่ของผู้มีปกติให้ทาน ไม่มีความตระหนี่ เช่นกับสามีของเธอ ย่อมมีในสุคติ ส่วนที่อยู่ของผู้ไม่มีปกติให้ทาน มีความตระหนี่ เช่นกับเธอนั้น ย่อมมีในนรก เพราะฉะนั้น จงลุกขึ้นเถิด อธิบายว่า เราทั้งหลายจักไม่ให้เธออยู่ในที่นี้แม้เพียงครู่เดียว ในบทว่า yattha thunanti duggatā นั้น ชื่อว่า ทุคคตา เพราะเป็นผู้ไปสู่ที่อันเป็นทุกข์ บทว่า nerayikā คือ สัตว์นรกผู้ถูกทุกข์ในนรกครอบงำแล้ว ประกอบพร้อมแล้ว ย่อมคร่ำครวญอยู่ในนรกใด ตราบเท่าที่บาปกรรมยังไม่สิ้นไป ตราบนั้น ก็ยังไม่อาจจะออกไปได้ ย่อมคร่ำครวญอยู่ การประกอบความว่า เราทั้งหลายจักนำ จักพา จักโยนเธอไปในนรกนั้น 864. ๘๖๔. ‘‘Icceva vatvāna yamassa dūtā, te dve yakkhā lohitakkhā brahantā; Paccekabāhāsu gahetvā revataṃ, pakkāmayuṃ devagaṇassa santike’’ti. – “ทูตของยมราช คือ ยักษ์สองตนนั้น ผู้มีตาสีเลือด มีร่างกายใหญ่โต ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้จับนางเรวดีไว้ที่แขนคนละข้าง แล้วนำไปในสำนักของหมู่เทพ” Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ. คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์ Tattha icceva vatvānāti iti eva ‘‘uṭṭhehī’’tiādinā vatvā, vacanasamanantaramevāti attho. Yamassa dūtāti appaṭisedhaniyatassa yamassa rañño dūtasadisā. Vessavaṇena hi te pesitā. Tathā hi te tāvatiṃsabhavanaṃ nayiṃsu. Keci ‘‘na yamassa dūtā’’ti na-kāraṃ ‘‘yamassā’’ti padena sambandhitvā ‘‘vessavaṇassa dūtā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ na yujjati. Na hi na yamadūtatāya vessavaṇassa dūtāti sijjhati. Yajanti tattha baliṃ upaharantīti yakkhā. Lohitakkhāti rattanayanā. Yakkhānañhi nettāni atilohitāni honti. Brahantāti mahantā. Paccekabāhāsūti eko ekabāhāyaṃ, itaro itarabāhāyanti paccekaṃ bāhāsu. Revatanti revatiṃ. Revatātipi tassā nāmameva. Tathā hi ‘‘revate’’ti [Pg.208] vuttaṃ. Pakkāmayunti pakkāmesuṃ, upanesunti attho. Devagaṇassāti tāvatiṃsabhavane devasaṅghassa. ในบทเหล่านั้น บทว่า icceva vatvāna ความว่า ครั้นกล่าวอย่างนี้ คือ (กล่าวคำ) เป็นต้นว่า 'จงลุกขึ้นเถิด' แล้ว ในลำดับแห่งคำกล่าวนั่นเอง บทว่า yamassa dūtā คือ ผู้เป็นดุจทูตของพญายมผู้ซึ่งใครๆ ห้ามไม่ได้ จริงอยู่ ยักษ์เหล่านั้นถูกท้าวเวสสุวรรณส่งมา เพราะเหตุนั้น ยักษ์เหล่านั้นจึงได้นำไปสู่ภพดาวดึงส์ อาจารย์บางพวกเชื่อม น-อักษร กับบทว่า yamassā เป็น na yamassa dūtā แล้วกล่าวความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณ' คำนั้นไม่ถูกต้อง จริงอยู่ ความว่า 'เป็นทูตของท้าวเวสสุวรรณโดยมิใช่ความเป็นทูตของยมราช' ย่อมไม่สำเร็จ ชื่อว่า ยักษ์ เพราะ (มนุษย์ทั้งหลาย) บวงสรวง นำเครื่องพลีกรรมเข้าไปถวายในที่นั้น บทว่า lohitakkhā คือ มีนัยน์ตาสีแดง จริงอยู่ นัยน์ตาของยักษ์ทั้งหลายย่อมแดงอย่างยิ่ง บทว่า brahantā คือ มีร่างกายใหญ่โต บทว่า paccekabāhāsu คือ ตนหนึ่งที่แขนข้างหนึ่ง อีกตนหนึ่งที่แขนอีกข้างหนึ่ง อย่างนี้คือ ที่แขนคนละข้าง บทว่า revataṃ คือ ซึ่งนางเรวดี แม้บทว่า revatā ก็เป็นชื่อของนางนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'revate' บทว่า pakkāmayuṃ ความว่า นำไปแล้ว, พาไปแล้ว บทว่า devagaṇassa คือ แห่งหมู่เทพในภพดาวดึงส์ Evaṃ tehi yakkhehi tāvatiṃsabhavanaṃ netvā nandiyavimānassa avidūre ṭhapitā revatī taṃ sūriyamaṇḍalasadisaṃ ativiya pabhassaraṃ disvā – นางเรวดีอันยักษ์เหล่านั้นนำไปสู่ภพดาวดึงส์อย่างนี้แล้ว ถูกให้ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากวิมานของนันทิยะ เห็นวิมานนั้นซึ่งเปรียบดังดวงอาทิตย์ มีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนักแล้ว – 865. ๘๖๕. ‘‘Ādiccavaṇṇaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, byamhaṃ subhaṃ kañcanajālachannaṃ; Kassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, suriyassa raṃsīriva jotamānaṃ. “วิมานนี้มีสีสันดุจพระอาทิตย์ งดงาม รุ่งเรือง เป็นที่น่าอัศจรรย์ ดีงาม ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ เกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของใคร 866. ๘๖๖. ‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti; Taṃ dissati suriyasamānavaṇṇaṃ, ko modati saggapatto vimāne’’ti. – “หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ ใครหนอผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน” Te yakkhe pucchi. Tepi tassā – (นางเรวดี) ได้ถามยักษ์เหล่านั้น แม้ยักษ์เหล่านั้นก็ (ได้ตอบ) แก่นางว่า – 867. ๘๖๗. ‘‘Bārāṇasiyaṃ nandiyo nāmāsi, upāsako amaccharī dānapati vadaññū; Tassetamākiṇṇajanaṃ vimānaṃ, sūriyassa raṃsīriva jotamānaṃ. “ในเมืองพาราณสี ได้มีอุบาสกชื่อว่านันทิยะ เป็นผู้ไม่ตระหนี่ เป็นทานบดี รู้ถ้อยคำ วิมานนี้ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยผู้คน ส่องสว่างราวกับรัศมีของพระอาทิตย์ เป็นของผู้นั้น 868. ๘๖๘. ‘‘Nārīgaṇā candanasāralittā, ubhato vimānaṃ upasobhayanti; Taṃ dissati sūriyasamānavaṇṇaṃ, so modati saggapatto vimāne’’ti. – “หมู่ของนางอัปสรผู้ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ ประดับประดาวิมานอยู่ทั้งสองข้าง วิมานนั้นปรากฏมีสีสันเสมอด้วยพระอาทิตย์ เขานั้นผู้เข้าถึงสวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในวิมาน” Ācikkhiṃsu. (ยักษ์เหล่านั้น) ได้บอกแล้ว 868. Tattha candanasāralittāti sārabhūtena candanagandhena anulittasarīrā. Ubhato vimānanti vimānaṃ ubhato anto ceva bahi ca saṅgītādīhi upecca sobhayanti. ๘๖๘. ในคาถานั้น บทว่า จนฺทนสารลิตฺตา ความว่า มีร่างกายอันลูบไล้แล้วด้วยกลิ่นแก่นจันทน์. บทว่า อุภโต วิมานํ ความว่า พวกเขาเข้าไปประดับวิมานให้งดงามจากทั้งสองข้าง คือทั้งภายในและภายนอก ด้วยการขับร้องเป็นต้น Atha [Pg.209] revatī – ลำดับนั้น นางเรวดีได้กล่าวว่า – 869. ๘๖๙. ‘‘Nandiyassāhaṃ bhariyā, agārinī sabbakulassa issarā; Bhattu vimāne ramissāmi dānahaṃ, na patthaye nirayaṃ dassanāyā’’ti. – “ข้าพเจ้าเป็นภรรยาของนันทิยะ เป็นแม่เรือน เป็นใหญ่กว่าตระกูลทั้งปวง บัดนี้ ข้าพเจ้าจะรื่นรมย์อยู่ในวิมานของสามี ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรก” Āha. Tattha agārinīti gehasāminī. ‘‘Bhariyā sagāminī’’tipi paṭhanti, bhariyā sahagāminīti attho. Sabbakulassa issarā bhattūti mama bhattu nandiyassa sabbakuṭumbikassa issarā sāminī ahosiṃ, tasmā idānipi vimāne issarā bhavissāmīti āha. Vimāne ramissāmi dānahanti evaṃ palobhetumeva hi taṃ te tattha nesuṃ. Na patthaye nirayaṃ dassanāyāti yaṃ pana nirayaṃ maṃ tumhe netukāmā, taṃ nirayaṃ dassanāyapi na patthaye, kuto pavisitunti vadati. นางกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า อคารินี คือ เจ้าของเรือน. บางท่านก็อ่านว่า ภริยา สคามินี อธิบายว่า ภรรยาผู้ไปด้วยกัน. บทว่า สพฺพกุลสฺส อิสฺสรา ภตฺตุ ความว่า ข้าพเจ้าได้เป็นใหญ่ เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติทั้งปวงของนันทิยะสามีของข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น แม้บัดนี้ ข้าพเจ้าก็จักเป็นใหญ่ในวิมาน. บทว่า วิมาเน รมิสฺสามิ ทานหํ ความว่า ที่จริง ยักษ์ทั้งสองนั้นนำนางไปที่นั่น ก็เพื่อจะล่อลวงอย่างนี้เท่านั้น. บทว่า น ปตฺถเย นิรยํ ทสฺสนาย ความว่า นางกล่าวว่า “ก็ท่านทั้งหลายประสงค์จะนำข้าพเจ้าไปสู่นรกใด ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาแม้เพื่อจะเห็นนรกนั้น จะปรารถนาเพื่อเข้าไปได้อย่างไร” Evaṃ vadantimeva ‘‘tvaṃ taṃ patthehi vā mā vā, kiṃ tava patthanāyā’’ti nirayasamīpaṃ netvā – เมื่อนางกำลังกล่าวอยู่อย่างนี้ ยักษ์ทั้งสองจึงกล่าวว่า “เธอจะปรารถนานรกนั้นหรือไม่ปรารถนาก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรด้วยความปรารถนาของเธอ” แล้วนำนางไปใกล้ๆ นรก – 870. ๘๗๐. ‘‘Eso te nirayo supāpadhamme, puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke; Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyata’’nti. – “ดูก่อนนางผู้มีธรรมอันเลวทรามยิ่ง นี่คือนรกของเธอ เธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์” Gāthamāhaṃsu. Tassattho – eso tava nirayo, tayā dīgharattaṃ mahādukkhaṃ anubhavitabbaṭṭhānabhūto. Kasmā? Puññaṃ tayā akataṃ jīvaloke, yasmā manussaloke appamattakampi tayā puññaṃ nāma na kataṃ, evaṃ akatapuñño pana tādiso satto maccharī attano sampattinigūhanalakkhaṇena maccharena samannāgato, paresaṃ rosuppādanena rosako, lobhādīhi pāpadhammehi samaṅgībhāvato pāpadhammo saggūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ sahabhāvaṃ na labhatīti yojanā. ยักษ์ทั้งสองได้กล่าวคาถานี้. อธิบายคาถานั้นว่า – นี่คือนรกของเธอ เป็นสถานที่ที่เธอจะต้องเสวยทุกข์ใหญ่หลวงตลอดกาลนาน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเธอไม่ได้ทำบุญไว้ในโลกนี้เลย เพราะในโลกมนุษย์ เธอไม่ได้ทำบุญอะไรไว้แม้เพียงเล็กน้อยเลย. ก็สัตว์เช่นนั้นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ เป็นคนตระหนี่ คือประกอบด้วยความตระหนี่อันมีลักษณะปกปิดสมบัติของตน เป็นคนมักโกรธ คือก่อความโกรธให้แก่ผู้อื่น เป็นผู้มีธรรมอันเลวทราม เพราะพรั่งพร้อมด้วยบาปธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมไม่ได้ความเป็นสหาย คือความเป็นเพื่อน กับทวยเทพผู้ไปสู่สวรรค์ ดังนี้เป็นโยชนา. Evaṃ pana vatvā te dve yakkhā tatthevantaradhāyiṃsu. Taṃsadise pana dve nirayapāle saṃsavake nāma gūthaniraye pakkhipituṃ ākaḍḍhante passitvā – ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์สองตนนั้นก็ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง. ลำดับนั้น นางเรวดีเห็นนายนิรยบาลสองตนที่เหมือนกับยักษ์นั้น กำลังฉุดกระชากตนเพื่อจะโยนลงในคูถนรกชื่อสังสวกะ จึงได้กล่าวว่า – 871. ๘๗๑. ‘‘Kiṃ [Pg.210] nu gūthañca muttañca, asuci paṭidissati; Duggandhaṃ kimidaṃ mīḷhaṃ, kimetaṃ upavāyatī’’ti. – “อะไรหนอ ปรากฏเป็นอุจจาระและปัสสาวะ เป็นของไม่สะอาด ของโสโครกมีกลิ่นเหม็นนี้คืออะไร กลิ่นอะไรนี่โชยมา” Taṃ nirayaṃ pucchi. นางได้ถามถึงนรกนั้น. 872. ๘๗๒. ‘‘Esa saṃsavako nāma, gambhīro sataporiso; Yattha vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. – “ดูก่อนนางเรวดี นี่คือนรกชื่อสังสวกะ ลึกร้อยชั่วบุรุษ ซึ่งเธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนี้ตลอดพันๆ ปี” Tasmiṃ kathite tattha attano nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ pucchantī – เมื่อนายนิรยบาลกล่าวเช่นนั้นแล้ว นางเรวดีจึงถามถึงกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดของตนในนรกนั้นว่า – 873. ๘๗๓. ‘‘Kiṃ nu kāyena vācāya, manasā dukkaṭaṃ kataṃ; Kena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso’’ti. – āha; “ข้าพเจ้าได้ทำกรรมชั่วอะไรไว้ด้วยกาย วาจา หรือใจหนอ เพราะกรรมอะไรจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษนี้” นางได้กล่าวแล้ว. 874. ๘๗๔. ‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, aññe vāpi vanibbake; Musāvādena vañcesi, taṃ pāpaṃ pakataṃ tayā’’ti. – “เธอได้ลวงสมณะ พราหมณ์ หรือยาจกอื่นๆ ด้วยมุสาวาท นั่นเป็นบาปที่เธอได้ทำไว้” Tassā taṃ kammaṃ kathetvā puna te – นายนิรยบาลเหล่านั้น ครั้นบอกกรรมนั้นของนางแล้ว จึงกล่าวอีกว่า – 875. ๘๗๕. ‘‘Tena saṃsavako laddho, gambhīro sataporiso; Tatthe vassasahassāni, tuvaṃ paccasi revate’’ti. – “เพราะกรรมนั้น เธอจึงได้มาสู่นรกสังสวกะที่ลึกร้อยชั่วบุรุษ ดูก่อนนางเรวดี เธอจะถูกต้มอยู่ในนรกนั้นตลอดพันๆ ปี” Āhaṃsu. Tattha saṃsavako nāmāti niccakālaṃ gūthamuttādiasucissa saṃsavanato paggharaṇato saṃsavako nāma. นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. ในคาถานั้น บทว่า สํสวโก นาม ความว่า ชื่อว่าสังสวกะ เพราะเป็นที่ไหลออก เป็นที่เยิ้มออกแห่งของไม่สะอาดมีอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นตลอดกาลทุกเมื่อ. Na kevalaṃ tuyhaṃ idha saṃsavakalābho eva, atha kho ettha anekāni vassasahassāni paccitvā uttiṇṇāya hatthacchedādilābhopīti dassetuṃ – เพื่อจะแสดงว่า “มิใช่เพียงแต่เธอจะได้นรกสังสวกะในที่นี้เท่านั้น แต่ทว่า ครั้นถูกต้มในนรกนี้หลายพันปีแล้วขึ้นมาได้ ก็ยังจะต้องถูกตัดมือเป็นต้นอีกด้วย” นายนิรยบาลจึงกล่าวว่า – 876. ๘๗๖. ‘‘Hatthepi chindanti athopi pāde, kaṇṇepi chindanti athopi nāsaṃ; Athopi kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. – “พวกนายนิรยบาลจะตัดมือและเท้า จะตัดหูและจมูกของเธอ อนึ่ง ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่” Tattha laddhabbakāraṇaṃ āhaṃsu. Tattha kākoḷagaṇāti kākasaṅghā. Te kirassā tigāvutappamāṇe sarīre anekasatāni anekasahassāni patitvā tālakkhandhaparimāṇehi sunisitaggehi ayomayehi mukhatuṇḍehi vijjhitvā vijjhitvā khādanti, maṃsaṃ gahitagahitaṭṭhāne kammabalena [Pg.211] pūrateva. Tenāha ‘‘kākoḷagaṇā samecca, saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. ในคาถานั้น นายนิรยบาลได้กล่าวถึงเหตุแห่งทุกข์ที่นางจะได้รับ. บทว่า กาโกลคณา คือ ฝูงกา. ได้ยินว่า กาเหล่านั้นหลายร้อยหลายพันตัวจะบินมาจับบนร่างกายของนางซึ่งมีขนาดประมาณ ๓ คาวุต แล้วใช้จะงอยปากที่ทำด้วยเหล็ก มีขนาดเท่าลำตาล มีปลายแหลมคมยิ่งนัก จิกแล้วจิกอีกกินอยู่ เนื้อในที่ที่ถูกจิกกินไปแล้ว ก็จะเต็มขึ้นมาอีกด้วยกำลังของกรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “กาโกลคณา สเมจฺจ สงฺคมฺม ขาทนฺติ วิปฺผนฺทมานํ” (ฝูงกาจะพากันมารุมจิกกินเธอผู้กำลังดิ้นรนอยู่). Puna sā manussalokaṃ paccānayanāya yācanādivasena taṃ taṃ vippalapi. Tena vuttaṃ – อีกครั้งหนึ่ง นางได้พร่ำเพ้อวาจาต่างๆ ด้วยการอ้อนวอนเป็นต้น เพื่อให้นายนิรยบาลนำตนกลับไปยังโลกมนุษย์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 877. ๘๗๗. ‘‘Sādhu kho maṃ paṭinetha, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ; Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca; Yaṃ katvā sukhitā honti, na ca pacchānutappare’’ti. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรดนำข้าพเจ้ากลับไปเถิด ข้าพเจ้าจักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน ซึ่งเป็นกรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสุข ไม่ต้องเดือดร้อนในภายหลัง” Puna nirayapālā – อีกครั้งหนึ่ง นายนิรยบาลได้กล่าวว่า – 878. ๘๗๘. ‘‘Pure tuvaṃ pamajjitvā, idāni paridevasi; Sayaṃ katānaṃ kammānaṃ, vipākaṃ anubhossasī’’ti. – “ในกาลก่อน เธอได้ประมาทแล้ว บัดนี้จึงมาร่ำไห้ เธอจักต้องเสวยวิบากแห่งกรรมที่ตนทำไว้เอง” Āhaṃsu. Puna sā āha – นายนิรยบาลกล่าวแล้ว. อีกครั้งหนึ่ง นางเรวดีได้กล่าวว่า – 879. ๘๗๙. ‘‘Ko devalokato manussalokaṃ, gantvāna puṭṭho me evaṃ vadeyya; Nikkhittadaṇḍesu dadātha dānaṃ, acchādanaṃ seyyamathannapānaṃ; Na hi maccharī rosako pāpadhammo, saggūpagānaṃ labhati sahabyataṃ. “ใครหนอ จะพึงไปจากเทวโลกสู่โลกมนุษย์ แล้วเป็นทูตของเรากล่าวอย่างนี้ว่า ท่านทั้งหลายจงให้ทาน คือเครื่องนุ่งห่ม ที่นอน และข้าวปลาอาหาร แก่ท่านผู้มีอาชญาอันวางแล้วเถิด เพราะว่าคนตระหนี่ มักโกรธ มีธรรมอันเลวทราม ย่อมไม่ได้ความเป็นสหายของผู้ไปสู่สวรรค์” 880. ๘๘๐. ‘‘Sāhaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ; Vadaññū sīlasampannā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ; Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca. “แน่นอนว่า ข้าพเจ้านั้น เมื่อได้ไปจากนรกนี้แล้ว ได้กำเนิดเป็นมนุษย์ จักเป็นผู้รู้คำขอ ถึงพร้อมด้วยศีล จักทำกุศลให้มาก ด้วยทาน ด้วยการประพฤติสม่ำเสมอ ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกตน” 881. ๘๘๑. ‘‘Ārāmāni ca ropissaṃ, dugge saṅkamāni ca; Papañca udapānañca, vippasannena cetasā. “ข้าพเจ้าจักปลูกสวนอาราม สร้างสะพานในที่ที่เดินทางลำบาก สร้างศาลาน้ำดื่มและบ่อน้ำ ด้วยจิตอันเลื่อมใส” 882. ๘๘๒. ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. “ข้าพเจ้าจักรักษาอุโบสถ อันประกอบด้วยองค์ ๘ เป็นอย่างดี ในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ แห่งปักษ์ และในปาฏิหาริยปักษ์” 883. ๘๘๓. ‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Na ca dāne pamajjissaṃ, sāmaṃ diṭṭhamidaṃ mayā’’ti. “ข้าพเจ้าจักเข้าจำอุโบสถ จักสำรวมในศีลทั้งหลายอยู่เสมอ และจักไม่ประมาทในการให้ทาน นี้เป็นผลกรรมที่ข้าพเจ้าได้เห็นแล้วด้วยตนเอง” 884. ๘๘๔. ‘‘Iccevaṃ [Pg.212] vippalapantiṃ, phandamānaṃ tato tato; Khipiṃsu niraye ghore, uddhaṃpādaṃ avaṃsira’’nti. – พวกนายนิรยบาลได้ซัดนางเรวดีผู้กำลังคร่ำครวญ ดิ้นรนไปมา ณ ที่นั้นๆ อยู่อย่างนี้ ให้ตกลงไปในนรกอันน่ากลัว โดยเอาเท้าขึ้นเบื้องบน เอาศีรษะลงเบื้องล่าง Idaṃ saṅgītikāravacanaṃ. Puna sā – คำนี้เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์. อนึ่ง นางเรวดีนั้น – 885. ๘๘๕. ‘‘Ahaṃ pure maccharinī ahosiṃ, paribhāsikā samaṇabrāhmaṇānaṃ; Vitathena ca sāmikaṃ vañcayitvā, paccāmahaṃ niraye ghorarūpe’’ti. – ในกาลก่อน เราเป็นคนตระหนี่ เป็นผู้ด่าสมณพราหมณ์ และได้ลวงสามีด้วยเรื่องไม่จริง เราจึงไหม้อยู่ในนรกอันน่าสะพรึงกลัว Osānagāthamāha. Tattha ‘‘ahaṃ pure maccharinī’’ti gāthā niraye nibbattāya vuttā, itarā anibbattāya evāti veditabbā. Sesaṃ suviññeyyamevāti. นางได้กล่าวคาถาสุดท้าย. ในบรรดาคาถาเหล่านั้น คาถาว่า ‘อหํ ปุเร มจฺฉรินี’ เป็นคาถาที่นางกล่าวเมื่อบังเกิดในนรกแล้ว ส่วนคาถาที่เหลือ พึงทราบว่า นางกล่าวเมื่อยังไม่บังเกิดในนรกนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือ พึงทราบได้ง่ายทีเดียว. Bhikkhū revatiyā yakkhehi gahetvā nītabhāvaṃ bhagavato ārocesuṃ. Taṃ sutvā bhagavā ādito paṭṭhāya imaṃ vatthuṃ kathetvā upari vitthārena dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. Kāmañcetaṃ revatīpaṭibaddhāya kathāya yebhuyyabhāvato ‘‘revatīvimāna’’nti voharīyati, yasmā pana revatī vimānadevatā na hoti, nandiyassa pana devaputtassa vimānādisampattipaṭisaṃyuttañcetaṃ, tasmā purisavimānesveva saṅgahaṃ āropitanti daṭṭhabbaṃ. ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงเรื่องที่นางเรวดีถูกพวกยักษ์จับตัวไป. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงทรงเล่าเรื่องนี้ตั้งแต่ต้น แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดารในเบื้องหน้า ในกาลจบเทศนา ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น. ถึงแม้เรื่องนี้จะถูกเรียกว่า ‘เรวตีวิมาน’ เพราะความเป็นเรื่องที่เนื่องด้วยนางเรวดีโดยมาก แต่เพราะเหตุที่นางเรวดีมิได้เป็นเทวดาเจ้าของวิมาน และเรื่องนี้ก็ประกอบด้วยวิมานสมบัติเป็นต้นของนันทิยเทพบุตร เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า เรื่องนี้ท่านจึงยกขึ้นสู่การสงเคราะห์ในปุริสวิมานทั้งหลายนั่นเทียว. Revatīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเรวตีวิมาน จบ. 3. Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน Yo vadataṃ pavaro manujesūti chattamāṇavakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena setabyāyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa kicchāladdho putto chatto nāma brāhmaṇamāṇavo ahosi. So vayappatto pitarā pesito ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa santike medhāvitāya analasatāya ca na cireneva mante vijjāṭṭhānāni ca uggahetvā brāhmaṇasippe nipphattiṃ patto. So ācariyaṃ abhivādetvā ‘‘mayā tumhākaṃ santike sippaṃ [Pg.213] sikkhitaṃ, kiṃ vo garudakkhiṇaṃ demī’’ti āha. Ācariyo ‘‘garudakkhiṇā nāma antevāsikassa vibhavānurūpā, kahāpaṇasahassamānehī’’ti āha. Chattamāṇavo ācariyaṃ abhivādetvā setabyaṃ gantvā mātāpitaro vanditvā tehi abhinandiyamāno katapaṭisanthāro tamatthaṃ pitu ārocetvā ‘‘detha me dātabbayuttakaṃ, ajjeva datvā āgamissāmī’’ti āha. Taṃ mātāpitaro ‘‘tāta, ajja vikālo, sve gamissasī’’ti vatvā kahāpaṇe nīharitvā bhaṇḍikaṃ bandhāpetvā ṭhapesuṃ. Corā taṃ pavattiṃ ñatvā chattamāṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ vanagahane nilīnā acchiṃsu ‘‘māṇavaṃ māretvā kahāpaṇe gaṇhissāmā’’ti. เรื่องฉัตตมาณวกวิมาน มีคำขึ้นต้นว่า โย วทตํ ปวโร มนุเชสุ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น ที่เมืองเสตัพยา มีพราหมณมาณพชื่อฉัตตะ เป็นบุตรที่พราหมณ์คนหนึ่งได้มาด้วยความยากลำบาก. เขาเมื่อเจริญวัยแล้ว ได้ถูกบิดาส่งไปเมืองอุกกัฏฐา ไปศึกษาเล่าเรียนมนต์และศิลปวิทยาทั้งหลายในสำนักของโปกขรสาติพราหมณ์ ไม่นานนักก็สำเร็จศิลปะของพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีปัญญาและไม่เกียจคร้าน. เขาไหว้อาจารย์แล้วกล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าเรียนศิลปะในสำนักของท่านแล้ว จะขอถวายคุรุทักษิณาอะไรแก่ท่าน’. อาจารย์กล่าวว่า ‘อันคุรุทักษิณานั้น ย่อมสมควรแก่ทรัพย์สมบัติของศิษย์ เธอจงนำกหาปณะหนึ่งพันมาเถิด’. ฉัตตมาณพไหว้อาจารย์แล้ว ไปยังเมืองเสตัพยา ไหว้มารดาบิดา ได้รับการต้อนรับปฏิสันถารด้วยความยินดียิ่งจากท่านทั้งสอง แล้วแจ้งเรื่องนั้นแก่บิดาว่า ‘ขอท่านจงให้ทรัพย์ที่ควรให้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้ในวันนี้แล้วกลับมา’. มารดาบิดากล่าวกับเขาว่า ‘ลูกเอ๋ย วันนี้เย็นแล้ว พรุ่งนี้ค่อยไปเถิด’ แล้วนำกหาปณะออกมา ให้ห่อไว้แล้วเก็บไว้. พวกโจรทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงไปซุ่มอยู่ในป่าทึบแห่งหนึ่งในเส้นทางของฉัตตมาณพ ด้วยคิดว่า ‘เราจะฆ่ามาณพแล้วชิงเอากหาปณะ’. Bhagavā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento chattamāṇavakassa saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānaṃ, corehi māritassa devaloke nibbattiṃ, tato saha vimānena āgatassa tattha sannipatitaparisāya ca dhammābhisamayaṃ disvā paṭhamatarameva gantvā māṇavakassa gamanamagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Māṇavo ācariyadhanaṃ gahetvā setabyato ukkaṭṭhābhimukho gacchanto antarāmagge bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā aṭṭhāsi. ‘‘Kuhiṃ gamissasī’’ti bhagavatā vutto ‘‘ukkaṭṭhaṃ, bho gotama, gamissāmi mayhaṃ ācariyassa pokkharasātissa garudakkhiṇaṃ dātu’’nti āha. Atha bhagavā ‘‘jānāsi pana tvaṃ, māṇava, tīṇi saraṇāni, pañca sīlānī’’ti vatvā tena ‘‘nāhaṃ jānāmi, kimatthiyāni panetāni kīdisāni cā’’ti vutte ‘‘idamīdisa’’nti saraṇagamanassa sīlasamādānassa ca phalānisaṃsaṃ vibhāvetvā ‘‘uggaṇhāhi tāva, māṇavaka, saraṇagamanavidhi’’nti vatvā ‘‘sādhu uggaṇhissāmi, kathetha bhante bhagavā’’ti tena yācito tassa ruciyā anurūpaṃ gāthābandhavasena saraṇagamanavidhiṃ dassento – ในเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นการตั้งมั่นในสรณะและศีลของฉัตตมาณพ, การบังเกิดในเทวโลกของเขาผู้ถูกโจรฆ่า, และการตรัสรู้ธรรมของเขาผู้มาพร้อมกับวิมานจากเทวโลกนั้นและของบริษัทที่ประชุมกัน ณ ที่นั้น จึงเสด็จไปก่อน ประทับนั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งในเส้นทางของมาณพ. มาณพถือทรัพย์สำหรับอาจารย์ เดินทางจากเมืองเสตัพยามุ่งหน้าสู่เมืองอุกกัฏฐา เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ระหว่างทาง จึงเข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า ‘เธอจะไปไหน’ เขาจึงกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปเมืองอุกกัฏฐา เพื่อถวายคุรุทักษิณาแก่โปกขรสาติพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอย่อมรู้จักสรณะ ๓ และศีล ๕ หรือ’ เมื่อเขาตอบว่า ‘ข้าพเจ้าไม่รู้จัก สิ่งเหล่านี้มีประโยชน์อะไร และมีลักษณะเป็นอย่างไร’ พระองค์จึงทรงแสดงอานิสงส์ของการถึงสรณะและการสมาทานศีลให้แจ่มแจ้งว่า ‘สิ่งนี้มีลักษณะอย่างนี้’ แล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนมาณพ เธอจงเรียนวิธีถึงสรณะก่อนเถิด’ เมื่อเขาผู้ทูลอ้อนวอนว่า ‘ดีละ ข้าพเจ้าจะเรียน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญโปรดตรัสสอนเถิด’ พระองค์จึงทรงแสดงวิธีถึงสรณะโดยความเป็นคาถาประพันธ์ให้สมควรตามความพอใจของเขาว่า – 886. ๘๘๖. ‘‘Yo vadataṃ pavaro manujesu, sakyamunī bhagavā katakicco; Pāragato balavīriyasamaṅgī, taṃ sugataṃ saraṇatthamupehi. พระศากยมุนีผู้มีโชคพระองค์ใด เป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้กล่าวถ้อยคำในหมู่มนุษย์ มีกิจอันทำเสร็จแล้ว ถึงฝั่งแล้ว เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร เธอจงเข้าถึงพระสุคตพระองค์นั้นเพื่อเป็นที่พึ่งเถิด 887. ๘๘๗. ‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ[Pg.214], dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ; Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehi. เธอจงเข้าถึงพระธรรมนี้ ซึ่งเป็นธรรมปราศจากราคะ ไม่หวั่นไหว ไม่มีโศก เป็นธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่น่ารังเกียจ เป็นธรรมอันไพเราะนี้ สำเร็จรูปดีแล้ว จำแนกไว้ดีแล้ว เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด 888. ๘๘๘. ‘‘Yattha ca dinna mahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu; Aṭṭha ca puggala dhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. – ท่านกล่าวว่า ทานที่ถวายในหมู่ใดมีผลมาก คือในบุรุษผู้บริสุทธิ์ ๔ คู่ บุคคลเหล่านั้น ๘ จำพวก เป็นผู้เห็นธรรม เธอจงเข้าถึงพระสงฆ์หมู่นี้เพื่อเป็นที่พึ่งเถิด Tisso gāthāyo abhāsi. พระองค์ได้ตรัส ๓ คาถา. 886. Tattha yoti aniyamitavacanaṃ, tassa ‘‘ta’’nti iminā niyamanaṃ veditabbaṃ. Vadatanti vadantānaṃ. Pavaroti seṭṭho, kathikānaṃ uttamo vādīvaroti attho. Manujesūti ukkaṭṭhaniddeso yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Bhagavā pana devamanussānampi brahmānampi sabbesampi sattānaṃ pavaroyeva, bhagavato ca carimabhave manussesu uppannatāya vuttaṃ ‘‘manujesū’’ti. Tenevāha ‘‘sakyamunī’’ti. Sakyakulappasutatāya sakyo, kāyamoneyyādīhi samannāgatato anavasesassa ca ñeyyassa munanato muni cāti sakyamuni. Bhāgyavantatādīhi catūhi kāraṇehi bhagavā. Catūhi maggehi kātabbassa pariññādipabhedassa soḷasavidhassa kiccassa katattā nipphāditattā katakicco. Pāraṃ sakkāyassa paratīraṃ nibbānaṃ gato sayambhuñāṇena adhigatoti pāragato. Asadisena kāyabalena, anaññasādhāraṇena ñāṇabalena, catubbidhasammappadhānavīriyena ca samannāgatattā balavīriyasamaṅgī. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gaditattā sugato. Taṃ sugataṃ sammāsambuddhaṃ saraṇatthaṃ saraṇāya parāyaṇāya apāyadukkhavaṭṭadukkhaparittāṇāya upehi upagaccha, ajja paṭṭhāya ahitanivattanena hitasaṃvaḍḍhanena ‘‘ayaṃ me bhagavā saraṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ parāyaṇaṃ gati paṭisaraṇa’’nti bhaja seva, evaṃ jānāhi vā bujjhassūti attho. ๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า โย เป็นศัพท์ที่ไม่แน่นอน พึงทราบการทำให้ศัพท์นั้นแน่นอนด้วยศัพท์ว่า ตํ นี้ บทว่า วทตํ คือ แห่งผู้กล่าวทั้งหลาย บทว่า ปวโร มีความว่า เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้สูงสุดกว่านักพูดทั้งหลาย เป็นผู้ประเสริฐกว่าเจ้าลัทธิทั้งหลาย บทว่า มนุเชสุ เป็นการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เหมือนอย่างคำว่า สตฺถา เทวมนุสฺสานํ ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าแม้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แม้พรหมทั้งหลาย และแม้สัตว์ทั้งปวง แต่ที่ตรัสว่า มนุเชสุ ก็เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในหมู่มนุษย์ในภพสุดท้าย ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า สกฺยมุนี ชื่อว่า สักยะ เพราะทรงเกิดในศากยสกุล ชื่อว่า มุนี เพราะทรงประกอบด้วยโมเนยยธรรมมีกายโมเนยยเป็นต้น และเพราะทรงรู้เญยยธรรมทั้งปวงที่ไม่มีส่วนเหลือ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ศากยมุนี ชื่อว่า ภควา เพราะเหตุ ๔ ประการ มีความเป็นผู้มีโชคเป็นต้น ชื่อว่า กตกิจฺโจ (ผู้มีกิจอันทำเสร็จแล้ว) เพราะทรงทำกิจ ๑๖ อย่าง มีปริญญาเป็นต้น อันพึงกระทำด้วยมรรค ๔ ให้สำเร็จแล้ว ชื่อว่า ปารคโต (ผู้ถึงฝั่ง) เพราะเสด็จไปถึงฝั่ง คือ พระนิพพาน อันเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งสักกายะ ทรงบรรลุแล้วด้วยพระสยัมภูญาณ ชื่อว่า พลวีริยสมงฺคี (ผู้เพียบพร้อมด้วยกำลังและความเพียร) เพราะทรงประกอบด้วยพระวรกายกำลังที่ไม่มีใครเสมอเหมือน ด้วยพระญาณพลที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น และด้วยสัมมัปปธานวิริยะ ๔ อย่าง ชื่อว่า สุคโต เพราะมีพระดำเนินอันงดงาม เพราะเสด็จไปสู่สถานอันงดงาม เพราะเสด็จไปดีแล้ว และเพราะตรัสดีแล้ว ความว่า ท่านจงเข้าถึงพระสุคตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เพื่อเป็นที่พึ่ง เพื่อเป็นที่อาศัย เพื่อเป็นที่ป้องกันจากทุกข์ในอบายและทุกข์ในวัฏฏะ จงนับถือ จงเสพ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ด้วยการละเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ด้วยการเพิ่มพูนสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้านี้เป็นสรณะ เป็นที่ต้านทาน เป็นที่หลีกเร้น เป็นที่พึ่งพิง เป็นคติ เป็นที่พึ่งอาศัยของเรา’ หรือว่า ท่านจงรู้อย่างนี้ จงเข้าใจเถิด 887. Rāgavirāganti ariyamaggamāha. Tena hi ariyā anādikālabhāvitampi rāgaṃ virajjenti. Anejamasokanti ariyaphalaṃ. Tañhi ejāsaṅkhātāya taṇhāya avasiṭṭhānañca sokanimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso paṭippassambhanato [Pg.215] ‘‘anejaṃ asoka’’nti ca vuccati. Dhammanti sabhāvadhammaṃ. Sabhāvato gahetabbadhammo hesa yadidaṃ maggaphalanibbānāni, na pariyattidhammo viya paññattidhammavasena. Dhammanti vā paramatthadhammaṃ, nibbānanti attho. Samecca sambhuyya paccayehi kataṃ saṅkhataṃ, na saṅkhatanti asaṅkhataṃ. Tadeva nibbānaṃ. Natthi ettha kiñcipi paṭikūlanti appaṭikūlaṃ. Savanavelāyaṃ upaparikkhaṇavelāyaṃ paṭipajjanavelāyanti sabbadāpi iṭṭhamevāti madhuraṃ. Sabbaññutaññāṇasannissayāya paṭibhānasampadāya pavattitattā suppavattibhāvato nipuṇabhāvato ca paguṇaṃ. Vibhajitabbassa atthassa khandhādivasena kusalādivasena uddesādivasena ca suṭṭhu vibhajanato suvibhattaṃ. Tīhipi padehi pariyattidhammameva vadati. Teneva hissa āpāthakāle viya vimaddanakālepi kathentassa viya suṇantassāpi sammukhībhāvato ubhatopaccakkhatāya dassanatthaṃ ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Dhammanti yathāvapaṭipajjante apāyadukkhapātato dhāraṇatthena dhammaṃ, idaṃ catubbidhassāpi dhammassa sādhāraṇavacanaṃ. Pariyattidhammopi hi saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhānamattāyapi yathāvapaṭipattiyā apāyadukkhapātato dhāreti eva. Imassa ca atthassa idameva vimānaṃ sādhakanti daṭṭhabbaṃ. Sādhāraṇabhāvena yathāvuttadhammassa paccakkhaṃ katvā dassento puna ‘‘ima’’nti āha. ๘๘๗. บทว่า ราควิราคํ พระองค์ตรัสถึงอริยมรรค จริงอยู่ ด้วยอริยมรรคนั้น พระอริยเจ้าทั้งหลายย่อมคลายกำหนัดในราคะที่ได้อบรมมาแล้วตลอดกาลอันหาเบื้องต้นมิได้ บทว่า อเนชมโสกํ พระองค์ตรัสถึงอริยผล จริงอยู่ อริยผลนั้น ชื่อว่า อเนชํ (ไม่หวั่นไหว) เพราะระงับตัณหาที่เรียกว่า เอชา และชื่อว่า อโสกํ (ไม่มีความโศก) เพราะระงับกิเลสทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งความโศกที่เหลือโดยสิ้นเชิง บทว่า ธมฺมํ คือ สภาวธรรม จริงอยู่ ธรรมนี้คือมรรค ผล และนิพพาน เป็นธรรมที่พึงยึดถือโดยสภาวะ ไม่ใช่โดยความเป็นบัญญัติธรรมเหมือนปริยัติธรรม หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า ธมฺมํ คือ ปรมัตถธรรม ความว่า คือพระนิพพาน ธรรมที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันสร้างขึ้น ชื่อว่า สังขตะ แต่ธรรมนี้ไม่ใช่สังขตะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อสังขตะ ได้แก่พระนิพพานนั้นเอง ในพระนิพพานนี้ ไม่มีสิ่งใดๆ ที่เป็นปฏิปักษ์เลย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อปฺปฏิปฏิกูลํ เป็นสิ่งที่น่าปรารถนาโดยแท้ในทุกกาล คือ ในเวลาฟัง ในเวลาพิจารณา และในเวลาปฏิบัติ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มธุรํ ชื่อว่า ปคุณํ (คล่องแคล่ว) เพราะเกิดจากปฏิภาณสัมปทาอันอาศัยพระสัพพัญญุตญาณ เพราะความเป็นธรรมที่ประกาศไว้ดีแล้ว และเพราะความละเอียดสุขุม ชื่อว่า สุวิภตฺตํ (จำแนกไว้ดีแล้ว) เพราะจำแนกอรรถที่พึงจำแนกไว้ดีแล้วโดยความเป็นขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นกุศลเป็นต้น และโดยความเป็นอุเทศเป็นต้น ด้วยบททั้งสาม พระองค์ตรัสถึงปริยัติธรรมเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นแล พระองค์จึงตรัสว่า อิมํ เพื่อแสดงความที่ธรรมนี้เป็นของประจักษ์ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ผู้กล่าวและผู้ฟัง เหมือนในกาลที่ปรากฏชัด และแม้ในกาลที่พิจารณา บทว่า ธมฺมํ ชื่อว่า ธรรม เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติตามความเป็นจริงมิให้ตกไปในทุกข์ในอบาย คำนี้เป็นคำที่ใช้ร่วมกันได้กับธรรมทั้ง ๔ อย่าง จริงอยู่ แม้ปริยัติธรรมก็ย่อมทรงไว้ซึ่งบุคคลมิให้ตกไปในทุกข์ในอบายได้ ด้วยเพียงการตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และด้วยการปฏิบัติตามความเป็นจริง พึงเห็นว่า วิมานนี้เองเป็นเครื่องยืนยันเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำให้ประจักษ์ซึ่งธรรมที่ตรัสไว้แล้วโดยความเป็นสาธารณะ จึงตรัสว่า อิมํ อีกครั้ง 888. Yatthāti yasmiṃ ariyasaṅghe. Dinnanti pariccattaṃ annādideyyadhammaṃ. Dinna mahapphalanti gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo kato. Accantameva kilesāsucito visujjhanena sucīsu ‘‘sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādinā (a. ni. 8.60) vuttesu catūsu purisayugesu. Aṭṭhāti maggaṭṭhaphalaṭṭhesu yugaḷe akatvā visuṃ visuṃ gahaṇena aṭṭha puggalā. Gāthāsukhatthameva cettha ‘‘puggala dhammadasā’’ti rassaṃ katvā niddeso. Dhammadasāti catusaccadhammassa nibbānadhammassa ca paccakkhato dassanakā. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvena saṅghaṃ. ๘๘๘. บทว่า ยตฺถ คือ ในพระอริยสงฆ์หมู่ใด บทว่า ทินฺนํ คือ ไทยธรรมมีข้าวเป็นต้นที่สละแล้ว ที่ตรัสว่า ทินฺน มหปฺผลํ นั้น ทรงทำการลบอนุนาสิก (นฤคหิต) เพื่อความสละสลวยแห่งคาถา ในหมู่บุคคลผู้บริสุทธิ์เพราะชำระตนจากความสกปรกคือกิเลสโดยสิ้นเชิง คือ ในบุรุษยุคคล ๔ คู่ ที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ‘โสตาปันโน โสตาปัตติผลสัจฉิกิริยาย ปฏิปันโน’ (พระโสดาบัน คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) บทว่า อฏฺฐ คือ บุคคล ๘ จำพวก โดยการนับบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผู้ตั้งอยู่ในผลแยกกัน ไม่นับเป็นคู่ๆ และในที่นี้ ที่ทรงแสดงโดยทำเสียงสั้นว่า ปุคฺคล ธมฺมทสา ก็เพื่อความสละสลวยแห่งคาถาเท่านั้น บทว่า ธมฺมทสา คือ ผู้เห็นจตุสัจจธรรมและนิพพานธรรมโดยประจักษ์ (บทว่า) สงฺฆํ คือ สงฆ์ เพราะความเป็นหมู่ที่รวมกันโดยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล Evaṃ bhagavatā tīhi gāthāhi saraṇaguṇasandassanena saddhiṃ saraṇagamanavidhimhi vutte māṇavo taṃtaṃsaraṇaguṇānussaraṇamukhena saraṇagamanavidhino attano hadaye ṭhapitabhāvaṃ vibhāvento tassā tassā gāthāya [Pg.216] anantaraṃ ‘‘yo vadataṃ pavaro’’tiādinā taṃ taṃ gāthaṃ paccanubhāsi. Evaṃ paccanubhāsitvā ṭhitassa pañca sikkhāpadāni sarūpato phalānisaṃsato ca vibhāvetvā tesaṃ samādānavidhiṃ kathesi. So tampi suṭṭhu upadhāretvā pasannamānaso ‘‘handāhaṃ bhagavā gamissāmī’’ti vatvā ratanattayaguṇaṃ anussaranto taṃyeva maggaṃ paṭipajji. Bhagavāpi ‘‘alaṃ imassa ettakaṃ kusalaṃ devalokūpapattiyā’’ti jetavanameva agamāsi. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสวิธีถึงสรณะพร้อมกับการแสดงคุณแห่งสรณะด้วยคาถา ๓ คาถาอย่างนี้แล้ว ฉัตตมาณพเมื่อแสดงภาวะที่ตนได้ตั้งมั่นวิธีถึงสรณะไว้ในใจของตน โดยอาศัยการระลึกถึงคุณแห่งสรณะนั้นๆ เป็นเบื้องหน้า จึงได้กล่าวคาถานั้นๆ ซ้ำตามลำดับคาถาแต่ละคาถา มีคาถาว่า โย วทตํ ปวโร เป็นต้น เมื่อฉัตตมาณพกล่าวย้ำอย่างนี้แล้วยืนอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสิกขาบท ๕ โดยสรูปและโดยผลานิสงส์ แล้วตรัสวิธีสมาทานสิกขาบทเหล่านั้นแก่เขา แม้เขาก็จำทรงข้อนั้นไว้เป็นอย่างดี มีใจเลื่อมใส กราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้ ข้าพระองค์จะขอทูลลาไป” แล้วก็เดินทางไปตามทางนั้นพลางระลึกถึงคุณแห่งพระรัตนตรัยอยู่ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงดำริว่า “กุศลเพียงเท่านี้ของมาณพนี้เพียงพอเพื่อการอุบัติในเทวโลก” แล้วเสด็จไปยังพระเชตวันมหาวิหาร Māṇavassa pana pasannacittassa ratanattayaguṇaṃ sallakkhaṇavasena ‘‘saraṇaṃ upemī’’ti pavattacittuppādatāya saraṇesu ca, bhagavatā vuttanayena pañcannaṃ sīlānaṃ adhiṭṭhānena sīlesu ca patiṭṭhitassa teneva nayena ratanattayaguṇe anussarantasseva gacchantassa corā magge pariyuṭṭhiṃsu. So te agaṇetvā ratanattayaguṇe anussarantoyeva gacchati. Tañceko coro gumbantaraṃ upanissāya ṭhito visapītena sarena sahasāva vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā kahāpaṇabhaṇḍikaṃ gahetvā attano sahāyehi saddhiṃ pakkāmi. Māṇavo pana kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane tiṃsayojanike kanakavimāne suttappabuddho viya accharāsahassaparivuto saṭṭhisakaṭabhārālaṅkārapaṭimaṇḍitattabhāvo nibbatti, tassa vimānassa ābhā sātirekāni vīsatiyojanāni pharitvā tiṭṭhati. ส่วนมาณพผู้มีจิตเลื่อมใส ตั้งมั่นแล้วในสรณะทั้งหลาย ด้วยความเป็นผู้มีจิตเกิดขึ้นว่า “เราถึงซึ่งสรณะ” โดยการกำหนดรู้คุณของพระรัตนตรัยโดยลักษณะอันดี และในศีลทั้งหลายด้วยการสมาทานศีล ๕ ตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ เมื่อกำลังเดินทางไปพร้อมกับระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยโดยนัยนั้นนั่นเทียว พวกโจรได้ล้อมไว้ในระหว่างทาง เขาไม่ใส่ใจโจรเหล่านั้น เดินทางไปพลางระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยอยู่นั่นเทียว โจรคนหนึ่งในพวกนั้นอาศัยพุ่มไม้ยืนอยู่ ยิงด้วยลูกศรอาบยาพิษโดยฉับพลัน ทำให้ถึงความสิ้นชีวิตแล้ว เอาห่อกหาปณะไปพร้อมกับพวกของตน ส่วนมาณพทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ราวกับคนหลับแล้วตื่นขึ้น มีนางอัปสรหนึ่งพันเป็นบริวาร มีอัตภาพประดับด้วยเครื่องอลังการน้ำหนัก ๖๐ เล่มเกวียน รัศมีแห่งวิมานของเขานั้นแผ่ไปตลอด ๒๐ โยชน์เศษ ตั้งอยู่ Atha māṇavaṃ kālakataṃ disvā setabyagāmavāsino manussā setabyaṃ gantvā tassa mātāpitūnaṃ ukkaṭṭhagāmavāsino ca ukkaṭṭhaṃ gantvā brāhmaṇassa pokkharasātissa kathesuṃ. Taṃ sutvā tassa mātāpitaro ñātimittā brāhmaṇo ca pokkharasāti saparivārā assumukhā rodamānā taṃ padesaṃ agamaṃsu, yebhuyyena setabyavāsino ca ukkaṭṭhavāsino ca icchānaṅgalavāsino ca sannipatiṃsu, mahāsamāgamo ahosi. Atha māṇavassa mātāpitaro maggassa avidūre citakaṃ sajjetvā sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. ครั้งนั้น เมื่อเห็นมาณพทำกาละแล้ว มนุษย์ชาวบ้านเสตัพยะได้ไปยังบ้านเสตัพยะแล้วบอกแก่มารดาบิดาของเขา และชาวบ้านอุกกัฏฐาได้ไปยังบ้านอุกกัฏฐาแล้วบอกแก่พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ ได้ฟังดังนั้น มารดาบิดา ญาติมิตรของเขา และพราหมณ์โปกขรสาติพร้อมด้วยบริวาร มีหน้านองด้วยน้ำตา ร้องไห้อยู่ ได้ไปยังสถานที่นั้น โดยส่วนมาก ทั้งชาวบ้านเสตัพยะ ชาวบ้านอุกกัฏฐา และชาวบ้านอิจฉานังคละได้ประชุมกัน ได้มีการประชุมใหญ่เกิดขึ้น ครั้งนั้น มารดาบิดาของมาณพได้จัดเตรียมเชิงตะกอนในที่ไม่ไกลจากหนทาง แล้วเริ่มที่จะทำสรีรกิจ Atha bhagavā cintesi ‘‘mayi gate chattamāṇavo maṃ vandituṃ āgamissati, āgatañca taṃ katakammaṃ kathāpento kammaphalaṃ paccakkhaṃ kāretvā dhammaṃ desessāmi, evaṃ mahājanassa dhammābhisamayo bhavissatī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ taṃ padesaṃ upagantvā aññatarasmiṃ rukkhamūle [Pg.217] nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. Atha chattamāṇavadevaputtopi attano sampattiṃ paccavekkhitvā, tassā kāraṇaṃ upadhārento saraṇagamanañca sīlasamādānañca disvā, vimhayajāto bhagavati sañjātapasādabahumāno ‘‘idānevāhaṃ gantvā bhagavantañca bhikkhusaṅghañca vandissāmi, ratanattayaguṇe ca mahājanassa pākaṭe karissāmī’’ti kataññutaṃ nissāya sakalaṃ taṃ araññapadesaṃ ekālokaṃ karonto, saha vimānena āgantvā vimānato oruyha mahatā parivārena saddhiṃ dissamānarūpo upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatanto abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Taṃ disvā mahājano ‘‘ko nu kho ayaṃ devo vā brahmā vā’’ti acchariyabbhutajāto upasaṅkamitvā bhagavantaṃ parivāresi. Bhagavā tena katapuññakammaṃ pākaṭaṃ kātuṃ – ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “เมื่อเราไปแล้ว ฉัตตมาณพจักมาเพื่อถวายบังคมเรา และเมื่อเขามาแล้ว เราจักให้เขากล่าวถึงกรรมที่ได้ทำไว้ กระทำให้ผลแห่งกรรมประจักษ์ แล้วจักแสดงธรรม ด้วยอาการอย่างนี้ การตรัสรู้ธรรมจักมีแก่มหาชน” ทรงดำริแล้ว จึงเสด็จไปยังสถานที่นั้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่ง ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสี ครั้งนั้น แม้ฉัตตมาณพเทพบุตรพิจารณาสมบัติของตนแล้ว ใคร่ครวญถึงเหตุแห่งสมบัตินั้น เห็นการถึงสรณะและการสมาทานศีล จึงเกิดความอัศจรรย์ใจ เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค (คิดว่า) “บัดนี้เอง เราจักไปถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ และจักกระทำคุณแห่งพระรัตนตรัยให้ปรากฏแก่มหาชน” อาศัยความกตัญญู กระทำประเทศป่าทั้งหมดนั้นให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มาพร้อมกับวิมาน ลงจากวิมาน พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ มีรูปปรากฏ เข้าไปเฝ้า หมอบลงด้วยศีรษะ ณ พระบาทของพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง มหาชนเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว เกิดความอัศจรรย์ใจอย่างไม่เคยมี (คิดว่า) “ผู้นี้เป็นใครหนอ เป็นเทวดาหรือเป็นพรหม” จึงเข้าไปเฝ้าแล้วห้อมล้อมพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาค เพื่อจะทรงกระทำบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ให้ปรากฏ – 889. ๘๘๙. ‘‘Na tathā tapati nabhe sūriyo, cando ca na bhāsati na phusso; Yathā atulamidaṃ mahappabhāsaṃ, ko nu tvaṃ tidivā mahiṃ upāgā. “พระอาทิตย์ในท้องฟ้าก็ไม่ร้อนแรง พระจันทร์ก็ไม่ส่องสว่าง ดาวนักษัตรผุสสะก็ไม่ส่องสว่าง เหมือนวิมานอันหาที่เปรียบมิได้ มีรัศมีมากนี้ ท่านเป็นใครหนอ จึงมาจากสวรรค์สู่พื้นปฐพี 890. ๘๙๐. ‘‘Chindati raṃsī pabhaṅkarassa, sādhikavīsatiyojanāni ābhā; Rattimapi yathā divaṃ karoti, parisuddhaṃ vimalaṃ subhaṃ vimānaṃ. “(วิมานนี้) ตัดรัศมีของพระอาทิตย์ผู้ทำแสงสว่าง มีรัศมีแผ่ไปยี่สิบโยชน์เศษ กระทำแม้ราตรีให้เป็นเหมือนกลางวัน เป็นวิมานอันบริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน งดงาม 891. ๘๙๑. ‘‘Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ, vokiṇṇaṃ kusumehi nekacittaṃ; Arajavirajahemajālachannaṃ, ākāse tapati yathāpi sūriyo. “(วิมานนี้) วิจิตรด้วยดอกปทุมและปุณฑริกจำนวนมาก เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้นานาชนิด ปกคลุมด้วยตาข่ายทองอันปราศจากธุลีและมลทิน รุ่งเรืองอยู่ในอากาศประดุจพระอาทิตย์ 892. ๘๙๒. ‘‘Rattambarapītavāsasāhi, agarupiyaṅgucandanussadāhi; Kañcanatanusannibhattacāhi, paripūraṃ gaganaṃva tārakāhi. “(วิมานนี้) เต็มเปี่ยม (ด้วยนางอัปสร) ผู้นุ่งห่มผ้าแดงและผ้าเหลือง ผู้ลูบไล้ด้วยกฤษณา กลิ่นประยงค์ และจันทน์ ผู้มีผิวพรรณเปรียบดังทองคำ ดุจท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยดวงดาว 893. ๘๙๓. ‘‘Naranāriyo [Pg.218] bahuketthanekavaṇṇā, kusumavibhūsitābharaṇettha sumanā; Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ, tapaniyavitatā suvaṇṇachannā. “นรและนารีจำนวนมากในที่นี้มีผิวพรรณต่างๆ ในที่นี้ ประดับด้วยเครื่องประดับคือดอกไม้ มีใจดี กลิ่นหอมที่ลมพัดพาไปย่อมหอมฟุ้ง (วิมานนี้) กว้างขวางด้วยทองคำ ปกคลุมด้วยทองคำ 894. ๘๙๔. ‘‘Kissa saṃyamassa ayaṃ vipāko, kenāsi kammaphalenidhūpapanno; Yathā ca te adhigatamidaṃ vimānaṃ, tadanupadaṃ avacāsi iggha puṭṭho’’ti. – “นี้เป็นวิบากแห่งความสำรวมอะไร ท่านบังเกิดในที่นี้ด้วยผลแห่งกรรมอะไร และท่านได้บรรลุวิมานนี้แล้วอย่างไร เชิญเถิด ท่านผู้ที่เราถามแล้ว โปรดบอกตามลำดับนั้นเถิด” ดังนี้ – Taṃ devaputtaṃ paṭipucchi. (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสถามเทพบุตรนั้น 886. Tattha tapatīti dippati. Nabheti ākāse. Phussoti phussatārakā. Atulanti anupamaṃ, appamāṇaṃ vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā idaṃ tava vimānaṃ anupamaṃ appamāṇaṃ pabhassarabhāvena tato eva mahappabhāsaṃ ākāse dippati, na tathā tārakarūpāni dippanti, na cando, tāni tāva tiṭṭhantu, nāpi sūriyo dippati, evaṃbhūto ko nu tvaṃ devalokato imaṃ bhūmipadesaṃ upagato, taṃ pākaṭaṃ katvā imassa mahājanassa kathehīti. ๘๘๖. ในคาถานั้น บทว่า ตปติ คือ ย่อมรุ่งเรือง บทว่า นเภ คือ ในอากาศ บทว่า ผุสฺโส คือ ดาวนักษัตรผุสสะ บทว่า อตุลํ คือ หาที่เปรียบมิได้ หรือ หาประมาณมิได้ ความหมายที่กล่าวไว้คือ วิมานของท่านนี้ หาที่เปรียบมิได้ หาประมาณมิได้ ด้วยความเป็นของรุ่งเรือง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว จึงมีรัศมีมาก รุ่งเรืองอยู่ในอากาศฉันใด หมู่ดาวนักษัตรก็ไม่รุ่งเรืองเช่นนั้น พระจันทร์ก็ไม่ (รุ่งเรือง) สิ่งเหล่านั้นจงยกไว้ก่อน แม้พระอาทิตย์ก็ไม่รุ่งเรือง ท่านผู้เป็นเช่นนี้คือใครหนอ มาจากเทวโลกสู่ภูมิประเทศนี้ โปรดกระทำเรื่องนั้นให้ปรากฏแล้วบอกแก่มหาชนนี้เถิด 890. Chindatīti vicchindati, pavattituṃ adento paṭihanatīti attho. Raṃsīti rasmiyo. Pabhaṅkarassāti sūriyassa. Tassa ca vimānassa pabhā samantato pañcavīsati yojanāni pharitvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘sādhikavīsatiyojanāni ābhā’’ti. Rattimapi yathā divaṃ karotīti attano pabhāya andhakāraṃ vidhamantaṃ rattibhāgampi divasabhāgaṃ viya karoti. Parisamantato anto ceva bahi ca suddhatāya parisuddhaṃ. Sabbaso malābhāvena vimalaṃ. Sundaratāya subhaṃ. ๘๙๐. บทว่า ฉินฺทติ คือ ย่อมตัดขาด ความหมายคือ ไม่ให้โอกาสเกิดขึ้น ย่อมกำจัดเสีย บทว่า รํสี คือ รัศมีทั้งหลาย บทว่า ปภงฺกรสฺส คือ ของพระอาทิตย์ และรัศมีแห่งวิมานนั้นแผ่ไป ๒๕ โยชน์โดยรอบ ตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “มีรัศมียี่สิบโยชน์เศษ” บทว่า รตฺติมปิ ยถา ทิวํ กโรติ คือ กำจัดความมืดด้วยรัศมีของตน กระทำแม้ส่วนแห่งราตรีให้เป็นประดุจส่วนแห่งกลางวัน (ชื่อว่า) บริสุทธิ์ เพราะความสะอาดทั้งภายในและภายนอกโดยรอบ (ชื่อว่า) ปราศจากมลทิน เพราะไม่มีมลทินโดยประการทั้งปวง (ชื่อว่า) งดงาม เพราะความสวยงาม 891. Bahupadumavicitrapuṇḍarīkanti bahuvidharattakamalañceva vicittavaṇṇasetakamalañca. Setakamalaṃ padumaṃ, rattakamalaṃ puṇḍarīkanti vadanti. Vokiṇṇaṃ kusumehīti aññehi ca nānāvidhehi pupphehi samokiṇṇaṃ. Nekacittanti [Pg.219] mālākammalatākammādinānāvidhavicittaṃ. Arajavirajahemajālachannanti sayaṃ apagatarajaṃ virajena niddosena kañcanajālena chāditaṃ. ๘๙๑. คำว่า Bahupadumavicitrapuṇḍarīkaṃ หมายถึง บัวแดงหลายชนิดและบัวขาวที่มีสีสันวิจิตร บัวขาวเรียกว่าปทุม บัวแดงเรียกว่าปุณฑริก คำว่า Vokiṇṇaṃ kusumehi หมายถึง ระคนไปด้วยดอกไม้ชนิดต่าง ๆ นอกเหนือจากที่กล่าวมาแล้ว คำว่า Nekacittaṃ หมายถึง วิจิตรด้วยลวดลายต่าง ๆ มีมาลากรรมและลตากรรมเป็นต้น คำว่า Arajavirajahemajālachannā หมายถึง ปราศจากธุลีด้วยตนเอง และถูกปกคลุมด้วยข่ายทองอันไม่มีมลทินไม่มีโทษ 892. Rattambarapītavāsasāhīti rattavatthāhi ceva pītavatthāhi ca. Ekā hi rattaṃ dibbavatthaṃ nivāsetvā pītaṃ uttariyaṃ karoti, aparā pītaṃ nivāsetvā rattaṃ uttariyaṃ karoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘rattambarapītavāsasāhī’’ti. Agarupiyaṅgucandanussadāhīti agarugandhena piyaṅgumālāhi candanagandhehi ca ussadāhi, ussannadibbāgarugandhādikāhīti attho. Kañcanatanusannibhattacāhīti kanakasadisasukhumacchavīhi. Paripūranti tahaṃ tahaṃ vicarantīhi saṅgītipasutāhi ca paripuṇṇaṃ. ๘๙๒. คำว่า Rattambarapītavāsasāhī หมายถึง ด้วยผ้านุ่งสีแดงและผ้านุ่งสีเหลือง ความจริงคือ เทพธิดาองค์หนึ่งนุ่งผ้าทิพย์สีแดงแล้วห่มผ้าห่มสีเหลือง อีกองค์หนึ่งนุ่งผ้าสีเหลืองแล้วห่มผ้าทิพย์สีแดง ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า 'rattambarapītavāsasāhi' คำว่า Agarupiyaṅgucandanussadāhi หมายถึง ผู้กึกก้องไปด้วยกลิ่นกฤษณา ด้วยพวงดอกพิกุล และด้วยกลิ่นจันทน์ อธิบายว่า ผู้มีกลิ่นทิพย์มีกลิ่นกฤษณาเป็นต้นอันฟุ้งไป คำว่า Kañcanatanusannibhattacāhi หมายถึง ผู้มีผิวพรรณละเอียดอ่อนดุจทองคำ คำว่า Paripūraṃ หมายถึง เต็มไปด้วยเหล่าเทพธิดาผู้เที่ยวไปในที่นั้น ๆ และผู้ขวนขวายในการขับร้อง 893. Bahuketthāti bahukā ettha. Anekavaṇṇāti nānārūpā. Kusamavibhūsitābharaṇāti visesato surabhivāyanatthaṃ dibbakusumehi alaṅkatadibbābharaṇā. Etthāti etasmiṃ vimāne. Sumanāti sundaramanā pamuditacittā. Anilapamuñcitā pavanti surabhinti anilena pamuñcitagandhānaṃ pupphānaṃ vāyunā vimuttapattapuṭaṃ viya vibandhatāya vikasitatāya ca sugandhaṃ pavāyanti. ‘‘Anilapadhūpitā’’tipi paṭhanti, vātena mandaṃ āvuyhamānā hemamayapupphāti attho. Kanakacīrakādīhi veṇiādīsu otatatāya tapaniyavitatā. Yebhuyyena kañcanābharaṇehi acchāditasarīratāya suvaṇṇachannā. Naranāriyoti devaputtā devadhītaro ca bahukā ettha tava vimāneti dasseti. ๘๙๓. คำว่า Bahuketthā หมายถึง ในวิมานนี้มีมาก คำว่า Anekavaṇṇā หมายถึง มีรูปต่าง ๆ กัน คำว่า Kusumavibhūsitābharaṇā หมายถึง มีเครื่องประดับทิพย์ที่ตกแต่งด้วยดอกไม้ทิพย์เพื่อให้มีกลิ่นหอมฟุ้งเป็นพิเศษ คำว่า Etthā หมายถึง ในวิมานนี้ คำว่า Sumanā หมายถึง มีใจดี มีจิตเบิกบาน คำว่า Anilapamuñcitā pavanti surabhiṃ หมายถึง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งไปเพราะกลิ่นของดอกไม้ที่ถูกลมพัดให้หลุดออกมา หรือเพราะความที่กลีบดอกและฝักบัวบานออกด้วยแรงลม อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า Anilapadhūpitā อธิบายว่า ดอกไม้ทองคำที่ถูกลมพัดไหวไปมาเบา ๆ คำว่า Tapaniyavitatā หมายถึง ถูกปกคลุมด้วยแผ่นทองเป็นต้นที่มวยผมเป็นต้น คำว่า Suvaṇṇachannā หมายถึง ผู้มีร่างกายถูกปกคลุมด้วยเครื่องประดับทองเป็นส่วนมาก คำว่า Naranāriyo แสดงว่า ในวิมานของท่านนี้มีทั้งเทวบุตรและเทวธิดาเป็นจำนวนมาก 894. Iṅghāti codanatthe nipāto puṭṭhoti pucchito imassa mahājanassa kammaphalapaccakkhabhāvāyāti adhippāyo. ๘๙๔. คำว่า Iṅgha เป็นนิบาตในอรรถเชิญชวน คำว่า Puṭṭho หมายถึง อันเราถามแล้ว อธิบายว่า ท่านจงบอกแก่พหูชนนี้ เพื่อความปรากฏชัดแห่งผลของกรรม Tato devaputto imāhi gāthāhi byākāsi – ลำดับนั้น เทวบุตรได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 895. ๘๙๕. ‘‘Sayamidha pathe samecca māṇavena, satthānusāsi anukampamāno; Tava ratanavarassa dhammaṃ sutvā, karissāmīti ca bravittha chatto. พระศาสดาผู้ทรงพระมหากรุณา เสด็จมาพบกับมานพด้วยพระองค์เองบนทางนี้ แล้วได้ทรงสั่งสอน ฉัตตมานพได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นรัตนอันประเสริฐแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม' 896. ๘๙๖. ‘‘Jinavarapavaraṃ [Pg.220] upehi saraṇaṃ, dhammañcāpi tatheva bhikkhusaṅghaṃ; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'ท่านจงถึงพระชินเจ้าผู้ประเสริฐสุดเป็นสรณะ และจงถึงพระธรรมกับทั้งพระภิกษุสงฆ์เช่นเดียวกัน' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 897. ๘๙๗. ‘‘Mā ca pāṇavadhaṃ vividhaṃ carassu asuciṃ,Na hi pāṇesu asaññataṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'และท่านอย่าได้กระทำปาณาติบาตอันไม่สะอาดหลายประการ เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญความไม่สำรวมในสัตว์ทั้งหลาย' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 898. ๘๙๘. ‘‘Mā ca parajanassa rakkhitampi, ādātabbamamaññitho adinnaṃ; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'และท่านอย่าได้สำคัญว่าควรหยิบฉวยเอาของที่เขาไม่ได้ให้ แม้จะเป็นของที่ผู้อื่นรักษาไว้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 899. ๘๙๙. ‘‘Mā ca parajanassa rakkhitāyo, parabhariyā agamā anariyametaṃ; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'และท่านอย่าได้เข้าหาภรรยาของผู้อื่นที่เขาดูแลรักษาไว้ เพราะการกระทำนั้นไม่ประเสริฐ' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 900. ๙๐๐. ‘‘Mā ca vitathaṃ aññathā abhāṇi, na hi musāvādaṃ avaṇṇayiṃsu sappaññā; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'และท่านอย่าได้กล่าวคำเท็จหรือคำที่ผิดไปจากความจริง เพราะผู้รู้ทั้งหลายไม่สรรเสริญมุสาวาท' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 901. ๙๐๑. ‘‘Yena ca purisassa apeti saññā, taṃ majjaṃ parivajjayassu sabbaṃ; Noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhante, pacchā te vacanaṃ tathevakāsiṃ. 'และท่านจงเว้นเมรัยอันเป็นเหตุให้บุรุษเสื่อมจากสติเสียทั้งหมด' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีแรกข้าพเจ้าได้กราบทูลว่า 'ไม่' แต่ภายหลังข้าพเจ้าได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์เช่นนั้น 902. ๙๐๒. ‘‘Svāhaṃ idha pañca sikkhā karitvā, paṭipajjitvā tathāgatassa dhamme; Dvepathamagamāsiṃ coramajjhe, te maṃ tattha vadhiṃsu bhogahetu. ข้าพเจ้านั้นสมาทานสิกขาบทห้าประการในที่นี้ ปฏิบัติตามธรรมของพระตถาคตเจ้า เดินทางไปถึงทางสองแพร่งในระหว่างพวกโจร พวกโจรเหล่านั้นได้ฆ่าข้าพเจ้าในที่นั้นเพื่อหวังทรัพย์ 903. ๙๐๓. ‘‘Ettakamidaṃ [Pg.221] anussarāmi kusalaṃ, tato paraṃ na me vijjati aññaṃ; Tena sucaritena kammunāhaṃ, uppanno tidivesu kāmakāmī. ข้าพเจ้าระลึกถึงกุศลได้เพียงเท่านี้ นอกจากนี้ข้าพเจ้าก็ไม่มีกุศลอื่นอีก ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น ข้าพเจ้าจึงมาบังเกิดในสวรรค์ชั้นไตรทศ เป็นผู้เสวยกามตามปรารถนา 904. ๙๐๔. ‘‘Passa khaṇamuhuttasaññamassa, anudhammappaṭipattiyā vipākaṃ; Jalamiva yasasā samekkhamānā, bahukāmaṃ pihayanti hīnakammā. ขอท่านจงดูวิบากแห่งความสำรวมเพียงชั่วขณะหนึ่ง แห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเถิด พหูชนผู้มีกรรมต่ำทราม เมื่อเห็นข้าพเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยยศ ต่างก็ปรารถนากามเป็นอันมาก 905. ๙๐๕. ‘‘Passa katipayāya desanāya, sugatiñcamhi gato sukhañca patto; Ye ca te satataṃ suṇanti dhammaṃ, maññe te amataṃ phusanti khemaṃ. ขอท่านจงดูเถิด ข้าพเจ้ามาสู่สุคติและถึงความสุขได้ด้วยการเทศนาเพียงเล็กน้อย ส่วนผู้ที่ฟังธรรมของพระองค์อยู่เป็นนิตย์ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ผู้นั้นย่อมบรรลุอมตธรรมอันเกษม 906. ๙๐๖. ‘‘Appampi kataṃ mahāvipākaṃ, vipulaṃ hoti tathāgatassa dhamme; Passa katapuññatāya chatto, obhāseti pathaviṃ yathāpi sūriyo. บุญแม้เพียงเล็กน้อยที่ทำในธรรมของพระตถาคตเจ้า ย่อมมีวิบากมากและไพศาล ขอท่านจงดูฉัตตมานพผู้มีบุญอันทำแล้ว กำลังส่องสว่างไปทั่วแผ่นดินดุจพระอาทิตย์เถิด 907. ๙๐๗. ‘‘Kimidaṃ kusalaṃ kimācarema, icceke hi samecca mantayanti; Te mayaṃ punareva laddha mānusattaṃ, paṭipannā viharemu sīlavanto. คนบางพวกมาประชุมปรึกษากันว่า 'กุศลนี้คืออะไร เราควรประพฤติอย่างไร' พวกเราเหล่านั้น เมื่อได้ความเป็นมนุษย์อีกครั้ง จะเป็นผู้มีศีลประพฤติธรรมอยู่ 908. ๙๐๘. ‘‘Bahukāro anukampako ca satthā, iti me sati agamā divā divassa; Svāhaṃ upagatomhi saccanāmaṃ, anukampassu punapi suṇemha dhammaṃ. พระศาสดาเป็นผู้มีอุปการะมากและทรงพระเมหากรุณา สติของข้าพเจ้าจึงเกิดขึ้นในเวลากลางวัน ข้าพเจ้านั้นได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้มีพระนามว่าสัจจะ ขอพระองค์ทรงพระเมตตาอีกครั้งเถิด ขอพวกข้าพเจ้าได้ฟังธรรมด้วยเถิด 909. ๙๐๙. ‘‘Ye cidha pajahanti kāmarāgaṃ, bhavarāgānusayañca pahāya mohaṃ; Na ca te puna mupenti gabbhaseyyaṃ, parinibbānagatā hi sītibhūtā’’ti. เหล่าชนใดในโลกนี้ละกามราคะได้แล้ว ละภวราคานุสัยและโมหะได้แล้ว ชนเหล่านั้นย่อมไม่ต้องเข้าสู่ครรภ์อีก เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้เย็นสนิท ปรินิพพานแล้ว 895. Tattha [Pg.222] sayamidha pathe samecca māṇavenāti idha imasmiṃ pathe mahāmagge sayameva upagatena māṇavena brāhmaṇakumārena samecca samāgantvā. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahamanusāsanato satthā bhagavā, tvaṃ yaṃ māṇavaṃ yathādhammaṃ anusāsi anukampamāno anuggaṇhanto, tava ratanavarassa aggaratanassa sammāsambuddhassa, taṃ dhammaṃ sutvā iti evaṃ karissāmi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmīti, so chatto chattanāmako māṇavo bravittha kathesīti padayojanā. ๘๙๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า Sayamidha pathe samecca māṇavena ความว่า มาพบกับมานพผู้เป็นบุตรพราหมณ์ซึ่งมาด้วยตนเองบนทางนี้ คือบนทางหลวง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชื่อว่าพระศาสดา เพราะทรงสั่งสอนสัตว์ทั้งหลายตามสมควรด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ประโยชน์ในภายหน้า และประโยชน์อย่างยิ่ง พระองค์ทรงเอ็นดูเกื้อกูลสั่งสอนมานพใดตามธรรม ข้าพเจ้าชื่อว่าฉัตตมานพนั้น ได้ฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นรัตนอันเลิศแล้ว ได้กราบทูลว่า 'ข้าพเจ้าจะทำตาม' คือจะปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอนไว้ นี้เป็นการประกอบบท 896. Evaṃ yathāpucchitaṃ kammaṃ kāraṇato dassetvā idāni taṃ sarūpato vibhāgato ca dassento satthārā samādapitabhāvaṃ attanā ca tattha pacchā patiṭṭhitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘jinavarapavara’’ntiādimāha. Tattha noti paṭhamaṃ avocahaṃ bhanteti bhante bhagavā ‘‘saraṇagamanaṃ jānāsī’’ti tayā vutto ‘‘no’’ti na ‘‘jānāmī’’ti paṭhamaṃ avocaṃ ahaṃ. Pacchā te vacanaṃ tathevakāsinti pacchā tayā vuttaṃ kathaṃ parivattento tava vacanaṃ tatheva akāsiṃ paṭipajjiṃ, tīṇipi saraṇāni upagacchinti attho. ๘๙๖. ครั้นทรงแสดงกรรมตามที่ทรงถูกถามโดยความเป็นเหตุอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงกรรมนั้นโดยสรูปและโดยจำแนก และเพื่อจะทรงแสดงภาวะที่พระศาสดาทรงให้สมาทาน และภาวะที่ตนเองตั้งอยู่แล้วในไตรสรณคมน์นั้นในภายหลัง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ชินวรปวรํ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘โนติ ปฐมํ อโวจหํ ภนฺเต’ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อข้าพระองค์อันพระองค์ตรัสถามว่า ‘ท่านรู้สรณคมน์หรือไม่’ ได้กราบทูลในเบื้องต้นว่า ‘โน’ คือ ‘ไม่รู้’ บทว่า ‘ปจฺฉา เต วจนํ ตเถวกาสึ’ ความว่า ในภายหลัง ข้าพระองค์ปฏิบัติตามพระดำรัสที่พระองค์ตรัสแล้ว ได้กระทำ ได้ปฏิบัติแล้วตามพระดำรัสของพระองค์อย่างนั้นทีเดียว อธิบายว่า ได้ถึงสรณะทั้ง 3 ประการ 897. Vividhanti uccāvacaṃ, appasāvajjaṃ mahāsāvajjañcāti attho. Mā carassūti mā akāsi. Asucinti kilesāsucimissatāya na suciṃ. Pāṇesu asaññatanti pāṇaghātato avirataṃ. Na hi avaṇṇayiṃsūti na hi vaṇṇayanti. Paccūppannakālatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Atha vā ‘‘avaṇṇayiṃsū’’ti ekadesena sakalassa kālassa upalakkhaṇaṃ, tasmā yathā na vaṇṇayiṃsu atītamaddhānaṃ, evaṃ etarahipi na vaṇṇayanti, anāgatepi na vaṇṇayissantīti vuttaṃ hoti. ๘๙๗. บทว่า ‘วิวิธํ’ อธิบายว่า สูงและต่ำ คือมีโทษน้อยและมีโทษมาก บทว่า ‘มา จรสฺสุ’ คือ อย่าทำ บทว่า ‘อสฺจึ’ คือ ไม่สะอาดเพราะระคนด้วยความไม่สะอาดคือกิเลส บทว่า ‘ปาเณสุ อสญฺญตํ’ คือ การไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์ บทว่า ‘น หิ อวณฺณยึสุ’ คือ ย่อมไม่สรรเสริญ คำว่า ‘อวณฺณยึสุ’ นี้เป็นกิริยาอดีตกาลในความหมายปัจจุบันกาล หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ‘อวณฺณยึสุ’ เป็นเครื่องหมายแสดงกาลทั้งหมดด้วยส่วนเดียว ฉะนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญแล้วในอดีตกาลฉันใด แม้ในบัดนี้ก็ย่อมไม่สรรเสริญ และแม้ในอนาคตกาลก็จักไม่สรรเสริญฉันนั้น 898-900. Parajanassa rakkhitanti parapariggahitavatthu. Tenāha ‘‘adinna’’nti. Mā agamāti mā ajjhācari. Vitathanti atathaṃ, musāti attho. Aññathāti aññathāva, vitathasaññī evaṃ vitathanti jānanto evaṃ mā bhaṇīti attho. ๘๙๘-๙๐๐. บทว่า ‘ปรชนสฺส รกฺขิตํ’ คือ วัตถุที่ผู้อื่นครอบครอง ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘อทินฺนํ’ บทว่า ‘มา อคมา’ คือ อย่าล่วงละเมิด บทว่า ‘วิตถํ’ อธิบายว่า คำไม่เป็นจริง คือคำเท็จ บทว่า ‘อญฺญถา’ อธิบายว่า มีความสำคัญในคำไม่จริงว่าเป็นอย่างอื่น คือรู้อยู่ว่าไม่จริง ก็อย่ากล่าวอย่างนั้น 901. Yenāti [Pg.223] yena majjena, pītenāti adhippāyo. Apetīti vigacchati. Saññāti dhammasaññā, lokasaññā eva vā. Sabbanti anavasesaṃ, bījato paṭṭhāyāti attho. ๙๐๑. บทว่า ‘เยน’ คือ ด้วยน้ำเมาใด อธิบายว่า ที่ตนดื่มแล้ว บทว่า ‘อเปติ’ คือ ย่อมปราศไป บทว่า ‘สญฺญา’ คือ ธรรมสัญญา หรือโลกสัญญา บทว่า ‘สพฺพํ’ อธิบายว่า ไม่มีเหลือ คือจำเดิมแต่พืชของมัน 902. Svāhanti so tadā chattamāṇavabhūto ahaṃ. Idha imasmiṃ maggapadese, imasmiṃ vā tava sāsane. Tenāha ‘‘tathāgatassa dhamme’’ti. Pañca sikkhāti pañca sīlāni. Karitvāti ādiyitvā, adhiṭṭhāyāti attho. Dvepathanti dvinnaṃ gāmasīmānaṃ vemajjhabhūtaṃ pathaṃ, sīmantarikapathanti attho. Teti te corā. Tatthāti sīmantarikamagge. Bhogahetūti āmisakiñcikkhanimittaṃ. ๙๐๒. บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้น ผู้เป็นฉัตตมาณพในครั้งนั้น บทว่า ‘อิธ’ คือ ในประเทศทางนี้ หรือในศาสนาของพระองค์นี้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ บทว่า ‘ปญฺจ สิกฺขา’ คือ สิกขาบท ๕ บทว่า ‘กริตฺวา’ อธิบายว่า สมาทานแล้ว อธิษฐานแล้ว บทว่า ‘เทฺวปถํ’ อธิบายว่า หนทางซึ่งเป็นที่กึ่งกลางแห่งเขตบ้านทั้งสอง คือหนทางในระหว่างเขตแดน บทว่า ‘เต’ คือ โจรเหล่านั้น บทว่า ‘ตตฺถ’ คือ ในหนทางระหว่างเขตแดน บทว่า ‘โภคเหตุ’ คือ เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย 903. Tatoti yathāvuttakusalato paraṃ upari aññaṃ kusalaṃ na vijjati na upalabbhati, yamahaṃ anussareyyanti attho. Kāmakāmīti yathicchitakāmaguṇasamaṅgī. ๙๐๓. บทว่า ‘ตโต’ อธิบายว่า กุศลอื่นที่ยิ่งขึ้นไปกว่ากุศลที่กล่าวแล้วนั้น ซึ่งข้าพเจ้าจะพึงระลึกได้ ย่อมไม่มี ย่อมไม่ปรากฏ บทว่า ‘กามกามี’ คือ ผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณตามที่ปรารถนา 904. Khaṇamuhuttasaññamassāti khaṇamuhuttamattaṃ pavattasīlassa. Anudhammappaṭipattiyāti yathādhigatassa phalassa anurūpadhammaṃ paṭipajjamānassa bhagavā passa, tuyhaṃ ovādadhammassa vā anurūpāya dhammapaṭipattiyā vuttaniyāmeneva saraṇagamanassa sīlasamādānassa cāti attho. Jalamiva yasasāti iddhiyā parivārasampattiyā ca jalantaṃ viya. Samekkhamānāti passantā. Bahukāti bahavo. Pihayantīti ‘‘kathaṃ nu kho mayaṃ edisā bhaveyyāmā’’ti patthenti. Hīnakammāti mama sampattito nihīnabhogā. ๙๐๔. บทว่า ‘ขณมุหุตฺตสญฺญมสฺส’ คือ แห่งศีลที่เกิดขึ้นชั่วขณะหนึ่งครู่หนึ่ง บทว่า ‘อนุธมฺมปฺปฏิปตฺติยา’ อธิบายว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์จงทอดพระเนตรวิบากของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ผลที่ตนบรรลุแล้ว หรือแห่งการปฏิบัติธรรมสมควรแก่โอวาทธรรมของพระองค์โดยนัยที่ตรัสไว้แล้วนั่นเทียว คือแห่งการถึงสรณะและการสมาทานศีล บทว่า ‘ชลํ อิว ยสสา’ คือ ดุจลุกโพลงด้วยฤทธิ์และด้วยความสมบูรณ์แห่งบริวาร บทว่า ‘สเมกฺขมานา’ คือ แลดูอยู่ บทว่า ‘พหุกา’ คือ เทพเป็นอันมาก บทว่า ‘ปิหยนฺติ’ คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ทำอย่างไรหนอ แม้พวกเราพึงเป็นเช่นนี้บ้าง’ บทว่า ‘หีนกมฺมา’ คือ ผู้มีโภคะด้อยกว่าสมบัติของข้าพเจ้า 905. Katipayāyāti appikāya. Yeti ye bhikkhū ceva upāsakādayo ca. Ca-saddo byatireke. Teti tava. Satatanti divase divase. ๙๐๕. บทว่า ‘กติปยาย’ คือ เล็กน้อย บทว่า ‘เย’ คือ ภิกษุและอุบาสกเป็นต้นเหล่าใดแล จ-ศัพท์ มีความหมายว่า ส่วนว่า บทว่า ‘เต’ คือ ของพระองค์ บทว่า ‘สตตํ’ คือ ทุกๆ วัน 906. Vipulanti uḷāraphalaṃ vipulānubhāvaṃ. Tathāgatassa dhammeti tathāgatassa sāsane ovāde ṭhatvā katanti yojanā. Evaṃ anuddesikavasena vuttamevatthaṃ attuddesikavasena dassento ‘‘passā’’tiādimāha. Tattha passāti bhagavantaṃ vadati, attānameva vā aññaṃ viya ca katvā vadati. ๙๐๖. บทว่า ‘วิปุลํ’ คือ มีผลโอฬาร มีอานุภาพไพบูลย์ บทว่า ‘ตถาคตสฺส ธมฺเม’ โยชนาว่า กรรมที่บุคคลตั้งอยู่ในศาสนา ในโอวาทของพระตถาคตแล้วกระทำ เทพบุตรเมื่อจะแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วโดยมิได้เจาะจงนั้นโดยเจาะจงตนเอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ปสฺส’ ในบทเหล่านั้น บทว่า ‘ปสฺส’ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาค หรืออีกนัยหนึ่ง เป็นการกล่าวโดยทำตนเองให้เป็นเสมือนผู้อื่น 907. Kimidaṃ [Pg.224] kusalaṃ kimācaremāti kusalaṃ nāmetaṃ kiṃsabhāvaṃ kīdisaṃ, kathaṃ vā taṃ ācareyyāma. Icceke hi samecca mantayantīti evameke samecca samāgantvā pathaviṃ parivattentā viya sineruṃ ukkhipantā viya ca sudukkaraṃ katvā mantayanti vicārenti, mayaṃ pana akiccheneva punapi kusalaṃ ācareyyāmāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘maya’’ntiādi. ๙๐๗. บทว่า ‘กิมิทํ กุสลํ กิมาจเรม’ คือ กุศลนี้มีสภาวะอย่างไร เป็นเช่นไร หรือว่า พวกเราจะพึงประพฤติกุศลนั้นอย่างไร บทว่า ‘อิจฺเจเก หิ สเมจฺจ มนฺตยนฺติ’ คือ ชนบางพวกประชุมกันแล้ว ปรึกษาพิจารณากันโดยกระทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง ประดุจพลิกแผ่นดิน หรือประดุจยกภูเขาสิเนรุ อธิบายว่า แต่พวกข้าพเจ้าจะพึงประพฤติกุศลได้อีกโดยไม่ลำบากเลย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ‘มยํ’ 908. Bahukāroti bahūpakāro, mahāupakāro vā. Anukampakoti kāruṇiko. Ma-kāro padasandhikaro. Itīti evaṃ, bhagavato attani paṭipannākāraṃ sandhāya vadati. Me satīti mayi sati vijjamāne, corehi avadhite evāti attho. Divā divassāti divasassapi divā, kālassevāti attho. Svāhanti so chattamāṇavabhūto ahaṃ. Saccanāmanti ‘‘bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādināmehi avitathanāmaṃ bhūtatthanāmaṃ. Anukampassūti anuggaṇhāhi. Punapīti bhiyyopi suṇemu, tava dhammaṃ suṇeyyāmayevāti attho. ๙๐๘. บทว่า ‘พหุกาโร’ คือ มีอุปการะมาก หรือมีอุปการะยิ่งใหญ่ บทว่า ‘อนุกมฺปโก’ คือ ผู้มีกรุณา ม-อักษร เป็นเครื่องเชื่อมบท บทว่า ‘อิติ’ คือ อย่างนี้ เทพบุตรกล่าวหมายถึงอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติต่อตน บทว่า ‘เม สติ’ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้ายังอยู่ โจรทั้งหลายก็ได้ฆ่าแล้วนั่นเทียว บทว่า ‘ทิวา ทิวสฺส’ อธิบายว่า ในเวลากลางวันของวัน คือในเวลากลางวันนั่นเอง บทว่า ‘สฺวาหํ’ คือ ข้าพระองค์นั้นผู้เป็นฉัตตมาณพ บทว่า ‘สจฺจนามํ’ คือ ผู้มีพระนามไม่ผิดพลาด มีพระนามตามความเป็นจริง ด้วยพระนามเป็นต้นว่า ‘ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’ บทว่า ‘อนุกมฺปสฺสุ’ คือ ขอทรงอนุเคราะห์ บทว่า ‘ปุนปิ’ อธิบายว่า พวกข้าพเจ้าจะพึงฟังให้ยิ่งขึ้นไป คือจะพึงฟังธรรมของพระองค์แน่นอน Evaṃ devaputto sabbametaṃ kataññutābhāve ṭhatvā satthu payirupāsane ca dhammassavane ca atittimeva dīpento vadati. Bhagavā devaputtassa ca tattha sannipatitaparisāya ca ajjhāsayaṃ oloketvā anupubbikathaṃ kathesi. Atha nesaṃ allacittataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ pakāsesi. Desanāpariyosāne devaputto ceva mātāpitaro cassa sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, mahato ca janakāyassa dhammābhisamayo ahosi. เทพบุตรตั้งอยู่ในความเป็นผู้กตัญญูแล้ว จึงกล่าวคำทั้งหมดนี้ แสดงถึงความไม่อิ่มในการเข้าเฝ้าพระศาสดาและการฟังธรรมอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรอัธยาศัยของเทพบุตรและของบริษัทที่ประชุมกันในที่นั้นแล้ว จึงตรัสอนุปุพพิกถา ครั้นทรงทราบความที่จิตของพวกเขาอ่อนโยนแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่ทรงยกขึ้นแสดงเอง ในเวลาจบเทศนา ทั้งเทพบุตรและมารดาบิดาของเทพบุตรนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และธรรมาภิสมัยได้มีแก่หมู่ชนเป็นอันมาก 909. Paṭhamaphale patiṭṭhito devaputto uparimaggesu attano garucittīkāraṃ, tadadhigamassa ca mahānisaṃsataṃ vibhāvento ‘‘ye cidha pajahanti kāmarāga’’nti pariyosānagāthamāha. Tassattho – ye idha imasmiṃ sāsane ṭhitā pajahanti anavasesato samucchindanti kāmarāgaṃ, na ca te puna upenti gabbhaseyyaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ samucchinnattā. Ye ca pana pahāya mohaṃ sabbaso samugghātetvā bhavarāgānusayañca pajahanti, te puna upenti gabbhaseyyanti vattabbameva natthi. Kasmā? Parinibbānagatā hi sītibhūtā, te hi uttamapurisā anupādisesāya [Pg.225] nibbānadhātuyā parinibbānaṃ gatā evaṃ idheva sabbavedayitānaṃ sabbapariḷāhānaṃ byantibhāvena sītibhūtā. ๙๐๙. เทพบุตรผู้ตั้งอยู่แล้วในปฐมผล เมื่อจะประกาศความเคารพอย่างยิ่งของตนในมรรคเบื้องสูง และความเป็นผู้มีอานิสงส์มากแห่งการบรรลุมรรคนั้น จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "เย จิธ ปชหนฺติ กามราคํ" เป็นต้น เนื้อความแห่งคาถานั้นมีดังนี้: ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในพระศาสนานี้แล้ว ย่อมละ คือ ย่อมตัดขาดกามราฆะได้โดยไม่มีส่วนเหลือ ชนเหล่านั้นย่อมไม่เข้าถึงการนอนในครรภ์อีก เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำอันเป็นส่วนเบื้องต้นถูกตัดขาดแล้ว ส่วนชนเหล่าใดละโมหะได้แล้ว ถอนขึ้นได้โดยสิ้นเชิง และละภวราคานุสัยได้ด้วย ชนเหล่านั้นจะเข้าถึงการนอนในครรภ์อีกดังนี้ ย่อมไม่มีที่จะกล่าวได้เลย เพราะเหตุไร? เพราะว่าท่านเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพาน เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ก็บุรุษสูงสุดเหล่านั้นเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เป็นผู้เยือกเย็นแล้วในอัตภาพนี้เอง เพราะความสิ้นไปแห่งเวทนาทั้งปวงและความเร่าร้อนทั้งปวง Iti devaputto attano ariyasotasamāpannabhāvaṃ pavedento anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa apacitiṃ dassetvā mātāpitaro āpucchitvā devalokameva gato, satthāpi uṭṭhāyāsanā gato saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Māṇavassa pana mātāpitaro brāhmaṇo pokkharasāti sabbo ca mahājano bhagavantaṃ anugantvā nivatti. Bhagavā jetavanaṃ gantvā sannipatitāya parisāya imaṃ vimānaṃ vitthārato kathesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรเมื่อประกาศความเป็นผู้ถึงกระแสแห่งพระอริยเจ้าของตน จึงยึดเอายอดแห่งเทศนาด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว กระทำประทักษิณ แสดงความเคารพต่อภิกษุสงฆ์ อำลามารดาบิดาแล้ว ได้ไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระศาสดาก็เสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จไปพร้อมกับภิกษุสงฆ์ ส่วนมารดาบิดาของมาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ และมหาชนทั้งปวง ได้ติดตามส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคแล้วจึงกลับ พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังพระเชตวันแล้ว ได้ตรัสวิมานวัตถุนี้โดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Chattamāṇavakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาฉัตตมาณวกวิมาน จบแล้ว 4. Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti kakkaṭakarasadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu āraddhavipassako kaṇṇasūlena pīḷito akallasarīratāya vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vejjehi vuttavidhinā bhesajje katepi rogo na vūpasami. So bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā ‘‘kakkaṭakarasabhojanaṃ sappāya’’nti ñatvā āha ‘‘gaccha tvaṃ bhikkhu magadhakhette piṇḍāya carāhī’’ti. กักกฏกรสทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งผู้ปรารภวิปัสสนา ถูกโรคปวดหูเบียดเบียน เพราะมีร่างกายไม่แข็งแรง จึงไม่สามารถบำเพ็ญวิปัสสนาได้ แม้หมอทั้งหลายจะปรุงยาตามวิธีที่บอกแล้ว โรคก็ไม่สงบลง ภิกษุนั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "โภชนะที่มีน้ำปูเป็นสัปปายะ" แก่ภิกษุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ เธอจงไปเที่ยวบิณฑบาตในนาของชาวมคธเถิด" So bhikkhu ‘‘dīghadassinā addhā kiñci diṭṭhaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘sādhu bhante’’ti bhagavato paṭissuṇitvā bhagavantaṃ vanditvā pattacīvaramādāya magadhakhettaṃ gantvā aññatarassa khettapālassa kuṭiyā dvāre piṇḍāya aṭṭhāsi. So ca khettapālo kakkaṭakarasaṃ sampādetvā bhattañca pacitvā ‘‘thokaṃ vissamitvā bhuñjissāmī’’ti nisinno theraṃ disvā pattaṃ gahetvā kuṭikāyaṃ nisīdāpetvā kakkaṭakarasabhattaṃ adāsi. Therassa taṃ bhattaṃ thokaṃ bhuttassayeva kaṇṇasūlaṃ paṭippassambhi, ghaṭasatena nhāto viya ahosi[Pg.226]. So sappāyāhāravasena cittaphāsukaṃ labhitvā vipassanāvasena cittaṃ abhininnāmento apariyositeyeva bhojane anavasesato āsave khepetvā arahatte patiṭṭhāya khettapālaṃ āha ‘‘upāsaka, tava piṇḍapātabhojanena mayhaṃ rogo vūpasanto, kāyacittaṃ kallaṃ jātaṃ, tvampi imassa puññassa phalena vigatakāyacittadukkho bhavissasī’’ti vatvā anumodanaṃ katvā pakkāmi. ภิกษุนั้นคิดว่า "พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเห็นการณ์ไกล คงจะทรงเห็นประโยชน์อะไรบางอย่างเป็นแน่" แล้วทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" จากนั้นถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ถือบาตรและจีวรไปสู่ทุ่งนาของชาวมคธ ยืนเพื่อบิณฑบาตที่ประตูเรือนของคนเฝ้านาคนหนึ่ง ฝ่ายคนเฝ้านานั้นได้เตรียมน้ำปูและหุงข้าวแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "พักสักหน่อยแล้วจะกิน" เมื่อเห็นพระเถระจึงรับบาตรแล้วนิมนต์ให้นั่งในกระท่อม ได้ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยน้ำปู เมื่อพระเถระฉันภัตตาหารนั้นไปเพียงเล็กน้อย โรคปวดหูก็สงบลง ท่านรู้สึกประหนึ่งว่าได้อาบน้ำด้วยหม้อน้ำร้อยใบ ภิกษุนั้นได้ความผาสุกทางใจด้วยอำนาจแห่งอาหารที่เป็นสัปปายะแล้ว เมื่อน้อมจิตไปโดยอำนาจแห่งวิปัสสนา ขณะที่ยังฉันไม่เสร็จนั่นเอง ก็ได้ทำอาสวะให้สิ้นไปโดยไม่มีส่วนเหลือ ตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว ได้กล่าวกับคนเฝ้านาว่า "อุบาสก เพราะได้ฉันบิณฑบาตของท่าน โรคของอาตมาจึงสงบแล้ว กายและจิตก็แข็งแรงดีแล้ว แม้ท่านก็จักเป็นผู้ปราศจากทุกข์กายทุกข์ใจด้วยผลแห่งบุญนี้" ดังนี้แล้ว ได้กระทำอนุโมทนาแล้วหลีกไป Khettapālo aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike maṇithambhe kanakavimāne sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍite veḷuriyamayagabbhe nibbatti, dvāre cassa yathūpacitakammasaṃsūcako muttāsikkāgato suvaṇṇakakkaṭako olambamāno aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno pubbe vuttanayena tattha gato taṃ disvā imāhi gāthāhi pucchi – คนเฝ้านาในสมัยต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองในภพดาวดึงส์ ซึ่งมีเสาแก้วมณีสูงสิบสองโยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาทเจ็ดร้อยยอด มีห้องที่สร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ และที่ประตูวิมานของเทพบุตรนั้น มีรูปปูทองห้อยอยู่ในตาข่ายมุก ซึ่งเป็นเครื่องแสดงถึงกรรมที่ตนได้สั่งสมไว้ ตั้งอยู่ ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในหนหลัง เมื่อเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 910. ๙๑๐. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยพื้นที่งดงาม 911. ๙๑๑. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค พิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีรสทิพย์และกามคุณ ๕ เหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 912. ๙๑๒. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร? ผลสำเร็จในที่นี้ของท่านมีได้เพราะเหตุไร? และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร? 913. ๙๑๓. ‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้? เพราะเหตุไรท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ? Sopissa byākāsi, taṃ dassetuṃ – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่าน เพื่อจะแสดงเรื่องนั้น (จึงมีคาถาว่า) – 914. ๙๑๔. ‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. – vuttaṃ; (มีคำกล่าวไว้ว่า) "เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด" 915. ๙๑๕. ‘‘Satisamuppādakaro[Pg.227], dvāre kakkaṭako ṭhito; Niṭṭhito jātarūpassa, sobhati dasapādako. รูปปูที่ประตูซึ่งเป็นเครื่องเตือนสติ ตั้งอยู่แล้ว สำเร็จด้วยทองคำ มีสิบขา ย่อมงดงาม 916. ๙๑๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จในที่นี้จึงมีแก่ข้าพเจ้า และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น 917. ๙๑๗. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamakāsi puññaṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าจะขอบอกแก่ท่าน เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ทำบุญใดไว้ เพราะบุญนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 910. Tattha uccanti accuggataṃ. Maṇithūṇanti padumarāgādimaṇimayathambhaṃ. Samantatoti catūsupi passesu. Rucakatthatāti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ suvaṇṇaphalakehi atthatā. ๙๑๐. ในคาถานั้น บทว่า "อุจฺจํ" หมายถึง สูงตระหง่าน บทว่า "มณิถูณํ" หมายถึง มีเสาที่ทำด้วยแก้วมณีมีปัทมราชเป็นต้น บทว่า "สมนฺตโต" หมายถึง ในทิศทั้งสี่ บทว่า "รุจกตฺถตา" หมายถึง ปูลาดด้วยแผ่นทองคำในพื้นนั้นๆ 911. Pivasi khādasi cāti kālena kālaṃ upayujjamānaṃ gandhapānaṃ sudhābhojanañca sandhāya vadati. Pavadantīti pavajjanti. Dibbā rasā kāmaguṇettha pañcāti dibbā rasā anappakā pañca kāmaguṇā ettha etasmiṃ tava vimāne saṃvijjantīti attho. Suvaṇṇachannāti hemābharaṇavibhūsitā. ๙๑๑. บทว่า ปิวสิ ขาทสิ จ (ท่านดื่ม ท่านเคี้ยวกิน) นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเครื่องดื่มมีกลิ่นหอมและโภชนะทิพย์ที่เสวยเป็นครั้งคราว บทว่า ปวทนฺติ ความว่า ย่อมบรรเลง บทว่า ทิพฺพา รสา กามคุเณตฺถ ปญฺจ ความว่า กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ มากมาย มีอยู่ในวิมานนี้ของท่าน บทว่า สุวณฺณฉนฺนา ความว่า ประดับแล้วด้วยเครื่องอาภรณ์ทอง 915. Satisamuppādakaroti satuppādakaro, yena puññakammena ayaṃ dibbasampatti mayā laddhā, tattha satuppādassa kārako, ‘‘kakkaṭakarasadānena ayaṃ tayā sampatti laddhā’’ti evaṃ satuppādaṃ karontoti attho. Niṭṭhito jātarūpassāti jātarūpena siddho jātarūpamayo. Ekamekasmiṃ passe pañca pañca katvā dasa pādā etassāti dasapādako dvāre kakkaṭako ṭhito sobhati. So eva mama puññakammaṃ tādisānaṃ mahesīnaṃ vibhāveti, na ettha mayā vattabbaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘tena metādiso vaṇṇo’’tiādi. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๑๕. บทว่า สติสมุปฺปาทกโร ความว่า เป็นผู้กระทำให้สติเกิดขึ้น คือ กระทำให้สติเกิดขึ้นในบุญกรรมนั้นว่า ‘ทิพยสมบัตินี้เราได้แล้วเพราะบุญกรรมใด’ ดังนี้ว่า ‘สมบัตินี้ท่านได้แล้วเพราะการถวายปูพร้อมด้วยรส’ บทว่า นิฏฺฐิโต ชาตรูปสฺส ความว่า สำเร็จแล้วด้วยทอง คือเป็นของที่สำเร็จด้วยทอง ปูนั้นมีเท้าข้างละ ๕ รวมเป็น ๑๐ เท้า เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ทสปาทกะ, รูปปูตั้งอยู่ที่ประตู ย่อมงดงาม รูปปูนั้นนั่นแหละ ย่อมประกาศบุญกรรมของข้าพเจ้าแก่ท่านผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เช่นท่าน, สิ่งที่ข้าพเจ้าจะพึงกล่าวในเรื่องนี้ไม่มี นี้เป็นความหมาย เพราะเหตุนั้น เทพบุตรจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า เตน เมตาทิโส วณฺโณ (เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้) บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Kakkaṭakarasadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากักกฏกรสทายกวิมาน จบ 5. Dvārapālakavimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถาทวารปาลกวิมาน Uccamidaṃ [Pg.228] maṇithūṇanti dvārapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena ca samayena rājagahe aññataro upāsako cattāri niccabhattāni saṅghassa deti. Tassa pana gehaṃ pariyante ṭhitaṃ corabhayena yebhuyyena pihitadvārameva hoti. Bhikkhū gantvā kadāci dvārassa pihitattā bhattaṃ aladdhāva paṭigacchanti. Upāsako bhariyaṃ āha ‘‘kiṃ, bhadde, ayyānaṃ sakkaccaṃ bhikkhā dīyatī’’ti? Sā āha ‘‘ekesu divasesu ayyā nāgamiṃsū’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Dvārassa pihitattā maññe’’ti. Taṃ sutvā upāsako saṃvegappatto hutvā ekaṃ purisaṃ dvārapālaṃ katvā ṭhapesi ‘‘tvaṃ ajjato paṭṭhāya dvāraṃ rakkhanto nisīda, yadā ca ayyā āgamissanti, tadā te pavesetvā paviṭṭhānaṃ nesaṃ pattapaṭiggahaṇaāsanapaññāpanādi sabbaṃ yuttapayuttaṃ jānāhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti tathā karonto bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā uppannasaddho kammaphalaṃ saddahitvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi, sakkaccaṃ bhikkhū upaṭṭhahi. เรื่องทวารปาลกวิมาน เริ่มต้นด้วยคาถาว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ก็ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ได้ถวายนิตยภัต ๔ ที่แก่พระสงฆ์ ก็เรือนของอุบาสกนั้นตั้งอยู่ที่ชายเขต โดยมากจึงปิดประตูไว้เสมอเพราะกลัวโจร บางคราว ภิกษุทั้งหลายไปแล้วไม่ได้ฉันภัตตาหาร ก็กลับไปเพราะประตูถูกปิดไว้ อุบาสกถามภรรยาว่า “นี่แน่ะน้องหญิง เธอได้ถวายภิกษาแก่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายโดยเคารพหรือไม่?” นางตอบว่า “บางวันพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายไม่ได้มา” (อุบาสกถามว่า) “อะไรเป็นเหตุ?” (นางตอบว่า) “ดิฉันเข้าใจว่าเพราะประตูถูกปิดไว้” อุบาสกได้ฟังดังนั้นก็เกิดความสังเวช จึงตั้งบุรุษคนหนึ่งไว้ให้เป็นนายประตู สั่งว่า “จำเดิมแต่วันนี้ ท่านจงนั่งเฝ้าประตู และเมื่อใดที่พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมาถึง เมื่อนั้นท่านจงเชิญท่านเหล่านั้นเข้าไป แล้วจงจัดการทุกอย่างที่สมควรแก่ท่านผู้เข้าไปแล้ว มีการรับบาตร การปูอาสนะ เป็นต้น” นายประตูนั้นรับคำว่า “ดีละขอรับ” แล้วกระทำตามนั้น เมื่อได้ฟังธรรมในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ก็เกิดศรัทธา เชื่อมั่นในผลของกรรม แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ Aparabhāge niccabhattadāyako upāsako kālaṃ katvā yāmesu nibbatti. Dvārapālo pana sakkaccaṃ bhikkhūnaṃ upaṭṭhahitvā parassa pariccāge veyyāvaccakaraṇena anumodanena ca tāvatiṃsesu uppajji. Tassa dvādasayojanikaṃ kanakavimānantiādi sabbaṃ kakkaṭakavimāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Pucchāvissajjanagāthā evamāgatā – ในกาลต่อมา อุบาสกผู้ถวายนิตยภัตนั้นทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นยามา ส่วนนายประตูนั้น ได้อุปัฏฐากภิกษุทั้งหลายโดยเคารพแล้ว ด้วยการทำไวยาวัจจะและการอนุโมทนาในการบริจาคของผู้อื่น ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เรื่องทั้งหมดของเทพบุตรนั้น มีคำเริ่มต้นว่า ทฺวาทสโยชนิกํ กนกวิมานํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในกักกฏกวิมานนั่นเทียว คาถาถามและคาถาตอบมีมาดังนี้ – 918. ๙๑๘. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. “วิมานนี้สูงเด่น มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม 919. ๙๑๙. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. “ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ กามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ มีรสเลิศ ก็มีอยู่ในวิมานนี้ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับกายด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 920. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๙๒๐. “เพราะบุญอะไร วรรณะของท่านจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 922. ‘‘So [Pg.229] devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๙๒๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร” 923. ๙๒๓. ‘‘Dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyu, vācābhigītaṃ manasā pavattitaṃ; Ettāvatā ṭhassati puññakammo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto. “อายุทิพย์ของข้าพเจ้าหนึ่งพันปี (บุญกรรมนี้) เกิดจากการกล่าววาจาและเป็นไปในใจ ด้วยบุญกรรมเพียงเท่านี้ ผู้ทำบุญแล้วจะดำรงอยู่เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ 924. ๙๒๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะเหตุนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 923. Tattha dibbaṃ mamaṃ vassasahassamāyūti yasmiṃ devanikāye sayaṃ uppanno, tesaṃ tāvatiṃsadevānaṃ āyuppamāṇameva vadati. Tesañhi manussānaṃ gaṇanāya vassasataṃ eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsarattiko māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena sahassasaṃvaccharāni āyu, taṃ manussānaṃ gaṇanāya tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni honti. Vācābhigītanti vācāya abhigītaṃ, ‘‘āgacchantu ayyā, idaṃ āsanaṃ paññattaṃ, idha nisīdathā’’tiādinā, ‘‘kiṃ ayyānaṃ sarīrassa ārogyaṃ, kiṃ vasanaṭṭhānaṃ phāsuka’’ntiādinā paṭisanthāravasena ca vācāya kathitamattaṃ. Manasā pavattitanti ‘‘ime ayyā pesalā brahmacārino dhammacārino’’tiādinā cittena pavattitaṃ pasādamattaṃ, na pana mama santakaṃ kiñci pariccattaṃ atthīti dasseti. Ettāvatāti ettakena evaṃ kathanamattena pasādamattenapi. Ṭhassati puññakammoti katapuñño nāma hutvā devaloke ṭhassati ciraṃ pavattissati, tiṭṭhanto ca dibbehi kāmehi samaṅgībhūto tasmiṃ devanikāye devānaṃ valañjaniyāmeneva dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūto samannāgato hutvā indriyāni paricārento viharatīti attho. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๒๓. ในคาถาเหล่านั้น ด้วยบทว่า ทิพฺพํ มมํ วสฺสสหสฺสมายุ เทพบุตรกล่าวถึงประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นหมู่เทพที่ตนบังเกิดนั่นเอง จริงอยู่ หนึ่งร้อยปีโดยการนับของมนุษย์ เป็นหนึ่งวันหนึ่งคืนของเทวดาชั้นดาวดึงส์เหล่านั้น, สามสิบราตรีโดยราตรีนั้นเป็นหนึ่งเดือน, สิบสองเดือนโดยเดือนนั้นเป็นหนึ่งปี, หนึ่งพันปีโดยปีนั้นเป็นอายุ (ของเทวดาชั้นดาวดึงส์), อายุนั้นเมื่อนับโดยปีของมนุษย์ ย่อมเป็นสามโกฏิปีและหกสิบล้านปี (คือ 36 ล้านปี) บทว่า วาจาภิคีตํ คือ การกล่าวด้วยวาจา เป็นต้นว่า “ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาเถิด อาสนะนี้ปูลาดไว้แล้ว ขอนิมนต์นั่ง ณ ที่นี้” และด้วยอำนาจการปฏิสันถารเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายมีพระวรกายแข็งแรงดีหรือ ที่อยู่ผาสุกดีหรือ” เป็นเพียงการกล่าวด้วยวาจาเท่านั้น บทว่า มนสา ปวตฺติตํ คือ เป็นเพียงความเลื่อมใสอันเป็นไปทางใจเป็นต้นว่า “พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้มีศีลเป็นที่รัก เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้ประพฤติธรรม” เทพบุตรแสดงว่า แต่ทรัพย์สินอะไรๆ ของข้าพเจ้าที่บริจาคแล้วนั้นไม่มีเลย บทว่า เอตฺตาวตา ความว่า ด้วยประมาณเท่านี้ คือ เพียงแค่การกล่าวอย่างนี้และเพียงแค่ความเลื่อมใส บทว่า ฐสฺสติ ปุญฺญกมฺโม ความว่า เป็นผู้ชื่อว่าทำบุญแล้ว จักตั้งอยู่ในเทวโลก จักเป็นไปสิ้นกาลนาน และเมื่อดำรงอยู่ ก็เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ในหมู่เทพนั้น บริโภคกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์โดยธรรมเนียมของเทวดาทั้งหลาย เป็นผู้เพียบพร้อมสมบูรณ์ บำเรออินทรีย์ทั้งหลายอยู่ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Dvārapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทวารปาลกวิมาน จบ 6. Paṭhamakaraṇīyavimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาปฐมกรณีวิมาน Uccamidaṃ [Pg.230] maṇithūṇanti karaṇīyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko upāsako nhānopakaraṇāni gahetvā aciravatiṃ gantvā nhatvā āgacchanto bhagavantaṃ sāvatthiṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘bhante kena nimantitā’’ti. Bhagavā tuṇhī ahosi. So kenaci animantitabhāvaṃ ñatvā āha ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā bhattaṃ anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. So bhagavantaṃ attano gehaṃ netvā buddhārahaṃ āsanaṃ paññāpetvā tattha bhagavantaṃ nisīdāpetvā paṇītena annapānena santappesi. Bhagavā katabhattakicco tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ – เรื่องกรณีวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ในสมัยนั้น อุบาสกชาวกรุงสาวัตถีคนหนึ่ง ถือเครื่องอาบน้ำไปสู่แม่น้ำอจิรวดี อาบน้ำแล้วกำลังกลับมา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังเสด็จเข้าไปสู่กรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต จึงเข้าไปเฝ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครนิมนต์พระองค์ไว้" พระผู้มีพระภาคทรงนิ่งเสีย อุบาสกนั้นทราบว่าไม่มีใครนิมนต์ไว้ จึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงอาศัยความอนุเคราะห์ รับภัตตาหารของข้าพระองค์เถิด" พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ อุบาสกนั้นนิมนต์พระผู้มีพระภาคไปยังเรือนของตน ปูลาดอาสนะอันสมควรแก่พระพุทธเจ้าแล้ว ให้พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะนั้น แล้วอังคาสด้วยข้าวน้ำอันประณีต พระผู้มีพระภาคทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วเสด็จกลับไป เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่กล่าวก่อนหน้านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 926. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe… nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. ๙๒๖. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 928. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๙๒๘. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 930. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๙๓๐. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร 931. ๙๓๑. ‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā; Sammaggatesu buddhesu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในพระพุทธเจ้าเหล่านั้นมีผลมาก 931. ๙๓๑. ‘‘Atthāya vata me buddho, araññā gāmamāgato; Kattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ. พระพุทธเจ้าเสด็จจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในพระองค์แล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์ 933. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๙๓๓. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 931. Tattha paṇḍitenāti sappaññena. Vijānatāti attano hitāhitaṃ jānantena. Sammaggatesūti sammāpaṭipannesu, buddhesūti sammāsambuddhesu. ๙๓๑. ในคาถานั้น บทว่า ปณฺฑิเตน ได้แก่ ผู้มีปัญญา บทว่า วิชานตา ได้แก่ ผู้รู้ประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ของตน บทว่า สมฺมคฺคเตสุ ได้แก่ ในผู้ปฏิบัติโดยชอบ บทว่า พุทฺเธสุ ได้แก่ ในพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย 932. Atthāyāti [Pg.231] hitāya, vuḍḍhiyā vā. Araññāti vihārato, jetavanaṃ sandhāya vadati. Tāvatiṃsūpagoti tāvatiṃsadevakāyaṃ, tāvatiṃsabhavanaṃ vā uppajjanavasena upagato. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๓๒. บทว่า อตฺถาย ได้แก่ เพื่อประโยชน์ หรือเพื่อความเจริญ บทว่า อรญฺญา หมายถึง จากวิหาร ท่านกล่าวหมายถึงพระเชตวัน บทว่า ตาวตึสูปโค ได้แก่ เข้าถึงหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ หรือภพดาวดึงส์ ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Karaṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากรณีวิมาน จบ 7. Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน Sattamavimānaṃ chaṭṭhavimānasadisaṃ. Kevalaṃ tattha upāsakena bhagavato āhāro dinno, idha aññatarassa therassa. Esaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ – วิมานที่ ๗ เหมือนกับวิมานที่ ๖ เพียงแต่ว่าในวิมานนั้น อุบาสกถวายอาหารแด่พระผู้มีพระภาค ส่วนในวิมานนี้ (ถวาย) แด่พระเถระรูปใดรูปหนึ่ง ที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 935. ๙๓๕. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม 936. ๙๓๖. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและเคี้ยวกิน ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 937. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti. ๙๓๗. วรรณะของท่านเช่นนี้เพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 938. ๙๓๘. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร 940. ๙๔๐. ‘‘Karaṇīyāni puññāni, paṇḍitena vijānatā; Sammaggatesu bhikkhūsu, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. บัณฑิตผู้รู้ พึงกระทำบุญทั้งหลายในภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินไปโดยชอบ ซึ่งทานที่ถวายแล้วในภิกษุเหล่านั้นมีผลมาก 941. ๙๔๑. ‘‘Atthāya [Pg.232] vata me bhikkhu, araññā gāmamāgato; Tattha cittaṃ pasādetvā, tāvatiṃsūpago ahaṃ. ภิกษุออกจากป่ามาสู่บ้าน เพื่อประโยชน์แก่เราหนอ เราทำจิตให้เลื่อมใสในท่านแล้ว จึงได้เข้าถึงภพดาวดึงส์ 942. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. ๙๔๒. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Dutiyakaraṇīyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยกรณีวิมาน จบ 8. Paṭhamasūcivimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถาปฐมสูจิวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena āyasmato sāriputtassa cīvarakammaṃ kātabbaṃ hoti, attho ca hoti sūciyā. So rājagahe piṇḍāya caranto kammārassa gehadvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā kammāro āha ‘‘kena, bhante, attho’’ti? ‘‘Cīvarakammaṃ kātabbaṃ atthi, sūciyā attho’’ti. Kammāro pasannamānaso katapariyositā dve sūciyo datvā ‘‘punapi, bhante, sūciyā atthe sati mama ācikkheyyāthā’’ti vatvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Thero tassa anumodanaṃ katvā pakkāmi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Atha āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto taṃ devaputtaṃ imāhi gāthāhi pucchi – เรื่องสูจิวิมาน เริ่มต้นว่า "Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ" เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ท่านพระสารีบุตรมีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ และมีความต้องการเข็ม ท่านเที่ยวบิณฑบาตไปในกรุงราชคฤห์ ได้หยุดยืนอยู่ที่ประตูเรือนของช่างทอง ช่างทองเห็นท่านแล้วจึงเรียนถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการอะไร" (ท่านตอบว่า) "มีงานเย็บจีวรที่ต้องทำ ต้องการเข็ม" ช่างทองมีใจเลื่อมใส ถวายเข็ม ๒ เล่มที่ทำเสร็จแล้ว กล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าต้องการเข็มอีก โปรดบอกแก่ข้าพเจ้า" แล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระเถระทำอนุโมทนาแก่เขาแล้วหลีกไป ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 944. ๙๔๔. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 948. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๙๔๘. เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลของกรรมอะไร 949. ๙๔๙. ‘‘Yaṃ dadāti na taṃ hoti, yañceva dajjā tañceva seyyo; Sūci dinnā sūcimeva seyyo. สิ่งใดที่ให้ไป ผลย่อมไม่เป็นเช่นนั้น สิ่งใดที่พึงให้ สิ่งนั้นแหละประเสริฐ เข็มที่ข้าพเจ้าถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ 950. ๙๕๐. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะเหตุนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 949. Tattha [Pg.233] yaṃ dadātīti yādisaṃ deyyadhammaṃ dadāti. Na taṃ hotīti tassa tādisameva phalaṃ na hoti. Atha kho khettasampattiyā ca cittasampattiyā ca tato vipulataraṃ uḷāratarameva phalaṃ hoti. Tasmā yañceva dajjā tañceva seyyoti yaṃkiñcideva vijjamānaṃ dajjā dadeyya, tañceva tadeva seyyo, yassa kassaci anavajjassa deyyadhammassa dānameva seyyo, kasmā? Mayā hi sūci dinnā sūcimeva seyyo, sūcidānameva mayhaṃ seyyaṃ jātaṃ, yato ayamīdisī sampatti laddhāti adhippāyo. ๙๔๙. ในคาถานั้น บทว่า ยํ ททาติ คือ ให้ไทยธรรมเช่นใด บทว่า น ตํ โหติ คือ ผลของไทยธรรมนั้นย่อมไม่เป็นเช่นนั้น แต่โดยที่แท้ ผลย่อมไพบูลย์กว่า โอฬารกว่าไทยธรรมนั้น เพราะความถึงพร้อมแห่งเขต และเพราะความถึงพร้อมแห่งจิต เพราะเหตุนั้น บทว่า ยญฺเจว ทชฺชา ตญฺเจว เสยฺโย คือ พึงให้สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่มีอยู่ การให้สิ่งนั้นนั่นแหละประเสริฐ การให้ไทยธรรมใดๆ ที่ไม่มีโทษนั่นแหละประเสริฐ เพราะเหตุไร? เพราะว่า เข็มอันเราถวายแล้ว เข็มนั่นแหละประเสริฐ การถวายเข็มนั่นแหละได้เป็นสิ่งประเสริฐแก่เรา เพราะเหตุที่สมบัตินี้เช่นนี้ อันเราได้แล้ว นี่คือความหมาย Sūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสูจิวิมาน จบ 9. Dutiyasūcivimānavaṇṇanā ๙. อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇanti dutiyasūcivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī eko tunnakārako vihārapekkhako hutvā veḷuvanaṃ gato. Tattha aññataraṃ bhikkhuṃ veḷuvane katasūciyā cīvaraṃ sibbantaṃ disvā sūcigharena saddhiṃ sūciyo adāsi. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva. ทุติยสูจิวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ช่างเย็บผ้าคนหนึ่งชาวกรุงราชคฤห์ ประสงค์จะชมพระวิหาร จึงไปยังพระเวฬุวัน. ณ ที่นั้น เขาได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งในพระเวฬุวันกำลังเย็บจีวรด้วยเข็มที่ตนทำ จึงได้ถวายเข็มพร้อมทั้งกล่องเข็ม. เนื้อความที่เหลือทั้งหมดเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว. 952. ๙๕๒. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; (พระเถระ) ได้ทูลถามว่า “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. 956. ๙๕๖. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร”. 957. ๙๕๗. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, purimajātiyā manussaloke. “เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ในชาติก่อน ณ โลกมนุษย์. 958. ๙๕๘. ‘‘Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ sūciṃ, pasanno sehi pāṇibhi. “ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใสไม่ขุ่นมัว ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้ถวายเข็มแด่ท่านด้วยมือของตนเอง. 959. ๙๕๙. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva. เนื้อความทั้งหมดนั้นเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. Dutiyasūcivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยสูจิวิมาน จบ. 10. Paṭhamanāgavimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาปฐมนาควิมาน Susukkakhandhaṃ [Pg.234] abhiruyha nāganti nāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tattha addasa aññataraṃ devaputtaṃ sabbasetaṃ mahantaṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatā dibbānubhāvena ākāsena gacchantaṃ, sabbā disā cando viya sūriyo viya ca obhāsayamānaṃ. Disvā yena so devaputto tenupasaṅkami. Atha so devaputto tato oruyha āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha thero – นาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ. เรื่องนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง ขี่ช้างทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วน ไปในอากาศพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ด้วยอานุภาพทิพย์อันยิ่งใหญ่ ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. ครั้นเห็นแล้ว ท่านจึงเข้าไปหาเทพบุตรนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นลงจากช้างแล้ว ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ ประคองอัญชลียืนอยู่. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวว่า – 961. ๙๖๑. ‘‘Susukkakhandhaṃ abhiruyha nāgaṃ, akācinaṃ dantiṃ baliṃ mahājavaṃ; Abhiruyha gajavaraṃ sukappitaṃ, idhāgamā vehāyasaṃ antalikkhe. “ท่านขี่ช้างที่มีสันหลังขาวผ่อง ไม่มีตำหนิ มีงา มีกำลัง มีความเร็วสูง ท่านขี่พญาช้างที่ตกแต่งอย่างดี มาที่นี่ทางอากาศในท้องฟ้า. 962. ๙๖๒. ‘‘Nāgassa dantesu duvesu nimmitā, acchodakā paduminiyo suphullā; Padumesu ca tūriyagaṇā pavajjare, imā ca naccanti manoharāyo. “ที่งาทั้งสองของช้าง มีสระโบกขรณีน้ำใส ดอกบัวบานสะพรั่งเนรมิตไว้ และในดอกบัวเหล่านั้น หมู่ดนตรีก็บรรเลงอยู่ เหล่านางอัปสรผู้น่ารื่นรมย์เหล่านี้ก็ฟ้อนรำอยู่. 963. ๙๖๓. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใดท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. Tassa sampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. (พระเถระ) ได้ถามถึงกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้ โดยเริ่มต้นด้วยการพรรณนาสมบัติของเขา. 961. Tattha susukkakhandhanti suṭṭhu setakhandhaṃ. Kiñcāpi tassa nāgassa cattāro pādā, vatthikosaṃ, mukhappadeso, ubho kaṇṇā, vāladhīti ettakaṃ muñcitvā sabbo kāyo setova, khandhappadesassa pana sātisayaṃ dhavalataratāya vuttaṃ ‘‘susukkakhandha’’nti. Nāganti dibbaṃ hatthināgaṃ. Akācinanti niddosaṃ[Pg.235], sabalalavaṅkatilakādichavidosavirahitanti attho. ‘‘Ājānīya’’ntipi pāḷi, ājānīyalakkhaṇūpetanti attho. Dantinti vipularuciradantavantaṃ. Balinti balavantaṃ mahābalaṃ. Mahājavanti atijavaṃ sīghagāmiṃ. Puna abhiruyhāti ettha anunāsikalopo daṭṭhabbo, abhiruyhaṃ ārohanīyanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva. ๙๖๑. ในคาถานั้น บทว่า susukkakhandhaṃ ได้แก่ มีสันหลังขาวผ่อง. แม้ว่ากายทั้งหมดของช้างนั้น ยกเว้นเท้าทั้งสี่ ท้องน้อย บริเวณหน้า หูทั้งสอง และหาง จะเป็นสีขาวก็ตาม แต่เพราะบริเวณสันหลังมีความขาวเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า “susukkakhandhaṃ”. บทว่า nāgaṃ ได้แก่ ช้างทิพย์. บทว่า akācinaṃ ความว่า ไม่มีโทษ คือปราศจากโทษทางผิวพรรณ มีลายด่าง ลายพร้อย และไฝ เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า “ājānīyaṃ” ความว่า ประกอบด้วยลักษณะของช้างอาชาไนย. บทว่า dantiṃ ได้แก่ มีงาใหญ่และงดงาม. บทว่า baliṃ ได้แก่ มีกำลังมาก. บทว่า mahājavaṃ ได้แก่ มีความเร็วสูง ไปได้เร็ว. อนึ่ง ในบทว่า abhiruyha นี้ พึงเห็นว่ามีการลบนะิคหิตเสีย ความหมายที่ต้องการกล่าวคือ abhiruyhaṃ (ควรขี่) หรือ ārohanīyaṃ (ควรขึ้น). เนื้อความที่เหลือเหมือนกับนัยที่กล่าวไว้แล้ว. Evaṃ pana therena puṭṭho devaputto attanā katakammaṃ kathento – ส่วนเทพบุตรนั้น เมื่อพระเถระถามอย่างนี้แล้ว ขณะจะกล่าวถึงกรรมที่ตนได้ทำไว้ จึงได้กล่าวว่า – 965. ๙๖๕. ‘‘Aṭṭheva muttapupphāni, kassapassa mahesino; Thūpasmiṃ abhiropesiṃ, pasanno sehi pāṇibhi. “ข้าพเจ้ามีใจเลื่อมใส ได้นำดอกไม้ที่หลุดจากขั้วเพียง ๘ ดอก บูชาที่พระสถูปของพระกัสสปผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ด้วยมือของตนเอง. 966. ๙๖๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – imāhi gāthāhi byākāsi; “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. (เทพบุตร) ได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้. Tassattho – ahaṃ pubbe kassapasammāsambuddhassa yojanike kanakathūpe vaṇṭato muccitvā gacchamūle patitāni aṭṭha muttapupphāni labhitvā tāni gahetvā pūjanavasena pasannacitto hutvā abhiropesiṃ pūjesiṃ. อธิบายความแห่งคาถานั้นว่า – ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้พบดอกไม้ที่หลุดจากขั้ว ๘ ดอก ซึ่งร่วงหล่นอยู่ที่โคนต้นไม้ ณ พระสถูปทองสูง ๑ โยชน์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเก็บดอกไม้เหล่านั้นมา มีจิตเลื่อมใสทำการบูชาด้วยการน้อมถวายขึ้นไป. Atīte kira kassapasammāsambuddhe parinibbute yojanike kanakathūpe ca kārite saparivāro kikī kāsirājā ca nāgarā ca negamā ca jānapadā ca divase divase pupphapūjaṃ karonti. Tesu tathā karontesu pupphāni mahagghāni dullabhāni ca ahesuṃ. Atheko upāsako mālākāravīthiyaṃ vicaritvā ekamekena kahāpaṇena ekamekampi pupphaṃ alabhanto aṭṭha kahāpaṇāni gahetvā pupphārāmaṃ gantvā mālākāraṃ āha ‘‘imehi aṭṭhahi kahāpaṇehi aṭṭha pupphāni dehī’’ti. ‘‘Natthayyo pupphāni, sammadeva upadhāretvā ocinitvā dinnānī’’ti. ‘‘Ahaṃ oloketvā gaṇhāmī’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, ārāmaṃ pavisitvā gavesāhī’’ti. So pavisitvā gavesanto patitāni aṭṭha pupphāni labhitvā mālākāraṃ āha ‘‘gaṇha, tāta, kahāpaṇānī’’ti. ‘‘Tava puññena laddhāni, nāhaṃ kahāpaṇāni gaṇhāmī’’ti āha. Itaro ‘‘nāhaṃ mudhā pupphāni gahetvā bhagavato pūjaṃ karissāmī’’ti kahāpaṇāni tassa purato ṭhapetvā pupphāni gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ [Pg.236] gantvā pasannacitto pūjaṃ akāsi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajjitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā punapi devaloke, punapi devaloketi evaṃ aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto tasseva kammassa vipākāvasesena imasmimpi buddhuppāde tāvatiṃsesuyeva uppajji. Taṃ sandhāya heṭṭhā vuttaṃ ‘‘tattha addasa aññataraṃ devaputta’’ntiādi. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อพระสถูปทองสูง ๑ โยชน์สร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ากิกิกาสิกราชพร้อมด้วยบริพาร ทั้งชาวเมือง ชาวนิคม และชาวชนบท ต่างก็ทำการบูชาด้วยดอกไม้ทุก ๆ วัน. เมื่อพวกเขาทำเช่นนั้น ดอกไม้จึงมีราคาแพงและหาได้ยาก. ครั้งนั้น อุบาสกคนหนึ่งเที่ยวไปในย่านคนขายดอกไม้ แม้จะใช้เงินหนึ่งกหาปณะก็หาซื้อดอกไม้ไม่ได้แม้เพียงดอกเดียว จึงถือกหาปณะไปแปดกหาปณะ ไปยังสวนดอกไม้แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “จงให้ดอกไม้แปดดอกแก่ข้าพเจ้าด้วยกหาปณะแปดอันนี้เถิด”. (คนสวนตอบว่า) “ท่านขอรับ ดอกไม้ไม่มีแล้ว ข้าพเจ้าตรวจดู เก็บ และให้ไปหมดแล้ว”. (อุบาสกกล่าวว่า) “ข้าพเจ้าจะขอดูและเก็บเอง”. (คนสวนกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเข้าไปในสวนแล้วค้นหาเถิด”. อุบาสกนั้นเข้าไปค้นหา ก็ได้พบดอกไม้ที่ร่วงหล่นอยู่แปดดอก แล้วกล่าวกับคนสวนว่า “พ่อคุณ จงรับกหาปณะเถิด”. (คนสวน) กล่าวว่า “ท่านได้ดอกไม้เพราะบุญของท่าน ข้าพเจ้าไม่ขอรับกหาปณะ”. ชายอีกคนหนึ่ง (อุบาสก) กล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะไม่รับดอกไม้ไปเปล่า ๆ แล้วทำสักการะแด่พระผู้มีพระภาค” แล้ววางกหาปณะไว้เบื้องหน้าคนสวนนั้น ถือดอกไม้ไปยังลานพระเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสได้ทำการบูชา. ในเวลาต่อมา เขาได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นจนสิ้นอายุขัย แล้วก็เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในเทวโลกครั้งแล้วครั้งเล่าสืบ ๆ มา. ด้วยเศษผลวิบากของกรรมนั้นเอง แม้ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาก็ได้มาเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. หมายถึงเรื่องนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า “ณ ที่นั้น ท่านได้เห็นเทพบุตรองค์หนึ่ง” เป็นต้น. Taṃ panetaṃ pavattiṃ āyasmā mahāmoggallāno manussalokaṃ āgantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุมาสู่มนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปบัติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมโดยพิสดารแก่บริษัทผู้มาประชุมกัน พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Nāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานาควิมาน จบแล้ว 11. Dutiyanāgavimānavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาทุติยนาควิมาน Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyhāti dutiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro upāsako saddho pasanno pañcasu sīlesu patiṭṭhito uposathadivasesu uposathasīlaṃ samādiyitvā purebhattaṃ attano vibhavānurūpaṃ bhikkhūnaṃ dānāni datvā sayaṃ bhuñjitvā suddhavatthanivattho suddhuttarāsaṅgo pacchābhattaṃ yebhuyyena aṭṭha pānāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā bhikkhusaṅghassa niyyādetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāti. Evaṃ so sakkaccaṃ dānamayaṃ sīlamayañca bahuṃ sucaritaṃ upacinitvā ito cuto tāvatiṃsesu uppajji. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbo hatthināgo pāturahosi. So taṃ abhiruyha mahantena parivārena mahantena dibbānubhāvena kālena kālaṃ uyyānakīḷaṃ gacchati. เรื่องทุติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า มหนฺตํ นาคํ อภิรุยฺห เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในศีล ๕ ในวันอุโบสถ สมาทานอุโบสถศีลแล้ว ในเวลาเช้า ถวายทานแก่ภิกษุทั้งหลายตามสมควรแก่สมบัติของตนแล้ว บริโภคเองแล้ว นุ่งห่มผ้าสะอาด ในเวลาเย็น โดยส่วนมากให้คนถือเอาปานะ ๘ อย่าง ไปสู่วิหาร ถวายแก่ภิกษุสงฆ์แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรม ด้วยประการฉะนี้ อุบาสกนั้นสั่งสมสุจริตกรรมอันเป็นทานมัยและศีลมัยเป็นอันมากโดยเคารพแล้ว จุติจากอัตภาพนี้แล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างพลายทิพย์ตัวใหญ่สีขาวล้วนได้ปรากฏขึ้น เทพบุตรนั้นขึ้นขี่ช้างนั้นแล้ว ไปสู่การเล่นในอุทยานเป็นครั้งคราว ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยทิพยานุภาพอันยิ่งใหญ่ Athekadivasaṃ kataññutāya codiyamāno aḍḍharattisamaye taṃ dibbanāgaṃ abhiruyha mahatā parivārena ‘‘bhagavantaṃ vandissāmī’’ti devalokato āgantvā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā hatthikkhandhato oruyha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.237]. Taṃ bhagavato samīpe ṭhito āyasmā vaṅgīso bhagavato anuññāya imāhi gāthāhi pucchi – ครั้งนั้น วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นถูกความกตัญญูตักเตือน ในเวลากึ่งคืน จึงขึ้นขี่ช้างทิพย์นั้น พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก (คิดว่า) 'เราจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้แล้ว มาจากเทวโลก ทำพระเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว ลงจากคอช้าง เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว ประคองอัญชลี ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระวังคีสะผู้มีอายุ ซึ่งยืนอยู่ใกล้พระผู้มีพระภาค ได้รับพุทธานุญาตแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 968. ๙๖๘. ‘‘Mahantaṃ nāgaṃ abhiruyha, sabbasetaṃ gajuttamaṃ; Vanā vanaṃ anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhato; Obhāsento disā sabbā, osadhī viya tārakā. ท่านขึ้นขี่ช้างใหญ่ ซึ่งเป็นพญาช้างเผือกล้วน มีหมู่เทพอัปสรแวดล้อม เที่ยวไปจากป่าสู่ป่า ยังทิศทั้งปวงให้สว่างไสว ดุจดาวประกายพรึก 969. ๙๖๙. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร ...ฯลฯ... และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ Tatthā pucchito sopi tassa gāthāhi eva byākāsi. แม้เทพบุตรนั้น เมื่อถูกถามอย่างนั้นแล้ว จึงได้พยากรณ์แก่พระเถระนั้นด้วยคาถาทั้งหลาย 971. ๙๗๑. ‘‘So devaputto attamano, vaṅgīseneva pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อถูกพระวังคีสะถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 972. ๙๗๒. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, upāsako cakkhumato ahosiṃ; Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ. เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นอุบาสกของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก 973. ๙๗๓. ‘‘Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca tuṭṭho ahosiṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. เราไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน เรามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ 974. ๙๗๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะกรรมนั้น วรรณะของเราจึงเป็นเช่นนี้ ...ฯลฯ... และวรรณะของเราย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ Tattha apubbaṃ natthi, sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. ในคาถาเหล่านั้น ไม่มีบทที่ไม่เคยมีมาก่อน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว Dutiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยนาควิมาน จบแล้ว 12. Tatiyanāgavimānavaṇṇanā ๑๒. อรรถกถาตติยนาควิมาน Ko [Pg.238] nu dibbena yānenāti tatiyanāgavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena samayena tayo khīṇāsavattherā gāmakāvāse vassaṃ upagacchiṃsu. Te vutthavassā pavāretvā ‘‘bhagavantaṃ vandissāmā’’ti rājagahaṃ uddissa gacchantā antarāmagge sāyaṃ aññatarasmiṃ gāmake micchādiṭṭhikabrāhmaṇassa ucchukhettasamīpaṃ gantvā ucchupālaṃ pucchiṃsu ‘‘āvuso, sakkā ajja rājagahaṃ pāpuṇitu’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, ito aḍḍhayojane rājagahaṃ, idheva vasitvā sve gacchathā’’ti āha. ‘‘Atthettha koci vasanayoggo āvāso’’ti? ‘‘Natthi, bhante, ahaṃ pana vo vasanaṭṭhānaṃ jānissāmī’’ti. Therā adhivāsesuṃ. เรื่องตติยนาควิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า โก นุ ทิพฺเพน ยาเนน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น พระขีณาสพเถระ ๓ รูป ได้จำพรรษาในอาวาสชายบ้าน พระเถระเหล่านั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ปวารณาแล้ว (คิดว่า) 'เราทั้งหลายจักถวายบังคมพระผู้มีพระภาค' ดังนี้ จึงมุ่งหน้าไปยังกรุงราชคฤห์ ในระหว่างทาง เวลาเย็น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ไปยังใกล้ไร่อ้อยของพราหมณ์มิจฉาทิฏฐิคนหนึ่ง แล้วถามคนเฝ้าไร่อ้อยว่า 'อาวุโส วันนี้สามารถจะถึงกรุงราชคฤห์ได้หรือไม่?' (เขา) กล่าวว่า 'ไม่สามารถขอรับ ท่านผู้เจริญ กรุงราชคฤห์อยู่ห่างจากที่นี่ไปกึ่งโยชน์ ขอท่านทั้งหลายจงพักอยู่ที่นี่แหละ แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด' (พระเถระถามว่า) 'ในที่นี้มีอาวาสที่พอจะพักได้บ้างหรือไม่?' (เขาตอบว่า) 'ไม่มีขอรับ ท่านผู้เจริญ แต่กระผมจักจัดหาที่พักให้ท่านทั้งหลาย' พระเถระทั้งหลายได้รับนิมนต์โดยดุษณียภาพ So ucchūsuyeva yathāṭhitesu sākhāmaṇḍapākārena daṇḍakāni bandhitvā ucchupaṇṇehi chādetvā heṭṭhā palālaṃ attharitvā ekassa therassa adāsi, dutiyassa therassa tīhi ucchūhi daṇḍakasaṅkhepena bandhitvā tiṇena chādetvā heṭṭhā ca tiṇasantharaṃ katvā adāsi, itarassa attano kuṭiyaṃ dve tayo daṇḍake sākhāyo ca nīharitvā cīvarena paṭicchādento cīvarakuṭiṃ katvā adāsi. Te tattha vasiṃsu. Atha vibhātāya rattiyā kālasseva bhattaṃ pacitvā dantakaṭṭhañca mukhodakañca datvā saha ucchurasena bhattaṃ adāsi. Tesaṃ bhuñjitvā anumodanaṃ katvā gacchantānaṃ ekekaṃ ucchuṃ adāsi ‘‘mayhaṃ bhāgo bhavissatī’’ti. So thokaṃ maggaṃ there anugantvā nivattanto attano veyyāvaccañca dānañca ārabbha uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nivatti. ชายเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ผูกไม้ค้ำที่ต้นอ้อยซึ่งตั้งอยู่ตามเดิมให้เป็นรูปมณฑปมีกิ่งไม้ มุงด้วยใบอ้อย ปูฟางไว้ข้างล่าง แล้วถวายแก่พระเถระรูปหนึ่ง สำหรับพระเถระรูปที่สอง เขาผูกอ้อยสามลำเป็นรูปไม้สามขา มุงด้วยหญ้า และทำที่นอนหญ้าไว้ข้างล่างแล้วถวาย สำหรับพระเถระอีกรูปหนึ่ง เขานำไม้สองสามท่อนและกิ่งไม้ออกจากกระท่อมของตน ทำเป็นกุฏิจีวรโดยคลุมด้วยจีวรแล้วถวาย พระเถระเหล่านั้นได้พักอยู่ในที่นั้น ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว เขาหุงภัตตาหารแต่เช้าตรู่ ถวายไม้ชำระฟันและน้ำล้างหน้าแล้ว ได้ถวายภัตตาหารพร้อมกับน้ำอ้อย เมื่อพระเถระเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว ทำอนุโมทนาแล้ว กำลังจะไป เขาได้ถวายอ้อยรูปละลำ (ด้วยคิดว่า) 'ส่วนบุญจงมีแก่เราเถิด' เขาเดินตามส่งพระเถระไปได้ระยะทางเล็กน้อย ขณะกลับ ปรารภเวยยาวัจจะและทานของตน ได้กลับมาพร้อมกับเสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร Khettasāmiko pana gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipathena āgacchanto bhikkhū pucchi ‘‘kuto vo ucchu laddhā’’ti? ‘‘Ucchupālakena dinnā’’ti. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito anattamano taṭataṭāyamāno kodhābhibhūto tassa piṭṭhito upadhāvitvā muggarena taṃ paharanto ekappahāreneva jīvitā voropesi. So attanā katapuññakammameva anussaranto kālaṃ katvā sudhammādevasabhāyaṃ nibbatti. Tassa puññānubhāvena sabbaseto mahanto dibbavaravāraṇo nibbatti. ส่วนพราหมณ์เจ้าของไร่ เดินสวนทางมากับภิกษุทั้งหลายผู้กำลังไป ได้ถามภิกษุทั้งหลายว่า 'ท่านทั้งหลายได้อ้อยมาจากไหน?' (ภิกษุตอบว่า) 'คนเฝ้าไร่อ้อยถวาย' พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นก็โกรธ ไม่พอใจ ทำเสียงดังตั้ดๆ ถูกความโกรธครอบงำ วิ่งตามหลังชายผู้นั้นไป พลางใช้ค้อนทุบตีเขา ได้ปลงเขาจากชีวิตด้วยการตีเพียงครั้งเดียว ชายผู้นั้นระลึกถึงแต่บุญกรรมที่ตนได้ทำไว้ ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสุธรรมาเทวสภา ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น ช้างทิพย์ตัวประเสริฐใหญ่โตสีขาวล้วนได้บังเกิดขึ้น Ucchupālakassa [Pg.239] maraṇaṃ sutvā tassa mātāpitaro ceva ñātimittā ca assumukhā rodamānā taṃ ṭhānaṃ agamaṃsu, sabbe ca gāmavāsino sannipatiṃsu. Tatrassa mātāpitaro sarīrakiccaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so devaputto taṃ dibbahatthiṃ abhiruhitvā sabbatāḷāvacaraparivuto pañcaṅgikena tūriyena pavajjamānena mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā devalokato āgantvā tāya parisāya dissamānarūpo ākāse aṭṭhāsi. Atha naṃ tattha paṇḍitajātiko puriso imāhi gāthāhi tena katapuññakammaṃ pucchi – ครั้นได้ฟังข่าวการตายของคนเฝ้าไร่อ้อย มารดาบิดาและญาติมิตรของเขา มีใบหน้าชุ่มด้วยน้ำตา ร้องไห้ พากันไปยังที่นั้น และชาวบ้านทั้งปวงก็ประชุมกัน ณ ที่นั้น มารดาบิดาของเขาได้เริ่มจัดแจงทำกิจด้วยสรีระ ในขณะนั้น เทพบุตรนั้นขึ้นสู่ช้างทิพย์นั้น อันนักดนตรีผู้ฉลาดในการบรรเลงเครื่องดนตรีทุกชนิดแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยดนตรีมีองค์ ๕ ที่กำลังบรรเลงอยู่ ด้วยบริวารเป็นอันมาก ด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ มาจากเทวโลกแล้ว มีรูปปรากฏแก่บริษัทนั้น ได้ยืนอยู่ในอากาศ ครั้งนั้น บุรุษผู้มีชาติเป็นบัณฑิตคนหนึ่งในที่นั้น ได้ทูลถามถึงบุญกรรมที่เทพบุตรนั้นได้ทำไว้แล้ว ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า 976. ๙๗๖. ‘‘Ko nu dibbena yānena, sabbasetena hatthinā; Tūriyatāḷitanigghoso, antalikkhe mahīyati. ท่านผู้มีเสียงดนตรีที่เขาประโคมกึกก้อง ได้รับการบูชาอยู่ในอากาศ ด้วยยานทิพย์คือช้างเผือกล้วนนี้ เป็นใครหนอ 977. ๙๗๗. ‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado; Ajānantā taṃ pucchāma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. ท่านเป็นเทวดา หรือว่าเป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักท่านจึงขอถาม พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร Sopissa imāhi gāthāhi etamatthaṃ byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบเนื้อความนั้นแก่เขาด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า 978. ๙๗๘. ‘‘Nāmhi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado; Sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro aha’’nti. เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์ และมิใช่ท้าวสักกะผู้ประทานในกาลก่อน เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น 979. ๙๗๙. ‘‘Pucchāma devaṃ sudhammaṃ, puthuṃ katvāna añjaliṃ; Kiṃ katvā mānuse kammaṃ, sudhammaṃ upapajjatī’’ti – punapi pucchi; (บุรุษนั้น) ได้ถามอีกว่า "ข้าพเจ้าทั้งหลายขอกราบไหว้แล้วถามท่านสุธรรมเทวดาว่า บุคคลทำกรรมอะไรในโลกมนุษย์ จึงเข้าถึงสุธรรมเทวโลก" 980. ๙๘๐. ‘‘Ucchāgāraṃ tiṇāgāraṃ, vatthāgārañca yo dade; Tiṇṇaṃ aññataraṃ datvā, sudhammaṃ upapajjatī’’ti. – punapi byākāsi; (เทพบุตร) ได้ตอบอีกว่า "ผู้ใดถวายโรงอ้อย โรงหญ้า หรือโรงเก็บผ้า อย่างใดอย่างหนึ่งในสามอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมเข้าถึงสุธรรมเทวโลก" 976. Tattha tūriyatāḷitanigghosoti tāḷitapañcaṅgitadibbatūriyanigghoso attānaṃ uddissa pavajjamānadibbatūriyasaddo. Antalikkhe mahīyatīti ākāse ṭhatvā ākāsaṭṭheneva mahatā parivārena pūjīyati. ๙๗๖. ในคาถานั้น บทว่า ตูริยตาฬิตนิคฺโฆโส ได้แก่ เสียงดนตรีทิพย์มีองค์ ๕ ที่เขาประโคมแล้ว คือเสียงดนตรีทิพย์ที่บรรเลงอยู่มุ่งหมายถึงตน บทว่า อนฺตลิกฺเข มหิยติ ความว่า ยืนอยู่ในอากาศ อันบริวารเป็นอันมากบูชาอยู่โดยความเป็นผู้ยืนอยู่ในอากาศนั่นเทียว 977. Devatā [Pg.240] nusīti devatā nu asi, kiṃ nu tvaṃ devosīti attho. Gandhabboti gandhabbakāyikadevo asīti attho. Adu sakko purindadoti udāhu pure dadātīti ‘‘purindado’’ti vissuto sakko nusi, atha sakko devarājā asīti attho. Ettha ca satipi sakkagandhabbānaṃ devabhāve tesaṃ visuṃ gahitattā gobalibaddhañāyena tadaññadevavācako devasaddo daṭṭhabbo. ๙๗๗. บทว่า เทวตา นุสิ แยกเป็น เทวตา นุ อสิ ความว่า ท่านเป็นเทวดาหรือหนอ บทว่า คนฺธพฺโพ ความว่า ท่านเป็นเทวดาจำพวกคนธรรพ์หรือ บทว่า อทุ สกฺโก ปุรินฺทโท ความว่า หรือว่า ท่านคือท้าวสักกะผู้มีชื่อเสียงว่า "ปุรินททะ" เพราะทรงให้ในกาลก่อน หรือว่า ท่านเป็นท้าวสักกะเทวราช และในที่นี้ แม้เมื่อความเป็นเทวดาของท้าวสักกะและคนธรรพ์มีอยู่ แต่เพราะถือเอาท่านเหล่านั้นไว้ต่างหาก โดยโคพลิพัทธนัย พึงเห็นเทวศัพท์ว่าเป็นคำกล่าวถึงเทวดาอื่นจากท่านเหล่านั้น 978. Atha devaputto ‘‘vissajjanaṃ nāma pucchāsabhāgena hotī’’ti tehi pucchitaṃ devagandhabbasakkabhāvaṃ paṭikkhipitvā attānaṃ ācikkhanto ‘‘namhi devo na gandhabbo’’tiādimāha. Tattha namhi devoti tayā āsaṅkito yo koci devo na homi na gandhabbo na sakko, apica kho sudhammā nāma ye devā, tesaṃ aññataro ahaṃ, sudhammā devatā nāma tāvatiṃsadevanikāyasseva aññataradevanikāyo. So kira ucchupālo tesaṃ devānaṃ sampattiṃ sutvā pageva tattha cittaṃ paṇidhāya ṭhitoti keci vadanti. ๙๗๘. ครั้งนั้น เทพบุตรดำริว่า "ชื่อว่าการตอบ ย่อมมีส่วนเสมอกับคำถาม" จึงปฏิเสธความเป็นเทวดา คนธรรพ์ และท้าวสักกะที่ท่านเหล่านั้นถามแล้ว เมื่อจะบอกตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์" ในบทเหล่านั้น บทว่า นมฺหิ เทโว ความว่า เรามิใช่เทวดาองค์ใดองค์หนึ่งที่ท่านสงสัย มิใช่คนธรรพ์ มิใช่ท้าวสักกะ แต่โดยแท้จริง เทวดาเหล่าใดชื่อว่าสุธรรมา เราเป็นองค์หนึ่งในบรรดาเทวดาเหล่านั้น ชื่อว่าสุธรรมเทวดา เป็นเทวนิกายหนึ่งในบรรดาเทวนิกายชั้นดาวดึงส์นั่นเอง ได้ยินว่า คนเฝ้าไร่อ้อยนั้นได้ฟังสมบัติของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ได้ตั้งจิตไว้ในสมบัตินั้นตั้งแต่แรกทีเดียว ดังนี้ อาจารย์บางพวกกล่าวไว้ 979. Puthunti mahantaṃ, paripuṇṇaṃ katvāti attho. Sakkaccakiriyādīpanatthañhetaṃ vuttaṃ. ๙๗๙. บทว่า ปุถุํ ความว่า กระทำให้ยิ่งใหญ่ ให้บริบูรณ์ คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงถึงการกระทำโดยเคารพ 980. Sudhammādevayānaṃ puṭṭho devaputto kakaṇṭakanimittaṃ vadanto viya diṭṭhamattameva gahetvā attanā katapuññaṃ ācikkhanto ‘‘ucchāgāra’’nti gāthamāha. Tattha tiṇṇaṃ aññataraṃ datvāti yadipi mayā tīṇi agārāni dinnāni, tīsu pana aññatarenāti ayamatthopi sijjhatīti nayaggāhena devaputto evamāha. Sesaṃ suviññeyyameva. ๙๘๐. เทพบุตรถูกถามถึงสุธรรมเทวดา ราวกับผู้กล่าวถึงนิมิตของกิ้งก่า คือถือเอาเพียงสิ่งที่เห็น เมื่อจะบอกบุญที่ตนทำไว้ จึงได้กล่าวคาถาว่า "อุจฺฉาคารํ" ในบทเหล่านั้น บทว่า ติณฺณํ อญฺญตรํ ทตฺวา ความว่า แม้ว่าโรง ๓ หลังเราได้ให้แล้ว แต่ว่าอานิสงส์นี้ก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยโรงหลังใดหลังหนึ่งใน ๓ หลัง เทพบุตรกล่าวอย่างนี้โดยถือเอาตามนัยนี้ ส่วนที่เหลือเป็นเรื่องที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว Evaṃ so tena pucchi tamatthaṃ vissajjetvā ratanattayaguṇaṃ pakāsento mātāpitūhi saddhiṃ sammodanaṃ katvā devalokameva gato. Manussā devaputtassa vacanaṃ sutvā bhagavati bhikkhusaṅghe ca sañjātapasādabahumānā bahuṃ dānūpakaraṇaṃ sajjetvā sakaṭānaṃ pūretvā veḷuvanaṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā satthu taṃ pavattiṃ ārocayiṃsu. Satthā taṃ pucchāvissajjanaṃ tatheva vatvā tameva atthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā [Pg.241] vitthārena dhammaṃ desetvā te saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpesi. Te ca patiṭṭhitasaddhā bhagavantaṃ vanditvā attano gāmaṃ upagantvā ucchupālassa mataṭṭhāne vihāraṃ kārayiṃsūti. เทพบุตรนั้น ครั้นตอบเนื้อความที่บุรุษนั้นถามแล้วอย่างนี้ ประกาศคุณแห่งพระรัตนตรัย กระทำการปราศรัยกับมารดาบิดาแล้ว ก็ได้ไปสู่เทวโลกนั่นเทียว มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังคำของเทพบุตรแล้ว เกิดความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาคและในภิกษุสงฆ์ จึงจัดแจงเครื่องอุปกรณ์แห่งทานเป็นอันมาก บรรทุกให้เต็มเกวียน ไปสู่พระเวฬุวัน ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระศาสดา พระศาสดาตรัสการถามและตอบนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน ทรงทำเรื่องนั้นนั่นแหละให้เป็นอัตถุปปัตติ แล้วทรงแสดงธรรมโดยพิสดาร ทรงให้พวกเขาตั้งอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย และชนเหล่านั้นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ไปสู่หมู่บ้านของตน ได้ให้สร้างวิหารในที่ที่คนเฝ้าไร่อ้อยตายแล้ว ดังนี้แล Tatiyanāgavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานาควิมานที่ ๓ จบ 13. Cūḷarathavimānavaṇṇanā ๑๓. อรรถกถาจูฬรถวิมาน Daḷhadhammā nisārassāti cūḷarathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāgaṃ katvā tattha tattha satthu thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu mahākassapattherappamukhesu dhammaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu sāvakesu yāva vassūpagamanā veneyyāpekkhāya attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā mahākaccāyano paccantadese aññatarasmiṃ araññāyatane viharati. Tena samayena assakaraṭṭhe potalinagare assakarājā rajjaṃ kāreti, tassa jeṭṭhāya deviyā putto sujāto nāma kumāro soḷasavassuddesiko kaniṭṭhāya deviyā nibandhanena pitarā raṭṭhato pabbājito araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya araññe vasati. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā sīlamatte patiṭṭhito puthujjanakālakiriyaṃ katvā tāvatiṃsesu nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā aparāparaṃ sugatiyaṃyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde bhagavato abhisambodhito tiṃsavasse assakaraṭṭhe assakarañño aggamahesiyā kucchismiṃ nibbatti, ‘‘sujāto’’tissa nāmaṃ ahosi. So mahantena parivārena vaḍḍhati. จูฬรถวิมาน ว่าด้วยคาถา "ทฬฺหธมฺมา นิสารสฺส" เป็นต้น เรื่องนั้นเกิดขึ้นอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อพระสาวกทั้งหลายมีพระมหากัสสปเถระเป็นประมุข ผู้ได้รับคัดเลือกเพื่อกระทำการสังคายนาพระธรรม ได้กระทำการแจกพระบรมสารีริกธาตุ และพระสถูปของพระศาสดาได้รับการประดิษฐานในที่นั้นๆ แล้ว และท่านเหล่านั้นยังอยู่จำพรรษาในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ ด้วยความมุ่งหวังต่อเวไนยสัตว์ ตราบเท่าที่ยังไม่ถึงเวลาเข้าพรรษา ท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ อยู่ในป่าแห่งหนึ่งในปัจจันตประเทศ สมัยนั้น ในแคว้นอัสสกะ ณ กรุงโปตลิ พระเจ้าอัสสกะทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชโอรสของพระองค์ผู้ประสูติแต่พระอัครมเหสีพระองค์ใหญ่ พระนามว่าสุชาตกุมาร มีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา ถูกพระบิดาเนรเทศออกจากแว่นแคว้นเพราะการรบเร้าของพระเทวีองค์เล็ก จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ในป่า ได้ยินว่า พระกุมารนั้นเคยบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ตั้งมั่นอยู่เพียงในศีล แล้วทำกาละอย่างปุถุชน บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปๆ มาๆ ในสุคติภูมิเท่านั้น ในพุทธุปบาทกาลนี้ ในปีที่ ๓๐ นับแต่การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าอัสสกะ ในแคว้นอัสสกะ พระองค์ได้พระนามว่า "สุชาตะ" พระองค์เจริญวัยด้วยบริวารเป็นอันมาก Tassa pana mātari kālakatāya rājā aññaṃ rājadhītaraṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sāpi aparena samayena puttaṃ vijāyi. Tassā rājā puttaṃ disvā pasanno ‘‘bhadde, tayā icchitaṃ varaṃ gaṇhāhī’’ti varaṃ adāsi. Sā gahitakaṃ katvā ṭhapetvā yadā sujātakumāro soḷasavassuddesiko jāto, tadā rājānaṃ āha ‘‘deva, tumhehi mama puttaṃ disvā tuṭṭhacittehi varo dinno, taṃ idāni dethā’’ti. ‘‘Gaṇha, devī’’ti[Pg.242]. ‘‘Mayhaṃ puttassa rajjaṃ dethā’’ti. ‘‘Nassa, vasali, mama jeṭṭhaputte devakumārasadise sujātakumāre ṭhite kasmā evaṃ vadasī’’ti paṭikkhipi. Devī punappunaṃ nibandhanaṃ karontī manaṃ alabhitvā ekadivasaṃ āha ‘‘deva, yadi sacce tiṭṭhasi, dehi evā’’ti. Rājā ‘‘anupadhāretvā mayā imissā varo dinno, ayañca evaṃ vadatī’’ti vippaṭisārī hutvā sujātakumāraṃ pakkositvā tamatthaṃ ārocetvā assūni pavattesi. Kumāro pitaraṃ socamānaṃ disvā domanassappatto assūni pavattetvā ‘‘anujānāhi, deva, ahaṃ aññattha gamissāmī’’ti āha. Taṃ sutvā raññā ‘‘aññaṃ te nagaraṃ māpessāmi, tattha vaseyyāsī’’ti vutte kumāro na icchi. ‘‘Mama sahāyānaṃ rājūnaṃ santike pesessāmī’’ti ca vutte tampi nānujāni. Kevalaṃ ‘‘deva, araññaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā puttaṃ āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘mamaccayena idhāgantvā rajje patiṭṭhahā’’ti vatvā vissajjesi. ก็เมื่อพระมารดาของพระกุมารนั้นสิ้นพระชนม์แล้ว พระราชาทรงสถาปนาราชธิดาองค์อื่นไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี แม้พระนางนั้นก็ประสูติพระโอรสในเวลาต่อมา พระราชาทอดพระเนตรเห็นพระโอรสของพระนางแล้วทรงพอพระทัย จึงประทานพรว่า "น้องหญิง เธอจงรับพรที่ปรารถนาเถิด" พระนางทรงรับพรนั้นไว้แล้วเก็บไว้ก่อน เมื่อสุชาตกุมารมีพระชนมายุราว ๑๖ พรรษา จึงทูลพระราชาว่า "ข้าแต่เทวะ พระองค์ทอดพระเนตรเห็นโอรสของหม่อมฉันแล้วมีพระทัยยินดี ได้ประทานพรไว้ บัดนี้ขอได้โปรดประทานพรนั้นเถิด" พระราชาตรัสว่า "จงรับไปเถิด พระเทวี" พระนางทูลว่า "ขอได้โปรดประทานราชสมบัติแก่โอรสของหม่อมฉันเถิด" พระราชาทรงปฏิเสธว่า "นางคนถ่อย จงฉิบหายไปเถิด เมื่อสุชาตกุมาร โอรสองค์โตของเราผู้เปรียบดังเทพกุมารยังอยู่ เหตุใดเธอจึงพูดเช่นนี้" พระเทวีเมื่อทรงรบเร้าอยู่บ่อยๆ ไม่ได้ดังพระทัย วันหนึ่งจึงทูลว่า "ข้าแต่เทวะ หากพระองค์ทรงตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ก็ขอได้โปรดประทานเถิด" พระราชาทรงเดือดร้อนพระทัยว่า "เราไม่ได้ไตร่ตรองให้ดี ได้ให้พรแก่นางนี้ไปแล้ว และนางนี้ก็พูดเช่นนี้" จึงรับสั่งให้เรียกสุชาตกุมารมา แล้วตรัสบอกเรื่องนั้น ทรงกันแสง พระกุมารเห็นพระบิดาทรงโศกเศร้า ก็เสียพระทัย ทรงกันแสงแล้วทูลว่า "ขอพระองค์โปรดอนุญาตเถิด ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปที่อื่น" พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้วตรัสว่า "เราจะสร้างเมืองอื่นให้เธอ เธอจงอยู่ที่นั่นเถิด" แต่พระกุมารไม่ทรงปรารถนา และเมื่อตรัสอีกว่า "เราจะส่งเธอไปอยู่สำนักของพระราชาสหายของเรา" ก็ไม่ทรงอนุญาตแม้อย่างนั้น ทูลเพียงว่า "ข้าแต่เทวะ หม่อมฉันจะไปป่า" พระราชาทรงสวมกอดพระโอรส จุมพิตที่พระเศียรแล้วตรัสว่า "เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว เจ้าจงกลับมาที่นี่แล้วตั้งอยู่ในราชสมบัติเถิด" แล้วทรงส่งไป So araññaṃ pavisitvā vanacarake nissāya vasanto ekadivasaṃ migavaṃ gato. Tassa samaṇakāle sahāyavaro eko devaputto hitesitāya migarūpena taṃ palobhento dhāvitvā āyasmato mahākaccāyanassa vasanaṭṭhānasamīpaṃ patvā antaradhāyi. So ‘‘imaṃ migaṃ idāni gaṇhissāmī’’ti upadhāvanto therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā taṃ apassanto bahi paṇṇasālāya theraṃ nisinnaṃ disvā tassa samīpe cāpakoṭiṃ olubbha aṭṭhāsi. Thero taṃ oloketvā ādito paṭṭhāya sabbaṃ tassa pavattiṃ ñatvā anuggaṇhanto ajānanto viya saṅgahaṃ karonto – พระกุมารนั้นเสด็จเข้าไปสู่ป่า อาศัยพวกพรานป่าประทับอยู่ วันหนึ่งเสด็จไปป่าล่าเนื้อ เทพบุตรองค์หนึ่งผู้เคยเป็นสหายรักของพระองค์ในสมัยที่ทรงเป็นสมณะ ด้วยความปรารถนาดี จึงแปลงกายเป็นเนื้อล่อพระองค์ไป วิ่งไปจนถึงใกล้ที่อยู่ของท่านพระมหากัจจายนะผู้มีอายุ แล้วหายตัวไป พระกุมารนั้นทรงวิ่งไล่ตามไปด้วยดำริว่า "บัดนี้เราจะจับเนื้อตัวนี้ให้ได้" เมื่อไปถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วไม่เห็นเนื้อนั้น จึงเห็นพระเถระนั่งอยู่ข้างนอกบรรณศาลา แล้วยืนค้ำปลายคันธนูไว้ใกล้ๆ ท่าน พระเถระมองดูพระกุมารนั้นแล้ว ทรงทราบเรื่องราวทั้งหมดของพระองค์ตั้งแต่ต้น ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์ จึงทำเป็นเหมือนไม่รู้ แล้วทำการสงเคราะห์ 981. ๙๘๑. ‘‘Daḷhadhammā nisārassa, dhanuṃ olubbha tiṭṭhasi; Khattiyo nusi rājañño, adu luddo vanecaro’’ti. – ท่านค้ำธนูอันทำด้วยไม้แก่นที่แข็งแรงยืนอยู่ ท่านเป็นกษัตริย์ เป็นราชบุตร หรือว่าเป็นพรานป่าผู้เหี้ยมโหด Pucchi. Tattha daḷhadhammāti daḷhadhanu. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyāya baddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Nisārassāti niratisayasārassa visiṭṭhasārassa rukkhassa [Pg.243] dhanuṃ, sāratararukkhamayaṃ dhanunti attho. Olubbhāti sannirumbhitvā. Rājaññoti rājakumāro. Vanecaroti vanacaro. ได้ตรัสถามแล้ว ในคาถานั้น บทว่า ทฬฺหธมฺมา คือ ธนูที่แข็งแรง ชื่อว่าธนูที่แข็งแรง หมายถึงธนูที่มีกำลังสองพัน (ธนูที่คนสองพันคนจึงจะโก่งได้) และธนูที่มีกำลังสองพันคือ ธนูที่เมื่อขึ้นสายแล้ว ผูกน้ำหนักของตะกั่วทองแดงเป็นต้นไว้ที่สาย แล้วจับคันธนูยกขึ้น น้ำหนักนั้นจะลอยพ้นจากพื้นดินประมาณเท่าลูกธนู บทว่า นิสารสฺส คือ ธนูที่ทำจากไม้มีแก่นอันยอดเยี่ยม มีแก่นวิเศษ อธิบายว่า ธนูที่ทำจากไม้มีแก่น บทว่า โอลุพฺภ คือ ค้ำไว้ บทว่า ราชญฺโญ คือ ราชกุมาร บทว่า วเนจโร คือ ผู้เที่ยวไปในป่า Atha so attānaṃ āvikaronto – ครั้งนั้น พระกุมารนั้น เมื่อจะแสดงตนให้ปรากฏ 982. ๙๘๒. ‘‘Assakādhipatissāhaṃ, bhante putto vanecaro; Nāmaṃ me bhikkhu te brūmi, sujāto iti maṃ vidū. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นโอรสของพระเจ้าอัสสกาธิบดี เป็นผู้เที่ยวไปในป่า ข้าแต่ภิกษุ ข้าพเจ้าขอบอกนามแก่ท่าน ชนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่า สุชาตะ 983. ๙๘๓. ‘‘Mige gavesamānohaṃ, ogāhanto brahāvanaṃ; Migaṃ tañceva nāddakkhiṃ, tañca disvā ṭhito aha’’nti. – ข้าพเจ้าแสวงหาเนื้อ เที่ยวไปในป่าใหญ่ ไม่เห็นเนื้อตัวนั้นเลย แต่ได้เห็นท่านแล้วจึงหยุดยืนอยู่ Āha. Tattha assakādhipatissāti assakaraṭṭhādhipatino assakarājassa. Bhikkhūti theraṃ ālapati. Mige gavesamānoti migasūkarādike gavesanto, migavaṃ carantoti attho. ได้ทูลแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อสฺสกาธิปติสฺส คือ ของพระเจ้าอัสสกะผู้เป็นใหญ่ในแคว้นอัสสกะ บทว่า ภิกฺขุ เป็นคำเรียกพระเถระ บทว่า มิเค คเวสมาโน คือ แสวงหาเนื้อและสุกรเป็นต้น อธิบายว่า เที่ยวไปในป่าล่าเนื้อ Taṃ sutvā thero tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto – พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว เมื่อจะทำปฏิสันถารกับพระกุมารนั้น 984. ๙๘๔. ‘‘Svāgataṃ te mahāpuñña, atho te adurāgataṃ; Etto udakamādāya, pāde pakkhālayassu te. ดูก่อนผู้มีบุญมาก การมาของท่านเป็นการมาดีแล้ว และท่านก็มาไม่ไกลเลย ท่านจงเอาน้ำจากที่นี้ไปล้างเท้าของท่านเสียเถิด 985. ๙๘๕. ‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Rājaputta tato pitvā, santhatasmiṃ upāvisā’’ti. – āha; ดูก่อนราชบุตร แม้น้ำดื่มนี้ก็เย็น เรานำมาจากซอกเขา ท่านดื่มน้ำนั้นแล้ว เชิญนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้นี้เถิด 984. Tattha adurāgatanti durāgamanavajjitaṃ, mahāpuñña, te idhāgamanaṃ svāgataṃ, na te appakampi durāgamanaṃ atthi tuyhañca mayhañca pītisomanassajananatoti adhippāyo. ‘‘Adhunāgata’’ntipi pāṭho, idāni āgamananti attho. ๙๘๔. ในคาถานั้น บทว่า อทุราคตํ ได้แก่ การมาที่ปราศจากการมาไม่ดี (อธิบายว่า) ข้าแต่ราชบุตรผู้มีบุญมาก การมาของท่านมาดีแล้ว การมาไม่ดีของท่านแม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มี อธิบายว่า เพราะการมาของท่านก่อให้เกิดปีติโสมนัสแก่ทั้งท่านและแก่เรา. อีกอย่างหนึ่ง มีปาฐะว่า อธุนาคตํ ก็มี อธิบายว่า การมาในบัดนี้. 985. Santhatasmiṃ upāvisāti anantarahitāya bhūmiyā anisīditvā amukasmiṃ tiṇasanthārake nisīdāti. ๙๘๕. บทว่า สนฺถตสฺมึ อุปาวิส ความว่า ท่านอย่าได้นั่งบนพื้นดินที่ไม่ได้ปูลาด แต่จงนั่งบนเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าโน้นเถิด. Tato rājakumāro therassa paṭisanthāraṃ sampaṭicchanto āha – ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทรงรับปฏิสันถารของพระเถระ จึงได้ตรัสว่า – 986. ๙๘๖. ‘‘Kalyāṇī vata te vācā, savanīyā mahāmuni; Nelā atthavatī vaggu, mantvā atthañca bhāsasi. ข้าแต่พระมหาฤษี วาจาของท่านช่างไพเราะดีจริง น่าฟัง ไม่มีโทษ ประกอบด้วยประโยชน์และอ่อนหวาน ท่านทราบชัดแล้วจึงกล่าวถ้อยคำอันเป็นประโยชน์ 987. ๙๘๗. ‘‘Kā [Pg.244] te rati vane viharato, isinisabha vadehi puṭṭho; Tava vacanapathaṃ nisāmayitvā, atthadhammapadaṃ samācaremase’’ti. ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่าฤาษี เมื่อท่านอยู่ในป่า ท่านมีความยินดีอะไร ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเถิด พวกข้าพเจ้าได้ฟังแนวทางแห่งถ้อยคำของท่านแล้ว จักได้ประพฤติบทแห่งประโยชน์และธรรม 986. Tattha kalyāṇīti sundarā sobhanā. Savanīyāti sotuṃ yuttā. Nelāti niddosā. Atthavatīti atthayuttā diṭṭhadhammikādinā hitena upetā. Vaggūti madhurā. Mantvāti jānitvā paññāya paricchinditvā. Atthanti atthato anapetaṃ ekantahitāvahaṃ. ๙๘๖. ในคาถานั้น บทว่า กลฺยาณี ได้แก่ งาม, ดี. บทว่า สวนียา ได้แก่ ควรฟัง. บทว่า เนลา ได้แก่ ไม่มีโทษ. บทว่า อตฺถวตี ได้แก่ ประกอบด้วยประโยชน์ คือประกอบด้วยสิ่งเกื้อกูลมีประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้น. บทว่า วคฺคู ได้แก่ ไพเราะ. บทว่า มนฺตฺวา ได้แก่ รู้แล้ว คือกำหนดรู้ด้วยปัญญา. บทว่า อตฺถํ ได้แก่ ไม่ปราศจากประโยชน์ นำมาซึ่งประโยชน์โดยส่วนเดียว. 987. Isinisabhāti isīsu nisabha ājānīyasadisa. Vacanapathanti vacanaṃ. Vacanameva hi atthādhigamassa upāyabhāvato ‘‘vacanapatha’’nti vuttaṃ. Atthadhammapadaṃ samācaremaseti idha ceva samparāye ca atthāvahaṃ sīlādidhammakoṭṭhāsaṃ paṭipajjāmase. ๙๘๗. บทว่า อิสินิสภา คือ ผู้ประเสริฐในหมู่ฤาษี เปรียบดังโคอาชาไนย. บทว่า วจนปถํ ได้แก่ ถ้อยคำ. จริงอยู่ เพราะถ้อยคำนั่นเองเป็นอุบายแห่งการบรรลุประโยชน์ ท่านจึงกล่าวว่า "วจนปถ". บทว่า อตฺถธมฺมปทํ สมาจเรมเส ความว่า พวกเราจักปฏิบัติส่วนแห่งธรรมมีศีลเป็นต้น ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า. Idāni thero attano sammāpaṭipattiṃ tassa anucchavikaṃ vadanto – บัดนี้ พระเถระเมื่อจะกล่าวสัมมาปฏิบัติของตนอันสมควรแก่ราชกุมารนั้น จึงกล่าวว่า – 988. ๙๘๘. ‘‘Ahiṃsā sabbapāṇīnaṃ, kumāramhāka ruccati; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārati. ดูก่อนราชกุมาร ความไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งปวงเป็นที่พอใจของเรา และความงดเว้นจากการลักทรัพย์ การประพฤติล่วง และการดื่มน้ำเมา (ก็เป็นที่พอใจของเรา) 989. ๙๘๙. ‘‘Ārati samacariyā ca, bāhusaccaṃ kataññutā; Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, dhammā ete pasaṃsiyā’’ti. – āha; ความงดเว้นและความประพฤติสม่ำเสมอ ความเป็นพหูสูต ความกตัญญู ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญในปัจจุบัน ธรรมเหล่านี้เป็นสิ่งที่บัณฑิตพึงสรรเสริญ 989. Tattha ārati samacariyā cāti yathāvuttā ca pāpadhammato ārati, paṭivirati kāyasamatādisamacariyā ca. Bāhusaccanti pariyattibāhusaccaṃ. Kataññutāti parehi attano katassa upakārassa jānanā. Pāsaṃsāti atthakāmehi kulaputtehi pakārato āsaṃsitabbā. Dhammā eteti ete yathāvuttā ahiṃsādidhammā. Pasaṃsiyāti viññūhi pasaṃsitabbā. ๙๘๙. ในคาถานั้น บทว่า อารติ สมาจริยา จ ความว่า ความงดเว้น คือความเว้นขาดจากบาปธรรมตามที่กล่าวแล้ว และความประพฤติสม่ำเสมอมีกายสม่ำเสมอเป็นต้น. บทว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเป็นพหูสูตในพระปริยัติ. บทว่า กตญฺญุตา ได้แก่ การรู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตน. บทว่า ปาสํสา ได้แก่ อันกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์พึงสรรเสริญโดยประการต่างๆ. บทว่า ธมฺมา เอเต ได้แก่ ธรรมเหล่านี้คืออหิงสาเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ปสํสิยา ได้แก่ อันวิญญูชนพึงสรรเสริญ. Evaṃ thero tassa anucchavikaṃ sammāpaṭipattiṃ vatvā anāgataṃsañāṇena āyusaṅkhāre olokento ‘‘pañcamāsamattamevā’’ti disvā taṃ saṃvejetvā daḷhaṃ tattha sammāpaṭipattiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ imaṃ gāthamāha – พระเถระครั้นกล่าวสัมมาปฏิบัติอันสมควรแก่ราชกุมารนั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อตรวจดูอายุสังขารด้วยอนาคตังสญาณ ได้เห็นว่า "จักมีชีวิตอยู่เพียงห้าเดือนเท่านั้น" จึงทำให้ราชกุมารนั้นสลดใจแล้ว ได้กล่าวคาถานี้เพื่อจะให้ท่านตั้งมั่นอยู่ในสัมมาปฏิบัตินั้นอย่างมั่นคง – 990. ๙๙๐. ‘‘Santike [Pg.245] maraṇaṃ tuyhaṃ, oraṃ māsehi pañcahi; Rājaputta vijānāhi, attānaṃ parimocayā’’ti. ความตายอยู่ใกล้ท่าน ภายในห้าเดือนข้างหน้านี้ ข้าแต่ราชบุตร ขอท่านจงทราบเถิด จงเปลื้องตนให้พ้นเถิด Tattha attānaṃ parimocayāti attānaṃ apāyadukkhato mocehi. ในคาถานั้น บทว่า อตฺตานํ ปริโมจย ความว่า จงเปลื้องตนให้พ้นจากทุกข์ในอบาย. Tato kumāro attano muttiyā upāyaṃ pucchanto āha – ลำดับนั้น ราชกุมารเมื่อจะทูลถามถึงอุบายเพื่อความหลุดพ้นของตน จึงได้ตรัสว่า – 991. ๙๙๑. ‘‘Katamaṃ svāhaṃ janapadaṃ gantvā, kiṃ kammaṃ kiñca porisaṃ; Kāya vā pana vijjāya, bhaveyyaṃ ajarāmaro’’ti. ข้าพเจ้าจะพึงไปสู่ชนบทไหน หรือจะพึงทำกรรมอะไร และความเพียรอย่างบุรุษอะไร หรือด้วยวิชชาอะไร จึงจะพ้นจากความแก่และความตายได้ Tattha katamaṃ svāhanti katamaṃ su ahaṃ, katamaṃ nūti attho. Kiṃ kammaṃ kiñca porisanti katvāti vacanaseso. Porisanti purisakiccaṃ. ในคาถานั้น บทว่า กตมํ สฺวาหํ ตัดบทเป็น กตมํ สุ อหํ ความว่า อย่างไรหนอ. ในบทว่า กึ กมฺมํ กิญฺจ โปริสํ พึงเห็นบทที่เหลือคือ กตฺวา. บทว่า โปริสํ ได้แก่ กิจของบุรุษ. Tato thero tassa dhammaṃ desetuṃ imā gāthāyo avoca – ลำดับนั้น พระเถระเพื่อจะแสดงธรรมแก่ราชกุมารนั้น จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า – 992. ๙๙๒. ‘‘Na vijjate so padeso, kammaṃ vijjā ca porisaṃ; Yattha gantvā bhave macco, rājaputtājarāmaro. ข้าแต่ราชบุตร ประเทศนั้นไม่มี กรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ (ที่จะทำให้ไม่แก่ไม่ตาย) ก็ไม่มี ที่ซึ่งสัตว์โลกไปแล้วจะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้ 993. ๙๙๓. ‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā; Pahūtadhanadhaññāse, tepi no ajarāmarā. แม้เหล่ากษัตริย์ผู้มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก เป็นเจ้าของแว่นแคว้น มีทรัพย์และข้าวเปลือกมากมาย แม้ท่านเหล่านั้นก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย 994. ๙๙๔. ‘‘Yadi te sutā andhakaveṇḍuputtā, sūrā vīrā vikkantappahārino; Tepi āyukkhayaṃ pattā, viddhastā sassatīsamā. หากท่านเคยได้ยินถึงพวกอันธกเวณฑุบุตร ผู้กล้าหาญ มีความเพียร มีชัยชนะและประหาร (ข้าศึก) ได้ แม้พวกเขาผู้เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืน ก็ถึงความสิ้นอายุ ถูกทำลายไปแล้ว 995. ๙๙๕. ‘‘Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā; Ete caññe ca jātiyā, tepi no ajarāmarā. กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คนจัณฑาลและคนปุกกุสะ ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่นตามชาติกำเนิด แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย 996. ๙๙๖. ‘‘Ye mantaṃ parivattenti, chaḷaṅgaṃ brahmacintitaṃ; Ete caññe ca vijjāya, tepi no ajarāmarā. ผู้ใดสวดมนต์อันประกอบด้วยองค์หก ที่พระพรหมคิดค้นขึ้น ชนเหล่านี้และชนเหล่าอื่น (ผู้เชี่ยวชาญ) ด้วยวิชชา แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากความแก่และความตาย 997. ๙๙๗. ‘‘Isayo cāpi ye santā, saññatattā tapassino; Sarīraṃ tepi kālena, vijahanti tapassino. แม้ฤาษีเหล่าใดผู้สงบระงับ มีตนสำรวมแล้ว เป็นผู้มีตบะ แม้ฤาษีผู้มีตบะเหล่านั้น ก็ละทิ้งร่างกายไปตามกาลเวลา 998. ๙๙๘. ‘‘Bhāvitattāpi arahanto, katakiccā anāsavā; Nikkhipanti imaṃ dehaṃ, puññapāpaparikkhayā’’ti. แม้พระอรหันต์ทั้งหลายผู้มีตนอบรมแล้ว มีกิจที่ทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ก็ยังทรงทอดทิ้งร่างกายนี้ไว้ เพราะความสิ้นไปแห่งบุญและบาป 992. Tattha [Pg.246] yattha gantvāti yaṃ padesaṃ gantvā kammaṃ vijjaṃ porisañca kāyapayogena itarapayogena ca upagantvā pāpuṇitvā bhaveyya ajarāmaroti attho. ๙๙๒. ในคาถานั้น บทว่า ยตฺถ คนฺตฺวา ความว่า ไปสู่ประเทศใดแล้ว เข้าถึง คือบรรลุแล้วซึ่งกรรม วิชชา และความเพียรอย่างบุรุษ ด้วยความพยายามทางกายและด้วยความพยายามอย่างอื่นแล้ว จะพึงเป็นผู้ไม่แก่ไม่ตายได้. 993. Heṭṭhimakoṭiyā koṭisatādiparimāṇaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ mahantaṃ dhanaṃ etesanti mahaddhanā. Kumbhattayādikahāpaṇaparibbayo mahanto bhogo etesanti mahābhogā. Raṭṭhavantoti raṭṭhasāmikā, anekayojanaparimāṇaṃ raṭṭhaṃ pasāsantāti adhippāyo. Khattiyāti khattiyajātikā. Pahūtadhanadhaññāseti mahādhanadhaññasannicayā, attano parisāya ca sattaṭṭhasaṃvaccharapahonakadhanadhaññasannicayā. Tepi no ajarāmarāti jarāmaraṇadhammā eva, mahaddhanatādīnipi tesaṃ upari nipatantaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkontīti attho. ๙๙๓. ชนทั้งหลายผู้มีทรัพย์มากที่รวบรวมเก็บไว้ มีประมาณตั้งแต่ร้อยโกฏิขึ้นไปเป็นอย่างต่ำ ชื่อว่า มหทฺธนา. ชนทั้งหลายผู้มีโภคะมาก คือมีค่าใช้จ่ายเป็นกหาปณะมีวันละสามกุมภะเป็นต้น ชื่อว่า มหาโภคา. บทว่า รฏฺฐวนฺโต ได้แก่ ผู้เป็นเจ้าของแว่นแคว้น อธิบายว่า ปกครองแว่นแคว้นมีประมาณหลายโยชน์. บทว่า ขตฺติยา ได้แก่ ผู้มีชาติเป็นกษัตริย์. บทว่า ปหูตธนธญฺญาสิ ได้แก่ ผู้มีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้มาก คือมีทรัพย์และข้าวเปลือกที่สั่งสมไว้พอสำหรับตนและบริษัทตลอดเจ็ดแปดปี. บทว่า เตปิ โน อชรามรา ความว่า (แม้ท่านเหล่านั้น) ก็มีชราและมรณะเป็นธรรมดา แม้ความเป็นผู้มีทรัพย์มากเป็นต้น ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะที่ตกลงมาเบื้องบนของตนได้. 994. Andhakaveṇḍuputtāti andhakaveṇḍussa puttāti paññātā. Sūrāti sattimanto. Vīrāti vīriyavanto. Vikkantappahārinoti sūravīrabhāveneva paṭisattubalaṃ vikkamma pasayha paharaṇasīlā. Viddhastāti vinaṭṭhā. Sassatīsamāti kulaparamparāya sassatīhi candasūriyādīhi samānā, tepi acirakālapavattakulanvayāti attho. ๙๙๔. บทว่า อนฺธกเวณฺฑุปุตฺตา ได้แก่ ผู้ที่ปรากฏว่าเป็นบุตรของอันธกเวณฑุ. บทว่า สูรา ได้แก่ ผู้มีกำลัง. บทว่า วีรา ได้แก่ ผู้มีความเพียร. บทว่า วิกฺกนฺตปฺปหาริโน ได้แก่ ผู้มีปกติประหาร (ข้าศึก) โดยก้าวล่วงและข่มขี่กองกำลังของข้าศึกด้วยความเป็นผู้กล้าหาญและมีความเพียรนั่นเอง. บทว่า วิทฺธสฺตา ได้แก่ ถูกทำลายแล้ว. บทว่า สสฺสตีสมา ได้แก่ เปรียบดังสิ่งที่ยั่งยืนมีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้นโดยวงศ์ตระกูล ความว่า แม้พวกเขาก็มีวงศ์ตระกูลที่ดำรงอยู่ไม่นาน. 995. Jātiyāti attano jātiyā, visiṭṭhatarā pana jātipi nesaṃ jarāmaraṇaṃ nivattetuṃ na sakkotīti attho. ๙๙๕. บทว่า ชาติยา ได้แก่ โดยชาติกำเนิดของตน ความว่า แม้ชาติที่ประเสริฐกว่า ก็ไม่สามารถจะป้องกันชราและมรณะของสัตว์เหล่านั้นได้. 996. Mantanti vedaṃ. Chaḷaṅganti kappabyākaraṇaniruttisikkhāchandovicitijotisatthasaṅkhātehi chahi aṅgehi chaḷaṅgaṃ. Brahmacintitanti brahmehi aṭṭhakādīhi cintitaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ. ๙๙๖. บทว่า มนฺตาติ คือ พระเวท. บทว่า ฉฬงฺคนฺติ คือ มีองค์ ๖ ด้วยองค์ ๖ อย่าง คือ คัมภีร์กัปปะ, พยากรณ์, นิรุตติ, สิกขา, ฉันทวิจิติ และโชติสัตถะ. บทว่า พฺรหฺมจินฺติตนฺติ คือ อันพรหมทั้งหลายมีอัฏฐกะเป็นต้นคิดแล้ว เห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ. 997. Santāti upasantakāyavacīkammantā. Saññatattāti saññatacittā. Tapassinoti tapanissitā. ๙๙๗. บทว่า สนฺตาติ คือ ผู้มีกายกรรมและวจีกรรมอันสงบแล้ว. บทว่า สญฺญตตฺตาติ คือ ผู้มีจิตอันสำรวมแล้ว. บทว่า ตปสฺสิโนติ คือ ผู้หมั่นประกอบในตบะ. Idāni kumāro attanā kattabbaṃ vadanto – บัดนี้ พระราชกุมารเมื่อจะตรัสถึงกิจที่พระองค์พึงกระทำ (จึงตรัสว่า) 999. ๙๙๙. ‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni; Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti. – ข้าแต่มหามุนี คาถาทั้งหลายของท่านเป็นสุภาษิต มีเนื้อความ ข้าพระองค์ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้วด้วยเนื้อความอันดี และขอท่านจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ Āha[Pg.247]. Tattha nijjhattomhīti nijjhāpito dhammojasaññāya saññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti suṭṭhu bhāsitena. ตรัสแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิชฺฌตฺโตมฺหิ ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้ถูกทำให้เพ่งพินิจแล้ว คือ ถึงแล้วซึ่งความรู้ ด้วยสัญญาคือรสแห่งธรรม. บทว่า สุภฏฺเฐนาติ ความว่า ด้วยคำที่กล่าวดีแล้ว. Tato thero taṃ anusāsanto imaṃ gāthaṃ abhāsi – ลำดับนั้น พระเถระเมื่อจะทรงสั่งสอนพระราชกุมารนั้น จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า 1000. ๑๐๐๐. ‘‘Mā maṃ tvaṃ saraṇaṃ gaccha, tameva saraṇaṃ vaja; Sakyaputtaṃ mahāvīraṃ, yamahaṃ saraṇaṃ gato’’ti. เธออย่าถึงเราเป็นที่พึ่งเลย จงถึงท่านผู้นั้นแหละเป็นที่พึ่ง คือพระศากยบุตรผู้มีความเพียรใหญ่ ซึ่งเราได้ถึงแล้วเป็นที่พึ่ง Tato rājakumāro āha – ลำดับนั้น พระราชกุมารได้ตรัสว่า 1001. ๑๐๐๑. ‘‘Katarasmiṃ so janapade, satthā tumhāka mārisa; Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti. ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระศาสดาของท่านอยู่ในชนบทไหน แม้ข้าพระองค์ก็จะไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้หาบุคคลเปรียบมิได้ Puna thero āha – อีกครั้งหนึ่ง พระเถระได้กล่าวว่า 1002. ๑๐๐๒. ‘‘Puratthimasmiṃ janapade, okkākakulasambhavo; Tatthāsi purisājañño, so ca kho parinibbuto’’ti. ในชนบทด้านทิศบูรพา ทรงเป็นผู้เกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช มีบุรุษอาชาไนยอยู่ในที่นั้น และท่านผู้นั้นก็ปรินิพพานแล้ว Tattha therena nisinnapadesato majjhimadesassa pācīnadisābhāgattā vuttaṃ ‘‘puratthimasmiṃ janapade’’ti. ในบทเหล่านั้น ที่พระเถระกล่าวว่า ‘ในชนบทด้านทิศบูรพา’ เพราะมัชฌิมประเทศตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก จากสถานที่ที่ท่านนั่งอยู่. Evaṃ so rājaputto therassa dhammadesanaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Tena vuttaṃ – ด้วยประการฉะนี้ พระราชบุตรนั้นได้สดับพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 1003. ๑๐๐๓. ‘‘Sace hi buddho tiṭṭheyya, satthā tumhāka mārisa; Yojanāni sahassāni, gaccheyyaṃ payirupāsituṃ. ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ถ้าหากพระพุทธเจ้า พระศาสดาของท่าน ยังทรงพระชนม์อยู่ ข้าพระองค์พึงไปเฝ้า แม้หนทางจะไกลเป็นพันๆ โยชน์ 1004. ๑๐๐๔. ‘‘Yato ca kho parinibbuto, satthā tumhāka mārisa; Nibbutampi mahāvīraṃ, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ. ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ แต่เพราะเหตุที่พระศาสดาของท่านปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ขอถึงพระมหาวีระแม้ผู้ปรินิพพานแล้วเป็นที่พึ่ง 1005. ๑๐๐๕. ‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ; Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ. ข้าพระองค์ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ทั้งพระธรรมอันยอดเยี่ยม และขอถึงพระสงฆ์ของพระนรเทวะเป็นที่พึ่ง 1006. ๑๐๐๖. ‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi; Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. ข้าพระองค์งดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยพลัน เว้นขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ในโลก ไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำเท็จ และเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน Evaṃ [Pg.248] pana taṃ saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhitaṃ thero evamāha ‘‘rājakumāra, tuyhaṃ idha araññavāsena attho natthi, na ciraṃ tava jīvitaṃ, pañcamāsabbhantare eva kālaṃ karissasi, tasmā tava pitu santikameva gantvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo bhaveyyāsī’’ti vatvā attano santike dhātuyo datvā vissajjesi. So gacchanto ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ vacanena ito gamissāmi, tumhehipi mayhaṃ anukampāya tattha āgantabba’’nti vatvā therassa adhivāsanaṃ viditvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitu nagaraṃ gantvā uyyānaṃ pavisitvā attano āgatabhāvaṃ rañño nivedesi. ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวอย่างนี้กะพระราชกุมารนั้นผู้ตั้งมั่นแล้วในสรณะและศีลทั้งหลายว่า “ราชกุมาร ประโยชน์ด้วยการอยู่ในป่าในที่นี้ของท่านไม่มี ชีวิตของท่านไม่ยืนยาว ท่านจักทำกาลกิริยาภายใน ๕ เดือนเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจงไปสู่สำนักของพระบิดาของท่านเท่านั้น กระทำบุญทั้งหลายมีทานเป็นต้นแล้ว พึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า” ครั้นกล่าวแล้ว จึงได้ประทานพระธาตุในสำนักของตนแล้วส่งไป. พระราชกุมารนั้นเมื่อจะไป ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไปจากที่นี้ตามคำของท่าน แต่ท่านทั้งหลายก็พึงมายังที่นั้นเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์” ครั้นกราบทูลแล้ว ทราบการรับนิมนต์ของพระเถระแล้ว จึงถวายบังคม กระทำประทักษิณแล้ว ไปยังเมืองของพระบิดา เข้าไปสู่พระอุทยานแล้ว ได้ให้คนกราบทูลแด่พระราชาถึงการมาของตน. Taṃ sutvā rājā saparivāro uyyānaṃ gantvā kumāraṃ āliṅgitvā antepuraṃ netvā abhisiñcitukāmo ahosi. Kumāro ‘‘deva, mayhaṃ appakaṃ āyu, ito catunnaṃ māsānaṃ accayena maraṇaṃ bhavissati, kiṃ me rajjena, tumhe nissāya puññameva karissāmī’’ti vatvā therassa guṇaṃ ratanattayassa ca ānubhāvaṃ pavedesi. Taṃ sutvā rājā saṃvegappatto ratanattaye ca there ca pasannamānaso mahantaṃ vihāraṃ kāretvā mahākaccāyanattherassa santike dūtaṃ pāhesi. Theropi rājānaṃ mahājanañca anuggaṇhanto āgacchi. Rājā ca saparivāro dūratova paccuggamanaṃ katvā theraṃ vihāraṃ pavesetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanto saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhahi. Kumāro ca sīlāni samādiyitvā theraṃ bhikkhū ceva sakkaccaṃ upaṭṭhahanto dānāni dadanto dhammaṃ suṇanto catunnaṃ māsānaṃ accayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa puññānubhāvena sattaratanapaṭimaṇḍito sattayojanappamāṇo ratho uppajji, anekāni cassa accharāsahassāni parivāro ahosi. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว พร้อมด้วยบริพารเสด็จไปยังพระอุทยาน ทรงสวมกอดพระราชกุมารแล้ว ทรงนำเข้าไปสู่พระราชวังชั้นใน ทรงมีพระประสงค์จะอภิเษก. พระราชกุมารกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระชนมายุของข้าพระองค์น้อยนัก ความตายจักมีในเวลาล่วงไป ๔ เดือนจากนี้ไป ประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์อาศัยพระองค์ จักกระทำแต่บุญเท่านั้น” ดังนี้แล้ว ได้ประกาศคุณของพระเถระและอานุภาพของพระรัตนตรัย. พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงเกิดความสังเวช มีพระทัยเลื่อมใสในพระรัตนตรัยและในพระเถระแล้ว โปรดให้สร้างมหาวิหารแล้วส่งทูตไปสู่สำนักของพระมหากัจจายนเถระ. แม้พระเถระก็มาแล้ว ด้วยประสงค์จะอนุเคราะห์พระราชาและมหาชน. แม้พระราชาก็พร้อมด้วยบริพารเสด็จออกไปต้อนรับแต่ไกลแล้ว ทรงนำพระเถระเข้าไปสู่วิหาร ทรงอุปัฏฐากโดยเคารพด้วยปัจจัย ๔ แล้วตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย. แม้พระราชกุมารก็ทรงสมาทานศีลแล้ว อุปัฏฐากพระเถระและภิกษุทั้งหลายโดยเคารพ ถวายทานทั้งหลาย สดับธรรมอยู่ เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ก็ทำกาลกิริยาแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์. ด้วยอานุภาพแห่งบุญของเทพบุตรนั้น รถประมาณ ๗ โยชน์ ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการได้เกิดขึ้นแล้ว และนางอัปสรหลายพันเป็นบริวารของเทพบุตรนั้นได้มีแล้ว. Rājā kumārassa sarīrasakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā cetiyassa pūjaṃ akāsi, tattha mahājano sannipati, theropi saparivāro taṃ padesaṃ upagañchi. Atha devaputto attanā katakusalakammaṃ oloketvā kataññutāya ‘‘gantvā theraṃ vandissāmi, sāsanaguṇe ca pākaṭe karissāmī’’ti cintetvā dibbarathaṃ āruyha mahatā parivārena dissamānarūpo āgantvā rathā oruyha therassa pāde vanditvā [Pg.249] pitarā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ payirupāsamāno añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero imāhi gāthāhi pucchi – พระราชาทรงกระทำสักการะพระสรีระของพระราชกุมารแล้ว ทรงให้มหาทานแก่หมู่ภิกษุแล้ว ทรงกระทำการบูชาพระเจดีย์ มหาชนได้ประชุมกันในที่นั้น แม้พระเถระก็พร้อมด้วยบริพารได้เข้าไปยังประเทศนั้น. ลำดับนั้น เทพบุตรพิจารณากุศลกรรมที่ตนได้ทำไว้แล้ว ด้วยความเป็นผู้กตัญญู จึงคิดว่า “เราจักไปถวายบังคมพระเถระ และจักกระทำคุณของพระศาสนาให้ปรากฏ” ดังนี้แล้ว ขึ้นสู่ทิพยรถ มาด้วยบริวารเป็นอันมากในรูปที่มองเห็นได้ ลงจากรถแล้วถวายบังคมพระบาทของพระเถระ กระทำปฏิสันถารกับพระบิดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระเถระ ประคองอัญชลียืนอยู่. พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1007. ๑๐๐๗. ‘‘Sahassaraṃsīva yathāmahappabho, disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamaṃ; Tathāpakāro tavāyaṃ mahāratho, samantato yojanasattamāyato. มหารถของท่านนี้ มีปริมณฑลโดยรอบ ๗ โยชน์ มีลักษณะเช่นเดียวกับดวงอาทิตย์ซึ่งมีรัศมีพันหนึ่ง มีอานุภาพมาก ส่องสว่างไปทั่วทิศานุทิศ โคจรไปในท้องฟ้า ฉันใดก็ฉันนั้น 1008. ๑๐๐๘. ‘‘Suvaṇṇapaṭṭehi samantamotthaṭo, urassa muttāhi maṇīhi cittito; Lekhā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhenti veḷuriyamayā sunimmitā. รถนี้หุ้มไว้โดยรอบด้วยแผ่นทองคำ อกของรถวิจิตรด้วยแก้วมุกดาและแก้วมณี ลวดลายที่ทำด้วยทองและเงิน อันสำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ สร้างไว้อย่างดี ย่อมงดงาม 1009. ๑๐๐๙. ‘‘Sīsañcidaṃ veḷuriyassa nimmitaṃ, yugañcidaṃ lohitakāya cittitaṃ; Yuttā suvaṇṇassa ca rūpiyassa ca, sobhanti assā ca ime manojavā. หัวรถนี้สำเร็จด้วยแก้วไพฑูรย์ แอกนี้วิจิตรด้วยแก้วประพาฬ ม้าสินธพที่เทียมแล้วเหล่านี้ ซึ่งประดับด้วยเครื่องประดับทองและเงิน มีความเร็วเพียงดังใจ ย่อมงดงาม 1010. ๑๐๑๐. ‘‘So tiṭṭhasi hemarathe adhiṭṭhito, devānamindova sahassavāhano; Pucchāmi tāhaṃ yasavanta kovidaṃ, kathaṃ tayā laddho ayaṃ uḷāro’’ti. ท่านยืนเด่นอยู่บนรถทอง ประดุจท้าวสักกเทวราชผู้มีม้าพันหนึ่งเป็นพาหนะ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้มียศ ผู้ฉลาดว่า ท่านได้ยศอันยิ่งใหญ่นี้มาอย่างไร 1007. Tattha sahassaraṃsīti sūriyo. So hi anekasahassaraṃsimantatāya ‘‘sahassaraṃsī’’ti vuccati. Yathāmahappabhoti attano mahattassa anurūpappabho. Yathā hi mahattena sūriyamaṇḍalena sadisaṃ jotimaṇḍalaṃ natthi, evaṃ pabhāyapi. Tathā hi taṃ ekasmiṃ khaṇe tīsu mahādīpesu ālokaṃ pharantaṃ tiṭṭhati. Disaṃ yathā bhāti nabhe anukkamanti nabhe ākāse yatheva disaṃ anukkamanto gacchanto yathā yena pakārena bhāti dibbati jotati. Tathāpakāroti tādisākāro. Tavāyanti tava ayaṃ. ๑๐๐๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสรํสี ได้แก่ พระอาทิตย์ จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้น ท่านเรียกว่า 'สหัสสรังสี' เพราะมีรัศมีหลายพัน บทว่า ยถามหปฺปโภ ความว่า มีรัศมีสมควรแก่ความเป็นผู้ใหญ่ของตน จริงอยู่ เปรียบเหมือนว่า ดวงดาวที่เสมอด้วยดวงอาทิตย์โดยความใหญ่ไม่มีฉันใด โดยรัศมีก็ฉันนั้น จริงอยู่ ดวงอาทิตย์นั้นย่อมแผ่แสงสว่างไปในมหาทวีปทั้ง ๓ ในขณะหนึ่ง บทว่า ทิสํ ยถา ภาติ นเภ อนุกฺกมํ ความว่า โคจรไปตามลำดับทิศในท้องฟ้า คือในอากาศ ส่องแสง คือรุ่งเรือง คือสว่างอยู่โดยประการใด บทว่า ตถาปกาโร ความว่า มีอาการเช่นนั้น บทว่า ตวายํ คือ ตว อยํ (นี้ของท่าน) 1008. Suvaṇṇapaṭṭehīti [Pg.250] suvaṇṇamayehi paṭṭehi. Samantamotthaṭo samantato chādito. Urassāti uro assa, rathassa uroti ca īsāmūlaṃ vadati. Lekhāti veḷuriyamayā mālākammalatākammādilekhā. Tāsaṃ suvaṇṇapaṭṭesu ca rajatapaṭṭesu ca dissamānattā vuttaṃ ‘‘suvaṇṇassa ca rūpiyassa cā’’ti. Sobhentīti rathaṃ sobhayanti. ๑๐๐๘. บทว่า สุวณฺณปฏฺเฏหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นทอง บทว่า สมนฺตโมตฺถโฏ คือ ปกคลุมแล้วโดยรอบ บทว่า อุรสฺสา คือ อกของรถนี้, คำว่า อกของรถ ท่านกล่าวหมายถึงโคนงอน บทว่า เลขา ได้แก่ ลวดลายมีลายพวงดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้นที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ เพราะลวดลายเหล่านั้นปรากฏอยู่บนแผ่นทองและแผ่นเงิน จึงตรัสว่า 'สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา' บทว่า โสเภนฺติ คือ ย่อมยังรถให้งดงาม 1009. Sīsanti rathakubbarasīsaṃ. Veḷuriyassa nimmitanti veḷuriyena nimmitaṃ, veḷuriyamaṇimayanti attho. Lohitakāyāti lohitakamaṇinā, yena kenaci rattamaṇinā vā. Yuttāti yojitā, atha vā yottā suvaṇṇassa ca rūpiyassa cāti suvaṇṇamayā ca rūpiyamayā ca yottā, saṅkhalikāti attho. ๑๐๐๙. บทว่า สีสํ ได้แก่ หัวประทุนรถ บทว่า เวฬุริยสฺส นิมฺมิตํ คือ อันเขาสร้างด้วยแก้วไพฑูรย์ อธิบายว่า สำเร็จด้วยแก้วมณีไพฑูรย์ บทว่า โลหิตกา ได้แก่ ด้วยแก้วโลหิตกะ หรือด้วยแก้วมณีสีแดงชนิดใดชนิดหนึ่ง บทว่า ยุตฺตา คือ เทียมแล้ว อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยตฺตา สุวณฺณสฺส จ รูปิยสฺส จา คือ เชือกหนังที่ทำด้วยทองและที่ทำด้วยเงิน อธิบายว่า โซ่ 1010. Adhiṭṭhitoti attano deviddhiyā sakalamidaṃ ṭhānaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sahassavāhanoti sahassayuttavāhano, sahassaājānīyayuttaratho devānamindo yathāti adhippāyo. Yasavantāti ālapanaṃ, yasassīti attho. Kovidanti kusalañāṇavantaṃ, rathārohane vā chekaṃ. Ayaṃ uḷāroti ayaṃ uḷāro mahanto yasoti adhippāyo. ๑๐๑๐. บทว่า อธิฏฺฐิโต คือ ยืนอยู่โดยครอบงำสถานที่ทั้งหมดนี้ด้วยเทวฤทธิ์ของตน บทว่า สหสฺสวาหโน อธิบายว่า มีพาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง คือ มีรถเทียมด้วยม้าอาชาไนยพันหนึ่ง เหมือนท้าวสักกเทวราช บทว่า ยสวนาฺต เป็นคำเรียก อรรถว่า ผู้มียศ บทว่า โกวิทํ คือ ผู้มีญาณอันฉลาด หรือผู้ฉลาดในการขึ้นสู่รถ บทว่า อยํ อุฬาโร อธิบายว่า ยศอันยิ่งใหญ่นี้ Evaṃ therena puṭṭho devaputto imāhi gāthāhi byākāsi – เทพบุตร ครั้นพระเถระถามแล้วอย่างนี้ จึงได้พยากรณ์ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1011. ๑๐๑๑. ‘‘Sujāto nāmahaṃ bhante, rājaputto pure ahuṃ; Tvañca maṃ anukampāya, saññamasmiṃ nivesayi. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าชื่อสุชาตะ เป็นราชบุตร และท่านอาศัยความอนุเคราะห์ ได้ให้ข้าพเจ้าตั้งอยู่ในความสำรวม 1012. ๑๐๑๒. ‘‘Khīṇāyukañca maṃ ñatvā, sarīraṃ pādāsi satthuno; Imaṃ sujāta pūjehi, taṃ te atthāya hehiti. ท่านทราบว่าข้าพเจ้าสิ้นอายุแล้ว จึงได้มอบพระสรีระของพระศาสดา (ให้ พร้อมกับกล่าวว่า) ดูก่อนสุชาตะ ท่านจงบูชาพระสรีระนี้ การบูชานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ท่าน 1013. ๑๐๑๓. ‘‘Tāhaṃ gandhehi mālehi, pūjayitvā samuyyuto; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ. ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยดี บูชา (พระสรีระนั้น) ด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้แล้ว ละกายมนุษย์ ได้เข้าถึงสวนนันทวัน 1014. ๑๐๑๔. ‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute; Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเกลื่อนกล่นด้วยหมู่นกนานาชนิด ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีนางอัปสรแวดล้อม 1012-3. Tattha [Pg.251] sarīrantī sarīradhātuṃ. Hehitīti bhavissati. Samuyyutoti sammā uyyutto, yuttappayuttoti attho. ในบทเหล่านั้น บทว่า สรีรํ ได้แก่ พระสรีรธาตุ บทว่า เหหิติ คือ จักมี บทว่า สมุยฺยุโต คือ ประกอบดีแล้ว อรรถว่า เป็นผู้ประกอบแล้วด้วยความเพียร Evaṃ devaputto therena pucchitamatthaṃ kathetvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pitaraṃ āpucchitvā rathaṃ āruyha devalokameva gato. Theropi tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammakathaṃ kathesi. Sā dhammakathā mahājanassa sātthikā ahosi. Atha thero taṃ sabbaṃ attanā ca tena ca kathitaniyāmeneva saṅgītikāle dhammasaṅgāhakānaṃ ārocesi, te ca taṃ tathā saṅgahaṃ āropesunti. เทพบุตร ครั้นกล่าวเนื้อความที่พระเถระถามแล้วอย่างนี้ ไหว้พระเถระ กระทำประทักษิณ ทูลลาพระบิดาแล้ว ขึ้นสู่รถกลับไปยังเทวโลกนั่นเทียว แม้พระเถระก็ได้ทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้แสดงธรรมกถาโดยพิสดารแก่บริษัทที่ประชุมกัน ธรรมกถานั้นได้เป็นไปพร้อมกับประโยชน์แก่มหาชน ครั้งนั้น พระเถระได้กราบทูลเรื่องทั้งหมดนั้นตามลำดับที่ตนและเทพบุตรนั้นกล่าวแล้วนั่นเองแก่พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมในคราวทำสังคายนา และพระเถระเหล่านั้นก็ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่สังคายนาตามนั้น Cūḷarathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจูฬรถวิมาน จบแล้ว 14. Mahārathavimānavaṇṇanā ๑๔. อรรถกถามหารถวิมาน Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhanti mahārathavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavane gopālassa nāma devaputtassa attano vimānato nikkhamitvā sahassayuttaṃ mahantaṃ dibbarathaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānakīḷanatthaṃ gacchantassa avidūre pāturahosi. Taṃ disvā devaputto sañjātagāravabahumāno sahasā rathato oruyha upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsi. มหารถวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า สหสฺสยุตฺตํ หยวาหนํ สุภํ เป็นต้น เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง ได้ปรากฏในที่ไม่ไกลแห่งเทพบุตรนามว่าโคปาละ ในภพดาวดึงส์ ผู้ซึ่งออกจากวิมานของตน ขึ้นสู่ทิพยรถอันใหญ่โตที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง แวดล้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ กำลังไปเพื่อเล่นในอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ เทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงลงจากรถโดยพลัน เข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้ว ได้ยืนอยู่ Tassidaṃ pubbakammaṃ – so kira vipassiṃ bhagavantaṃ suvaṇṇamālāya pūjetvā ‘‘imassa puññassa ānubhāvena mayhaṃ bhave bhave sovaṇṇamayā uracchadamālā nibbattatū’’ti katapaṇidhānāya anekakappesu sugatīsuyeva saṃsarantiyā kassapassa bhagavato kāle kikissa kāsirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattāya yathāpaṇidhānaṃ suvaṇṇamālālābhena ‘‘uracchadamālā’’ti laddhanāmāya devakaññāsadisāya rājadhītāya ācariyo gopālo nāma brāhmaṇo hutvā sasāvakasaṅghassa kassapassa bhagavato asadisadānādīni mahādānāni pavattetvā indriyānaṃ aparipakkabhāvena attānaṃ rājadhītarañca uddissa satthārā desitaṃ [Pg.252] dhammaṃ sutvāpi visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto puthujjanakālakiriyameva katvā yathūpacitapuññānubhāvena tāvatiṃsesu yojanasatike kanakavimāne nibbatti, anekakoṭiaccharāparivāro ahosi, sattaratanamayo cassa sahassayutto suvibhattabhittivicitto siniddhamadhuranigghoso attano pabhāsamudayena avahasanto viya divaṅkaramaṇḍalaṃ dibbo ājaññaratho nibbatti. บุพกรรมของเทพบุตรนั้นดังนี้ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้บูชาพระผู้มีพระภาควิปัสสีด้วยพวงมาลัยทองคำแล้ว ได้ทำความปรารถนาไว้ว่า 'ด้วยอานุภาพแห่งบุญนี้ ขอให้พวงมาลัยประดับอกที่ทำด้วยทองคำจงบังเกิดแก่ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่' นางผู้ท่องเที่ยวไปในสุคติภูมิทั้งหลายสิ้นกัปเป็นอันมาก ได้มาบังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้ากิกิ กาสิกราช ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ได้นามว่า 'อุรัจฉทมาลา' เพราะได้พวงมาลัยทองคำตามที่ปรารถนาไว้ เป็นราชธิดาผู้เสมอด้วยเทพกัญญา โคปาลพราหมณ์ได้เป็นอาจารย์ของราชธิดานั้น ได้บำเพ็ญมหาทานมีการถวายอสทิสทานเป็นต้นแด่พระผู้มีพระภาคกัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ แต่เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า แม้ได้ฟังธรรมที่พระศาสดาทรงแสดงอุทิศตนและราชธิดา ก็ไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ กระทำกาละอย่างปุถุชนแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ตนสั่งสมไว้ ได้บังเกิดในวิมานทองสูงร้อยโยชน์ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ได้มีนางอัปสรหลายโกฏิเป็นบริวาร และทิพยรถอาชาไนยอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีฝาอันจำแนกไว้ดีแล้ว วิจิตร มีเสียงไพเราะอ่อนหวาน ประดุจเยาะเย้ยดวงอาทิตย์ด้วยกลุ่มรัศมีของตน ได้บังเกิดขึ้นแก่เทพบุตรนั้น So tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena yathāvuttasampattivibhavo gopālo eva nāma devaputto hutvā tāvatiṃsesuyeva nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno…pe… añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsī’’ti. เทพบุตรนั้นเสวยทิพยสมบัติในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นตลอดอายุขัยแล้ว ท่องเที่ยวไปในเทวโลกทั้งหลายเท่านั้นสืบๆ ไป ในพุทธุปบาทกาลนี้ ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว ได้เป็นเทพบุตรนามว่าโคปาละ ผู้มีสมบัติและเครื่องอุปโภคบริโภคดังที่กล่าวแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เท่านั้น. ท่านหมายถึงเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะ...ฯลฯ...ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะ ได้ยืนอยู่แล้ว” ดังนี้. Evaṃ pana upasaṅkamitvā ṭhitaṃ taṃ devaputtaṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi pucchi – ก็ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ได้ทูลถามเทพบุตรนั้น ผู้เข้าไปเฝ้าแล้วยืนอยู่อย่างนั้น ด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า 1015. ๑๐๑๕. ‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ, āruyhimaṃ sandanaṃ nekacittaṃ; Uyyānabhūmiṃ abhito anukkamaṃ, purindado bhūtapatīva vāsavo. ท่านขึ้นสู่รถคันงามนี้ ซึ่งเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีม้าเป็นพาหนะ วิจิตรตระการตา เที่ยวไปยังภูมิภาคแห่งอุทยานโดยรอบ ย่อมรุ่งเรืองดุจท้าววาสวะผู้เป็นจอมภูต ผู้เคยประทานทานในกาลก่อน 1016. ๑๐๑๖. ‘‘Sovaṇṇamayā te rathakubbarā ubho, phalehi aṃsehi atīva saṅgatā; Sujātagumbā naravīraniṭṭhitā, virocati pannaraseva cando. ประทุนรถทั้งสองของท่านสำเร็จด้วยทอง ประกอบสนิทดีแล้วด้วยแผ่นไม้และส่วนประกอบ มีพุ่มเสาที่งดงาม สำเร็จแล้วดุจบุรุษผู้แกล้วกล้าสร้าง ย่อมรุ่งเรืองดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญ ๑๕ ค่ำ 1017. ๑๐๑๗. ‘‘Suvaṇṇajālāvatato ratho ayaṃ, bahūhi nānāratanehi cittito; Sunandighoso ca subhassaro ca, virocatī cāmarahatthabāhubhi. รถคันนี้ปกคลุมด้วยข่ายทอง วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ มากมาย มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินและมีเสียงไพเราะ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขน (ของเหล่าเทพธิดา) ผู้ถือแส้จามรี 1018. ๑๐๑๘. ‘‘Imā [Pg.253] ca nābhyo manasābhinimmitā, rathassa pādantaramajjhabhūsitā; Imā ca nābhyo satarājicittitā, sateratā vijjurivappabhāsare. ดุมล้อเหล่านี้ดุจเนรมิตขึ้นด้วยใจ ประดับประดาในท่ามกลางระหว่างซี่ล้อรถ และดุมล้อเหล่านี้วิจิตรด้วยลายเส้นนับร้อย ย่อมส่องสว่างดุจสายฟ้าแลบนับร้อย 1019. ๑๐๑๙. ‘‘Anekacittāvatato ratho ayaṃ, puthū ca nemī ca sahassaraṃsiko; Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. รถคันนี้ปกคลุมด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีกงล้ออันกว้างใหญ่และมีรัศมีนับพัน เสียงของกงล้อเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่ 1020. ๑๐๒๐. ‘‘Sirasmiṃ cittaṃ maṇicandakappitaṃ, sadā visuddhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ; Suvaṇṇarājīhi atīva saṅgataṃ, veḷuriyarājīva atīva sobhati. ที่ส่วนยอด (ของรถ) มีเครื่องประดับอันวิจิตร ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ บริสุทธิ์หมดจดเสมอ งดงาม ส่องสว่าง ประกอบกันสนิทดีด้วยลายเส้นทอง งดงามยิ่งนักดุจลายเส้นแก้วไพฑูรย์ 1021. ๑๐๒๑. ‘‘Ime ca vāḷī maṇicandakappitā, ārohakambū sujavā brahūpamā; Brahā mahantā balino mahājavā, mano tavaññāya tatheva siṃsare. ม้าสินธพเหล่านี้ประดับด้วยแก้วมณีดุจดวงจันทร์ มีรูปร่างสูงใหญ่สมส่วน มีฝีเท้าเร็ว เปรียบด้วยพรหม ตัวใหญ่ มีอานุภาพมาก มีกำลัง มีฝีเท้าเร็วมาก รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว 1022. ๑๐๒๒. ‘‘Ime ca sabbe sahitā catukkamā, mano tavaññāya tatheva siṃsare; Samaṃ vahantī mudukā anuddhatā, āmodamānā turagānamuttamā. ม้าทั้งหมดเหล่านี้วิ่งไปพร้อมเพรียงกัน มีฝีเท้าย่างสี่ รู้ใจของท่านแล้วย่อมวิ่งไปตามนั้นเทียว เป็นม้าที่ประเสริฐสุด ย่อมนำไปโดยสม่ำเสมอ อ่อนโยน ไม่คะนอง และร่าเริงบันเทิงใจ 1023. ๑๐๒๓. ‘‘Dhunanti vagganti patanti cambare, abbhuddhunantā sukate piḷandhane; Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo, pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ. ม้าเหล่านั้นย่อมสั่นแผงคอและหาง ย่อมวิ่งเป็นหมู่ ย่อมทะยานไปในอากาศ สั่นสะเทือนเครื่องประดับที่ทำไว้อย่างดี เสียงของเครื่องประดับเหล่านั้นได้ยินไพเราะ ดุจดนตรีเครื่องห้าที่บรรเลงอยู่ 1024. ๑๐๒๔. ‘‘Rathassa ghoso apiḷandhanāna ca, khurassa nādo abhihiṃsanāya ca; Ghoso suvaggū samitassa suyyati, gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane. เสียงของรถ เสียงของเครื่องประดับ เสียงกีบม้า และเสียงร้องของม้า เสียงอันไพเราะของหมู่เทพที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินดุจเสียงดนตรีของเหล่าคนธรรพ์ในป่าอันวิจิตร 1025. ๑๐๒๕. ‘‘Rathe [Pg.254] ṭhitātā migamandalocanā, āḷārapamhā hasitā piyaṃvadā; Veḷuriyajālāvatatā tanucchavā, sadeva gandhabbasūraggapūjitā. นางอัปสรเหล่านั้นที่ยืนอยู่บนรถ มีดวงตากลมดุจลูกเนื้อทราย มีขนตางอนงาม มีใบหน้ายิ้มแย้ม กล่าววาจาอันเป็นที่รัก มีร่างกายปกคลุมด้วยข่ายแก้วไพฑูรย์ มีผิวพรรณละเอียดอ่อน อันเหล่าคนธรรพ์และเทวดาผู้ประเสริฐบูชาแล้วเสมอ 1026. ๑๐๒๖. ‘‘Tā rattarattambarapītavāsasā, visālanettā abhirattalocanā; Kule sujātā sutanū sucimhitā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā. นางอัปสรเหล่านั้นนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลืองอันน่ากำหนัดยินดี มีดวงตากว้าง มีดวงตาแดงก่ำ เกิดดีแล้วในตระกูล มีรูปร่างงาม มีรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ 1027. ๑๐๒๗. ‘‘Tā kambukeyūradharā suvāsasā, sumajjhimā ūruthanūpapannā; Vaṭṭaṅguliyo sumukhā sudassanā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā. นางอัปสรเหล่านั้นทรงกำไลแขนและทองกร นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีเอวบาง มีสะโพกและถันอันสมบูรณ์ มีนิ้วกลมงาม มีใบหน้างดงาม น่าทัศนา ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ 1028. ๑๐๒๘. ‘‘Aññā suveṇī susu missakesiyo, samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca; Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā. นางอัปสรบางพวกมีมวยผมงาม บางพวกมีมวยผมประดับด้วยดอกไม้หลากสี ซึ่งแบ่งไว้อย่างสม่ำเสมอและส่องสว่าง นางอัปสรเหล่านั้นเป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ 1029. ๑๐๒๙. ‘‘Āveḷiniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā; Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā. นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยพวงมาลัย มีผิวพรรณดุจกลีบปทุมและอุบล ประดับประดาแล้ว อบอวลด้วยกลิ่นแก่นจันทน์ เป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ 1030. ๑๐๓๐. ‘‘Tā māliniyo padumuppalacchadā, alaṅkatā candanasāravāsitā; Anubbatā tā tava mānase ratā, rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā. นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยพวงมาลัย มีผิวพรรณดุจกลีบปทุมและอุบล ประดับประดาแล้ว อบอวลด้วยกลิ่นแก่นจันทน์ เป็นผู้ประพฤติตาม ยินดีในใจของท่าน ยืนประคองอัญชลีบำรุงอยู่บนรถ 1031. ๑๐๓๑. ‘‘Kaṇṭhesu te yāni piḷandhanāni, hatthesu pādesu tatheva sīse; Obhāsayantī dasa sabbaso disā, abbhuddayaṃ sāradikova bhāṇumā. เครื่องประดับเหล่าใดที่คอ ที่มือ ที่เท้า และที่ศีรษะของท่าน เครื่องประดับเหล่านั้นย่อมส่องสว่างไปทั่วทั้งสิบทิศ ดุจพระอาทิตย์ในฤดูสารทที่กำลังขึ้น 1032. ๑๐๓๒. ‘‘Vātassa [Pg.255] vegena ca sampakampitā, bhujesu mālā apiḷandhanāni ca; Muñcanti ghosaṃ ruciraṃ suciṃ subhaṃ, sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ. พวงมาลัยและเครื่องประดับที่แขน อันสั่นไหวด้วยแรงลม ย่อมเปล่งเสียงอันไพเราะ บริสุทธิ์ งดงาม ซึ่งเป็นเสียงที่วิญญูชนทั้งหลายพึงสดับ 1033. ๑๐๓๓. ‘‘Uyyānabhūmyā ca duvaddhato ṭhitā, rathā ca nāgā tūriyāni ca saro; Tameva devinda pamodayanti, vīṇā yathā pokkharapattabāhubhi. ข้าแต่จอมเทพ รถ ช้าง ดนตรี และเสียง ที่ตั้งอยู่ ณ สองข้างของภูมิภาคอุทยาน ย่อมยังท่านให้บันเทิง เหมือนพิณที่บรรเลงด้วยองค์ประกอบอันงดงาม 1034. ๑๐๓๔. ‘‘Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ; Pavajjamānāsu atīva accharā, bhamanti kaññā padumesu sikkhitā. เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง ยังปีติให้เกิดในหทัย เหล่านางอัปสรผู้ฝึกฝนมาดี ย่อมเริงระบำอย่างยิ่งในดอกบัวทิพย์ 1035. ๑๐๓๕. ‘‘Yadā ca gītāni ca vāditāni ca, naccāni cimāni samenti ekato; Athettha naccanti athettha accharā, obhāsayantī ubhato varitthiyo. ในกาลใด การขับร้อง การประโคม และการฟ้อนรำเหล่านี้ ย่อมประสานกันเป็นหนึ่งเดียว ในกาลนั้น ณ ที่นี้ นางอัปสรย่อมฟ้อนรำ และสตรีผู้ประเสริฐย่อมส่องสว่างไปทั้งสองข้าง 1036. ๑๐๓๖. ‘‘So modasi tūriyagaṇappabodhano, mahīyamāno vajirāvudhoriva; Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu, manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ. ท่านนั้น อันหมู่ดนตรีทิพย์ปลุกเร้าให้เกิดปีติ อันเขาบูชาอยู่ ย่อมบันเทิงดุจท้าววชิราวุธ (เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าพอใจ ถูกบรรเลง) ยังปีติให้เกิดในหทัย 1037. ๑๐๓๗. ‘‘Kiṃ tvaṃ pure kammamakāsi attanā, manussabhūto purimāya jātiyā; Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasi, kaṃ dhammacariyaṃ vatamābhirocayi. เมื่อท่านเกิดเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ด้วยตนเอง หรือท่านได้รักษาอุโบสถใด ท่านได้พอใจในธรรมจริยาและวัตรใด 1038. ๑๐๓๘. ‘‘Nayīdamappassa katassa kammuno, pubbe suciṇṇassa uposathassa vā; Iddhānubhāvo vipulo ayaṃ tava, yaṃ devasaṅghaṃ abhirocase bhusaṃ. อิทธานุภาพอันไพศาลนี้ของท่าน มิใช่ผลของกรรมที่ทำไว้น้อย หรือของอุโบสถที่ประพฤติดีแล้วในกาลก่อน (เป็นแน่) ด้วยเหตุที่ท่านรุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่เทพ 1039. ๑๐๓๙. ‘‘Dānassa [Pg.256] te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana; Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. ผลนี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งการทำอัญชลีกรรม เมื่อข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด 1015. Tattha sahassayuttanti sahassena yuttaṃ, sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasminti sahassayuttaṃ. Kassa panetaṃ sahassanti? ‘‘Hayavāhana’’nti anantaraṃ vuccamānattā hayānanti ayamattho viññāyateva. Hayā vāhanaṃ etassāti hayavāhanaṃ. Keci pana ‘‘sahassayuttahayavāhana’’nti anunāsikalopaṃ ekameva samāsapadaṃ katvā vaṇṇenti, etasmiṃ pakkhe hayavāhanaṃ viya vāhananti attho yujjati. Hayavāhanasahassayuttaṃ yuttahayavāhanasahassanti hi attho. Apare pana ‘‘sahassayuttanti sahassadibbājaññayutta’’nti vadanti. Sandananti rathaṃ. Nekacittanti anekacittaṃ nānāvidhavicittavantaṃ. Uyyānabhūmiṃ abhitoti uyyānabhūmiyā samīpe. ‘‘Abhito’’ti hi padaṃ apekkhitvā sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Keci pana ‘‘uyyānabhūmyā’’tipi paṭhanti, te saddanayampi anupadhārentā paṭhanti. Anukkamanti gacchanto purindado bhūtapatīva vāsavo virocasīti sambandho. ๑๐๑๕. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหสฺสยุตฺตํ ได้แก่ เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง หรือว่า ม้าพันหนึ่งเทียมแล้วในรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า สหสฺสยุตฺตํ (เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง) ก็ม้าพันหนึ่งนี้เป็นของใคร? เพราะมีคำว่า "หยวาหนํ" กล่าวไว้ในลำดับถัดไป เนื้อความนี้ว่า เป็นของม้าย่อมเป็นอันทราบได้ ม้าเป็นพาหนะของรถนี้ เหตุนั้น จึงชื่อว่า หยวาหนํ (มีม้าเป็นพาหนะ) แต่บางอาจารย์พรรณนาโดยทำการลบตัวสะกด (อนุนาสิก) ทำให้เป็นสมาสบทเดียวกันว่า "สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ" ในปักษ์นี้ ความหมายว่า พาหนะดุจพาหนะม้าย่อมเหมาะสม เพราะมีเนื้อความว่า สหสฺสยุตฺตหยวาหนํ คือ พาหนะที่เทียมด้วยม้าพันหนึ่ง ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า "สหสฺสยุตฺตํ" คือ เทียมด้วยม้าอาชาไนยทิพย์พันหนึ่ง บทว่า สนฺทนํ ได้แก่ รถ บทว่า เนกจิตฺตํ ได้แก่ อันวิจิตรต่างๆ นานาชนิด บทว่า อุยฺยานภูมิํ อภิโต ได้แก่ ในที่ใกล้แห่งอุทยานภูมิ เพราะว่า บทว่า "อภิโต" นี้ เป็นอุปโยควิภัตติในอรรถว่าสามี โดยอาศัยบทนั้น แต่บางอาจารย์ก็อ่านว่า "อุยฺยานภูมฺยา" อาจารย์เหล่านั้นอ่านโดยไม่พิจารณาหลักไวยากรณ์ มีความสัมพันธ์ว่า อนุกฺกมนฺติ คจฺฉนฺโต ปุรินฺทโท ภูตปตีว วาสโว วิโรจสิ (เมื่อเสด็จไปโดยลำดับ ดูก่อนปุรินททะ ผู้เป็นใหญ่กว่าภูตทั้งหลาย ดุจท้าววาสวะ ย่อมรุ่งเรือง) 1016. Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Teti tava. Rathakubbarā ubhoti rathassa ubhosu passesu vedikā. Yo hi rathassa sobhanatthañceva upari ṭhitānaṃ guttatthañca ubhosu passesu vedikākārena parikkhepo karīyati, tassa purimabhāge ubhosu passesu yāva rathīsā, tāva hatthehi gahaṇayoggo rathassa avayavaviseso, idha so eva kubbaroti adhippeto. Tenevāha ‘‘ubho’’ti. Aññattha pana rathīsā kubbaroti vuccati. Phalehīti rathūpatthambhassa dakkhiṇavāmabhedehi dvīhi phalehi, pariyantāvettha phalāti vuttā. Aṃsehīti kubbaraphale patiṭṭhitehi heṭṭhimaaṃsehi. Atīva saṅgatāti ativiya suṭṭhu saṅgatā suphassitā nibbivarā. Idañca sippiviracite kittimarathe labbhamānavisesaṃ tattha āropetvā vuttaṃ. So pana aporisatāya akittimo sayaṃjāto kenaci aghaṭitoyeva. Sujātagumbāti susaṇṭhitathambhakasamudāyā. Ye hi vedikāya nirantaraṃ ṭhitā susaṇṭhitaghaṭakādiavayavavisesavanto thambhakasamudāyā, tesaṃ [Pg.257] vasenevaṃ vuttaṃ ‘‘sujātagumbā’’ti. Naravīraniṭṭhitāti sippācariyehi niṭṭhāpitasadisā. Sippācariyā hi attano sarīrakhedaṃ acintetvā vīriyabalena sippassa suṭṭhu vicāraṇato naresu vīriyavantoti idha ‘‘naravīrā’’ti vuttā. Naravīrāti vā devaputtassa ālapanaṃ. Niṭṭhitāti pariyositā paripuṇṇasobhātisayā. ‘‘Naravīranimmitā’’ti vā pāṭho, naresu dhitisampannehi nimmitasadisāti attho. Evaṃvidhakubbaratāya ayaṃ tava ratho virocati. Kiṃ viya? Pannaraseva cando, sukkapakkhe pannarasiyaṃ paripuṇṇakāle candimā viya. ๑๐๑๖. บทว่า โสวณฺณมยา ได้แก่ อันแล้วด้วยทอง บทว่า เต ได้แก่ ของท่าน บทว่า รถกุพฺพรา อุโภ ได้แก่ ราวรถทั้งสองข้าง ส่วนประกอบที่ทำเป็นรูปราวล้อมไว้ทั้งสองข้างของรถ เพื่อความสวยงามและเพื่อป้องกันผู้ที่ยืนอยู่ข้างบน ส่วนหน้าของส่วนประกอบนั้นทั้งสองข้างจนถึงประทุนรถ มีส่วนพิเศษของรถที่ควรแก่การจับด้วยมือ ในที่นี้ ส่วนนั้นเองประสงค์เอาว่า กุพฺพร (ราวรถ) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อุโภ" (ทั้งสอง) แต่ในที่อื่น ประทุนรถเรียกว่า กุพฺพร บทว่า ผเลหิ ได้แก่ ด้วยแผ่นกระดานสองแผ่น คือข้างขวาและข้างซ้ายของที่ค้ำจุนรถ ในที่นี้ ส่วนปลายเรียกว่า ผลา บทว่า อํเสหิ ได้แก่ ด้วยบ่าส่วนล่างที่ตั้งอยู่บนแผ่นกระดานของราวรถ บทว่า อตีว สงฺคตา ได้แก่ เข้ากันได้สนิทดีอย่างยิ่ง สัมผัสดี ไม่มีช่องว่าง คำนี้กล่าวโดยยกเอาคุณลักษณะพิเศษที่พบได้ในรถที่ช่างฝีมือสร้างขึ้นมากล่าวในรถนั้น แต่รถนั้นเป็นของที่ไม่ได้เกิดจากฝีมือมนุษย์ เป็นของที่เกิดขึ้นเอง ไม่มีใครประกอบขึ้น บทว่า สุชาตคุมฺพา ได้แก่ มีหมู่เสาที่มีสัณฐานดี หมู่เสาที่มีส่วนประกอบพิเศษต่างๆ เช่น หม้อน้ำที่มีสัณฐานดี ตั้งอยู่ติดต่อกันที่ราวรถ เพราะอาศัยหมู่เสาเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "สุชาตคุมฺพา" บทว่า นรวีรนิฏฺฐิตา ได้แก่ ประดุจอาจารย์ช่างฝีมือทำให้สำเร็จ เพราะว่าอาจารย์ช่างฝีมือไม่คำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยของตน พิจารณางานศิลปะอย่างดีด้วยกำลังความเพียร จึงได้ชื่อว่า "นรวีรา" (ผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์) ในที่นี้ หรือบทว่า นรวีร เป็นคำร้องเรียกเทพบุตร บทว่า นิฏฺฐิตา ได้แก่ สำเร็จแล้ว มีความงามบริบูรณ์ยิ่ง หรือมีอีกปาฐะว่า "นรวีรนิมฺมิตา" มีความหมายว่า ประดุจอันผู้มีความเพียรในหมู่มนุษย์เนรมิตขึ้น รถของท่านนี้ย่อมรุ่งเรืองเพราะมีราวรถเช่นนี้ เหมือนอะไร? เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ คือเหมือนดวงจันทร์ในเวลาเต็มดวงในวัน 15 ค่ำข้างขึ้น 1017. Suvaṇṇajālāvatatoti suvaṇṇajālakehi avatato chādito. ‘‘Suvaṇṇajālāvitato’’tipi pāṭho, gavacchitoti attho. Bahūhīti anekehi. Nānāratanehīti padumarāgaphussarāgādinānāvidharatanehi. Sunandighosoti suṭṭhu nanditabbaghoso, savanīyamadhuraninnādoti attho. Sunandighosoti vā suṭṭhu katanandighoso, naccanādīnaṃ dassanādīsu pavattitasādhukārasaddādivasena katapamodaninnādoti attho, ‘‘kālena kālaṃ āsīvādanavasena suṭṭhu payuttanandighoso’’ti ca vadanti. Subhassaroti suṭṭhu ativiya obhāsanasabhāvo, tattha vā pavattamānānaṃ devatānaṃ sobhanena gītavāditassarena subhassaro. Cāmarahatthabāhubhīti cāmarahatthayuttabāhūhi ito cito ca bījayamāna cāmarakalāpehi devatānaṃ bhujehi, tathābhūtāhi devatāhi vā virocati. ๑๐๑๗. บทว่า สุวณฺณชาลาวตโต ได้แก่ ปกคลุมแล้วด้วยข่ายทอง มีอีกปาฐะว่า "สุวณฺณชาลาวิตโต" มีความหมายว่า มีตาข่ายทองขึงไว้ บทว่า พหูหิ ได้แก่ มากมาย บทว่า นานารตเนหิ ได้แก่ ด้วยรัตนะนานาชนิดมีปัทมราคและบุษราคัมเป็นต้น บทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงอันน่าเพลิดเพลินยิ่งนัก มีความหมายว่า มีเสียงกังวานไพเราะน่าฟัง หรือบทว่า สุนนฺทิโฆโส ได้แก่ มีเสียงบันลือที่ทำขึ้นอย่างดี มีความหมายว่า มีเสียงแสดงความยินดีที่เกิดขึ้นด้วยเสียงสาธุการเป็นต้นในการชมการฟ้อนรำเป็นต้น และบางอาจารย์กล่าวว่า "มีเสียงบันลือที่เปล่งขึ้นอย่างดีเป็นครั้งคราวด้วยอำนาจการให้พร" บทว่า สุภสฺสโร ได้แก่ มีสภาพส่องสว่างอย่างยิ่ง หรือว่า มีเสียงไพเราะด้วยเสียงขับร้องและประโคมอันงดงามของเหล่าเทวดาที่อยู่ในที่นั้น บทว่า จามรหตฺถพาหุภิ ได้แก่ ย่อมรุ่งเรืองด้วยแขนของเหล่าเทวดาที่ถือพู่ขนจามรีโบกสะบัดไปมา หรือด้วยเหล่าเทวดาผู้เป็นเช่นนั้น 1018. Nābhyoti rathacakkānaṃ nābhiyo. Manasābhinimmitāti ‘‘ime īdisā hontū’’ti cittena nimmitasadisā. Rathassa pādantaramajjhabhūsitāti rathassa pādānaṃ rathacakkānaṃ antena neminā nānāratanasamujjalena arānaṃ vemajjhena ca maṇḍitā. Satarājicittitāti anekavaṇṇāhi anekasatāhi rājīhi lekhāhi cittitā vicittabhāvaṃ gatā. Sateratā vijjurivāti sateratasaṅkhātavijjulatā viya pabhāsare vijjotanti. ๑๐๑๘. บทว่า นาภฺโย ได้แก่ ดุมแห่งล้อรถทั้งหลาย บทว่า มนสาภินิมฺมิตา ได้แก่ ประดุจอันใจเนรมิตขึ้นว่า "ขอสิ่งเหล่านี้จงเป็นเช่นนี้" บทว่า รถสฺส ปาทนฺตรมชฺฌภูสิตา ได้แก่ ประดับแล้วด้วยส่วนปลายคือ กงล้อรถอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะนานาชนิด และด้วยส่วนกลางแห่งกำทั้งหลาย บทว่า สตราชิจิตฺติตา ได้แก่ อันวิจิตรแล้วด้วยลายเส้นร้อยชนิดหลากสีสัน ถึงความเป็นของวิจิตร บทว่า สเตรตา วิชฺชุริวา ได้แก่ ย่อมส่องสว่างรุ่งเรืองดุจสายฟ้าที่ชื่อว่า สเตรตา 1019. Anekacittāvatatoti [Pg.258] anekehi mālākammādicittehi avatato samokiṇṇo. ‘‘Anekacittāvitato’’tipi paṭhanti, soyeva attho, gāthāsukhatthaṃ pana dīghakaraṇaṃ. Puthū ca nemī cāti puthulanemi ca, eko ca-kāro nipātamattaṃ. Sahassaraṃsikoti anekasahassaraṃsiko. ‘‘Sahassaraṃsiyo’’tipi pāḷi. Apare pana ‘‘natā raṃsiyo’’ti ca paṭhanti, tattha natāti ajiyadhanudaṇḍako viya oṇatā nemippadesā. Sahassaraṃsiyoti sūriyamaṇḍalaṃ viya vipphurantakiraṇajālā. Tesanti olambamānakiṅkiṇikajālānaṃ nemippadesānaṃ. ๑๐๑๙. บทว่า อเนกจิตฺตาวตโต ได้แก่ เกลื่อนกล่นแล้วด้วยลวดลายวิจิตรต่างๆ มีลายดอกไม้เป็นต้น บางอาจารย์อ่านว่า "อเนกจิตฺตาวิตโต" ก็มี ความหมายก็อย่างเดียวกัน แต่ทำเสียงให้ยาวเพื่อความสละสลวยของคาถา บทว่า ปุถู จ เนมี จ ได้แก่ และมีกงล้อที่กว้างใหญ่ จ-อักษรตัวหนึ่งเป็นเพียงนิบาต บทว่า สหสฺสรํสิโก ได้แก่ มีรัศมีหลายพัน มีบาลีว่า "สหสฺสรํสิโย" ก็มี ส่วนอาจารย์พวกอื่นอ่านว่า "นตา รํสิโย" ก็มี ในบทนั้น บทว่า นตา ได้แก่ ส่วนของกงล้อที่โค้งงอเหมือนคันธนูที่ไม่ได้ขึ้นสาย บทว่า สหสฺสรํสิโย ได้แก่ มีข่ายแห่งรัศมีแผ่ซ่านไปดุจดวงอาทิตย์ บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งส่วนของกงล้อที่มีข่ายกระดิ่งห้อยอยู่ 1020. Sirasminti sīse, rathassa sīseti attho. Siro vā asmiṃ rathe. Cittanti vicittaṃ. Maṇicandakappitanti maṇimayamaṇḍalānuviddhaṃ candamaṇḍalasadisena maṇinā anuviddhaṃ. Ruciraṃ pabhassaranti iminā tassa candamaṇḍalasadisataṃyeva vibhāveti, sadā visuddhanti iminā panassa candamaṇḍalatopi visesaṃ dasseti. Suvaṇṇarājīhīti antarantarā vaṭṭākārena saṇṭhitāhi suvaṇṇalekhāhi. Saṅgatanti sahitaṃ. Veḷuriyarājīvāti antarantarā suvaṇṇarājīhi khacitamaṇimaṇḍalattā veḷuriyarājīhi viya sobhati. ‘‘Veḷuriyarājīhī’’ti ca paṭhanti. ๑๐๒๐. บทว่า สิรสฺมึ ความว่า บนยอด อธิบายว่า บนยอดแห่งรถ หรือว่า ยอดในรถนี้ บทว่า จิตฺตํ ความว่า วิจิตร บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตํ ความว่า ประดับด้วยวงแก้วมณี คือประดับด้วยแก้วมณีที่คล้ายกับดวงจันทร์ ด้วยบทว่า รุจิรํ ปภสฺสรํ นี้ ย่อมแสดงความคล้ายกับดวงจันทร์ของยอดรถนั้นนั่นเอง แต่ด้วยบทว่า สทา วิสุทฺธํ นี้ ย่อมแสดงความพิเศษของยอดรถนั้นยิ่งกว่าดวงจันทร์เสียอีก บทว่า สุวณฺณราชิหิ ความว่า ด้วยลายทองที่ตั้งอยู่เป็นวงกลมในระหว่างๆ บทว่า สงฺคตํ ความว่า ประกอบด้วย บทว่า เวฬุริยราชิวา ความว่า เพราะประดับด้วยวงแก้วมณีและลายทองในระหว่างๆ จึงงดงามราวกับลายแก้วไพฑูรย์ และบางท่านก็อ่านว่า “เวฬุริยราชิหิ” 1021. Vāḷīti vāḷavanto sampannavāḷadhino, asse sandhāya vadati. ‘‘Vājī’’ti vā pāṭho. Maṇicandakappitāti cāmarolambanaṭṭhānesu maṇimayacandakānuviddhā. Ārohakambūti uccā ceva tadanurūpapariṇāhā ca, ārohapariṇāhasampannāti attho. Sujavāti sundarajavā javavanto mahājavā, sobhanagatikāti attho. Brahūpamāti brahā viya paminitabbā, attano pamāṇato adhikā viya paññāyantāti attho. Brahāti vuḍḍhā pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā. Mahantāti mahānubhāvā mahiddhikā. Balinoti sarīrabalena ca ussāhabalena ca balavanto. Mahājavāti sīghavegā. Mano tavaññāyāti tava cittaṃ ñatvā. Tathevāti cittānurūpameva. Siṃsareti saṃsappare, pavattareti attho. ๑๐๒๑. บทว่า วาฬิ ความว่า มีแผงคอ มีหางที่สมบูรณ์ ท่านกล่าวหมายถึงม้า หรืออีกบทหนึ่งว่า “วาชี” ก็มี บทว่า มณิจนฺทกปฺปิตา ความว่า ประดับด้วยจี้รูปดวงจันทร์ทำด้วยแก้วมณีในที่ที่ห้อยพู่จามรี บทว่า อาโรหกมฺพู ความว่า สูงและมีขนาดสมส่วนกัน อธิบายว่า สมบูรณ์ด้วยความสูงและขนาด บทว่า สุชวา ความว่า มีฝีเท้าดี มีความเร็ว มีความเร็วมาก อธิบายว่า มีท่วงทีการไปที่งดงาม บทว่า พฺรหูปมา ความว่า พึงเปรียบได้กับพรหม อธิบายว่า ปรากฏประหนึ่งว่าใหญ่กว่าขนาดของตน บทว่า พฺรหา ความว่า เจริญแล้ว มีอวัยวะน้อยใหญ่เจริญเต็มที่ บทว่า มหนฺตา ความว่า มีอานุภาพมาก มีฤทธิ์มาก บทว่า พลิโน ความว่า มีกำลัง คือมีกำลังกายและกำลังความเพียร บทว่า มหาชวา ความว่า มีความเร็วสูง บทว่า มโน ตวญฺญาย ความว่า รู้จิตของท่าน บทว่า ตเถว ความว่า เป็นไปตามจิตนั่นเอง บทว่า สึสเร ความว่า ย่อมเลื่อนไป อธิบายว่า ย่อมเป็นไป 1022. Imeti yathāvuttaasse sandhāyāha. Sabbeti sahassamattāpi. Sahitāti samānajavatāya samānagamanatāya ca gatiyaṃ sahitā, aññamaññaṃ anūnādhikagamanāti attho. Catūhi pādehi kamanti [Pg.259] gacchantīti catukkamā. Samaṃ vahantīti ‘‘sahitā’’ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Mudukāti mudusabhāvā, bhadrā ājānīyāti attho. Tenāha ‘‘anuddhatā’’ti, uddhatarahitā khobhaṃ akarontāti attho. Āmodamānāti pamodamānā, akhaḷuṅkatāya aññamaññaṃ rathikādīnañca tuṭṭhiṃ pavedayantāti attho. ๑๐๒๒. บทว่า อิเม ท่านกล่าวหมายถึงม้าที่กล่าวมาแล้ว บทว่า สพฺเพ ความว่า แม้ทั้งหมดจำนวนหนึ่งพัน บทว่า สหิตา ความว่า ไปพร้อมกันในการไปด้วยความเร็วที่เสมอกันและท่วงทีการไปที่เสมอกัน อธิบายว่า ไปโดยไม่ยิ่งหย่อนกว่ากันและกัน บทว่า จตุกฺกมา คือ ย่อมก้าวไป ย่อมไปด้วยเท้าทั้งสี่ ฉะนั้นจึงชื่อว่า จตุกฺกมา บทว่า สมํ วหนฺติ (ย่อมนำไปเสมอกัน) ทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “สหิตา” ชัดเจนยิ่งขึ้น บทว่า มุทุกา ความว่า มีสภาวะอ่อนโยน อธิบายว่า เป็นม้าอาชาไนยพันธุ์ดี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อนุทฺธตา” อธิบายว่า ปราศจากความคะนอง ไม่ทำความวุ่นวาย บทว่า อาโมทมานา ความว่า ร่าเริงยินดี อธิบายว่า เพราะความไม่พยศ จึงประกาศความพอใจแก่กันและกันและแก่สารถีเป็นต้น 1023. Dhunantīti cāmarabhāraṃ kesarabhāraṃ vāladhiñca vidhunanti. Vaggantīti kadāci pade padaṃ nikkhipantā vagganena gamanena gacchanti. Patantīti kadāci pavattanti, laṅghantīti attho. ‘‘Plavantī’’ti ca keci paṭhanti, soyevattho. Abbhuddhunantāti kammasippinā sukate suṭṭhu nimmite khuddakaghaṇṭādiassālaṅkāre abhiuddhunantā adhikaṃ uddhunantā. Tesanti tesaṃ piḷandhanānaṃ. ๑๐๒๓. บทว่า ธุนนฺติ ความว่า ย่อมสลัดพู่จามรี แผงคอ และหาง บทว่า วคฺคนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมก้าวเท้าต่อเท้าไปด้วยการเดินอย่างสง่างาม บทว่า ปตนฺติ ความว่า บางครั้งย่อมเป็นไป อธิบายว่า ย่อมกระโดด และบางท่านก็อ่านว่า “ปลวนฺติ” ความหมายก็อย่างเดียวกัน บทว่า อพฺภุทฺธุนนฺตา ความว่า สั่นเครื่องประดับม้ามีกระดิ่งเล็กเป็นต้นที่ช่างทำดีแล้ว สร้างดีแล้วอย่างยิ่ง คือสั่นอย่างยิ่ง บทว่า เตสํ ความว่า แห่งเครื่องประดับเหล่านั้น 1024. Rathassa ghosoti yathāvutto rathanigghoso. Apiḷandhanāna cāti a-kāro nipātamattaṃ. Piḷandhanānaṃ ābharaṇānaṃ. Apiḷandhananti ca ābharaṇapariyāyoti vā vadanti, rathassānaṃ ābharaṇānañcaghosoti attho. Khurassanādoti turaṅgānaṃ khuranipātasaddo. Kiñcāpi assā ākāsena gacchanti, madhurassa pana khuranipātasaddassa upaladdhihetubhūtena kammunā tesaṃ khuranikkhepe khuranikkhepe paṭighāto labbhatīti vadanti. Abhihiṃsanāya cāti assānaṃ adhikahiṃsanena ca, antarantarā assehi pavattitahesanena cāti attho. ‘‘Abhihesanāya cā’’ti keci paṭhanti. Samitassāti samuditassa dibbajanassa ghoso ca suvaggu sumadhuraṃ suyyati. Kiṃ viyāti āha ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane’’ti, citralatāvane gandhabbadevaputtānaṃ pañcaṅgikatūriyāni viya. Tūriyasannissito hi saddo ‘‘tūriyānī’’ti vutto nissayavohārena. ‘‘Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane’’ti ca pāṭho, ‘‘tūriyānañca’’iti anunāsikaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Apare ‘‘gandhabbatūriyāni vicitrapavane’’ti paṭhanti. ๑๐๒๔. บทว่า รถสฺส โฆโส คือ เสียงกึกก้องของรถดังที่กล่าวมาแล้ว บทว่า อปิฬนฺธนาน จ อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต (หมายถึง) แห่งเครื่องประดับทั้งหลาย หรือบางท่านกล่าวว่า บทว่า อปิฬนฺธนํ เป็นคำไวพจน์ของอาภรณ์ อธิบายว่า เสียงของรถและเครื่องประดับ บทว่า ขุรสฺสนาโท คือ เสียงกระทบกีบของม้า แม้ว่าม้าจะไปในอากาศ แต่ท่านกล่าวว่า เพราะกรรมอันเป็นเหตุให้ได้ยินเสียงกระทบกีบอันไพเราะ การกระทบจึงเกิดขึ้นทุกครั้งที่ม้ายกกีบและวางกีบ บทว่า อภิหึสนาย จ คือ ด้วยเสียงร้องอย่างยิ่งของม้า อธิบายว่า ด้วยเสียงร้องที่ม้าเปล่งออกมาในระหว่างๆ บางท่านก็อ่านว่า “อภิเหสนาย จ” เสียงของหมู่ทิพย์ที่ประชุมกัน ย่อมได้ยินอย่างไพเราะจับใจ เป็นเช่นไร? ท่านกล่าวว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรสํวเน” เหมือนดนตรี ๕ ชนิดของเทวบุตรชาวคนธรรพ์ในป่าเถาวัลย์อันวิจิตร จริงอยู่ เสียงที่อาศัยดนตรี ท่านเรียกว่า “ตูริยานิ” โดยโวหารที่อ้างถึงที่อาศัย อีกบทหนึ่งว่า “คนฺธพฺพตูริยาน จ วิจิตฺรสํวเน” ก็มี พึงนำอนุนาสิกมาเชื่อมเป็น “ตูริยานญฺจ” บางท่านอ่านว่า “คนฺธพฺพตูริยานิ วิจิตฺรปวเน” 1025. Rathe ṭhitātāti rathe ṭhitā etā. Migamandalocanāti migacchāpikānaṃ viya mudusiniddhadiṭṭhinipātā. Āḷārapamhāti bahalasaṅgatapakhumā, gopakhumāti attho. Hasitāti pahasitā, pahaṃsitamukhāti attho[Pg.260]. Piyaṃvadāti piyavādiniyo. Veḷuriyajālāvatatāti veḷuriyamaṇimayena jālena chāditasarīrā. Tanucchavāti sukhumacchaviyo. Sadevāti sadā eva sabbakālameva. Gandhabbasūraggapūjitāti gandhabbadevatāhi ceva aparāhi ca aggadevatāhi laddhapūjā. ๑๐๒๕. บทว่า รเถ ฐิตาตา ความว่า เหล่านางนี้ยืนอยู่ในรถ บทว่า มิคมณฺฑโลจนา ความว่า มีสายตาที่อ่อนโยนและนุ่มนวลเหมือนลูกเนื้อทราย บทว่า อาฬารปมฺหา ความว่า มีขนตางอนหนา อธิบายว่า มีขนตางอนเหมือนขนตาวัว บทว่า หสิตา ความว่า ยิ้มแย้ม อธิบายว่า มีใบหน้ายิ้มแย้ม บทว่า ปิยํวทา ความว่า พูดจาไพเราะ บทว่า เวฬุริยชาลาวตตา ความว่า มีร่างกายปกคลุมด้วยตาข่ายที่ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ บทว่า ตนุจฺฉวา ความว่า มีผิวพรรณละเอียดอ่อน บทว่า สเทว ความว่า เสมอไปนั่นเอง คือ ตลอดกาลทุกเมื่อนั่นเอง บทว่า คนฺธพฺพสูรคฺคปูชิตา ความว่า ได้รับการบูชาจากเทวดาชาวคนธรรพ์และจากเทวดาชั้นผู้ใหญ่อื่นๆ 1026. Tā rattarattambarapītavāsasāti rajanīyarūpā ca rattapītavatthā ca. Abhirattalocanāti visesato rattarājīhi upasobhitanayanā. Kule sujātāti sindhavakule sujātā visiṭṭhadevanikāye sambhavā. Sutanūti sundarasarīrā. Sucimhitāti suddhasitakaraṇā. ๑๐๒๖. บทว่า ตา รตฺตรตฺตมฺพรปีตวาสสา ความว่า นางเหล่านั้นมีรูปงามน่ารักและนุ่งห่มผ้าสีแดงและสีเหลือง บทว่า อภิรตฺตโลจนา ความว่า มีดวงตางดงามเป็นพิเศษด้วยริ้วสีแดง บทว่า กุเล สุชาตา ความว่า เกิดดีในตระกูล คือเกิดดีในตระกูลสินธพ เกิดในหมู่เทวดาที่วิเศษ บทว่า สุตนู ความว่า มีร่างกายงดงาม บทว่า สุจิมฺหิตา ความว่า มีรอยยิ้มที่บริสุทธิ์ 1027. Tā kambukeyūradharāti suvaṇṇamayakeyūradharā. Sumajjhimāti vilaggamajjhā. Ūruthanūpapannāti sampannaūruthanā, kadalikkhandhasadisaūru ceva samuggasadisathanā ca. Vaṭṭaṅguliyoti anupubbato vaṭṭaṅguliyo. Sumukhāti sundaramukhā, pamuditamukhā vā. Sudassanāti dassanīyā. ๑๐๒๗. บทว่า ตา กมฺพุเกยูรธรา ความว่า นางเหล่านั้นสวมทองกรที่ทำด้วยทองคำ บทว่า สุมชฺฌิมา ความว่า มีเอวคอดกิ่ว บทว่า อูรุถนูปปนฺนา ความว่า สมบูรณ์ด้วยต้นขาและถัน คือมีต้นขาเหมือนลำกล้วยและมีถันเหมือนผอบ บทว่า วฏฺฏงฺคุลิโย ความว่า มีนิ้วกลมเรียวไปตามลำดับ บทว่า สุมุขา ความว่า มีใบหน้างดงาม หรือมีใบหน้าเบิกบาน บทว่า สุทสฺสนา ความว่า น่าดูน่าชม 1028. Aññāti ekaccā. Suveṇīti sundarakesaveṇiyo. Susūti daharā. Missakesiyoti rattamālādīhi missitakesavaṭṭiyo. Kathaṃ? Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi cāti, samaṃ aññamaññasadisaṃ nānāvibhattivasena vibhattāhi suvaṇṇacīrādikhacitāhi indanīlamaṇiādayo viya pabhassarāhi kesavaṭṭīhi missitakesiyoti yojanā. Anubbatāti anukūlakiriyā. Tāti accharāyo. ๑๐๒๘. บทว่า Aññā ความว่า บางพวก. บทว่า Suveṇī ความว่า มีมวยผมอันงดงาม. บทว่า Susū ความว่า ยังเยาว์วัย. บทว่า Missakesiyo ความว่า มีช้องผมอันระคนด้วยระเบียบดอกไม้สีแดงเป็นต้น. ถามว่า อย่างไร? แก้ว่า พึงประกอบความว่า มีผมอันระคนแล้วด้วยช้องผมที่รุ่งเรืองประดุจแก้วอินทนิลเป็นต้น อันประดับด้วยแผ่นทองเป็นต้น อันแบ่งไว้โดยประการต่างๆ เสมอกัน คือคล้ายกันและกัน. บทว่า Anubbatā ความว่า มีการกระทำตามสมควร. บทว่า Tā ได้แก่ นางอัปสรเหล่านั้น. 1029. Candanasāravositāti sārabhūtena dibbacandanena ullittā vicchuritā. ๑๐๒๙. บทว่า Candanasāravositā ความว่า อันลูบไล้ทาบทาแล้วด้วยแก่นจันทน์อันเป็นทิพย์. 1031. Kaṇṭhesūtiādinā gīvūpagahatthūpagapādūpagasīsūpagādiābharaṇāni dasseti. Obhāsayantīti kaṇṭhesu yāni piḷandhanāni, tehi obhāsayantīti yojanā. Evaṃ sesesupi. Abbhuddayanti abhiuggacchanto, ‘‘abbhuddasa’’ntipi pāṭho, soyevattho. Sāradikoti saradakāliko. Bhāṇumāti sūriyo. So hi abbhādidosavirahena dasapi disā suṭṭhu obhāseti. ๑๐๓๑. ด้วยบทว่า Kaṇṭhesu เป็นต้น ทรงแสดงเครื่องประดับที่ประดับคอ ประดับมือ ประดับเท้า และประดับศีรษะเป็นต้น. บทว่า Obhāsayantī พึงประกอบความว่า ย่อมยังทิศให้สว่างด้วยเครื่องประดับทั้งหลายใดที่มีอยู่ที่คอ. แม้ในบทที่เหลือ ก็มีนัยนี้. บทว่า Abbhuddayan ความว่า กำลังขึ้นไป. มีปาฐะว่า abbhuddasan ก็มี, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Sāradiko ความว่า เกิดในสารทกาล. บทว่า Bhāṇumā ได้แก่ พระอาทิตย์. จริงอยู่ พระอาทิตย์นั้นปราศจากโทษคือเมฆเป็นต้น ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ให้สว่างดี. 1032. Vātassa vegena cāti manuññagandhūpahāraṃ saddūpahārañca karontena upaharantena viya vāyantena vātassa vegena rathaturaṅgavegena ca. Muñcantīti [Pg.261] vissajjenti. Ruciranti pañcaṅgikatūriyāni viya uparūpari rucidāyakaṃ. Sucinti suddhaṃ asaṃsaṭṭhaṃ. Subhanti manuññaṃ. Sabbehi viññūhi sutabbarūpanti sabbehipi viññujātikehi gandhabbasamayaññūhi sotabbaṃ savanīyaṃ uttamasabhāvaṃ ghosaṃ muñcantīti yojanā. ๑๐๓๒. บทว่า Vātassa vegena ca ความว่า ด้วยความเร็วของลมที่พัดประหนึ่งว่ากำลังทำและนำมาถวายซึ่งของหอมและเสียงอันน่ารื่นรมย์ และด้วยความเร็วของรถและม้า. บทว่า Muñcanti ความว่า ย่อมเปล่งออก. บทว่า Ruciran ความว่า ให้เกิดความยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า ดุจดนตรีมีองค์ ๕. บทว่า Sucin ความว่า บริสุทธิ์ ไม่ระคนกัน. บทว่า Subhan ความว่า น่ารื่นรมย์. บทว่า Sabbehi viññūhi sutabbarūpan พึงประกอบความว่า ย่อมเปล่งเสียงอันมีสภาพสูงสุด อันบัณฑิตทั้งปวงผู้รู้ศิลปะการดนตรีพึงฟัง ควรฟัง. 1033. Uyyānabhūmyāti uyyānabhūmiyaṃ. Duvaddhatoti dvīhi addhapassehi. ‘‘Dubhato ca ṭhitā’’tipi paṭhanti, soyevattho. Rathāti rathe. Nāgāti nāge. Upayogatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Saroti rathanāgatūriyāni paṭicca nibbatto saro. Devindāti devaputtaṃ ālapati. Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti yathā vīṇā sammadeva yojitehi doṇipattabāhudaṇḍehi taṃtaṃmucchanānurūpaṃ avaṭṭhitehi vādiyamānā suṇantaṃ janaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayanti. Susikkhitabhāvena pokkharabhāvaṃ sundarabhāvaṃ pattehi vīṇāvādakassa hatthehi pavāditā vīṇā yathā mahājanaṃ pamodeti, evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayantīti. ๑๐๓๓. บทว่า Uyyānabhūmyā ความว่า ในพื้นอุทยาน. บทว่า Duvaddhato ความว่า โดยกึ่งแห่งข้างทั้งสอง. บางทีก็อ่านว่า Dubhato ca ṭhitā, ความก็อย่างเดียวกัน. บทว่า Rathā คือ rathe (ในรถ). บทว่า Nāgā คือ nāge (บนช้าง). จริงอยู่ ปัจจัตตวจนะนี้ลงในอรรถว่าอุปโยคะ (ในที่นี้คือ ใน, บน). บทว่า Saro ได้แก่ เสียงที่เกิดขึ้นอาศัยรถ ช้าง และดนตรี. บทว่า Devinda เป็นคำร้องเรียกเทวบุตร. บทว่า Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhī ความว่า พิณอันเขาดีดอยู่ด้วยกะโหลกพิณ คันพิณ และลูกบิดที่ประกอบไว้ดีแล้ว ตั้งไว้เหมาะแก่สำเนียงเพลงนั้นๆ ย่อมยังผู้ฟังให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง พิณอันมือของคนดีดพิณซึ่งถึงความเป็นของงามเพราะได้ฝึกมาดีแล้วดีดอยู่ ย่อมยังมหาชนให้บันเทิง ฉันใด, รถเป็นต้นก็ย่อมยังท่านให้บันเทิงด้วยเสียงของตน ฉันนั้น. 1034. Imāsu vīṇāsūti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – imāsu ujukoṭivaṅkabrahatīnandinītisaraādibhedāsu bahūsu vīṇāsu siniddhamadhurassaratāya vaggūsu tato eva manuññarūpāsu hadayeritaṃ hadayaṅgamaṃ hadayahāriniṃ pītiṃ pītinimittaṃ pavajjamānāsu pavādiyamānāsu accharā devakaññā pītivegukkhittatāya attano susikkhitatāya ca dibbapadumesu bhamanti naccaṃ dassentiyo sañcaranti. ๑๐๓๔. คาถาว่า Imāsu vīṇāsu นี้ มีความย่อดังนี้ – เมื่อพิณจำนวนมากเหล่านี้ ซึ่งมีหลายชนิด คือ อุชุโกฏิ วังกะ พรหตี นันทินี ติสระ เป็นต้น อันมีเสียงไพเราะเพราะมีเสียงอ่อนหวานและกลมกล่อม และมีรูปอันน่ารื่นรมย์ด้วยเหตุนั้นเอง กำลังบรรเลงอยู่ คือดีดอยู่ ซึ่งความปิติอันซาบซ่านไปในหทัย เข้าถึงหทัย และนำไปซึ่งหทัย อันเป็นนิมิตแห่งความปิติ, นางอัปสรคือนางเทวกัญญา อันความเร็วแห่งปิติยกขึ้นแล้ว และเพราะความเป็นผู้ฝึกฝนมาดีของตน ย่อมท่องเที่ยวไปในดอกบัวทิพย์ทั้งหลาย พลางแสดงการฟ้อนรำ. 1035. Imānīti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’’ti. Samenti ekatoti ekajjhaṃ samarasāni honti. Atha vā samenti ekatoti ekato ekajjhaṃ samāni samarasāni karonti, tantissaraṃ gītassarena, gītassarañca tantissarena saṃsandantiyo naccanena yathādhigate hassādirase aparihāpentiyo samenti samānentīti attho. Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantīti evaṃ gītādīni samarase karontiyo atha aññā ekaccā accharā ettha etasmiṃ tava rathe naccanti, atha aññā varitthiyo uttamitthiyo naccaṃ passantiyo attano sarīrobhāsena ceva vatthābharaṇaobhāsena ca ettha [Pg.262] etasmiṃ padese ubhato dvīsu passesu dasapi disā kevalaṃ obhāsayanti vijjotayantīti attho. ๑๐๓๕. บทว่า Imāni นี้ พึงประกอบเข้ากับแต่ละบทว่า ‘imāni gītāni, imāni vāditāni, imāni naccāni cā’ (การขับร้องเหล่านี้, การประโคมเหล่านี้, และการฟ้อนรำเหล่านี้). บทว่า Samenti ekato ความว่า ย่อมมีความไพเราะกลมกลืนเป็นอันเดียวกัน. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า samenti ekato ความว่า ย่อมกระทำให้สม่ำเสมอ มีรสเสมอกันโดยพร้อมเพรียงกัน คือ นางอัปสรเหล่านั้นเชื่อมเสียงเครื่องดนตรีกับเสียงขับร้อง และเสียงขับร้องกับเสียงเครื่องดนตรี ไม่ทำให้รสคือความร่าเริงเป็นต้นที่ได้แล้วเสื่อมไปด้วยการฟ้อนรำ, ท่านกล่าวว่า samenti คือทำให้กลมกลืนกัน. บทว่า Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantī ความว่า นางอัปสรบางพวกกระทำการขับร้องเป็นต้นให้มีรสเสมอกันอย่างนี้แล้ว ย่อมฟ้อนรำอยู่ในรถของท่านนี้, ส่วนนางอัปสรอื่นผู้เป็นสตรีประเสริฐ มองดูการฟ้อนรำอยู่ ย่อมยังทิศทั้ง ๑๐ ในที่นี้ ในประเทศนี้ ในข้างทั้งสองให้สว่างไสวโดยส่วนเดียว ด้วยรัศมีแห่งร่างกายของตนและด้วยรัศมีแห่งผ้าและเครื่องประดับ, นี้คือความหมาย. 1036. Soti so tvaṃ evaṃbhūto. Tūriyagaṇappabodhanoti dibbatūriyasamūhena katapītipabodhano. Mahīyamānoti pūjīyamāno. Vajirāvudhorivāti indo viya. ๑๐๓๖. บทว่า So ความว่า ท่านผู้เป็นเช่นนั้น. บทว่า Tūriyagaṇappabodhanano ความว่า ผู้มีความปีติอันหมู่ทิพยดุริยางค์กระทำให้ตื่นแล้ว. บทว่า Mahīyamāno ความว่า ผู้อันเขาทั้งหลายบูชาอยู่. บทว่า Vajirāvudhoriva ความว่า ดุจท้าววชิราวุธ (พระอินทร์). 1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti aññehipi uposatho upavasīyati, tvaṃ kaṃ vā kīdisaṃ nāma uposathaṃ upavasīti pucchati. Dhammacariyanti dānādipuññapaṭipattiṃ. Vatanti vatasamādānaṃ. Abhirocayīti abhirocesi, ruccitvā pūresīti attho. ‘‘Abhirādhayī’’tipi pāṭho, sādhesi nipphādesīti attho. ๑๐๓๗. บทว่า Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasī ความว่า แม้คนอื่นๆ ก็จำอุโบสถกัน, แต่ท่านจำอุโบสถชนิดไหนเล่าหนอ? ดังนี้. บทว่า Dhammacariyan ได้แก่ การประพฤติบุญมีทานเป็นต้น. บทว่า Vatan ได้แก่ การสมาทานวัตร. บทว่า Abhirocayi คือ abhirocesi (ท่านยินดียิ่งแล้ว), ความว่า ยินดีแล้วจึงบำเพ็ญให้เต็ม. มีปาฐะว่า Abhirādhayī ก็มี, ความว่า ทำให้สำเร็จแล้ว ทำให้เสร็จสิ้นแล้ว. 1038. Idanti nipātamattaṃ, idaṃ vā phalanti adhippāyo. Abhirocaseti abhibhavitvā vijjotasi. ๑๐๓๘. บทว่า Idan เป็นเพียงนิบาต, หรือมีความหมายว่า ผลนี้. บทว่า Abhirocasi ความว่า ท่านย่อมรุ่งเรืองครอบงำ (ผู้อื่น). Evaṃ mahātherena puṭṭho devaputto tamatthaṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ – เทวบุตรถูกพระมหาเถระถามอย่างนี้แล้ว ได้บอกเนื้อความนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – 1040. ๑๐๔๐. ‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phala’’nti. เทวบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร. 1041. ๑๐๔๑. ‘‘Jitindriyaṃ buddhamanomanikkamaṃ, naruttamaṃ kassapamaggapuggalaṃ; Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ, devātidevaṃ satapuññalakkhaṇaṃ. ข้าพเจ้าได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้ทรงชนะอินทรีย์ มีพระทัยไม่มัวหมอง เป็นบุรุษสูงสุด เป็นบุคคลผู้เลิศ ผู้ทรงเปิดประตูแห่งอมตะ เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา มีพระลักษณะแห่งบุญร้อยประการ. 1042. ๑๐๔๒. ‘‘Tamaddasaṃ kuñjaramoghatiṇṇaṃ, suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ; Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano, tameva disvāna subhāsitaddhajaṃ. ข้าพเจ้าได้เห็นพระองค์ผู้ดุจพญาช้างผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว เสมือนรูปทองชมพูนุท, ครั้นเห็นพระองค์ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งสุภาษิตแล้ว ข้าพเจ้าก็มีใจผ่องใสโดยฉับพลัน. 1043. ๑๐๔๓. ‘‘Tamannapānaṃ athavāpi cīvaraṃ, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ; Pupphābhikiṇṇamhi sake nivesane, patiṭṭhapesiṃ sa asaṅgamānaso. ข้าพเจ้าได้ตั้งไว้ซึ่งข้าวและน้ำ หรือจีวร อันสะอาด ประณีต ประกอบด้วยรส ในนิเวศน์ของตนที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ (ถวายแด่พระองค์) ผู้มีพระทัยไม่ข้องเกี่ยว. 1044. ๑๐๔๔. ‘‘Tamannapānena [Pg.263] ca cīvarena ca, khajjena bhojjena ca sāyanena ca; Santappayitvā dvipadānamuttamaṃ, so saggaso devapure ramāmahaṃ. ข้าพเจ้าได้ยังพระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์สองเท้าให้ทรงยินดีแล้ว ด้วยข้าวและน้ำนั้น ด้วยจีวร ด้วยของขบเคี้ยว ของฉัน และของลิ้มรส, ข้าพเจ้านั้นไปสู่สวรรค์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเทวปุระ. 1045. ๑๐๔๕. ‘‘Etenupāyena imaṃ niraggaḷaṃ, yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ; Pahāyahaṃ mānusakaṃ samussayaṃ, indūpamo devapure ramāmahaṃ. เราบูชายัญอันไม่มีลิ่มสลักนี้ อันบริสุทธิ์ ๓ อย่าง ด้วยอุบายนี้แล้ว ละอัตภาพของมนุษย์ เปรียบดังพระจันทร์ ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเมืองเทพ 1046. ๑๐๔๖. ‘‘Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca, paṇītarūpaṃ atikaṅkhatā muni; Annañca pānañca bahuṃ susaṅkhataṃ, patiṭṭhapetabbamasaṅgamānase. ข้าแต่พระมุนี ผู้ปรารถนายิ่งซึ่งอายุ วรรณะ สุขะ พละ และรูปอันประณีต พึงถวายข้าวและน้ำอันมากมายที่ปรุงดีแล้ว ในพระตถาคตผู้มีพระทัยไม่ข้อง 1047. ๑๐๔๗. ‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, buddhena seṭṭho va samo va vijjati; Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato, puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti. ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น บุคคลผู้ประเสริฐกว่าหรือเสมอกว่าพระพุทธเจ้าไม่มี พระองค์ทรงเป็นยอดอาหุไนยบุคคล ของเหล่าผู้ต้องการบุญ แสวงหาผลอันไพบูลย์ 1041. Tattha jitindriyanti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ bodhimūleyeva aggamaggena jitattā nibbisevanabhāvassa katattā jitindriyaṃ. Abhiññeyyādīnaṃ abhiññeyyādibhāvato anavasesato abhisambuddhattā buddhaṃ. Puripuṇṇavīriyatāya anomanikkamaṃ caturaṅgasamannāgatassa vīriyassa catubbidhasammappadhānassa ca pāripūriyāti attho. Naruttamanti narānaṃ uttamaṃ dvipaduttamaṃ. Kassapanti bhagavantaṃ gottena vadati. Avāpurantaṃ amatassa dvāranti koṇāgamanassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahānagarassa dvāraṃ ariyamaggaṃ vivarantaṃ. Devātidevanti sabbesampi devānaṃ atidevaṃ. Satapuññalakkhaṇanti anekasatapuññavasena nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ. ๑๐๔๑. ในบทเหล่านั้น บทว่า jitindriyaṃ ได้แก่ ชื่อว่าผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว เพราะทรงชนะอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ ๖ ด้วยอัคคมรรคที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง เพราะทรงกระทำให้สิ้นเสี้ยนหนาม ชื่อว่า พุทธะ เพราะตรัสรู้พร้อมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งธรรมมีอภิญเญยยธรรมเป็นต้น โดยความเป็นอภิญเญยยธรรมเป็นต้น ชื่อว่า ผู้มีความเพียรไม่ทราม เพราะมีความเพียรเต็มเปี่ยม อธิบายว่า เพราะความบริบูรณ์แห่งวิริยะที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และสัมมัปปธาน ๔ บทว่า naruttamaṃ ได้แก่ ผู้สูงสุดแห่งนรชน ผู้สูงสุดแห่งสัตว์สองเท้า ด้วยบทว่า kassapaṃ เป็นการกล่าวถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ ได้แก่ ผู้ทรงเปิดอริยมรรคอันเป็นประตู่แห่งพระมหานครคือนิพพาน ซึ่งถูกปิดแล้วจำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ บทว่า devātidevaṃ ได้แก่ ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งปวง บทว่า satapuññalakkhaṇaṃ ได้แก่ ผู้มีมหาปุริสลักษณะอันเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุญนับร้อยมิถ้วน 1042. Kuñjaranti kilesapaṭisattunimmaddanena kuñjarasadisaṃ, mahānāganti attho. Catunnaṃ oghānaṃ saṃsāramahoghassa taritattā oghatiṇṇaṃ. Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisanti [Pg.264] siṅgīsuvaṇṇajambunadasuvaṇṇarūpasadisaṃ, kañcanasannibhattacanti attho. Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmanoti taṃ kassapasammāsambuddhaṃ disvā khippaṃ tāvadeva ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti pasādavasena kilesamalāpagamanena sucimano visuddhamano ahosiṃ, tañca kho tameva disvāna taṃ disvā eva. Subhāsitaddhajanti dhammaddhajaṃ. ๑๐๔๒. บทว่า kuñjaraṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังช้างพลาย เพราะทรงย่ำยีข้าศึกคือกิเลส อธิบายว่า ผู้เป็นพญานาค ชื่อว่า ผู้ข้ามโอฆะแล้ว เพราะทรงข้ามโอฆะ ๔ และมหาสังสารโอฆะได้แล้ว บทว่า suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ ได้แก่ ผู้เปรียบดังรูปทองสิงคีและทองชมพูนท อธิบายว่า ผู้มีพระฉวีวรรณดังทองคำ บทว่า disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano ความว่า ได้เห็นพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นแล้ว ในทันใดนั้นเอง ก็ได้มีใจสะอาด มีใจบริสุทธิ์ เพราะความเลื่อมใสว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” และเพราะปราศจากมลทินคือกิเลส และการนั้นได้เกิดขึ้นเพราะเห็นพระองค์นั่นเอง คือเพราะได้เห็นพระองค์เท่านั้น บทว่า subhāsitaddhajaṃ ได้แก่ ผู้มีธรรมเป็นธงชัย 1043. Tamannapānanti tamhi bhagavati annañca pānañca. Athavāpi cīvaranti atha cīvarampi. Rasasā upetanti rasena upetaṃ sādurasaṃ, uḷāranti attho. Pupphābhikiṇṇamhīti ganthitehi ca aganthikehi ca pupphehi olambanavasena santharaṇavasena ca abhikiṇṇe. Patiṭṭhapesinti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Asaṅgamānasoti katthaci alaggacitto so ahanti yojanā. ๑๐๔๓. บทว่า tamannapānaṃ ได้แก่ ข้าวและน้ำในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น บทว่า athavāpi cīvaraṃ ได้แก่ อีกอย่างหนึ่ง แม้จีวร บทว่า rasasā upetaṃ ได้แก่ ประกอบด้วยรส มีรสอร่อย อธิบายว่า มีรสเลิศ บทว่า pupphābhikiṇṇamhi ได้แก่ ในที่เกลื่อนกล่นด้วยดอกไม้ทั้งที่ร้อยและมิได้ร้อย โดยเป็นของห้อยย้อยและโดยเป็นของปูลาด บทว่า patiṭṭhapesiṃ ได้แก่ ได้จัดถวาย ได้ถวายแล้ว บทว่า asaṅgamānaso ความว่า เราผู้นั้นมีจิตไม่ติดข้องในวัตถุใดๆ ดังนี้เป็นโยชนา 1044. Saggasoti aparāparūpapattivasena sagge sagge, tatthāpi ca devapure sudassanamahānagare. Ramāmīti kīḷāmi modāmi. ๑๐๔๔. บทว่า saggaso ได้แก่ ในสวรรค์ชั้นนั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งการอุบัติบ่อยๆ และแม้ในสวรรค์นั้น ก็คือในเทวบุรี คือสุทัสสนมหานคร บทว่า ramāmi ได้แก่ ย่อมเล่น ย่อมบันเทิง 1045. Etenupāyenāti gopālabrāhmaṇakāle sasāvakasaṅghassa kassapabhagavato yathā asadisadānaṃ adāsiṃ, etena upāyena. Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhanti anāvaṭadvāratāya muttacāgatāya ca niraggaḷaṃ, tīsupi kālesu tīhi dvārehi karaṇakārāpanānussaraṇavidhīhi sampannatāya tividhaṃ, tattha saṃkilesābhāvena visuddhaṃ aparimitadhanapariccāgabhāvena mahācāgatāya yaññaṃ yajitvā, mahādānaṃ datvāti attho. Taṃ pana dānaṃ cirakatampi khettavatthucittānaṃ uḷāratāya antarantarā anussaraṇena attano pākaṭaṃ āsannaṃ paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā āha ‘‘ima’’nti. ๑๐๔๕. บทว่า etenupāyena ความว่า เราได้ถวายอสทิสทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะพร้อมด้วยพระสาวกสงฆ์ในกาลที่เป็นโคปาลพราหมณ์ฉันใด ก็ด้วยอุบายนี้ บทว่า imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ ความว่า ชื่อว่าไม่มีลิ่มสลัก เพราะมีประตูไม่ปิด และเพราะมีการบริจาคอย่างเปิดเผย ชื่อว่ามี ๓ อย่าง เพราะถึงพร้อมด้วยวิธีคือ การทำเอง การให้ผู้อื่นทำ และการระลึกถึงเนืองๆ ด้วยทวาร ๓ ในกาลทั้ง ๓ ชื่อว่าบริสุทธิ์ในข้อนั้น เพราะไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง และเพราะมีการบริจาคทรัพย์ประมาณมิได้ อธิบายว่า บูชายัญคือมหาทานแล้ว ได้ถวายมหาทานแล้ว ก็ทานนั้น แม้ทำไว้นานแล้ว แต่เพราะความยิ่งใหญ่แห่งเขต วัตถุ และจิต ท่านจึงถือเอาทานนั้นซึ่งปรากฏแก่ตน ประจักษ์ดุจอยู่ใกล้ ด้วยการระลึกถึงเนืองๆ แล้วกล่าวว่า imaṃ 1046. Evaṃ devaputto attanā katakammaṃ therassa kathetvā idāni tādisāya sampattiyā parepi patiṭṭhāpetukāmataṃ tathāgate ca uttamaṃ attano pasādabahumānaṃ pavedento ‘‘āyuñca vaṇṇañcā’’tiādinā gāthādvayamāha. Tattha abhikaṅkhatāti icchantena. Munīti theraṃ ālapati. ๑๐๔๖. เทพบุตรครั้นกราบทูลกรรมที่ตนทำแล้วแก่พระเถระอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศความปรารถนาจะให้ผู้อื่นตั้งอยู่ในสมบัติเช่นนั้นด้วย และประกาศความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งของตนในพระตถาคตด้วย จึงกล่าวคาถา ๒ บท มีคำว่า āyuñca vaṇṇañca เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า abhikaṅkhatā ได้แก่ ผู้ปรารถนา ด้วยบทว่า muni เป็นการเรียกพระเถระ 1047. Nayimasmiṃ loketi devaputto attano paccakkhabhūtaṃ lokaṃ vadati. Parasminti tato aññasmiṃ. Etena sabbepi sadevake loke [Pg.265] dasseti. Samo ca vijjatīti seṭṭho tāva tiṭṭhatu, samo eva na vijjatīti attho. Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gatoti imasmiṃ loke yattakā āhuneyyā nāma, tesu sabbesu paramāhutiṃ paramaṃ āhuneyyabhāvaṃ gato. ‘‘Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti vā pāṭho, tattha paramaggatanti paramaṃ aggabhāvaṃ, aggadakkhiṇeyyabhāvanti attho. Kesanti āha ‘‘puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti, puññena atthikānaṃ vipulaṃ mahantaṃ puññaphalaṃ icchantānaṃ, tathāgato eva lokassa puññakkhettanti dasseti. Keci pana ‘‘āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato’’ti paṭhanti, soyevattho. ๑๐๔๗. ด้วยบทว่า nayimasmiṃ loke เทพบุตรกล่าวถึงโลกที่ตนประจักษ์ ด้วยบทว่า parasmiṃ ได้แก่ ในโลกอื่นจากโลกนั้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงโลกทั้งปวงพร้อมทั้งเทวโลก บทว่า samo ca vijjati อธิบายว่า ผู้ประเสริฐกว่าจงยกไว้ก่อน แม้ผู้เสมอก็ไม่มี บทว่า āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato ความว่า ในโลกนี้ มีบุคคลผู้ควรแก่ของคำนับประมาณเท่าใด พระองค์ทรงถึงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับอย่างยิ่ง คือความเป็นอาหุไนยบุคคลอย่างยิ่งในบรรดาบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato ในบทนั้น บทว่า paramaggataṃ ได้แก่ ความเป็นผู้เลิศอย่างยิ่ง อธิบายว่า ความเป็นทักขิไณยบุคคลผู้เลิศ ถามว่า ของใคร? ตอบว่า puññatthikānaṃ vipulapphalesinaṃ คือ ของผู้ต้องการบุญ ผู้ปรารถนาผลบุญอันไพบูลย์ คือยิ่งใหญ่ ท่านแสดงว่า พระตถาคตเท่านั้นเป็นบุญเขตของโลก ส่วนบางท่านอ่านว่า āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น Evaṃ kathentameva taṃ thero kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittañca ñatvā saccāni pakāsesi. So saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Atha thero manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ attanā ca devaputtena ca kathitaniyāmeneva ārocesi. Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattapariyāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. พระเถระทราบว่าเทพบุตรนั้นผู้กำลังกราบทูลอยู่อย่างนั้น มีจิตควรแก่การงาน มีจิตอ่อนโยน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน และมีจิตเลื่อมใสแล้ว จึงประกาศสัจจะทั้งหลาย เทพบุตรนั้น ในเวลาจบการแสดงสัจจะ ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ครั้งนั้น พระเถระกลับมายังมนุษยโลกแล้ว ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตามนัยที่ตนและเทพบุตรได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงทำเนื้อความนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกัน เทศนานั้นได้เป็นประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Mahārathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามหารถวิมาน จบ Iti paramatthadīpaniyā khuddakaṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย วิมานวัตถุ Cuddasavatthupaṭimaṇḍitassa pañcamassa mahārathavaggassa แห่งมหารถวรรคที่ ๕ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๔ เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจบแล้ว 6. Pāyāsivaggo ๖. ปายาสิวรรค 1. Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā ๑. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑ Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti agāriyavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe ekaṃ kulaṃ ubhatopasannaṃ hoti sīlācārasampannaṃ opānabhūtaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ. Te dve jayampatikā ratanattayaṃ uddissa yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cutā tāvatiṃsesu nibbattiṃsu, tesaṃ dvādasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti. Te tattha dibbasampattiṃ anubhavanti. Athāyasmā [Pg.266] mahāmoggallānotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. อคาริยวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีตระกูลหนึ่ง ทั้งสองสามีภรรยาเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีลและอาจาระ เป็นดุจบ่อน้ำสำหรับภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย สองสามีภรรยานั้นอุทิศพระรัตนตรัย ทำบุญตลอดชีวิต จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดแก่เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้น เทพบุตรเทพธิดาทั้งสองนั้นเสวยทิพยสมบัติอยู่ในวิมานนั้น คำเป็นต้นว่า อถายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในเรื่องก่อน 1048. ๑๐๔๘. ‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. ป่าจิตรลดา สวนอันประเสริฐสูงสุดของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สว่างไสวอยู่ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ 1049. ๑๐๔๙. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Thero pucchi. พระเถระได้ทูลถามแล้ว 1050. ๑๐๕๐. ‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา ก็ได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 1051. ๑๐๕๑. ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha; Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha. ข้าพเจ้าและภรรยา เมื่ออยู่ในมนุษยโลก ได้ครองเรือนเป็นดุจบ่อน้ำ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1052. ๑๐๕๒. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – เพราะบุญนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. (เทพบุตร) ได้พยากรณ์สมบัติของตน แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่ Paṭhamaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๑ จบ 2. Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā ๒. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ Yathā [Pg.267] vanaṃ cittalatanti dutiyaagāriyavimānaṃ. Etthāpi aṭṭhuppatti anantarasadisāva. อคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ มีคำเริ่มต้นว่า ยถา วนํ จิตฺตลตํ แม้ในเรื่องนี้ ความเป็นมาของเรื่องก็เหมือนกับเรื่องก่อนนั่นเทียว 1054. ๑๐๕๔. ‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. ป่าจิตรลดา สวนอันประเสริฐสูงสุดของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ สว่างไสวอยู่ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ 1055. ๑๐๕๕. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะบุญอะไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว 1056. ๑๐๕๖. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 1057. ๑๐๕๗. ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, opānabhūtā gharamāvasimha; Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha. ข้าพเจ้าและภรรยา เมื่ออยู่ในมนุษยโลก ได้ครองเรือนเป็นดุจบ่อน้ำ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1058. ๑๐๕๘. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – เพราะบุญนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Attano sampattiṃ byākāsi. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. (เทพบุตร) ได้พยากรณ์สมบัติของตน แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่ Dutiyaagāriyavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. พรรณนาอคาริยวิมานเรื่องที่ ๒ จบ 3. Phaladāyakavimānavaṇṇanā ๓. พรรณนาผลทายกวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇanti phaladāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rañño bimbisārassa akāle ambaphalāni paribhuñjituṃ icchā uppajji. So ārāmapālaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kho, bhaṇe, ambaphalesu icchā uppannā, tasmā ambāni me ānetvā [Pg.268] dehī’’ti. ‘‘Deva, natthi ambesu ambaphalaṃ, apicāhaṃ tathā karomi, sace devo kiñci kālaṃ āgameti, yathā ambā na cirasseva phalaṃ gaṇhantī’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe, tathā karohī’’ti. Ārāmapālo ārāmaṃ gantvā ambarukkhamūlesu paṃsuṃ apanetvā tādisaṃ paṃsuṃ ākiri, tādisañca udakaṃ āsiñci, yathā na cirasseva ambarukkhā sacchinnapattā ahesuṃ. Atha naṃ paṃsuṃ apanetvā phārusakakasaṭamissakaṃ pākatikaṃ paṃsuṃ ākiritvā sādhukaṃ udakaṃ adāsi. Tadā ambarukkhā na cireneva korakitā pallavitā kuṭamalakajātā hutvā pupphiṃsu, atha salāṭukajātā hutvā phalāni gaṇhiṃsu. Tatthekasmiṃ ambarukkhe paṭhamataraṃ cattāri phalāni manosilācuṇṇapiñjaravaṇṇāni sampannagandharasāni pariṇatāni ahesuṃ. ผลทายกวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า อุจฺจมิทํ มณิถูณํ เรื่องนั้นมีความเป็นมาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ สมัยนั้น พระเจ้าพิมพิสารทรงเกิดความปรารถนาจะเสวยผลมะม่วงนอกฤดูกาล พระองค์จึงรับสั่งกับคนเฝ้าสวนว่า 'นี่แน่ะ เราเกิดความอยากในผลมะม่วง เพราะฉะนั้น ท่านจงนำมะม่วงมาให้เรา' (คนเฝ้าสวนทูลว่า) 'ขอเดชะ ที่ต้นมะม่วงไม่มีผลมะม่วง แต่ข้าพระองค์จะทำโดยวิธีที่มะม่วงจะออกผลในไม่ช้า หากสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะทรงรอสักหน่อย' (พระราชาตรัสว่า) 'ดีล่ะ ท่านจงทำเช่นนั้นเถิด' คนเฝ้าสวนไปที่สวนแล้ว พรวนดินที่โคนต้นมะม่วงออก กลบด้วยดินชนิดหนึ่ง และรดด้วยน้ำชนิดหนึ่ง โดยวิธีที่ในไม่ช้าต้นมะม่วงทั้งหลายก็สลัดใบ ครั้งนั้น เขานำดินนั้นออก กลบด้วยดินปกติที่ผสมกับขยะหยาบ แล้วรดน้ำอย่างดี เมื่อนั้น ในไม่ช้า ต้นมะม่วงทั้งหลายก็เกิดตุ่มดอก แตกใบอ่อน เกิดดอกตูม แล้วก็ออกดอก จากนั้นก็เกิดผลดิบ แล้วก็ติดผล ในบรรดาต้นมะม่วงเหล่านั้น ที่ต้นหนึ่ง มีผล ๔ ผลสุกก่อนเพื่อน มีสีเหลืองดั่งผงมโนศิลา สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส So tāni gahetvā ‘‘rañño dassāmī’’ti gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ piṇḍāya caramānaṃ disvā cintesi ‘‘imāni ambāni aggaphalabhūtāni imassa ayyassa dassāmi, kāmaṃ maṃ rājā hanatu vā pabbājetu vā, rañño hi dinne diṭṭhadhamme pūjāmattaṃ appamattakaṃ phalaṃ, ayyassa dinne pana diṭṭhadhammikampi samparāyikampi aparimāṇaṃ phalaṃ bhavissatī’’ti. Evaṃ pana cintetvā tāni phalāni therassa datvā rājānaṃ upasaṅkamitvā rañño tamatthaṃ ārocesi. Taṃ sutvā rājā rājapurise āṇāpesi ‘‘vīmaṃsatha tāva, bhaṇe, yathāyaṃ āhā’’ti. Thero pana tāni phalāni bhagavato upanāmesi. Bhagavā tesu ekaṃ sāriputtattherassa, ekaṃ mahāmoggallānattherassa, ekaṃ mahākassapattherassa datvā ekaṃ attanā paribhuñji. Purisā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. เขาเก็บผลมะม่วงเหล่านั้นแล้ว ขณะเดินทางไปโดยคิดว่า 'เราจะถวายแด่พระราชา' ได้เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ กำลังเที่ยวบิณฑบาตในระหว่างทาง จึงคิดว่า 'มะม่วงเหล่านี้เป็นผลไม้ชั้นเลิศ เราจะถวายแด่พระคุณเจ้ารูปนี้ แม้พระราชาจะทรงประหารเราหรือเนรเทศเราก็ตามที จริงอยู่ เมื่อถวายแด่พระราชา ผลเพียงเล็กน้อยคือสักว่าการบูชาในปัจจุบันภพเท่านั้นจักมี แต่เมื่อถวายแด่พระคุณเจ้า ผลอันประมาณมิได้ทั้งในปัจจุบันภพและในสัมปรายภพก็จักมี' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงถวายผลไม้เหล่านั้นแด่พระเถระ แล้วเข้าไปเฝ้าพระราชา กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงมีพระบรมราชโองการสั่งราชบุรุษทั้งหลายว่า 'นี่แน่ะ พวกท่านจงไปสอบสวนดูก่อน ตามที่เขาพูดนี้' ส่วนพระเถระได้น้อมนำผลไม้เหล่านั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงประทานผลหนึ่งแก่พระสารีบุตรเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหาโมคคัลลานเถระ ผลหนึ่งแก่พระมหากัสสปเถระ และทรงเสวยเองผลหนึ่ง พวกราชบุรุษได้กราบทูลความเป็นไปนั้นแด่พระราชา Rājā taṃ sutvā ‘‘dhīro vatāyaṃ puriso, yo attano jīvitampi pariccajitvā puññapasuto ahosi, attano parissamañca ṭhānagatameva akāsī’’ti tuṭṭhacitto tassa ekaṃ gāmavaraṃ vatthālaṅkārādīni ca datvā ‘‘yaṃ tayā bhaṇe ambaphaladānena puññaṃ pasutaṃ, tato me pattiṃ dehī’’ti āha. So ‘‘demi, deva, yathāsukhaṃ pattiṃ gaṇhāhī’’ti avoca. Ārāmapālo aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji[Pg.269], tassa soḷasayojanikaṃ kanakavimānaṃ nibbatti sattasatakūṭāgārapaṭimaṇḍitaṃ. Taṃ disvā āyasmā mahāmoggallāno pucchi – พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยยินดีว่า “บุรุษนี้เป็นบัณฑิตหนอ ผู้สละแม้ชีวิตของตนแล้วขวนขวายในบุญ และได้กระทำความพากเพียรของตนให้ถึงที่แล้ว” จึงพระราชทานบ้านส่วยชั้นดี 1 หลัง และเครื่องนุ่งห่มเครื่องประดับเป็นต้นแก่เขา แล้วตรัสว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุญใดที่ท่านขวนขวายแล้วด้วยการถวายผลมะม่วง ขอท่านจงให้ส่วนบุญแก่เราจากบุญนั้น” เขาจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์ถวาย ขอพระองค์ทรงรับส่วนบุญตามพระประสงค์เถิด” ในกาลต่อมา คนเฝ้าสวนนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองสูง 16 โยชน์ ประดับด้วยยอดปราสาท 700 ยอด ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเห็นวิมานนั้นแล้วจึงได้ทูลถามว่า 1060. ๑๐๖๐. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato soḷasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี สูง 16 โยชน์โดยรอบ มียอดปราสาท 700 ยอดอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำอันงดงาม 1061. ๑๐๖๑. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā, dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā; Naccanti gāyanti pamodayanti. “ท่านนั่ง ดื่ม และเคี้ยวกินอยู่ในวิมานนั้น และพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางกัญญาทิพย์กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ผู้โอฬาร ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้ท่านบันเทิงใจ 1062. ๑๐๖๒. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 1063. ๑๐๖๓. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” 1064. ๑๐๖๔. ‘‘Phaladāyī phalaṃ vipulaṃ labhati, dadamujugatesu pasannamānaso; So hi pamodati saggagato tidive, anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ. “ผู้ให้ผลไม้ย่อมได้ผลอันไพบูลย์ เมื่อมีใจเลื่อมใสถวายในท่านผู้ปฏิบัติตรง ผู้นั้นแลไปสู่สวรรค์แล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์ 1065. ๑๐๖๕. ‘‘Tavevāhaṃ mahāmuni, adāsiṃ caturo phale. “ข้าแต่มหามุนี ข้าพระองค์ได้ถวายผลไม้ 4 ผลแก่ท่านนั่นเอง 1066. ๑๐๖๖. ‘‘Tasmā hi phalaṃ alameva dātuṃ, niccaṃ manussena sukhatthikena; Dibbāni vā patthayatā sukhāni, manussasobhaggatamicchatā vā. “เพราะเหตุนั้นแล การให้ผลไม้ย่อมสมควรทีเดียวเป็นนิตย์ สำหรับมนุษย์ผู้ปรารถนาความสุข หรือผู้ปรารถนาสุขทิพย์ หรือผู้ปรารถนาความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์ 1067. ๑๐๖๗. ‘‘Tena [Pg.270] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – sopissa byākāsi; “เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” เทพบุตรนั้นได้ตอบแก่ท่านพระเถระดังนี้ 1061. Tattha aṭṭhaṭṭhakāti ekekasmiṃ kūṭāgāre aṭṭhaṭṭhakā catusaṭṭhiparimāṇā. Sādhurūpāti rūpasampattiyā ca sīlācārasampattiyā ca sikkhāsampattiyā ca sundarasabhāvā. Dibbā ca kaññāti devaccharāyo. Tidasacarāti tidasesu sukhācārā sukhavihāriniyo. Uḷārāti uḷāravibhavā. ๑๐๖๑. ในคาถานั้น บทว่า อฏฺฐฏฺฐกา ได้แก่ ในยอดปราสาทแต่ละแห่ง มี (นางอัปสร) กลุ่มละ 8 องค์ 8 องค์ มีจำนวน 64 องค์. บทว่า สาธุรูปา ได้แก่ มีสภาพงดงามด้วยความถึงพร้อมด้วยรูป ด้วยความถึงพร้อมด้วยศีลและอาจาระ และด้วยความถึงพร้อมด้วยการศึกษา. บทว่า ทิพฺพา จ กญฺญา ได้แก่ นางอัปสร. บทว่า ติทสจรา ได้แก่ ผู้มีปกติเที่ยวไปอย่างมีความสุข อยู่เป็นสุขในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. บทว่า อุฬารา ได้แก่ ผู้มีสมบัติโอฬาร. 1064. Phaladāyīti attanā ambaphalassa dinnattā attānaṃ sandhāya vadati. Phalanti puññaphalaṃ. Vipulanti mahantaṃ labhati manussaloke patiṭṭhitoti adhippāyo. Dadanti dadanto dānahetu. Ujugatesūti ujupaṭipannesu. Saggagatoti uppajjanavasena saggaṃ gato, tatthāpi tidive tāvatiṃsabhavane anubhoti ca puññaphalaṃ vipulaṃ yathāhaṃ, evaṃ aññopīti attho. ๑๐๖๔. บทว่า ผลทายี (เทพบุตร) หมายถึงตนเองกล่าว เพราะตนเป็นผู้ถวายผลมะม่วง. บทว่า ผลํ ได้แก่ ผลแห่งบุญ. บทว่า วิปุลํ อธิบายว่า ย่อมได้ผลอันยิ่งใหญ่เมื่อตั้งอยู่ในมนุษยโลก. บทว่า ททํ ได้แก่ เพราะการให้ เป็นเหตุแห่งการให้. บทว่า อุชุคเตสุ ได้แก่ ในท่านผู้ปฏิบัติตรง. บทว่า สคฺคคโต ได้แก่ ไปสู่สวรรค์ด้วยอำนาจแห่งการบังเกิด แม้ในสวรรค์นั้น ก็ย่อมเสวยผลบุญอันไพบูลย์ในภพดาวดึงส์ เหมือนดังข้าพเจ้า แม้ผู้อื่นก็เช่นกัน นี้คือเนื้อความ. 1066. Tasmāti yasmā catunnaṃ phalānaṃ dānamattena īdisī sampatti adhigatā, tasmā. Alameva yuttameva. Niccanti sabbakālaṃ. Dibbānīti devalokapariyāpannāni. Manussasobhaggatanti manussesu subhagabhāvaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๐๖๖. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่สมบัติเช่นนี้อันบุคคลได้บรรลุแล้วเพียงด้วยการถวายผลไม้ 4 ผล เพราะเหตุนั้น. (บทว่า อลเมว) ได้แก่ สมควรทีเดียว. บทว่า นิจฺจํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า ทิพฺพานิ ได้แก่ อันนับเนื่องในเทวโลก. บทว่า มนุสฺสโสภคฺคตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีรูปงามในหมู่มนุษย์. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Phaladāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาผลทายกวิมาน จบ. 4. Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน Cando yathā vigatavalāhake nabheti upassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu gāmakāvāse vassaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ vandituṃ rājagahaṃ gacchanto antarāmagge sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ pavisitvā vasanaṭṭhānaṃ pariyesanto aññataraṃ upāsakaṃ disvā pucchi – ‘‘upāsaka, imasmiṃ gāme atthi kiñci pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhāna’’nti. Upāsako pasannacitto gehaṃ gantvā bhariyāya saddhiṃ mantetvā therassa [Pg.271] vasanayoggaṃ ṭhānaṃ paricchinditvā tattha āsanaṃ paññāpetvā pādodakaṃ pādapīṭhaṃ upaṭṭhapetvā theraṃ pavesetvā tasmiṃ pāde dhovante padīpaṃ ujjāletvā mañce paccattharaṇāni paññāpetvā adāsi. Svātanāya ca nimantetvā therassa dutiyadivase bhojetvā pānakatthāya guḷapiṇḍañca datvā theraṃ gacchantaṃ anugantvā nivatti. So aparena samayena saha bhariyāya kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno dvīhi gāthāhi paṭipucchi – วิมานวัตถุที่ขึ้นต้นว่า จันโท ยถา วิคตวลาหเก นเภ คือ อุปัสสยทายกวิมาน. เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่วัดเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. ในสมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งจำพรรษาอยู่ในอาวาสชายบ้าน ออกพรรษาปวารณาแล้ว เดินทางไปกรุงราชคฤห์เพื่อถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ในระหว่างทาง เวลาเย็น ได้เข้าไปสู่บ้านแห่งหนึ่ง แสวงหาที่พัก เห็นอุบาสกคนหนึ่งจึงถามว่า “อุบาสก ในบ้านนี้มีที่ใดที่สมควรเป็นที่พักของบรรพชิตบ้างหรือไม่?” อุบาสกมีจิตเลื่อมใส ไปที่เรือน ปรึกษากับภรรยาแล้ว กำหนดสถานที่อันสมควรเป็นที่พักแก่พระเถระ ปูลาดอาสนะในที่นั้น จัดตั้งน้ำล้างเท้าและตั่งรองเท้าไว้ นิมนต์พระเถระเข้าไป เมื่อท่านล้างเท้าอยู่ ก็จุดประทีป ปูลาดเครื่องปูลาดบนเตียงแล้วถวาย และนิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ถวายภัตตาหารแก่พระเถระในวันที่สอง ถวายก้อนน้ำอ้อยเพื่อประโยชน์เป็นน้ำปานะ เดินตามไปส่งพระเถระที่กำลังเดินทางไปแล้วจึงกลับ. ในกาลต่อมา เขาพร้อมกับภรรยาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุได้ทูลถามเทพบุตรนั้นด้วย 2 คาถาว่า 1069. ๑๐๖๙. ‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, obhāsayaṃ gacchati antalikkhe; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. “พระจันทร์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ ย่อมโคจรไปในอากาศ ส่องสว่างอยู่ ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ตั้งอยู่ในอากาศ ส่องสว่างอยู่ 1070. ๑๐๗๐. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุใด ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” So devaputto imāhi gāthāhi byākāsi – เทพบุตรนั้นได้ตอบด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1071. ๑๐๗๑. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...(ได้ตอบว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” 1072. ๑๐๗๒. ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, upassayaṃ arahato adamha; Annañca pānañca pasannacittā, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adamha. “ข้าพเจ้าและภรรยาในมนุษยโลก ได้ถวายที่พักแก่พระอรหันต์ มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอันไพบูลย์โดยเคารพ 1073. ๑๐๗๓. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva; “เพราะเหตุนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นมีนัยดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. Paṭhamaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฐมอุปัสสยทายกวิมาน จบ. 5. Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน Sūriyo [Pg.272] yathā vigatavalāhake nabheti dutiyaupassayadāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena sambahulā bhikkhū gāmakāvāse vassaṃ vasitvā bhagavantaṃ dassanāya rājagahaṃ uddissa gacchantā sāyaṃ aññataraṃ gāmaṃ sampāpuṇiṃsu. Sesaṃ anantaravimānasadisameva. ทุติยอุปัสสยทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "สุริโย ยถา วิคตวลาหเก นเภ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากจำพรรษาในอาวาสชายบ้านแล้ว เดินทางมุ่งหน้าสู่กรุงราชคฤห์เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในเวลาเย็นได้ถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. เรื่องที่เหลือเหมือนกับวิมานที่แล้วนั่นเทียว. 1075. ๑๐๗๕. ‘‘Sūriyo yathā vigatavalāhake nabhe…pe….(Yathā purimavimānaṃ, tathā vitthāretabbaṃ; ) “ดุจพระอาทิตย์ในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ...ฯลฯ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนวิมานก่อน)” 1079. ๑๐๗๙. ‘‘Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi; “และรัศมีกายของเราก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ในคาถาทั้งหลายนั้น ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่. Dutiyaupassayadāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยอุปัสสยทายกวิมาน จบ. 6. Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti bhikkhādāyakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena aññataro bhikkhu addhānamaggapaṭipanno aññataraṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho ekassa gharaddhāre aṭṭhāsi. Tattha aññataro puriso dhotahatthapādo ‘‘bhuñjissāmī’’ti nisinno bhojanaṃ upanetvā pātiyā pakkhitte taṃ bhikkhuṃ disvā pātiyā bhattaṃ tassa bhikkhuno patte ākiranto tena ‘‘ekadesameva dehī’’ti vuttopi sabbameva ākiri. So bhikkhu anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So puriso ‘‘chātajjhattassa bhikkhuno mayā abhuñjitvā bhattaṃ dinna’’nti anussaranto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭilabhi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero devacārikaṃ caranto mahatiyā deviddhiyā virocamānaṃ disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi – ภิกขาทายกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไกล เข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังหนึ่ง. ในเรือนนั้น บุรุษคนหนึ่งล้างมือล้างเท้าแล้ว นั่งลงด้วยคิดว่า "จักบริโภค" เมื่อเขาจัดโภชนะใส่ลงในภาชนะแล้ว ได้เห็นภิกษุนั้น จึงนำภัตจากภาชนะของตนใส่ลงในบาตรของภิกษุนั้น แม้ภิกษุนั้นจะกล่าวว่า "จงถวายแต่เพียงส่วนหนึ่งเถิด" เขาก็ใส่ลงไปทั้งหมด. ภิกษุนั้นกล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. บุรุษนั้นระลึกเนืองๆ ว่า "เราได้ถวายภัตโดยที่ตนยังไม่ได้บริโภคแก่ภิกษุผู้หิวโหย" ก็ได้เกิดปีติโสมนัสอย่างยิ่ง. ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองประมาณ ๑๒ โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุ เมื่อเที่ยวจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองอยู่ด้วยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1081. ๑๐๘๑. ‘‘Uccamidaṃ [Pg.273] maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดเรือน ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม” 1082. ๑๐๘๒. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1083. ๑๐๘๓. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1084. ๑๐๘๔. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna bhikkhuṃ tasitaṃ kilantaṃ; Ekāhaṃ bhikkhaṃ paṭipādayissaṃ, samaṅgi bhattena tadā akāsiṃ. “เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นภิกษุผู้หิวกระหายและลำบาก จึงได้ถวายภิกษาหารสำหรับมื้อหนึ่ง ได้ทำภิกษาให้เพียบพร้อมด้วยภัตในครั้งนั้น” 1085. ๑๐๘๕. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะกรรมนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ... และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 1084. Tattha ekāhaṃ bhikkhanti ekaṃ ahaṃ bhikkhāmattaṃ, ekaṃ bhattavaḍḍhitakanti attho. Paṭipādayissanti paṭipādesiṃ adāsiṃ. Samaṅgi bhattenāti bhattena samaṅgībhūtaṃ, laddhabhikkhanti attho. Evaṃ mahāthero tena devaputtena attano sucaritakamme pakāsite saparivārassa tassa dhammaṃ desetvā manussalokamāgato, taṃ pavattiṃ sammāsambuddhassa kathesi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. ๑๐๘๔. ในคาถานั้น บทว่า "เอกาหํ ภิกฺขํ" มีความหมายว่า เราได้ถวายภิกษาเพียงมื้อเดียว คือภัตที่ตักไว้สำหรับคนเดียว. บทว่า "ปฏิปาทยิสฺสํ" คือ ได้จัดถวายแล้ว ได้ให้แล้ว. บทว่า "สมงฺคิ ภตฺเตน" มีความหมายว่า ทำให้เพียบพร้อมด้วยภัต คือภิกษาที่ได้รับแล้ว. เมื่อเทพบุตรนั้นประกาศสุจริตกรรมของตนแล้ว พระมหาเถระจึงแสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นพร้อมบริวาร แล้วกลับมายังมนุษยโลก กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. พระศาสดาทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุ ทรงแสดงธรรมแก่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน. Bhikkhādāyakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาภิกขาทายกวิมาน จบ. 7. Yavapālakavimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถายวปาลกวิมาน Uccamidaṃ [Pg.274] maṇithūṇaṃ vimānanti yavapālakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatadārako yavakhettaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ pātarāsatthāya kummāsaṃ labhitvā ‘‘khettaṃ gantvā bhuñjissāmī’’ti taṃ kummāsaṃ gahetvā yavakhettaṃ gantvā rukkhamūle nisīdi. Tasmiṃ khaṇe aññataro khīṇāsavatthero maggappaṭipanno upakaṭṭhe kāle taṃ ṭhānaṃ patvā yavapālakena nisinnaṃ rukkhamūlaṃ upasaṅkami. Yavapālako velaṃ oloketvā ‘‘kacci, bhante, āhāro laddho’’ti āha. Thero tuṇhī ahosi. So aladdhabhāvaṃ ñatvā ‘‘bhante, upakaṭṭhā velā, piṇḍāya caritvā bhuñjituṃ na sakkā, mayhaṃ anukampāya imaṃ kummāsaṃ paribhuñjathā’’ti vatvā therassa taṃ kummāsaṃ adāsi. Thero taṃ anukampanto tassa passantasseva taṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Sopi dārako ‘‘sudinnaṃ vata mayā īdisassa kummāsadānaṃ dadantenā’’ti cittaṃ pasādetvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane vuttanayeneva vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi – ยวปาลกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีเหตุเกิดอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์. สมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีเด็กชายยากจนคนหนึ่งเฝ้านาข้าวบาร์เลย์. วันหนึ่ง เขาได้ขนมกุมมาสเพื่อเป็นอาหารเช้า จึงถือขนมกุมมาสนั้นไปที่นาด้วยคิดว่า "จักกิน" แล้วนั่งลงที่โคนต้นไม้. ขณะนั้น พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งผู้เดินทาง เมื่อเวลา (ภัต) ใกล้เข้ามา ได้มาถึงที่นั้นแล้ว เข้าไปยังโคนไม้ที่คนเฝ้านาข้าวนั่งอยู่. คนเฝ้านาข้าวดูเวลาแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้อาหารแล้วหรือ?". พระเถระนิ่งเสีย. เขาทราบว่าท่านยังไม่ได้อาหาร จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เวลาใกล้เข้ามาแล้ว ไม่อาจเที่ยวบิณฑบาตเพื่อฉันได้ ขอท่านจงฉันขนมกุมมาสนี้เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด" แล้วได้ถวายขนมกุมมาสนั้นแก่พระเถระ. พระเถระอนุเคราะห์เขา ฉันขนมนั้นต่อหน้าเขาเอง กล่าวอนุโมทนาแล้วก็หลีกไป. แม้เด็กนั้นก็ทำจิตให้เลื่อมใสว่า "เราได้ถวายดีแล้วหนอ เมื่อถวายทานคือขนมกุมมาสแก่พระคุณเจ้าเช่นนี้" ในกาลต่อมา เขาทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานโดยนัยที่กล่าวแล้วในภพดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1087. ๑๐๘๗. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี...ฯลฯ... และรัศมีกายของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบแก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1089. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๑๐๘๙. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1090. ๑๐๙๐. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, ahosiṃ yavapālako; Addasaṃ virajaṃ bhikkhuṃ, vippasannamanāvilaṃ. “เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นคนเฝ้านาข้าวบาร์เลย์ ได้เห็นภิกษุผู้ปราศจากธุลี มีใจผ่องใส ไม่ขุ่นมัว” 1091. ๑๐๙๑. ‘‘Tassa adāsahaṃ bhāgaṃ, pasanno sehi pāṇibhi; Kummāsapiṇḍaṃ datvāna, modāmi nandane vane. “ข้าพระองค์เลื่อมใสแล้ว ได้ถวายส่วน (แห่งขนม) แก่ท่านด้วยมือของตนเอง ครั้นถวายก้อนขนมกุมมาสแล้ว ย่อมบันเทิงอยู่ในสวนนันทวัน” 1092. ๑๐๙๒. ‘‘Tena [Pg.275] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะกรรมนั้น รัศมีกายของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ... และรัศมีกายของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi. ในเรื่องนั้น แม้ในคาถาทั้งหลายก็ไม่มีเนื้อความแปลกใหม่. Yavapālakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถายวปาลกวิมาน จบ. 8. Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถาปฐมกุณฑลีวิมาน Alaṅkato malyadharo suvatthoti kuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā upatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā saparivārā kāsīsu cārikaṃ carantā sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ aññataraṃ vihāraṃ pāpuṇiṃsu. Taṃ pavattiṃ sutvā tassa vihārassa gocaragāme aññataro upāsako there upasaṅkamitvā vanditvā pādadhovanaṃ pādabbhañjanatelaṃ mañcapīṭhaṃ paccattharaṇaṃ padīpiyañca upanetvā svātanāya ca nimantetvā dutiyadivase mahādānaṃ pavattesi, therā tassa anumodanaṃ vatvā pakkamiṃsu. So aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero imāhi gāthāhi paṭipucchi – เรื่องกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์พร้อมด้วยบริวาร เที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสี ถึงวัดแห่งหนึ่งในเวลาที่ดวงอาทิตย์ตกดิน อุบาสกคนหนึ่งในหมู่บ้านโคจรคามของวัดนั้น ได้ฟังข่าวนั้นแล้ว จึงเข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย ไหว้แล้ว ได้นำน้ำล้างเท้า น้ำมันทาเท้า เตียง ตั่ง เครื่องปูลาด และประทีปเข้าไปถวาย และได้นิมนต์เพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น ในวันที่สอง ได้จัดมหาทานถวาย พระเถระทั้งหลายกล่าวอนุโมทนาแก่เขาแล้วก็หลีกไป สมัยต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในวิมานทองสูง 12 โยชน์ ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1094. ๑๐๙๔. ‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu; Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā. ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลสวยงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับที่มือ มียศ รุ่งเรืองอยู่ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์ 1095. ๑๐๙๕. ‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ, aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā; Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti. ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสร 64 นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางฟ้าผู้เป็นบริจาริกาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ประเสริฐ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่ 1096. ๑๐๙๖. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Sopi [Pg.276] tassa imāhi gāthāhi byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1097. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๑๐๙๗. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 1098. ๑๐๙๘. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sīlavante; Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute taṇhakkhayūpapanne; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีศีล ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต ผู้เข้าถึงความสิ้นตัณหาแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ 1099. ๑๐๙๙. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะกรรมนั้น รัศมีของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (ละ)... และรัศมีของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ 1094. Tattha sukuṇḍalīti sundarehi kuṇḍalehi alaṅkatakaṇṇo. ‘‘Sakuṇḍalī’’tipi pāṭho, sadisaṃ kuṇḍalaṃ sakuṇḍalaṃ, taṃ assa atthīti sakuṇḍalī, yuttakuṇḍalī aññamaññañca tuyhañca anucchavikakuṇḍalīti attho. Kappitakesamassūti sammākappitakesamassu. Āmuttahatthābharaṇoti paṭimukkaaṅguliyādihatthābharaṇo. ๑๐๙๔. ในคาถานั้น บทว่า สุกุณฺฑลี ได้แก่ ผู้มีหูอันประดับแล้วด้วยกุณฑลที่สวยงาม. มีอีก पाठ หนึ่งว่า สกุณฺฑลี, กุณฑลที่คู่กันชื่อว่า สกุณฑละ, กุณฑลนั้นมีอยู่แก่เทพบุตรนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สกุณฑลี, อธิบายว่า มีกุณฑลที่สมควรกันและกันและสมควรแก่ท่าน. บทว่า กปฺปิตเกสมสฺสุ ได้แก่ มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งไว้ดีแล้ว. บทว่า อามุตฺตหตฺถาภรโณ ได้แก่ ผู้สวมเครื่องประดับมือมีแหวนเป็นต้น. 1098. Taṇhakkhayūpapanneti taṇhakkhayaṃ arahattaṃ, nibbānameva vā upagate, adhigatavanteti attho. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๐๙๘. บทว่า ตณฺหกฺขยูปปนฺเน อธิบายว่า ผู้เข้าถึงอรหัตตผลอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา หรือเข้าถึงพระนิพพานทีเดียว คือผู้ได้บรรลุแล้ว. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Paṭhamakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากุณฑลีวิมานที่ ๑ จบ. 9. Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā ๙. อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน Alaṅkato malyadharo suvatthoti dutiyakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena dve aggasāvakā kāsīsu janapadacārikaṃ carantātiādi sabbaṃ anantarasadisameva. เรื่องทุติยกุณฑลีวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อลงฺกโต มลฺยธโร สุวตฺโถ" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี. เรื่องทั้งหมดมีเนื้อหาเหมือนกับเรื่องก่อนหน้านี้ทุกประการ คือ สมัยนั้น พระอัครสาวก 2 องค์เที่ยวจาริกไปในชนบทในแคว้นกาสี เป็นต้น. 1101. ๑๑๐๑. ‘‘Alaṅkato malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu; Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā. ท่านผู้ประดับประดา ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลสวยงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับที่มือ มียศ รุ่งเรืองอยู่ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์ 1102. ๑๑๐๒. ‘‘Dibbā [Pg.277] ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā; Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti. ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสร 64 นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางฟ้าผู้เป็นบริจาริกาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ประเสริฐ ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่ 1103. ๑๑๐๓. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi; ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก... (ละ)... และรัศมีของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ" ดังนี้ ได้ทูลถามแล้ว 1104. ๑๑๐๔. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 1105. ๑๑๐๕. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, disvāna samaṇe sādhurūpe; Sampannavijjācaraṇe yasassī, bahussute sīlavante pasanne; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้เห็นสมณะผู้มีรูปงาม ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ มียศ เป็นพหูสูต มีศีล มีจิตผ่องใส ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยความเคารพ 1106. ๑๑๐๖. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. เพราะกรรมนั้น รัศมีของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้... (ละ)... และรัศมีของข้าพเจ้าก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Gāthāsupi apubbaṃ natthi. แม้ในคาถาทั้งหลาย ก็ไม่มีเนื้อความใหม่. Dutiyakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยกุณฑลีวิมาน จบ. 10. (Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาอุตตรวิมาน (ปายาสิวิมาน) Yā devarājassa sabhā sudhammāti uttaravimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute dhātuvibhāge ca kate tattha tattha thūpesu patiṭṭhāpiyamānesu dhammavinayaṃ saṅgāyituṃ uccinitvā gahitesu mahākassapappamukhesu mahātheresu yāva vassūpagamanā aññesu ca theresu attano attano parisāya saddhiṃ tattha tattha vasantesu āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ gantvā siṃsapāvane vasi. Atha pāyāsi rājañño therassa tattha vasanabhāvaṃ sutvā mahatā janakāyena [Pg.278] parivuto taṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā nisinno attano diṭṭhigataṃ pavedesi. Atha naṃ thero candimasūriyūdāharaṇādīhi paralokassa atthibhāvaṃ pakāsento anekavihitahetūpamālaṅkataṃ diṭṭhigaṇṭhiviniveṭhanaṃ nānānayavicittaṃ pāyāsisuttaṃ (dī. ni. 2.406 ādayo) desetvā taṃ diṭṭhisampadāyaṃ patiṭṭhāpesi. เรื่องอุตตรวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "ยา เทวราชสฺส สภา สุธมฺมา" เป็นต้น เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว และเมื่อการแจกพระบรมสารีริกธาตุสำเร็จแล้ว เมื่อพระสถูปกำลังได้รับการสถาปนาในที่นั้นๆ และเมื่อพระมหาเถระทั้งหลายมีพระมหากัสสปะเป็นประมุข ผู้ได้รับเลือกและคัดสรรเพื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัย พร้อมด้วยพระเถระอื่นๆ กำลังจำพรรษาอยู่ในที่นั้นๆ พร้อมด้วยบริษัทของตนๆ จนกว่าจะถึงกาลเข้าพรรษา ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ 500 รูป ได้เดินทางไปยังเมืองเสตัพยะ และพักอยู่ที่ป่าสีสปา. ครั้งนั้น ปายาสิราชัญญะได้ฟังข่าวว่าพระเถระพักอยู่ที่นั่น จึงแวดล้อมด้วยมหาชน เข้าไปหาท่านพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งลง ได้ประกาศทิฏฐิของตน. ลำดับนั้น พระเถระได้แสดงปายาสิสูตร ซึ่งประดับด้วยเหตุและอุปมามากมายหลากหลายนัย สามารถคลายปมแห่งทิฏฐิอันวิจิตร ประกาศความมีอยู่ของปรโลกด้วยอุทาหรณ์มีพระจันทร์และพระอาทิตย์เป็นต้น แล้วได้ตั้งราชัญญะผู้นั้นไว้ในสัมมาทิฏฐิ. So visuddhadiṭṭhiko hutvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dento anuḷārajjhāsayatāya lūkhaṃ adāsi ghāsacchādanamattaṃ kaṇājakaṃ bilaṅgadutiyaṃ sāṇāni ca vatthāni. Evaṃ pana asakkaccadānaṃ datvā kāyassa bhedā hīnakāyaṃ upapajji cātumahārājikānaṃ sahabyataṃ. Tassa pana kiccākiccesu yuttappayutto uttaro nāma māṇavo ahosi dāne byāvaṭo. So sakkaccadānaṃ datvā tāvatiṃsakāyaṃ upapanno, tassa dvādasayojanikaṃ vimānaṃ nibbatti. So kataññutaṃ vibhāvento saha vimānena kumārakassapattheraṃ upasaṅkamitvā vimānato oruyha pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Taṃ thero – พระเจ้าปายาสินั้นทรงมีความเห็นอันหมดจดแล้ว เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง เป็นต้น เพราะไม่มีอัธยาศัยกว้างขวาง จึงได้ถวายทานที่เศร้าหมอง คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นกับข้าวที่สอง และผ้าเนื้อหยาบ เพียงเพื่อเป็นอาหารและเครื่องนุ่งห่มเท่านั้น ครั้นถวายทานโดยไม่เคารพอย่างนี้แล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตก ได้บังเกิดในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกาซึ่งเป็นภพชั้นต่ำ แต่มาณพชื่ออุตตระ ผู้ขวนขวายในกิจการน้อยใหญ่ของพระองค์ เป็นผู้หมั่นในการให้ทาน เขาครั้นให้ทานโดยเคารพแล้ว จึงบังเกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ วิมานขนาด ๑๒ โยชน์ได้บังเกิดขึ้นแก่เขา เทพบุตรนั้นประสงค์จะแสดงความกตัญญู จึงพร้อมกับวิมานเข้าไปหาพระกุมารกัสสปเถระ ลงจากวิมานแล้วไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีได้ยืนอยู่แล้ว พระเถระได้ตรัสถามเทพบุตรนั้นว่า – 1108. ๑๑๐๘. ‘‘Yā devarājassa sabhā sudhammā, yatthacchati devasaṅgho samaggo; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. “สุธรรมาสภาของท้าวเทวราช ที่หมู่เทพประชุมพร้อมเพรียงกัน ณ ที่ใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ 1109. ๑๑๐๙. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi paṭipucchi; “ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ ได้ตรัสถามด้วยคาถาทั้งหลาย 1110. ๑๑๑๐. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1111. ๑๑๑๑. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, rañño pāyāsissa ahosiṃ māṇavo; Laddhā dhanaṃ saṃvibhāgaṃ akāsiṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. “เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้เป็นมาณพของพระเจ้าปายาสิ ได้ทรัพย์แล้วได้ทำการแบ่งปัน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1112. ๑๑๑๒. ‘‘Tena [Pg.279] metādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – So devaputto tassa imāhi gāthāhi byākāsi. เทพบุตรนั้นได้พยากรณ์แก่พระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ 1108. Tattha devarājassāti sakkassa. Sabhā sudhammāti evaṃnāmakaṃ santhāgāraṃ. Yatthāti yassaṃ sabhāyaṃ. Acchatīti nisīdati. Devasaṅghoti tāvatiṃsadevakāyo. Samaggoti sahito sannipatito. ๑๑๐๘. ในคาถานั้น บทว่า เทวราชสฺส หมายถึง ท้าวสักกะ. บทว่า สภา สุธมฺมา หมายถึง ศาลาที่ประชุมชื่ออย่างนั้น. บทว่า ยตฺถ หมายถึง ในสภาใด. บทว่า อจฺฉติ หมายถึง ย่อมอยู่. บทว่า เทวสงฺโฆ หมายถึง หมู่เทพชั้นดาวดึงส์. บทว่า สมคฺโค หมายถึง พร้อมเพรียงกัน ประชุมกัน. 1111. Pāyāsissa ahosiṃ māṇavoti pāyāsirājaññassa kiccākiccakaro daharatāya māṇavo, nāmena pana uttaro nāma ahosiṃ. Saṃvibhāgaṃ akāsinti ahameva abhuñjitvā yathāladdhaṃ dhanaṃ dānamukhe pariccajanavasena saṃvibhajanaṃ akāsiṃ. Annañca pānañca pariccajantoti vacanaseso. Atha vā dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. Kathaṃ? Sakkaccaṃ. Kīdisaṃ? Annañca pānañcāti yojetabbaṃ. ๑๑๑๑. บทว่า ปายาสิสฺส อโหสึ มาณโว ความว่า ข้าพระองค์เป็นมาณพผู้ทำกิจน้อยใหญ่ของพระเจ้าปายาสิ เพราะยังเป็นหนุ่ม แต่โดยชื่อคือ อุตตระ. บทว่า สํวิภาคํ อกาสึ ความว่า ข้าพระองค์เองไม่ได้บริโภค ได้ทำการแบ่งปันทรัพย์ตามที่ได้มาด้วยอำนาจการสละในทางทาน. พึงเพิ่มบทที่เหลือว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปริจฺจชนฺโต (สละข้าวและน้ำ). อีกนัยหนึ่ง ข้าพระองค์ได้ให้ทานอันไพบูลย์. ให้อย่างไร? โดยเคารพ. ให้อะไร? พึงประกอบความว่า อนฺนญฺจ ปานญฺจ (ข้าวและน้ำ). (Uttara) pāyāsivimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปายาสิวิมาน (ของอุตตรเทพบุตร) จบ. Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในวิมานวัตถุแห่งขุททกนิกายอรรถกถา ชื่อปรมัตถทีปนี Dasavatthupaṭimaṇḍitassa chaṭṭhassa pāyāsivaggassa แห่งปายาสิวรรคที่ ๖ อันประดับด้วย ๑๐ เรื่อง Atthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนา จบ. 7. Sunikkhittavimānavaggo ๗. สุนิกขิตตวรรค 1. Cittalatāvimānavaṇṇanā ๑. อรรถกถาจิตตลตาวิมาน Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsatīti cittalatāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsako daliddo appabhogo paresaṃ kammaṃ katvā jīvati. So saddho pasanno jiṇṇe vuḍḍhe mātāpitaro posento ‘‘itthiyo nāma patikule ṭhitā issariyaṃ karonti, sassusasurānaṃ manāpacāriniyo dullabhā’’ti mātāpitūnaṃ cittadukkhaṃ pariharanto dārapariggahaṃ akatvā sayameva ne upaṭṭhahati, sīlāni rakkhati, uposathaṃ upavasati[Pg.280], yathāvibhavaṃ dānāni deti. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena gantvā katakammaṃ imāhi gāthāhi paṭipucchi – เรื่องจิตตลตาวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ จิตฺตลตํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นคนยากจน มีโภคะน้อย เลี้ยงชีพด้วยการทำงานให้ผู้อื่น. เขาเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา ด้วยดำริว่า “หญิงที่อยู่ในตระกูลสามีแล้วเป็นใหญ่ และเป็นที่พอใจของพ่อผัวแม่ผัวนั้นหาได้ยาก” จึงไม่รับภรรยาเพื่อจะบำบัดความทุกข์ใจของมารดาบิดา เขาบำรุงท่านทั้งสองด้วยตนเอง รักษาศีล รักษาอุโบสถ ให้ทานตามกำลัง. ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในวิมานขนาด ๑๒ โยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ไปยังที่นั้นโดยนัยที่กล่าวแล้วข้างต้น แล้วได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ว่า – 1114. ๑๑๑๔. ‘‘Yathā vanaṃ cittalataṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. “สวนจิตรลดาอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ 1115. ๑๑๑๕. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ 1116. ๑๑๑๖. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1117. ๑๑๑๗. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ; Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. “เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ เป็นคนยากจน ไม่มีที่พึ่ง เป็นคนกำพร้า เป็นกรรมกร ได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1118. ๑๑๑๘. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Sopi tassa byākāsi. Sesaṃ vuttanayameva. แม้เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่พระเถระแล้ว. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. Cittalatāvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาจิตตลตาวิมาน จบ. 2. Nandanavimānavaṇṇanā ๒. อรรถกถานันทนวิมาน Yathā [Pg.281] vanaṃ nandanaṃ pabhāsatīti nandanavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthiyaṃ aññataro upāsakotiādi sabbaṃ anantaravimānasadisaṃ. Ayaṃ pana dārapariggahaṃ katvā mātāpitaro posesīti ayameva viseso. เรื่องนันทนวิมาน เริ่มต้นว่า “ยถา วนํ นนฺทนํ ปภาสติ”. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ในกรุงสาวัตถี มีอุบาสกคนหนึ่ง เป็นต้น ทั้งหมดเหมือนกับวิมานเรื่องก่อน. แต่มีข้อแตกต่างเพียงเท่านี้ว่า อุบาสกผู้นี้ได้รับภรรยาแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา. 1120. ๑๑๒๐. Yathā vanaṃ nandanaṃ pabhāsati, uyyānaseṭṭhaṃ tidasānamuttamaṃ; Tathūpamaṃ tuyhamidaṃ vimānaṃ, obhāsayaṃ tiṭṭhati antalikkhe. “สวนนันทวันอันประเสริฐ ซึ่งเป็นอุทยานสูงสุดของทวยเทพ ย่อมส่องสว่างฉันใด วิมานของท่านนี้ก็เปรียบปานดังนั้น ส่องสว่างตั้งอยู่ในอากาศ 1121. ๑๑๒๑. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatīti. “ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ 1122. ๑๑๒๒. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1123. ๑๑๒๓. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, daliddo atāṇo kapaṇo kammakaro ahosiṃ; Jiṇṇe ca mātāpitaro abhāriṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. “เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ เป็นคนยากจน ไม่มีที่พึ่ง เป็นคนกำพร้า เป็นกรรมกร ได้เลี้ยงดูมารดาบิดาผู้แก่ชรา และท่านผู้มีศีลทั้งหลายก็เป็นที่รักของข้าพระองค์ ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใส ได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1124. ๑๑๒๔. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพระองค์จึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพระองค์ก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้ – Gāthāhi byākāsi. Tattha gāthāsupi apubbaṃ natthi. (เทพบุตรนั้น) ได้พยากรณ์ด้วยคาถาทั้งหลาย. แม้ในคาถาทั้งหลายเหล่านั้น ไม่มีอะไรใหม่. Nandanavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานันทนวิมาน จบแล้ว. 3. Maṇithūṇavimānavaṇṇanā ๓. อรรถกถามณิถูณวิมาน Uccamidaṃ [Pg.282] maṇithūṇaṃ vimānanti maṇithūṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sambahulā therā bhikkhū araññāyatane viharanti. Tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya gamanamagge eko upāsako visamaṃ samaṃ karoti, kaṇṭake nīharati, gacchagumbe apaneti, udakakāle mātikāsu setuṃ bandhati, vivanaṭṭhānesu chāyārukkhe ropeti, jalāsayesu mattikaṃ uddharitvā te puthulagambhīre karoti, titthe sampādeti, yathāvibhavaṃ dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallānatthero upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi paṭipucchi – เรื่องมณิถูณวิมาน เริ่มต้นว่า Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน กรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ภิกษุเถระจำนวนมากจำพรรษาอยู่ในป่า. ในเส้นทางที่พระเถระเหล่านั้นเดินไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต มีอุบาสกคนหนึ่งทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบ ถอนหนาม กำจัดพุ่มไม้ ในฤดูน้ำก็ผูกสะพานข้ามร่องน้ำ ปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาในที่โล่งแจ้ง ขุดดินในสระน้ำทำให้สระเหล่านั้นกว้างและลึก จัดทำท่าลงน้ำ ให้ทานตามกำลังทรัพย์ รักษาศีล. ในเวลาต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ท่านพระมหาโมคคัลลานเถระเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 1126. ๑๑๒๖. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. “วิมานนี้มีเสาแก้วมณี สูงตระหง่าน กว้างสิบสองโยชน์โดยรอบ มียอดปราสาทเจ็ดร้อยหลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแผ่นเงิน งดงาม 1127. ๑๑๒๗. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇacchannā. “ในวิมานนั้น ท่านนั่ง ดื่ม และบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในที่นี้มีกามคุณ ๕ และรสทิพย์ ทั้งเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 1128. ๑๑๒๘. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้ด้วยผลบุญอะไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. Sopi tassa gāthāhi byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายว่า – 1130. ๑๑๓๐. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1131. ๑๑๓๑. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, vivane pathe saṅkamanaṃ akāsiṃ; Ārāmarukkhāni ca ropayissaṃ, piyā ca me sīlavanto ahesuṃ; Annañca pānañca pasannacitto, sakkacca dānaṃ vipulaṃ adāsiṃ. “เมื่อข้าพเจ้าเป็นมนุษย์อยู่ในหมู่มนุษย์ ได้ทำสะพานในทางเปลี่ยวในป่า ได้ปลูกต้นไม้ในสวน และท่านผู้มีศีลทั้งหลายเป็นที่รักของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามีจิตเลื่อมใสได้ถวายทานคือข้าวและน้ำอย่างไพบูลย์โดยเคารพ 1132. ๑๑๓๒. ‘‘Tena [Pg.283] metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้...ฯลฯ...และวรรณะของข้าพเจ้าส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” ดังนี้. 1131. Tattha vivaneti araññe. Ārāmarukkhāni cā ārāmabhūte rukkhe, ārāmaṃ katvā tattha rukkhe ropesinti attho. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayameva. ๑๑๓๑. ในคาถานั้น บทว่า vivane ได้แก่ ในป่า. บทว่า Ārāmarukkhāni ca ได้แก่ ต้นไม้ที่เป็นเหมือนสวน อธิบายว่า ทำเป็นสวนแล้วปลูกต้นไม้ในที่นั้น. ที่เหลือทั้งหมดมีนัยดังที่กล่าวแล้ว. Maṇithūṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามณิถูณวิมาน จบแล้ว. 4. Suvaṇṇavimānavaṇṇanā ๔. อรรถกถาสุวัณณวิมาน Sovaṇṇamaye pabbatasminti suvaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā andhakavinde viharati. Tena samayena aññataro upāsako saddho pasanno vibhavasampanno tassa gāmassa avidūre aññatarasmiṃ muṇḍakapabbate sabbākārasampannaṃ bhagavato vasanānucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā tattha bhagavantaṃ vasāpento sakkaccaṃ upaṭṭhahi, sayañca niccasīle patiṭṭhito suvisuddhasīlasaṃvaro hutvā kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Tassa kammānubhāvasaṃsūcakaṃ nānāratanaraṃsijālasamujjalaṃ vicittavedikāparikkhittaṃ vividhavipulālaṅkāropasobhitaṃ suvibhattabhittitthambhasopānaṃ ārāmaramaṇīyakaṃ kañcanapabbatamuddhani vimānaṃ uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi – เรื่องสุวัณณวิมาน เริ่มต้นว่า Sovaṇṇamaye pabbatasminti. เรื่องนั้นมีที่มาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ. สมัยนั้น อุบาสกคนหนึ่งมีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้ให้สร้างพระคันธกุฎีอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง สมควรเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ณ ภูเขามุณฑกะลูกหนึ่ง ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น แล้วนิมนต์พระผู้มีพระภาคให้ประทับในพระคันธกุฎีนั้น ได้อุปัฏฐากโดยเคารพ. แม้ตนเองก็ตั้งมั่นอยู่ในศีลเป็นนิตย์ มีความสำรวมในศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง ทำกาละแล้ว บังเกิดในภพดาวดึงส์. วิมานอันเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงอานุภาพแห่งกรรม รุ่งเรืองด้วยข่ายรัศมีแห่งรัตนะนานาชนิด ประดับด้วยเครื่องอลังการอันวิจิตรไพบูลย์ต่างๆ มีฝา เสา และบันไดที่แบ่งส่วนไว้ดี มีสวนอันน่ารื่นรมย์ ได้เกิดขึ้นบนยอดภูเขาทองเพื่อเทพบุตรนั้น. ท่านพระมหาโมคคัลลานะจาริกไปในเทวโลก ได้เห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงทูลถามด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 1134. ๑๑๓๔. ‘‘Sovaṇṇamaye pabbatasmiṃ, vimānaṃ sabbatopabhaṃ; Hemajālapaṭicchannaṃ, kiṅkiṇijālakappitaṃ. “บนภูเขาทอง มีวิมานส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ปกคลุมด้วยข่ายทองคำ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง 1135. ๑๑๓๕. ‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā; Ekamekāya aṃsiyā, ratanā satta nimmitā. “เสาทั้งหลายทำดีแล้ว มีแปดเหลี่ยม ทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ในแต่ละเหลี่ยมนั้น ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการที่เนรมิตขึ้น 1136. ๑๑๓๖. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca; Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca. “(รัตนะ ๗ ประการคือ) แก้วไพฑูรย์และทองคำ แก้วผลึกและเงิน แก้วมสารคัลละและมุกดา และแก้วทับทิม 1137. ๑๑๓๗. ‘‘Citrā manoramā bhūmi, na tatthuddhaṃsatī rajo; Gopānasīgaṇā pītā, kūṭaṃ dārenti nimmitā. “พื้นวิมานวิจิตรงดงาม ไม่มีฝุ่นฟุ้งขึ้นในที่นั้น หมู่จันทันสีเหลืองอร่ามที่เนรมิตขึ้น รองรับยอดปราสาทอยู่ 1138. ๑๑๓๘. ‘‘Sopānāni [Pg.284] ca cattāri, nimmitā caturo disā; Nānāratanagabbhehi, ādiccova virocati. “บันไดสี่สาย เนรมิตไว้ในสี่ทิศ มีภายในที่ประดับด้วยรัตนะนานาชนิด รุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์ 1139. ๑๑๓๙. ‘‘Vediyā catasso tattha, vibhattā bhāgaso mitā; Daddallamānā ābhanti, samantā caturo disā. “ในวิมานนั้นมีเวทิกา (ระเบียง) สี่ด้าน แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างพอเหมาะ ส่องแสงรุ่งโรจน์ไปทั่วทั้งสี่ทิศ 1140. ๑๑๔๐. ‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputto mahappabho; Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā. “ดูกรเทพบุตรผู้มีอานุภาพมาก ในวิมานอันประเสริฐนั้น ท่านรุ่งเรืองยิ่งนักด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์เมื่ออุทัย 1141. ๑๑๔๑. ‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana; Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. “นี้เป็นผลทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้า” ดังนี้. Sopissa imāhi gāthāhi byākāsi – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้ทูลตอบท่านด้วยคาถาทั้งหลายเหล่านี้ว่า – 1142. ‘‘So devaputto attamano…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๑๑๔๒. “เทพบุตรนั้นดีใจ...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร” 1143. ๑๑๔๓. ‘‘Ahaṃ andhakavindasmiṃ, buddhassādiccabandhuno; Vihāraṃ satthu kāresiṃ, pasanno sehi pāṇibhi. “ข้าพเจ้าอยู่ที่เมืองอันธกวินทะ ได้ให้สร้างวิหารถวายแด่พระศาสดา ผู้เป็นพระพุทธเจ้าเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ ด้วยมือของตนเอง ด้วยจิตที่เลื่อมใส 1144. ๑๑๔๔. ‘‘Tattha gandhañca mālañca, paccayañca vilepanaṃ; Vihāraṃ satthu adāsiṃ, vippasannena cetasā; Tena mayhaṃ idaṃ laddhaṃ, vasaṃ vattemi nandane. “ในวิหารนั้น ข้าพเจ้าได้ถวายของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้แด่พระศาสดา ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัตินี้ และเป็นอยู่ในสวนนันทวัน 1145. ๑๑๔๕. ‘‘Nandane ca vane ramme, nānādijagaṇāyute; Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. “และในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อาศัยของหมู่สกุณาต่างๆ ข้าพเจ้าแวดล้อมด้วยเหล่านางอัปสร ย่อมเพลิดเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง” ดังนี้. 1134. Tattha sabbatopabhanti sabbabhāgehi pabhāsantaṃ pabhāmuñcanakaṃ. Kiṅkiṇijālakappitanti kappitakiṅkiṇikajālaṃ. ๑๑๓๔. ในคาถานั้น บทว่า sabbatopabhaṃ ได้แก่ ส่องสว่างในทุกส่วน คือเปล่งแสงสว่าง. บทว่า Kiṅkiṇijālakappitaṃ ได้แก่ ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่ง. 1135. Sabbe veḷuriyāmayāti sabbe thambhā veḷuriyamaṇimayā. Tattha pana ekamekāya aṃsiyāti aṭṭhaṃsesu thambhesu ekamekasmiṃ aṃsabhāge. Ratanā satta nimmitāti sattaratanakammanimmitā, ekeko aṃso sattaratanamayoti attho. ๑๑๓๕. บทว่า Sabbe veḷuriyāmayā ได้แก่ เสาทั้งหมดทำด้วยแก้วไพฑูรย์. ในบทเหล่านั้น บทว่า ekamekāya aṃsiyā ได้แก่ ในแต่ละส่วนของเหลี่ยมในบรรดาเสาแปดเหลี่ยม. บทว่า Ratanā satta nimmitā ได้แก่ กรรมเนรมิตด้วยรัตนะ ๗ ประการ อธิบายว่า แต่ละเหลี่ยมประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ. 1136. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassā’’tiādinā nānāratanāni dasseti. Tattha veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena ca suvaṇṇena ca nimmitā, citrāti [Pg.285] vā yojanā. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Phalikā rūpiyassa cāti etthāpi eseva nayo. Masāragallamuttāhīti kabaramaṇīhi. Lohitaṅgamaṇīhi cāti rattamaṇīhi. ๑๑๓๖. ทรงแสดงรัตนะต่างๆ ด้วยบทเป็นต้นว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" ในบทเหล่านั้น บทว่า "เวฬูริยสุวณฺณสฺส" พึงประกอบความว่า อันเขาสร้างแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทอง หรือว่า วิจิตร จริงอยู่ สัตถีวิภัตติบทนี้ลงในอรรถกรณะ แม้ในบทว่า "ผลิการูปิยสฺส จ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า "มสารคัลลมุตฺตาหิ" คือ ด้วยแก้วประพาฬ บทว่า "โลหิตงฺกมณีหิ จ" คือ ด้วยแก้วมณีสีแดง 1137. Na tatthuddhaṃsatī rajoti maṇimayabhūmikattā na tasmiṃ vimāne rajo uggacchati. Gopānasīgaṇāti gopānasīsamūhā. Pītāti pītavaṇṇā, suvaṇṇamayā ceva phussarāgādimaṇimayā cāti attho. Kūṭaṃ dhārentīti sattaratanamayaṃ kaṇṇikaṃ dhārenti. ๑๑๓๗. บทว่า "น ตตฺถุทฺธํสตี รโช" ความว่า เพราะพื้นสำเร็จด้วยแก้วมณี ธุลีจึงไม่ฟุ้งขึ้นในวิมานนั้น บทว่า "โคปานสีคณา" คือ หมู่แห่งจันทัน บทว่า "ปีตา" คือ มีสีเหลือง อธิบายว่า สำเร็จด้วยทองและสำเร็จด้วยแก้วมณีมีบุษราคัมเป็นต้น บทว่า "กูฏํ ธาเรนฺติ" คือ ย่อมทรงไว้ซึ่งช่อฟ้าอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ 1138-9. Nānāratanagabbhehīti nānāratanamayehi ovarakehi. Vediyāti vedikā. Catassoti catūsu disāsu catasso. Tenāha ‘‘samantā caturo disā’’ti. บทว่า "นานารตนคพฺเภหิ" คือ ด้วยห้องน้อยอันสำเร็จด้วยรัตนะต่างๆ บทว่า "เวทิยา" คือ ราวบันได บทว่า "จตสฺโส" คือ สี่ราวในทิศทั้งสี่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สมนฺตา จตุโร ทิสา" 1140. Mahappabhoti mahājutiko. Udayantoti uggacchanto. Bhāṇumāti ādicco. ๑๑๔๐. บทว่า "มหปฺปโภ" คือ มีรุ่งเรืองมาก บทว่า "อทยนฺโต" คือ กำลังขึ้น บทว่า "ภานุมา" คือ พระอาทิตย์ 1143. Sehi pāṇibhīti kāyasāraṃ puññaṃ pasavanto attano pāṇīhi taṃ taṃ kiccaṃ karonto vihāraṃ satthu kāresinti yojanā. Atha vā sehi pāṇibhīti tattha andhakavindasmiṃ gandhañca mālañca paccayañca vilepanañca pūjāvasena. Yathā kathaṃ? Vihārañca vippasannena cetasā satthuno adāsiṃ pūjesiṃ niyyādesiṃ cāti evamettha yojanā veditabbā. ๑๑๔๓. บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" พึงประกอบความว่า เราผู้ยังบุญอันมีกายเป็นสาระให้เกิด กระทำกิจนั้นๆ ด้วยมือของตน ได้ให้สร้างวิหารถวายพระศาสดา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "เสหิ ปาณิภิ" คือ ในเมืองอันธกวินทะนั้น เราได้ถวาย ได้บูชา ได้มอบถวายวิหารที่สร้างไว้ พร้อมทั้งของหอม ระเบียบดอกไม้ ปัจจัย และเครื่องลูบไล้ ด้วยอำนาจแห่งการบูชา แด่พระศาสดา ด้วยจิตอันเลื่อมใส พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ 1144. Tenāti tena yathāvuttena puññakammena kāraṇabhūtena. Mayhanti mayā. Idanti idaṃ puññaphalaṃ, idaṃ vā dibbaṃ ādhipateyyaṃ. Tenāha ‘‘vasaṃ vattemī’’ti. ๑๑๔๔. บทว่า "เตน" คือ ด้วยบุญกรรมอันเป็นเหตุดังที่กล่าวแล้วนั้น บทว่า "มยฺหํ" คือ อันเรา (ได้แล้ว) บทว่า "อิทํ" คือ ผลแห่งบุญนี้ หรือความเป็นใหญ่ทิพย์นี้ (อันเราได้แล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วสํ วตฺเตมิ" 1145. Nandaneti nandiyā dibbasamiddhiyā uppajjanaṭṭhāne imasmiṃ devaloke, tatthāpi visesato nandane vane ramme, evaṃ ramaṇīye imasmiṃ nandane vane ramāmīti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๑๔๕. บทว่า "นนฺทเน" พึงประกอบความว่า ในเทวโลกนี้ อันเป็นที่เกิดแห่งความสำเร็จทิพย์อันน่าเพลิดเพลิน และแม้ในเทวโลกนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ เราย่อมรื่นรมย์ในสวนนันทวันอันน่าเพลิดเพลินเช่นนี้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Evaṃ devatāya attano puññakamme āvikate thero saparivārassa tassa devaputtassa dhammaṃ desetvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. เมื่อเทวดาแสดงบุญกรรมของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรพร้อมทั้งบริวารนั้น แล้วกราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติแล้ว ได้ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทผู้ประชุมกันแล้ว พระธรรมเทศนานั้นได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล Suvaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุวรรณวิมาน จบ 5. Ambavimānavaṇṇanā ๕. อรรถกถาอัมพวิมาน Uccamidaṃ [Pg.286] maṇithūṇanti ambavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahe aññataro duggatapuriso paresaṃ bhattavetanabhato hutvā ambavanaṃ rakkhati. So ekadivasaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ gimhasamaye sūriyātapasantatte uṇhavālikānippīḷite vipphandamānamarīcijālavitthate bhūmippadese tassa ambārāmassa avidūrena maggena sedāgatena gattena gacchantaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā evamāha ‘‘mahā ayaṃ, bhante, ghammapariḷāho, ativiya parissantarūpo viya dissati, sādhu, bhante, ayyo imaṃ ambārāmaṃ pavisitvā muhuttaṃ vissamitvā addhānaparissamaṃ paṭivinodetvā gacchatha anukampaṃ upādāyā’’ti. Thero visesato tassa cittappasādaṃ paribrūhetukāmo taṃ ārāmaṃ pavisitvā aññatarassa ambarukkhassa mūle nisīdi. เรื่องอัมพวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "อุจฺจมิทํ มณิถูณํ" เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น ในกรุงราชคฤห์ มีบุรุษผู้ยากจนคนหนึ่ง เป็นผู้รับจ้างด้วยอาหารและค่าจ้างของผู้อื่น เฝ้าสวนมะม่วงอยู่ วันหนึ่ง เขาเห็นพระสารีบุตรผู้มีอายุ กำลังเดินไปตามทางที่ไม่ไกลจากสวนมะม่วงนั้น ในฤดูร้อน ในภูมิประเทศที่ร้อนระอุด้วยแดด ถูกเบียดเบียนด้วยเม็ดทรายร้อน ปกคลุมด้วยข่ายแห่งพยับแดดที่สั่นระริก ด้วยร่างกายที่ชุ่มด้วยเหงื่อ เมื่อเห็นแล้วจึงเกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความร้อนอบอ้าวในฤดูร้อนนี้รุนแรงนัก ท่านดูเหมือนจะเหน็ดเหนื่อยอย่างยิ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้เป็นเจ้าจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปในสวนมะม่วงนี้ พักสักครู่หนึ่ง บรรเทาความเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางแล้วจึงค่อยไปเถิด" พระเถระมีความประสงค์จะเพิ่มพูนความเลื่อมใสในจิตของบุรุษนั้นเป็นพิเศษ จึงเข้าไปยังสวนนั้นแล้วนั่งลงที่โคนต้นมะม่วงต้นหนึ่ง Puna so puriso āha ‘‘sace, bhante, nhāyitukāmattha, ahaṃ ito kūpato udakaṃ uddharitvā tumhe nhāpessāmi, pānīyañca dassāmī’’ti. Theropi adhivāsesi tuṇhībhāvena. So kūpato udakaṃ uddharitvā parissāvetvā theraṃ nhāpesi, nhāpetvā ca hatthapāde dhovitvā nisinnassa pānīyaṃ upanesi. Thero pānīyaṃ pivitvā paṭippassaddhadaratho tassa purisassa udakadāne ceva nhāpane ca anumodanaṃ vatvā pakkāmi. Atha so puriso ‘‘ghammābhitattassa vata therassa ghammapariḷāhaṃ paṭippassambhesiṃ, bahuṃ vata mayā puññaṃ pasuta’’nti uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. So aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno upasaṅkamitvā imāhi gāthāhi katapuññaṃ pucchi. อีกครั้งหนึ่ง บุรุษนั้นกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านประสงค์จะสรงน้ำ ข้าพเจ้าจะตักน้ำจากบ่อนี้มาให้ท่านสรง และจะถวายน้ำดื่มด้วย" แม้พระเถระก็รับด้วยดุษณีภาพ บุรุษนั้นตักน้ำจากบ่อ กรองแล้ว ให้พระเถระสรง ครั้นให้สรงแล้ว ล้างมือและเท้าแล้ว ได้ถวายน้ำดื่มแก่พระเถระผู้นั่งอยู่ พระเถระดื่มน้ำแล้ว มีความกระวนกระวายสงบแล้ว กล่าวอนุโมทนาแก่บุรุษนั้นในการถวายน้ำดื่มและในการถวายน้ำสรงแล้วหลีกไป ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้เสวยปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ว่า "โอ เราได้บรรเทาความร้อนรุ่มของพระเถระผู้ถูกความร้อนแผดเผาแล้วหนอ โอ บุญมากอันเราได้สร้างสมแล้วหนอ" ในเวลาต่อมา เขาทำกาละแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุเข้าไปหาเทพบุตรนั้นแล้ว ได้ถามถึงบุญที่ได้ทำไว้ด้วยคาถาเหล่านี้ 1146. ๑๑๔๖. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasa yojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยทองคำ งดงาม 1147. ๑๑๔๗. ‘‘Tatthacchasi [Pg.287] pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่มและบริโภค ทั้งพิณทิพย์ก็บรรเลงเสียงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 1148. ๑๑๔๘. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. วรรณะของท่านเช่นนี้มีเพราะเหตุไร...ฯลฯ...และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ ดังนี้ 1150. ๑๑๕๐. ‘‘So devaputto attamano…pe…Yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ...นี้เป็นผลแห่งกรรมใด 1151. ๑๑๕๑. ‘‘Gimhānaṃ pacchime māse, patapante divaṅkare; Paresaṃ bhatako poso, ambārāmamasiñcati. ในเดือนท้ายแห่งฤดูร้อน เมื่อพระอาทิตย์แผดเผาอยู่ บุรุษผู้เป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดน้ำสวนมะม่วง 1152. ๑๑๕๒. ‘‘Atha tenāgamā bhikkhu, sāriputtoti vissuto; Kilantarūpo kāyena, akilantova cetasā. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งนามปรากฏว่าสารีบุตร ได้มาทางนั้น มีร่างกายเหน็ดเหนื่อย แต่มีจิตใจไม่เหน็ดเหนื่อย 1153. ๑๑๕๓. ‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, avocaṃ ambasiñcako; Sādhu taṃ bhante nhāpeyyaṃ, yaṃ mamassa sukhāvahaṃ. ข้าพเจ้าผู้รดน้ำมะม่วง เห็นท่านกำลังมา จึงได้กล่าวว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าพึงให้ท่านสรงน้ำ ซึ่งจะเป็นการนำความสุขมาให้แก่ข้าพเจ้า 1154. ๑๑๕๔. ‘‘Tassa me anukampāya, nikkhipi pattacīvaraṃ; Nisīdi rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaro. ท่านได้อนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้านั้น วางบาตรและจีวรลงแล้ว นั่งครองจีวรผืนเดียวที่โคนต้นไม้ในร่มเงา 1155. ๑๑๕๕. ‘‘Tañca acchena vārinā, pasannamānaso naro; Nhāpayī rukkhamūlasmiṃ, chāyāya ekacīvaraṃ. บุรุษนั้นมีใจเลื่อมใส ได้ให้ท่านผู้ครองจีวรผืนเดียวสรงน้ำอันใสสะอาด ที่โคนต้นไม้ในร่มเงา 1156. ๑๑๕๖. ‘‘Ambo ca sitto samaṇo ca nhāpito,Mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ; Iti so pītiyā kāyaṃ, sabbaṃ pharati attano. มะม่วงก็ได้รับการรดน้ำ สมณะก็ได้รับการสรงน้ำ และบุญอันไม่น้อยอันเราได้สร้างสมไว้แล้ว ด้วยเหตุนั้น ปีติจึงแผ่ซ่านไปทั่วกายของตน 1157. ๑๑๕๗. ‘‘Tadeva ettakaṃ kammaṃ, akāsiṃ tāya jātiyā; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, upapannomhi nandanaṃ. ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้นในชาตินั้น ครั้นละกายมนุษย์แล้ว จึงได้มาบังเกิดในสวนนันทวัน 1158. ๑๑๕๘. ‘‘Nandane [Pg.288] ca vane ramme, nānādijagaṇāyute; Ramāmi naccagītehi, accharāhi purakkhato’’ti. – ข้าพเจ้ารื่นรมย์อยู่ด้วยการฟ้อนรำและขับร้อง มีเหล่านางอัปสรแวดล้อม ในสวนนันทวันอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งเป็นที่อยู่ของหมู่สกุณาชาติต่างๆ Sopi tassa imāhi gāthāhi byākāsi. เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระด้วยคาถาเหล่านี้ 1151. Tattha gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhimāse. Patapanteti ativiya dippante, sabbaso uṇhaṃ vissajjenteti attho. Divaṅkareti divākare, ayameva vā pāṭho. Asiñcatīti siñcati, -kāro nipātamattaṃ, siñcati ambarukkhamūlesu dhuvaṃ jalasekaṃ karotīti attho. ‘‘Asiñcathā’’ti ca pāṭho, siñcitthāti attho. ‘‘Asiñcaha’’nti ca paṭhanti, paresaṃ bhatako poso hutvā tadā ambārāmaṃ asiñciṃ ahanti attho. ๑๑๕๑. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า gimhānaṃ pacchime māse ได้แก่ ในเดือนอาสาฬหะ บทว่า patapante ความว่า เมื่อแผดเผาอย่างยิ่ง คือ เมื่อแผ่ความร้อนไปโดยสิ้นเชิง บทว่า divaṅkare ได้แก่ เมื่อดวงอาทิตย์ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า divākare นี้แหละเป็นปาฐะ บทว่า asiñcati คือ siñcati อ-อักษรเป็นเพียงนิบาต ความว่า ย่อมรด คือ ย่อมทำการรดน้ำที่โคนต้นมะม่วงเป็นนิตย์ มีปาฐะว่า asiñcathā ก็มี ความว่า ท่านรดแล้ว ท่านสวดว่า asiñcahaṃ ก็มี ความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างของผู้อื่น ได้รดสวนมะม่วง 1152. Tenāti yena disābhāgena so ambārāmo, tena agamā agañchi. Akilantova cetasāti cetodukkhassa maggeneva pahīnattā cetasā akilantopi samāno kilanturūpo kāyena tena maggena agamāti yojanā. ๑๑๕๒. บทว่า tena ความว่า สวนมะม่วงนั้นอยู่ในทิศทางใด ท่านได้ไปแล้ว ได้ถึงแล้วสู่ทิศทางนั้น บทว่า akilantova cetasā พึงประกอบความว่า เพราะความทุกข์ทางใจอันท่านละได้แล้วด้วยมรรคโดยแท้ แม้จะเป็นผู้ไม่ลำบากทางใจ แต่มีสภาวะลำบากทางกาย ได้ไปแล้วโดยทางนั้น 1153-4. Avocaṃ ahaṃ tadā ambasiñcako hutvāti yojanā. Ekacīvaroti nhāyitukāmoti adhippāyo. พึงประกอบความว่า ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นคนรดน้ำมะม่วง ได้กราบทูลแล้ว บทว่า ekacīvaro อธิบายว่า เป็นผู้ประสงค์จะสรงน้ำ 1156. Itīti evaṃ ‘‘ambo ca sitto, samaṇo ca nhāpito, mayā ca puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ, ekeneva payogena tividhopi attho sādhito’’ti iminākārena pavattāya pītiyā so puriso attano sabbaṃ kāyaṃ pharati, nirantaraṃ phuṭaṃ karotīti yojanā. Atītatthe cetaṃ vattamānavacanaṃ, pharīti attho. ๑๑๕๖. บทว่า iti พึงประกอบความว่า บุรุษนั้นย่อมแผ่ปีติอันเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ว่า 'ต้นมะม่วงเราก็ได้รดแล้ว สมณะเราก็ได้ให้สรงน้ำแล้ว และบุญมิใช่น้อยเราก็ได้สั่งสมแล้ว ประโยชน์ทั้งสามอย่างเราก็ได้ทำให้สำเร็จแล้วด้วยประโยคเดียวเท่านั้น' ไปทั่วกายของตนทั้งหมด คือ ทำให้แผ่ซ่านไปโดยไม่ขาดสาย บทว่า pharati นี้เป็นปัจจุบันกาลพจน์ในอรรถอดีตกาล ความว่า แผ่ไปแล้ว 1157. Tadeva ettakaṃ kammanti taṃ ettakaṃ evaṃ pānīyadānamattakaṃ kammaṃ akāsiṃ, tāya tassaṃ jātiyaṃ aññaṃ nānussarāmīti adhippāyo. Tesaṃ vuttanayameva. ๑๑๕๗. บทว่า tadeva ettakaṃ kammaṃ อธิบายว่า ข้าพเจ้าได้ทำกรรมเพียงเท่านั้น คือสักว่าการถวายน้ำ ในชาตินั้น ข้าพเจ้าระลึกถึงกรรมอื่นไม่ได้ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Ambavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัมพวิมาน จบ 6. Gopālavimānavaṇṇanā ๖. อรรถกถาโคปาลวิมาน Disvāna [Pg.289] devaṃ paṭipucchi bhikkhūti gopālavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane. Tena samayena rājagahavāsī aññataro gopālako pātarāsatthāya pilotikāya puṭabaddhaṃ kummāsaṃ gahetvā nagarato nikkhamitvā gāvīnaṃ caraṇaṭṭhānabhūtaṃ gocarabhūmiṃ sampāpuṇi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno ‘‘ayaṃ idāneva kālaṃ karissati, mayhañca kummāsaṃ datvā tāvatiṃsesu uppajjissatī’’ti ca ñatvā tassa samīpaṃ agamāsi. So velaṃ oloketvā therassa kummāsaṃ dātukāmo ahosi. Tena ca samayena gāviyo māsakkhettaṃ pavisanti. Atha so gopālo cintesi ‘‘kiṃ nu kho therassa kummāsaṃ dadeyyaṃ, udāhu gāviyo māsakkhettato nīhareyya’’nti. Athassa etadahosi ‘‘māsasāmikā maṃ yaṃ icchanti, taṃ karontu, there pana gate kummāsadānantarāyo me siyā, handāhaṃ paṭhamaṃ ayyassa kummāsaṃ dassāmī’’ti taṃ therassa upanesi. Paṭiggahesi thero anukampaṃ upādāya. โคปาลวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน ในกรุงราชคฤห์ ในสมัยนั้น คนเลี้ยงโคชาวกรุงราชคฤห์คนหนึ่ง ถึงเวลาอาหารเช้า ได้ถือขนมกุมมาสที่ห่อด้วยผ้าเก่า ออกจากเมือง ไปถึงที่หากินของโค อันเป็นที่เที่ยวไปของฝูงโค ท่านพระมหาโมคคัลลานะทราบว่า 'คนเลี้ยงโคผู้นี้จักทำกาละในบัดนี้ทีเดียว และครั้นถวายขนมกุมมาสแก่เราแล้ว จักบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์' จึงได้เข้าไปใกล้เขา เขาแลดูเวลาแล้ว มีความประสงค์จะถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ และในสมัยนั้น ฝูงโคกำลังเข้าไปในนาถั่ว ลำดับนั้น คนเลี้ยงโคนั้นคิดว่า 'เราจะพึงถวายขนมกุมมาสแด่พระเถระ หรือหนอ หรือว่าเราจะพึงต้อนฝูงโคออกจากนาถั่ว' ลำดับนั้น เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า 'เจ้าของนาถั่วปรารถนาจะทำสิ่งใดแก่เรา ก็จงทำสิ่งนั้นเถิด แต่เมื่อพระเถระไปแล้ว อันตรายแห่งการถวายขนมกุมมาสจะพึงมีแก่เรา เอาเถิด เราจะถวายขนมกุมมาสแด่พระผู้เป็นเจ้าก่อน' ดังนี้แล้ว จึงน้อมขนมกุมมาสนั้นเข้าไปถวายพระเถระ พระเถระอาศัยความอนุเคราะห์จึงรับไว้ Atha naṃ gāviyo nivattetuṃ parissayaṃ anoloketvā vegena upadhāvantaṃ pādena phuṭṭho āsīviso ḍaṃsi. Theropi taṃ anukampamāno taṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ ārabhi. Gopālakopi gāviyo nivattetvā āgato theraṃ kummāsaṃ paribhuñjantaṃ disvā pasannacitto uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tāvadevassa sakalasarīraṃ visaṃ ajjhotthari. Muhuttameva vege muddhapatte kālamakāsi, kālakato ca tāvatiṃsesu dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno disvā imāhi gāthāhi paṭipucchi – ลำดับนั้น ขณะที่เขากำลังวิ่งเข้าไปโดยเร็ว เพื่อจะต้อนฝูงโคกลับ โดยไม่มองดูภยันตราย อสรพิษที่ถูกเท้าของเขาเหยียบเข้าได้กัดเขา แม้พระเถระ เมื่ออนุเคราะห์เขาอยู่ ก็ได้เริ่มฉันขนมกุมมาสนั้น ฝ่ายคนเลี้ยงโค ครั้นต้อนฝูงโคกลับมาแล้ว ได้เห็นพระเถระกำลังฉันขนมกุมมาสอยู่ ก็มีจิตเลื่อมใส เสวยปีติโสมนัสอันโอฬาร นั่งอยู่ ในขณะนั้นเอง พิษได้แผ่ซ่านไปทั่วสรีระทั้งหมดของเขา เพียงครู่เดียว เมื่อพิษแล่นขึ้นถึงศีรษะ เขาก็ทำกาละ และเมื่อทำกาละแล้ว ก็ได้บังเกิดในวิมานทองสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท่านพระมหาโมคคัลลานะเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว จึงได้ตรัสถามด้วยคาถาเหล่านี้ว่า 1159. ๑๑๕๙. ‘‘Disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhu, ucce vimānamhi ciraṭṭhitike; Āmuttahatthābharaṇaṃ yasassiṃ, dibbe vimānamhi yathāpi candimā. ภิกษุเห็นเทพบุตรผู้มียศ สวมเครื่องประดับมือ สถิตอยู่ในวิมานทิพย์อันสูง ตั้งอยู่ได้นาน ดุจพระจันทร์ จึงได้ทูลถามว่า 1160. ๑๑๖๐. ‘‘Alaṅkato [Pg.290] malyadharo suvattho, sukuṇḍalī kappitakesamassu; Āmuttahatthābharaṇo yasassī, dibbe vimānamhi yathāpi candimā. ท่านประดับประดาแล้ว ทรงพวงมาลัย นุ่งห่มผ้าอย่างดี มีกุณฑลอันงดงาม มีผมและหนวดเคราที่ตัดแต่งแล้ว สวมเครื่องประดับมือ มียศ ในวิมานทิพย์ ดุจพระจันทร์ 1161. ๑๑๖๑. ‘‘Dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Aṭṭhaṭṭhakā sikkhitā sādhurūpā; Dibbā ca kaññā tidasacarā uḷārā, naccanti gāyanti pamodayanti. และพิณทิพย์ทั้งหลายก็บรรเลงเสียงไพเราะ นางอัปสรหกสิบสี่นาง ผู้ได้รับการฝึกฝนมาดี มีรูปร่างงดงาม และเหล่านางเทวกัญญาผู้ยิ่งใหญ่ ผู้เที่ยวไปในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ย่อมฟ้อนรำ ขับร้อง และทำให้รื่นเริงบันเทิงใจ 1162. ๑๑๖๒. ‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo…pe…Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก...ฯลฯ...และวรรณะของท่านก็ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ Sopi tassa byākāsi – เทพบุตรนั้นก็ได้ตอบท่านพระเถระว่า 1163. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. ๑๑๖๓. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี...ฯลฯ... (ถูกพระเถระถามว่า) นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร (จึงได้ทูลตอบดังนี้) 1164. ๑๑๖๔. ‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūto, saṅgamma rakkhissaṃ paresaṃ dhenuyo; Tato ca āgā samaṇo mamantike, gāvo ca māse agamaṃsu khādituṃ. เมื่อข้าพเจ้าเกิดเป็นมนุษย์ในหมู่มนุษย์ ได้รวมกลุ่มกันเลี้ยงแม่โคของผู้อื่น ครั้งนั้น มีสมณะรูปหนึ่งมาสู่สำนักของข้าพเจ้า และฝูงโคก็ได้เข้าไปกินถั่วในนา 1165. ๑๑๖๕. ‘‘Dvayajja kiccaṃ ubhayañca kāriyaṃ, iccevahaṃ bhante tadā vicintayiṃ; Tato ca saññaṃ paṭiladdha yoniso, ‘dadāmi bhante’ti khipiṃ anantakaṃ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้คิดอย่างนี้ว่า 'วันนี้มีกิจสองอย่าง ทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่ต้องทำ' ต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้สติโดยแยบคาย จึงได้แก้ห่อขนมกุมมาส (พลางคิดว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถวาย' 1166. ๑๑๖๖. ‘‘So māsakhettaṃ turito avāsariṃ, purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhanaṃ; Tato ca kaṇho urago mahāviso, aḍaṃsi pāde turitassa me sato. ข้าพเจ้านั้นรีบวิ่งไปยังนาถั่ว ก่อนที่โคจะทำลายทรัพย์สินของเจ้าของนา ครั้งนั้น งูเห่ามีพิษร้ายได้กัดที่เท้าของข้าพเจ้าผู้กำลังรีบวิ่งไปอยู่นั้น 1167. ๑๑๖๗. ‘‘Svāhaṃ aṭṭomhi dukkhena pīḷito, bhikkhu ca taṃ sāmaṃ muñcitvānantakaṃ; Ahāsi kummāsaṃ mamānukampayā, tato cuto kālakatomhi devatā. ข้าพเจ้านั้นถูกทุกข์เบียดเบียนแล้ว ส่วนภิกษุรูปนั้นได้แก้ห่อขนมกุมมาสนั้นด้วยตนเอง ได้ฉันขนมกุมมาสเพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้น ทำกาละแล้ว ได้เป็นเทพบุตร 1168. ๑๑๖๘. ‘‘Tadeva [Pg.291] kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā, sukhañca kammaṃ anubhomi attanā; Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ. กรรมดีนั้นเองที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ และข้าพเจ้าก็เสวยสุขจากกรรมนั้นด้วยตนเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู 1169. ๑๑๖๙. ‘‘Sadevake loke samārake ca, añño muni natthi tayānukampako; Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi taṃ. ในโลกพร้อมทั้งเทวโลกและมารโลก ไม่มีมุนีอื่นใดที่จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะว่าท่านได้อนุเคราะห์ข้าพเจ้าอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าขอนอบน้อมท่านด้วยความกตัญญู 1170. ๑๑๗๐. ‘‘Imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, añño munī natthi tayānukampako; Tayā hi bhante anukampito bhusaṃ, kataññutāya abhivādayāmi ta’’nti. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ในโลกนี้หรือในโลกอื่น ไม่มีมุนีอื่นผู้จะอนุเคราะห์เสมอเหมือนท่าน เพราะว่าข้าพเจ้าได้รับการอนุเคราะห์อย่างยิ่งจากท่าน ด้วยความกตัญญู ข้าพเจ้าจึงขอนอบน้อมท่าน Athāyasmā mahāmoggallāno attanā ca devatāya ca kathitaniyāmeneva taṃ bhagavato ārocesi. Satthā tamatthaṃ paccanubhāsitvā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desetuṃ ‘‘disvāna devaṃ paṭipucchi bhikkhū’’tiādimāha. ลำดับนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคตามทำนองที่ตนและเทวดาได้สนทนากันนั่นเอง พระศาสดาทรงตรัสย้ำเนื้อความนั้นแล้ว ทรงทำเรื่องนั้นให้เป็นอัตถุปปัตติ (เรื่องปรารภ) แล้ว ได้ตรัสพระคาถามีอาทิว่า "ทิสฺวาน เทวํ ปฏิปุจฺฉิ ภิกฺขู" เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่บริษัทที่ประชุมกันอยู่ 1159. Tattha devanti gopāladevaputtaṃ. Bhikkhūti āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ sandhāya satthā vadati. So hi sabbaso bhinnakilesatāya bhikkhu. Vimānassa bahukālāvaṭṭhāyitāya kappaṭṭhitikatāya eva vā ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vuttaṃ, ‘‘ciraṭṭhitika’’ntipi keci paṭhanti. Tañhi ‘‘deva’’nti iminā sambandhitabbaṃ. Sopi hi saṭṭhisatasahassādhikā tisso vassakoṭiyo tattha avaṭṭhānato ‘‘ciraṭṭhitike’’ti vattabbataṃ labhati. Yathāpi candimāti yathā candimā devaputto kantasītalamanoharakiraṇajālasamujjale attano dibbe vimānamhi virocati, evaṃ virocamānanti vacanasesā. ๑๑๕๙. ในคาถานั้น บทว่า เทวํ หมายถึง โคปาลเทวบุตร พระศาสดาตรัสบทว่า ภิกฺขู โดยทรงหมายถึงท่านพระมหาโมคคัลลานะ จริงอยู่ ท่านพระมหาโมคคัลลานะนั้นชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้วโดยสิ้นเชิง บทว่า จิรฏฺฐิติเก ท่านกล่าวไว้เพราะวิมานนั้นตั้งอยู่ได้นาน ตั้งอยู่ตลอดกัปป์ หรือบางอาจารย์ก็อ่านว่า จิรฏฺฐิติกํ บทนั้นพึงสัมพันธ์กับบทว่า เทวํ นี้ จริงอยู่ แม้เทวบุตรนั้นก็ย่อมได้ชื่อว่า จิรฏฺฐิติเก เพราะตั้งอยู่ในวิมานนั้นตลอดสามโกฏิปีเศษอีกหกสิบล้านปี บทว่า ยถาปิ จนฺทิมา ความว่า จันทิมเทวบุตรย่อมรุ่งเรืองในวิมานทิพย์ของตนอันรุ่งโรจน์ด้วยข่ายรัศมีที่น่าใคร่ เย็นใจ และน่ารื่นรมย์ ฉันใด พึงเห็นบทที่เหลือว่า เอวํ วิโรจมานํ (รุ่งเรืองอยู่ ฉันนั้น) 1160. Alaṅkatotiādi tassa devaputtassa therena pucchitākāradassanaṃ, taṃ heṭṭhā vuttatthameva. ๑๑๖๐. บทว่า อลงฺกโต เป็นต้น เป็นการแสดงอาการที่พระเถระถามเทวบุตรนั้น บทนั้นมีเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง 1164. Saṅgammāti [Pg.292] saṅgametvā, saṅgammāti vā saṅgahetvā. Hetvatthopi hi idha antonīto, bahū ekato hutvāti attho. Āgāti āgañchi. Māseti māsasassāni. ๑๑๖๔. บทว่า สงฺคมฺม ความว่า ทำให้ประชุมกัน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า สงฺคมฺม ความว่า รวบรวมไว้ จริงอยู่ แม้อรรถว่าเป็นเหตุก็รวมอยู่ในบทนี้ ความว่า โคจำนวนมากรวมเป็นฝูงเดียวกัน บทว่า อาคา ความว่า ได้มาแล้ว บทว่า มาเส ความว่า ข้าวถั่วแระ 1165. Dvayajjāti dvayaṃ ajja etarahi kiccaṃ kātabbaṃ. Ubhayañca kāriyanti vuttassevatthassa pariyāyavacanaṃ. Saññanti dhammasaññaṃ. Tenāha ‘‘yoniso’’ti paṭiladdhāti paṭilabhitvā. Khipinti paniggāhāpanavasena hatthe khipiṃ. Anantakanti nantakaṃ kummāsaṃ pakkhipitvā bandhitvā ṭhapitaṃ pilotikaṃ. A-kāro cettha nipātamattaṃ. ๑๑๖๕. บทว่า ทฺวยชฺชา ความว่า กิจที่พึงทำ ๒ อย่างมีอยู่ในวันนี้ บัดนี้ บทว่า อุภยญฺจ การิยํ เป็นคำไวพจน์ของเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง บทว่า สญฺญํ ความว่า ธรรมสัญญา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โยนิโส บทว่า ปฏิลทฺธา ความว่า ได้รับแล้ว บทว่า ขิปึ ความว่า ข้าพเจ้าได้โยนใส่ในมือด้วยอำนาจแห่งการให้รับเอา บทว่า อนนฺตกํ คือ ผ้าที่ใส่ขนมกุมมาสแล้วผูกเก็บไว้ ในบทนี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต 1166. Soti so ahaṃ. Turitoti turito sambhamanto. Avāsarinti upagacchi, pāvisiṃ vā. Purā ayaṃ bhañjati yassidaṃ dhananti yassa khettasāmikassa idaṃ māsasassaṃ dhanaṃ, taṃ ayaṃ gogaṇo bhañjati purā tassa bhañjanato, āmaddanato puretaramevāti attho. Tatoti tattha. Turitassa me satoti sambhamantassa me samānassa, sahasā gamanena magge kaṇhasappaṃ anoloketvā gatassāti adhippāyo. ๑๑๖๖. บทว่า โส คือ ข้าพเจ้านั้น บทว่า ตุริโต คือ รีบร้อน กระสับกระส่าย บทว่า อวาสรึ คือ เข้าไปแล้ว หรือเข้าไปแล้ว บทว่า ปุรา อยํ ภญฺชติ ยสฺสิทํ ธนํ ความว่า ทรัพย์คือข้าวถั่วแระนี้เป็นของเจ้าของนาคนใด ฝูงโคนี้จะทำลายทรัพย์นั้นก่อน ก่อนที่ฝูงโคนั้นจะทำลาย จะเหยียบย่ำเสียก่อนทีเดียวนั่นแล บทว่า ตโต คือ ในที่นั้น บทว่า ตุริตสฺส เม สโต ความว่า เมื่อข้าพเจ้ารีบร้อนไปอยู่ อธิบายว่า เมื่อข้าพเจ้าไปโดยรีบร้อน ไม่ได้มองดูงูเห่าที่หนทาง 1167. Aṭṭomhi dukkhena pīḷitoti tena āsīvisaḍaṃsanena aṭṭo aṭṭito upadduto maraṇadukkhena bādhito bhavāmi. Ahāsīti ajjhohari, paribhuñjīti attho. Tato cuto kālakatomhi devatāti tato manussattabhāvato cuto maraṇakālappattiyā, tattha vā āyusaṅkhārassa khepanasaṅkhātassa kālassa katattā kālakato, tadanantarameva ca amhi devatā devattabhāvappattiyā devatā homīti attho. ๑๑๖๗. บทว่า อฏฺโฏมฺหิ ทุกฺเขน ปีฬิโต ความว่า ข้าพเจ้าถูกเบียดเบียน ถูกประทุษร้าย ถูกบีบคั้นด้วยทุกข์คือความตาย เพราะถูกอสรพิษนั้นกัด บทว่า อหาสิ ความว่า กลืนกินแล้ว บริโภคแล้ว บทว่า ตโต จุโต กาลกโตมฺหิ เทวตา ความว่า จุติจากอัตภาพแห่งมนุษย์นั้นแล้ว เพราะถึงกาลมรณะ หรืออีกนัยหนึ่ง ทำกาละ (ตาย) ในอัตภาพแห่งมนุษย์นั้น เพราะทำกาลคือความสิ้นไปแห่งอายุสังขาร, และในลำดับนั้นเอง ข้าพเจ้าก็ได้เป็นเทวดา ความว่า ข้าพเจ้าเป็นเทวดาเพราะถึงความเป็นเทวดา 1169. Tayāti tayā sadiso añño muni moneyyaguṇayutto isi natthi. Tayāti vā nissakke idaṃ karaṇavacanaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๑๖๙. บทว่า ตยา ความว่า ไม่มีมุนีหรือฤาษีอื่นผู้ประกอบด้วยโมเนยยคุณเสมอเหมือนท่าน หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า ตยา นี้เป็นกรณีวิภัตติในอรรถอปาทาน บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง Gopālavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโคปาลวิมาน จบ 7. Kaṇḍakavimānavaṇṇanā ๗. อรรถกถากัณฑกวิมาน Puṇṇamāse [Pg.293] yathā candoti kaṇḍakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ gato. Tasmiṃ khaṇe kaṇḍako devaputto sakabhavanato nikkhamitvā dibbayānaṃ abhiruhitvā mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānaṃ gacchanto āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno sahasā yānato oruyha theraṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasmiṃ añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Atha naṃ thero – เรื่องกัณฑกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปยังภพดาวดึงส์ ในขณะนั้น กัณฑกเทวบุตรออกจากภพของตน ขึ้นสู่ยานทิพย์ แวดล้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ไปยังอุทยานด้วยเทวฤทธิ์อันยิ่งใหญ่ พอเห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงรีบลงจากยาน เข้าไปหาพระเถระ ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีไว้เหนือศีรษะแล้วได้ยืนอยู่ ลำดับนั้น พระเถระได้ถามเทวบุตรนั้นว่า – 1171. ๑๑๗๑. ‘‘Puṇṇamāse yathā cando, nakkhattaparivārito; Samantā anupariyāti, tārakādhipatī sasī. พระจันทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งดวงดาว อันหมู่ดาวนักษัตรแวดล้อม โคจรไปโดยรอบในวันเพ็ญ ฉันใด 1172. ๑๑๗๒. ‘‘Tathūpamaṃ idaṃ byamhaṃ, dibbaṃ devapuramhi ca; Atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā. วิมานทิพย์นี้ในเทวบุรีก็มีอุปมาฉันนั้น ย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะ ดุจพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีกำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น 1173. ๑๑๗๓. ‘‘Veḷūriyasuvaṇṇassa, phalikā rūpiyassa ca; Masāragallamuttāhi, lohitaṅgamaṇīhi ca. (วิมานนี้) ประกอบด้วยแก้วไพฑูรย์ ทองคำ แก้วผลึก เงิน มุกดา มรกต และแก้วประพาฬ 1174. ๑๑๗๔. ‘‘Citrā manoramā bhūmi, veḷūriyassa santhatā; Kūṭāgārā subhā rammā, pāsādo te sumāpito. พื้นวิมานอันวิจิตรน่ารื่นรมย์ ปูลาดด้วยแก้วไพฑูรย์ ปราสาทของท่านมีเรือนยอดอันงดงามน่าเพลิดเพลิน สร้างไว้ดีแล้ว 1175. ๑๑๗๕. ‘‘Rammā ca te pokkharaṇī, puthulomanisevitā; Acchodakā vippasannā, soṇṇavālukasanthatā. สระโบกขรณีของท่านก็น่ารื่นรมย์ มีฝูงปลาใหญ่แหวกว่าย มีน้ำใสสะอาด ปูลาดด้วยทรายทอง 1176. ๑๑๗๖. ‘‘Nānāpadumasañchannā, puṇḍarīkasamotatā; Surabhiṃ sampavāyanti, manuññā mātuteritā. ปกคลุมด้วยบัวนานาชนิด มีบัวขาวบานสะพรั่ง กลิ่นหอมฟุ้งขจรไป น่ารื่นรมย์ใจเมื่อต้องลม 1177. ๑๑๗๗. ‘‘Tassā te ubhato passe, vanagumbā sumāpitā; Upetā puppharukkhehi, phalarukkhehi cūbhayaṃ. ณ สองข้างสระโบกขรณีนั้น มีหมู่ไม้พุ่มสร้างไว้ดีแล้ว ประกอบด้วยหมู่ไม้ดอกและหมู่ไม้ผลทั้งสองอย่าง 1178. ๑๑๗๘. ‘‘Sovaṇṇapāde pallaṅke, muduke gonakatthate; Nisinnaṃ devarājaṃva, upatiṭṭhanti accharā. นางอัปสรทั้งหลายย่อมบำเรอท่านผู้ประทับนั่งบนบัลลังก์มีเท้าทำด้วยทองคำ อันอ่อนนุ่มปูลาดด้วยผ้าโกนก ประดุจท้าวเทวราช 1179. ๑๑๗๙. ‘‘Sabbābharaṇasañchannā[Pg.294], nānāmālāvibhūsitā; Ramenti taṃ mahiddhikaṃ, vasavattīva modasi. นางอัปสรเหล่านั้นประดับด้วยอาภรณ์ทุกอย่าง ตกแต่งด้วยมาลัยนานาชนิด ย่อมทำให้ท่านผู้มีฤทธิ์มากเพลิดเพลิน ท่านย่อมบันเทิงใจดุจท้าววสวัตตี 1180. ๑๑๘๐. ‘‘Bherisaṅkhamudiṅgāhi, vīṇāhi paṇavehi ca; Ramasi ratisampanno, naccagīte suvādite. ท่านเพียบพร้อมด้วยความยินดี ย่อมรื่นรมย์ด้วยกลอง สังข์ บัณเฑาะว์ พิณ และปณวะ ด้วยการฟ้อนรำขับร้องที่ประโคมดีแล้ว 1181. ๑๑๘๑. ‘‘Dibbā te vividhā rūpā, dibbā saddā atho rasā; Gandhā ca te adhippetā, phoṭṭhabbā ca manoramā. รูปทิพย์ เสียงทิพย์ อีกทั้งรสทิพย์นานาชนิดของท่านก็มีอยู่ กลิ่นและโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์ใจที่ท่านปรารถนาก็มีอยู่ 1182. ๑๑๘๒. ‘‘Tasmiṃ vimāne pavare, devaputta mahappabho; Atirocasi vaṇṇena, udayantova bhāṇumā. ข้าแต่เทวบุตรผู้มีอานุภาพมาก ท่านย่อมรุ่งเรืองยิ่งด้วยวรรณะในวิมานอันประเสริฐนั้น ดุจพระอาทิตย์กำลังอุทัยขึ้น ฉะนั้น 1183. ๑๑๘๓. ‘‘Dānassa te idaṃ phalaṃ, atho sīlassa vā pana; Atho añjalikammassa, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. – นี้เป็นผลแห่งทานของท่าน หรือว่าเป็นผลแห่งศีล หรือว่าเป็นผลแห่งอัญชลีกรรม ท่านผู้ถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเรื่องนั้นแก่เราเถิด Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. พระเถระได้ทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยคือการประกาศสมบัติที่ได้บรรลุแล้ว 1184. ๑๑๘๔. ‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. เทพบุตรนั้นมีใจยินดี เมื่อพระโมคคัลลานะทูลถามแล้ว ถูกทูลถามปัญหาแล้ว จึงได้ตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไร 1185. ๑๑๘๕. ‘‘Ahaṃ kapilavatthusmiṃ, sākiyānaṃ puruttame; Suddhodanassa puttassa, kaṇḍako sahajo ahaṃ. ข้าพเจ้าเป็นสหายเกิดร่วมกันของพระโอรสพระเจ้าสุทโธทนะ ชื่อว่ากัณฐกะ ในกรุงกบิลพัสดุ์ อันเป็นเมืองอันอุดมของเหล่าศากยะ 1186. ๑๑๘๖. ‘‘Yadā so aḍḍharattāyaṃ, bodhāya mabhinikkhami; So maṃ mudūhi pāṇīhi, jālitambanakhehi ca. ในกาลใด พระองค์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อพระโพธิญาณในเวลาเที่ยงคืน ในกาลนั้น พระองค์ทรงลูบข้าพเจ้าด้วยพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม และด้วยพระนขาอันมีสีแดงดังตาข่าย 1187. ๑๑๘๗. ‘‘Satthiṃ ākoṭayitvāna, vaha sammāti cabravi; ‘Ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttamaṃ’. พระองค์ทรงตบที่โคนขาทั้งสองแล้วตรัสว่า ‘สหายเอ๋ย จงนำไปเถิด เราจักให้โลกข้ามพ้น ครั้นบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว’ 1188. ๑๑๘๘. ‘‘Taṃ me giraṃ suṇantassa, hāso me vipulo ahu; Udaggacitto sumano, abhisīsiṃ tadā ahaṃ. เมื่อข้าพเจ้าได้ฟังพระดำรัสนั้น ความยินดีอย่างยิ่งก็บังเกิดแก่ข้าพเจ้า ในกาลนั้น ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง มีใจดี ได้ยอมรับสนอง 1189. ๑๑๘๙. ‘‘Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasaṃ; Udaggacitto mudito, vahissaṃ purisuttamaṃ. ครั้นทราบว่าพระศากยบุตรผู้มียศใหญ่ประทับบนหลังข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้ามีจิตสูงส่ง บันเทิงใจ ได้นำบุรุษผู้สูงสุดไป 1190. ๑๑๙๐. ‘‘Paresaṃ [Pg.295] vijitaṃ gantvā, uggatasmiṃ divākare; Mamaṃ channañca ohāya, anapekkho so apakkami. ครั้นเสด็จไปสู่วิสัยของชนเหล่าอื่น เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระองค์ทรงละข้าพเจ้าและนายฉันนะ ไม่มีพระทัยอาลัย เสด็จหลีกไป 1191. ๑๑๙๑. ‘‘Tassa tambanakhe pāde, jivhāya parilehisaṃ; Gacchantañca mahāvīraṃ, rudamāno udikkhisaṃ. ข้าพเจ้าได้เลียพระบาทของพระองค์ซึ่งมีพระนขาสีทองแดงด้วยลิ้น และได้ร้องไห้มองตามพระมหาวีระผู้เสด็จไปอยู่ 1192. ๑๑๙๒. ‘‘Adassanenahaṃ tassa, sakyaputtassa sirīmato; Alatthaṃ garukābādhaṃ, khippaṃ me maraṇaṃ ahu. เพราะการไม่ได้เห็นพระศากยบุตรผู้ทรงสิรินั้น ข้าพเจ้าจึงได้ป่วยหนัก และความตายก็ได้มาถึงโดยพลัน 1193. ๑๑๙๓. ‘‘Tasseva ānubhāvena, vimānaṃ āvasāmidaṃ; Sabbakāmaguṇopetaṃ, devo devapuramhiva. ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจึงได้อยู่ในวิมานนี้ อันประกอบด้วยกามคุณทั้งปวง ดุจเทพในเทวปุระ 1194. ๑๑๙๔. ‘‘Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyā; Teneva kusalamūlena, phusissaṃ āsavakkhayaṃ. และความยินดีใดที่บังเกิดแก่ข้าพเจ้า เพราะได้ฟังพระดำรัสเรื่องพระโพธิญาณ ด้วยกุศลมูลนั้นนั่นเทียว ข้าพเจ้าจักได้บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ 1195. ๑๑๙๕. ‘‘Sace hi bhante gaccheyyāsi, satthu buddhassa santike; Mamāpi naṃ vacanena, sirasā vajjāsi vandanaṃ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าหากท่านจะพึงไปสู่สำนักของพระศาสดาผู้เป็นพระพุทธเจ้าไซร้ ขอท่านได้โปรดถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าด้วยคำของข้าพเจ้าด้วยเถิด 1196. ๑๑๙๖. ‘‘Ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggalaṃ; Dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti. – แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินะผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ เพราะการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่ทั้งหลายเช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก Sopi attanā katakammaṃ kathesi. Ayañhi anantare attabhāve amhākaṃ bodhisattena sahajāto kaṇḍako assarājā ahosi. So abhinikkhamanasamaye abhiruḷho teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni mahāpurisaṃ atikkamāpetvā anomānadītīraṃ sampāpesi. Atha so mahāsattena sūriye uggate ghaṭikāramahābrahmunā upanītāni pattacīvarāni gahetvā pabbajitvā channena saddhiṃ kapilavatthuṃ uddissa vissajjito. Sinehabhārikena hadayena mahāpurisassa pāde attano jivhāya lehitvā pasādasommāni akkhīni ummīletvā yāva dassanapathā olokento dassanūpacāraṃ pana atikkante lokanāthe ‘‘evaṃvidhaṃ nāma lokagganāyakaṃ mahāpurisaṃ ahaṃ vahiṃ, saphalaṃ vata me sarīraṃ ahosī’’ti pasannamānaso hutvā puna cirakālaṃ saṅgatassa pemassa vasena viyogadukkhaṃ asahanto bhāviniyā dibbasampattiyā vasena [Pg.296] dhammatāya codiyamāno kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘puṇṇamāse yathā cando…pe… ahaṃ kapilavatthusmi’’ntiādi. แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กราบทูลกรรมที่ตนทำไว้แล้ว ด้วยว่า เทพบุตรนี้ ในอัตภาพก่อนหน้านี้ ได้เป็นพญาม้าชื่อกัณฐกะ เกิดร่วมกันกับพระโพธิสัตว์ของเรา พญาม้านั้น ในคราวเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ได้เป็นม้าที่พระองค์ทรงประทับแล้ว ได้นำพระมหาบุรุษให้ข้ามพ้นสามราชอาณาจักรด้วยราตรีที่เหลือในคืนนั้นนั่นเอง แล้วส่งเสด็จถึงฝั่งแม่น้ำอโนมา ครั้งนั้น เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว พระมหาสัตว์ทรงรับบาตรและจีวรที่ฆฏิการมหาพรหมนำมาถวายแล้วทรงผนวช เมื่อพระองค์ทรงส่งนายฉันนะกลับโดยมุ่งตรงไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ พญาม้านั้นได้เลียพระบาทของพระมหาบุรุษด้วยลิ้นของตน ด้วยหัวใจอันหนักอึ้งด้วยความรัก ลืมตาอันผ่องใสสวยงามมองตามไปจนสุดสายตา แต่เมื่อพระโลกนาถเสด็จล่วงพ้นคลองจักษุไปแล้ว ก็มีใจเลื่อมใสว่า 'โอหนอ เราได้นำพระมหาบุรุษผู้เป็นพระนายกผู้เลิศในโลกเช่นนี้ไปแล้ว สรีระของเรามีผลแล้วหนอ' อีกทั้งไม่อาจทนต่อความทุกข์จากการพลัดพรากได้ ด้วยอำนาจแห่งความรักที่ได้สั่งสมมาเป็นเวลานาน และถูกธรรมดาตักเตือนด้วยอำนาจแห่งทิพยสมบัติที่จะพึงมีในอนาคต จึงได้ทำกาละแล้วบังเกิดในภพดาวดึงส์ ท่านหมายถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ปุณฺณมาเส ยถา จนฺโท...ฯเปฯ...อหํ กปิลวตฺถุสฺมึ' 1171. Tattha puṇṇamāseti puṇṇamāsiyaṃ sukkapakkhe pannarasiyaṃ. Tārakādhipatīti tārakānaṃ adhipati. Sasīti sasalañchanavā. ‘‘Tārakādhipa dissatī’’ti keci paṭhanti, tesaṃ tārakādhipāti avibhattikaniddeso, tārakānaṃ adhipo hutvā dissati anupariyāti cāti yojanā kātabbā. ๑๑๗๑. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ปุณฺณมาเส ได้แก่ ในวันเพ็ญ คือในวัน ๑๕ ค่ำ แห่งสุกกปักษ์ บทว่า ตารกาธิปติ ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว บทว่า สสี ได้แก่ ผู้มีรูปกระต่ายเป็นเครื่องหมาย อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'ตารกาธิป ทิสฺสตี' ในมติของอาจารย์เหล่านั้น บทว่า ตารกาธิป เป็นอวิภัตติกนิเทศ พึงประกอบความว่า เป็นผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ดาว ย่อมปรากฏ และย่อมโคจรไปโดยรอบ 1172. Dibbaṃ devapuramhi cāti devapurasmimpi dibbaṃ. Yathā manussānaṃ ṭhānato devapuraṃ uttamaṃ, evaṃ devapurato cāpi idaṃ tava vimānaṃ uttamanti dasseti. Tenāha ‘‘atirocati vaṇṇena, udayantova raṃsimā’’ti, uggacchanto sūriyo viyāti attho. ๑๑๗๒. บทว่า ทิพฺพํ เทวปุรมฺหิ จ ได้แก่ แม้ในเทวปุระก็เป็นทิพย์ ท่านแสดงความว่า เทวปุระเป็นสิ่งที่อุดมกว่าที่อยู่ของมนุษย์ฉันใด วิมานของท่านนี้ก็อุดมกว่าแม้เทวปุระฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อติโรจติ วณฺเณน, อทยนฺโตว รํสิมา' อธิบายว่า ดุจพระอาทิตย์ผู้กำลังขึ้น 1173. Veḷūriyasuvaṇṇassāti veḷuriyena suvaṇṇena ca idaṃ byamhaṃ nimmitanti vacanasesena yojanā. Phalikāti phalikamaṇinā. ๑๑๗๓. บทว่า เวฬูริยสุวณฺณสฺส พึงประกอบความโดยมีบทที่เหลือว่า วิมานนี้อันเทวดาเนรมิตแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์และทองคำ บทว่า ผลิกา ได้แก่ ด้วยแก้วผลึก 1175. Pokkharaṇīti pokkharaṇiyo. ๑๑๗๕. บทว่า โปกฺขรณี ได้แก่ สระโบกขรณีทั้งหลาย 1177-8. Tassāti tassā pokkharaṇiyā. Vanagumbāti uyyāne supupphagacche sandhāya vadati. Devarājaṃvāti sakkaṃ viya. Upatiṭṭhantīti upaṭṭhānaṃ karonti. บทว่า ตสฺสา ได้แก่ แห่งสระโบกขรณีนั้น บทว่า วนคุมฺพา ท่านกล่าวหมายถึงกอไม้มีดอกงามในอุทยาน บทว่า เทวราชํว ได้แก่ ดุจท้าวสักกะ บทว่า อุปติฏฺฐนฺติ ได้แก่ ย่อมบำรุง 1179. Sabbābharaṇasañchannāti sabbehi itthālaṅkārehi paṭicchāditā, sabbaso vibhūsitasarīrāti attho. Vasavattīvāti vasavattidevarājā viya. ๑๑๗๙. บทว่า สพฺพาภรณสญฺฉนฺนา อธิบายว่า ผู้มีกายอันปกปิดแล้วด้วยเครื่องประดับของสตรีทั้งปวง คือมีสรีระอันประดับแล้วโดยประการทั้งปวง บทว่า วสวตฺตีว ได้แก่ ดุจท้าววสวัตตีเทวราช 1180. Bherisaṅkhamudiṅgāhīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, bherīhi ca saṅkhehi ca mudiṅgehi cāti yojanā. Ratisampannoti dibbāya ratiyā samaṅgībhūto. Naccagīte suvāditeti nacce ca gīte ca sundare vādite ca, naccane ca gāyane ca sundare vādite ca hetubhūte. Nimittatthe hi etaṃ bhummaṃ, pavattiteti vā vacanaseso. ๑๑๘๐. บทว่า เภริสงฺขมุทิงฺคาหิ ท่านกล่าวโดยการสับเปลี่ยนลิงค์ พึงประกอบความว่า ด้วยกลองทั้งหลายบ้าง ด้วยสังข์ทั้งหลายบ้าง และด้วยบัณเฑาะว์ทั้งหลายบ้าง บทว่า รติสมฺปนฺโน ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีอันเป็นทิพย์ บทว่า นจฺจคีเต สุวาทิเต ได้แก่ เพราะการฟ้อนรำบ้าง การขับร้องบ้าง และการประโคมอันไพเราะบ้าง หรือเพราะการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมอันไพเราะเป็นเหตุ จริงอยู่ ภุมมวิภัตตินี้ลงในอรรถว่าเป็นนิมิต หรือพึงเห็นบทที่เหลือว่า ปวตฺติเต 1181. Dibbā te vividhā rūpāti devalokapariyāpannā nānappakārā cakkhuviññeyyā rūpā tuyhaṃ adhippetā yathādhippetā manoramā [Pg.297] vijjantīti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Dibbā saddātiādīsupi eseva nayo. ๑๑๘๑. บทว่า ทิพฺพา เต วิวิธา รูปา พึงนำกิริยาบทมาประกอบความว่า รูปทั้งหลายอันเป็นทิพย์ คือนับเนื่องในเทวโลก มีประการต่างๆ อันพึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณ อันน่ารื่นรมย์ใจ ที่ท่านปรารถนาแล้วตามที่ปรารถนา ย่อมมีอยู่ แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า ทิพฺพา สทฺทา ก็มีนัยนี้เช่นกัน 1185. Kaṇḍako sahajo ahanti ettha ahanti nipātamattaṃ. ‘‘Ahū’’ti keci paṭṭhanti, kaṇḍako nāma assarājā mahāsattena saha ekasmiṃyeva divase jātattā sahajo ahosinti attho. ๑๑๘๕. ในบทว่า กณฺฑโก สหโช อหํ นี้ บทว่า อหํ เป็นเพียงนิบาต อาจารย์บางพวกอ่านว่า 'อหู' อธิบายว่า พญาม้าชื่อกัณฐกะ ได้เป็นสหายเกิดร่วมกัน เพราะเกิดในวันเดียวกันกับพระมหาสัตว์ 1186. Aḍḍharattāyanti aḍḍharattiyaṃ, majjhimayāmasamayeti attho. Bodhāya mabhinikkhamīti ma-kāro padasandhikaro, abhisambodhiatthaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhamīti attho. Mudūhi pāṇīhīti muduhatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ vadati. Jālitambanakhehīti jālavantehi abhilohitanakhehi. Tena jālahatthataṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ tambanakhataṃ anubyañjanañca dasseti. ๑๑๘๖. บทว่า อฑฺฒรตฺตายํ ความว่า ในเวลากลางคืน คือในสมัยมัชฌิมยาม ในบทว่า โพธาย มภินิกฺขมิ นี้ ม-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท ความว่า เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์เพื่อประโยชน์แก่การตรัสรู้พร้อมยิ่ง บทว่า มุทูหิ ปาณีหิ กล่าวถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่ามืออันอ่อนนุ่ม บทว่า ชาลิตมฺพนเขหิ คือ มีพระนขา (เล็บ) สีแดงเข้มดุจตาข่าย ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงมหาปุริสลักษณะคือความเป็นผู้มีฝ่าพระหัตถ์ดุจตาข่าย และอนุพยัญชนะคือความเป็นผู้มีพระนขาสีทองแดง 1187. Satthi nāma jaṅghā, idha pana satthino āsannaṭṭhānabhūto ūruppadeso ‘‘satthī’’ti vutto. Ākoṭayitvānāti appoṭhetvā. ‘‘Vaha sammā’’ti cabravīti ‘‘samma kaṇḍaka, ajjekarattiṃ maṃ vaha, mayhaṃ opavuyhaṃ hohī’’ti ca kathesi. Vahane pana payojanaṃ tadā mahāsattena dassitaṃ vadanto ‘‘ahaṃ lokaṃ tārayissaṃ, patto sambodhimuttama’’nti āha. Tena ‘‘ahaṃ uttamaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patto adhigato hutvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahoghato tārayissāmi, tasmā nayidaṃ gamanaṃ yaṃkiñcīti cinteyyāsī’’ti gamane payojanassa anuttarabhāvaṃ dasseti. ๑๑๘๗. คำว่า สตฺถิ โดยชื่อคือแข้ง แต่ในที่นี้ ประเทศคือต้นขาซึ่งเป็นที่ใกล้แห่งแข้ง ท่านเรียกว่า สตฺถิ บทว่า อาโกฏยิตฺวาน คือ ตบแล้ว บทว่า วห สมฺมาติ จพฺรวิ คือ ตรัสว่า "ดูก่อนกัณฐกะผู้สหาย วันนี้เธอจงนำเราไปตลอดคืนหนึ่งเถิด จงเป็นผู้นำพาเราไปเถิด" ส่วนประโยชน์ในการนำไป พระมหาสัตว์เมื่อจะทรงแสดงในครั้งนั้น จึงตรัสว่า "เราถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด จักให้โลกข้ามพ้น" ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงถึงความเป็นอนุตระแห่งประโยชน์ในการเสด็จไปว่า "เราเป็นผู้ถึงแล้ว บรรลุแล้วซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันสูงสุด ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้นจากสังสารวัฏอันเป็นห้วงน้ำใหญ่ เพราะฉะนั้น เธออย่าคิดว่าการไปนี้เป็นการไปอย่างไร้จุดหมาย" 1188-9. Hāsoti tuṭṭhi. Vipuloti mahāuḷāro. Abhisīsinti āsisiṃ icchiṃ sampaṭicchiṃ. Abhirūḷhañca maṃ ñatvā, sakyaputtaṃ mahāyasanti patthaṭavipulayasaṃ sakyarājaputtaṃ mahāsattaṃ maṃ abhiruyha nisinnaṃ jānitvā. Vahissanti nesiṃ. ๑๑๘๘-๙. บทว่า หาโส คือ ความยินดี บทว่า วิปุโล คือ ใหญ่หลวง กว้างขวาง บทว่า อภิสีสึ คือ ได้หวังแล้ว ปรารถนาแล้ว รับพร้อมแล้ว บทว่า อภิรูฬฺหญฺจ มํ ญตฺวา, สกฺยปุตฺตํ มหายสํ คือ รู้แล้วว่าพระมหาสัตว์ผู้เป็นศากยราชบุตร ผู้มีพระยศแผ่ไพศาล ประทับนั่งขึ้นสู่เราแล้ว บทว่า วหิสฺสํ คือ ได้นำไปแล้ว 1190-91. Paresanti pararājūnaṃ. Vijitanti desaṃ pararajjaṃ. Ohāyāti vissajjitvā. Apakkamīti apakkamituṃ ārabhi. ‘‘Paribbajī’’ti ca paṭhanti. Parilehisanti parito lehiṃ. Udikkhisanti olokesiṃ. ๑๑๙๐-๙๑. บทว่า ปเรสํ คือ แห่งแว่นแคว้นของพระราชาองค์อื่น บทว่า วิชิตํ คือ ประเทศ คือแว่นแคว้นอื่น บทว่า โอหาย คือ ละทิ้งแล้ว บทว่า อปฺปกฺกมิ คือ เริ่มที่จะหลีกไป บางท่านก็อ่านว่า ปริพฺพชิ บทว่า ปริเลหิสฺสํ คือ ได้เลียโดยรอบ บทว่า อุทิกฺขิสฺสํ คือ ได้แลดูแล้ว 1192-3. Garukābādhanti [Pg.298] garukaṃ bāḷhaṃ ābādhaṃ, maraṇantikaṃ dukkhanti attho. Tenāha ‘‘khippaṃ me maraṇaṃ ahū’’ti. So hi anekāsu jātīsu mahāsattena daḷhabhattiko hutvā āgato, tasmā viyogadukkhaṃ sahituṃ nāsakkhi, ‘‘sammāsambodhiṃ adhigantuṃ nikkhanto’’ti pana sutvā nirāmisaṃ uḷāraṃ pītisomanassañca uppajji, tena maraṇānantaraṃ tāvatiṃsesu nibbatti, uḷārā cassa dibbasampattiyo pāturahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tasseva ānubhāvenā’’ti, ṭhānagatassa pasādamayapuññassa balena. Devo devapuramhivāti tāvatiṃsabhavane sakko devarājā viya. ๑๑๙๒-๓. บทว่า ครุกาพาธํ คือ อาพาธอันหนัก มีกำลัง ความว่า ทุกข์มีความตายเป็นที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความตายได้มีแก่เราโดยฉับพลัน" ด้วยว่า ม้านั้นเป็นผู้มีความภักดีมั่นคงต่อพระมหาสัตว์มาแล้วในหลายชาติ เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจทนต่อทุกข์คือความพลัดพรากได้ แต่ครั้นได้ฟังว่า "พระองค์เสด็จออกเพื่อจะบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ" ปีติโสมนัสอันยิ่งใหญ่ปราศจากอามิสก็เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น หลังจากตายแล้ว จึงบังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และทิพยสมบัติอันโอฬารก็ปรากฏแก่เทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ตสฺเสว อานุภาเวน คือ ด้วยกำลังแห่งบุญอันสำเร็จด้วยความเลื่อมใสซึ่งถึงฐานะ บทว่า เทโว เทวปุรมฺหิ คือ เป็นประดุจท้าวสักกเทวราชในดาวดึงส์ภพ 1194. Yañca me ahuvā hāso, saddaṃ sutvāna bodhiyāti ‘‘patto sambodhimuttama’’nti paṭhamataraṃ bodhisaddaṃ sutvā tadā mayhaṃ hāso ahu, yaṃ hāsassa bhavanaṃ sussanaṃ, teneva kusalamūlena teneva kusalabījena phusissanti phusissāmi pāpuṇissāmi. ๑๑๙๔. บทว่า ยญฺจ เม อหุวา หาโส, สทฺทํ สุตฺวาน โพธิยา คือ เมื่อได้ฟังเสียงเกี่ยวกับโพธิญาณเป็นครั้งแรกว่า "ถึงแล้วซึ่งสัมโพธิญาณอันสูงสุด" ในครั้งนั้น ความร่าเริงได้มีแก่เรา ความเกิดแห่งความร่าเริง ความยินดีใดมีอยู่, บทว่า ผุสิสฺสํ คือ เราจักได้สัมผัส จักได้บรรลุ ด้วยกุศลมูลนั้น ด้วยพืชคือกุศลนั้นนั่นเทียว 1195. Evaṃ devaputto yathādhigatāya anāgatāya bhavasampattiyā kāraṇabhūtaṃ attano kusalakammaṃ kathento idāni attanā bhagavato santikaṃ gantukāmopi puretaraṃ therena satthu vandanaṃ pesento ‘‘sace’’ti gāthamāha. Tattha sace gaccheyyāsīti yadi gamissasi. ‘‘Sace gacchasī’’ti keci paṭhanti, so evattho. Mamāpi naṃ vacanenāti na kevalaṃ tava sabhāveneva, atha kho mamāpi vacanena bhagavantaṃ. Vajjāsīti vadeyyāsi, mamāpi sirasā vandananti yojanā. ๑๑๙๕. เทพบุตร เมื่อกล่าวถึงกุศลกรรมของตนอันเป็นเหตุแห่งภวสมบัติที่จะพึงได้ในอนาคตอย่างนี้แล้ว บัดนี้ แม้ตนเองปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค แต่ก็ส่งการถวายบังคมพระศาสดาโดยพระเถระไปก่อน จึงกล่าวคาถาว่า สเจ เป็นต้น ในบทนั้น บทว่า สเจ คจฺเฉยฺยาสิ คือ หากว่าท่านจะไป บางท่านอ่านว่า สเจ คจฺฉสิ ก็มีความหมายอย่างเดียวกันนั้น บทว่า มมาปิ นํ วจะเนน คือ ท่านอย่าได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคโดยลำพังแต่โดยสภาวะของท่านเท่านั้น แต่ที่จริงแล้ว จงกราบทูลด้วยคำของข้าพเจ้าด้วย บทว่า วชฺชาสิ คือ พึงกราบทูล, การประกอบความว่า พึงกราบทูลการถวายบังคมด้วยเศียรเกล้าแม้ของข้าพเจ้า 1196. Yadipi dāni vandanañca pesemi, pesetvā eva pana na tiṭṭhāmīti dassento āha ‘‘ahampi daṭṭhuṃ gacchissaṃ, jinaṃ appaṭipuggala’’nti. Gamane pana daḷhataraṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘dullabhaṃ dassanaṃ hoti, lokanāthāna tādina’’nti āha. ๑๑๙๖. ถึงแม้บัดนี้ข้าพเจ้าจะส่งการถวายบังคมไป แต่ข้าพเจ้าก็มิได้หยุดอยู่เพียงแค่การส่งไปเท่านั้น ดังที่แสดงไว้ว่า "แม้ข้าพเจ้าก็จักไปเพื่อเฝ้าพระชินเจ้าผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ" เพื่อจะแสดงเหตุที่มั่นคงยิ่งขึ้นในการไป จึงกล่าวว่า "เพราะว่าการได้เห็นพระโลกนาถผู้คงที่เช่นนั้น เป็นสิ่งที่หาได้ยาก" 1197. ๑๑๙๗. ‘‘So kataññū katavedī, satthāraṃ upasaṅkami; Sutvā giraṃ cakkhumato, dhammacakkhuṃ visodhayi. เทพบุตรนั้นเป็นผู้กตัญญูกตเวที เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุแล้ว ได้ยังธรรมจักษุให้หมดจดแล้ว 1198. ๑๑๙๘. ‘‘Visodhetvā diṭṭhigataṃ, vicikicchaṃ vatāni ca; Vanditvā satthuno pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. – ครั้นชำระทิฏฐิคตะ วิจิกิจฉา และวัตรปฏิบัติ (ที่ผิด) ให้หมดจดแล้ว ถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว ได้อันตรธานไปในที่นั้นเอง Imā dve gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā. พระคาถาสองบทนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้ 1197. Tattha [Pg.299] sutvā giraṃ cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato sammāsambuddhassa vacanaṃ sutvā. Dhammacakkhunti sotāpattimaggaṃ. Visodhayīti adhigacchi. Adhigamoyeva hi tassa visodhanaṃ. ๑๑๙๗. ในบทนั้น บทว่า สุตฺวา คิรํ จกฺขุมโต คือ ได้ฟังพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ บทว่า ธมฺมจกฺขุํ คือ โสดาปัตติมรรค บทว่า วิโสธยิ คือ ได้บรรลุแล้ว ด้วยว่า การบรรลุนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าเป็นการชำระให้หมดจด 1198. Visodhetvā diṭṭhigatanti diṭṭhigataṃ samugghātetvā. Vicikicchaṃ vatāni cāti soḷasavatthukaṃ aṭṭhavatthukañca vicikicchañca ‘‘sīlabbatehi suddhī’’ti pavattanakasīlabbataparāmāse ca visodhayīti yojanā. Tattha hi saha pariyāyehi tathā pavattā parāmāsā ‘‘vatānī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๑๙๘. บทว่า วิโสเธตฺวา ทิฏฺฐิคตํ คือ ถอนขึ้นสิ้นเชิงซึ่งทิฏฐิคตะ การประกอบความว่า บทว่า วิจิกิจฺฉํ วตานิ จ คือ ได้ชำระวิจิกิจฉาอันมีวัตถุ ๑๖ และมีวัตถุ ๘ และสีลัพพตปรามาสอันเป็นไปว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยศีลและพรต" จริงอยู่ ในบทนั้น ปรามาสทั้งหลายที่เกิดขึ้นอย่างนั้นพร้อมด้วยเหตุ ท่านเรียกว่า วตานิ บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว Kaṇḍakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากัณฐกวิมาน จบ 8. Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā ๘. อรรถกถาอเนกวัณณวิมาน Anekavaṇṇaṃ darasokanāsananti anekavaṇṇavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi. Atha naṃ anekavaṇṇo devaputto disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Thero – เรื่องวิมานว่า อเนกวณฺณํ ทรโสกนาสนํ คือ อเนกวัณณวิมาน เรื่องเกิดขึ้นของวิมานนั้นเป็นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้กรุงสาวัตถี สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต้น ได้ไปถึงดาวดึงส์ภพ ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตรเห็นท่านแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง เข้าไปหา ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่ พระเถระ... 1199. ๑๑๙๙. ‘‘Anekavaṇṇaṃ darasokanāsanaṃ, vimānamāruyha anekacittaṃ; Parivārito accharāsaṅgaṇena, sunimmito bhūtapatīva modasi. ท่านขึ้นสู่วิมานอันมีวรรณะต่างๆ วิจิตรตระการตา บรรเทาความเดือดร้อนและความโศกเศร้า แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา บันเทิงอยู่ประดุจท้าวภูตบดีผู้เนรมิตตนไว้อย่างดี 1200. ๑๒๐๐. ‘‘Samassamo natthi kuto panuttaro, yasena puññena ca iddhiyā ca; Sabbe ca devā tidasagaṇā samecca, taṃ taṃ namassanti sasiṃva devā; Imā ca te accharāyo samantato, naccanti gāyanti pamodayanti. “ผู้ที่เสมอกับท่านไม่มี ที่ไหนเล่าจะมีผู้ยิ่งกว่า ทั้งโดยยศ โดยบุญ และโดยฤทธิ์ เทพทั้งหมดคือหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ประชุมกันแล้ว ย่อมนอบน้อมท่านนั้น เหมือนเทวดานอบน้อมพระจันทร์ นางอัปสรเหล่านี้ของท่าน ก็ฟ้อนรำ ขับร้อง และบันเทิงใจอยู่โดยรอบ” 1201. ๑๒๐๑. ‘‘Deviddhipattosi [Pg.300] mahānubhāvo,Manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo,Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – “ท่านเป็นผู้ถึงความเป็นผู้มีฤทธิ์แห่งเทพ มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ เพราะเหตุไร ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองอย่างนี้ และวรรณะของท่านย่อมสว่างไปทั่วทุกทิศ” Adhigatasampattikittanamukhena katakammaṃ pucchi. Taṃ dassetuṃ – พระเถระได้ถามถึงกรรมที่ทำไว้ โดยนัยแห่งการประกาศสมบัติที่เทพบุตรได้บรรลุแล้ว เพื่อจะแสดงเนื้อความนั้น 1202. ‘‘So devaputto attamano…pe…yassa kammassidaṃ phala’’nti. – ๑๒๐๒. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี... (ละ)... ได้กล่าวคาถาตอบว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” Vuttaṃ. Sopi – พระเถระได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น 1203. ๑๒๐๓. ‘‘Ahaṃ bhadante ahuvāsi pubbe, sumedhanāmassa jinassa sāvako; Puthujjano ananubodhohamasmi, so satta vassāni paribbajissahaṃ. “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในกาลก่อน ข้าพเจ้าได้เป็นสาวกของพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ข้าพเจ้าเป็นปุถุชน มิได้ตรัสรู้ ข้าพเจ้านั้นได้บวชอยู่ ๗ ปี” 1204. ๑๒๐๔. ‘‘Sohaṃ sumedhassa jinassa satthuno, parinibbutassoghatiṇṇassa tādino; Ratanuccayaṃ hemajālena channaṃ, vanditvā thūpasmiṃ manaṃ pasādayiṃ. “ข้าพเจ้านั้น ได้ไหว้พระรัตนเจดีย์อันปกคลุมด้วยข่ายทอง ของพระศาสดาผู้เป็นพระชินเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้คงที่ แล้วได้ทำใจให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้น” 1205. ๑๒๐๕. ‘‘Na māsi dānaṃ na ca matthi dātuṃ, pare ca kho tattha samādapesiṃ; Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ, evaṃ kira saggamito gamissatha. “ทานของข้าพเจ้าไม่มี และสิ่งของที่จะพึงให้ก็ไม่มี แต่ข้าพเจ้าได้ชักชวนชนเหล่าอื่นในกาลนั้นว่า ‘ท่านทั้งหลายจงบูชาพระธาตุของพระองค์ผู้ควรบูชานั้นเถิด ได้ยินว่า ด้วยอาการอย่างนี้ ท่านทั้งหลายจักไปสู่สวรรค์จากโลกนี้ได้’” 1206. ๑๒๐๖. ‘‘Tadeva kammaṃ kusalaṃ kataṃ mayā,Sukhañca dibbaṃ anubhomi attanā; Modāmahaṃ tidasagaṇassa majjhe,Na tassa puññassa khayampi ajjhaga’’nti. – kathesi; “กุศลกรรมนั้นแล อันข้าพเจ้าได้ทำไว้แล้ว ข้าพเจ้าจึงได้เสวยสุขที่เป็นทิพย์ด้วยตนเอง ข้าพเจ้าย่อมบันเทิงอยู่ในท่ามกลางหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย” ดังนี้ ได้กล่าวแล้ว Ito kira tiṃsakappasahasse sumedho nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ ekobhāsaṃ katvā katabuddhakicco parinibbuto, manussehi ca bhagavato dhātuṃ gahetvā ratanacetiye kate aññataro puriso satthu sāsane pabbajitvā satta vassāni brahmacariyaṃ [Pg.301] caritvā anavaṭṭhitacittatāya kukkuccako hutvā uppabbaji. Uppabbajito ca saṃvegabahulatāya dhammacchandavantatāya ca cetiyaṅgaṇe sammajjanaparibhaṇḍādīni karonto niccasīlauposathasīlāni rakkhanto dhammaṃ suṇanto aññe ca puññakiriyāya samādapento vicari. So āyupariyosāne kālakato tāvatiṃsesu nibbatti. So puññakammassa uḷārabhāvena mahesakkho mahānubhāvo sakkādīhi devatāhi sakkatapūjito hutvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena tāvatiṃsabhavane nibbatti, ‘‘anekavaṇṇo’’ti naṃ devatā sañjāniṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha naṃ anekavaṇṇo devaputto…pe… na tassa puññassa khayampi ajjhaganti kathesī’’ti. ได้ยินว่า ในสามหมื่นกัปนับจากกัปนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงทำโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้สว่างเป็นอันเดียวกัน ทรงทำพุทธกิจเสร็จแล้วได้เสด็จดับขันธปรินิพพาน เมื่อมนุษย์ทั้งหลายได้อัญเชิญพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปสร้างพระรัตนเจดีย์ บุรุษผู้หนึ่งได้บวชในพระศาสนาของพระศาสดา ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ ๗ ปี แต่เพราะมีจิตไม่ตั้งมั่น เกิดความรำคาญใจ จึงได้สึกไป ครั้นสึกแล้ว เพราะเป็นผู้มีความสังเวชมากและมีความพอใจในธรรม จึงได้ทำการกวาดลานพระเจดีย์และบริขัณฑ์เป็นต้น รักษาศีล ๕ และอุโบสถศีลเป็นนิตย์ ฟังธรรม และชักชวนผู้อื่นในการทำบุญ เที่ยวไป เขาเมื่อสิ้นอายุ ได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เขาเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมาก ด้วยความโอฬารแห่งบุญกรรม เป็นผู้อันเทวดาทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้นสักการะบูชาแล้ว ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุแล้ว จุติจากที่นั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์สืบๆ ไป ในพุทธุปบาทนี้ ด้วยเศษวิบากแห่งกรรมนั้นเอง ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ เทวดาทั้งหลายรู้จักเขาในนามว่า 'อเนกวัณณะ' หมายถึงเทพบุตรนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ครั้งนั้น อเนกวัณณเทพบุตร... (ละ)... ได้กล่าวว่า ข้าพเจ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งบุญนั้นเลย' ดังนี้ 1199. Tattha anekavaṇṇanti nīlapītādivasena vividhavaṇṇatāya anantaravimānādīnaṃ vividhasaṇṭhānatāya ca nānāvidhavaṇṇaṃ. Darasokanāsananti sītalabhāvena darathapariḷāhānaṃ vinodanato manuññatāya dassanīyatāya ca sokassa anokāsato darasokanāsanaṃ. Anekacittanti nānāvidhacittarūpaṃ. Sunimmito bhūtapatīvāti tāvatiṃsakāyikopi uḷāradibbabhogatāya sunimmitadevarājā viya modasi tussasi abhiramasi. ๑๑๙๙. ในบทเหล่านั้น บทว่า อเนกวณฺณํ (มีวรรณะต่างๆ) ได้แก่ มีวรรณะนานาชนิด เพราะมีความงามหลากหลายด้วยอำนาจแห่งสีเขียว สีเหลืองเป็นต้น และเพราะมีสัณฐานหลากหลายแห่งวิมานที่ไม่มีระหว่างเป็นต้น บทว่า ทรสโสกนาสนํ (ทำลายความกระวนกระวายและความโศก) ได้แก่ ชื่อว่าทำลายความกระวนกระวายและความโศก เพราะบรรเทาความกระวนกระวายและความเร่าร้อนด้วยความเป็นของเย็น และเพราะไม่มีโอกาสแก่ความโศก ด้วยความเป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์และน่าดู บทว่า อเนกจิตฺตํ (วิจิตรต่างๆ) ได้แก่ มีรูปอันวิจิตรต่างๆ บทว่า สุนิมฺมิโต ภูตปตีว (ราวกับท้าวภูตบดีผู้นิรมิตดีแล้ว) ความว่า แม้ท่านจะเป็นเทพผู้อยู่ในชั้นดาวดึงส์ แต่เพราะมีความเป็นผู้มีทิพยโภคะอันโอฬาร ท่านจึงบันเทิง ยินดี รื่นรมย์ ราวกับเป็นท้าวสุนิมมิตเทวราช 1200. Samassamoti samo eva hutvā samo, nibbariyāyena sadiso te tuyhaṃ natthi, kuto pana kena kāraṇena uttari adhiko ko nāma siyā. Kena pana samatā uttaritaratā cāti āha ‘‘yasena puññena ca iddhiyā cā’’ti. Tattha yasenāti parivārena. Iddhiyāti ānubhāvena. Yasenāti vā issariyena, iddhiyāti deviddhiyā. Yasenāti vā vibhavasampattiyā, iddhiyāti yathicchi tassa kāmaguṇassa ijjhanena. Yasenāti vā kittighosena, iddhiyāti samiddhiyā. Puññenāti tattha tattha vuttāvasiṭṭhapuññaphalena, puññakammeneva vā. ๑๒๐๐. บทว่า สมสฺสโม ความว่า เป็นผู้เสมอแล้วนั่นเทียว ชื่อว่าเสมอ ผู้ที่เสมอเหมือนกับท่านโดยไม่มีข้อแตกต่าง ย่อมไม่มี ที่ไหนเล่า หรือเพราะเหตุไรเล่า จะมีผู้ใดชื่อว่ายิ่งกว่าหรือประเสริฐกว่า ถามว่า ความเสมอและความยิ่งกว่ามีได้ด้วยเหตุอะไร ตอบว่า (ด้วยเหตุนั้น) จึงกล่าวว่า 'ด้วยยศ ด้วยบุญ และด้วยฤทธิ์' ในบทเหล่านั้น บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยบริวาร บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยอานุภาพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความเป็นใหญ่ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยฤทธิ์แห่งเทพ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยความถึงพร้อมแห่งสมบัติ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความสำเร็จแห่งกามคุณตามที่ปรารถนา อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยเสน ได้แก่ ด้วยกิตติศัพท์ บทว่า อิทฺธิยา ได้แก่ ด้วยความเจริญรุ่งเรือง บทว่า ปุญฺเญน ได้แก่ ด้วยผลบุญที่เหลืออันกล่าวไว้ในที่นั้นๆ หรือด้วยบุญกรรมนั่นเอง ‘‘Sabbe ca devā’’ti sāmaññato gahitamatthaṃ ‘‘tidasagaṇā’’ti iminā visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa paccekaṃ nipaccakāraṃ karontāpi pamuditā na karonti[Pg.302], na evametassa. Etassa pana pamuditāpi karontiyevāti dassetuṃ ‘‘sameccā’’ti vuttaṃ. Taṃ tanti taṃ tvaṃ. Sasiṃva devāti yathā nāma sukkapakkhapāṭipadiyaṃ dissamānaṃ sasiṃ candaṃ manussā devā ca ādarajātā namassanti, evaṃ taṃ sabbepi tidasagaṇā namassantīti attho. เนื้อความที่ถือเอาโดยสามัญด้วยบทว่า สพฺเพ จ เทวา (เทพทั้งปวง) ท่านกล่าวจำแนกให้วิเศษด้วยบทว่า ติทสคณา (หมู่เทพชั้นดาวดึงส์) นี้ บางพวกแม้กระทำความนอบน้อมแก่บุคคลบางคน ก็หาได้ทำด้วยความยินดีไม่ แต่สำหรับเทพบุตรนี้หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพื่อแสดงว่า สำหรับเทพบุตรนี้ เทพทั้งหลายย่อมกระทำด้วยความยินดีนั่นเทียว จึงกล่าวคำว่า สเมจฺจ (ประชุมกัน) บทว่า ตํ ตํ คือ ตํ ตฺวํ (ท่านนั้น) บทว่า สสึว เทวา ความว่า เหมือนอย่างว่า มนุษย์และเทวดาทั้งหลายเกิดความเอื้อเฟื้อแล้วย่อมนอบน้อมพระจันทร์ที่ปรากฏในวันปาฏิบทแห่งข้างขึ้น ฉันใด หมู่เทพชั้นดาวดึงส์ทั้งปวงก็ย่อมนอบน้อมท่าน ฉันนั้น 1203. Bhadanteti theraṃ gāravabahumānena samudācarati. Ahuvāsinti ahosiṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Sumedhanāmassa jinassa sāvakoti sumedhoti evaṃ pākaṭanāmassa sammāsambuddassa sāsane pabbajitabhāvena sāvako. Puthūjjanoti anariyo. Tatthāpi saccānaṃ anubodhamattassāpi abhāvena ananubodho. So satta vassāni paribbajissahanti so ahaṃ satta saṃvaccharāni pabbajjāguṇamattena vicariṃ, uttarimanussadhammaṃ nādhigacchinti adhippāyo. ๑๒๐๓. บทว่า ภทนฺเต เป็นการเรียกพระเถระด้วยความเคารพและความนับถืออย่างมาก บทว่า อหุวาสึ คือ อโหสึ (ได้เป็นแล้ว) บทว่า ปุพฺเพ คือ ในชาติก่อน บทว่า สุเมธนามสฺส ชินสฺส สาวโก ความว่า เป็นสาวกโดยภาวะที่ได้บวชในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีพระนามปรากฏว่าสุเมธะ บทว่า ปุถุชฺชโน คือ มิใช่อริยบุคคล แม้ในความเป็นบรรพชิตนั้น ก็ชื่อว่า อนนุโพโธ (ผู้มิได้ตรัสรู้) เพราะไม่มีแม้เพียงการตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย บทว่า โส สตฺต วสฺสานิ ปริพฺพชิสฺสหํ มีอธิบายว่า ข้าพเจ้านั้นได้เที่ยวไปตลอด ๗ ปี ด้วยคุณคือความเป็นบรรพชิตเท่านั้น ไม่ได้บรรลุอุตริมนุสสธรรม 1204. Ratanuccayanti maṇikanakādiratanehi uccitaṃ ussitaratanacetiyaṃ. Hemajālena channanti samantato upari ca kañcanajālena paṭicchāditaṃ. Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena tattha tattha paṇāmaṃ katvā. Thūpasmiṃ manaṃ pasādayinti ‘‘sabbaññuguṇādhiṭṭhānāya vata dhātuyā ayaṃ thūpo’’ti thūpasmiṃ cittaṃ pasādesiṃ. ๑๒๐๔. บทว่า รตนจฺจยํ ได้แก่ พระรัตนเจดีย์ที่สูงเด่น อันก่อขึ้นด้วยรัตนะมีแก้วมณีและทองเป็นต้น บทว่า เหมชาเลน ฉนฺนํ ได้แก่ อันปกคลุมด้วยข่ายทองโดยรอบและเบื้องบน บทว่า วนฺทิตฺวา ได้แก่ กระทำการนอบน้อมในที่นั้นๆ ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ บทว่า ถูปสฺมึ มนํ ปสาทยึ ความว่า ข้าพเจ้าได้ทำจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปว่า 'โอหนอ พระสถูปนี้เป็นที่ตั้งแห่งพระธาตุอันเป็นที่สถิตแห่งพระสัพพัญญุตคุณ' 1205. Na māsi dānanti me mayā kataṃ dānaṃ nāsi nāhosi. Kasmā pana? Na ca metthi dātunti me mama pariggahabhūtaṃ dānaṃ dātuṃ na atthi, na kiñci deyyavatthu vijjati, pare ca kho satte tattha dāne samādapesiṃ. ‘‘Paresañca tattha samādapesi’’nti ca paṭhanti, tattha paresanti upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Pūjetha nantiādi samādapanākāradassanaṃ, taṃ dhātunti yojanā. Evaṃ kirāti kira-saddo anussavattho. ๑๒๐๕. บทว่า น มาสิ ทานํ ความว่า ทานอันข้าพเจ้ากระทำแล้วได้ไม่มี. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรเล่า? ตอบว่า บทว่า น จ เมตฺถิ ทาตุํ ความว่า ก็ไทยธรรมที่เป็นของบริจาคของเราเพื่อจะให้ไม่มี, วัตถุที่จะพึงให้แม้หน่อยหนึ่งก็ไม่มี, แต่ว่า เราได้ชักชวนสัตว์เหล่าอื่นในทานนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตย่อมอ่านว่า ‘ปเรสญฺจ ตตฺถ สมาทเปสึ’ ดังนี้. ในบทนั้น พึงเห็นบทว่า ปเรสํ ว่าเป็นสามีวิภัตติในอรรถว่าอุปโยคะ. บทว่า ปูเชถ นํ เป็นต้น เป็นการแสดงอาการแห่งการชักชวน. พึงประกอบความว่า เพื่อจะให้ทานนั้น. บทว่า เอวํ กิราติ ดังนี้. กิรศัพท์เป็นไปในอรรถว่าได้ยินมา. 1206. Na tassa puññassa khayampi ajjhaganti tassa tadā sumedhaṃ bhagavantaṃ uddissa katassa puññakammassa parikkhayaṃ nādhigacchiṃ, tasseva kammassa vipākāvasesaṃ paccanubhomīti dasseti. Yaṃ panettha na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyamevāti daṭṭhabbaṃ. ๑๒๐๖. บทว่า น ตสฺส ปุญฺญสฺส ขยมฺปิ อชฺฌคํ ความว่า เราไม่ได้ถึงแล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งบุญกรรมนั้น ที่ทำอุทิศพระผู้มีพระภาคสุเมธะในกาลนั้น, แสดงว่า เราย่อมเสวยวิบากที่เหลือของกรรมนั้นนั่นเทียว. เรื่องใดที่ไม่ได้กล่าวไว้ในวิมานนี้ พึงทราบว่าเรื่องนั้นเป็นเรื่องที่รู้ได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. Anekavaṇṇavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอธิบายอเนกวัณณวิมาน จบแล้ว. 9. Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā ๙. อรรถกถาอธิบายมัฏฐกุณฑลีวิมาน Alaṅkato [Pg.303] maṭṭhakuṇḍalīti maṭṭhakuṇḍalīvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena sāvatthivāsī eko brāhmaṇo addho mahaddhano mahābhogo assaddho appasanno micchādiṭṭhiko kassaci kiñci na deti, adānato eva ‘‘adinnapubbako’’ti paññāyittha. So micchādiṭṭhibhāvena ca luddhabhāvena ca tathāgataṃ vā tathāgatasāvakaṃ vā daṭṭhumpi na icchati. Maṭṭhakuṇḍalaṃ nāma attano puttañca sikkhāpesi ‘‘tāta, tayā samaṇo gotamo tassa sāvakā ca na upasaṅkamitabbā na daṭṭhabbā’’ti. Sopi tathā akāsi. Athassa putto gilāno ahosi, brāhmaṇo dhanakkhayabhayena bhesajjaṃ na kāresi, roge pana vaḍḍhiteva vejje pakkositvā dassesi. Vejjā tassa sarīraṃ oloketvā ‘‘atekiccho’’ti taṃ ñatvā apakkamiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘putte abbhantare mate nīharaṇaṃ dukkha’’nti puttaṃ bahidvārakoṭṭhake nipajjāpesi. มัฏฐกุณฑลีวิมาน (เริ่มต้นด้วยคาถาว่า) อลงฺกโต มฏฺฐกุณฺฑลี. วิมานนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. ในสมัยนั้น พราหมณ์ผู้หนึ่งชาวกรุงสาวัตถี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก แต่ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส เป็นมิจฉาทิฏฐิ ไม่ให้อะไรแก่ใครๆ เลย, เพราะความไม่ให้นั่นเอง จึงปรากฏชื่อว่า ‘อดินนปุพพกะ’ (ผู้ไม่เคยให้). พราหมณ์นั้นเพราะความเป็นมิจฉาทิฏฐิและความเป็นคนตระหนี่ จึงไม่ปรารถนาแม้แต่จะเห็นพระตถาคตหรือพระสาวกของพระตถาคต. และได้สอนบุตรของตนชื่อมัฏฐกุณฑลีว่า ‘พ่อคุณ เจ้าไม่ควรเข้าไปหา ไม่ควรดูสมณโคดมและสาวกของท่าน’. แม้บุตรนั้นก็ได้ทำเช่นนั้น. ต่อมา บุตรของพราหมณ์นั้นได้ป่วยลง พราหมณ์กลัวจะสิ้นเปลืองทรัพย์จึงไม่ให้ทำการรักษา แต่เมื่อโรคร้ายแรงขึ้นจึงเรียกหมอมารักษา. พวกหมอตรวจดูร่างกายของเขาแล้ว รู้ว่า ‘เป็นโรคที่รักษาไม่หาย’ จึงพากันหลีกไป. พราหมณ์คิดว่า ‘ถ้าบุตรตายในเรือน การนำศพออกไปเป็นเรื่องลำบาก’ จึงให้บุตรนอนอยู่ที่ซุ้มประตูด้านนอก. Bhagavā rattiyā paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento addasa maṭṭhakuṇḍalīmāṇavaṃ khīṇāyukaṃ tadaheva cavanadhammaṃ, nirayasaṃvattanikañcassa kammaṃ katokāsaṃ. ‘‘Sace panāhaṃ tattha gamissāmi, so mayi cittaṃ pasādetvā devaloke nibbattitvā pitaraṃ āḷāhane rodamānaṃ upagantvā saṃvejessati, evaṃ so ca tassa pitā ca mama santikaṃ āgamissati, mahājanakāyo sannipatissati tattha mayā dhamme desite mahādhammābhisamayo bhavissatī’’ti evaṃ pana ñatvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāvatthiṃ piṇḍāya paviṭṭho maṭṭhakuṇḍalīmāṇavassa pitu gehasamīpe ṭhatvā chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjesi. Tā disvā māṇavo ‘‘kimeta’’nti ito cito ca vilokento addasa bhagavantaṃ dantaṃ guttaṃ santindriyaṃ dvattiṃsāya mahāpurisalakkhaṇehi asītiyā anubyañjanehi byāmappabhāya ketumālāya ca vijjotamānaṃ anupamāya buddhasiriyā acinteyyena buddhānubhāvena virocamānaṃ. Disvā tassa etadahosi ‘‘buddho nu kho bhagavā idhānuppatto, yassāyaṃ rūpasampadā attano tejasā sūriyampi abhibhavati, kantabhāvena candimaṃ, upasantabhāvena [Pg.304] sabbepi samaṇabrāhmaṇe, upasamena nāma ettheva bhavitabbaṃ, ayameva ca maññe imasmiṃ loke aggapuggalo, mameva ca anukampāya idhānuppatto’’ti buddhārammaṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭasarīro anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento pasannacitto añjaliṃ paggayha nipajji. Taṃ disvā bhagavā ‘‘alaṃ imassa ettakena saggūpapattiyā’’ti pakkāmi. พระผู้มีพระภาค ในปัจจุสมัยแห่งราตรี เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติ ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นมัฏฐกุณฑลีมาณพผู้สิ้นอายุ มีธรรมดาจะต้องตายในวันนั้นนั่นเอง และกรรมที่จะนำไปสู่นรกของเขาก็ได้โอกาสแล้ว. ทรงทราบดังนี้ว่า ‘ถ้าเราจักไปที่นั่น เขาจะยังจิตให้เลื่อมใสในเราแล้วบังเกิดในเทวโลก เข้าไปหาบิดาผู้กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้าแล้วทำให้สลดใจ, ด้วยเหตุนั้น ทั้งเขาและบิดาของเขาจักมาสู่สำนักของเรา, มหาชนจักประชุมกัน, เมื่อเราแสดงธรรมในที่นั้น จักมีการตรัสรู้ธรรมครั้งใหญ่’ ครั้นในเวลาเช้า ทรงนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับยืนใกล้บ้านของบิดามัฏฐกุณฑลีมาณพแล้ว ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉพรรณรังสี. มาณพเห็นรัศมีเหล่านั้นแล้ว มองไปทางโน้นทางนี้พลางคิดว่า ‘นี่อะไรกัน’ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบแล้ว กำลังรุ่งโรจน์ด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ พระพยามประภาและพระเกตุมาลา งดงามด้วยพุทธสิริที่หาที่เปรียบมิได้ รุ่งเรืองด้วยพุทธานุภาพที่คาดคิดไม่ได้. ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระพุทธเจ้าเสด็จมาถึงที่นี่หนอ, ความสมบูรณ์แห่งรูปของพระองค์นี้ ย่อมครอบงำแม้ดวงอาทิตย์ด้วยเดชของตน, ครอบงำดวงจันทร์ด้วยความน่ารัก, ครอบงำสมณพราหมณ์ทั้งปวงด้วยความสงบ, ความสงบโดยแท้พึงมีในพระองค์นี้เท่านั้น, และเราย่อมสำคัญว่า พระองค์นี้แหละเป็นบุคคลผู้เลิศที่สุดในโลกนี้, และเสด็จมาถึงที่นี่ก็เพื่ออนุเคราะห์เรานั่นเอง’ เขาผู้มีร่างกายอันปีติซึ่งมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์แผ่ซ่านไปไม่ขาดสาย เสวยปีติโสมนัสอันมิใช่น้อย มีจิตเลื่อมใสแล้ว ประคองอัญชลีนอนลง. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นเขาแล้ว ทรงดำริว่า ‘เพียงเท่านี้ก็เพียงพอเพื่อการเข้าถึงสวรรค์ของเขาแล้ว’ จึงเสด็จหลีกไป. Sopi taṃ pītisomanassaṃ avijahantova kālaṃ katvā tāvatiṃsesu dvādasayojanike vimāne nibbatti. Pitā panassa sarīrasakkāraṃ karitvā dutiyadivase paccūsavelāyaṃ āḷāhanaṃ gantvā ‘‘hā hā maṭṭhakuṇḍali, hā hā maṭṭhakuṇḍalī’’ti paridevamāno āḷāhanaṃ anuparikkamanto rodati. Devaputto attano vibhavasampattiṃ oloketvā ‘‘kuto nu kho ahaṃ idhāgato kiñca kammaṃ katvā’’ti upadhārento attano purimattabhāvaṃ ñatvā tattha ca maraṇakāle bhagavati pavattitaṃ cittappasādaṃ manoharaṃ añjalikaraṇamattaṃ disvā ‘‘aho mahānubhāvā buddhā bhagavanto’’ti sātisayaṃ tathāgate sañjātappasādabahumāno ‘‘adinnapubbakabrāhmaṇo nu kho kiṃ karotī’’ti upadhārento āḷāhane rodamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ pubbe bhesajjamattampi akatvā idāni niratthakaṃ āḷāhane rodati, handa naṃ saṃvejetvā kusale patiṭṭhāpessāmī’’ti devalokato āgantvā maṭṭhakuṇḍalīrūpena rodamāno ‘‘hā hā canda, hā hā sūriyā’’ti bāhā paggayha kandanto pitu samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ maṭṭhakuṇḍalī āgato’’ti cintetvā gāthāya ajjhabhāsi – แม้เขาก็ไม่ละปีติโสมนัสนั้น ทำกาละแล้ว บังเกิดในวิมานสูงสิบสองโยชน์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. ส่วนบิดาของเขา ครั้นทำสักการะสรีระแล้ว ในวันที่สอง เวลาเช้ามืด ไปยังป่าช้า คร่ำครวญว่า ‘โอ้ มัฏฐกุณฑลี โอ้ มัฏฐกุณฑลี’ เดินเวียนรอบป่าช้าร้องไห้อยู่. เทพบุตรนั้นตรวจดูสมบัติของตนแล้ว พิจารณาว่า ‘เรามาจากไหนหนอแล มาถึงที่นี่ และได้ทำกรรมอะไรไว้’ รู้ถึงอัตภาพในอดีตของตน และเห็นความเลื่อมใสในใจอันน่ารื่นรมย์ที่เกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาคในเวลาจะตาย และการทำอัญชลีเท่านั้นในอัตภาพนั้น จึงมีความเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระตถาคตว่า ‘โอ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายมีอานุภาพมากหนอ’ แล้วพิจารณาว่า ‘อดินนปุพพกพราหมณ์กำลังทำอะไรอยู่หนอ’ ได้เห็นพราหมณ์กำลังร้องไห้อยู่ที่ป่าช้า จึงคิดว่า ‘ผู้นี้ เมื่อก่อนไม่ยอมทำแม้เพียงการรักษาแก่เรา บัดนี้มาร้องไห้โดยเปล่าประโยชน์ที่ป่าช้า, เอาเถิด เราจะทำให้เขาสลดใจแล้วตั้งไว้ในกุศล’ ดังนี้แล้ว จึงมาจากเทวโลกในรูปของมัฏฐกุณฑลี ร้องไห้ว่า ‘โอ้ ดวงจันทร์ โอ้ ดวงอาทิตย์’ ประคองแขนร่ำไห้ ยืนอยู่ใกล้บิดา. ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า ‘มัฏฐกุณฑลีนี้มาแล้ว’ จึงได้กล่าวด้วยคาถาว่า – 1207. ๑๒๐๗. ‘‘Alaṅkato maṭṭhakuṇḍalī, māladhārī haricandanussado; Bāhā paggayha kandasi, vanamajjhe kiṃ dukkhito tuva’’nti. ท่านผู้ประดับประดาแล้ว มีตุ้มหูเกลี้ยงเกลา ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ ลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์เหลือง ประคองแขนทั้งสองร้องไห้อยู่ในท่ามกลางป่า ท่านเป็นผู้มีความทุกข์ด้วยเหตุอะไร Tattha alaṅkatoti vibhūsito. Maṭṭhakuṇḍalīti sarīrappadesassa aghaṃsanatthaṃ mālālatādayo adassetvā maṭṭhākāreneva katakuṇḍalo. Atha vā maṭṭhakuṇḍalīti visuddhakuṇḍalo, tāpetvā jātihiṅgulikāya majjitvā dhovitvā sūkaralomena majjitakuṇḍaloti attho[Pg.305]. Māladhārīti mālaṃ dhārento, piḷandhitamāloti attho. Haricandanussadoti rattacandanena sabbaso anulittagatto. Kinti pucchāvacanaṃ. Dukkhitoti dukkhappatto. Kiṃdukkhitoti vā ekameva padaṃ, kena dukkhena dukkhitoti attho. ในบทเหล่านั้น บทว่า alaṅkato คือ ประดับแล้ว บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่ทำเป็นเพียงรูปเกลี้ยงๆ ไม่แสดงลายเถาวัลย์ดอกไม้เป็นต้น เพื่อมิให้เสียดสีส่วนแห่งสรีระ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า maṭṭhakuṇḍalī คือ ตุ้มหูที่บริสุทธิ์ อธิบายว่า ตุ้มหูที่เขาเผาไฟแล้วขัดด้วยชาดหรคุณ ล้างแล้วขัดด้วยขนสุกร บทว่า māladhārī คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้ อธิบายว่า ผู้ประดับแล้วด้วยระเบียบดอกไม้ บทว่า haricandanussado คือ ผู้มีร่างกายอันลูบไล้แล้วทั่วด้วยแก่นจันทน์แดง บทว่า Kiṃ เป็นคำถาม บทว่า dukkhito คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งทุกข์ หรือบทว่า Kiṃdukkhito เป็นบทเดียวกัน อธิบายว่า เป็นผู้มีความทุกข์ด้วยทุกข์อะไร Atha naṃ devaputto āha – ครั้งนั้น เทพบุตรได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า – 1208. ๑๒๐๘. ‘‘Sovaṇṇamayo pabhassaro, uppanno rathapañjaro mama; Tassa cakkayugaṃ na vindāmi, tena dukkhena jahāmi jīvita’’nti. โครงรถอันสำเร็จด้วยทอง มีรัศมีรุ่งเรือง เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าหาคู่แห่งล้อของรถนั้นไม่ได้ ด้วยทุกข์นั้น ข้าพเจ้าจะละชีวิต Atha naṃ brāhmaṇo āha – ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า – 1209. ๑๒๐๙. ‘‘Sovaṇṇamayaṃ maṇimayaṃ, lohitakamayaṃ atha rūpiyamayaṃ; Ācikkha me bhaddamāṇava, cakkayugaṃ paṭipādayāmi te’’ti. ดูก่อนมาณพผู้เจริญ ท่านจงบอกแก่เรา (ว่าต้องการล้อ) อันสำเร็จด้วยทอง สำเร็จด้วยแก้วมณี สำเร็จด้วยแก้วทับทิม หรือสำเร็จด้วยเงิน เราจะจัดหาคู่แห่งล้อให้แก่ท่าน Taṃ sutvā māṇavo ‘‘ayaṃ puttassa bhesajjaṃ akatvā puttapatirūpakaṃ maṃ disvā rodanto ‘suvaṇṇādimayaṃ rathacakkaṃ karomī’ti vadati, hotu niggaṇhissāmi na’’nti cintetvā ‘‘kīva mahantaṃ me cakkayugaṃ karissasī’’ti vatvā ‘‘yāva mahantaṃ ākaṅkhasī’’ti vutte ‘‘candimasūriyehi me attho, te me dehī’’ti yācanto – มาณพได้ฟังดังนั้นแล้วจึงคิดว่า ‘พราหมณ์ผู้นี้ ไม่ทำยาให้แก่บุตร (ของตน) แต่เห็นเราผู้เป็นเพียงรูปเปรียบของบุตรแล้วร้องไห้ กลับพูดว่า ‘เราจะทำล้อรถที่สำเร็จด้วยทองเป็นต้นให้’ เอาเถิด เราจะข่มเขา’ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ท่านจะทำคู่แห่งล้อให้แก่เราใหญ่ประมาณเท่าไร’ เมื่อพราหมณ์กล่าวว่า ‘ท่านปรารถนาใหญ่ประมาณเท่าใด’ จึงทูลขอว่า ‘เรามีความต้องการด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์ ท่านจงให้สิ่งเหล่านั้นแก่เรา’ 1210. ๑๒๑๐. ‘‘So māṇavo tassa pāvadi, candasūriyā ubhayettha dissare; Sovaṇṇamayo ratho mama, tena cakkayugena sobhatī’’ti. มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในที่นี้ รถของข้าพเจ้าอันสำเร็จด้วยทอง ย่อมงดงามด้วยคู่แห่งล้อนั้น Atha naṃ brāhmaṇo āha – ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะมาณพนั้นว่า – 1211. ๑๒๑๑. ‘‘Bālo kho tvaṃ asi māṇava, yo tvaṃ patthayase apatthiyaṃ; Maññāmi tuvaṃ marissasi, na hi tvaṃ lacchasi candasūriye’’ti. ดูก่อนมาณพ ท่านเป็นคนพาลหนอ ที่ท่านปรารถนาสิ่งที่ไม่ควรปรารถนา เราเข้าใจว่า ท่านจักต้องตาย เพราะท่านจักไม่ได้พระจันทร์และพระอาทิตย์เลย Atha [Pg.306] naṃ māṇavo ‘‘kiṃ pana paññāyamānassatthāya rodanto bālo hoti, udāhu apaññāyamānassā’’ti vatvā – ครั้งนั้น มาณพกล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า ‘ก็อะไรเล่า คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่ปรากฏอยู่ จะเป็นคนพาล หรือว่า (คนที่ร้องไห้เพื่อประโยชน์แก่สิ่งที่) ไม่ปรากฏอยู่ (จะเป็นคนพาล)’ ดังนี้แล้ว (จึงกล่าวคาถาว่า) – 1212. ๑๒๑๒. ‘‘Gamanāgamanampi dissati, vaṇṇadhātu ubhayattha vīthiyā; Peto kālakato na dissati, ko nidha kandataṃ bālyataro’’ti. การไปและการมา (ของพระจันทร์และพระอาทิตย์) ก็ย่อมปรากฏ รัศมีในวิถี (โคจร) ของทั้งสองนั้นก็ปรากฏ ส่วนคนตายที่ละไปแล้ว ย่อมไม่ปรากฏ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ (ทั้งสอง) ในโลกนี้ ใครเล่าจะเป็นคนพาลกว่ากัน Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘yuttaṃ esa vadatī’’ti sallakkhetvā – พราหมณ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว กำหนดได้ว่า ‘มาณพนี้กล่าวถ้อยคำสมควรแล้ว’ (จึงกล่าวว่า) – 1213. ๑๒๑๓. ‘‘Saccaṃ kho vadesi māṇava, ahameva kandataṃ bālyataro; Candaṃ viya dārako rudaṃ, petaṃ kālakatābhipatthayi’’nti. – ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ ในบรรดาคนที่ร้องไห้ เรานี่แหละเป็นคนพาลกว่า เหมือนเด็กร้องไห้ (อยากได้) พระจันทร์ เราปรารถนาคนตายที่ละไปแล้ว Vatvā tassa kathāya nissoko hutvā māṇavassa thutiṃ karonto imā gāthā abhāsi – (พราหมณ์) ครั้นกล่าวแล้ว เป็นผู้ไม่มีความโศกเพราะคำของมาณพนั้น กระทำการสรรเสริญคุณของมาณพ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า – 1214. ๑๒๑๔. ‘‘Ādittaṃ vata maṃ santaṃ, ghatasittaṃva pāvakaṃ; Vārinā viya osiñcaṃ, sabbaṃ nibbāpaye daraṃ. เราผู้กำลังลุกโพลงอยู่หนอ ดุจไฟอันบุคคลราดแล้วด้วยเนยใส ท่านได้ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว เหมือนบุคคลรด (ไฟนั้น) ด้วยน้ำ 1215. ๑๒๑๕. ‘‘Abbahī vata me sallaṃ, sokaṃ hadayanissitaṃ; Yo me sokaparetassa, puttasokaṃ apānudi. ท่านผู้ใดได้บรรเทาความโศกถึงบุตรของเราผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว ท่านผู้นั้นได้ถอนลูกศรคือความโศกของเราซึ่งอาศัยอยู่ในหทัยแล้วหนอ 1216. ๑๒๑๖. ‘‘Svāhaṃ abbūḷhasallosmi, sītibhūtosmi nibbuto; Na socāmi na rodāmi, tava sutvāna māṇavā’’ti. ดูก่อนมาณพ เรานั้นเป็นผู้มีลูกศรอันถอนขึ้นแล้ว เป็นผู้เยือกเย็นแล้ว ดับแล้ว เราไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ เพราะได้ฟัง (คำ) ของท่าน 1208-10. Tattha rathapañjaroti rathūpatthaṃ. Na vindāmīti na labhāmi. Bhaddamāṇavāti ālapanaṃ. Paṭipādayāmīti sampādetvā dadāmi, mā cakkayugābhāvena jīvitaṃ jahīti adhippāyo. Ubhayettha dissareti ubhopi ettha candasūriyā ākāse dissanti. Ya-kāro padasandhikaro, ubhaye etthāti vā padavibhāgo. ในบทเหล่านั้น บทว่า rathapañjaro คือ ส่วนประกอบของรถ บทว่า na vindāmi คือ ไม่ได้ บทว่า Bhaddamāṇava เป็นคำเรียก บทว่า paṭipādayāmi คือ จัดหาให้ อธิบายว่า ท่านอย่าละชีวิตเพราะไม่มีคู่แห่งล้อเลย บทว่า ubhayettha dissare คือ พระจันทร์และพระอาทิตย์ทั้งสองดวงย่อมปรากฏในอากาศ ณ ที่นี้ ย-อักษรเป็นตัวเชื่อมบท หรือแยกบทเป็น ubhaye ettha 1212. Gamanāgamananti divase divase ogamanuggamanavasena candasūriyānaṃ gamanaṃ āgamanañca dissati. ‘‘Gamanogamana’’ntipi pāḷi, uggamanaṃ ogamanañcāti [Pg.307] attho. Vaṇṇadhātūti sītibhāvavisiṭṭhā kantabhāvabhāsurā, uṇhabhāvavisiṭṭhā tikkhabhāvabhāsurā ca vaṇṇanibhā. Ubhayatthāti cande sūriye cāti dvīsupi vaṇṇadhātu dissatīti yojetabbaṃ. Vīthiyāti pavattanavīthiyaṃ ākāse, nāgavīthiyādivīthiyaṃ vā. ‘‘Ubhayetthā’’tipi pāṭho, ubhaye etthāti padavisandhi. Bālyataroti bālataro atisayena bālo. ๑๒๑๒. บทว่า gamanāgamanaṃ คือ การไปและการมาของพระจันทร์และพระอาทิตย์ด้วยอำนาจการขึ้นและการตกในแต่ละวัน ย่อมปรากฏ บาลีเป็น ‘‘Gamanogamana’’ ก็มี อธิบายว่า การขึ้นและการตก บทว่า vaṇṇadhātu คือ รัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่น่าใคร่ อันวิเศษด้วยภาวะที่เย็น และรัศมีอันรุ่งเรืองด้วยภาวะที่ร้อนแรง อันวิเศษด้วยภาวะที่ร้อน บทว่า ubhayattha คือ ในทั้งสอง คือ ในพระจันทร์และในพระอาทิตย์ พึงประกอบความว่า รัศมีย่อมปรากฏ บทว่า vīthiyā คือ ในวิถีที่เป็นไป คือ ในอากาศ หรือในวิถีคือนาควิถีเป็นต้น มีบาลีเป็น ‘‘Ubhayetthā’’ ก็มี เป็นการเชื่อมบทว่า ubhaye ettha บทว่า bālyataro คือ เป็นคนพาลกว่า คือ เป็นคนพาลอย่างยิ่ง 1213. Imaṃ pana kathaṃ sutvā ‘‘alabbhanīyavatthuṃ vatāhaṃ patthetvā kevalaṃ sokagginā ḍayhāmi, kiṃ me niratthakena anayabyasanenā’’ti paṭisaṅkhāne aṭṭhāsi. Atha devaputto maṭṭhakuṇḍalīrūpaṃ paṭisaṃharitvā attano dibbarūpeneva aṭṭhāsi. Brāhmaṇo pana taṃ anoloketvā māṇavavohāreneva voharanto ‘‘saccaṃ kho vadesi māṇavā’’tiādimāha. Tattha candaṃ viya dārako rudanti candaṃ abhipatthayaṃ rudanto dārako viyāti attho. Kālakatābhipatthayinti kālakataṃ abhipatthayiṃ. ‘‘Abhipatthaya’’ntipi pāṭho. ๑๒๑๓. ส่วนพราหมณ์ได้ฟังคำนี้แล้ว ได้ตั้งอยู่ในความพิจารณาว่า ‘โอหนอ เราปรารถนาวัตถุที่ได้ไม่ได้ ย่อมถูกไฟคือความโศกเผาไหม้อยู่เปล่าๆ ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยความพินาศอันไร้ประโยชน์นี้’ ครั้งนั้น เทพบุตรเก็บรูปมัฏฐกุณฑลีแล้ว ได้ยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ของตน ส่วนพราหมณ์ไม่ได้มองดูเทพบุตรนั้น ยังคงพูดด้วยสำนวนของมาณพ กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนมาณพ ท่านกล่าวคำจริงหนอ’ ในบทเหล่านั้น บทว่า candaṃ viya dārako rudaṃ อธิบายว่า เหมือนเด็กร้องไห้ปรารถนาพระจันทร์ บทว่า kālakatābhipatthayiṃ คือ เราปรารถนาคนตาย มีบาลีเป็น ‘‘Abhipatthaya’’ ก็มี 1214-5. Ādittanti sokagginā ādittaṃ. Nibbāpaye daranti nibbāpayi darathaṃ sokapariḷāhaṃ. Abbahīti uddhari. บทว่า ādittaṃ คือ ลุกโพลงแล้วด้วยไฟคือความโศก บทว่า nibbāpaye daraṃ คือ ดับแล้วซึ่งความเร่าร้อน คือความแผดเผาแห่งความโศก บทว่า abbahī คือ ถอนขึ้นแล้ว Atha brāhmaṇo sokaṃ vinodetvā attano upadesadāyakaṃ dibbarūpena ṭhitaṃ disvā ‘‘ko nāma tva’’nti pucchanto – ครั้งนั้น พราหมณ์บรรเทาความโศกแล้ว เห็นผู้ให้โอวาทแก่ตนยืนอยู่ด้วยรูปทิพย์ จึงถามว่า ‘ท่านชื่ออะไร’ ดังนี้ – 1217. ๑๒๑๗. ‘‘Devatā nusi gandhabbo, adu sakko purindado; Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. – ท่านเป็นเทวดาหรือ เป็นคนธรรพ์ หรือว่าเป็นท้าวสักกะผู้ประทานนคร ท่านเป็นใคร หรือเป็นบุตรของใคร พวกเราจะรู้จักท่านได้อย่างไร Āha. Sopi tassa – (พราหมณ์) ได้กล่าวแล้ว แม้เทพบุตรนั้น (ได้กล่าวตอบ) แก่พราหมณ์นั้นว่า – 1218. ๑๒๑๘. ‘‘Yañca kandasi yañca rodasi, puttaṃ āḷāhane sayaṃ dahitvā; Svāhaṃ kusalaṃ karitvā kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. – ท่านคร่ำครวญและร้องไห้ถึงบุตรคนใด ซึ่งท่านเผาเองที่ป่าช้า เราผู้นั้นได้ทำกรรมดีไว้ จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ Attānaṃ [Pg.308] kathesi. Tattha yañca kandasi yañca rodasīti yaṃ tava puttaṃ maṭṭhakuṇḍaliṃ uddissa rodasi, assūni muñcasi. (เทพบุตร) ได้บอกตนเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า yañca kandasi yañca rodasi คือ ท่านร้องไห้ หลั่งน้ำตา ปรารภมัฏฐกุณฑลีบุตรของท่านคนใด Atha naṃ brāhmaṇo āha – ครั้งนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะเทพบุตรนั้นว่า – 1219. ๑๒๑๙. ‘‘Appaṃ vā bahuṃ vā nāddasāma, dānaṃ dadantassa sake agāre; Uposathakammaṃ vā tādisaṃ, kena kammena gatosi devaloka’’nti. “พวกเราไม่เคยเห็นท่านให้ทาน ไม่ว่าน้อยหรือมากในเรือนของตน หรือทำอุโบสถกรรมเช่นนั้นเลย ท่านไปสู่เทวโลกด้วยกรรมอะไร” Tattha ‘‘uposathakammaṃ vā tādisaṃ nāddasāmā’’ti yojanā. ในคาถานั้น พึงโยคความว่า “หรือไม่เคยเห็นอุโบสถกรรมเช่นนั้น” Atha naṃ māṇavo āha – ลำดับนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกะพราหมณ์นั้นว่า – 1220. ๑๒๒๐. ‘‘Ābādhikohaṃ dukkhito gilāno, āturarūpomhi sake nivesane; Buddhaṃ vigatarajaṃ vitiṇṇakaṅkhaṃ, addakkhiṃ sugataṃ anomapaññaṃ. “ข้าพเจ้าป่วย ได้รับทุกขเวทนา ไม่สบาย มีอาการทรุดหนักอยู่ในเรือนของตน ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี สิ้นความสงสัยแล้ว เสด็จไปดีแล้ว มีพระปัญญาไม่ทราม 1221. ๑๒๒๑. ‘‘Svāhaṃ muditamano pasannacitto, añjaliṃ akariṃ tathāgatassa; Tāhaṃ kusalaṃ karitvāna kammaṃ, tidasānaṃ sahabyataṃ gato’’ti. “ข้าพเจ้านั้นมีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส ได้กระทำอัญชลีแด่พระตถาคต ข้าพเจ้ากระทำกรรมอันเป็นกุศลนั้นแล้ว จึงไปสู่ความเป็นสหายแห่งทวยเทพชั้นดาวดึงส์” 1220-21. Tattha ābādhikoti ābādhasamaṅgī. Dukkhitoti teneva ābādhikabhāvena jātadukkho. Gilānoti gilāyamānoti attho. Āturarūpoti dukkhavedanābhitunnakāyo. Vigatarajanti vigatarāgādirajaṃ. Vitiṇṇakaṅkhanti sabbaso saṃsayānaṃ samucchinnattā tiṇṇavicikicchaṃ. Anomapaññanti paripuṇṇapaññaṃ, sabbaññunti attho. Akarinti akāsiṃ. Tāhanti taṃ ahaṃ. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า อาพาธิโก ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอาพาธ. บทว่า ทุกฺขิโต ได้แก่ ผู้มีทุกข์เกิดแล้วเพราะความเป็นผู้มีอาพาธนั้นนั่นแล. บทว่า คิลาโน ความว่า กำลังป่วย. บทว่า อาตุรรูโป ได้แก่ ผู้มีกายอันทุกขเวทนาเสียดแทง. บทว่า วิคตรชํ ได้แก่ ผู้มีธุลีคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว. บทว่า วิติณฺณกงฺขํ ได้แก่ ผู้มีความสงสัยอันข้ามได้แล้ว เพราะความสงสัยทั้งปวงถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง. บทว่า อโนมปญฺญํ ความว่า ผู้มีปัญญาบริบูรณ์ คือผู้รู้แจ้งทุกสิ่ง. บทว่า อกรึ ได้แก่ อกาสึ (เราได้ทำแล้ว). บทว่า ตาหํ คือ ตํ อหํ. Evaṃ tasmiṃ kathenteyeva brāhmaṇassa sakalasarīraṃ pītiyā paripūri. So taṃ pītiṃ pavedento – เมื่อมาณพนั้นกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นแล สรีระทั้งสิ้นของพราหมณ์ก็เต็มเปี่ยมไปด้วยปีติ พราหมณ์นั้นประกาศปีตินั้นอยู่ จึงกล่าวว่า – 1222. ๑๒๒๒. ‘‘Acchariyaṃ [Pg.309] vata abbhutaṃ vata,Añjalikammassa ayamīdiso vipāko; Ahampi muditamano pasannacitto,Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti. – āha; “น่าอัศจรรย์หนอ ไม่เคยมีมาหนอ วิบากแห่งอัญชลีกรรมเป็นเช่นนี้ แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว” ดังนี้. Tattha anabhiṇhappavattitāya accharaṃ paharituṃ yogganti acchariyaṃ, abhūtapubbatāya abbhutaṃ. Ubhayenapi vimhayāvahataṃyeva dassetvā ‘‘ahampi muditamano pasannacitto, ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāmī’’ti āha. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า อัจฉริยะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรดีดนิ้วมือ เนื่องจากไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยๆ. ชื่อว่า อัพภูตะ เพราะไม่เคยมีมาก่อน. ท่านแสดงถึงความเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ใจโดยทั้งสองบทแล้ว จึงกล่าวว่า “แม้เราก็มีใจยินดี มีจิตเลื่อมใส จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว” Atha naṃ devaputto saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojento – ลำดับนั้น เทพบุตรชักชวนพราหมณ์นั้นในการถึงสรณะและในการสมาทานศีล จึงกล่าวว่า – 1223. ๑๒๒๓. ‘‘Ajjeva buddhaṃ saraṇaṃ vajāhi, dhammañca saṅghañca pasannacitto; Tatheva sikkhāya padāni pañca, akhaṇḍaphullāni samādiyassu. “ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะในวันนี้ทีเดียว และจงสมาทานสิกขาบท ๕ ประการ อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ฉันนั้นเถิด 1224. ๑๒๒๔. ‘‘Pāṇātipātā viramassu khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayassu; Amajjapo mā ca musā bhaṇāhi, sakena dārena ca hohi tuṭṭho’’ti. – “ท่านจงรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จงเว้นจากอทินนาทานในโลก อย่าเป็นผู้ดื่มน้ำเมา และอย่ากล่าวคำมุสา และจงเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตนเถิด” – Gāthādvayamāha. (เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา ๒ บท. 1223. Tattha tathevāti yathā pasannacitto ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti buddhaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti pasannacitto dhammañca saṅghañca saraṇaṃ vajāhi. Yathā vā pasannacitto ratanattayaṃ saraṇaṃ vajesi, tatheva ‘‘ayaṃ ekaṃsato diṭṭheva dhamme abhisamparāyañca hitasukhāvaho’’ti pasannacitto sikkhāya adhisīlasikkhāya padāni koṭṭhāsabhūtāni adhicittaadhipaññāsikkhāya vā upāyabhūtāni pañcasīlāni avikopanato ca asaṃkilissanato ca akhaṇḍaphullāni samādiyassu, samādāya vattassūti attho. ๑๒๒๓. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตเถว ความว่า ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” ฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสถึงพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะว่า “พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว, พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว” ฉันนั้นเถิด. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านมีจิตเลื่อมใสถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะฉันใด ท่านจงมีจิตเลื่อมใสสมาทานศีล ๕ อันเป็นส่วนแห่งอธิสีลสิกขา หรือเป็นอุบายแห่งอธิจิตตสิกขาและอธิปัญญาสิกขา ซึ่งนำมาซึ่งประโยชน์และความสุขในปัจจุบันและสัมปรายภพโดยส่วนเดียว อันไม่ขาดไม่ทะลุเพราะไม่ถูกทำลายและเพราะไม่เศร้าหมอง ฉันนั้นเถิด. ความว่า ท่านจงสมาทานแล้วประพฤติปฏิบัติ. Evaṃ devaputtena saraṇagamane sīlasamādāne ca niyojito brāhmaṇo tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchanto – พราหมณ์ผู้อันเทพบุตรชักชวนในการถึงสรณะและในการสมาทานศีลอย่างนี้แล้ว เมื่อจะน้อมรับคำของเทพบุตรนั้นด้วยเศียรเกล้า จึงกล่าวว่า – 1225. ๑๒๒๕. ‘‘Atthakāmosi [Pg.310] me yakkha, hitakāmosi devate; Karomi tuyhaṃ vacanaṃ, tvaṃsi ācariyo mamā’’ti. – “ดูก่อนยักษ์ ท่านเป็นผู้ใคร่ประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ดูก่อนเทวดา ท่านเป็นผู้ใคร่เกื้อกูล ข้าพเจ้าจะทำตามคำของท่าน ท่านเป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า” – Gāthaṃ vatvā tattha patiṭṭhahanto – (พราหมณ์) ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว เมื่อจะตั้งมั่นอยู่ในคำสอนนั้น จึงกล่าวว่า – 1226. ๑๒๒๖. ‘‘Upemi saraṇaṃ buddhaṃ, dhammañcāpi anuttaraṃ; Saṅghañca naradevassa, gacchāmi saraṇaṃ ahaṃ. “ข้าพเจ้าเข้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ และเข้าถึงพระธรรมอันยอดเยี่ยม ข้าพเจ้าขอถึงพระสงฆ์ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทวดาแห่งนรชนเป็นสรณะ 1227. ๑๒๒๗. ‘‘Pāṇātipātā viramāmi khippaṃ, loke adinnaṃ parivajjayāmi; Amajjapo no ca musā bhaṇāmi, sakena dārena ca homi tuṭṭho’’ti. – “ข้าพเจ้าจะรีบงดเว้นจากปาณาติบาต จะเว้นจากอทินนาทานในโลก ข้าพเจ้าจะไม่เป็นผู้ดื่มน้ำเมา และจะไม่กล่าวคำมุสา และจะเป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน” – Gāthādvayamāha. Tampi suviññeyyameva. (พราหมณ์) ได้กล่าวคาถา ๒ บท. แม้คำนั้นก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายทีเดียว. Tato devaputto ‘‘kataṃ mayā brāhmaṇassa kattabbayuttakaṃ, idāni sayameva bhagavantaṃ upasaṅkamissatī’’ti tattheva antaradhāyi. Brāhmaṇopi kho bhagavati sañjātapasādabahumāno devatāya ca codiyamāno ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamissāmī’’ti vihārābhimukho gacchati. Taṃ disvā mahājano ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ettakaṃ kālaṃ tathāgataṃ anupasaṅkamitvā ajja puttasokena upasaṅkamati, kīdisī nu kho dhammadesanā bhavissatī’’ti taṃ anubandhi. ลำดับนั้น เทพบุตรคิดว่า “กิจที่ควรทำแก่พราหมณ์เราได้ทำแล้ว บัดนี้เขาจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยตนเอง” ดังนี้แล้ว จึงอันตรธานไปในที่นั้นเอง. ฝ่ายพราหมณ์ก็มีใจเลื่อมใสและความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค และถูกเทวดากระตุ้นเตือน จึงคิดว่า “เราจักเข้าไปหาสมณโคดม” แล้วเดินมุ่งหน้าไปยังวิหาร. มหาชนเห็นพราหมณ์นั้นแล้วคิดว่า “พราหมณ์ผู้นี้ไม่เคยเข้าไปเฝ้าพระตถาคตมานานถึงเพียงนี้ วันนี้กลับเข้าไปเฝ้าเพราะความโศกถึงบุตร พระธรรมเทศนาจักเป็นเช่นไรหนอ” ดังนี้แล้ว จึงติดตามพราหมณ์นั้นไป. Brāhmaṇo bhagavantaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ katvā evamāha ‘‘sakkā nu kho bho gotama kiñci dānaṃ adatvā sīlaṃ vā arakkhitvā kevalaṃ tumhesu pasādamattena sagge nibbattitu’’nti. ‘‘Nanu, brāhmaṇa, ajja paccūsavelāyaṃ maṭṭhakuṇḍalinā devaputtena attano devalokūpapattikāraṇaṃ tuyhaṃ kathika’’nti bhagavā avoca. Tasmiṃ khaṇe maṭṭhakuṇḍalīdevaputto saha vimānena āgantvā dissamānarūpo vimānato oruyha bhagavantaṃ abhivādetvā añjaliṃ paggayha ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā tassaṃ parisati tena devaputtena katasucaritaṃ kathetvā parisāya cittakallataṃ ñatvā sāmukkaṃsikaṃ dhammadesanaṃ akāsi. Desanāpariyosāne devaputto ca brāhmaṇo ca sannipatitaparisā cāti caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosīti. พราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กระทำปฏิสันถารแล้วทูลถามอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม เป็นไปได้หรือไม่หนอ ที่บุคคลไม่ให้ทานอะไรเลย หรือไม่รักษาศีล จะบังเกิดในสวรรค์ได้เพียงเพราะความเลื่อมใสในท่านทั้งหลายเท่านั้น” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อเช้ามืดวันนี้ มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้บอกเหตุแห่งการบังเกิดในเทวโลกของตนแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ” ในขณะนั้น มัฏฐกุณฑลีเทพบุตรได้มาพร้อมกับวิมาน ปรากฏกายให้เห็น ลงจากวิมาน ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประคองอัญชลียืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุจริตกรรมที่เทพบุตรนั้นได้กระทำแล้วในบริษัทนั้น ทรงทราบความที่จิตของบริษัทควรแก่การบรรลุธรรมแล้ว จึงทรงแสดงสามุกกังสิกธรรมเทศนา. ในเวลาจบเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์แปดหมื่นสี่พัน คือ ทั้งเทพบุตร พราหมณ์ และบริษัทที่ประชุมกัน. Maṭṭhakuṇḍalīvimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามัฏฐกุณฑลีวิมานวัตถุ จบ. 10. Serīsakavimānavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาเสรีสกวิมานวัตถุ Suṇotha [Pg.311] yakkhassa ca vāṇijāna cāti serīsakavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati parinibbute āyasmā kumārakassapo pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ setabyanagaraṃ sampatto. Tattha pāyāsirājaññaṃ attano santikaṃ upagataṃ viparītaggāhato vivecetvā sammādassane patiṭṭhāpesi. So tato paṭṭhāya puññapasuto hutvā samaṇabrāhmaṇānaṃ dānaṃ dento tattha akataparicayatāya asakkaccaṃ dānaṃ datvā aparabhāge kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane suññe serīsake vimāne nibbatti. เสรีสกวิมาน มีคาถาเริ่มต้นว่า "Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca" เป็นต้น เรื่องของวิมานนั้นมีกำเนิดเป็นมาอย่างไร? คือ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ท่านพระกุมารกัสสปะพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางถึงเมืองเสตัพยะ ณ ที่นั้น ท่านได้ให้พระเจ้าปายาสิผู้เสด็จมาสู่สำนักของตน ออกจากความเห็นผิดแล้วตั้งไว้ในสัมมาทิฏฐิ พระเจ้าปายาสินั้นจำเดิมแต่นั้นมา เป็นผู้ขวนขวายในบุญ เมื่อถวายทานแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย เพราะความที่ไม่ได้สั่งสมในการให้ทานนั้น จึงได้ถวายทานโดยไม่เคารพ ในกาลต่อมาได้ทำกาละแล้ว บังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่าในภพจาตุมหาราช Atīte kira kassapassa bhagavato kāle eko khīṇāsavatthero aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ akāsi. Taṃ disvā eko gopālako ‘‘ayyo sūriyātapena kilamatī’’ti pasannacitto catūhi sirīsathambhehi sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi, maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesīti ca vadanti. So kālaṃ katvā teneva puññakammena cātumahārājikesu nibbatti, tassa purimakammassa sūcakaṃ vimānadvāre sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi pupphehi sabbakālaṃ upasobhamānaṃ, tena taṃ vimānaṃ ‘‘serīsaka’’nti paññāyittha. So ca devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsu vimalādīsu gihisahāyesu gavampati nāma hutvā bhagavato dhammadesanāya arahatte patiṭṭhito pubbāciṇṇavasena taṃ suññavimānaṃ disvā abhiṇhaṃ divāvihāraṃ gacchati. ได้ยินว่า ในอดีตกาล สมัยของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ พระขีณาสพเถระรูปหนึ่งเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทำภัตกิจในที่แห่งหนึ่งนอกหมู่บ้านเป็นประจำทุกวัน คนเลี้ยงโคคนหนึ่งเห็นท่านแล้วมีจิตเลื่อมใสว่า "พระคุณเจ้าลำบากเพราะแดด" จึงได้สร้างมณฑปมีกิ่งไม้เป็นเครื่องมุงด้วยเสาไม้สิรีสะ ๔ ต้นถวาย และกล่าวกันว่า ได้ปลูกต้นสิรีสะไว้ใกล้ๆ มณฑปด้วย เขาทำกาละแล้วได้บังเกิดในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเอง ป่าไม้สิรีสะอันเป็นเครื่องชี้บอกถึงบุรพกรรมของเทพบุตรนั้น ได้บังเกิดขึ้นที่ประตูวิมาน งดงามอยู่ตลอดกาลด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่น เพราะเหตุนั้น วิมานนั้นจึงปรากฏชื่อว่า "เสรีสกะ" ส่วนเทพบุตรนั้นท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดหนึ่งพุทธันดร ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นควัมปติ ในบรรดาสหายคฤหัสถ์ ๔ คน มีวิมลเป็นต้น ของพระยสเถระ ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตด้วยธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ด้วยอำนาจที่เคยประพฤติมาในกาลก่อน ท่านเห็นวิมานที่ว่างเปล่านั้นแล้ว จึงไปพักในเวลากลางวันเนืองๆ So aparabhāge pāyāsidevaputtaṃ tattha disvā ‘‘kosi tvaṃ, āvuso’’ti pucchitvā tena ‘‘ahaṃ, bhante, pāyāsirājañño idhūpapanno’’ti vutte ‘‘nanu tvaṃ micchādiṭṭhiko viparītadassano kathamidhūpapanno’’ti āha. Atha naṃ pāyāsidevaputto ‘‘ayyenamhi kumārakassapattherena micchādassanato vivecito, puññakiriyānaṃ asakkaccakāritāya pana suññe vimāne nibbatto. Sādhu, bhante, manussalokaṃ gatakāle mama parijanassa ārocetha [Pg.312] ‘pāyāsirājañño asakkaccaṃ dānaṃ datvā suññaṃ serīsakavimānaṃ upapanno, tumhe pana sakkaccaṃ puññāni katvā tatrūpapattiyā cittaṃ paṇidahathā’’ti. Thero tassānukampāya tathā akāsi. Tepi therassa vacanaṃ sutvā tathā cittaṃ paṇidhāya puññāni katvā serīsake vimāne nibbattiṃsu. Serīsakadevaputtaṃ pana vessavaṇamahārājā marubhūmiyaṃ chāyūdakarahite magge maggapaṭipannānaṃ manussānaṃ amanussaparipantha mocanatthaṃ maggarakkhakaṃ ṭhapesi. ในกาลต่อมา พระเถระเห็นปายาสิเทพบุตรในที่นั้นแล้ว จึงถามว่า "อาวุโส ท่านคือใคร" เมื่อเทพบุตรนั้นกราบทูลว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือพระเจ้าปายาสิ มาบังเกิดในที่นี้" ท่านจึงกล่าวว่า "ท่านเป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงมาบังเกิดในที่นี้ได้" ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรได้กราบทูลท่านว่า "ข้าพเจ้าได้รับการแนะนำจากพระกุมารกัสสปเถระให้ออกจากมิจฉาทิฏฐิแล้ว แต่เพราะความเป็นผู้ทำการบุญโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในวิมานที่ว่างเปล่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านได้โปรด เมื่อไปสู่มนุษยโลกแล้ว ขอจงบอกแก่บริวารของข้าพเจ้าว่า 'พระเจ้าปายาสิถวายทานโดยไม่เคารพ จึงบังเกิดในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนพวกท่านจงทำบุญโดยเคารพแล้วตั้งจิตปรารถนาเพื่อจะบังเกิดในวิมานนั้นเถิด'" พระเถระได้กระทำเช่นนั้นด้วยความอนุเคราะห์แก่เทพบุตรนั้น แม้ชนเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ตั้งจิตไว้เช่นนั้นแล้วทำบุญทั้งหลาย ก็ได้บังเกิดในเสรีสกวิมาน ส่วนเสรีสกเทพบุตรนั้น ท้าวเวสวัณมหาราชได้ทรงแต่งตั้งให้เป็นผู้คุ้มครองหนทาง ในหนทางที่ปราศจากร่มเงาและน้ำในถิ่นกันดาร เพื่อปลดเปลื้องมนุษย์ผู้เดินทางจากภยันตรายอันเกิดจากอมนุษย์ Atha aparena samayena aṅgamagadhavāsino vāṇijā sakaṭasahassaṃ bhaṇḍassa pūretvā sindhusovīradesaṃ gacchantā marukantāre divā uṇhabhayena maggaṃ appaṭipajjitvā rattiṃ nakkhattasaññāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te maggamūḷhā hutvā aññaṃ disaṃ agamaṃsu. Tesaṃ antare eko upāsako ahosi saddho pasanno sīlasampanno arahattappattiyā upanissayasampanno mātāpitūnaṃ upaṭṭhānatthaṃ vaṇijjāya gato. Taṃ anuggaṇhanto serīsakadevaputto saha vimānena attānaṃ dassesi. Dassetvā ca pana ‘‘kasmā tumhe imaṃ chāyūdakarahitaṃ vālukākantāraṃ paṭipannā’’ti pucchi. Te cassa tattha attano āgatappakāraṃ kathesuṃ, tadatthadīpanā devaputtassa vāṇijānañca vacanapaṭivacanagāthā honti. Ādito pana dve gāthā tāsaṃ sambandhadassanatthaṃ dhammasaṅgāhakehi ṭhapitā – ครั้งนั้น ในสมัยอื่นต่อมา พ่อค้าชาวแคว้นอังคะและมคธบรรทุกสินค้าเต็มเกวียน ๑,๐๐๐ เล่มแล้ว เดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ ในถิ่นกันดารนั้น พวกเขาไม่เดินทางในเวลากลางวันเพราะกลัวความร้อน ได้เดินทางในเวลากลางคืนโดยอาศัยดาวเป็นเครื่องหมาย พ่อค้าเหล่านั้นหลงทางจึงได้ไปยังทิศอื่น ในระหว่างพ่อค้าเหล่านั้น มีอุบาสกคนหนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยศีล สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยแห่งการบรรลุพระอรหัต ไปค้าขายเพื่อบำรุงมารดาบิดา เสรีสกเทพบุตรเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกนั้น ได้แสดงตนพร้อมกับวิมาน ครั้นแสดงตนแล้วได้ถามว่า "ทำไมพวกท่านจึงเดินทางมาในถิ่นกันดารทรายที่ปราศจากร่มเงาและน้ำนี้" พ่อค้าเหล่านั้นก็ได้บอกเรื่องราวที่ตนมาในที่นั้นแก่เทพบุตรนั้น คาถาที่เป็นคำถามคำตอบของเทพบุตรและพวกพ่อค้าซึ่งแสดงเนื้อความนั้นจึงมีขึ้น แต่ในเบื้องต้น พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้ตั้งคาถาไว้ ๒ คาถา เพื่อแสดงความเกี่ยวข้องของคาถาเหล่านั้น 1228. ๑๒๒๘. ‘‘Suṇotha yakkhassa ca vāṇijāna ca, samāgamo yattha tadā ahosi; Yathā kathaṃ itaritarena cāpi, subhāsitaṃ tañca suṇātha sabbe. ท่านทั้งหลายจงฟังเรื่องราวการพบกันของยักษ์และเหล่าพ่อค้า ซึ่งได้มีขึ้นในที่นั้นในกาลนั้น และท่านทั้งหลายทั้งปวงจงฟังสุภาษิตที่แต่ละฝ่ายได้กล่าวแล้ว ว่าเป็นไปอย่างไร 1229. ๑๒๒๙. ‘‘Yo so ahu rājā pāyāsi nāma, bhummānaṃ sahabyagato yasassī; So modamānova sake vimāne, amānuso mānuse ajjhabhāsī’’ti. พระราชาพระองค์นั้น ผู้ทรงพระนามว่าปายาสิ ผู้มียศ เสด็จไปสู่ความเป็นสหายแห่งเหล่าภุมมเทวดา พระองค์นั้นทรงบันเทิงอยู่ในวิมานของตน ผู้เป็นอมนุษย์ ได้ตรัสกับเหล่ามนุษย์ ดังนี้ 1228-9. Tattha suṇothāti savanāṇattikavacanaṃ. Yaṃ mayaṃ idāni bhaṇāma, taṃ suṇothāti. Yakkhassāti devassa. Devo hi manussānaṃ ekaccānaṃ [Pg.313] devānañca pūjanīyabhāvato ‘‘yakkho’’ti vuccati. Apica sakkopi cattāro mahārājānopi vessavaṇapārisajjāpi purisopi ‘‘yakkho’’ti vuccati. Tathā hi ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ yakkhaṃ saṃvejeyya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.393) sakko ‘‘yakkho’’ti vutto. ‘‘Cattāro yakkhā khaggahatthā’’tiādīsu mahārājāno. ‘‘Santi hi, bhante, uḷārā yakkhā bhagavato appasannā’’tiādīsu (dī. ni. 3.276) vessavaṇapārisajjā. ‘‘Ettāvatā yakkhassa suddhī’’tiādīsu (su. ni. 482) puriso. Idha pana vessavaṇapārisajjo adhippeto. Vāṇijāna cāti gāthābandhasukhatthaṃ anunāsikalopaṃ katvā vuttaṃ. Samāgamoti samodhānaṃ. Yatthāti yasmiṃ vaṇṇupathe. Tadāti tasmiṃ maggamūḷhā hutvā gamanakāle. Itaritarena cāpīti itarītarañcāpi, idaṃ yathāti iminā yojetabbaṃ. Ayañhettha attho – serīsakadevaputtassa vāṇijānañca tadā yattha samāgamo ahosi, taṃ suṇotha, yathā vāpi tehi aññamaññaṃ subhāsitaṃ sulapitaṃ kathaṃ pavattitaṃ, tañca sabbe ohitacittā suṇāthāti. Bhummānanti bhummadevānaṃ. (คาถาที่ ๑๒๒๘-๙) บทว่า ตตฺถ สุโณถาติ เป็นคำสั่งให้ฟัง ความว่า เราทั้งหลายจักกล่าวคำใดในบัดนี้ ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น. บทว่า ยกฺขสฺส ได้แก่ ของเทวดา. จริงอยู่ เทวดา ท่านเรียกว่า "ยักษ์" เพราะเป็นผู้ที่มนุษย์และเทวดาบางพวกควรบูชา. อีกอย่างหนึ่ง แม้ท้าวสักกะ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ แม้บริวารของท้าวเวสวัณ แม้บุรุษ ท่านก็เรียกว่า "ยักษ์". จริงดังนั้น ในประโยคเป็นต้นว่า "ยกฺโข อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ, ยํนูนาหํ อิมํ ยกฺขํ สํเวเชยฺยํ" (ยักษ์ตนนี้อยู่ประมาทเหลือเกินหนอ ถ้ากระไร เราพึงยังยักษ์ตนนี้ให้สลดใจ) ท้าวสักกะ ท่านเรียกว่า "ยักษ์". ในประโยคเป็นต้นว่า "จตฺตาโร ยกฺขา ขคฺคหตฺถา" (ยักษ์ ๔ ตนมีดาบในมือ) หมายถึงท้าวมหาราช. ในประโยคเป็นต้นว่า "สนฺติ หิ, ภนฺเต, อุฬารา ยกฺขา ภควโต อปฺปสนฺนา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีอยู่จริง ยักษ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่ไม่เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค) หมายถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. ในประโยคเป็นต้นว่า "เอตฺตาวตา ยกฺขสฺส สุทฺธิ" (ความบริสุทธิ์ของยักษ์มีเพียงเท่านี้) หมายถึงบุรุษ. แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงบริวารของท้าวเวสวัณ. บทว่า วาณิชาน จาติ ท่านกล่าวโดยโลปะพยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. บทว่า สมาคโม ได้แก่ การประชุมพร้อมกัน. บทว่า ยตฺถาติ ได้แก่ ในทางทรายใด. บทว่า ตทาติ ได้แก่ ในกาลที่ไปโดยเป็นผู้หลงทางในทางนั้น. บทว่า อิตรีตเรน จาปีติ ได้แก่ อิตรีตรญฺจาปิ (แก่กันและกัน) พึงประกอบบทนี้กับบทว่า ยถา. นี้เป็นเนื้อความในที่นี้ คือ การประชุมพร้อมกันของเสรีสกเทวบุตรและพวกพ่อค้าได้มีแล้วในกาลนั้น ณ ที่ใด ท่านทั้งหลายจงฟังการประชุมนั้น หรือว่า ถ้อยคำอันเป็นสุภาษิต สุลปิตะ ที่ท่านเหล่านั้นกล่าวแก่กันและกันเป็นไปแล้วโดยประการใด ท่านทั้งหลายทั้งปวงจงเป็นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วฟังถ้อยคำนั้นด้วย. บทว่า ภุมฺมานํ ได้แก่ ของภุมมเทวดาทั้งหลาย. Idāni yakkhassa pucchāgāthāyo honti – บัดนี้ เป็นคาถาถามของยักษ์ คือ 1230. ๑๒๓๐. ‘‘Vaṅke araññe amanussaṭṭhāne, kantāre appodake appabhakkhe; Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, vaṅkaṃbhayā naṭṭhamanā manussā. “ดูก่อนท่านผู้เป็นมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้มีใจฟั่นเฟือน หวาดกลัวทางคดเคี้ยว (เข้ามา) ในป่าอันคดเคี้ยว ในสถานที่ไม่ใช่ของมนุษย์ ในทางกันดาร มีน้ำน้อย มีอาหารน้อย ในท่ามกลางทางทรายที่ไปได้ยากยิ่ง 1231. ๑๒๓๑. ‘‘Nayidha phalā mūlamayā ca santi, upādānaṃ natthi kutodha bhakkho; Aññatra paṃsūhi ca vālukāhi ca, tattāhi uṇhāhi ca dāruṇāhi ca. “ในที่นี้ไม่มีผลไม้และของสำเร็จด้วยรากไม้ เชื้อเพลิงก็ไม่มี อาหารจะมีมาจากไหน เว้นเสียแต่ฝุ่นและทรายที่ร้อนระอุและร้ายกาจ” 1232. ๑๒๓๒. ‘‘Ujjaṅgalaṃ tattamivaṃ kapālaṃ, anāyasaṃ paralokena tulyaṃ; Luddānamāvāsamidaṃ purāṇaṃ, bhūmippadeso abhisattarūpo. “ภูมิประเทศนี้เป็นที่ดอนแห้งแล้ง ดุจกระเบื้องร้อน ไม่มีความสบาย เทียบเท่ากับปรโลก เป็นที่อยู่ของพวกดุร้ายมาแต่โบราณ ราวกับถูกสาปแช่ง” 1233. ๑๒๓๓. ‘‘Atha [Pg.314] tumhe kena vaṇṇena, kimāsamānā imaṃ padesañhi; Anupaviṭṭhā sahasā samecca, lobhā bhayā atha vā sampamūḷhā’’ti. “แล้วท่านทั้งหลายเข้ามาสู่ประเทศนี้พร้อมกันโดยพลการ ด้วยเหตุอะไร หวังอะไรอยู่ เพราะความโลภ เพราะความกลัว หรือว่าเพราะหลงทาง” 1230. Tattha vaṅketi saṃsayaṭṭhāne. Yattha paviṭṭhānaṃ ‘‘jīvissāma nu kho, marissāma nu kho’’ti jīvite saṃsayo hoti, tādise araññe. Amanussaṭṭhāneti amanussānaṃ pisācādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne, manussānaṃ vā agocaraṭṭhāne. Kantāreti nirudake iriṇe, kaṃ tārenti nayanti etthāti hi kantāro, udakaṃ gahetvā taritabbaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘appodake’’ti. Appa-saddo hettha abhāvattho ‘‘appiccho appanigghoso’’tiādīsu (a. ni. 8.23; cūḷava. 456) viya. Vaṇṇupathassa majjheti vālukākantāramajjheti attho. Vaṅkaṃbhayāti vaṅkehi bhītā. Vaṅkehi bhayaṃ etesanti ‘‘vaṅkabhayā’’ti vattabbe gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā ‘‘vaṅkaṃbhayā’’ti vuttaṃ. Idañca vālukākantārapavesanato pubbe tesaṃ uppannabhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Naṭṭhamanāti maggasativippavāsena naṭṭhamānasā, maggamūḷhāti attho. Manussāti tesaṃ ālapanaṃ. ๑๒๓๐. ในคาถานั้น บทว่า วงฺเก ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่สงสัย. ในป่าเช่นใด ที่เมื่อเข้าไปแล้ว ย่อมเกิดความสงสัยในชีวิตว่า "เราจักมีชีวิตอยู่หนอ หรือจักตายหนอ". บทว่า อมนุสฺสฏฺฐาเน ได้แก่ ในสถานที่เป็นที่เที่ยวไปของอมนุษย์มีปิศาจเป็นต้น หรือในสถานที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์. บทว่า กนฺตาเร ได้แก่ ในที่แห้งแล้งไม่มีน้ำ. จริงอยู่ ที่ชื่อว่ากันดาร เพราะเป็นที่ที่คนต้องนำน้ำไป (กํ ตาเรนฺติ นยนฺติ เอตฺถาติ) เป็นสถานที่ที่ต้องถือน้ำไปจึงจะข้ามพ้นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อปฺโปทเก. ในที่นี้ อัปปศัพท์ มีความหมายว่าไม่มี เหมือนในประโยคเป็นต้นว่า "อปฺปิจฺโฉ อปฺปนิคฺโฆโส" (ผู้มีความปรารถนาน้อย มีเสียงน้อย). บทว่า วณฺณุปถสฺส มชฺเฌ มีความว่า ท่ามกลางทางกันดารทราย. บทว่า วงฺกํภยาติ ได้แก่ ผู้กลัวเพราะทางคดเคี้ยว. เมื่อจะกล่าวว่า "วงฺกภยา" (ความกลัวจากทางคดเคี้ยวมีแก่ชนเหล่านั้น) แต่ท่านกล่าวเป็น "วงฺกํภยา" โดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา. และคำนี้ ท่านกล่าวหมายถึงความกลัวที่เกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้นก่อนที่จะเข้ามาสู่ทางกันดารทราย. บทว่า นฏฺฐมนาติ ได้แก่ ผู้มีใจฟั่นเฟือนเพราะพลัดจากทางและความระลึกได้ ความว่า ผู้หลงทาง. บทว่า มนุสฺสา เป็นคำร้องเรียกชนเหล่านั้น. 1231. Idhāti imasmiṃ marukantāre. Phalāti ambajambutālanāḷikerādiphalāni na santīti yojanā. Mūlamayā cāti mūlāniyeva mūlamayā, vallikandādīni sandhāya vadati. Upādānaṃ natthīti kiñcāpi kiñci bhakkhaṃ natthi, upādānaṃ vā indhanaṃ, aggissa indhanamattampi natthi, kuto kena kāraṇena idha marukantāre bhakkho siyāti attho. Yaṃ pana atthi tattha, taṃ dassetuṃ ‘‘aññatra paṃsūhī’’tiādi vuttaṃ. ๑๒๓๑. บทว่า อิธ ได้แก่ ในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้. บทว่า ผลา พึงโยชนาว่า ผลไม้มีมะม่วง ชมพู่ ตาล มะพร้าวเป็นต้น ไม่มี. บทว่า มูลมยา จาติ ได้แก่ ของที่สำเร็จด้วยรากไม้ คือ รากไม้นั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงหัวมันที่เกิดจากเถาวัลย์เป็นต้น. บทว่า อุปาทานํ นตฺถีติ มีความว่า แม้ของเคี้ยวของฉันอะไรๆ ก็ไม่มี หรือเชื้อเพลิง แม้เพียงสักว่าเป็นเชื้อเพลิงของไฟก็ไม่มี, อาหารในทางกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้จะมีได้ด้วยเหตุอะไร. แต่สิ่งใดมีอยู่ในที่นั้น เพื่อจะแสดงสิ่งนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อญฺญตฺร ปํสูหิ" (เว้นแต่ฝุ่น). 1232. Ujjaṅgalanti jaṅgalaṃ vuccati lūkhadhūsaro anudako bhūmippadeso, taṃ pana ṭhānaṃ jaṅgalatopi ukkaṃsena jaṅgalanti āha ‘‘ujjaṅgala’’nti. Tenāha ‘‘tattamivaṃ kapāla’’nti, tattaṃ ayokapālasadisanti attho. Gāthāsukhatthañcettha sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ, tattamivaicceva daṭṭhabbaṃ. Anāyasanti natthi ettha āyo sukhanti anāyaṃ, tato eva jīvitaṃ sīyati [Pg.315] vināsetīti anāyasaṃ. Atha vā na āyasanti anāyasaṃ. Paralokenāti narakena tulyaṃ. Narakañhi sattānaṃ ekantānatthatāya parabhūto paṭisattubhūto lokoti visesato ‘‘paraloko’’ti vuccati, samantato ayomayattā āyasañca, idaṃ pana tadabhāvato anāyasaṃ, mahato dukkhassa uppattiṭṭhānatāya paralokasadisanti dasseti, ‘‘anassaya’’nti ca keci paṭhanti, sukhassa appatiṭṭhānabhūtanti attho. Luddānamāvāsamidaṃ purāṇanti idaṃ ṭhānaṃ cirakālato paṭṭhāya luddānaṃ dāruṇānaṃ pisācādīnaṃ āvāsabhūtaṃ. Abhisattarūpoti ‘‘evaṃ lūkho ghorākāro hotū’’ti porāṇehi isīhi sapitasadiso, dinnasapo viyāti attho. ๑๒๓๒. บทว่า อุชฺชงฺคลํ คือ ภูมิประเทศที่แห้งแล้ง สีหม่น ไม่มีน้ำ ท่านเรียกว่า ชังคละ. แต่สถานที่นั้นเป็นที่แห้งแล้งอย่างยิ่งกว่าชังคละอีก ท่านจึงกล่าวว่า "อุชฺชงฺคลํ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตตฺตมิวํ กปาลํ" ความว่า ดุจกระเบื้องเหล็กที่ร้อน. และในที่นี้ ท่านกล่าวโดยใส่พยัญชนะนาสิกเพื่อความสะดวกในการแต่งคาถา พึงเห็นว่าเป็น ตตฺตมิว นั่นเอง. บทว่า อนายสํ คือ ความสุข (อาโย) ไม่มีในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายํ. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ย่อมทำลาย (สียติ วินาเสติ) ชีวิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. อีกอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ของที่ทำด้วยเหล็ก (อายสํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า อนายสํ. บทว่า ปรโลเกน ได้แก่ เทียบเท่ากับนรก. จริงอยู่ นรก ท่านเรียกโดยพิเศษว่า "ปรโลก" เพราะเป็นโลกที่เป็นข้าศึก เป็นศัตรู เพื่อความไร้ประโยชน์โดยส่วนเดียวของสัตว์ทั้งหลาย และเป็นของที่สำเร็จด้วยเหล็กโดยรอบ. แต่สถานที่นี้ ชื่อว่า อนายสํ เพราะไม่มีเหล็กนั้น (เหมือนนรก) ท่านแสดงว่า เหมือนกับปรโลก เพราะเป็นสถานที่เกิดแห่งทุกข์ใหญ่. บางท่านก็อ่านว่า "อนสฺสยํ" ความว่า เป็นที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความสุข. บทว่า ลุทฺทานมาวาสมิทํ ปุราณํ คือ สถานที่นี้เป็นที่อยู่ของพวกดุร้าย มีปิศาจเป็นต้นมาตั้งแต่กาลนาน. บทว่า อภิสตฺตรูโป มีความว่า "ขอจงเป็นที่แห้งแล้ง มีสภาวะน่ากลัวเช่นนี้เถิด" ดังนี้ เป็นเหมือนถูกพวกฤาษีในปางก่อนสาปไว้ ราวกับเป็นคำสาปที่ให้ไว้แล้ว. 1233. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Kimāsamānāti kiṃ paccāsīsantā. Hīti nipātamattaṃ. ‘‘Padesampī’’ti ca paṭhanti, imampi nāma padesanti attho. Sahasā sameccāti sahasā ādīnavānisaṃse avicāretvā samavāyena anupaviṭṭhā sappaviṭṭhā. Lobhā bhayā atha vā kenaci anatthakāmena palobhitā lobhato kenaci amanussādinā paripātitā bhayā vā. Atha vā sampamūḷhāti maggavippanaṭṭhā imaṃ padesaṃ anupaviṭṭhāti yojanā. ๑๒๓๓. บทว่า เกน วณฺเณนาติ ความว่า เพราะเหตุไร. บทว่า กิมาสมานาติ ความว่า ปรารถนาอะไรอยู่. บทว่า หีติ เป็นเพียงนิบาต. บางอาจารย์ก็อ่านว่า ปเทสมฺปีติ ความว่า สู่ประเทศแม้นี้. บทว่า สหสา สเมจฺจาติ ความว่า พวกท่านเข้ามาแล้ว เข้ามาพร้อมแล้วโดยพร้อมเพรียงกัน ไม่ทันพิจารณาโทษและอานิสงส์โดยผลีผลาม หรือว่า ถูกใครบางคนผู้ไม่หวังประโยชน์ล่อลวงแล้วด้วยความโลภ หรือว่า ถูกอมนุษย์บางตนติดตามมาแล้วด้วยความกลัว หรือว่า บทว่า สมฺปมูฬฺหาติ ความว่า พวกท่านหลงทางแล้วจึงเข้ามาสู่ประเทศนี้ ดังนี้เป็นโยชนา. Idāni vāṇijā āhaṃsu – บัดนี้ พวกพ่อค้าได้กราบทูลว่า – 1234. ๑๒๓๔. ‘‘Magadhesu aṅgesu ca satthavāhā, āropayitvā paṇiyaṃ puthuttaṃ; Te yāmase sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā. พวกข้าพเจ้าเป็นนายกองเกวียนในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ บรรทุกสินค้ามากมาย พวกข้าพเจ้าผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนากำไร จึงพากันเดินทางไปยังแคว้นสินธุและโสวีระ 1235. ๑๒๓๕. ‘‘Divā pipāsaṃnadhivāsayantā, yoggānukampañca samekkhamānā; Etena vegena āyāma sabbe, rattiṃ maggaṃ paṭipannā vikāle. พวกข้าพเจ้าไม่อาจทนความกระหายน้ำในเวลากลางวันได้ และเมื่อเล็งเห็นความอนุเคราะห์ต่อสัตว์เทียมแอก พวกข้าพเจ้าทั้งหมดจึงเดินทางมาด้วยความเร็วนี้ โดยเดินทางในเวลากลางคืนซึ่งเป็นเวลาวิกาล 1236. ๑๒๓๖. ‘‘Te [Pg.316] duppayātā aparaddhamaggā, andhākulā vippanaṭṭhā araññe; Suduggame vaṇṇupathassa majjhe, disaṃ na jānāma pamūḷhacittā. พวกข้าพเจ้าเหล่านั้นเดินทางผิด พลัดจากหนทาง สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด หลงอยู่ในป่า ท่ามกลางทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทราย พวกข้าพเจ้ามีจิตหลงใหล ไม่รู้จักทิศทาง 1237. ๑๒๓๗. ‘‘Idañca disvāna adiṭṭhapubbaṃ, vimānaseṭṭhañca tavañca yakkha; Tatuttariṃ jīvitamāsamānā, disvā patītā sumanā udaggā’’ti. ครั้นได้เห็นวิมานอันประเสริฐนี้ซึ่งไม่เคยเห็นมาก่อน และได้เห็นท่านผู้เป็นยักษ์ พวกข้าพเจ้าจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก เมื่อได้เห็นแล้วก็เกิดความยินดี มีใจโสมนัสและร่าเริง 1234. Tattha magadhesu aṅgesu ca satthavāhāti magadharaṭṭhe ca aṅgaraṭṭhe ca jātā saṃvaḍḍhā taṃnivāsino satthe satthassa ca vāhanakā satthakā ceva satthasāmikā ca. Paṇiyanti bhaṇḍaṃ. Teti te mayaṃ. Yāmaseti gacchāma. Sindhusovīrabhūminti sindhudesaṃ sovīradesañca. Uddayanti ānisaṃsaṃ atirekalābhaṃ. ๑๒๓๔. ในคาถานั้น บทว่า มคเธสุ องฺเคสุ จ สตฺถวาหา ความว่า เป็นนายกองเกวียน เกิด เจริญ และอาศัยอยู่ในแคว้นมคธและแคว้นอังคะ เป็นผู้นำไปซึ่งกองเกวียนและเป็นเจ้าของกองเกวียน. บทว่า ปณิยํ ได้แก่ สินค้า. บทว่า เต ได้แก่ พวกข้าพเจ้าเหล่านั้น. บทว่า ยามเส ได้แก่ ย่อมไป. บทว่า สินฺธุโสวีรภูมิํ ความว่า สู่แคว้นสินธุและแคว้นโสวีระ. บทว่า อุทฺทยํ ได้แก่ อานิสงส์ คือผลกำไรที่เพิ่มขึ้น. 1235. Anadhivāsayantāti adhivāsetuṃ asakkontā. Yoggānukampanti goṇādīnaṃ sattānaṃ anuggahaṃ. Etena vegenāti iminā javena, yena tava dassanato pubbe āyāma āgatamha. Rattiṃ maggaṃ paṭipannāti rattiyaṃ maggaṃ paṭipannā. Vikāleti akāle avelāyaṃ. ๑๒๓๕. บทว่า อนธิวาสยนฺตา ความว่า ไม่อาจเพื่อจะอดทนได้. บทว่า โยคฺคานุกมฺปํ ได้แก่ ความอนุเคราะห์ต่อสัตว์มีโคเป็นต้น. บทว่า เอเตน เวเคน ความว่า ด้วยความเร็วนี้ ซึ่งพวกเราได้เดินทางมาก่อนที่จะได้เห็นท่าน. บทว่า รตฺตึ มคฺคํ ปฏิปนฺนา ความว่า เดินทางในเวลากลางคืน. บทว่า วิกาเล ได้แก่ ในเวลาที่ไม่ใช่กาล. 1236. Duppayātāti duṭṭhu payātā apathe gatā, tato eva aparaddhamaggā. Andhākulāti andhā viya ākulā, maggajānanasamatthassa paññācakkhuno abhāvena andhā, tato eva ākulā, vippanaṭṭhā ca maggasammūḷhatāya. Disanti gantabbadisaṃ, yassaṃ disāyaṃ sindhusovīradeso, taṃ disaṃ. Pamūḷhacittāti disāsaṃsayasumūḷhacittā. ๑๒๓๖. บทว่า ทุปฺปยาตา ความว่า เดินทางไปไม่ดี คือไปในทางที่ไม่ใช่ทาง ฉะนั้นจึงชื่อว่าพลัดจากหนทาง. บทว่า อนฺธากุลา ความว่า สับสนวุ่นวายเหมือนคนตาบอด คือเป็นผู้มืดบอดเพราะไม่มีปัญญาจักษุซึ่งสามารถจะรู้ทางได้ ฉะนั้นจึงสับสนวุ่นวายและมีจิตฟั่นเฟือนเพราะความหลงทาง. บทว่า ทิสํ ได้แก่ ทิศที่ควรไป คือทิศที่แคว้นสินธุและโสวีระตั้งอยู่. บทว่า ปมูฬฺหจิตฺตา ความว่า มีจิตหลงใหลสงสัยในทิศทาง. 1237. Tavañcāti tuvañca. Yakkhāti ālapanaṃ. Tatuttariṃ jīvitamāsamānāti yo ‘‘ito paraṃ amhākaṃ jīvitaṃ natthī’’ti jīvitasaṃsayo uppanno, idāni tato uttarimpi jīvitaṃ āsīsantā. Disvāti dassanahetu. Patītāti pahaṭṭhā. Sumanāti somanassappattā. Udaggāti udaggāya pītiyā udaggacittā. ๑๒๓๗. บทว่า ตวญฺจาติ ได้แก่ และท่าน. บทว่า ยกฺขาติ เป็นอาลปนะ. บทว่า ตตุตฺตรึ ชีวิตมาสมานา ความว่า ความสงสัยในชีวิตได้เกิดขึ้นว่า 'ต่อจากนี้ไป ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว' บัดนี้ พวกเราจึงหวังชีวิตยิ่งขึ้นไปกว่านั้นอีก. บทว่า ทิสฺวา ได้แก่ เพราะเหตุที่ได้เห็น. บทว่า ปตีตา ได้แก่ ยินดีแล้ว. บทว่า สุมนา ได้แก่ ถึงความโสมนัส. บทว่า อุทคฺคา ได้แก่ มีจิตเบิกบานด้วยปีติอันสูงส่ง. Evaṃ [Pg.317] vāṇijehi attano pavattiyā pakāsitāya puna devaputto dvīhi gāthāhi pucchi – เมื่อพวกพ่อค้าประกาศเรื่องราวของตนอย่างนี้แล้ว เทพบุตรได้ตรัสถามอีกด้วยคาถา ๒ คาถาว่า – 1238. ๑๒๓๘. ‘‘Pāraṃ samuddassa imañca vaṇṇuṃ, vettācaraṃ saṅkupathañca maggaṃ; Nadiyo pana pabbatānañca duggā, puthuddisā gacchatha bhogahetu. ท่านทั้งหลายเดินทางไปสู่ฝั่งสมุทร สู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายนี้ สู่ทางที่ต้องยึดเถาหวายไป และทางที่ต้องเดินตามหลักไม้ ทั้งยังข้ามแม่น้ำและภูเขาที่ทุรกันดาร ไปยังทิศต่างๆ มากมาย เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์ 1239. ๑๒๓๙. ‘‘Pakkhandiyāna vijitaṃ paresaṃ, verajjake mānuse pekkhamānā; Yaṃ vo sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ, accherakaṃ taṃ vo suṇoma tātā’’ti. ท่านทั้งหลายแล่นเข้าไปสู่อาณาจักรของผู้อื่น พลางมองดูมนุษย์ในต่างแดน สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านได้ฟังมาหรือได้เห็นมา เราจะขอฟังสิ่งนั้นจากท่าน ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย Tassattho – pāraṃ samuddassāti samuddassa paratīraṃ, imañca īdisaṃ, vaṇṇuṃ vaṇṇupathaṃ vettalatā bandhitvā ācaritabbato vettācaraṃ maggaṃ, saṅkuke khāṇuke koṭṭetvā gantabbato saṅkupathaṃ maggaṃ, nadiyo pana candabhāgādikā, pabbatānañca visamappadesāti evaṃ duggā puthuddisā bhoganimittaṃ gacchatha, evaṃ gacchantā ca pakkhandiyāna pakkhanditvā anupavisitvā, paresaṃ rājūnaṃ vijitaṃ tattha verajjake videsavāsike manusse pekkhamānā gacchatha, evaṃbhūtehi vo tumhehi yaṃ sutaṃ vā atha vā diṭṭhaṃ vā accherakaṃ acchariyaṃ, taṃ vo santike tātā vāṇijā suṇomāti attano vimānassa acchariyabhāvaṃ tehi kathāpetukāmo pucchati. อรรถกถาแห่งคาถานั้นมีดังนี้ – บทว่า ปารํ สมุทฺทสฺส ความว่า สู่ฝั่งตรงข้ามแห่งสมุทร และสู่ทางทุรกันดารที่เป็นทะเลทรายเช่นนี้. ทางชื่อว่า เวตฺตาจร เพราะต้องยึดเถาหวายไป. ทางชื่อว่า สงฺกุปถ เพราะต้องเดินตามหลักไม้ที่ตอกไว้. ส่วนแม่น้ำทั้งหลายได้แก่แม่น้ำจันทรภาคาเป็นต้น. และภูมิประเทศที่ไม่สม่ำเสมอแห่งภูเขาทั้งหลาย. ความว่า ท่านทั้งหลายย่อมเดินทางไปสู่ทิศต่างๆ มากมายที่ทุรกันดารเช่นนี้ เพราะเหตุแห่งโภคทรัพย์. และเมื่อเดินทางไปอย่างนั้น บทว่า ปกฺขนฺทิยาน ได้แก่ แล่นเข้าไป คือเข้าไปแล้ว. สู่อาณาจักรของพระราชาเหล่าอื่น. ในที่นั้น พลางมองดูมนุษย์ชาวต่างแดน. สิ่งใดที่น่าอัศจรรย์อันพวกท่านผู้เป็นเช่นนี้ได้ฟังมาหรือได้เห็นมา. ดูก่อนพ่อค้าทั้งหลาย เราจะขอฟังสิ่งน่าอัศจรรย์นั้นจากท่าน. (เทพบุตร) มีความประสงค์จะให้พ่อค้าเหล่านั้นกล่าวถึงความน่าอัศจรรย์แห่งวิมานของตน จึงตรัสถามดังนี้. Evaṃ devaputtena puṭṭhā vāṇijā āhaṃsu – พวกพ่อค้าถูกเทพบุตรตรัสถามอย่างนี้แล้ว จึงได้กราบทูลว่า – 1240. ๑๒๔๐. ‘‘Itopi accherataraṃ kumāra, na no sutaṃ vā atha vāpi diṭṭhaṃ; Atītamānusakameva sabbaṃ, disvā na tappāma anomavaṇṇaṃ. ข้าแต่กุมาร สิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งกว่านี้ พวกข้าพเจ้าไม่เคยได้ฟังหรือได้เห็นเลย ทุกสิ่งทุกอย่างล้วนล่วงเลยวิสัยของมนุษย์ เมื่อได้เห็นแล้ว พวกข้าพเจ้าก็ยังไม่อิ่มในสิ่งที่มีวรรณะอันประเสริฐนี้ 1241. ๑๒๔๑. ‘‘Vehāyasaṃ pokkharañño savanti, pahūtamalyā bahupuṇḍarīkā; Dumā cime niccaphalūpapannā, atīva gandhā surabhiṃ pavāyanti. สระโบกขรณีลอยอยู่ในอากาศ มีดอกไม้และดอกบัวขาวมากมาย ต้นไม้เหล่านี้ก็มีผลดกอยู่เป็นนิตย์ ส่งกลิ่นหอมฟุ้งขจรขจายไปอย่างยิ่ง 1242. ๑๒๔๒. ‘‘Veḷūriyathambhā [Pg.318] satamussitāse, silāpavāḷassa ca āyataṃsā; Masāragallā sahalohitaṅgā, thambhā ime jotirasāmayāse. เสาแก้วไพฑูรย์สูงตระหง่านร้อยต้น มีส่วนประกอบยาวทำด้วยแก้วประพาฬและศิลา เสาเหล่านี้สำเร็จด้วยแก้วมรกต แก้วประพาฬ และแก้วทับทิม ล้วนสำเร็จด้วยแก้วอันรุ่งเรือง 1243. ๑๒๔๓. ‘‘Sahassathambhaṃ atulānubhāvaṃ, tesūpari sādhumidaṃ vimānaṃ; Ratanantaraṃ kañcanavedimissaṃ, tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannaṃ. วิมานนี้มีเสาพันต้น มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ตั้งอยู่อย่างงดงามบนเสาเหล่านั้น ระหว่างเสาประดับด้วยรัตนะ มีเวทีทองคำประกอบ ทั้งยังมุงไว้ดีแล้วด้วยแผ่นทองคำ 1244. ๑๒๔๔. ‘‘Jambonaduttattamidaṃ sumaṭṭho, pāsādasopānaphalūpapanno; Daḷho ca vaggu ca susaṅgato ca, atīva nijjhānakhamo manuñño. วิมานนี้เกลี้ยงเกลา ทำด้วยทองชมพูนุทอันดีเยี่ยม ประกอบด้วยพื้นและบันไดปราสาท ทั้งยังมั่นคง งดงาม กลมกลืนกันดี น่าเพ่งพิศและน่ารื่นรมย์ใจอย่างยิ่ง 1245. ๑๒๔๕. ‘‘Ratanantarasmiṃ bahuannapānaṃ, parivārito accharāsaṅgaṇena; Murajaālambaratūriyaghuṭṭho, abhivanditosi thutivandanāya. ในท่ามกลางรัตนะมีข้าวและน้ำมากมาย ท่านแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา มีเสียงดนตรีคือมุรธาและอาลัมพระดังกึกก้อง ท่านได้รับการสรรเสริญด้วยคำสดุดีและการนอบน้อม 1246. ๑๒๔๖. ‘‘So modasi nārigaṇappabodhano, vimānapāsādavare manorame; Acintiyo sabbaguṇūpapanno, rājā yathā vessavaṇo naḷinyā. ท่านนั้นย่อมบันเทิงใจ ปลุกเร้าหมู่สตรี ในปราสาทวิมานอันประเสริฐและน่ารื่นรมย์ ท่านเป็นผู้ที่คาดคิดไม่ถึง ประกอบด้วยคุณทุกอย่าง ดุจท้าวเวสสุวรรณราชในสวนนฬินี 1247. ๑๒๔๗. ‘‘Devo nu āsi udavāsi yakkho,Udāhu devindo manussabhūto; Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā,Ācikkha ko nāma tuvaṃsi yakkho’’ti. ท่านเป็นเทวดาหรือว่าเป็นยักษ์ หรือว่าเป็นท้าวเทวราชผู้เป็นมนุษย์ พวกพ่อค้าที่เป็นนายกองเกวียนขอถามท่าน ดูก่อนยักษ์ ขอท่านจงบอกเถิดว่า ท่านคือใคร 1240-2. Tattha [Pg.319] kumārāti paṭhamavaye ṭhitattā devaputtaṃ ālapati. Sabbanti devaputtaṃ tassa vimānapaṭibaddhañca sandhāya vadati. Pokkharaññoti pokkharaṇiyo. Satamussitāseti sataratanubbedhā. Silāpavāḷassāti silāya pavāḷassa ca, silāmayā pavāḷamayāti attho. Āyataṃsāti dīghaṃsā. Atha vā āyatā hutvā aṭṭhasoḷasadvattiṃsādiaṃsavanto. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า กุมาร เป็นการเรียกเทพบุตร เพราะตั้งอยู่ในปฐมวัย บทว่า สพฺพํ ท่านกล่าวหมายเอาเทพบุตรและสมบัติอันเนื่องด้วยวิมานของเทพบุตรนั้น บทว่า โปกฺขรญฺโญ คือ สระโบกขรณีทั้งหลาย บทว่า สตมุสฺสิตาเส คือ สูงร้อยศอก บทว่า สิลาปวาฬสฺส คือ ด้วยแก้วผลึกและด้วยปะการัง อธิบายว่า แล้วด้วยแก้วผลึก แล้วด้วยปะการัง บทว่า อายตํสา คือ มีเหลี่ยมยาว อีกอย่างหนึ่ง คือ เป็นของยาว มีส่วนคือแปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม สามสิบสองเหลี่ยมเป็นต้น 1242. Tesūparīti tesaṃ thambhānaṃ upari. Sādhumidanti sundaraṃ idaṃ tava vimānaṃ. Ratanantaranti ratanantaravantaṃ, bhittithambhasopānādīsu nānāvidhehi aññehi ratanehi yuttaṃ. Kañcanavedimissanti suvaṇṇamayāya vedikāya sahitaṃ parikkhittaṃ. Tapanīyapaṭṭehi ca sādhuchannanti tapanīyamayehi anekaratanamayehi ca chadanehi tattha tattha suṭṭhu chāditaṃ. ๑๒๔๒. บทว่า เตสูปริ คือ เบื้องบนแห่งเสาเหล่านั้น บทว่า สาธุมิทํ คือ วิมานนี้ของท่านงดงาม บทว่า รตนนฺตรํ คือ ประกอบด้วยรัตนะต่างๆ คือ ประกอบด้วยรัตนะอื่นๆ ชนิดต่างๆ ในฝา เสา และบันไดเป็นต้น บทว่า กญฺจนเวทิมิสฺสํ คือ พร้อมแล้วด้วยเวทิกาอันแล้วด้วยทอง แวดล้อมแล้ว บทว่า ตปนียปฏฺเฐหิ จ สาธุฉนฺนํ คือ มุงไว้ดีแล้วในที่นั้นๆ ด้วยเครื่องมุงอันแล้วด้วยทองและแล้วด้วยรัตนะหลายชนิด 1244. Jambonaduttattamidanti idaṃ tava vimānaṃ yebhuyyena uttattajambunadabhāsuraṃ. Sumaṭṭho pāsādasopānaphalūpapannoti tassa ca so so padeso sumaṭṭho suṭṭhu majjito, tehi tehi anantarapāsādehi sopānavisesehi ramaṇīyehi phalakehi ca yutto. Daḷhoti thiro. Vaggūti abhirūpo samuggato. Susaṅgatoti suṭṭhu saṅgatāvayavo aññamaññānurūpapāsādāvayavo. Atīva nijjhānakhamoti pabhassarabhāvepi ativiya olokanakkhamo. Manuññoti manoramo. ๑๒๔๔. บทว่า ชมฺโพนทุตฺตตฺตมิทํ คือ วิมานนี้ของท่าน โดยมากมีรัศมีรุ่งเรืองดุจทองชมพูนุทที่หลอมแล้ว บทว่า สุมฏฺโฐ ปาสาทโสปานผลูปปนฺโน คือ และประเทศนั้นๆ แห่งวิมานนั้นเกลี้ยงเกลาดี ขัดดีแล้ว ประกอบด้วยปราสาทในระหว่างๆ เหล่านั้น ด้วยบันไดพิเศษ และด้วยแผ่นกระดานอันน่ารื่นรมย์ บทว่า ทโฬ คือ มั่นคง บทว่า วคฺคู คือ งดงามยิ่ง สูงเด่น บทว่า สุสงฺคโต คือ มีส่วนประกอบเข้ากันดี มีส่วนประกอบของปราสาทสมควรแก่กันและกัน บทว่า อติว นิชฺฌานขโม คือ แม้จะมีความรุ่งเรือง ก็ควรแก่การเพ่งดูยิ่งนัก บทว่า มนุญฺโญ คือ น่ารื่นรมย์ใจ 1245. Ratanantarasminti ratanamaye, ratanabhūte vā sārabhūte vimānassa abbhantare. Bahuannapānanti pesalaṃ pahūtaṃ annañca pānañca vijjati, upalabbhatīti adhippāyo. Murajaālambaratūriyaghuṭṭhoti mudiṅgānaṃ ālambarānaṃ avasiṭṭhatūriyānañca saddehi niccaghosito. Abhivanditosīti namassito, thomito vā asi. Tenāha ‘‘thūtivandanāyā’’ti. ๑๒๔๕. บทว่า รตนนฺตรสฺมึ คือ ภายในวิมานอันแล้วด้วยรัตนะ หรือที่เป็นรัตนะ เป็นสาระ บทว่า พหุอนฺนปานํ มีความประสงค์ว่า ข้าวและน้ำอันน่ารักใคร่มากมายมีอยู่, หาได้ บทว่า มุรชอาลมฺพรตูริยฆุฏฺโฐ คือ กึกก้องอยู่เป็นนิตย์ด้วยเสียงของกลองมุทิงค์ กลองอาลัมพระ และดุริยางค์ที่เหลือ บทว่า อภิวนฺทิโตสิ คือ ท่านเป็นผู้อันเขานอบน้อมแล้ว หรือสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ถูติวนฺทนายา ดังนี้ 1246. Acintiyoti acinteyyānubhāvo. Naḷinyāti evaṃnāmake kīḷanaṭṭhāne yathā vessavaṇo mahārājā, evaṃ tvaṃ modasīti yojanā. ๑๒๔๖. บทว่า อจินฺติโย คือ มีอานุภาพอันคิดไม่ได้ บทว่า นฬินฺยา มีการประกอบความว่า ท้าวเวสสวัณมหาราชย่อมทรงบันเทิงในสถานที่เล่นชื่อนฬินีฉันใด ท่านก็ย่อมบันเทิงฉันนั้น 1247. Āsīti [Pg.320] asi bhavasi. Devindoti sakko devarājā. Manussabhūtoti manussesu bhūto manussajātiko. Yakkhoti devādibhāvaṃ pucchitvāpi yakkhabhāvaṃ āsaṅkantā vadanti. ๑๒๔๗. บทว่า อาสิ คือ ท่านเป็น บทว่า เทวินฺโท คือ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ บทว่า มนุสฺสภูโต คือ เกิดในหมู่มนุษย์ มีชาติเป็นมนุษย์ บทว่า ยกฺโข นี้ แม้จะถามถึงความเป็นเทพเป็นต้นแล้ว ก็ยังกล่าวเพราะสงสัยในความเป็นยักษ์ (เทพ) Idāni so devaputto attānaṃ jānāpento – บัดนี้ เทพบุตรนั้น เมื่อจะประกาศตนให้ทราบ จึงได้กล่าวว่า – 1248. ๑๒๔๘. ‘‘Serīsako nāma ahamhi yakkho, kantāriyo vaṇṇupathamhi gutto; Imaṃ padesaṃ abhipālayāmi, vacanakaro vessavaṇassa rañño’’ti. – เราเป็นยักษ์ชื่อเสรีสกะ เป็นผู้รักษาในทางกันดาร คุ้มครองในเส้นทางของพ่อค้า เราอภิบาลประเทศนี้ เป็นผู้ทำตามรับสั่งของท้าวเวสสวัณมหาราช Āha. Tattha ahamhī yakkhoti ahaṃ yakkho amhi. Kantāriyoti ārakkhaṇatthaṃ kantāre niyutto. Guttoti gopako. Tenāha ‘‘abhipālayāmī’’ti. ได้กล่าวแล้ว ในคาถานั้น บทว่า อหํหิ ยกฺโข คือ เราเป็นยักษ์ บทว่า กนฺตาริโย คือ ได้รับแต่งตั้งในทางกันดารเพื่อรักษา บทว่า คุตฺโต คือ ผู้รักษา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า อภิปาลยามิ Idāni vāṇijā tassa kammādīni pucchantā āhaṃsu – บัดนี้ พวกพ่อค้า เมื่อจะถามถึงกรรมเป็นต้นของเทพบุตรนั้น จึงได้กล่าวว่า – 1249. ๑๒๔๙. ‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ; Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ manuñña’’nti. สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ ท่านได้มาโดยบังเอิญ หรือเกิดจากผลของกาล หรือท่านทำเอง หรือว่าเทวดาให้ พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้มาอย่างไร Tattha adhiccaladdhanti adhiccasamuppattikaṃ, yadicchakaṃ laddhanti attho. Pariṇāmajaṃ teti niyatisaṅgatibhāvapariṇataṃ, kālapariṇataṃ vā. Sayaṃkatanti tayā sayameva kataṃ, deviddhiyā tayā sayameva nibbattitanti attho. Udāhu devehi dinnanti tayā ārādhitehi devehi pasādavasena nissaṭṭhaṃ. ในคาถานั้น บทว่า อธิจฺจลทฺธํ อธิบายว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ ได้มาตามความปรารถนา บทว่า ปริณามชํ เต คือ เกิดจากการน้อมไปตามภาวะคือความเที่ยงและชาติ หรือเกิดจากการน้อมไปตามกาล บทว่า สยํกตํ อธิบายว่า ท่านทำเอง ท่านบันดาลให้เกิดขึ้นเองด้วยฤทธิ์ของเทพ บทว่า อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ คือ อันเทวดาที่ท่านทำให้ยินดีแล้วสละให้ด้วยกำลังแห่งความเลื่อมใส Idāni devaputto caturopi pakāre paṭikkhipitvā puññameva apadisanto – บัดนี้ เทพบุตรปฏิเสธเหตุทั้งสี่ประการแล้ว เมื่อจะชี้แจงถึงบุญเท่านั้น จึงได้กล่าวคาถาว่า – 1250. ๑๒๕๐. ‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ na hi devehi dinnaṃ; Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ manuñña’’nti. – สมบัติอันน่ารื่นรมย์นี้ เราไม่ได้มาโดยบังเอิญ ไม่ได้เกิดจากผลของกาล เราไม่ได้ทำเอง และเทวดาก็ไม่ได้ให้ แต่เราได้มาด้วยกรรมทั้งหลายของตนอันไม่มีบาป คือด้วยบุญทั้งหลาย Gāthamāha. ได้กล่าวคาถา Taṃ [Pg.321] sutvā vāṇijā puna ‘‘nādhiccaladdha’’nti gāthāyaṃ puññādhikameva te caturo pakāre āropetvā puññassa ca sarūpaṃ pucchiṃsu – พวกพ่อค้าได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงยกเหตุ 4 ประการนั้นขึ้นไว้ในคาถาว่า นาธิจฺจลทฺธํ อีก โดยถือเอาความเป็นใหญ่แห่งบุญเท่านั้น แล้วได้ถามถึงสภาวะของบุญนั้นว่า – 1251. ๑๒๕๑. ‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Pucchanti taṃ vāṇijā satthavāhā, kathaṃ tayā laddhamidaṃ vimāna’’nti. อะไรคือวัตรของท่าน อะไรคือพรหมจรรย์ของท่าน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีอะไรที่ท่านประพฤติแล้ว พวกพ่อค้าเกวียนขอถามท่านว่า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไร Tattha vatanti vatasamādānaṃ. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. ในคาถานั้น บทว่า วตํ คือ การสมาทานวัตร บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ การประพฤติอันประเสริฐ Puna devaputto te paṭikkhipitvā attānaṃ yathūpacitaṃ puññañca dassento – อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรปฏิเสธเหตุเหล่านั้นแล้ว เมื่อจะแสดงตนและบุญที่ตนได้สั่งสมไว้ จึงได้กล่าวว่า – 1252. ๑๒๕๒. ‘‘Mamaṃ pāyāsīti ahu samaññā, rajjaṃ yadā kārayiṃ kosalānaṃ; Natthikadiṭṭhi kadariyo pāpadhammo, ucchedavādī ca tadā ahosiṃ. เรามีชื่อว่าปายาสิ ในครั้งที่เราปกครองแคว้นโกศล ในครั้งนั้น เราเป็นนัตถิกทิฏฐิ เป็นคนตระหนี่ มีธรรมอันลามก และเป็นอุจเฉทวาที 1253. ๑๒๕๓. ‘‘Samaṇo ca kho āsi kumārakassapo, bahussuto cittakathī uḷāro; So me tadā dhammakathaṃ abhāsi, diṭṭhivisūkāni vinodayī me. ก็มีสมณะรูปหนึ่งชื่อว่ากุมารกัสสปะ เป็นพหูสูต มีวาทะอันวิจิตร เป็นผู้ประเสริฐ ท่านได้แสดงธรรมกถาแก่เราในครั้งนั้น ได้บรรเทาทิฏฐิอันเป็นข้าศึกของเรา 1254. ๑๒๕๔. ‘‘Tāhaṃ tassa dhammakathaṃ suṇitvā, upāsakattaṃ paṭivedayissaṃ; Pāṇātipātā virato ahosiṃ, loke adinnaṃ parivajjayissaṃ; Amajjapo no ca musā abhāṇiṃ, sakena dārena ca ahosiṃ tuṭṭho. เรานั้นได้ฟังธรรมกถาของท่านแล้ว ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก เราได้เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นขาดจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มน้ำเมา และไม่กล่าวคำมุสา และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน 1255. ๑๒๕๕. ‘‘Taṃ [Pg.322] me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Teheva kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti. – นั่นคือวัตรของเรา นั่นคือพรหมจรรย์ของเรา นี้เป็นวิบากแห่งกรรมดีนั้นที่ประพฤติแล้ว เราได้วิมานนี้มาด้วยกรรมทั้งหลายอันไม่มีบาป คือด้วยบุญเหล่านั้นนั่นเอง Āha. Taṃ suviññeyyameva. ได้กล่าวแล้ว เนื้อความนั้นเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว Atha vāṇijā devaputtaṃ vimānañcassa paccakkhato disvā kammaphalaṃ saddahitvā attano kammaphale saddhaṃ pavedentā – ครั้งนั้น พวกพ่อค้าได้เห็นเทพบุตรและวิมานของท่านโดยประจักษ์แล้ว ได้เชื่อซึ่งผลแห่งกรรม เมื่อจะประกาศศรัทธาของตนในผลแห่งกรรม จึงได้กล่าวว่า – 1256. ๑๒๕๖. ‘‘Saccaṃ kirāhaṃsu narā sapaññā, anaññathā vacanaṃ paṇḍitānaṃ; Yahiṃ yahiṃ gacchati puññakammo, tahiṃ tahiṃ modati kāmakāmī. ได้ยินว่า นรชนผู้มีปัญญาได้กล่าวคำจริงไว้แล้ว คำของบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นอื่น ผู้มีบุญกรรมปรารถนาในกาม ไปในที่ใดๆ ย่อมบันเทิงในที่นั้นๆ 1257. ๑๒๕๗. ‘‘Yahiṃ yahiṃ sokapariddavo ca, vadho ca bandho ca parikkileso; Tahiṃ tahiṃ gacchati pāpakammo, na muccati duggatiyā kadācī’’ti. – ความโศกและความคร่ำครวญก็ดี การฆ่าและการจองจำและความเดือดร้อนก็ดี มีอยู่ในที่ใดๆ คนมีบาปกรรมย่อมไปสู่ที่นั้นๆ, ย่อมไม่พ้นจากทุคติได้ในกาลไหนๆ Gāthādvayaṃ avocuṃ. Tattha sokapariddavoti soko ca paridevo ca. Parikkilesoti vuttā anatthuppatti. (พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา 2 บท. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า โสกปริทฺทโว ได้แก่ ความโศกและความคร่ำครวญ. บทว่า ปริกฺกิเลโส ได้แก่ ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ที่กล่าวแล้ว. Evaṃ tesu kathentesuyeva vimānadvāre sirīsarukkhato paripākena muttabandhanā paripakkā sipāṭikā pati, tena devaputto saparijano domanassappatto ahosi. Taṃ disvā vāṇijā – เมื่อพวกพ่อค้าเหล่านั้นกำลังกล่าวอยู่อย่างนั้นนั่นเทียว ฝักต้นซึกที่สุกงอมหลุดจากขั้วเพราะความแก่จัด ได้ตกลงจากต้นซึกที่ประตูวิมาน, เพราะเหตุนั้น เทพบุตรพร้อมด้วยบริวารจึงเกิดความโทมนัส. พวกพ่อค้าเห็นดังนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) – 1258. ๑๒๕๘. ‘‘Sammūḷharūpova jano ahosi, asmiṃ muhutte kalalīkatova; Janassimassa tuyhañca kumāra, appaccayo kena nu kho ahosī’’ti. – หมู่ชนเป็นประดุจผู้หลงใหลไปหมดสิ้น ในขณะนี้ก็เป็นประดุจถูกทำให้ขุ่นมัว, ดูก่อนกุมาร ความไม่สบายใจได้เกิดขึ้นแก่หมู่ชนนี้และแก่ท่าน เพราะเหตุไรหนอ Gāthamāhaṃsu. Tattha sammūḷharūpovāti sokavasena sabbaso mūḷhasabhāvo viya. Janoti devajano. Asmiṃ muhutteti imasmiṃ muhuttamatte[Pg.323]. Kalalīkatoti kalalaṃ viya kato, kalalanissitaudakībhūto viya āviloti adhippāyo. Janassimassa tuyhañcāti imassa tava parijanassa tuyhañca. Appaccayoti domanassaṃ. (พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า สมฺมูฬฺหรูโปว ความว่า เป็นประดุจผู้มีสภาพหลงใหลโดยประการทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งความโศก. บทว่า ชโน ได้แก่ หมู่เทพบริวาร. บทว่า อสฺมึ มุหุตฺเต ได้แก่ ในขณะเพียงเท่านี้. บทว่า กลลีกโต อธิบายว่า ถูกทำให้เป็นประดุจเปือกตม คือเป็นประดุจน้ำที่อาศัยเปือกตมแล้วขุ่นมัว. บทว่า ชนสฺสิมสฺส ตุยฺหญฺจ ได้แก่ แก่บริวารของท่านนี้และแก่ท่าน. บทว่า อปฺปจฺจโย ได้แก่ ความโทมนัส. Taṃ sutvā devaputto – เทพบุตรได้ฟังคำนั้นแล้ว (จึงกล่าวว่า) – 1259. ๑๒๕๙. ‘‘Ime ca sirīsavanā tātā, dibbā gandhā surabhī sampavanti; Te sampavāyanti imaṃ vimānaṃ, divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā. ดูก่อนพ่อทั้งหลาย กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้จากป่าไม้ซึกย่อมฟุ้งไป, กลิ่นทิพย์เหล่านั้นกำจัดความมืดแล้ว ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ทั้งกลางวันและกลางคืน. 1260. ๑๒๖๐. ‘‘Imesañca kho vassasataccayena, sipāṭikā phalati ekamekā; Mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ, yadagge kāyamhi idhūpapanno. ก็โดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกเหล่านี้ย่อมหล่นลงฝักหนึ่งๆ, ร้อยปีของมนุษย์ได้ล่วงไปแล้ว จำเดิมแต่กาลที่เรามาอุบัติในกายนี้ในที่นี้. 1261. ๑๒๖๑. ‘‘Disvānahaṃ vassasatāni pañca,Asmiṃ vimāne ṭhatvāna tātā; Āyukkhayā puññakkhayā cavissaṃ,Teneva sokena pamucchitosmī’’ti. – āha; (เทพบุตร) กล่าวว่า "ดูก่อนพ่อทั้งหลาย เราเห็นแล้วว่า เราดำรงอยู่ในวิมานนี้ครบห้าร้อยปีแล้ว จักต้องจุติเพราะสิ้นอายุและสิ้นบุญ, เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป" 1256. Tattha sirīsavanāti sirīsavipinato. Tātāti vāṇije ālapati. Ime tumhākaṃ mayhañca paccakkhabhūtā dibbā gandhā surabhī ativiya sugandhāyeva samantato pavanti pavāyanti. Te dibbā gandhā evaṃ vāyantā imaṃ vimānaṃ sampavāyanti sammadeva gandhaṃ gāhāpenti, na kevalaṃ sampavāyanameva, atha kho attano pabhāya tamampi nihanti. Tenāha ‘‘divā ca ratto ca tamaṃ nihantvā’’ti. ๑๒๕๖. ในคาถานั้น บทว่า สิรีสวนา ได้แก่ จากป่าไม้ซึก. บทว่า ตาตา เป็นคำเรียกพวกพ่อค้า. กลิ่นทิพย์อันหอมหวนเหล่านี้ที่ปรากฏแก่ตาของพวกท่านและของเรา เป็นกลิ่นที่หอมยิ่งนักนั่นเทียว ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ. กลิ่นทิพย์เหล่านั้นเมื่อฟุ้งไปอย่างนี้ ย่อมฟุ้งไปทั่ววิมานนี้ ทำให้สูดดมกลิ่นได้เป็นอย่างดี, มิใช่เพียงแต่ฟุ้งไปทั่วเท่านั้น แต่ทว่าย่อมกำจัดแม้ซึ่งความมืดด้วยรัศมีของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิวา จ รตฺโต จ ตมํ นิหนฺตฺวา" (กำจัดความมืดทั้งกลางวันและกลางคืน). 1260-61. Imesanti sirīsānaṃ. Sipāṭikāti phalakuṭṭhilikā. Phalatīti paccitvā vaṇṭato muccati, puṭabhedaṃ vā patvā sissati. Mānussakaṃ vassasataṃ atītanti yasmā vassasatassa accayena imassa sirīsassa sipāṭikā phalati, ayañca phalitā, tasmā mayhaṃ mānussakaṃ vassasataṃ atītaṃ. Yadagge yato paṭṭhāya, kāyamhi idha imasmiṃ devanikāye upapanno [Pg.324] nibbatto. Mayhañca devagaṇanāya pañca vassasatāni āyu, tasmā khīyati me āyūti sokavasena sampamūḷhoti dasseti. Tenāha ‘‘disvānahaṃ vassasatāni pañca…pe… teneva sokena pamucchitosmī’’ti. บทว่า อิเมสํ ได้แก่ แห่งต้นซึกทั้งหลาย. บทว่า สิปาฏิกา ได้แก่ ฝักผล. บทว่า ผลติ ความว่า สุกแล้วย่อมหลุดจากขั้ว หรือถึงการแตกแห่งฝักแล้วยังคงเหลืออยู่. บทว่า มานุสฺสกํ วสฺสสตํ อตีตํ ความว่า เพราะเหตุว่าโดยล่วงไปร้อยปี ฝักของต้นซึกนี้ย่อมหล่น และฝักนี้ก็หล่นแล้ว เพราะเหตุนั้น ร้อยปีของมนุษย์สำหรับเราได้ล่วงไปแล้ว. บทว่า ยทคฺเค คือ จำเดิมแต่กาลใด เราบังเกิดแล้วในกายนี้ ในหมู่เทพนี้. และเรามีอายุห้าร้อยปีโดยการนับของเทพ เพราะเหตุนั้น (เทพบุตร) แสดงว่า "อายุของเราย่อมสิ้นไป" จึงหลงใหลอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งความโศก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทิสฺวานหํ วสฺสสตานิ ปญฺจ...ฯลฯ...เตเนว โสเกน ปมุจฺฉิโตสฺมิ" (เราเห็นแล้วว่า...ห้าร้อยปี...ฯลฯ...เพราะความโศกนั้นนั่นเทียว เราจึงสลบไป). Atha naṃ vāṇijā samassāsento – ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะปลอบโยนเทพบุตรนั้น (จึงกล่าวว่า) – 1262. ๑๒๖๒. ‘‘Kathaṃ nu soceyya tathāvidho so, laddhā vimānaṃ atulaṃ cirāya; Ye cāpi kho ittaramupapannā, te nūna soceyyuṃ parittapuññā’’ti. – ท่านผู้เช่นนั้น ได้วิมานที่หาที่เปรียบมิได้เป็นเวลานาน จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ก็ส่วนชนเหล่าใดแลที่บังเกิดมาชั่วคราว เป็นผู้มีบุญน้อย ชนเหล่านั้นแน่นอนพึงโศกเศร้า Āhaṃsu. Tattha yādisehi appāyukehi maraṇaṃ paṭicca socitabbaṃ siyā, tādiso pana evaṃ dibbānubhāvasampanno navutivassasatasahassāyuko kathaṃ nu soceyya, na socitabbamevāti adhippāyo. (พวกพ่อค้า) ได้กล่าวแล้ว. ในคาถานั้น อธิบายว่า บุคคลผู้มีอายุน้อยเช่นใด พึงโศกเศร้าเพราะอาศัยความตาย, แต่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพทิพย์อย่างนี้ มีอายุเก้าล้านปี จะพึงโศกเศร้าได้อย่างไรหนอ, ไม่ควรโศกเศร้าเลยนั่นเทียว. Devaputto tattakeneva samassāsetvā tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchanto tesañca upadesaṃ dento – เทพบุตรได้ความเบาใจด้วยคำเพียงเท่านั้น เมื่อจะรับคำของพ่อค้าเหล่านั้น และเมื่อจะให้คำแนะนำแก่พวกเขา (จึงกล่าวว่า) – 1263. ๑๒๖๓. ‘‘Anucchaviṃ ovadiyañca metaṃ, yaṃ maṃ tumhe peyyavācaṃ vadetha; Tumhe ca kho tātā mayānuguttā, yehicchakaṃ tena paletha sotthi’’nti. – คำที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เรานี้ เป็นคำที่สมควรและเป็นคำสอนแก่เรา, ดูก่อนพ่อทั้งหลาย ก็พวกท่านอันเราคุ้มครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพเถิด Gāthamāha. Tattha anucchavinti anucchavikaṃ, tumhākameva taṃ yuttarūpaṃ. Ovadiyañca metanti me mayhaṃ tumhehi ovadiyaṃ ovādavasena vattabbametaṃ. Yaṃ yasmā, maṃ mayhaṃ, tumhe ‘‘kathaṃ nu soceyya’’ntiādinā peyyavācaṃ piyavacanaṃ vadetha. Yaṃ vā peyyavācāya vadanaṃ kathanaṃ, taṃ tumhākameva anucchavikanti yojanā. Atha vā yaṃ yasmā tumhe peyyavācaṃ vadetha, tasmā anucchavikaṃ ovadiyañca ovaditabbaṃ ovādānurūpaṃ kātabbañca me mayā kataṃ, kiṃ pana tanti āha ‘‘tumhe ca kho tātā’’tiādi. Tattha mayānuguttāti imasmiṃ amanussapariggahe marukantāre yāva kantārātikkamā mayā anuguttā rakkhitā, yenicchakaṃ yathārucitena, sotthiṃ khemena, paletha gacchathāti attho. (เทพบุตร) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า อนุจฺฉวึ ได้แก่ สมควร, คำนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว. บทว่า โอวทิยญฺจ เมตํ ได้แก่ นี้เป็นคำที่พวกท่านพึงกล่าวแก่เราโดยความเป็นโอวาท. เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รักแก่เราด้วยคำเป็นต้นว่า "กถํ นุ โสเจยฺย". หรือว่า การกล่าวคำอันเป็นที่รักใด การกล่าวนั้นสมควรแก่พวกท่านนั่นเทียว นี้เป็นการประกอบความ. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่พวกท่านกล่าวคำอันเป็นที่รัก เพราะเหตุนั้น กิจที่สมควรและพึงกระทำตามโอวาท อันเราได้กระทำแล้ว, กิจนั้นคืออะไรเล่า? ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ตุมฺเห จ โข ตาตา". ในบทนั้น บทว่า มยานุคุตฺตา ความว่า ในกันดารอันเป็นที่อยู่ของอมนุษย์นี้ จนกว่าจะล่วงพ้นกันดาร พวกท่านอันเราคุ้มครองรักษาแล้ว, ความหมายคือ จงไปตามที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ. Atha vāṇijā kataññubhāvaṃ pakāsentā – ครั้งนั้น พวกพ่อค้าเมื่อจะประกาศความเป็นผู้กตัญญู (จึงกล่าวว่า) – 1264. ๑๒๖๔. ‘‘Gantvā [Pg.325] mayaṃ sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā; Yathāpayogā paripuṇṇacāgā, kāhāma serīsamahaṃ uḷāranti. – พวกข้าพเจ้าเป็นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร เมื่อไปถึงแคว้นสินธุและโสวีระแล้ว จักเป็นผู้มีความเพียรตามที่ปฏิญาณไว้ มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ และจักกระทำการบูชาต้นซึกอันยิ่งใหญ่ Gāthamāhaṃsu. Tattha yathāpayogāti idāni katapaṭiññānurūpapayogā. Paripuṇṇacāgāti samattacāgā, uḷārassa mahassa pariyattapariccāgā. Mahanti ussavapūjaṃ. (พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ เป็นผู้มีความเพียรสมควรแก่ปฏิญญาที่ทำไว้บัดนี้. บทว่า ปริปุณฺณจาคา ได้แก่ เป็นผู้มีการบริจาคอย่างสมบูรณ์ คือเป็นผู้มีการบริจาคที่สามารถเพื่อการบูชาอันยิ่งใหญ่. บทว่า มหํ ได้แก่ ซึ่งการบูชาในงานมหรสพ. Puna devaputto mahakaraṇaṃ paṭikkhipanto kattabbesu ca te niyojento – อีกครั้งหนึ่ง เทพบุตรเมื่อจะห้ามการทำมหกรรมบูชา และเมื่อจะชักชวนพ่อค้าเหล่านั้นในกิจที่ควรทำ (จึงกล่าวว่า) – 1265. ๑๒๖๕. ‘‘Mā ceva serīsamahaṃ akattha, sabbañca vo bhavissati yaṃ vadetha; Pāpāni kammāni vivajjayātha, dhammānuyogañca adhiṭṭhahāthā’’ti. – ท่านทั้งหลายอย่าได้ทำการบูชาต้นซึกเลย และสิ่งใดที่ท่านพูด สิ่งนั้นทั้งหมดจักมีแก่ท่าน, ท่านทั้งหลายจงเว้นจากบาปกรรม และจงตั้งมั่นในการประกอบธรรมเถิด Gāthamāha. Tattha yaṃ vadethāti yaṃ tumhe khemena sindhusovīradesapattiṃ tattha ca vipulaṃ uddayaṃ lābhaṃ paccāsīsantā ‘‘gantvā maya’’ntiādīni vadatha. Sabbaṃ taṃ vo tumhākaṃ tatheva bhavissati, tattha nikkaṅkhā hotha, tumhe pana ito paṭṭhāya pāpāni kammāni pāṇātipātādīni vivajjayātha parivajjetha. Dhammānuyoganti dānādikusaladhammassa anuyuñjanaṃ. Adhiṭṭhahāthāti anusikkhatha idaṃ serīsakamahanti dasseti. (เทวดา) ได้กล่าวคาถา. ในคาถานั้น บทว่า `yaṃ vadetha` ความว่า คำใดที่พวกท่านปรารถนาการถึงแคว้นสินธุและโสวีระโดยสวัสดี และลาภคือทรัพย์อันเป็นกำไรอันไพบูลย์ในที่นั้นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "พวกเราจักไป" คำทั้งหมดนั้นจักเป็นแก่พวกท่านอย่างนั้นทีเดียว พวกท่านจงเป็นผู้หมดความสงสัยในเรื่องนั้นเถิด แต่พวกท่านจำเดิมแต่นี้ไป พึงเว้น พึงงดเว้นบาปกรรมทั้งหลาย มีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า `Dhammānuyogaṃ` ได้แก่ การประกอบเนืองๆ ซึ่งกุศลธรรมมีทานเป็นต้น. บทว่า `adhiṭṭhahātha` ได้แก่ พึงศึกษาตาม. (การสมาทานศึกษาตามอย่างนี้) นี้แสดงว่าเป็นการบูชาเทวดาชื่อเสรีสกะ. Yaṃ pana upāsakaṃ anuggaṇhanto tesaṃ rakkhāvaraṇaṃ kātukāmo ahosi, tassa guṇaṃ kittetvā taṃ tesaṃ uddisanto imā gāthāyo āha – ก็เทวดาเมื่อจะอนุเคราะห์อุบาสกใด ประสงค์จะทำการคุ้มครองป้องกันแก่พวกพ่อค้านั้น จึงประกาศคุณของอุบาสกนั้น เมื่อจะชี้แจงอุบาสกนั้นแก่พวกเขา ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า – 1266. ๑๒๖๖. ‘‘Upāsako atthi imamhi saṅghe, bahussuto sīlavatūpapanno; Saddho ca cāgī ca supesalo ca, vicakkhaṇo santusito mutīmā. ในหมู่คณะนี้มีอุบาสกผู้หนึ่ง เป็นพหูสูต ถึงพร้อมด้วยศีล มีศรัทธา มีจาคะ มีกิริยางดงาม เป็นผู้ฉลาด สันโดษ และมีปัญญา 1267. ๑๒๖๗. ‘‘Sañjānamāno [Pg.326] na musā bhaṇeyya, parūpaghātāya na cetayeyya; Vebhūtikaṃ pesuṇaṃ no kareyya, saṇhañca vācaṃ sakhilaṃ bhaṇeyya. เขารู้อยู่ ไม่พึงกล่าวคำเท็จ ไม่พึงคิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ไม่พึงกล่าวคำส่อเสียดที่ทำให้แตกแยก พึงกล่าวแต่วาจาที่ละเอียดอ่อนและไพเราะ 1268. ๑๒๖๘. ‘‘Sagāravo sappatisso vinīto, apāpako adhisīle visuddho; So mātaraṃ pitarañcāpi jantu, dhammena poseti ariyavutti. เขามีความเคารพ มีความยำเกรง ได้รับการแนะนำดีแล้ว ไม่มีบาป บริสุทธิ์ในอธิศีล สัตว์ผู้นั้นมีอาชีวะอันประเสริฐ ย่อมเลี้ยงมารดาและบิดาโดยธรรม 1269. ๑๒๖๙. ‘‘Maññe so mātāpitūnaṃ kāraṇā, bhogāni pariyesati na attahetu; Mātāpitūnañca yo accayena, nekkhammapoṇo carissati brahmacariyaṃ. เราเข้าใจว่า เขาแสวงหาโภคทรัพย์เพราะเหตุแห่งมารดาและบิดา มิใช่เพราะเหตุแห่งตน และเมื่อมารดาและบิดาล่วงลับไปแล้ว เขาผู้มีใจน้อมไปในเนกขัมมะ จักประพฤติพรหมจรรย์ 1270. ๑๒๗๐. ‘‘Ujū avaṅko asaṭho amāyo, na lesakappena ca vohareyya; So tādiso sukatakammakārī, dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ. เขาเป็นคนตรง ไม่คดโกง ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ไม่พึงเจรจาด้วยเลศนัย เขาผู้เช่นนั้น ผู้ทำกรรมดีไว้ ตั้งอยู่ในธรรม จะพึงประสบทุกข์ได้อย่างไร 1271. ๑๒๗๑. ‘‘Taṃkāraṇā pātukatomhi attanā, tasmā dhammaṃ passatha vāṇijāse; Aññatra teniha bhasmī bhavetha, andhākulā vippanaṭṭhā araññe; Taṃ khippamānena lahuṃ parena, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti. เพราะเหตุนั้น เราจึงได้ปรากฏกายด้วยตนเอง เพราะฉะนั้น พวกท่านเหล่าพ่อค้าจงเห็นธรรมเถิด หากเว้นจากอุบาสกนั้นเสียแล้ว พวกท่านก็จะกลายเป็นเถ้าธุลีในที่นี้ เป็นเหมือนคนตาบอด หลงทางอยู่ในป่า เขาเป็นผู้ที่คนอื่นดูหมิ่นได้ง่าย แต่การสมาคมกับสัตบุรุษเป็นสุขโดยแท้ 1266. Tattha saṅgheti sattasamūhe. Vicakkhaṇoti tattha tattha kattabbatāya kusalo. Santusitoti santuṭṭho. Mutīmāti kammassakatañāṇādinā idhalokaparalokahitānaṃ munanato mutimā. ๑๒๖๖. ในบทเหล่านั้น บทว่า `saṅghe` ได้แก่ ในหมู่สัตว์. บทว่า `vicakkhaṇo` ได้แก่ ฉลาดในกิจที่ควรทำในที่นั้นๆ. บทว่า `santusito` ได้แก่ เป็นผู้สันโดษ. บทว่า `mutimā` ได้แก่ มีปัญญา เพราะรู้ประโยชน์ในโลกนี้และโลกหน้าด้วยกัมมัสสกตาญาณเป็นต้น. 1267. Sañjānamāno na musā bhaṇeyyāti sampajānamusā na bhāseyya. Vebhūtikanti sahitānaṃ vinābhāvakaraṇato ‘‘vebhūtika’’nti laddhanāmaṃ pisuṇaṃ, no kareyya na vadeyya. ๑๒๖๗. บทว่า `Sañjānamāno na musā bhaṇeyya` ความว่า ไม่พึงกล่าวสัมปชานมุสา. บทว่า `Vebhūtikaṃ` ได้แก่ คำส่อเสียดที่ได้ชื่อว่า "เวภูติกะ" เพราะทำความแตกแยกแก่คนที่สามัคคีกัน, (ดังนั้น) ไม่พึงทำ ไม่พึงกล่าว. 1268. Sappatissoti [Pg.327] patissayo garuṭṭhāniyesu nivātavuttikattā soraccaṃ, saha patissenāti sappatisso. Adhisīleti upāsakena rakkhitabbaadhisīlasikkhāya. Ariyavuttīti parisuddhavutti. ๑๒๖๘. บทว่า `sappatisso` ความว่า มีความเคารพยำเกรงในธรรมที่ควรเคารพ เพราะมีความประพฤตินอบน้อม คือความเป็นผู้ยินดีในกรรมดี, เป็นไปพร้อมกับความเคารพยำเกรง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัปปติสสะ. บทว่า `adhisīle` ได้แก่ ในอธิสีลสิกขาที่อุบาสกพึงรักษา. บทว่า `ariyavutti` ได้แก่ มีอาชีวะบริสุทธิ์. 1269. Nekkhammapoṇoti nibbānaninno. Carissati brahmacariyanti pabbajjaṃ sāsanabrahmacariyaṃ carissati. ๑๒๖๙. บทว่า `nekkhammapoṇo` ได้แก่ มีใจน้อมไปในพระนิพพาน. บทว่า `carissati brahmacariyaṃ` ได้แก่ จักประพฤติพรหมจรรย์คือการบวชในพระศาสนา. 1270. Lesakappenāti kappiyalesena. Na ca vohareyyāti māyāsāṭheyyavasena vacanaṃ na nicchāreyya. Dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhanti evaṃ vuttanayena dhamme ṭhito dhammacārī samacārī kinti kena pakārena dukkhaṃ labhetha pāpuṇeyya. ๑๒๗๐. บทว่า `lesakappena` ได้แก่ ด้วยเลศที่สมควร. บทว่า `na ca vohareyya` ได้แก่ ไม่พึงกล่าววาจาด้วยอำนาจมายาและสาไถย. บทว่า `dhamme ṭhito kinti labhetha dukkhaṃ` ความว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ประพฤติธรรม ประพฤติสม่ำเสมอโดยนัยที่กล่าวแล้วอย่างนี้ จะพึงได้ประสบทุกข์ด้วยประการอะไรเล่า. 1271. Taṃkāraṇāti tannimittaṃ tassa upāsakassa hetu. Pātukatomhi attanāti sayameva tumhākaṃ ahaṃ pāturahosiṃ. ‘‘Attāna’’ntipi pāṭho, mama attānaṃ tumhākaṃ pātvākāsinti attho. Tasmāti yasmā ahaṃ dhammaṃ apacāyamāno taṃ rakkhanto tumhepi rakkhāmi, tasmā dhammaṃ passatha dhammameva caritabbaṃ katvā oloketha. Aññatra teniha bhasmī bhavethāti tena upāsakena vinā ce āgatā, imasmiṃ marukantāre anāthā appaṭisaraṇā bhasmabhāvaṃ gaccheyyātha. Khippamānenāti evaṃ khippantena vambhantena pīḷantena. Lahunti sukaraṃ. Parenāti adhikaṃ, aññena vā. Tasmā sukho have sappurisena saṅgamoti. So hi khantisoracce niviṭṭho kenaci kiñci vuttopi na paṭippharatīti adhippāyo. ๑๒๗๑. บทว่า `taṃkāraṇā` ได้แก่ เพราะเหตุนั้น คือเพราะเหตุแห่งอุบาสกนั้น. บทว่า `pātukatomhi attanā` ได้แก่ เราได้ปรากฏแก่พวกท่านด้วยตนเอง. มีบทว่า `attānaṃ` ก็มี ความว่า เราได้ทำตนของเราให้ปรากฏแก่พวกท่าน. บทว่า `tasmā` ความว่า เพราะเหตุที่เราบูชาธรรม คุ้มครองธรรมนั้นอยู่ จึงคุ้มครองแม้พวกท่านด้วย เพราะเหตุนั้น พวกท่านจงเห็นธรรม จงพิจารณาโดยกระทำให้เป็นสิ่งที่พึงประพฤติแต่ธรรมเท่านั้น. บทว่า `aññatra teniha bhasmī bhavetha` ความว่า หากพวกท่านมาโดยเว้นจากอุบาสกนั้น ก็จะพึงถึงความเป็นเถ้าธุลีในกันดารนี้ เป็นผู้ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัย. บทว่า `khippamānena` ได้แก่ ด้วยการดูหมิ่น เหยียดหยาม เบียดเบียนอย่างนี้. บทว่า `lahuṃ` ได้แก่ ง่าย. บทว่า `parena` ได้แก่ ยิ่ง, หรือโดยผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสว่า) `sukho have sappurisena saṅgamo`. ความมุ่งหมายคือ เพราะว่าอุบาสกนั้นตั้งมั่นอยู่ในขันติและโสรัจจะ แม้ถูกใครๆ กล่าวอะไร ก็ไม่โต้ตอบ. Evaṃ sāmaññato kittitaṃ sarūpato ñātukāmā vāṇijā – พวกพ่อค้าใคร่จะรู้อุบาสกที่เทวดากล่าวสรรเสริญไว้โดยสามัญอย่างนี้ ให้ชัดเจนโดยสรูป จึง – 1272. ๑๒๗๒. ‘‘Kiṃ nāma so kiñca karoti kammaṃ,Kiṃ nāmadheyyaṃ kiṃ pana tassa gottaṃ; Mayampi naṃ daṭṭhukāmamha yakkha, yassānukampāya idhāgatosi; Lābhā hi tassa yassa tuvaṃ pihesī’’ti. – เขาชื่ออะไร ทำการงานอะไร มีชื่อตัวว่าอะไร และมีโคตรว่าอะไร พวกข้าพเจ้าก็ปรารถนาจะเห็นเขา ข้าแต่ยักษ์ ท่านมาที่นี้เพราะอนุเคราะห์ผู้ใด การได้พบท่านเป็นลาภของผู้นั้นโดยแท้ ผู้ที่ท่านรักใคร่เอ็นดู Gāthamāhaṃsu. Tattha kiṃ nāma soti nāmato so jantu satto ko nāma. Kiñca karoti kammanti kasivaṇijjādīsu kīdisaṃ kammaṃ karoti. Kiṃ [Pg.328] nāmadheyyanti mātāpitūhi kataṃ pana ‘‘tisso phusso’’tiādīsu tassa kiṃ nāmadheyyaṃ, ‘‘bhaggavo bhāradvājo’’tiādīsu kiṃ vā tassa gottaṃ. Yassa tuvaṃ pihesīti yaṃ tuvaṃ piyāyasi. (พวกพ่อค้า) ได้กล่าวคาถา. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kiṃ nāma so` ความว่า สัตว์ผู้นั้นชื่ออะไรโดยชื่อ. บทว่า `kiñca karoti kammaṃ` ความว่า ทำกรรมอะไรในบรรดากรรมมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า `kiṃ nāmadheyyaṃ` ความว่า ชื่อที่มารดาบิดาตั้งให้ในบรรดาชื่อติสสะ ผุสสะ เป็นต้นนั้น ชื่ออะไร. ในบรรดาโคตรภัคควะ ภารทวาชะ เป็นต้นนั้น โคตรของเขาคือโคตรอะไร. บทว่า `yassa tuvaṃ pihesi` ความว่า ท่านรักใคร่เอ็นดูผู้ใด. Idāni devaputto taṃ nāmagottādivasena dassento – บัดนี้ เทพบุตรเมื่อจะแสดงถึงอุบาสกนั้นโดยนัยแห่งชื่อและโคตรเป็นต้น (จึงกล่าวว่า) – 1273. ๑๒๗๓. ‘‘Yo kappako sambhavanāmadheyyo,Upāsako kocchaphalūpajīvī; Jānātha naṃ tumhākaṃ pesiyo so,Mā kho naṃ hīḷittha supesalo so’’ti. – เขาเป็นช่างกัลบก มีชื่อว่าสัมภวะ เป็นอุบาสกเลี้ยงชีพด้วยกรรไกรและผลไม้ พวกท่านจงรู้จักเขาเถิด เขาเป็นคนรับใช้ของพวกท่าน พวกท่านอย่าได้ดูหมิ่นเขาเลย เขาเป็นคนมีกิริยางดงาม Āha. Tattha kappakoti nhāpito. Sambhavanāmadheyyoti sambhavoti evaṃnāmo. Kocchaphalūpajīvīti kocchañca phalañca upanissāya jīvanako. Tattha kocchaṃ nāma āḷakādisaṇṭhāpanatthaṃ kesādīnaṃ ullikhanasādhanaṃ. Pesiyo pesanakārako veyyāvaccakaro. (เทพบุตร) ได้กล่าวแล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า `kappako` ได้แก่ ช่างกัลบก. บทว่า `sambhavanāmadheyyo` ได้แก่ มีชื่อว่าสัมภวะ. บทว่า `kocchaphalūpajīvī` ได้แก่ ผู้เลี้ยงชีพด้วยอาศัยกรรไกรและผลไม้. ในบทเหล่านั้น ชื่อว่า `kocchaṃ` ได้แก่ เครื่องมือสำหรับตัดผมเป็นต้นเพื่อจัดแต่งผมยาวเป็นต้นให้ดี. บทว่า `pesiyo` ได้แก่ ผู้ทำการตามที่สั่ง คือผู้ทำธุระน้อยใหญ่. Idāni vāṇijā taṃ sañjānitvā āhaṃsu – บัดนี้ พวกพ่อค้ารู้จักอุบาสกนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า – 1274. ๑๒๗๔. ‘‘Jānāmase yaṃ tvaṃ pavadesi yakkha, na kho naṃ jānāma sa edisoti; Mayampi naṃ pūjayissāma yakkha, sutvāna tuyhaṃ vacanaṃ uḷāra’’nti. ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้ารู้จักคนที่ท่านกล่าวถึงแล้ว แต่ไม่เคยรู้เลยว่าเขาเป็นคนเช่นนี้ ข้าแต่ยักษ์ พวกข้าพเจ้าได้ฟังคำอันประเสริฐของท่านแล้ว จักบูชาเขาบ้าง Tattha jānāmaseti yaṃ tvaṃ vadesi, taṃ mayaṃ sarūpato jānāma. Edisoti guṇato pana yathā tayā kittitaṃ, evaṃ edisoti taṃ na kho jānāma, yathā taṃ aviddasunoti adhippāyo. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ชานามเส ความว่า อุบาสกใดที่ท่านกล่าวถึง พวกข้าพเจ้ารู้จักอุบาสกนั้นโดยรูปร่าง. ส่วนบทว่า เอทิโส ความว่า แต่โดยคุณ พวกข้าพเจ้าย่อมไม่ทราบอุบาสกนั้นว่า เป็นผู้มีลักษณะอย่างนี้ ตามที่ท่านประกาศแล้ว เหมือนคนเขลาไม่รู้เรื่องนั้น นี้เป็นความหมาย. Idāni devaputto te attano vimānaṃ āropetvā anusāsanatthaṃ – บัดนี้ เทพบุตรให้พ่อค้าเหล่านั้นขึ้นสู่วิมานของตนแล้ว เพื่อจะสั่งสอน จึงได้กล่าวคาถาว่า 1275. ๑๒๗๕. ‘‘Ye keci imasmiṃ satthe manussā, daharā mahantā athavāpi majjhimā; Sabbeva te ālambantu vimānaṃ, passantu puññānaṃ phalaṃ kadariyā’’ti. – “บรรดามนุษย์ในหมู่เกวียนนี้ จะเป็นเด็ก ผู้ใหญ่ หรือวัยกลางคนก็ตาม ขอให้ทั้งหมดนั้นจงขึ้นสู่วิมานเถิด ขอให้คนตระหนี่ทั้งหลายจงดูผลแห่งบุญ” Gāthamāha[Pg.329]. Tattha mahantāti vuḍḍhā. Ālambantūti ārohantu. Kadariyāti maccharino adānasīlā. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า มหนฺตา ได้แก่ คนแก่. บทว่า อาถมฺภนฺตุ ได้แก่ จงขึ้นไป. บทว่า กทริยา ได้แก่ คนตระหนี่ ผู้ไม่มีปกติให้ทาน. Idāni pariyosāne cha gāthā dhammasaṅgāhakehi vuttā – บัดนี้ ในตอนท้าย พระธรรมสังคาหกาจารย์ได้กล่าวคาถาไว้ 6 คาถาว่า 1276. ๑๒๗๖. ‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, taṃ kappakaṃ tattha purakkhatvā; Sabbeva te ālambiṃsu vimānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa. “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ทำช่างกัลบกนั้นให้เป็นหัวหน้าในที่นั้น พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดได้ขึ้นสู่วิมาน ดุจวิมานมสักกสาระของท้าววาสวะ” 1277. ๑๒๗๗. ‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayiṃsu; Pāṇātipātā viratā ahesuṃ, loke adinnaṃ parivajjayiṃsu; Amajjapā no ca musā bhaṇiṃsu, sakena dārena ca ahesuṃ tuṭṭhā. “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก พวกเขาได้งดเว้นจากปาณาติบาต ได้เว้นจากอทินนาทานในโลก ไม่ดื่มสุราและไม่พูดเท็จ และได้เป็นผู้ยินดีด้วยภรรยาของตน” 1278. ๑๒๗๘. ‘‘Te tattha sabbeva ahaṃ pureti, upāsakattaṃ paṭivedayitvā; Pakkāmi sattho anumodamāno, yakkhiddhiyā anumato punappunaṃ. “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดในที่นั้น ต่างกล่าวว่า ‘เราก่อน เราก่อน’ ครั้นปฏิญาณตนเป็นอุบาสกแล้ว หมู่เกวียนซึ่งได้รับความอนุโมทนาจากยักษ์ด้วยฤทธิ์ของยักษ์ครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดี” 1279. ๑๒๗๙. ‘‘Gantvāna te sindhusovīrabhūmiṃ, dhanatthikā uddayaṃ patthayānā; Yathāpayogā paripuṇṇalābhā, paccāgamuṃ pāṭaliputtamakkhataṃ. “พ่อค้าเหล่านั้นผู้ต้องการทรัพย์ ปรารถนาผลกำไร ได้เดินทางไปยังแคว้นสินธุโสวีระ ได้ผลกำไรบริบูรณ์ตามความเพียร แล้วเดินทางกลับสู่กรุงปาฏลีบุตรโดยสวัสดิภาพ” 1280. ๑๒๘๐. ‘‘Gantvāna te saṅgharaṃ sotthivanto, puttehi dārehi samaṅgibhūtā; Ānandī vittā sumanā patītā, akaṃsu serīsamahaṃ uḷāraṃ; Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsu. “พ่อค้าเหล่านั้นกลับถึงบ้านของตนโดยสวัสดิภาพ พร้อมหน้าพร้อมตาด้วยบุตรและภรรยา มีความร่าเริง ยินดี ดีใจ และเบิกบาน ได้จัดมหกรรมอันยิ่งใหญ่เพื่อเสรีสกเทพบุตร และได้สร้างปริเวณชื่อเสรีสกะ” 1281. ๑๒๘๑. ‘‘Etādisā [Pg.330] sappurisāna sevanā, mahatthikā dhammaguṇāna sevanā; Ekassa atthāya upāsakassa, sabbeva sattā sukhitā ahesu’’nti. “การคบหาสัตบุรุษเป็นเช่นนี้ การเสพคุณแห่งธรรมมีประโยชน์มาก เพื่อประโยชน์ของอุบาสกคนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวงก็ได้มีความสุข” 1276. Tattha ahaṃ pureti ahaṃ purimaṃ ahaṃ purimanti ahamahaṃkarāti attho. ‘‘Te tattha sabbevā’’ti vatvā puna ‘‘sabbeva te’’ti vacanaṃ ‘‘sabbeva te yathā vimānassa āruhane ussukkajātā ahesuṃ, tathā sabbeva taṃ āruhiṃsu, na kassaci āruhane antarāyo ahosī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti ‘‘masakkasāra’’nti ca tāvatiṃsabhavanaṃ vuccati, sabbaṃ vā devabhavanaṃ, idha pana sakkabhavanaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti. ๑๒๗๖. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อหํ ปุเร ความว่า เราก่อน เราก่อน ดังนี้ คือการทำความถือตัวว่าเราก่อน. การที่ท่านกล่าวว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” แล้วกล่าวซ้ำอีกว่า “สพฺเพว เต” นั้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า “พ่อค้าเหล่านั้นทั้งหมดมีความกระตือรือร้นในการขึ้นสู่วิมานฉันใด ก็ได้ขึ้นสู่วิมานนั้นทั้งหมดฉันนั้น อันตรายในการขึ้นของใครๆ มิได้มี” บทว่า มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ความว่า ภพดาวดึงส์เรียกว่า “มสักกสาระ” ก็ได้ หรือจะหมายถึงเทวภพทั้งหมดก็ได้ แต่ในที่นี้พึงทราบว่าหมายถึงภพของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส” 1277-8. Atha te vāṇijā vimānaṃ passitvā pasannacittā tassa devaputtassa ovāde ṭhatvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya tassa ānubhāvena sotthinā icchitaṃ desaṃ agamaṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘te tattha sabbevā’’tiādi. Tattha anumato pakkāmi sattho yakkhiddhiyā punappunaṃ anumodamānoti yojanā. Kena pana anumatoti? Yakkhenāti pākaṭoyamattho. ลำดับนั้น พ่อค้าเหล่านั้นเห็นวิมานแล้ว มีจิตเลื่อมใส ตั้งอยู่ในโอวาทของเทพบุตรนั้น ตั้งมั่นในสรณะและศีลทั้งหลายแล้ว ได้ไปยังประเทศที่ต้องการโดยสวัสดิภาพด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “เต ตตฺถ สพฺเพว” การประกอบความในคาถานั้นว่า “หมู่เกวียนซึ่งยักษ์อนุโมทนาแล้วด้วยฤทธิ์ของยักษ์ ได้เดินทางต่อไปด้วยความยินดีครั้งแล้วครั้งเล่า” ถามว่า ใครเล่าอนุโมทนา? ตอบว่า ยักษ์อนุโมทนา ความข้อนี้ชัดเจนแล้ว. 1279. Yathāpayogāti yathāajjhāsayaṃ katapayogā. Paripuṇṇalābhāti samiddhalābhā. Akkhatanti anupaddutaṃ pāṭaliputtaṃ. Akkhatanti vā anābādhaṃ anuppīḷaṃ, anantarāyenāti attho. ๑๒๗๙. บทว่า ยถาปโยคา ได้แก่ ผู้มีความเพียรที่ทำแล้วตามอัธยาศัย. บทว่า ปริปุณฺณลาภา ได้แก่ ผู้มีลาภบริบูรณ์. บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ สู่กรุงปาฏลีบุตรโดยไม่มีอุปัทวะ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อกฺขตํ ได้แก่ ไม่มีโรค ไม่ถูกเบียดเบียน ความว่า ไม่มีอันตราย. 1280. Saṅgharanti sakaṃ gehaṃ. Sotthivantoti sotthibhāvena yuttā khemino. Ānandītiādīhi catūhi padehi somanassitabhāvameva vadati. Serīsakaṃ te pariveṇaṃ māpayiṃsūti kataññutāya ṭhatvā paṭissavamocanatthañca devaputtassa nāmena serīsakaṃ nāma paricchedavasena veṇiyato pekkhitabbato pariveṇaṃ pāsādakūṭāgārarattiṭṭhānādisampannaṃ pākāraparikkhittaṃ dvārakoṭṭhakayuttaṃ āvāsaṃ akaṃsu. ๑๒๘๐. บทว่า สงฺฆรํ ได้แก่ บ้านของตน. บทว่า โสตฺถิวนฺโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความสวัสดี คือผู้เกษม. ด้วยบท 4 บท มีอาทิว่า อานนฺที ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้มีโสมนัสเท่านั้น. บทว่า เสรีสกํ เต ปริเวณํ มาปยึสุ ความว่า พ่อค้าเหล่านั้นตั้งอยู่ในความกตัญญู และเพื่อจะเปลื้องตนจากปฏิญญา ได้สร้างอาวาสชื่อเสรีสกะตามชื่อของเทพบุตร ซึ่งเป็นปริเวณที่ควรมองดูโดยการแบ่งเป็นส่วนๆ สมบูรณ์ด้วยปราสาท กุฎาคาร ที่พักกลางคืน เป็นต้น มีกำแพงล้อมรอบ ประกอบด้วยซุ้มประตู. 1281. Etādisāti [Pg.331] edisī, evaṃ anatthapaṭibāhinī atthasādhikā ca. Mahatthikāti mahāpayojanā mahānisaṃsā. Dhammaguṇānanti aviparītaguṇānaṃ. Ekassa sattassa hitatthaṃ sabbeva sattā sabbe eva te satthapariyāpannā sattā, sukhitā sukhappattā khemappattā ahesuṃ. ๑๒๘๑. บทว่า เอตาทิสา ได้แก่ เอทิสี คือเป็นเช่นนี้ คือป้องกันสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์. บทว่า มหตฺถิกา ได้แก่ มีประโยชน์มาก มีอานิสงส์มาก. บทว่า ธมฺมคุณานํ ได้แก่ แห่งคุณอันไม่วิปริต. เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์คนหนึ่ง สัตว์ทั้งปวง คือ สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดที่นับเนื่องในหมู่เกวียน ได้เป็นผู้มีความสุข ถึงแล้วซึ่งความสุข ถึงแล้วซึ่งความเกษม. Sambhavo pana upāsako pāyāsissa devaputtassa tesañca vāṇijānaṃ vacanapaṭivacanavasena pavattaṃ gāthābandhaṃ sutaniyāmeneva uggahetvā therānaṃ ārocesi. Pāyāsidevaputto āyasmato sambhavattherassa kathesīti apare. Taṃ yasattherappamukhā mahātherā dutiyasaṅgītiyaṃ saṅgahaṃ āropesuṃ. Sambhavo pana upāsako mātāpitūnaṃ accayena pabbajitvā arahatte patiṭṭhāsi. ส่วนสัมภวอุบาสกได้เรียนคาถาประพันธ์อันเป็นไปโดยความเป็นคำพูดโต้ตอบกันของปายาสิเทพบุตรและพ่อค้าเหล่านั้นตามที่ได้ฟังมา แล้วได้บอกแก่พระเถระทั้งหลาย. อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า ปายาสิเทพบุตรได้กล่าวแก่ท่านพระสัมภวเถระ. พระมหาเถระทั้งหลายมีพระยสเถระเป็นประมุข ได้ยกเรื่องนั้นขึ้นสู่การสังคายนาในทุติยสังคีติ. ส่วนสัมภวอุบาสก เมื่อมารดาบิดาล่วงลับไปแล้ว ได้บวชและดำรงอยู่ในพระอรหัต. Serīsakavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเสรีสกวิมาน จบ. 11. Sunikkhittavimānavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānanti sunikkhittavimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavanaṃ upagato. Tasmiñca khaṇe aññataro devaputto attano vimānadvāre ṭhito āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ disvā sañjātagāravabahumāno upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. สุนิกขิตตวิมาน มีคำเริ่มต้นว่า “อุจฺจมิทํ มณิถูณํ วิมานํ” เรื่องเกิดขึ้นอย่างไร? พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน ในกรุงสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเที่ยวจาริกไปในเทวโลกตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง ได้ไปยังภพดาวดึงส์. ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่งยืนอยู่ที่ประตูวิมานของตน เห็นท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว เกิดความเคารพและความนับถืออย่างยิ่ง จึงเข้าไปหา ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ประคองอัญชลีแล้วได้ยืนอยู่. So kira atīte kassapasammāsambuddhe parinibbute tassa sarīradhātuyo pakkhipitvā yojanike kanakathūpe ca kate catasso parisā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā gandhapupphadhūpādīhi cetiye pūjaṃ karonti, tattha aññataro upāsako aññesu pupphapūjaṃ katvā gatesu tehi pūjitaṭṭhāne dunnikkhittāni pupphāni disvā tattheva tāni sammadeva ṭhapento sannivesavasena dassanīyaṃ pāsādikaṃ vibhattivisesayuttaṃ pupphapūjaṃ akāsi. Katvā ca pana etaṃ ārammaṇaṃ gaṇhanto satthu guṇe anussaritvā pasannacitto taṃ puññaṃ hadaye ṭhapesi. ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว เมื่อบริษัท ๔ บรรจุพระสรีรธาตุของพระองค์ สร้างพระเจดีย์ทองสูง ๑ โยชน์สำเร็จแล้ว ก็พากันเข้าไปบูชาพระเจดีย์ด้วยของหอม ดอกไม้ และธูปเป็นต้นในกาลอันควร. ในกาลนั้น อุบาสกผู้หนึ่ง เมื่อชนเหล่าอื่นกระทำการบูชาด้วยดอกไม้แล้วหลีกไป ได้เห็นดอกไม้ที่พวกเขาวางไว้ไม่เรียบร้อยในที่บูชานั้น จึงจัดดอกไม้เหล่านั้นให้ดี ณ ที่นั้นนั่นเอง ได้กระทำการบูชาด้วยดอกไม้อันงดงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยการจัดวางอันวิเศษโดยการจัดเรียง. อนึ่ง ครั้นทำแล้ว ก็ยึดหน่วงอารมณ์นั้น ระลึกถึงพระคุณของพระศาสดา มีจิตเลื่อมใส ได้ตั้งบุญนั้นไว้ในหทัย. So [Pg.332] aparabhāge kālaṃ katvā tasseva kammassa ānubhāvena tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti, mahānubhāvo mahā cassa parivāro ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tasmiñca khaṇe aññataro devaputto…pe… aṭṭhāsī’’ti. Atha naṃ āyasmā mahāmoggallāno yathāladdhasampattikittanamukhena katasucaritakammaṃ imāhi gāthāhi pucchi – ในกาลต่อมา อุบาสกนั้นทำกาละแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกรรมนั้นนั่นแล จึงบังเกิดในวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ ได้เป็นผู้มีอานุภาพมากและมีบริวารมาก. หมายถึงเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า “ในขณะนั้น เทพบุตรองค์หนึ่ง...ฯลฯ...ได้ยืนอยู่”. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ทูลถามถึงกรรมสุจริตที่เทพบุตรนั้นได้กระทำไว้ ด้วยคาถาเหล่านี้ โดยมีการพรรณนาสมบัติที่ได้แล้วเป็นเบื้องต้นว่า – 1282. ๑๒๘๒. ‘‘Uccamidaṃ maṇithūṇaṃ vimānaṃ, samantato dvādasayojanāni; Kūṭāgārā sattasatā uḷārā, veḷuriyathambhā rucakatthatā subhā. “วิมานนี้สูง มีเสาแก้วมณี โดยรอบ ๑๒ โยชน์ มียอดปราสาท ๗๐๐ หลังอันโอฬาร มีเสาแก้วไพฑูรย์ ปูลาดด้วยแก้วผลึก งดงาม 1283. ๑๒๘๓. ‘‘Tatthacchasi pivasi khādasi ca, dibbā ca vīṇā pavadanti vagguṃ; Dibbā rasā kāmaguṇettha pañca, nāriyo ca naccanti suvaṇṇachannā. “ท่านอยู่ในวิมานนั้น ดื่ม กิน และเคี้ยว ทั้งทิพยดนตรีก็บรรเลงไพเราะ ในวิมานนี้มีกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเหล่านางอัปสรผู้ประดับด้วยทองคำก็ฟ้อนรำอยู่ 1284. ๑๒๘๔. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. “วรรณะของท่านเช่นนี้มีได้เพราะเหตุไร ผลสำเร็จย่อมมีแก่ท่านในวิมานนี้เพราะเหตุไร และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของท่านย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุไร 1285. ๑๒๘๕. ‘‘Pucchāmi taṃ deva mahānubhāva, manussabhūto kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีอานุภาพมาก เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ ท่านได้ทำบุญอะไรไว้ ท่านจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของท่านจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” Sopi tassa attano katakammaṃ imāhi gāthāhi kathesi. Taṃ dassentā saṅgītikārā āhaṃsu – แม้เทพบุตรนั้นก็ได้กล่าวถึงกรรมที่ตนได้กระทำไว้แก่ท่านพระมหาโมคคัลลานะด้วยคาถาเหล่านี้. เมื่อจะทรงแสดงความนั้น พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า – 1286. ๑๒๘๖. ‘‘So devaputto attamano, moggallānena pucchito; Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’. “เทพบุตรนั้นมีใจยินดี ถูกท่านพระโมคคัลลานะถามแล้ว เมื่อถูกถามปัญหา จึงได้พยากรณ์ว่า นี้เป็นผลแห่งกรรมใด” 1287. ๑๒๘๗. ‘‘Dunnikkhittaṃ mālaṃ sunikkhipitvā, patiṭṭhapetvā sugatassa thūpe; Mahiddhiko camhi mahānubhāvo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto. “ข้าพเจ้าได้จัดดอกไม้ที่เขาวางไว้ไม่ดี ให้ดีแล้ว ได้ตั้งไว้ดีแล้วที่พระสถูปของพระสุคต (เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เพียบพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ 1288. ๑๒๘๘. ‘‘Tena [Pg.333] metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. “เพราะกรรมนั้น วรรณะของข้าพเจ้าจึงเป็นเช่นนี้ เพราะกรรมนั้น ผลสำเร็จจึงมีแก่ข้าพเจ้าในวิมานนี้ และโภคทรัพย์ทั้งหลายที่เป็นที่รักแห่งใจของข้าพเจ้าย่อมเกิดขึ้น 1289. ๑๒๘๙. ‘‘Akkhāmi te bhikkhu mahānubhāva, manussabhūto yamahaṃ akāsiṃ; Tenamhi evaṃ jalitānubhāvo, vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. “ข้าแต่ภิกษุผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าขอบอกแก่ท่าน กรรมใดที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้เมื่อครั้งเป็นมนุษย์ เพราะกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงมีอานุภาพรุ่งเรืองเช่นนี้ และวรรณะของข้าพเจ้าจึงส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ” 1287. Tattha dunnikkhittaṃ mālanti cetiye pūjākaraṇaṭṭhāne nirantaraṭṭhapanādinā racanāvisesena aṭṭhapetvā yathānikkhittatāya na suṭṭhu nikkhittaṃ, vātena vā paharitvā dunnikkhittaṃ pupphaṃ. Sunikkhipitvāti suṭṭhu nikkhipitvā racanāvisesena dassanīyaṃ pāsādikaṃ katvā nikkhipiya. Patiṭṭhapetvāti vibhattivisesādivasena pupphaṃ patiṭṭhāpetvā. Taṃ vā pupphaṃ nikkhipanto satthu cetiyaṃ uddissa mama santāne kusaladhammaṃ patiṭṭhāpetvāti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ vuttanayameva. ๑๒๘๗. ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มาลํ (ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดี) คือ ดอกไม้ที่วางไว้ไม่ดีตามสภาพที่วางไว้ โดยไม่ได้จัดวางด้วยการจัดอันวิเศษมีการวางชิดติดกันเป็นต้นในสถานที่บูชา ณ พระเจดีย์ หรือดอกไม้ที่ถูกลมพัดจนวางไว้ไม่ดี. บทว่า สุนิกฺขิปิตฺวา (วางไว้ดีแล้ว) คือ วางไว้เป็นอย่างดี กระทำให้งดงามน่าเลื่อมใสด้วยการจัดอันวิเศษแล้วจึงวางไว้. บทว่า ปติฏฺฐเปตฺวา (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งดอกไม้ไว้โดยการจำแนกอันวิเศษเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง เมื่อจะวางดอกไม้นั้น พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า อุทิศพระเจดีย์ของพระศาสดาแล้วยังกุศลธรรมให้ตั้งมั่นในสันดานของเรา. บทที่เหลือมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. Evaṃ devaputtena attano sucaritakamme pakāsite thero tassa dhammaṃ desetvā āgantvā bhagavato tamatthaṃ nivedesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattamahājanassa dhammaṃ desesi. Desanā mahājanassa sātthikā ahosīti. เมื่อเทพบุตรประกาศกรรมสุจริตของตนอย่างนี้แล้ว พระเถระได้แสดงธรรมแก่เทพบุตรนั้นแล้วกลับมาทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเรื่องนั้นเป็นเหตุแล้วได้ทรงแสดงธรรมแก่หมู่มหาชนที่ประชุมกัน. พระธรรมเทศนาได้เป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์แก่มหาชน ดังนี้แล. Sunikkhittavimānavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุนิกขิตตวิมาน จบ. Iti paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ ในวิมานวัตถุแห่งอรรถกถาขุททกนิกาย ชื่อปรมัตถทีปนี ดังนี้ Ekādasavatthupaṭimaṇḍitassa sattamassa แห่งวรรคที่ ๗ อันประดับด้วยเรื่อง ๑๑ เรื่อง Sunikkhittavaggassa atthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาแห่งสุนิกขิตตวรรค จบ. Niṭṭhitā ca purisavimānavaṇṇanā. และอรรถกถาปุริสวิมาน จบ. Nigamanakathā นิคมนกถา Ettāvatā [Pg.334] ca – ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้ – Devatānaṃ vimānādi-sampattiṃ tassa kāraṇaṃ; Pakāsayantī sattānaṃ, sabbalokahitāvahā. พระธรรมเทศนาใดที่นำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ประกาศสมบัติมีวิมานเป็นต้นของเหล่าเทวดาและเหตุแห่งสมบัตินั้นแก่สัตว์ทั้งหลาย Appakānampi kārānaṃ, yā vibhāveti desanā; Uḷāraphalataṃ citta-khettasampattiyogato. พระธรรมเทศนาใดย่อมแสดงให้ปรากฏซึ่งความเป็นผู้มีผลไพบูลย์แห่งการกระทำแม้เพียงเล็กน้อย เพราะประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งจิตและเขต (คือบุคคลผู้รับ) Yaṃ kathāvatthukusalā, supariññātavatthukā; Vimānavatthuicceva, saṅgāyiṃsu mahesayo. พระมหรรษีทั้งหลายผู้ฉลาดในเรื่องราว ผู้กำหนดรู้เหตุ (แห่งบุญและบาป) ได้เป็นอย่างดี ได้สังคายนาพระธรรมเทศนานั้นไว้ในขุททกนิกายในชื่อว่า “วิมานวัตถุ” นั่นเทียว Tassa atthaṃ pakāsetuṃ, porāṇaṭṭhakathānayaṃ; Sannissāya samāraddhā, atthasaṃvaṇṇanā mayā. อรรถกถาพรรณนาเนื้อความอันใดที่ข้าพเจ้าอาศัยนัยแห่งโปราณาจารย์ปรารภขึ้นดีแล้ว เพื่อประกาศเนื้อความแห่งพระธรรมเทศนานั้น Yā tattha paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ; Pakāsanā paramattha-dīpanī nāma nāmato. อรรถกถาใดที่ประกาศปรมัตถธรรมทั้งหลายในวิมานวัตถุนั้นๆ ตามสมควร เพราะเหตุที่ประกาศเนื้อความอันยอดเยี่ยมนั้น จึงมีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี” Sampattā pariniṭṭhānaṃ, anākulavinicchayā; Sā sattarasamattāya, pāḷiyā bhāṇavārato. อรรถกถาพรรณนาเนื้อความนั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยที่ไม่สับสน ได้ถึงความสำเร็จบริบูรณ์แล้ว ด้วยบาลีมีประมาณ ๑๗ ภาณวาร Iti taṃ saṅkharontena, yaṃ taṃ adhigataṃ mayā; Puññaṃ tassānubhāvena, lokanāthassa sāsanaṃ. ด้วยประการฉะนี้ บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้รจนาคัมภีร์นั้นได้บรรลุแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น (ขอให้สัตว์ทั้งหลาย) เข้าถึงพระศาสนาของพระโลกนาถ Ogāhetvā visuddhāya, sīlādipaṭipattiyā; Sabbepi dehino hontu, vimuttirasabhāgino. โดยหยั่งลงด้วยศีลาทิปฏิบัติอันบริสุทธิ์ ขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้มีส่วนแห่งวิมุตติรสเถิด Ciraṃ tiṭṭhatu lokasmiṃ, sammāsambuddhasāsanaṃ; Tasmiṃ sagāravā niccaṃ, hontu sabbepi pāṇino. ขอพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจงตั้งมั่นอยู่ในโลกสิ้นกาลนาน ขอสรรพสัตว์ทั้งหลายจงมีความเคารพในพระศาสนานั้นเป็นนิตย์เถิด Sammā [Pg.335] vassatu kālena, devopi jagatīpati; Saddhammanirato lokaṃ, dhammeneva pasāsatūti. แม้ท้าวเทวราชขอจงยังฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่ในปฐพี ขอจงทรงยินดีในสัทธรรม ปกครองโลกโดยธรรมเท่านั้นเทอญ. Iti badaratitthavihāravāsinā ācariyadhammapālena อันพระอาจารย์ธรรมปาละ ผู้มีปกติอยู่ ณ พทริตถวิหาร Katāya อันท่านได้รจนาไว้ Paramatthadīpaniyā khuddaka-aṭṭhakathāya ในปรมัตถทีปนี อันเป็นอรรถกถาแห่งขุททกนิกาย Vimānavatthuatthavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพรรณนาเนื้อความแห่งวิมานวัตถุ จบแล้ว Vimānavatthu-aṭṭhakathā samattā. อรรถกถาแห่งวิมานวัตถุ จบบริบูรณ์แล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi